56 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5723cf377b5a25915f4ae9861a9f6154.pdf a561bbd6ad9d4c8bf0e523194a3cbd97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.229-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. Ewa Dżurak, Sławomir Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, ss. 208. Clifford Geertz powszechnie uznany jest za jednego z najbardziej oryginalnych etnografów, a zarazem za najbardziej inspirującego i wyrafinowanego, tuż obok Claude' a Levi-Straussa, intelektualistę, jakiego wydała na świat antropologia. I mimo iż stwierdzenie to w opinii niektórych - brzmieć może nazbyt przesadnie, to jednak trudno zakwestionować znaczącą pozycję wspomnianego badacza we współczesnej humanistyce i naukach społecznych, o której mogą świadczyć chociażby liczne odwołania do jego twórczości (od bezwzględnego ubóstwiania po ostrą krytykę), zarówno przez "plemiona" etnologów, jak i "hordy" socjologów, historyków, literaturoznawców, filozofów, politologów etc. Toteż obserwując polską panoramę wydawniczą, można być zdumionym (a raczej - mówiąc bardziej dosadnie - zdegustowanym) faktem, iż dość liczna naukowa spuścizna amerykańskiego antropologa prawie nie ujrzała u nas światła dziennego. Jedyną bowiem książką w całości przetłumaczoną na język polski, a w dodatku wydaną w kilkanaście lat po ukazaniu się oryginału, jest Dzieło i życie'. Należy tutaj jeszcze dodać, iż praca ta nie zajmuje miejsca centralnego w dorobku autora oraz nie stanowi tematu głównych jego rozważań, co jednakże nie oznacza, iż w refleksji antropologicznej przeszła ona niezauważona. Wręcz przeciwnie, uznać ją bowiem można - obok Writing Culture redagowanej wspólnie przez George'a Marcusa iJamesa Clifforda oraz Klopotów z kulturą autorstwa wspomnianego Clifforda - za kamień węgielny orientacji tekstualizmu w etnologii. Jak sama już wymowa przywołanych tytułów sugeruje, wszystkie trzy pozycje traktują antropologię głównie jako rodzaj pisarstwa. Zwracając uwagę na tropologię w narracji antropologicznej (a niekiedy na wątki historyczne i biograficzne autorów), Geertz nie dąży w żadnym wypadku - jak to czyni np. Edward Said w swoim Orientalizmie - do zdemaskowania ideologicznego i kolonizacyjnego (ujarzmiającego) charakteru etnografii. Poruszane kwestie w rozprawie Geertza odnoszą się bowiem wyłącznie do płaszczyzny literackiej: są one zorientowane na tekst, a sama etnografia traktowana jest przez autora jako "rodzaj pisarstwa, wyrażania rzeczy na papierze" (s. 9). Kluczową tezą omawianej książki wydaje się założenie mówiące o tym, iż o tożsamości tak rozumianej antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między Byciem Tam a Pisaniem Tu. A przejawia się ono w oryginalnym przejściu od doświadczenia terenu do przestrzeni tekstu. Dzieło i życie jednak, choć porusza temat szeroko pojmowanej antropologii, nie jest ani relacją terenową, ani studium metodologicznym. Stanowi ono raczej zbiór lużno powiązanych ze sobą sześciu esejów (będących poszczególnymi rozdziałami), dających się wkomponować w dwa nurty, które można określić jako refleksyjny iinterpretacyjny.W tym pierwszym Geertz podejmuje próbę traktowania antropologii jako czytadła (rozdz. pierwszy: Być Tam oraz rozdz. ostatni: Być Tu), w tym drugim (nie mającym oczywiście nic wspólnego z Geertzowską antropologią interpretacyjną) ukazuje,jak antropologowie piszą (rozdz. środkowe: Świat w tekście; Pokaz slajdów; Zaświadczające Ja; My/Nie-My. czyli aMer Yka [ Kursywą wyróżniam tytuły książek (także nazwy rozdziałów), wyrażenia obcojęzyczne, a także określenia Geertzowskie. �300 Recenzje i noty recenzyjne - NIE-aMer Yka). I jeżeli w nurcie pierwszym autor prezentuje swój osobisty stosunek do etnologii (wskazujący na powinowactwa owej dyscypliny akademickiej z literaturą) i stawia dość kontrowersyjne twierdzenie, iż o wartości tekstów etnograficznych stanowi nie tyle ich prostota, nagromadzenie w nich faktów kulturowych czy też nowatorskich teorii, ile sama kompozycja narracyjna, tak w drugim - koncentrując się na całkowicie odmiennych stylach czterech antropologów-pisarzy: Claude'a Levi-Straussa, Edwarda Evana Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict, przedstawia różne (a zarazem mające naj częstsze zastosowanie) sposoby konstrukcji opisu. Wybór wspomnianych reprezentantów - choć w niektórych może budzić znaczne wątpliwości - argumentowany jest przez rzecznika antropologii interpretacyjnej tym, iż głównie ten kwartet stał się założycielem dyskursywności na gruncie etnologii, iż to właśnie ci uczeni "sygnowali własne teksty z pewną determinacją, jak też zbudowali teatry języka, w których spora liczba innych postaci, mniej czy bardziej przekonująco, wykonywała, wykonuje i z pewnościąjeszcze przez krótką chwilę będzie wykonywać swoje dzieła" (s. 35). Bowiem takjak pewnym systemom myśli przypisane są konkretne nazwiska ("funkcjonalizm Radcliffe-Browna") czy też tak,jak analogicznie czyni się w przypadku pojedynczych idei ("małżeństwo Murdocka"), tak też w odniesieniu do owych antropologów można powiedzieć o stworzonych przez nich czterech różnych stylach pisarstwa. Z tego też właśnie powodu bohaterami swojej książki Geertz uczynił paryskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorską intelektualistkę. Ze wspomnianego grona to zdecydowanie Levi-Strauss charakteryzuje się - według autora Dzieła i życia - najbardziej radykalnym stylem literackim. Odsłaniając konstrukcję tekstu oraz sposób narracji Smutku tropików, łamiącej wszelkie reguły i konwencje pisarstwa naukowego (realizmu etnograficznego), Geertz zwraca uwagę, iż zawiłość, ścisłość, surowość i schematyczność strukturalizmu może "tańczyć" w jednej parze z literackością i barwnością opisu. Smutek tropików jawi sięjako dzieło złożone z kilku książek, przy czym słowo "złożone" w tym przypadku jest nazbyt ubogie, bowiem wszelkie teksty, jakie można wyodrębnić w przywołanej lekturze, wchodzące raz w sojusze, innym zaś razem kroczące własnymi ścieżkami, tworzą istny kalejdoskop narracyjny. Zatem dzieło Levi-Straussa można odczytać jednocześnie jako: 1.traktat podróżniczy, by nie powiedzieć przewodnik turystyczny - "choć, podobnie jak tropiki, nieaktualny" (s. 66); 2. etnograficzny raport, propagujący kolejnąscienza nova; 3. filozoficzny dyskurs, rehabilitujący Rousseau i tkający ponowną utopię Umowy Społecznej; 4. traktat reformatorski, oskarżający (choć nie zmieniający się w rozważania natury moralnej) ekspansjonizm Zachodu, przejawiający się na płaszczyźnie estetycznej; i 5. - symboliczny tekst, literackie zastosowanie spojrzenia symbolisty na kulturę pierwotną. Jednakże to, co najbardziej istotne w Smutku tropikówwedług autora Dzieła i życia - tkwi raczej w samym połączeniu całości niźli w poszczególnych częściach. A owym spoiwem - powiada Geertz - jest mit-Antropologa-jako-poszukiwacza. Natomiast sama wszechogarniająca forma książki jawi sięjako "Historia Poszukiwania: opuszczenia znanych, nudnych, dziwnie grożnych brzegów; podróży z przygodami do innego, mroczniejszego świata, pełnego różnorodnych fantazmatów i dziwnych odkryć; kulminacyjnej tajemnicy, prawdziwego innego, oderwanego i nieprzezroczystego, napotkanego twarzą w twarz w głębokiej sertao; powrotu do domu, by snuć opowieści, nieco tęskne i nieco nużące, nierozumiejącym, którzy, bojąc się ryzyka, pozostali z tyłu" (s. 66). W zupełnie innym świetle Geertz stawia homogeniczny świat narracji Evansa-Pritcharda, "zamieszkałego" również przez takie nazwiska, jak: Radcliffe-Brown, Meyer Fortes, Max Gluckman, Edmund Leach, Raymond Firth i in. Otóż prozę oksfordzkiego dona, poczynając od jego pierwszej poważnej pracy Witchcraft, Oracles, and Magic Among the Azande (1937) po ostatnią Nuer Religion (1956), scharakteryzować można przy użyciu tych samych określeń: "pewna siebie", "czysta", "przemyślana", "umiarkowana", "lekka", "wyraźna", "utrzy- �Recenzje i noty recenzyjne 301 mana w stylu rozmowy". W pisarstwie Evansa-Pritcharda - powiada autor Dzieła i życia - nie widać żadnego zmagania się ze słowami. "To, co powiedziane, jest powiedziane jasno, pewnie i bez zbędnych uniesień. Werbalnie, przynajmniej, nie ma żadnych pustych miejsc wypełnienia i wielokropków, które można samemu dopowiedzieć, jest tylko to, co widać, i brak zachęty do głębszego wczytywania się. Wyraźnie odczuwalny jest ton osobistego dystansu, przejawiający się w ciągłej grze najlżejszej z lekkich ironii" (s. 88). Ten typ narracji, przenikający wszelkie opowieści badacza Azande i Nuerów, pozwolił ukazać świat obcych kultur jako świat logiczny i uporządkowany, jako świat dający się doskonale zrozumieć i opisać w kategoriach typowo angielskich. I chociaż wszystkie klasyczne studia Evansa-Pritcharda, na co zwraca uwagę Geertz, zaczynają się od odkrycia, że "coś", co istnieje w kulturze Zachodu (organizacja kościelna, państwo) niekoniecznie musi mieć zastosowanie w innej społeczności, to jednak kończą się one za każdym razem stwierdzeniem, iż zawsze "to coś innego" (czary, organizacja segmentowa) działa w zamian tak samo skutecznie. "Demaskując" natomiast strukturę narracji Bronisława Malinowskiego, Geertz poświęca wiele miejsca samej postaci najsłyniejszego badacza terenowego. Otóż na kartach Dzieła i życia Malinowski jawi się przede wszystkim jako osoba radykalnie rozdwojona, oscylująca między romantykiem, odnajdującym sens życia wśród tubylców, a racjonalistą, bezgranicznie przekonanym o obiektywizmie nauki. I właśnie to wewnętrzne rozdarcie krakowskiego neurastenika, występującego raz w kostiumie pielgrzyma, innym zaś razem - kartografa, złożyło się na główną figurę retoryczną jego pisarstwa. Toteż zaobserwowane i opisane fakty kulturowe w licznych tomach, powstałych w wyniku kilkuletnich badań na Trobriandach, mieszają się z wątkami autobiograficznymi. Taka konstrukcja tekstu, będąca współcześnie nota bene niemal tendencją, pozwala w znacznym stopniu, właśnie poprzez urzeczywistnienie siebie w tekście (to Zaświadczające Ja), na uwiarygodnienie własnej relacji. Przedstawiając pisarstwo Ruth Benedict, Geertz (za Jamesem Boonem) wskazuje na pewne powinowactwa z prozą Jonathana Swifta. Bowiem zarówno w twórczości amerykańskiej antropolożki, jak i w utworach anglo-irlandzkiego pisarza mamy do czynienia ze specyficznym rodzajem krytyki społecznej, owym Ezopowym komentarzem, mówiącym o własnym społeczeństwie poprzez pisanie o innych. W Chryzantemie i mieczu kultura Japończyków, która w opinii społeczeństwa amerykańskiego często wydaje się odległa i egzotyczna, przedstawiona została jako logiczna ijasna, w przeciwieństwie do własnej kultury, pełnej dziwactw i przypadkowości. Z podobną strategią retoryczną spotykamy się również we Wzorach kultury. Ukazane trzy społeczności (Kwakiutlów, Zuni i Dobu), charakteryzujące się odmiennymi temperamentami ludzkimi, stają się momentami po prostu karykaturą nas samych. Podsumowując pisarstwo Benedict, Geertz mówi, iż ma ono na celu - w myśl starej maksymy - raczej dokuczać światu, niż go bawić. Przedstawioną przez Geertza tak różnorodną (an)tropologię narracyjnąparyskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorskiej intelektualistki łączy jeden fakt (o którym już wspomniałem), dla uwypuklenia którego autor Dzieła i życia przywołuje dwa eseje: Michela Foucaulta Kim jest autor i Ronalda Barthesa Authors and Writers. Otóż Foucault dokonał rozróżnienia między producentami pojedynczych książek a twórcami dyskursywności, będącymi nie tylko autorami swoich książek, lecz przede wszystkim fundatorami określonych reguł wytwarzania oraz nie kończących się możliwości powstawania nowych tekstów. Typologia powyższa zbieżna jest z propozycją Barthesa, ukazującą zjednej strony pisarzy pełniących rolę kapłanów, dążących jedynie do przedstawienia faktów i idei, traktujących informacje jak towar, z drugiej zaś - autorów sprawującychfunkcję klerków, tworzących urzekającą strukturę słowną, powołujących teatr języka. I właśnie w kontekście tych dwóch esejów Geertz zalicza bohaterów swojej książki: Claude'a Lćvi-Straussa, Edwarda Evan Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict do Foucaultowskich założycieli dyskursywności i Barthesowskich autorów. �302 Recenzje i noty recenzyjne Oczywiście pisarstwo antropologiczne nie jest ograniczone jedynie do stylów "wytworzonych" przez przywołane w Dziele i życiu osobowości (choć z pewnością należą one do najgłośniejszych w tej orkiestrze). Pisarstwo antropologiczne jest bowiem równie bogate i wielowymiarowe, jak różnorodny i wielogłosowy jest świat, który ono opisuje. W miejscu tym można wspomnieć, iż również sam Geertzjest założycielem dyskursywności, twórcą thick description, opisu zagęszczonego, którą to "strategią" literacką wzorcowo posłużył się w tekście Deep Play: Notes on Balinese Cockfight (z tomu The Interpretation ojCultures, 1973). Przyjrzyjmy się jeszcze na moment samemu antropologowi. Kimże onjest dla Geertza? Otóż nadszarpnięcie autorytetu Nauki (Rorty'owski "antyreprezentacjonizm" i "kontekstualizm" czy Geertzowska "wiedza lokalna") zmusiło antropologa do porzucenia pozorów osoby wszechwiedzącej, posiadającej idealną metodę badawczą, za pomocą której może ukazać "prawdę, samą prawdę i tylko prawdę". To postawa osoby poszukującej, której nie są obce rozterki i wątpliwości, jest bardziej bliska poznaniu niż definitywnym stwierdzeniom i uniwersalnym teoriom "obiektywnych" antropologów. Etnolog zatem przestał być jedynym znającym "tajemnice" innych kultur. Nie oznacza to oczywiście, iż paraliż antropologa, spowodowany niemożnością ukazania "obiektywnych znaczeń", pozwala mu wyłącznie na koncentrowanie się na sfrustrowanym ego. Zanikła jedynie jego pozycja pośrednika "mediującego pomiędzy przesądami jednych a parafiańszczyzną drugich" (s. 58) oraz rola "transkulturowego teoretyka próbującego ująć w ogólne prawa dziwaczne wierzenia i niezwykłe struktury społeczne" (tamże). Nie jest bowiem tak, iż świat etnografii istnieje obiektywnie, ale nie jest także ani przedstawiany, ani konstruowany, lecz p r z e ż y wan y, zarówno przez badaczy, jak i badanych. Toteż rozważania autora Dzieła i życia skupiające się wokół pisarstwa antropologicznego nie zmierzają w swym założeniu do zaaplikowania określonych wytycznych służących prawidłowemu sporządzaniu monografii, lecz do ukazania, iż owe opisy etnograficzne są przełożeniem własnych doświadczeń - w oparciu o strategiczny wybór stylu i figur retorycznych oraz z p o m o c ą odpowiednich zabiegów narracyjnych - na formę tekstową. Tak więc należy zgodzić się z Geertzem, iż nie można podać prawidłowej metody tworzenia tekstów, bowiem wszelki ,,[k]rytycyzm ex ante - to musisz zrobić, tego absolutnie robić nie możesz- jest tak samo absurdem w antropologii, jak i w każdym innym nie opartym na dogmacie przedsięwzięciu intelektualnym. Podobnie jak wiersze i hipotezy, etnografie mogą być osądzane tylko ex post, po tym jak ktoś je stworzy" (s. 198). Można zatem pokusić się o stwierdzenie, iż dla Geertza "dobra" monografia to taka, którą się "dobrze" czyta (oczywiście mając na myśli płaszczyznę literacką, a nie np. etyczną). Taka sytuacja skłania wielu antropologów - co stanowi jedno z podstawowych założeń etnologii postmodemistycznej (tekstualizmu) - do spostrzegania etnografii raczej w barwach dyskursu literackiego niżli naukowego. Jednakże przed pochopnym samookreśleniem się antropologów mianem powieściopisarzy przestrzega autor Dzieła i życia, co nie oznacza, iż ów badacz balijskich walk kogutów nie dostrzega podobieństw rodzinnych między owymi dyskursami. Postulat mówiący o nieistnieniu tychże granic - twierdzi ten antropolog - żywo przypomina przechwałki owego muła północnoafrykańskiego, który mówi jedynie o bracie swojej matki: koniu, nie wspominając nigdy o własnym ojcu: ośle. Antropologia - w sensie Geertzowskim - jest zatem hybrydą art i science, przy czym nie stanowi w pełni ani jednego, ani drugiego. Dlatego też możliwe jest - i to nie tylko na płaszczyżnie antropologii kulturowej - współczesne przemieszanie form gatunkowych, gdzie "autorzy oscylują między językiem zabawy, dramatu i tekstu"2. 2 C. Geertz, O gatunkach zmąconych. ·przeł. Z. Kapiński, w: Postmodernizm: Antologia przekladów. pod red. R. Nycza, Kraków 1997, s. 233. �Recenzje i noty recenzyjne 303 Dzieło i życie Clitforda Geertza, zwłaszcza w oczach "klasycznych" naukowców, może budzić liczne zastrzeżenia. Przede wszystkim wydawać się może, iż badanie strategii narracyjnych czy też figur retorycznych jest zajęciem typowo nieantropologicznym. Bowiem to, co powinno interesować prawdziwego etnologa, to mieszkańcy Trobriandów czy Tikopi, a nie chwyty literackie Malinowskiego czy Firtha. Krytyczno-Iiterackie czytanie dzieł może mieć uzasadnienie w odniesieniu do twórczości Josepha Conrada czy Milana Kundery, ale w przypadku U:vi-Straussa czy Marvina Harrisa podejście takie wydaje się komiczne. Nie jest bowiem ważne, jak zostało napisane, lecz co zostało napisane. Obawy i wątpliwości te jednak wydają mi się bezpodstawne, bowiem nie dotyczą one istoty zagadnienia, lecz - z czym w pełni zgadzam się z Geertzem - "opierają się (...) raczej na wyobrażeniu sobie zagrożeń możliwych" (s. 11). Gdyby antropolodzy porzucili swe zainteresowania dotyczące kultur Afryki czy Oceanii na rzecz "poszukiwania" wyłącznie sposobów narracji Edwarda Westermarcka czy Edmunda Leacha (co wszelako wydaje mi się mało realne), to wówczas wspomniane zarzuty faktycznie mogłyby "nabrać" niepokojących barw. Zatem "korzenie owych obaw muszą leżeć gdzie indziej" (tamże). Być może w przekonaniu (a raczej w strachu), iż analiza dzieł antropologicznych pod kątem literackim przyczynić się może w znacznym stopniu do uwolnienia się owej dyscypliny spod ciężaru pewnych mitów związanych z zawodem etnologa (dotyczących referencyjności opisu, obiektywności w "przełożeniu" doświadczeń terenowych na formę tekstową, neutralności badacza etc.). Ukazaniu bowiem sposobu pisarstwa antropologicznego towarzyszy także proces poznawczy, przy czym dotyczy on nie tyle obiektywizmu i prawdy empirycznej, ile efektu subiektywizmu wyrażonego w terminach literackich. Pole epistemologiczne ustąpiło miejsca przestrzeni narracyjnej. I na koniec jeszcze jedna uwaga. Ponieważ temat książki Geertza dotyka pisarstwa antropologicznego, toteż wypada wspomnieć o stylu samego autora. Otóż Dzieło i życie pod względem literackim plasuje się - w moim przekonaniu - na pozycji bardzo wysokiej. Błyskotliwe porównania, metaforyczne bogactwo, mistrzowskie i zrozumiałe skróty myślowe, klarowność i przejrzystość języka, spójność i gładkość w przechodzeniu z jednego wątku do drugiego, a przede wszystkim zastąpienie wszelkiej naukowej szczegółowości terminologicznej swoistą refleksją - to cechy, które nawet u najbardziej wymagającego odbiorcy literatury pięknej mogą wzbudzić poklask. Bowiem Dzieło i życie przeznaczone jest nie tylko dla zamkniętego kręgu wytrawnych handlarzy zadziwienia, lecz także (a może przede wszystkim) dla tych, dla których zabawa słowem oraz obcowanie z tekstem sprawia nie lada przyjemność. Marcin Kwiatkowski Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości, tłum. Halina Lisowska-Chehab, Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 185. Państwowy Amin Maalouf nie jest antropologiem. Jest mieszkającym w Paryżu libańskim imigrantem uznanym zajednego z najlepszych współczesnych pisarzy francuskojęzycznych. Poza beletrystyką ma też w swym dorobku pracę historyczną n)!prawy krzyżowe w oczach Arabów. Jego pełen wątków autobiograficznych i nie roszczący sobie pretensji do prezentowania "prawdy obiektywnej" esej Zabójcze tożsamości jest o tyle interesujący dla antropologa, że jest kolejnym głosem w gorącej dziś dyskusji na temat wielokulturowości i tożsamości �Recenzje i noty recenzyjne 304 kulturowej. Pamiętać należy, że Maalouf nie jest oczywiście typowym reprezentantem społeczności franko-arabskiej, jest liberalnym intelektualistą i zapewne nie mieszka w podparyskim blokowisku. Dyskurs multikulturalistyczny z definicji promuje jednak pluralizm doświadczeń imigranckich, stąd tekst Maaloufa stanowi cenny materiał dla badacza z kręgu nauk społecznych. Moja próba "naukowej recenzji nienaukowej książki" wynika z nadziei, że dyskurs antropologiczny można uczynić "różnogłosowym"l, że Maalouf może się w nim wypowiadać ze względu na swoją hybrydalną tożsamość stanowiącą przedmiot badań nad wielokulturowością. Jest on jednym z wielu ludzi żyjących dziś, posługując się terminem Homi Bhabhy, w "stanie unhomeliness, stanie poza-terytorialnego i między-kulturowego wtajemniczenia"2. Ponadto jego postawa zbliżonajest do tzw. aktywnego antyfundamentalizmu w antropologii, w myśl którego nie tyle należy opisywać świat, co raczej kształtować międzykulturowy dialog. Składający się z różniących się nieco nasyceniem wątkami autobiograficznymi czterech części, w tym najbardziej osobistego "Moja tożsamość, moje przynależności", historycznego "Kiedy nowoczesność przychodzi od Innych" oraz zgrabnie łączącymi perspektywę subiektywną ze współczesnymi procesami społeczno-kulturowymi rozdziałami ("Czasy plemion ogólnoświatowych" i "Oswoić panterę"), esej Maaloufa to przede wszystkim krytyka prymordialnej koncepcji tożsamości etnicznej. Autor uważa ją za wyjątkowo niebezpieczną w skutkach (stąd tytuł książki); myślenie w kategoriach ,jednej jedynej przynależności" prowadzi jego zdaniem do konfliktów, nierzadko zresztą niezwykle krwawych (co, z racji swego pochodzenia, miał okazję odczuć na własnej skórze). Tożsamość porównuje Maalouf do grożnej pantery, a jego rozważania to propozycje sposobów, dzięki którym "panterę" można "utrzymać na smyczy". Remedium stanowić ma pozwolenie ludziom na "pełne przeżywanie swojej złożoności"; wielorakie przynależności prowadzić mają do pielęgnacji więzi z ludźmi pochodzącymi z różnych grup kulturowych, społecznych czy wyznaniowych. Antagonizmy w państwach wieloetnicznych usunęłaby, zdaniem Maaloufa, postawa wzajemnego poszanowania kultur. Stosunek Maaloufa do problemu integracji imigrantów (nie odnosi się tu konkretnie do przypadku Francji) opiera się na wierze w możliwość kompromisu i dialogu. Z jednej strony podkreśla on, że brak szacunku do kultur imigrantów wywołuje ich wrogość i niechęć do akceptacji norm goszczącego ich społeczeństwa. Twierdzi też, że imigranci mają prawo krytykować reguły panujące w kraju, w którym zdecydowali się osiedlić. Z drugiej jednak strony nowa ojczyzna wymusza pewne zmiany w obyczajach przybyszów i jego zdaniem należy się temu podporządkować. Maalouf szuka drogi środka, mówi o negocjacji, jawi się tu więc jako apostoł międzykulturowego dialogu. Innymi wątkami jego "misyjnej" pracy są historyczne argumenty na obronę tak dziś napiętnowanego świata islamu oraz próba oceny zjawiska globalizacji i procesu zjednoczenia Europy. Na początek chciałabym przyjrzeć się Maaloufowskiej "panterze". W antropologii istnieją dwa zasadnicze podejścia do problemu tożsamości etnicznej - krytykowane przez Maaloufa stanowisko pierwotnościowe oraz popierane przez niego ujęcie instrumentalistyczne. W myśl pierwszego z nich tożsamość etniczna dana jest każdemu człowiekowi z tytułu urodzenia w określonej grupie, jest więzią ,,naturalną" (w tym sensie przypomina ona pokrewieństwo), której nie można się pozbyć i której nie można pozyskać będąc obcym. Zależy od procesu enkulturacji, a nie późniejszych interakcji społecznych. Etniczność leżeć ma w obszarze pierwotnej toźsamości człowieka i odpowiadać za pozaracjonalny sposób umiejscawiania się w świecie. Według filozofów komunitaryzmu, wpisujących się w nurt pierwotnościowy, więź etniczna tkwi głęboko w świadomości członków każdej grupy i uzewnętrznia się przede wszystkim w sytuacji konfliktu. Komunitaryści uważają, że taka nadana nam I 2 C. Geertz, Dzieło iżycie, Warszawa 2000, s. 195. L. Gandhi, Postcolonial Theory. A Criticallntroduction, New York 1998, s. 132. �Recenzjei noty recenzyjne 305 z racji urodzenia się w określonej grupie tożsamość jest "prawdziwa" (w przeciwieństwie do tej, którą się nabywa, zmienia i która jest według nich "sztuczna"). Według Zygmunta Baumana "Dla komunitarysty «wybierać» to tyle, co odkryć swą historycznie określoną tożsamość, jedyną, niepowtarzalną i z góry daną - i dać jej świadomy wyraz"). Koncepcję tę Maalouf oskarża o redukowanie tożsamości do jednej tylko przynależności i kształtowanie w ludziach "stronniczych, sekciarskich, nietolerancyjnych, dominujących i czasem nawet samobójczych postaw (...)"4. Instrumentaliści natomiast traktują etniczność kontekstowo, przede wszystkim jako środek służący mobilizacji danej grupy; według nich zawsze odnosi się ona do aktualnych warunków społecznych. Ich zdaniem tożsamości kulturowej nie powinniśmy traktować jako faktu dokonanego, ale jako ciągłą, nigdy nie zakończoną "produkcję",jako process. W nurt ten wpisuje się esej Maaloufa, w którym podkreśla on, że tożsamość nie jest nam dana raz na zawsze, że przeobraża się w ciągu całego naszego życia. Nie jest więc tworem utrwalonym, ustalonym, lecz konstruowana jest w dyskursach historii i kultury, poprzez pamięć, wyobraźnię i narrację. "Stawanie się" jest równie ważne jak "bycie", gdyż tożsamości nie odnajduje się w przeszłości, lecz w przyszłości, w tym, co dopiero powstaje. Zdaniem Stuarta Halla, "tożsamości to imiona, jakie nadajemy różnym sposobom, w jakie jesteśmy umiejscowieni w narracjach przeszłości"6. Tożsamość nigdy nie jest kulturowo trwała, zawsze stanowi coś na kształt opowieści, narracji właśnie. I dlatego pomocne w rozumieniu tożsamości kulturowej jest wyobrażenie jej sobie w postaci warstw, poziomów różnych przynależności w wielu kombinacjach; ta wielowymiarowa samoidentyfikacja może doskonale funkcjonować. Wszystkie jej składowe są równie ważne, są niczym różne języki, którymi sięjednakowo dobrze włada. Dla Maaloufa taka złożona tożsamość ,jest rysunkiem na napiętej skórze; wystarczy, że się dotknie jednej przynależności, a zadrży cała istota"7.Autor Zabójczych tożsamości zdaje się podzielać opinię Edwarda Saida, który uważa, że "bycie muzułmaninem czy Arnerykaninemjest dziś niczym więcej jak tylko punktem wyjścia, który przy dalszym kontakcie traci natychmiast na znaczeniu. Imperializm bowiemjednoczy oraz miesza kultury i tożsamości w skali światowej. Ale jego najgorszym i najbardziej paradoksalnym podarunkiem dla ludzi było właśnie sprawienie, że uwierzyli oni w to, że są tylko i wyłącznie biali albo czarni, tylko i wyłącznie zachodni bądź orientalni"8. Maalouf, uznając wielostronne przynależności kulturowe, broni teorii kultury, która akcentuje jej" wielojęzyczny" charakter, zdradzający wielorakość źródeł pochodzenia tworzących ją elementów oraz właściwe im napięcia. Tym przemieszczonym ,językom" (wszakże mowa tu przede wszystkim o kondycji imigrantów) nadawane są wciąż nowe znaczenia. Maalouf odrzuca tym samym etniczny absolutyzm, w myśl którego "kultury są na wieki od siebie oddzielone etnicznymi granicami"9. Kulturę pojmuje jako twór plastyczny, z gruntu synkretyczny, nie dający się zamknąć w "etnicznych szufladkach"; bliska jest mu koncepcja "tożsamości poprzez różnicę", w ramach której twierdzi się, iż tożsamości "wciąż powstają na nowo, ulegają transformacjom, nieustannie reprodukują się, przybierając coraz to nowe formy"'O. ) Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa 2000, s. 328. A. Maalouf, Zabójcze tożsamości ..., s. 39. 5 S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora. w: P.Williams,L. Chrisman (red.), Colonial Discourse and Postcolonial Theory, Harlow 1993, s. 392. 6 Tamże, s. 395. 7A. Maalouf, op. cit. s. 34. 8 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture. Racisms and Muticulture in Young Lives, London 4 1996, s. 251. 9 G.Bawnann,Contesting Culture. Discourses o/Identity Multi-ethnic London, Cambridge1996, s. 22. S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora ..., s. 402. 10 �306 Recenzje i noty recenzyjne Maaloufstanowi piękny przykład hybrydalnej tożsamości. Jak wcześniej nadmieniłam, jest Libańczykiem, Francuzem, a ponadto Arabem wychowanym w religii chrześcijańskiej, stąd bliskie są mu obie cywilizacje, arabska i judeo-chrześcijańska. W Zabójczych ... Maalouf próbuje walczyć ze stereotypem ortodoksyjnego, wojowniczego muzułmanina-fanatyka i islamu jako nietolerancyjnej religii opartej na idei świętej wojny. Nakreśla krótko historię tego systemu religijnego i zaznacza, że "nikt nie ma monopolu na fanatyzm" I l. Przypomina, że chrześcijaństwo bardzo długo dalekie było od otwartości i tolerancji, podczas gdy historia świata muzułmańskiego pokazuje odwrotny proces - odchodzenie od postawy otwartej w stronę totalitarnej. Domniemane immanentne cechy islamu - zamkniętość na inne wyznania, tradycjonalizm i konserwatyzm są w rzeczywistości uwarunkowane historycznie; są stosunkowo niedawnym zjawiskiem w dziejach tej doktryny religijnej. Jeszcze w czasach Nasera bojownik radykalnego ruchu islamskiego uchodził w oczach przeciętnego Araba za wroga i "poplecznika" Zachodu. Błędne postrzeganie świata arabskiego przez przedstawicieli cywilizacji euro--amerykańskiej wynika, zdaniem Maaloufa, z niedoceniania wpływu charakteru poszczególnych społeczeństw na formę, jaką przyjmuje islam. Argumentuje on, że religia w każdej epoce nosi ślady czasu i miejsca, stąd fundamentalizm islamski jest bardziej produktem naszej niespokojnej epoki i niepewnej pozycji państw arabskich na arenie międzynarodowej niż nadpsutym owocem nauk Koranu. Dodaje przy tym, że żadna religia nigdy nie była i nie jest motorem modernizacji. Maalouf krytykuje też skłonność Zachodu do monokauzalnego wyjaśniania wydarzeń mających miejsce w krajach muzułmańskich; jak słusznie zauważa, islam nie tłurnaczy wszystkiego. Za przykład podaje wojnę domową w Algierii, którą zrozumiemy raczej, sięgając do historii jej kolonizacji i dekolonizacji niż szukając jej przyczyn w dziejach islamu. Moim zdaniem trafnie nakreśla tło narodzin ruchów fundamentalistycznych, pisząc o roli,jakągra tu upokorzenie i zepchnięcie na margines państw arabskich. Ludzie ci "żyją w świecie należącym do innych, posłusznym regułom ustalonym przez innych", gdzie są"sierotami, cudzoziemcami, intruzami lub wyrzutkami"12.Takie położenie to prosta droga do przyjęcia postaw ekstremistycznych i trudno się tu z Maaloufem nie zgodzić. Zaznacza on też, że ,jeśli dane społeczeństwo widzi w nowoczesności «obcą rękę», to zawsze przejawia tendencję do odpychania jej i do obrony przed nią"l3. Poruszając problem globalizacji, Maaloufwysuwa tezę, że każdy z nas czerpie z dwóch dziedzictw kulturowych, które nazywa "pionowym" i "poziomym". Pierwsze z nich pochodzi z tradycji narodu danego człowieka, jego wspólnoty religijnej, a drugie wiąże się z wpływem epoki, w której żyjemy (zgodnie z myślą Marca Blocha, że "ludzie są bardziej dziećmi swej epoki niż swych rodziców"). W kontekście globalizacji przynależność "pozioma" nabiera coraz większego znaczenia, choć paradoksalnie ludzie wciąż uparcie odwołują się do tradycji "pionowej". Na podobnej zasadzie z zapamiętaniem podkreślamy różnice między sobą, gdyż w rzeczywistości różnimy się coraz mniej; stąd za każdym razem, kiedy mówimy o tym pojęciu-worku, jakim jest «globalizacja», sensowniej byłoby od razu używać terminu «glokalizacja», który oddaje dwukierunkowy charakter procesów kulturowych, o jakich mówi Maalouf. O zjawisku globalności mówić możemy wtedy, gdy ludzkie wytwory, wartości i praktyki społeczne upowszechniają się na całym świecie i gdy działania ludzkie skierowane są w stronę całego globu, a nie np. konkretnej wspólnoty narodowej. Największe niebezpieczeństwo globalizacji polega na tym, że może ona przybrać formę hegemonii jednej cywilizacji, co prowadziłoby do homogenizacji kulturowej, a więc ujednolicenia wzorów uczestnictwa w kulturze i sposobów odbioru ze standaryzowanych treści kulturowych; byłaby to więc raczej «amerykanizacja». Mamy tu niejako do czynienia z walką o wejście na arenę 11A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 61. 12Tamże, s. 87. 13Tamże, s. 137. �Recenzje i noty recenzyjne 307 "uniwersalnego dziedzictwa ludzkości", a szanse w tej rozgrywce są niestety nierówne; słabsze, mniej wpływowe kultury, pozbawione najpotężniejszego dziś narzędzia - mediów, spychane będą na margines naszej - czy aby na pewno? - globalnej wioski. Gdyby globalizacja funkcjonowała w jednym tylko kierunku, to z jednej strony mielibyśmy, jak pisze Maalouf, "ogólnoświatowych nadawców", a z drugiej - stojących na straconej pozycji "odbiorców". Jest jeszcze jednak trzeci sposób recepcji kulturowej - hybrydyzacja i synkretyzacja, które akurat w tym przypadku zdają się umykać autorowi Zabójczych tożsamości. Można mu też zarzucić, że nie pisze wcale o ubóstwie, podziale świata na bogatą Północ i biedne Południe. Nie jest przecież tak, że wszyscy na ziemi mają dostęp do internetu i międzynarodowych lotnisk. Wręcz przeciwnie, na globalizacji zyskuje zaledwie kilka procent najmożniejszych naszej planety; zdecydowana większość jej mieszkańców nigdy nie ujrzy komputera i nigdy nie opuści swojej wioski położonej gdzieś w mrokach tzw. Trzeciego Świata. Jak pisze Zygmunt Bauman: "Osławiona globalizacja ekonomii i finansów ma też inny aspekt, który można określić mianem «globalizacji nędzy» (...)''14. Maalouf, ignorując ten problem mówi tu z punktu widzenia "postkolonialnego intelektualisty", osoby pochodzącej z "peryferiów", której udało się zaistnieć w świecie zachodnich elit intelektualnych i której przeto obca stała się walka o przetrwanie, jaką codziennie toczą miliardy ludzi w tzw. krajach rozwijających się (jakkolwiek neomarksowsko zabrzmieć może ten zarzut). Można nawet odnieść wrażenie, że Maaloufuległ zwodniczemu czarowi Europy. Hegemonię cywilizacji euro-amerykańskiej określa bowiem mianem "wydarzenia nie mającego precedensu w Historii ludzkości"'5. Takim stwierdzeniem naraziłby się bardzo badaczom zajmującym się studiami postkolonialnymi. Osobiście nie widzę powodu, dla którego dominacja naszego kręgu kulturowego miałaby się różnić od panowania kultury egipskiej, mezopotamskiej, greckiej czy chińskiej, a opinia taka dziwi mnie tym bardziej, że wypowiadana jest przez osobę o przygotowaniu historycznym. Co gorsza, Maalouf posuwa się do karkołomnego porównania kulturowego imperializmu europejskiego do "procesu zapłodnienia" pozaeuropejskich obszarów ziemi przez idee powstałe na gruncie europejskim: ,,( ...) ludzkość dojrzała do narodzin cywilizacji planetarnej, to znaczy, jajeczko było gotowe do zapłodnienia iEuropa Zachodnia je zapłodniła"'6. Zapłodniła, a jakże, ale drogą gwałtu, a tego Maalouf zdaje się nie zauważać. W tym punkcie eseju jego godny pochwały krytycyzm zdaje się być głęboko uśpiony. Kolejnym jego potknięciemjest twierdzenie, że wszelka modernizacja wiąże się z westernizacją. Huntington i Barber zapewne nie zgodziliby się z tym zdaniem. Klasycznym przykładem na odrzucenie westernizacji, a przyjęcie modernizacji, są kraje Azji Południowo-Wschodniej, np. Singapur lub Japonia ze swoją maksymą ,Japoński duch, zachodnia technika". Warto zaznaczyć, że we wczesnej fazie modernizacji westernizacja faktycznie jej sprzyja, ale póżniej modernizacja doprowadzić może do odrodzenia rodzimej kultury, gdyż umacnia siłę ekonomiczną i militarną społeczeństwa, a co za tym idzie podnosi jego "samoocenę" (przykładem mogą być tu bogate państwa arabskie). Największą niespodzianką (niestety przykrą) w eseju Maaloufa jest deklaracja poparcia dla uniwersalizmu i sprzeciw wobec relatywizmu kulturowego. Jest to spore zaskoczenie dla czytelnika, zważając na ogólny promultikulturalistyczny wydźwięk Zabójczych ... Przypomnijmy, że relatywizm zakłada równość wszystkich kultur: nie można ich ze sobąporównywać, ani tym bardziej zestawiać ze sobą np. instytucji z dwóch różnych kultur, gdyż w każdej z nich pełni ona określoną funkcję w strukturze danego społeczeństwa. «Uniwersalność» autor Zabójczych ... definiuje jako uznanie takich samych praw dla wszystkich ludzi; idąc tym tropem, naruszenie tych praw w imię takiej czy innej tradycji kulturowej sprzeczne jest IS Z. Bauman, Ponowoczesność.. .• s. 95. A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 82. 16 Tamże, s. 3. 14 �308 Recenzje i noty recenzyjne z duchem uniwersalności: "Nie może być z jednej strony ogólnej deklaracji praw człowieka, i z drugiej - deklaracji specyficznych: muzułmańskiej, żydowskiej, chrześcijańskiej, afrykańskiej, azjatyckiej itd."17.Cóż za modelowy przykład europocentryzmu! Maaloufpo raz kolejny spotkałby się tutaj z atakiem ze strony badaczy z kręgu studiów postkolonialnych, którzy krytykują uniwersalizujące idee Oświeceniowe. Zdaniem historyka z grupy Subaltern Studies, Dipesha Chakrabarty' ego, "od wieków już filozofowie i myśliciele mający wpływ na ksztah nauk społecznych tworzyli teorie mające dotyczyć rzekomo całej ludzkości; wiemy jednakże, że powstawały one we względnej, a często zupełnej nieznajomości zdecydowanej większości wspólnoty ludzkiej, tj. w absolutnej ignorancji kultur tych, którym przyszło żyć w świecie niezachodnim"18. Otóż nie ma czegoś takiego jak "ogólna deklaracja praw człowieka". Powstała ona bowiem na gruncie europejskim (niejest więc,jak by tego chciał Maalouf, "neutralna kulturowo"; zresztą czy w ogóle może istnieć coś rzekomo "ogólnoludzkiego", niezdeterminowanego kulturowo?!), w konkretnym kontekście historycznym; defacto jest więc "europejską deklaracją praw człowieka". Maaloufbroni tu jakiejś abstrakcyjnej «Ludzkości», chce szanować «Człowieka», nie szanując jego partykularnej kultury. Te dwa słowa napisałam z dużej litery (sam autor tego nie czyni), aby pokazać ich esencjonalizujący charakter; niestety Maalouf nie wpisuje się tu w nurt myśli ponowoczesnej, a szkoda. Czas najwyższy uznać nonsensowność takich generalizujących, mówiących o «istocie», «rdzeniu», «autentyzmie» pojęć; nie ma czegoś takiego jak «Jedna Ludzkość» podzielająca wspólne wartości i wspólne «fundamentalne» prawa. Ciekawam, kto ma rozstrzygać o tym, które tradycje etniczne powinny być szanowane, a które nie ("Tradycje zaś o tyle powinny być szanowane, o ile są tego warte [...]"19),«czy ma o tym decydować to wątpliwe "sumienie ludzkości", jakim rzekomo jest Europa? Maaloufzachłysnął się najwyraźniej francuskimi ideami republikańskimi i moim zdaniem zaburza to jego obecny przecież w tej książce krytycyzm. Postkolonialnym wątkiem20 Zabójczych ... jest powtarzająca się myśl, że w obecnych czasach wszyscy czujemy się po trosze członkami mniejszości, po trosze wygnańcami. Myślę, że jest to bardzo trafne spostrzeżenie. Jak napisał Paul Gilroy, ,jesteśmy dziś w dużej mierze «nomadami» i musimy nauczyć się, jak budować swoją tożsamość na piasku"21.Z tego względu książkę tą można polecić tym, którzy interesują się współczesnymi zmianami w kulturze, a zwłaszcza wpływem procesów migracyjnych na ksztah dzisiejszego, wyjątkowo niepewnego, acz fascynującego świata. Warto trzymać rękę na pulsie. Ponadto lekki, eseistyczny styl Maaloufa oraz wyczuwalne w jego pracy zaangażowanie emocjonalne sprawiają, że Zabójcze tożsamości po prostu przyjemnie się czyta. To także esej "z misją"w epilogu Maaloufwyraża życzenie, aby jego wnuk nie musiał sięgać do jego książki, aby w przyszłości nie istniała już potrzeba mówienia o sposobach oswajania "tożsamościowej bestii". Autor Zabójczych ... zgodziłby się więc zapewne z brytyjskim badaczem nowych etniczności, Lesem Backiem, który napisał, że ,jeśli multikulturalizm ma mieć jakiekolwiek znaczenie w kontekście XXI wieku, to nieodwołalnie trzeba odrzucić ideę, że jakoby istnieją na świecie homogeniczne kultury i tożsamości"22.To zdanie zdaje się przesłaniem pracy Amina Maaloufa. Natalia Paszkiewicz 17Tamże, s. 123. 18L. Gandhi, Postcolonial Theory ..., s. 44. 19A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 124. 20 Jednym z ważniejszych pojęć w teorii postkolonialnej jest exile wygnanie, wychodźstwo, emigracja. 21 P. Gilroy, Small Acts. Thoughts on the Politics of Black Cultures. London 1993, s. 152. 22 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture ..., s. 251. �Recenzje i noty recenzyjne 309 Skrytość kultury, red. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 200 1, ss. 138. Tom ten jest wynikiem spotkania autorów niekoniecznie reprezentujących zbliżone nastawienia teoretyczne i badawcze. Bez wątpienia nieść to musi określone konsekwencje, łącznie z wrażeniem niespójności czy operowania nieprzystającymi teoretycznie koncepcjami. Przedstawienie różnych podejść, które łączy uznanie, jak pisze Krystyna Zamiara, że "w kulturze ludzkiej można, a nawet trzeba wyróżniać to, co w danym czasie jest (I) jawne, dostępne świadomości jednostek tworzących daną wspólnotę obok tego, co (2) niejawne, niedostępne" (s. 7), powoduje wszakże, iż uzyskujemy całkiem bogaty przegląd różnych stanowisk - spojrzenie z lotu ptaka na obszerne pole badań uznających obecność w kulturze jej części niejawnej, skrytej dla uczestników czy też - jak lubią mówić niektórzydepozytariuszy kultury. Próbą zaproponowania jednej, określonej koncepcji teoretycznej tom ten więc nie jest, choć spełnia inne pożyteczne zadania. Konstatacja, że w kulturze można wyróżnić jej skryty obszar, oczywiście nieobca jest naukom społecznym od dawna, leczjednocześnie sfera niejawna kultury nie była dotąd polem - przynajmniej w Polsce - rozległych i transdyscyplinarnych badań. Konstatacja taka, przyjęta w punkcie wyjścia, odwołuje się do przeświadczenia o możliwości wspólnego badania tej sfery przez reprezentantów szeroko rozumianej humanistyki - z psychologią, antropologią czy filozofią na czele. Autorzy esejów, wywodzący się z różnych dyscyplin humanistycznych, prezentując różne nastawienie teoretyczne, a także interesując się różnymi węższymi obszarami kultury, pokazują, że problem skrytości podejmowany jest bez mała wszędzie, wszędzie co prawda na swój sposób, zwykle też z koncentracją na charakterystycznych zagadnieniach, tematach, ustępach. Ile w tym wszystkim myśli ciekawych dla etnologa-antropologa? Z tego punktu widzenia niektóre artykuły z recenzowanego tomu warte są dokładniejszego omówienia, inne domagają sięjednak przynajmniej zasygnalizowania głównych idei. Otwierający tom szkic Krystyny Zamiary "Skrytość kultury a świadomość indywidualna" jest - w intencji autorki - próbą ukazania teoretycznych możliwości analizy ukrytej sfery kultury. Zauważa ona, że kwestia skrytości kultury od dawna nurtuje humanistykęszczególnie filozofię i antropologię kultury, ale także niektóre dyscypliny szczegółowe, takie jak choćby językoznawstwo. Z dotychczasowej refleksji nad nią wynika zaś, że skrytość kultury może być przypisywana kulturze jako całości albo też może być lokowana w pewnych jej sferach, głównie w języku, w obyczaju, w nauce. Niezwykle istotne jest to, że zawsze jest ona umieszczana w opozycji do jawnej części kultury, w opozycji do tego, cojak stwierdza Zamiara - "opatruje się mianem kultury jawnej, lub danych explicite reguł, uświadamianych zasad" (s. 13). Skrytość może być traktowana jako immanentna właściwość kultury lub też przypisywana jej poszczególnym członkom. W tym drugim wypadku chodzi o ukrytą kulturę w nas, ,,0 kulturę przyswojoną, nabytą przez osoby należące do określonej wspólnoty" (s. 13). Samo wyrażenie "kultura ukryta" sugeruje, że jest ona poznawczo niedostępna dla nosicieli - uczestników kultury, implikuje ponadto, że istnieje warstwa kultury - "kultura jawna" - nie będąca dla członków wspólnoty żadną terra incognita. Występujące tutaj rozróżnienie "kulturajawna-kultura ukryta" ma więc - ogólnie biorąc - swój odpowiednik w przeciwstawieniu tego, czego jednostki są świadome, i tego, co pozostaje dla ich świadomości w ukryciu. W szczegółach, co pokazuje autorka, rozróżnienie to traktowane jest rozmaicie, różne są zatem koncepcje kultury dotyczące jej jawnych iukrytych części. Inną koncepcję znajdujemy w opisowej metodologii nauk, inną, gdy kształtuje ją perspektywa kulturoznawcza, a jeszcze inna jest koncepcja trzech światów Karla Poppera - by wskazać tutaj tylko niektóre, być może jednak dla rozwoju humanistyki i nauk społecznych w ostatnich dekadach najważniejsze. Czy je coś łączy? Szczególnym, wyróżnionym - jak zauważa Krystyna Zamiara - obiektem kulturowym o niejawnym charakte- �310 Recenzje i noty recenzyjne rze dla członków wspólnoty jest język, przedmiot zainteresowania zarówno filozofów i psychologów,jak i reprezentantów socjologii czy antropologii kultury. Używając na co dzień języka, nie tylko nie zdajemy sobie sprawy zjego struktury, ale także z uzależnienia od niego reguł naszego myślenia i innych funkcji psychicznych. Język staje się sposobem budowania "realnego świata", przy czym jego reguły, a przede wszystkim zależność od niego innych części kultury, pozostaje dla członków wspólnoty zakryta. Autorka zauważa w końcu - co dla nas jest nie do pominięcia - że badanie przez antropologów niejawnej części kultury nie wiąże się na ogół z przyjęciem naturalistycznych koncepcji psychiki - koncepcji uznających prymat z góry określonych właściwości osobowości nad właściwościami kultury. To prawda, nieświadomość traktowana jest bowiem przez antropologów - co potwierdza Zamiaranajczęściej jako kategoria psychokulturowa: antropologowie starają się wykazać odpowiedniość między kulturą a osobowościąjednostek, uznając, iż elementy niejawne (osobowości, a przez to i kultury) dzięki refleksj i podmiotu mogą zyskać status jawności. W przedstawionym przez Alinę Motycką artykule "Kultura a nieświadomość" znajdujemy próbę zarysowania niezwykle ważnego, jej zdaniem, przewrotu w humanistyce wiążącego się z odkryciem nieświadomości - przewrotu, który sprawił, że już nie można uprawiać nauki, ignorując to odkrycie, ale też nie można - uznając je - tak słabo go, jak dotąd, pojmować, tak kiepsko filozoficznie odczytywać, jak to się dzieje szczególnie w filozofii o analitycznych korzeniach. Wedle autorki, ów przewrót wiąże się ze zburzeniem starego, kartezjańskiego paradygmatu, w którym cała działalność człowieka wiązana była ze świadomością i przez to często przeciwstawiana naturze jako typowo ludzka sfera aktywności. Odkrycie nieświadomości ma doprowadzić do całkowitego przewartościowania, wręcz do zniesienia "starego" ujmowania tych związków. Zmusza zwłaszcza do odrzucenia poglądu, jakoby cała ludzka działalność wynikała z rozumnej woli, zmusza w konsekwencji do zupełnie nowego odczytania starej opozycji "natura-kultura". W myśl nowego paradygmatu świadomość ma być pojmowanajako podlegająca ciągłym wpływom sił nieświadomości, czyli wrodzonych sił popędowych. I jakkolwiek w obrębie samego tego paradygmatu występują często znaczne różnice podejść badawczych - rozmaicie choćby rozumie instynkty - nie ulega jednak wątpliwości, że - jak utrzymuje Alina Motycka - przewrót w humanistyce doprowadzić musi do zupełnego przewartościowania relacji kultura-świadomość. Kultura nie może być już utożsamiana tylko - co było zgodne z paradygmatem kartezjańskim - ze świadomością, czyli z "myśleniem, umysłem, z czynnościami rozumu i tzw. wolną wolą" (s. 32), czas wreszcie na uznanie, że jest tworzona (także) przez ludzką nieświadomość. Świadomość staje się zresztą w wielu nowszych psychoanalitycznych koncepcjach jedynie aktywnością wtórną wobec nieświadomości. Nie oznacza to jednak, że wszyscy "nowi" badacze, idąc śladem Zygmunta Freuda, uznają kulturę za "protezę" natury, lecz - bliżsi chociażby Carlowi Gustavowi Jungowi - mogą widzieć w symbolicznej aktywności człowieka sposób na ożywianie tkwiących w naszej naturze archetypów. Kultura zaczyna być w tym wypadku rozumiana jako dialog prowadzący do tworzenia syntezy pomiędzy naturą i duchem. W korespondującym z tą tezą tekście Barbary Kotowej "Archetypy a kultura" dostrzegamy wszakże próbę zmiany jungowskiego paradygmatu nieświadomości - zmiany przez odrzucenie biologicznych podstaw archetypów na rzecz uznania ich wyłącznie kulturowego charakteru, ich całkowicie kulturowego przekazu. Uznanie archetypu za twór czysto kulturowy jest bez wątpienia zaprzeczeniem idei Junga. Dla autorki archetypy to szczególne wytwory, których dziedziczenie odbywa sięjednakjak wszelkich kulturowych wytworów - przez przekazywanie reguł i przekonań normatywno-dyrektywalnych, podlegają więc transmisji jak cała tradycja. Trzy dalsze teksty z analizowanego tomu omówię tutaj w dużym skrócie, wyławiając z nich tylko część wątków. Ich autorzy poświęcają je bowiem problemom raczej filozoficznym: powstawaniu światoobrazu i nastawień kulturowych, koncepcji nieświadomości �Recenzje i noty recenzyjne 311 Viktora Emila Frankla oraz skrytości wypowiedzi moralnych w koncepcji preskryptywizmu Richarda M. Hare. Wacław Mejbaum i Aleksandra Żukrowska w artykule ,,0 faktach i nastawieniach kulturowych", sięgając do pojęć właściwych fenomenologii Edmunda HusserIa, podejmują problem powstawania światoobrazu oraz jego dostępności dla innych uczestników komunikacji. W rozważeniu tego problemu pomocna ma być, ich zdaniem, kategoria nastawień kulturowych - trzecia po dwóch innych: po nastawieniach receptywnych i teleologicznych, uznawanych za nastawienia naturalne. Cóż to są w ogóle nastawienia? Za autorami powinniśmy uznać, że każda ludzka osoba jest warunkowana przez bodżce świata zewnętrznego. Wedle Mejbauma i Żukrowskiej nastawienia naturalne (receptywne i teleologiczne) wspólne są wszystkim ludziom. Podmiot rejestruje fakty, jest tym, "który daje świadectwo widzialnemu światu" - nastawienie receptywne (s. 53), a także od początku swojego życia "uczy się, że od świata można tego i owego oczekiwać oraz że w pewnym zakresie można światu narzucić spełnienie tych oczekiwań" - nastawienie teleologiczne (s. 53). Dopiero na tym tle ukazują swój charakter nastawienia kulturowe - staje sięjasne, że kultura jest programatorem ludzkich zachowań i że kształtuje je w procesie społecznej komunikacji. Wostatniej części swego artykułu Mejbaum i Żukrowska wprowadzają pojęcie nastawień humanistycznych - tych, które przyjmuje podmiot jako współtwórca wiedzy naukowej. Podczas budowania teorii naukowych, "a więc w modelowaniu świata kultury ludzkiej", w poszukiwaniu istoty kulturowych mechanizmów, "zmuszeni jesteśmy sięgać głęboko pod powierzchnię pozoru danego w obserwacji ludzkich deklaracji i poczynań" (s. 59). Sięganie głęboko pod powierzchnię oznacza zaś, w ich ujęciu, iż powinniśmy odwoływać się między innymi do psychoanalizy i czerpać z niej pomocne inspiracje. Szkic Ariety Rzepeckiej przedstawia koncepcję nieświadomości wypracowaną przez austriackiego psychiatrę V.E. Frankla, twórcę logoterapii - koncepcję określanąjako trzecia szkoła wiedeńska, obok szkoły freudowskiej i szkoły Alfreda Adlera. Koncepcja Frankla miała być tylko uzupełnieniem koncepcji Freuda, w znacznym stopniujednakjego poglądy okazały się opozycyjne wobec idei wielkiego wiedeńskiego psychiatry, szczególnie w kwestii nieświadomości. Dla Frankla nieświadomość nie ma wyłącznie charakteru popędowego, włącza się również do niej wymiar duchowy, który - co jest tu niezwykle ważne - nie jest zdeterminowany przez biologię człowieka. Oprócz tego FrankI nie uznaje ostrej granicy pomiędzy nieświadomym i świadomym, przechodzenie pomiędzy nimi uważa za płynne (przepuszczalne). Jak pisze autorka: "W zasadzie chodzi Franklowi o wzajemne przenikanie się tego, co świadome, i tego, co nieświadome" (s. 65). Ważne w jego koncepcji jest także uznanie, że autentyczność człowieka nie jest związana ze sferą popędową, lecz prawdziwie ludzkie zachowania wypływają ze sfery duchowej człowieka, niezależnie od tego, czy są to zachowania świadome, czy nieświadome. Dla Frankla działaniami typowo ludzkimi (duchowymi) w polu nieświadomości są nieświadomość etyczna, erotyczna i estetyczna. Prowadzi to do tego, że duchowa nieświadomość "posługując się władzą intuicji, wychwytuje to, co jeszcze niezrealizowane, co jedynie potencjalne" (s. 68). W koncepcji Frankla widoczne jest włączenie sfery duchowej do nieświadomości, wraz z intencjonalnością. Nieświadoma intencjonalność przypisana jest tutaj jako cecha całemu ludzkiemu gatunkowi. W artykule "Preskryptywistyczne ujęcie znaczenia wypowiedzi moralnych" Teresa Jerzak-Gierszewska przedstawia koncepcję RM. Hare'a dotyczącą znaczenia wypowiedzi moralnych. Hare - w opozycji do dominujących w pierwszej połowie dwudziestego wieku koncepcji intuicjonizmu George' a Moore' a i emotywizmu Alfreda Ayera - odkrywa fakt, że w znaczeniu wypowiedzi moralnych obecny jest składnik znaczenia nazywany przez niego elementem preskryptywnym (nakazującym). Wypowiedzi moralne nie mają więc tylko charakteru opisowego (deskryptywnego ), lecz także coś polecają - różnice opinii moralnych należy rozpatrywać jako różnice wynikające z niezgody poleceń. �312 Recenzje i noty recenzyjne W szczególnie interesującym dla etnologów-antropologów szkicu "Tradycjajako «kultura ukryta»" Jan Grad stara się przedstawić tradycję jako "ukryty" wzorzec i zarazem regulator ludzkich postępowań. Tradycja rozumiana może być bowiem jako ,,«zastany materiał myślowy» - według znanego wyrażenia Fryderyka Engelsa", tworzony przez wszystkie elementy kultury poprzednich pokoleń, lecz zawsze określany z punktu widzenia następnego pokolenia (s. 89-90). Tradycja w ujęciu Grada (znanym jednak z koncepcji innych autorów, choćby Jerzego Szackiego) staje się więc kulturą nie zdezaktualizowaną, "żywą" spuścizną przeszłości. Takie jej rozumienie przeczy tym definicjom, które upatrywały (lub wciąż upatrują) w niej właśnie kultury zdezaktualizowanej, egzystującej w teraźlliejszości jako "znak przeszłości". Jak zauważa autor, definicje te odpowiadały (lub odpowiadają) zainteresowaniu etnografów "przeżytkami", wiązały się więc (lub wiążą) z przyjmowanymi przez nich szerszymi założeniami teoretycznymi w ramach ewolucjonizmu czy dyfuzjonizmu. Uznając tradycję za ukryty regulator ludzkich zachowań, określać można kulturę ukrytą jako złożoną z "niejasno sobie uświadamianych i nieświadomi e respektowanych sądów normatywno-dyrektywalnych" (s. 93). Takie określenie kultury ukrytej sprzężone jest z definicją kultury, zgodnie z którą to "zespół form świadomości społecznej, przy czym każda z nich stanowi społeczno-subiektywny regulator odpowiadającego jej typu praktyki społecznej [...J. Formy świadomości społecznej identyfikowane z dziedzinami kultury konstytuowane są przez dwojakiego rodzaju przekonania (sądy w sensie logicznym): (a) normatywne, wyznaczające pewne stany rzeczy jako wartości (cele) do realizacji i (b) dyrektywalne, ustalające środki (działania) urzeczywistniania owych wartości" (s. 82). Na mocy tej definicji w skład kultury nie wchodzą przekonania nie implikujące określonych sądów normatywno-dyrektywalnych. Tak więc, przykładowo, nie wchodzą do niej wierzenia religijne, o ile nie dyktują przekonań regulujących praktykę religijną. Tradycja w rozumieniu Grada to: "Nieświadome wzorce społecznych zachowań", określąjące "ład społeczno-kulturowy" - ład nieuświadamiany, czyli ukryty dla większości uczestników kultury (s. 95). Wedle niego: "Siła tradycji polega zatem na tym, że determinuje ona ludzkie zachowania w sposób pozaświadomościowy, analogicznie do sposobu działania instynktu" (s. 96). Ostatnie trzy teksty w omawianym tomie dotyczą "obszarów milczenia" w nauce, prób wykorzystania psychoanalizy w historiografii oraz ukrytego programu w edukacji. Jakie są ich główne myśli? W napisanym przez Marka Perka artykule "Obszary milczenia w nauce" dominuje traktowanie nauki jako jednej z dziedzin kultury, jako składnika społecznej praxis. Perek wyróżnia trzy, obecne w filozofii nauki, podejścia do zagadnienia "ukryte-jawne". Po pierwsze, nauka bywa traktowana jako metoda odsłaniania tego, co ukryte. Z analizy samego słowa "odkrycie" wynika, że jego treść zbudowana jest na opozycji "ukryte-jawne". Roli nauki, szczególnie w wersji, której krańcowym stadium rozwoju jest neopozytywizm, upatruje się właśnie w odsłanianiu nieznanych struktur świata (co warto brać pod uwagę mimo póżniejszego zakwestionowania takiego sposobu patrzenia na naukę i na samych badaczy). Po drugie, sięgając po inspiracje także do antropologii kultury, szukać można tego, co niejawne w zachowaniach badaczy związanych z ich zwykłą (gabinetową lub terenową) praktyką badawczą. Różnice w tym, co niejawne, bardziej niż różnice widoczne na powierzchni separują tu stanowiskajednych od drugich, stając się różnicami paradygmatycznymi. Rzecz w tym, że nie istnieją praktycznie żadne możliwości przekładu pomiędzy paradygmatami, będącymi wynikiem odmiennej strukturalizacji doświadczeń w naukowych wspólnotach. Jak zauważa Perek: "Jeśli dla określonych wspólnot istnieją znaczące różnice w korelacjach językowo-przyrodniczych, to ich przedstawiciele mają do czynienia z różnymi danymi wywołanymi przez te same zespoły bodźców" (s. 106). Po trzecie wreszcie, między innymi pod wpływem Thomasa Kuhna i Barbary Tuchańskiej, dociekając zależności badaczy od zastanej tradycji zauważyć można, że "tradycja myślowa narzuca swoim uczestnikom taki świat, w którym �Recenzje i noty recenzyjne 313 niczego nie brakuje, świat kompletny i spójny", w którym istnienie obszarów milczenia nie może być odkryte z wnętrza owej tradycji" (s. 110). Obszary te są stopniowo rozpoznawane i opracowywane teoretycznie, lecz wymaga to, oczywiście, odrzucania części zastanej naukowej tradycji (Perek nie zgadza się tu z tezą Kuhnajakoby "rewolucje naukowe" wymagały odrzucenia całości tradycji myślowej). Wojciech Wrzosek w pracy "Idea nieświadomości w historiografii - szkic jednego problemu" stara się przedstawić wpływ idei nieświadomości na historiografię. Jego zdaniem, nie ma mowy o prostym wykorzystaniu psychoanalizy w naukach historycznych, gdyż przeczy ona stosowanej przez historyków strategii interpretacyjnej, w której - odtwarzając motywacje podmiotu - podstawowe znaczenie przypisuje się procedurze nadawania sensu zjawiskom. Dla historyków bowiem nadrzędnym celem ,jest nadanie sensu zjawisku" (s. 116). Według Wrzoska próby łączenia psychoanalizy z historią okazały się przemijającą modą. Sama historia traktuje człowieka co do jego natury jako homo historicus, sam zaś "dyskurs historyczny odnosi świat działań człowieka do sensów historycznych, które lokowane są w logice losu historycznego (kulturowego) człowieka" (s. 117). Nie ma tu więc miejsca na psychoanalizę i proponowaną w niej ideę nieświadomości. Owszem, idea nieświadomości, lecz nie pochodząca z psychoanalizy pojawiła się w nurcie historiografii charakteryzowanym jako badania nad mentalite, chodziło tam jednak - jak zauważa Wrzosek - o innąnieświadomość. Ostatni tekst recenzowanego tomu to artykuł Andrzeja Pluty zatytułowany "Konteksty kulturowe «ukrytego programu» w myśli edukacyjnej". Autor wyjaśnia, że termin "ukryty program" od dawna funkcjonuje w literaturze poświęconej edukacji, jakkolwiek - co ujawnia przegląd różnych stanowisk - nie ma w niej mowy o jakimś jednym ukrytym programie, lecz raczej o konkretnych ukrytych programach poszczególnych instytucji. Ukryty program rozumiany może być rozmaicie, o czym dodatkowo świadczą nazwy, pod jakimi przedstawia się go w literaturze. Pluta mówi w tym kontekście o programie niejawnym, o programie nieuświadamianym, a także o programie określanym jako pozadydaktyczne funkcje szkoły, czy wręcz o - w pewnym sensie także ukrytych - skutkach ubocznych jej działania. Same nazwy nie są tu nawet najważniejsze - ważniejsza jest teza, że ukryty program jest w sprzeczności z programem jawnym, z przebiegiem działań tworzonych z myślą o osiągnięciu celów kształcenia (s. 120). Z perspektywy kulturoznawczej sprzeczność tę - co czyni autor-'-można próbować opisać i wyjaśnić. Pojęcie "skrytości kultury" jest, jak widać, mimo pewnej wyczuwalnej ramy scalającej, pełne rozbieżnych i z najróżniejszych źródeł zaczerpniętych intuicji semantycznych. Nie jest pojęciem poddającym się łatwemu, prostemu definiowaniu - raczej (i może taka jego "natura") pobudza wyobraźnię badaczy kultury, uwrażliwia ich na działanie w niej opozycji tego, co jawne, i tego, co ukryte, zmusza do przedzierania się przez kurtynęjawności do osłanianych części czy też pokładów kulturowej sceny. Dla antropologów i etnografów tom ten jest ciekawy, gdyż, po pierwsze, wiele z zamieszczonych w nim tekstów odwołuje się do antropologicznej spuścizny (czujemy się więc docenieni), po drugie, może stanowić poszerzenie antropologicznej wiedzy o ukrytych sferach kultury, pokazując, jak próbująje penetrować w innych dziedzinach szeroko pojętej humanistyki. Sebastian Glica �314 Recenzje i noty recenzyjne Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I, red. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kowalska-Lewicka, Anna Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002, ss. 354. "Jakichże to gości pośród nas mieliśmy" - można by sparafrazować Miłoszowe słowa tyczące się znamienitej poetki Anny Świrszczyńskiej - które to słowa cisną się za każdym pochyleniem się nad sylwetkami i szkicami biograficznymi zebranymi w tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy, za każdym wczytaniem się w kolejny z przedstawionych tu miniportretów. Jakież bogactwo,jaki potencjał ludzki, i ileż dokonań - a przecież zaprezentowano w "sylwetkach" zaledwie 112 osób, i to osób bardzo różnych - od luminarzy nauki, najwybitniejszych spośród profesorów polskiej etnografii/etnologii, po zbieraczy-pasjonatów, działających i znanych głównie w swoich lokalnych społecznościach, w swych "małych ojczyznach". Obok więc wybitnych teoretyków, metodologów i dydaktyków są tu również przedstawieni pracownicy muzeów i innych instytucji kulturalnych, których zasługą były i są działania praktyczne - dokumentacja terenowa, kolekcjonerstwo, tworzenie zbiorów muzealnych, ochrona zabytków i krajobrazu kulturowego, a także szeroko pojęta popularyzacja folkloru czy obrzędowości, której animatorami bywali częstokroć ludzie "spoza fachu": nauczyciele, księża, lekarze, prawnicy, artyści, podróżnicy i inni. Obecni są tu również przedstawiciele innych dyscyplin nauki, którzy przysłużyli się rozwojowi etnografii, m.in. historycy, geografowie, historycy sztuki, językoznawcy, antropologowie ... - a to z tej prostej przyczyny, iż przedmiot zainteresowań nauk etnologicznych - kultura, jej dzieje, rozwój i prawa nią rządzące - wchodzi również w zakres zainteresowań historii, socjologii, psychologii społecznej, religioznawstwa, archeologii i innych. Stąd też tytuł Etnografowie i ludoznawcy polscy - jak we wstępie stwierdzają redaktorzy książki - stanowi li tylko pewien skrót myślowy, bardziej odnoszący się do pewnego wspólnego zakresu badań ludzi różnych profesji aniżeli ich takiej czy innej specjalizacji. Oba terminy bowiem w nim zawarte - zarówno "etnograf', będący już ostatnio w regresie, jak i "ludoznawca", już w końcu XIX wieku uważany za przestarzały - stanowią tu raczej jedynie punkt odniesienia, tyleż konkretny, co ulotny, aniżeli jakąś zamkniętą delimitację. Pomysłodawcą etnograficznego słownika biograficznego był łódzki etnograf dr Jan Piotr Dekowski (zm. 1988 r.), który już w roku 1977 - marząc zawczasu o uczczeniu w ten sposób stulecia istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1995) - zgłosił wniosek w sprawie jego opracowania. Wniosek ów poparł wcześniej czynionymi przygotowaniami: kwerendą archiwalną, wypisami z literatury, pierwszymi szkicami biograficznymi. Na jego apel - rozesłany do instytucji etnograficznych i do członków PTL o wytypowanie sylwetek do opracowanianapłynęło wiele propozycji, na podstawie których sporządził on (wraz ze wspomagającą go Ireną Lechową [zm. 1991 r.]) wykaz zawierający ponad 900 nazwisk, począwszy od XV-wiecznych kronikarzy, Jana Długosza i Marcina Bielskiego, do współcześnie żyjących i czynnych zawodowo etnografów; sporządził on także "bazową" kartotekę z 349 nazwiskami. Po śmierci J.P. Dekowskiego i I. Lechowej materiały "słownikowe" przekazane zostały w 1991 roku z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej w Łodzi do krakowskiego Oddziału PTL na wniosek dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, która podjęła się kontynuacji pracy.Z pomocą m.in. biografisty prof Wiesława Bieńkowskiego (zm. 1999 r.) powstał tom niemal gotowy już do publikacji najubileusz w 1995 roku, mieszczący ok. 60 haseł. Niestety, praca ta wówczas nie ukazała się. Po pięciu kolejnych "pustych" latach temat nabrał znowu aktualności - uzyskał on akceptację Komisji Nauki Polskiej Akademii Umiejętności (22 listopada 2000 r.). Dzięki staraniom wspomnianej już dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, wspomaganej przez dr Annę Spiss i Ewę Fryś-Pietraszkowąpublikacja mogła nareszcie stać się faktem. W porównaniu do pierwszych zamierzeń różni się ona zarówno ramami czasowymi - zawiera portrety osób żyjących już "tylko" w XIX i XX wieku,jak i szerszym, niż zakładano, charakterem pracy; wpłynęło to �Recenzje i noty recenzyjne 315 na zmianę jej tytułu: z roboczego Słownika biograficznego etnografów polskich - naEtnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. Zmiana charakteru tego dzieła wynikła - czy niezamierzenie? - z pewnej (sporej zapewne) "niesubordynacji" autorów poszczególnych tekstów, którzy z trudem mogli zmieścić się w zwięzłych i suchych wymogach biogramów słownikowych. Wielce to znamienne, ale i równie zrozumiałe, że pisząc częstokroć o osobach sobie bliskich, nie mogli czy też nie chcieli potraktować ich życia i dzieła nazbyt powierzchownie i urzędowo. Jeśli jest w tym jakaś wina, tofelix culpa, wina szczęśliwa, gdyż dzięki tej ludzkiej potrzebie dania świadectwa otrzymaliśmy portrety i pełniejsze, i w większej mierze osobiste. Kim są autorzy tekstów? Podobnie jak ci, o których książka stanowi, tworzą grupę 75 osób różnych profesji, w większości jednak będących"z branży". Mamy więc wśród nich i mamienitych profesorów (m.in. Jadwiga Klimaszewska, Maria Paradowska, Zofia Sokolewicz, Anna Zadrożyńska ...), i innych uniwersyteckich naukowców z instytutów i katedr etnologicznych oraz z instytutów PAN, a także pracowników muzealnych czy wszelkich innych instytucji kulturalnych. Kilkoro z autorów, niestety, znalazło się w tej książce również z jej "drugiej" strony: Witold Armon, Wiesław Bieńkowski, Jan Piotr Dekowski, Irena Lechowa - z tych, którzy opisują, wspominają, stali się tymi, o których się pisze, których się wspomina - co jakby dodatkowo świadczy o celowości tworzenia publikacji takich jak tutaj omawiana, i o tym, jak kruche, bezcenne i godne szacunku jest każde życie. Na koniec tej pierwszej, informacyjnej części recenzji warto zwrócić jeszcze uwagę na wykaz źródeł, z których czerpano wiadomości (archiwa, czasopisma, serie wydawnicze i wydawnictwa zwarte), a także na zawsze przydatny, bogaty tutaj, indeks osobowy. * Jaka jest ta książka? Ktoś, kto szukałby tutaj jakiegoś zwartego - pisanego poprzez osoby - wykładu historii dyscypliny (od ludomawstwa/etnografii do etnologii/antropologii kulturowej) poczuje się zapewne rozczarowany, ale też nie tego chyba należy oczekiwać po słowniku. Alfabetycmy, więc w takim sensie - demokratyczny, "przypadkowy" zestaw osób, żyjących na przestrzeni dwustu niemal lat, nie daje, bo dać nie może, gwarancji takiego wykładu. Można dywagować, czy już samo chronologiczne rozdzielenie materiału na trzy-eztery odrębne rozdziały (dajmy na to: l. zwiastuny ludoznawstwa [I pol XIX w.J, etnografia radosna [II pol XIX w.J, 3. instytucjonalizacja etnografii [przełom wieków, I połoXX w.J, 4. okres po II wojnie światowej [1945-2000]) nie stworzyłoby namiastki takiego obrazu, nie było sensowniejsze? Czy nie wzmocniłoby obecności w tym tomie nielicznych postaci XIX-wiecznych, dość tutaj, pośród współczesności, "egzotycznych" i nieco zagubionych? Warte zastanowienia jest, czy aby to inne ułożenie nie pomogłoby samej książce, nie "wycisnęło" z niej dodatkowychjeszcze soków. Bo też czy nie naturalniejszym sąsiadem dla np. Ludwika Zejsznera (1805-1871) byłby Juliusz Roger (1819-1865) aniżeli Anna Zambrzycka (1931-1993) czy Zbigniew J. Stefański (1956-2oo0)? Czy wreszcie taki chronologiczny układ sam już z siebie nie "upominałby" się o postacie ważne, w tym wydaniu przeoczone, jak choćby (sic!) - Oskar Kolberg ...? Brak tego portretu wydaje się tu rzeczywiście sporym niedopatrzeniem - wszak to postać w dziejach naszej nauki sztandarowa, źródłowa - i zapewnienia redaktorów, iż znajdzie się on w przygotowywanym tomie II, nie zmieniają niestety stanu rzeczy. Szkoda, gdyż czym innym jest obecność Kolberga w Polskim słowniku biograficznym, a czym innym jego fIZYCznybrak w tej konkretnej, z takim przecież trudem wydanej publikacji. Brak innych wielkich - jak choćby Antoniego Kaliny, Stanisława Poniatowskiego czy Adama Fischeranie wydąje się aż tak dojmujący; Kolberg to jednak "znak firmowy", to symbol. Przy lekturze "Sylwetek i szkiców" jeszcze jedna myśl-pytanie nasuwa się: czy nie byłoby równie zasadne wydzielenie w osobnej części barwnych i w jakimś sensie odrębnych �316 Recenzje i noty recenzyjne postaci pasjonatów-zbieraczy. Czy i to przegrupowanie nie ukazałoby w pełniejszym świetle tej grupy osób jako zjawiska trwałego, mocnego i samo w sobie godnego uwagi. Zapewne - bycie "w jednej linii", tuż obok tuzów polskiej etnologii to dla wielu z nich ogromne wyróżnienie i zaszczyt, tym niemniej pytanie postawić warto. Ale dość już pytań i dywagacji. Oto przecież przed nami nareszcie wspólna i tak pełna prezentacja świata etnograficznego. Ci, którzy łapali i kolekcjonowali "motyle", tutaj sami stali się przedmiotem i treścią przebogatego albumu. Bo i kogóż tu nie ma! Między Leonem W. Babiniczem i Marią Żywirską znaleźć możemy skarby naszej nauki. Lista jest rzeczywiście imponująca: Cezaria A. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, Józef Burszta, Jan St. Bystroń, Adam Chętnik, Jan Czekanowski, Kazimierz Dobrowolski, JózefGajek, Aleksander L. Godlewski, Franciszek Kotula, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Bronisław Piłsudski, Roman Reinfuss, Stefan Rogoziński, Tadeusz Seweryn, Bożena Stelmachowska, Seweryn Udziela, Andrzej Waligórski, Tadeusz Wróblewski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Maria Znamierowska-Priifferowa i wielu innych. Wielkie nazwiska, wielcy uczeni, a przy tym w ogromnej większości - dzielni ludzie (wielu z pokolenia wojennego!), drążący swoje przedziwne, kręte niekiedy ścieżki, dochodzący do szlaków etnograficznych z detenninacją i z zaskakujących często stron ... Jak - dla przykładu - Kazimierz Moszyński. Mało się raczej wie, iż ten pierwotnie student biologii i fizjologii we Fryburgu i Bemie, następnie Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (studia u Mehoffera), przez wiele lat pracował na "kondycjach prywatnych" na Ukrainie i Żmudzi, a to po to, by móc prowadzić na własną rękę badania etnograficzne. Dopiero w wieku 38 lat! (1925 r.)niejako z marszu - nie posiadając stopni naukowych (ale mając już kilka poważnych publikacji!), został powołany na stanowisko zastępcy profesora i kierownika Katedry Etnografii Słowian na Uniwersytecie Jagiellońskim ... Ten przykład i wiele innych w książce przedstawionych Żywotów pięknie wpisuje się również w trwającą obecnie dyskusję nad "zasadnością" studiowania nauk etnologicznych oraz nad kwestią "nadprodukcji" etnografów-antropologów. To zawsze był, jest i będzie kierunek dla ludzi ciekawych świata, na ten świat otwartych i zarazem przygotowanych do aktywnego w nim bycia - w tysiącu odmian i ról. Stąd lektura obrazująca, jak inni lata temu radzili sobie z owym światem, jest rzeczywiście lekturą i budującą, i obowiązkową! (Na marginesie uświadamia ona raz jeszcze, co wyczytujemy między wierszami, jak ogromne straty poniosła polska nauka w latach obu wojen światowych, i w ludziach, i w zaginionych pracach, materiałach, bazie naukowej, często już nie do odtworzenia ...). Smakowicie czyta się te portrety, smakowicie, mimo ich zwięzłości - dla pełnego zaprezentowania wielu z tutaj obecnych nie starczyłoby zapewne i książki - pozostaje jednak uczucie niedosytu. Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej polskiej etnografii/etnologii, zwykle "ukryci" za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swych dokonań i losów. A bywały one rzeczywiście niezwykłe. Lektura "Sylwetek ..." sprzyja także refleksjom osobistym. Spotyka się tu postacie, które widywało się na co dzień, które pamięta się z uczelni, muzeów, czy sporadycznie spotykane w innych miejscach. Jeszcze słyszy się ich głos, widzi gesty, przypomina drobne sytuacje ... Prof. JózefBurszta, dr Stanisław Błaszczyk w katedrze (wówczas jeszcze) poznańskiej etnografii, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Maria Polakiewicz i Halina Mikułowska w toruńskim Muzeum Etnograficznym, czy raz widziani - prof. Witold Dynowski na międzyuczelnianym obozie etnograficznym w Różanymstoku, dr Zbigniew Biały w Szczawnicy-Krościenku, prof. Roman Reinfuss ... Wiele wspomnień, wiele darowanych chwil... Kończąc to pobieżne omówienie Etnografów i ludoznawców polskich, chciałbym odnieść się - teraz już jako wydawca i edytor - do tej właśnie strony prezentowanej publikacji. A nie jest ona, niestety, porywająca. Wspomniałem na wstępie, za autorami opracowania, o problemach, z jakimi musieli uporać się, by książka ta w ogóle zaistniała. To zrozu- �Recenzje i noty recenzyjne 317 miale, że w takiej sytuacji trudno oczekiwać od wydawcy jakiejś nadzwyczajnej szaty graficznej czy twardej oprawy, tym niemniej nawet w formie skryptu, w jakiej się ukazała, można było ją edytorsko dopracować nieco lepiej. Ale problem nawet nie w tym ... Oto bowiem mamy przed sobą materiał, który aż się prosi o opracowanie znakomite, wyjątkowe, bogate. Każda przecież z postaci zaprezentowanych w "Sylwetkach ..." to całe światy, to morze znaczeń i odniesień, dla których można by bez trudu znaleźć worek ilustracji, i to o wiele bardziej porywających niż tylko okładki ich dzieł. Marzy mi się, że kiedyś znajdzie się wydawca, i znajdą środki, na publikację pełnego już wydania "Sylwetek etnografów ..." w formie tak pięknej i pełnej jak choćby książki prezentowane w znanej szeroko serii dolnośląskiej "A to Polska właśnie ...". Bo - właśnie - do kogo bardziej odnieść można te słowa, jak nie do polskich etnografów i ludoznawców? Marzenia czasem się spełniają ... Roman Bąk Roch S u l i m a, Glosy tradycji, Warszawa 200 l, ss. 184. Praca dotyczy zjawisk kultury współczesnej. Poszczególne zagadnienia zgrupowane są w kilku blokach tematycznych. Rozważania o kolędach polskich i przedstawionym w nich obrazie świata, który ma moc przypominania o kolistości czasu,jego cykliczności i powtarzalności są zarazem punktem wyjścia do refleksji o charakterze współczesnych świątzwiązanych bardziej z festiwalem konsumpcji niż kultywowaniem w gronie rodzinnym wartości religijnych, które zagubiły się w komercji. Kolejnym tematem rozważań są mowy pogrzebowe Adama Pacha. Wyłania się z nich obraz "tamtego" świata, który jest synkretyczny, nie dzieli się na piekło, raj i czyściec. Owe przemówienia są wizją oceny pośmiertnej, a jednocześnie osądem doczesnym osób schodzących z "tego świata" na "tamten" świat. Miejsce "wiecznej szczęśliwości" ma wyraźne cechy topografii Tatr, jest w nich usytuowane. Tematem analizyautorajest także poezja strajkowa lat osiemdziesiątych ijej korzenie nawiązujące do symboli i znaczeń wypracowanych przez proletariat w latach 1905-1907 (cofnięcie się do źródeł obrzędowości ijęzyka pierwszych buntów robotniczych, odwołanie się do symboliki religijnej i prawd wspólnoty spontanicznej). Innym zagadnieniem jest specyficzna obecność kultury ludowej w naszej współczesności. Istnieje ona raczej jako mit, przejawia się w symbolach i aluzjach. Kultura ludowajuź raczej nie istnieje, istnieje natomiast myślenie o niej nie pozbawione przyczepiania jej etykietki kultury "gorszej". Niejako kontynuacją rozważań o kulturze ludowej są refleksje dotyczące sztuki ludowej - komentujące album Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Następnie autor oprowadza czytelnika po baśniowym świecie filmów i prozy Jana Jakuba Kolskiego. Filmy tego reżysera są w ocenie Rocha Sulimy bliskie stworzenia filmowego wizerunku kultury ludowej, ludowego świata, który tworzy polską"antropologię wizualną". Rozważania końcowe poruszają kwestie małych ojczyzn i związanego z tym lokalizmu oraz zastępowania geografii politycznej geografią pamięci, geografią emocjonalną, a nawet geografią bezradności. Jest to jakby jeden z przejawów strategii tożsamości, identyfikacji czy poczucia bezpieczeństwa w świecie coraz bardziej ulegającym procesom globalizacji. Jest pragnieniem posiadania czegoś własnego, niepowtarzalnego, czegoś - czego nie ma gdzie indziej. Mała ojczyzna daje poczucie bezpieczeństwa, ładu, tożsamości. Opisana w Glosach tradycji współczesność ma charakter przemijający, jest to rzeczywistość odchodząca. Anna Torobińska - ODIE Łódź �318 Recenzje i noty recenzyjne Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 200 I, ss. 220, rys. 38, fot. 34, aneks, streszczenie w języku angielskim. Polska literatura instrumentologiczna wzbogacona została o nową publikację, tym razem dotyczącą ludowych instrumentów skrzypcowych. Książka, której autorkąjest znana etnomuzykolog Ewa Dahlig, wypełnia dotkliwie odczuwaną lukę w stanie badań nad tymi instrumentami. Lukę zresztą trudno zrozumiałą w kontekście dużej popularności chordofonów, zwłaszcza smyczkowych, w polskim folklorze muzycznym - i to zarówno w przeszłości, jak w czasach współczesnych. Można wymienić zaledwie kilka nazwisk osób zajmujących się powyższą tematyką, przy czym Ewa Dahligjako autorka ważnej pracy na temat ludowej praktyki skrzypcowej w Kieleckiem, wydanej w 1990 roku, będzie wśród nich zajmować poczesne miejsce. Wcześniej badania nad instrumentami smyczkowymi prowadził, ograniczając się do terenów podhalańskich, Adolf Chybiński, natomiast na szerszym obszarze słowiańskim rozpatrywał je Kazimierz Moszyński. Z późniejszych publikacji o charakterze przyczynkarskim na uwagę zasługują opracowania Zdzisława Szulca, Alicj i Simon, Tadeusza Strumiłły oraz szkic Mariana Sobieskiego o mazankach, serbach i skrzypcach (1967). Pierwszą większą i w jakimś sensie kanoniczną publikacją instrumentologicznąjest książka Włodzimierza KamińskiegoInstrumenty muzyczne na ziemiach polskich (1971), chociaż trudno przecenić również mało dostępny artykuł Geige und Geigenmusik in der polnischen Volksiiberlieferung Jana Stęszewskiego, opublikowany w 1975 roku w Wiedniu, w którym pomieszczone zostały m.in. uwagi o instrumentach smyczkowych, żródłach historycznych, technice gry i składach kapel. Na bogactwo źródeł dotyczących instrumentów smyczkowych w Polsce zwrócili uwagę także instrumentolodzy zagraniczni, a wśród nich m.in. Ludwik Kunz z Czech i Pavel Kurfiirst ze Słowacji, autorzy prac na temat polskich instrumentów smyczkowych. Na podstawę żródłową omawianej pracy złożyły się zarówno przekazy historyczne, jak i badania przeprowadzone współcześnie nad instrumentami skrzypcowymi. Taki sposób podejścia do źródeł zdeterminował logikę kompozycyjną pracy, każąc podzielić ją na dwie podstawowe części: l. Instrumenty kolanowe (w której dominuje historyczny aspekt ujęcia problematyki) oraz 2. instrumenty ramieniowe (które jako wytwór materialny rozpoznawane były głównie w zbiorach muzealnych). Wprowadzając czytelnika w problematykę, autorka pokrótce omawia we wstępie stan dotychczasowych badań, podaje zakres żródłowy pracy oraz podejmuje istotny z metodologicznego punktu widzenia problem niedostatków w stosowanych w muzykologii systematykach instrumentów muzycznych. Informuje, iż dla potrzeb własnych badań przyjęła system porządkowy Sachsa-Hornbostla, dopełniony w tłumaczeniu na język polski przez Jerzego Gołosa. Cenne są również jej uwagi dotyczące nazewnictwa poszczególnych części konstrukcyjnych instrumentu, a także ustaleń w zakresie orientacji przestrzennej opisu instrumentu. Na marginesie wypada zauważyć, że w polskiej literaturze fachowej terminologia oraz sposób opisu instrumentów są często nieprecyzyjne, mało jasne, a nawet nielogiczne. W tym kontekście przedłożone przez autorkę propozycje zmian (s. 16) zasługują na uwagę i -jako w pełni uzasadnione - powinny wejść do kanonu polskiej terminologii instrumentologicznej. W rozdziale traktującym o instrumentach kolanowych (nazwa chyba nie jest naj szczęśliwsza, idzie bowiem o skrót myślowy, który może sugerować cechę konstrukcyjną instrumentu) autorka rozpatruje na wstępie kwestie związane z pojęciem tzw. "polskich skrzypiec". Termin ten ma długi rodowód. Po raz pierwszy użył go w 1545 roku Martin Agricola, wmiankując w swoim traktacie o tzw. Polnische Geige. Informacja ta, zresztą niezbyt precyzyjna, stała się żródłem wielu póżniejszych hipotez na temat historii skrzypiec - i to nie tylko w Polsce, ale w ogóle w Europie. Jeden z najbardziej dyskutowanych problemów sprowa- �Recenzje i noty recenzyjne 319 dzał się do ustalenia, czy wspomniany chordofon smyczkowy to gęśle czy też instrument zwany skrzypice. Przy czym gęśle (staropolska nazwa instrumentu) kojarzono z techniką paznokciową i grą kolanową, skrzypice zaś z techniką przyciskową i grą ramieniową. W polskiej instrumentologii najszerszą interpretację tego instrumentu przedstawił W. Kamiński, upatrując w nim praźródło rodowodu skrzypiec. Z hipotezą tą polemizuje autorka niniejszej pracy, uważając, że została ona skonstruowana bez wystarczająco przekonujących przesłanek. E. Dahlig stoi bowiem na stanowisku, iż nieprecyzyjne pod względem znaczeniowym staropolskie nazwy "skrzypice" i "gęśle" niekoniecznie muszą oznaczać dwa różne instrumenty. Wręcz przeciwnie. Swe dalsze oryginalne rozważania nad chordofonami kolanowymi autorka opiera m.in. na badaniach nad instrumentem archeologicznym z XVI wieku, tzw. chordofonem płockim, któremu poświęciła drugi podrozdział. Instrument ten został przez nią wnikliwie przebadany i zinterpretowany. Autorka dochodzi do wniosku, że jest to rodzaj chordofonu, na którym grano techniką paznokciową w pozycji wertykalnej, a więc kolanowej. Swą hipotezę, że idzie o ludową wersję Polische Geigen Agricoli, opiera ostatecznie na porównaniu tego zabytku archeologicznego z XVII-wiecznym, publikowanym przez Haura drzeworytem, przedstawiającym scenę zabawy w karczmie. W widniejącej na nim trzyosobowej kapeli obecny jest muzyk, który gra na instrumencie smyczkowym trzymanym wertykalnie. Ilustrację tę dopełniają także słowa Haura "Kaczmarz ma mieć Muzykę zwyczajną, Dudę, y Skrzypka". Wedle autorki zdanie to jest kolejnym dowodem dyskredytującym próby rozdzielania terminów "skrzypice" i "gęśle" i przypisywania im semantycznych właściwości gatunkowych. Omawiane instrumenty autorka stara się postrzegać także w szerszej perspektywie geograficznej, porównując je z instrumentami rosyjskimi: "smykiem" i "gudokiem" (podrozdział trzeci). Pierwszy z nich datowany jest na wieki od XII do XVI, drugi na początek wieku XVII. Frapującajest kwestia ich właściwości. Wśród instrumentologów rosyjskich nie majednomyślności ani co do wzajemnych różnic, ani podobieństw. Pojawia się nawet opinia, że idzie o dwie nazwy dla tego samego instrumentu. W odniesieniu do gudoka panuje opinia, że grano na nim wyłącznie w pozycji kolanowej i - najprawdopodobniej - stosowano technikę paznokciową. Instrument ten wykazuje podobieństwo z polskimi chordofonami kolanowymi. Oznacza to, że nie można go pominąć w badaniach porównawczych. Podobnie ma się rzecz z tzw. lirami bałkańskimi. Poświęcając im sporo miejsca w podrozdziale czwartym omawianej publikacji, autorka dopatruje się licznych analogii pomiędzy nimi a polskimi instrumentami skrzypcowymi. Konkludując, można zatem przyjąć, iż "polskie skrzypce", podobnie jak inne instrumenty kolanowe, stanowią część instrumentarium naszego kontynentu, właściwą dla obszaru Europy południowo-wschodniej i części Azji Mniejszej. Natomiast fakt, iż najwcześniejsze znane wzmianki o instrumentach kolanowych pochodząjuż z XVI wieku można łączyć z ówczesną ekspansją Turków na Bałkany i z towarzyszącym jej wpływem instrumentarium wschodniego na tę część Europy. Na zakończenie rozdziału dotyczącego instrumentów kolanowych autorka powraca do rozważań nad zakresem znaczeniowym staropolskich terminów "gęśle" i "skrzypice" (podrozdział piąty; moim zdaniem, ta ważna i interesująca część pracy mogłaby stanowić punkt wyjścia dla interpretacji całego zjawiska) oraz suki - instrumentu, który jako żywotny chordofon kolanowy z techniką paznokciową był dokumentowany w polskiej tradycji ludowej jeszcze z końcem XIX wieku, a dziś jest znany dzięki rekonstrukcjom. Podsumowując tę część pracy autorka próbuje dociec przyczyn stopniowego zanikania w ludowej tradycji muzycznej instrumentów kolanowych. I dochodzi do wniosku, że jest to efekt "ekspansji skrzypiec i ramieniowej techniki gry, stwarzającej większe możliwości wykonawcze", gdy tymczasem instrumenty kolanowe "schodziły do roli drugorzędnych, akompaniujących, o funkcji stopniowo ograniczanej do rytmiczno-burdonowej". Nie wyklucza �320 Recenzje i noty recenzyjne jednak, że proces ten mógł przebiegać dwutorowo, o czym świadczy intrygująca konkluzja: ,,(...) zjednej strony mielibyśmy do czynienia z marginalnie zachowanymi funkcjami melodycznymi (suka), z drugiej natomiast - z rozwojem małych basów ludowych typu basów kaliskich". Omawiany rozdział o instrumentach kolanowych to niewątpliwie swego rodzaju pogłębione studium o chordofonach, instrumentach legitymujących się doniosłą historią na ziemiach polskich, i jako taki w istotnym stopniu wzbogacający naszą wiedzę muzykologiczną. W szczególnie interesujący, by nie rzec, odważny sposób autorka dokonała interpretacji mało wiarygodnych z punktu widzenia faktografii źródeł ikonograficznych. Wiadomo bowiem, że artyści nie zawsze musieli się kierować zasadą realistycznej wierności rzeczywistości, tudzież malować poszczególne szczegóły i detale tak, jak one w istocie wyglądały. Dla toku wywodu istotne znaczenie miało odkrycie chordofonu płockiego. Jego interpretacja pozwoliła autorce na rozwinięcie badań historyczno-porównawczych, obejmujących swym zasięgiem instrumentarium ziem rosyjskich i Bałkanów, a w oparciu o rozpoznane źródłana ukazanie związków, jakie zachodziły w instrumentarium słowiańskim. Rozdział zatytułowany "Instrumenty ramieniowe" rozpoczyna się od omówienia serbów i tzw. chordofonu z Grębienia. Chordofon ten został przedstawiony na polichromii z XVI w. w kościele św. Trójcy w Grębieniu, przedstawiającej muzyka trzymającego w pozycji ramieniowej fidel. W instrumentologii polskiej chordofon ten włączony został w poczet serbów, o których pośrednio wspominają źródła pisane. Dopatrzono się w nim bowiem pewnego podobieństwa z huslami Serbów Łużyckich. Z tą hipotezą stanowczo polemizuje E. Dahlig, optując za tezą, że wzmiankowane serby mogą być instrumentem kolanowym o proweniencji południowo-wschodniej - co jest możliwe dzięki ruchom migracyjnym. (Na marginesie: pod taką klasyfikacją i takim "migracyjnym" rodowodzie zjawiska podpisał się Marian Sobieski, o czym autorka nie wspomina.) W istocie rzeczy chordofon z Grębienia to fidel reprezentująca tworzącą się na naszych ziemiach tradycję gry ramieniowej, która w praktyce ludowej egzemplifikowana jest grą na mazankach, złóbcokach i skrzypcach. Mazankom poświęcony został podrozdział drugi. Idzie o instrumenty o kształcie zbliżonym do ósemki, przypominające z wyglądu małe skrzypce, tzw. ćwiartki. Instrumenty te występowały w pierwszej połowie XIX wieku na obszarze kozła wielkopolsko-Iubuskiego, skąd zostały wyparte przez skrzypce. Miały zatem ścisły związek z instrumentami dudowymi, z którymi współtworzyły kapele. Jednakowoż ślad po nich niemal całkowicie zaginął, a polskie źródła XIX-wieczne dają o nich bardzo skąpe wzmianki. Co prawda Oskar Kolberg wspomina o tym instrumencie w tomie 10. swego monumentalnego Ludu (Dzieła Wszystkie, W Ks. Poznańskie, cz. II), lecz tylko w odwołaniu do artykułu Edwarda Kierskiego. W tej nie do pozazdroszczenia sytuacji E. Dahlig postanowiła posiłkować się badaniami przeprowadzonymi nad podobnym instrumentem: małymi skrzypcami łużyckimi, zwanymi "male fidle". Mając na uwadze sąsiedztwo obszarów oraz znaczną zachowawczość kultury łużyckiej w zakresie instrumentarium, można domniemywać, iż tam właśnie znajdowało się centrum oddziaływania na wschód, aż po Ziemię Lubuską. Wiedza o mazankach i ich idiomie wzbogacona została w latach 1946-50, kiedy Jadwiga i Marian Sobiescy odnaleźli w trakcie badań terenowych trzy egzemplarze tego instrumentu. Wtedy nastąpiła reanimacja wytwórstwa mazanek, a wraz z nią i gry na tym instrumencie. Współcześnie znajdujące się w kolekcjach muzealnych mazanki pozwoliły autorce określić cechy tych instrumentów. Są to: - małe rozmiary instrumentu, - pudło żłobione w całości razem z szyjką, - charakterystyczny podstawek z jedną nóżką długą, przechodzącą przez dodatkowy otwór w płycie, - trzy struny. �Recenzje i noty recenzyjne 321 Ponadto w inwentaryzowanych egzemplarzach można rozróżnić trzy typy mazanków: - najstarszy, głównie anonimowy, - grupę instrumentów wykonanych wg wzoru Tomasza Śliwy, stanowiącą w istocie krok w kierunku wiolonizacji, - mazanki autorstwa Stanisława Grocholskiego, reprezentujące odrębny nurt, w minimalnym tylko stopniu nawiązujący do wzorów najstarszych. Waga spostrzeżeń E. Dahlig spoczywa również w fakcie, że na ich podstawie można sobie uzmysłowić dynamikę zmienności w aktualnie przebiegającym procesie przekształcania form mazanek. A jednocześnie umożliwiają one dostrzeżenie "pierwotnej", najbardziej autentycznej (o ile o takiej w ogóle można mówić) formy instrumentu. Wiele miejsca poświęcono w publikacji złóbcokom (podrozdział trzeci), instrumentom mocno związanym z kulturą górali podhalańskich. Autorka zajmuje się na wstępie nazewnictwem, jako że instrument ten był w literaturze często określany terminem "gęśle podhalańskie". Przy tej okazji wskazuje także na historyczność źródeł, bowiem pierwsze wzmianki o tym instrumencie pochodzą z połowy XIX wieku. Sporo miejsca poświęca także trudnemu zagadnieniu typologii tych instrumentów, co wynika z wielkiej różnorodności form złóbcoków. Wcześniej próby takiej typologii, zresztą mało przekonującej, dokonał L. Kunz (1983). Dla autorki inspiracją w porządkowaniu złóbcoków stała się metoda diagraficzna, stworzona przez polskiego antropologa Jana Czekanowskiego. W proponowanej typologii kwestią podstawowąjest dobór właściwych kryteriów dla wyszczególnienia cech oraz sporządzenie tablicy odległości badanych obiektów (tzw. macierzy), zaś jej istotą - wykazanie wszystkich ilościowych relacji zachodzących pomiędzy badanymi obiektami. Autorka dla potrzeb swych badań wyłoniła siedem kryteriów morfologicznych, określających kształt instrumentu w ujęciu frontalnym, czyli kształtu płyty rezonansowej. W wyniku procedury porządkującej materiał został ugrupowany w pięć rozdzielnych dendrytów i zostało wyłonionych 19 typów złóbcoków. W ten sposób zinterpretowany i opisany materiał pozwolił na sformułowanie spostrzeżeń i uogólnień, z których wynika, że historyczny rozwój złóbcoków przebiegał w kierunku wiolonizacji formy, a jednym z takich przejawów było stopniowe wydłużanie instrumentów. Autorka mogła sobie również pozwolić na wyartykułowanie spostrzeżeń porównawczych, sięgając do instrumentarium słowackiego i morawskiego, oraz historycznych, które sprowadzają się do tezy, iż złóbcoki wykazują związki z XVI-wiecznymi rebekami. Ważne miejsce w publikacji stanowią skrzypce (podrozdział czwarty), instrumenty, które swym idiomem oraz praktyką muzyczną nadały specyficzne cechy polskiej ludowej muzyce instrumentalnej. Bowiem oddziaływanie skrzypiec profesjonalnych na chordofony ludowe, jak przypuszcza autorka, zaczęło się od wieku XVI. Od tego czasu chordofony ludowe stopniowo zaczęły przyjmować formę skrzypiec. Stąd też, obok skrzypiec, występowały również inne ludowe formy chordofonów skrzypcowych. Badania prowadzone w polskich kolekcjach muzealnych pozwoliły wyodrębnić następujące grupy: - formy prymarne, - skrzypce właściwe: żłobione i klejone, - formy hybrydyczne. Instrumenty prymarne to różnego rodzaju prymitywne chordofony, często wchodzące w skład inwentarza dziecięcych zabawek. W obrębie tej grupy badany materiał podzielony został wg sposobu wykonania korpusu instrumentu. Wyodrębniono instrumenty o korpusie jedno-, dwu- i trzyczęściowym, te ostatnie są najbardziej zbliżone do skrzypiec właściwych. Pierwotnie skrzypce właściwe były wykonywane techniką żłobienia, dopiero później klejenia. Skrzypce klejone w wersji ludowej są, w porównaniu ze skrzypcami profesjonalnymi, morfologicznie zróżnicowane. Różnorodność ta wynika z różnego stopnia zbliżania form �322 Recenzje i noty recenzyjne ludowych do cech instrumentów profesjonalnych. Autorka wyodrębniła tutaj pięć grup: od amatorskiego prymitywnego wykonania poczynając, na instrumentach pochodzących z masowej produkcji fabrycznej kończąc. Uwagę zwrócono także na sposób wykonania poszczególnych akcesoriów instrumentów, jak: podstrunnicy, strunociągu, strun i kołków, prożków, podstawki. Interesująca jest propozycja autorki w zakresie obliczania odchyleń poszczególnych proporcji skrzypiec ludowych od danych modelowych skrzypiec profesjonalnych, co dosyć dobrze ilustruje różnorodność wytworów ludowych. Autorka kończy rozważania nad skrzypcami omówieniem form hybrydycznych, a więc egzemplarzy wyróżniających się odmiennością formy, co można tłumaczyć, jak pisze autorka, wyrazem estetycznych poszukiwań prowadzonych przez wytwórców. W uwagach końcowych autorka stara się wyartykułować zjawiska determinujące wielość norm jawiących się w polskim lutnictwie ludowym. Wymienia ustną formę przekazu, rozproszenie nosicieli tradycji, czyli wytwórców instrumentów oraz uzależnienie od lokalnej spuścizny kulturowej. W procesie przemian chordofonu na przestrzeni od XVI do XX wieku konstruuje teoretyczny model ewolucji norm w aspekcie jakościowym i ilościowym. Autorka omawianej książki podjęła się niełatwego, lecz ważnego zadania. Dążąc do nakreślenia specyfiki ludowych instrumentów skrzypcowych w Polsce, ujęła problem jako zjawisko złożone - historyczne, sięgające do źródeł XVI wieku, a zarazem współcześnie udokumentowane. Poszczególne rodzaje instrumentów przeanalizowała bardzo wnikliwie, korzystając z osiągnięć badawczych europejskiej instrumentologii. Wypada tylko żałować, że swymi badaniami nie objęła wszystkich instrumentów smyczkowych. Podejmując bowiem temat chordofonów kolanowych można z powodzeniem rozwinąć ważny wątek dotyczący chordofonów basowych. Powstałaby wówczas pełna monografia interesujących nas chordofonów. Trzebajednak uznać, że praca E. Dahlig to niewątpliwe osiągnięcie polskiej organologii, praca budząca pełne szacunku refleksje nad koncepcją, sposobem ujęcia metodologicznego oraz istotą badanych przedmiotów. Alojzy Kopaczek Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XXw., Wrocław 2001, ss. 134. Książka dotyczy terenu Ziemi Kłodzkiej, autorka swoją uwagę skoncentrowała na silnych związkach jakie występują na tym obszarze pomiędzy przyrodą a sztuką. Intensywny rozwój sztuki ludowej na Ziemi Kłodzkiej uwarunkowany był licznymi pielgrzymkami do sanktuariów i kalwarii. W części zatytuowanej "Cudowne wizerunki na Ziemi Kłodzkiej źródłem inspiracji dla sztuki ludowej" autorka charakteryzuje sanktuaria oraz rozwój pielgrzymowania do miejsc kultu, które rozwija się na omawianym terenie pod koniec XVIII wieku. Wtedy powstała większość obiektów sakralnej sztuki ludowej. Jednocześnie rozwijał się kult cudownych wizerunków, do którego przyczyniały się apokryfy i legendy. W książce omówiony został m.in. kult Bardzkiej Madonny Tronującej, Matki Boskiej Wambierzyckiej, Matki Boskiej Kłodzkiej zwanej też Łaskawą, kult św. Floriana na Górze Parkowej w Bystrzycy Kłodzkiej czy św. Jerzego w Lądku Zdroju. Autorka opisuje także powstałe w pobliżu miejscowości pielgrzymkowych kalwarie: w Bardzie, Wambierzycach, Iglicznej, na Wzgórzu Ciemiak koło Radochowa, na Górze �Recenzje i noty recenzyjne 323 Wszystkich Świętych koło Nowej Rudy, w Leśnej, w Batorowie i w Miejskim Lasku koło Lewina Kłodzkiego. Przedstawia historie ich powstania związane albo z jakimś cudownym objawieniem - tak było w kalwarii w Bardzie, albo z chęcią ufundowania obiektu sakralnego przez ówczesnych możnych. W następnym rozdziale "Obrzędowe formy kultu a sztuka ludowa"zostały omówione różne formy pozyskiwania przez pielgrzymów przychylności świętych. Aby osiągnąć swój cel wierni ofiarowali im wota błagalne w postaci świec lub ofiar przedstawiających postać ludzką, części ludzkiego ciała bądż zwierzęta wykonane z wosku oraz wota dziękczynne, zaświadczające o mającym miejsce cudzie czyli pozostawione, zbyteczne już kule, sznury niedoszłych wisielców, kajdany więżniów, którzy odzyskali wolność. Kult koncentrował się również wokół relikwii a także wokół drzew na których objawiała się Madonna. W części "Sztuka ludowa" Elżbieta Berendt zaznajamia czytelnika z technikami w jakich powstawały obrazy dewocyjne - było to przede wszystkim malarstwo na szkle. Kolejną techniką jest grafika ijej odmiany: miedzioryt, litografia, staloryt, drzeworyt, rysunek tuszem i piórkiem. Scharakteryzowana została również rzeźba, którą cechuje polichromia olejna, a także tradycyjna kolorystyka: biel i róż w karnacji ciała, czerwień płaszcz Chrystusa, błękit i biel szat Marii. Nieco uwagi poświęcono też kapliczkom, krzyżom i figurom przydrożnym. Wyszczególniono kapliczki i krzyże pokutne - wznoszone w miejscu tragedii kapliczki skrzynkowe i słupowe. W zakończeniu autorka przedstawiła poszczególne typy ikonograficzne, jakie występują w sztuce Ziemi Kłodzkiej. Scharakteryzowała sposób przedstawiania Madonny Wambierzyckiej, Madonny Bardzkiej, Wielisławskiej, przedstawienia Dzieciątka Jezus, św. Anny Nauczycielki, św. Anny Samotrzeć, św. Jana Nepomucena, św. Floriana, św. Rocha, św. Onufrego. Książka zawiera liczne kolorowe fotografie kapliczek i figur przydrożnych - które autorka zgromadziła podczas swoich badań terenowych. Anna Torobińska - ODIE Łódź Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 200 I Muzeum Etnograficzne w Krakowie upamiętniło jubileusz swego 90-lecia atrakcyjnym albumem, wydanym nader starannie w znanej serii wydawniczej. Ponieważ wszystkie pozycje z tej serii mają zwyczajowo jedno słowo w tytule, stąd przyjęto tytuł zwięzły, ale bardziej nośny dla zagranicznego niż polskiego czytelnika, zamiast np. rozwlekłego: "Polska kultura ludowa w zbiorach ...". W krótkim wprowadzeniu prof. Franciszek Ziejka, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, który przyjął patronat nad jubileuszowymi obchodami, nawiązał do rewolucji cywilizacyjnej, zmieniającej współczesny świat w "globalną wioskę". W tej sytuacji coraz więcej osób poszukuje swoich korzeni i - zwłaszcza wśród nich - autor przewiduje gorące przyjęcie albumu. Wstęp przygotował Andrzej Rataj, omawiając założenia i układ publikacji, a dalej historię i dorobek muzeum, którego zbiory dosyć szczęśliwie przetrwały okres IIwojny światowej (zaginęło ok. 10% muzealiów). Obecnie posiada ono około 80 tysięcy obiektów, z których co dziesiąty pochodzi z obszarów pozaeuropejskich oraz ponad 200 tysięcy archiwaliów i cenną bibliotekę. �324 Recenzje i noty recenzyjne Do prezentacji w albumie dokonano wyboru obiektów unikatowych, najbardziej reprezentacyjnych i cennych ze wszystkich działów. Zasygnalizowano tylko paroma obiektami kultury pozaeuropejskie oraz kilku reprodukcjami archiwalny zbiór fotografii, skupiając się na polskiej kulturze ludowej. Na ponad 300 fotografiach pokazane zostały kolejno mieszkania chłopskie - izby, meble i sprzęt domowy, dalej narzędzia rolnicze i rzemieślnicze. Następny, pięknie prezentowany temat to stroje, biżuteria i dodatki, tkaniny. W sztuce związanej z obrzędami główne miejsce zajmują szopki kolędnicze, w tym krakowskie ze słynną szopką Ezenekierów z końca XIX wieku na czele. Końcowy, mocny akcent to wybór malarstwa, grafiki (tu pokazano obok odbitek na papierze również klocki drzeworytnicze), rzeźby, wycinanek i malowanek. Na szczególne podkreślenie zasługuje poziom zdjęć, wykonanych przez Jacka Kubienę. Spokojne, neutralne tła, świetne oświetlenie fotografowanych obiektów skupia uwagę oglądającego i pozwala dostrzec szczegóły, umykające często przy bezpośrednim kontakcie z eksponatem. Wzbogaca i ożywia ten zestaw kilka umiejętnie dobranych fotografii wykonanych w plenerze (budownictwo) i we współczesnych izbach wiejskich. Idealnie współgra z tym opracowanie plastyczne całości, dokonane przez Władysława Plutę, który wprowadził rytmiczny układ zdjęć, nie oszczędzając światła pomiędzy nimi. Pozwolę sobie wspomnieć na koniec początki mojej pracy zawodowej, kiedy to jedynym źródłem barwnych ilustracji do popularnych pogadanek i odczytów była książeczka dla dzieci Malowane domy z niezłymi offsetowymi reprodukcjami obiektów ludowej sztuki. W latach późniejszych doszły do tego skwapliwie wycinane ze śląskiej "Panoramy" fotografie S. Gadomskiego, przedstawiające stroje ludowe. Dlatego cieszy mnie ogromnie narastająca w ostatnich latach liczba publikacji upowszechniających obiekty ludowej kultury, a zwłaszcza sztuki w sposób taki, najaki zasługują. Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002. Album upamiętnia 60 konkursów na najpiękniejszą szopkę krakowską. "Bożonarodzeniowa prezentacja szopek przy pomniku Adama Mickiewicza na Rynku Głównym stała się uroczystością rodzinną, a nawet pokoleniową, bowiem uczestniczą w niej całe rodziny, dając w ten sposób wyraz wielkiego przywiązania do tradycji, sztuki i religii", napisał w słowie wstępnym kardynał Franciszek Macharski. Tekst, przygotowany przez Annę Szałapak, omawia genezę szopki, od pierwszych wieków chrześcijaństwa, poprzez kościelne jasełka, szerzone przez zakony franciszkańskie i późniejsze ich zeświecczenie. W XVIII wieku powstała szopka przenośna, połączona z teatrzykiem kukiełkowym. Najbardziej okazałym i specyficznym zamzemjej przykładem stała się szopka krakowska, nie mająca odpowiednika w świecie. Rozpowszechniła się w I połowie XIX wieku, budowana i obnoszona przez bezrobotnych zimą murarzy z przedmieść Krakowa. Do I wojny światowej byli oni zapraszani na spektakle do domów mieszczańskich, inteligenckich, również do pałaców. Inspiracje teatrzykiem szopkowym widać w Betlejem Polskim Lucjana Rydla, w Pastorałce Leona Schillera, a także w Weselu Stanisława Wyspiańskiego, jak również w dziełach plastycznych. Później zwyczaj ten zaczął podupadać, robiono jeszcze w Krakowie szopki, ale małe, bez teatrzyku. Żyli jeszcze starzy szopkarze, gdy w 1937 roku z inicjatywy dr. Jerzego Dobrzyckiego, późniejszego dyrektora Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, ogłoszony został pierwszy, a w rok później drugi konkurs szopek. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Po przerwie wojennej co roku konkurs taki organizuje właśnie Muzeum Historyczne. Autorka tekstu, która od wielu lat jest kustoszem tego muzeum i kieruje Działem Folkloru i Tradycji Krakowa, omawia w dalszej części charakterystyczne cechy architektury i dekoracji szopki krakowskiej oraz zmiany zachodzące w nich w drugiej połowie XX wieku. Największy zbiór szopek posiada Muzeum Historyczne i, poza doroczną wystawą pokonkursową na miejscu, urządza liczne wystawy w różnych krajach Europy, a także w Stanach Zjednoczonych. Kalendarium konkursów zostało lakonicznie przedstawione w postaci reportażowych zdjęć z kolejnych imprez. Jak przystało na jubileusz, nie zabrakło zbiorowej fotografii kilkudziesięciu współczesnych szopkarzy na tle Sukiennic. Większość z nich to wybitni twórcy, wielokrotni zwycięzcy konkursów. W części albumowej, którą rozpoczynają i kończą nastrojowe fotografie zabytkowych zespołów i budynków miasta w nocnym oświetleniu, uwidaczniające wpływ tej architektury na szopki, zamieszczono zdjęcia około stu najlepszych szopek ze zbiorów Muzeum Historycznego oraz - oczywiście - naj starszej szopki, zachowanej w zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego, która została wykonana około 1900 roku przez Michała Ezenekiera. Przy wielu szopkach pokazano w zbliżeniach ciekawsze fragmenty architektury i wyposażenia, sceny figuralne (m.in. bitwę pod Racławicami, taniec chochoła z Wesela), a także pojedyncze figurki postaci historycznych i współczesnych, od Ojca Świętego począwszy, poprzez pana Twardowskiego, generała Jaruzelskiego, Jerzego Urbana, po obecnego dyrektora Muzeum i autorkę tekstu. Wszystkie oprócz archiwalnych fotografie, na doskonałym pod względem artystycznym i dokumentalnym poziomie, zostały wykonane przez Jacka Kubienę. Mimo iż zdjęcie każdej szopki opatrzone jest podpisem, zawierającym nazwisko autora, rok wykonania i wysokość obiektu, brakuje jednak katalogu. Oprawa plastyczna, przemyślana i konsekwentna, jest dziełem Władysława Pluty. Jedyna rzecz, którą można by jej zarzucić, to brak światła wokół zdjęć przedstawiających fragmenty szopek, trochę męczący przy tak wielkim nagromadzeniu detali, ale to moje indywidualne wrażenie. Ewa Fryś-Pietraszkowa Wacław P a w l a k, Minionych zabaw CZai; czyli czas wolny i roz/ywka w dawnej Łodzi, Łódź 200 l, ss. 107. Podstawowym źródłem informacji dla autora tej książki była codzienna prasa łódzka oraz dawne kalendarze. Na tej podstawie autor snuje opowieść o sposobach spędzania wolnego czasu w dawnej Łodzi - czyli w XIX i na początku XX wieku. Do najstarszych sposobów spędzania czasu wolnego przez łodzian należał przejęty od niemieckich osadników w XIX wieku zwyczaj gawędzenia z przyjaciółmi przy piwie bądź wódce w szynku. Ciągle wzrastająca liczba szynków oraz tradycja picia po wypłacie doprowadziła do pijaństwa, co zmusiło władze do wydania w roku 1844 zarządzeń ograniczających liczbę szynków oraz zamknięcie szynków przyfabrycznych. Doprowadzenie do Łodzi w 1866 roku kolei żelaznej przyczyniło się do zwiększenia liczby przyjezdnych. W związku z tym powstały dwa hotele: Grand Hotel z restauracją, którą chętnie odwiedzali przemysłowcy i bogaci kupcy, oraz hotel Victoria z restauracją, w której spotykali się aktorzy, dziennikarze i publiczność teatralna. Życie towarzyskie kwitło także w kawiarniach, zwanych wtedy cukierniami. Do jednej z bardziej znanych należała cukiernia Aleksandra Roszkowskiego, zwanego "Roszkiem". Spotykali się tutaj dziennikarze, aktorzy, lekarze, bywał w niej Władysław Reymont. �326 Recenzje i noty recenzyjne W okresie wiosenno-Ietnim, pod koniec kwietnia, rozpoczynał się w Łodzi czas zielonego karnawału, czyli zabaw na wolnym powietrzu. Duchota przemysłowego miasta sprzyjała "ucieczkom" poza jego granice. Robotnicy pozbawieni wówczas prawa do urlopu swoje wolne od pracy dni spędzali w okolicznych lasach: w Gałkówku, lesie Mania, parku na Zdrowiu oraz w Łagiewnikach. Woda ze studzienki w kaplicy św. Antoniego w Łagiewnikach słynęła ze swoich właściwości leczniczych. Po obiedzie w lesie łagiewnickim łodzianie mieli zwyczaj tańczyć przy akompaniamencie dźwięków harmonii, głównie polki i oberki. Kolejnym miejscem, gdzie spędzali swój wolny czas, były teatrzyki letnie przy ul. Piotrkowskiej 175 i Konstantynowskiej 14/16 (obecnie ul. Legionów). Nie stroniono od widowisk cyrkowych. W dawnej Łodzi uprawiano też sport. Działało Towarzystwo Strzeleckie, którego członkami byli głównie rzemieślnicy. Strzelectwo było łączone czasem z myślistwem, przede wszystkim przez przemysłowców - posiadających duże przestrzenie leśne. Osoby zamożne uprawiały teżjeżdziectwo. Uprawiano również kolarstwo na welocypedach o kole przednim większym od koła tylnego. Do ulubionych form wypoczynku należał również spacer po Piotrkowskiej. Okres zimy zmniejszał możliwości wypoczynku, zwłaszcza ludzi biednych. Większość robotników nie mogła sobie pozwolić na bilet do kina lub teatru. Odwiedzano więc krewnych i znajomych, więcej czasu spędzano w domu. Różnorodne sposoby wypoczynku zależały od możliwości finansowych, osobistych zainteresowań, ilości posiadanego czasu oraz poziomu wykształcenia. Uzupełnieniem tekstu pisanego są liczne czarnobiałe fotografie restauracji, fabryk, hoteli, rodzin robotniczych. Anna Torobińska. ODIE Łódź Grzegorz P e ł c z Yń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, ss. 252. Autor przedstawia specyficzny charakter polskiej kultury w okresie 1944-1989, uwikłanej w politykę propagandową prowadzoną przez władze Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Zwraca uwagę na wpływ intensyfikacji bądź odporu restrykcyjnych działań w ramach totalitarnego reżimu komunistycznego na jakość powstających wtedy książek czy filmów. Punktem wyjścia rozważań autora jest dyskusja dotycząca statusu kultury ludowej - czy jest ona tworem żywym czy raczej już martwym. Książka omawia sposób przedstawiania kultury ludowej, a ściślej rzecz ujmując - kultury chłopskiej - w filmach fabularnych. Zamierzeniem autora było objęcie w swych badaniach, w miarę możliwości, wszystkich filmów kinowych oraz seńali telewizyjnych powstałych w czasie PRL-u, w których przedstawiono przynajmniej kilka elementów kultury chłopskiej. Poszczególne etapy PRL-u autor podzielił na cztery okresy: - I epoka to lata 1944-1956; - II epoka - Gomułkowska 1957-1970; - III epoka - Gierkowska (lata siedemdziesiąte); - IV epoka -lata osiemdziesiąte. Książka dzieli się na cztery części, które składają się z poszczególnych rozdziałów. Część I "Chodzenie w jarzmie" omawia lata realizmu socjalistycznego ijego wpływ na jakość powstających wtedy filmów. W kinie tego okresu obowiązywał określony schemat, który nakazywał pokazywać bohaterów jako przedstawicieli swojej klasy społecznej. Dygnitarze reżimowi, robotnicy i biedni chłopi należeli do grupy bohaterów pozytywnych, natomiast przedstawiciele klas posiadających - przynależeli do grupy bohaterów negatyw- �Recenzje i noty recenzyjne 327 nych. Powodem takiego a nie innego rozdziału ról pozytywnych inegatywnych, przynależnych określonym warstwom społecznym, była realizacja wytycznych propagandowych, które miały na celu zniszczyć kulturę ludności wiejskiej i zastąpić ją obowiązującą w społeczeństwie komunistycznym - jednolitą dla całego narodu. Społeczność wiejska w filmach: "Jasne łany" (Eugeniusza Cękalskiego), "Gromada" (Jerzego Kawalerowicza), "Trudna miłośc" (Stanisława Różewicza), ,,ziemia" (Jerzego Zarzyckiego), podzielona jest na biedaków, średnio zamożnych i bogatych (zwanych przez komunistów kułakami). Proponowanym wyjściem dla wyzyskiwanych chłopów jest powstanie gospodarstw kolektywnych, które umożliwią wyswobodzenie się od wyzysku bogaczy oraz zapewnią dostatniejsze życie. Część druga "Płodozmian" dotyczy okresu gomułkowskigo. Omówione są tutaj takie filmy jak: "Ubranie prawie nowe" (Włodzimierza Haupe), "Wiano" (Jana Łomnickiego), "Mój drugi ożenek" (Zbigniewa Kużmińskiego), "Głos ma prokurator" (Włodzimierza Haupe). Ukazane są w nich uwikłania uczuciowe i ekonomiczne bohaterów, ich zależność od swoich rodzin i społeczności lokalnych. Kontynuowany jest też wątek walki z religią, choć w nieco łagodniejszym stylu. Pokazywano brak tolerancji wobec ateistów. W filmach tego okresu pojawia się wątek walki bohaterów o swoje szczęście, a nie dobro całej społeczności. Kino czasów gomółkowskich podejmowało też często problematykę wojenną. W filmach tych młodzi mężczyżni zostali zmuszani do opuszczenia swoich gospodarsw i służby warmii lub partyzantce. Do grupy filmów o tej tematyce należy: "Kierunek Berlin" (Jerzego Passendorfera), "Ostatnie dni" oraz serial "Czterej pancerni i pies" (Konrada Nałęckiego). W sposób szczególny przedstawiono kulturę chłopską w filmach "Sami swoi" (Sylwestra Chęcińskiego), "Żywot Mateusza" (Witolda Leszczyńskiego) oraz "Słońce wschodzi raz na dzień" (Henryka Kluby). Część trzecia "Obfite plony" omawia lata siedemdziesiąte, na które przypadają rządy E. Gierka. Był to okres dominacji ballady filmowej: "Ballada o ścinaniu drzewa" (Ferudina Erola), "Kaprysy Łazarza" (Janusza Zaorskiego), "Ostatnie takie trio" (Jerzego Obłamskiego). Bohaterowie ballad filmowych wierzą w cuda, skutecznośc zabiegów magicznych. Zło musi być ukarane, a dobro nagrodzone - taki jest porządek kosmiczny. Lata siedemdziesiąte to także ekranizacje utworów literackich: "Chłopi" (Jana Rybkowskiego), "Antek" (Wojciecha Fiwka), "Wesele" (Andrzeja Wajdy), serial "Noce i dnie" (Jerzego Antczaka). Autor, za W. Kaczochą, wymienia następujące funkcje kultury ludowej, jakie pełniła w kulturze socjalistycznej: - widowiskowo-zabawową; - propagandową; - obrzędową; - estetyczną; - edukacyjną; -użytkową. Pojawił się także problem konfliktu między wsią a miastem. Dostrzeżono zagrożenia natury przez technikę, a także problem ucieczki młodych ze wsi do miasta (szczególnie kobiet). Część czwarta "Gatunki szlachetne, samosiejka, plewy" opisuje rzeczywistość lat osiemdziesiątych. Wprowadzenie 13 XII 1981 roku stanu wojennego powoduje wyraźny podział na rządzących irządzonych. Powstaje tzw. "drugi obieg", czyli wydawnictwa konspiracyjne. Filmy mogły powstawać tylko w ramach kinematografii będącej pod stałym nadzorem "poprawności" politycznej. W książce zamieszczono czarno-białe fotografie kadrów omawianych filmów oraz filmografię. Praca zawiera również streszczenie w j. angielskim. Anna Torobińska, ODIE Łódź �328 Izabella S a r i u s z - Skąp s k a, Polscy świadkowie 1939-1989, Universitas, Kraków 2002, ss. 394. Recenzje i noty recenzyjne GUŁagu. Literatura lagrowa Dlaczego po pozycję tę chętnie sięgnęłam jako etnolog, owszem, naukowo zainteresowana polskimi Sybirakami i przygotowująca o nich własną, etnologiczną właśnie - rozprawę? Zamieszczona na wstępie książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej dedykacja sugeruje, iż niemały wpływ na powstanie Polskich świadków GUŁagu miały względy osobiste. Pracę swą Sariusz-Skąpska poświęciła bowiem pamięci dziadka, prokuratora Bolesława Skąp skiego, zamordowanego w Katyniu w 1940 roku. Można sięjedynie domyślać, iż fakty i wydarzenia, które dalej rozpatruje, sąjej znane nie tylko z opracowań - by tak rzec - "oficjalnych" (a więc ze źródeł historycznych oraz przybliżających owe fakty i wydarzenia licznych ujęć literackich), lecz także z relacji prywatnych - ze wspomnień i opowieści bliskich, rodziny i przyjaciół. W jakiej mierze to, osobiste bądź co bądź, "uwikłanie" zaważyło na kształcie i zawartości prezentowanych przez nią rozważań, rozstrzygnąć nie sposób. Warto jednak od razu podkreśl ić, iż z całą pewnością nie okazało się zgubnym ciężarem - nie odebrało żywości i ostrości badawczemu spojrzeniu, a także nie wpędziło w myślowąjednostronność i interpretacyjny schematyzm. Przeciwnie, próby analizy rozmaitych wątków i motywów literatury obozowej (a dokładniej - łagrowej) są tu całkiem twórcze i oryginalne, dotychczas bardzo rzadko, a nawet w ogóle - w refleksji nad pisarskimi wysłowieniami GUŁagu - nie spotykane, prywatna zaś, rodzinna pamięć, sprzyja raczej ich dogłębnemu i starannemu traktowaniu: rozpala ciekawość, podsuwa ważne tropy, zachęca do odważnych odczytań. Zacznijmy od tego, na czym Sariusz-Skąpska buduje swoją syntezę literatury łagrowej. Otóż na wykorzystywany przez nią materiał źródłowy składa się starannie wyselekcjonowany zbiór kilkudziesięciu utworów opisujących losy polskich więźniów, przebywających na "nieludzkiej ziemi" od 1939 roku aż po koniec lat pięćdziesiątych. Są to przy tym teksty pod wieloma względami dość niejednorodne: powstałe i w kraju i za granicą, tworzone przez wybitne postaci polskiej historii i kultury (takie choćby jak Gustaw Herling-Grudziński, Józef Czapski, Anatol Krakowiecki, generałowie Władysław Anders i Zygmunt Szyszkcr-Bohusz czy Barbara Skarga), ale i przez osoby czytelniczym kręgom bliżej nieznane, przez amatorów, nierzadko autorów jednej książki (w tej grupie wymienić można na przykład nazwiska Ady Halpem Danuty Tęczarowskiej, Bronisława Brzezickiego, księdza Józefa Hermanowicza). Tym, co w istotny sposób różnicuje owe świadectwa, jest także czas ich powstania. Z jednej strony mamy tu bowiem dzienniki (spisywane na gorąco w obozach, w miejscach internowania, w więzieniach, w trakcie drogi na Sybir), z drugiej zaś przywoływane z pamięci - nawet wiele lat po tych wydarzeniach - wspomnienia (wśród nich także wspomnienia mówione). Prócz tego osobną grupę stanowią utwory poświęcone losom polskich dzieci w Sowietach (tak zwanych Sybirątek) oraz teksty przynoszące osobisty zapis dzieciństwa tam spędzonego. Co istotne, świadectwa łagrowe Sariusz-Skąpska uzupełnia w swojej pracy wybranymi fragmentami literatury zesłańczej. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż stawia znak równości pomiędzy tymi dwoma ludzkimi doświadczeniami - obozowym i przesiedleńczym. Oczywiście nie, jest w pełni świadoma wielu dzielących je różnic i odrębności. Odruch sięgnięcia po te wypowiedzi wyzwoliła w niej raczej chęć opisania fenomenu GUŁagu w sposób jak najdokładniejszy, a przy tym - o ile to możliwe - wszechstronny, akceptujący całą różnorodność - determinowanych taką lub inną sytuacją egzystencjalną - perspektyw poznawczych i narracyjnych. Ta wielość i rozmaitość źródeł stanowi wszak, w moim przekonaniu, jeden z głównych (także dla etnologa) walorów całej rozprawy. Jej bowiem czytelnik zawdzięcza szansę poznania rozmaitych twarzy i wizerunków "innego świata", ona (gdy właśnie jest etnologiem) daje mu okazję zgłębienia licznych jego "ukrytych" właściwości - bogatych pokładów znaczeń, metafor, symboli. �Recenzje i noty recenzyjne 329 Innym ważnym rysem książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej jest jej trans dyscyplinarny charakter. Jakkolwiek bowiem Polscy świadkowie GUŁagu przedstawiani są przez niąjako praca z historii literatury, już od pierwszych linijek czytelnik bez trudu dostrzega, jak chętnie wykracza się w niej poza konwencjonalnie pojęte granice własnej dyscypliny ijak odważnie przemieszcza się na terytoria tradycyjnie zajmowane przez inne gałęzie wiedzy - przez antropologię kultury, socjologię albo filozofię. Szczególnie wyrażne i czytelne są tu zwłaszcza inspiracje antropologiczne. Świadczą o nich chociażby kluczowe pojęcia, jakimi Sariusz-Skąpska posługuje się dla objaśnienia i zrozumienia objętej narracjami rzeczywistości. Są wśród nich pojęcia przestrzeni, czasu, a także pojęcie Innego - stosowane u niej jak w "klasycznym" (a więc i najczystszej próby) opisie antropologicznym. Ich wykorzystanie sprawia, iż ukazywana przez Sariusz-Skąpską odyseja zesłańcza jawi się jako swoisty obrzęd inicjacyjny, przenoszący jego uczestników w "inną" przestrzeń i w "inny" czas. Autorka Polskich świadków GUŁagu niezwykle pieczołowicie i wnikliwie relacjonuje kolejne etapy owego procesu "wtajemniczania" w świat Archipelagu. Na wzór Boskiej komedii Dantego rozpoznaje kolejne kręgi i granice przekraczane przez jej bohaterów w przestrzeni syberyjskiego "lodowego piekła". Wskazuje rozliczne przejścia, furty i bramy, które doń prowadzą. Bada też i charakteryzuje czas upływający w "innym świecie". Odtwarza jego wyjątkowy rytm i strukturę, śledzi mechanizmy jego odzyskiwania - mechanizmy, dzięki którym możliwe stają się pamięć i narracja o tych wydarzeniach. Pisze także o codzienności GUŁagu, o specyficznej organizacji życia w jego obrębie oraz o zasiedlających go ludziach (za przykład "wzorcowych" mieszkańców "krainy wiecznych śniegów" obiera zaś więźniów kryminalnych). Wreszcie, opierając się na Buberowskiej koncepcji relacji Ja-Ty, opisuje fenomen ludzkiej koegzystencji w warunkach zesłania. Zasadniczym celem analizy Izabelli Sariusz-Skąpskiej nie jest oczywiście opis systemu sowieckich łagrów - jego podstawowych prawideł, zarządzających nim funkcjonariuszy ani charakteryzujących go zewnętrznych właściwości i realiów. Patrzy ona przecież - jako przekraczający horyzont własnej dyscypliny badacz literatury - na rzeczywistość GUŁagu oczyma antropologa, nie zaś historyka czy politologa. Tym, co tak naprawdę ją interesuje, jest zatem - wydobywany z relacjonowanych doświadczeń - czysto ludzki wymiar tej rzeczywistości: to, w jaki sposób jest ona przetwarzana w pamięci i wyobraźni ludzi, jakie rodzi (nabrzmiałe znaczeniami, symboliczne) skojarzenia oraz emocje, do jakich intelektualnych ocen i "metafizycznych" refleksji prowokuje. Zastosowanie takiego właśnie podejścia, a więc zgoda na to, aby historia przemawiała ustami - czyli objawiała się i tworzyła w narracjach - swoich bezpośrednich uczestników i spektatorów, owocuje zarazem odkryciem prawdziwie ludzkiej prawdy o świecie GUŁagu - prawdy wyrastającej z osobistego losu i życiowej próby, prawdy pamięci i wewnętrznego przeżycia. Wydobycie jej na światło dzienne jest zaś o tyle istotne, iż - w miarę upływu lat - coraz bardziej zwiększa się czasowy dystans oddzielający nas od tamtych wydarzeń, coraz wyraźniej blednie pamięć o nich, coraz częściej odchodzą ostatni ich świadkowie i niestrudzeni kronikarze. Czy podobne odczucie, iż - być może jako ostatni - odkrywamy "przemijające światy", nie wpisuje się stale w doświadczenie badawcze wielu spośród nas, etnologów? Czyjak autorka omawianej książki - nie stajemy się wówczas "świadkami świadków", dopełniając ich narracje własnymi glosami i odczytującymi sens "Iudzkiej historii" komentarzami? Aleksandra Rzepkawska �330 Recenzje i noty recenzyjne Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, opracowała Larysa Wachnina/Pisenna kultura polskoji diaspori Ukrajini, uporiadnik Larisa Wachnina, Kijiw 2002, ss. 287, ilustr. Wydana w Kijowie, w ramach Głównej Specjalistycznej Redakcji Literatury w Językach Mniejszości Narodowych Ukrainy, antologia pieśni ludowych Polaków z Ukrainy zasługuje na uwagę nie tylko wąskiej grupy specjalistów, głównie folklorystów i etnomuzykologów, ale i etnologów, historyków, kulturoznawców, socjologów,językoznawców, i oczywiście, szerokiego grona czytelników, interesujących się polską tradycją kulturową na Ukrainie. Larysa Wachnina z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy opublikowała zbiór 102 pieśni, funkcjonujących w aktywnym bądź biernym repertuarze Polaków, głównie najstarszego pokolenia, w wielu przypadkach również znanych przez młodszych informatorów, urodzonych pod koniec lat 40. i w latach 50. XX wieku. Pieśni autorka wyboru podzieliła na sześć grup tematycznych: kolędy (II tekstów), pieśni weselne (I6), ballady (19), pieśni żołnierskie i patriotyczne (20), liryczne (16) i żartobliwe (18). Jest to pierwsza tego typu edycja pieśni, opublikowanych w języku polskim, w dominującej mierze z zapisem nutowym, z dokładnymi notami proweniencyjnymi (imię i nazwisko śpiewaka, rok jego urodzenia, miejscowość, rejon, szczegółowa data zarejestrowania: dzień, miesiąc rok; dane osobowe zbieracza/y, imię i nazwisko osoby odpowiedzialnej za "muzyczne odszyfrowanie"), z przedmową autorstwa L. Wachniny pt. Wspólczesnafolklorystyczna kultura Polaków Ukrainy w trzech wersjach językowych: ukraińskiej, polskiej i angielskiej, posłowiem Ludmiły Jefremowej w języku ukraińskim pt. Muzyczni osobliwosti polskich narodnich piseń. Całości dopełniają: Indeks badań terenowych Instytutu Sztuki. Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy w dwóch wersjach językowych (ukraińskiej i polskiej), materiał ilustracyjny (14 czarno-białych fotografii z badań terenowych z polsko-ukraińskimi podpisami) i w języku polskim Indeks incipitów tekstowych. Dodać tu trzeba, że Indeks badań terenowych dotyczy lat 70. i 80. XX wieku, pominięto w nim późniejsze badania nad diasporą polską na Ukrainie z lat 90. i początków nowego stulecia, o których świadczą informacje pomieszczone w notach proweniencyjnych poszczególnych pieśni. Opublikowane pieśni zostały zarejestrowane przez pracowników wymienionego wyżej Instytutu, w tym w dużej mierze przez autorkę opracowanej antologii, wiele właśnie jej zapisów pochodzi z lat późniejszych (1996-2001), a 17 tekstów, zachowanych w archiwum Instytutu, zapisał Hnat Tanciur, folklorysta ukraiński, w latach 20. minionego stulecia we wsi "Ziatkiwci na Winnyczni". Jak pisze autorka antologii, materiały pochodzą przede wszystkim z Ukrainy Środkowej. Na tym obszarze od lat 70. XX wieku pracownicy NAN Ukrainy prowadzili systematyczne badania terenowe w wybranych "polskich wsiach", w latach 90. badaniami objęto również pogranicze polsko-ukraińsko-białoruskie, wybrane wsie na Wołyniu, w których polska tradycja "żyje w ukraińskim językowym środowisku", a śpiewacy podczas wykonania pieśni "zaznaczają, że pamiętająje jeszcze z przedwojennych lat «za Polszczi»" (s. 21). L. Wachnina z wielką kulturą wspomina o tragicznych losach Polaków na Ukrainie, o antypolskim charakterze polityki Rosjan wobec Polaków, o represjach i ludobójstwie w czasach stalinowskich, masowych deportacjach wielu narodów w latach 30., za M. Iwanowem przyjmuje tezę o Polakach jako "pierwszym narodzie ukaranym w tragicznym stalinowskim eksperymencie" (s. 18), przesiedleniach z ziem Zachodniej Ukrainy do Polski w latach 1946-47, "analogicznym losie Ukraińców w Polsce według znanej Operacji Wisła", przywołuje różne liczby osób przesiedlonych. Wyraźnie pomija aspekt żywych do dziś waśni i zbrodni ukraińsko-polskich, ich podłoże społeczno-polityczne i konsekwencje. Wystarcza jej dla kontekstu refleksji nad badaniami folklorystycznymi konkluzja, że "cały kompleks funkcjonowania Polaków Ukrainy był faktycznie zniszczony i zaznał niepowetowanych strat" (s. 18), wspomnienie o asymilacji w niepodległym państwie ukraińskim, utracie "zdolności �Recenzje i noty recenzyjne 331 mówienia we własnym języku" (s. 19). Cenne jest więc tu spostrzeżenie, że "Polacy, jak i inne nmiejszości narodowe, zaczęli aktywnie mówić o sobie" dopiero pod koniec lat 80. XX wieku podczas pierestrojki, gdy poczęto tworzyć "pierwsze kulturowo--oświatowe organizacje według narodowej przynależności" (s. 19). Jak ocenia Wachnina, to "właśnie folklor został ostatnim przejawem świadomości narodowej Polaków Ukrainy" (s. 20). Cenne dla badaczy mniejszości narodowych są spostrzeżenia i oceny autorki dotyczące funkcjonowania konkretnych grup pieśni, ich popularności wśród Polaków i Ukraińców, obiegu w dwóch wersjach językowych, tworzeniu dwujęzykowych kontaminacji itp., świadomości wykonawców o międzypokoleniowym przekazie dziedzictwa kulturowego, procesie przemian, zaniku, ale i wykorzystywania tradycyjnego repertuaru w zespołach amatorskich. Ludmiła Jefromowa, analizując właściwości muzyczne polskich pieśni, eksponuje ich pierwotną cechę - jednogłosowość, odróżniającąje od tekstów wschodniosłowiańskich, towarzyszące ich wykonaniu instrumenty (polskie gęśle, lutnia), układy polskich tańców: mazurka, krakowiaka, kujawiaka, oberka, poloneza, chodzonego. W tym kontekście autorka wspomina również o wpływach sąsiednich kultur na polski repertuar pieśniowy i taneczny. Kilka uwag o jeszcze jednej ważnej również dla specjalistów rzeczy. Opracowana przez L. Wachninę antologia polskich pieśni wydaje się być szczególnie interesująca dla badaczy języka Polaków żyjących na Ukrainie. Trzeba przyznać i pochwalić tu folklorystów transkrybujących z wielką starannością zarejestrowane na taśmie magnetofonowej teksty, nie modyfikujących ich według pierwotnych zapisów, np. Oskara Kolberga. W rezultacie zostały one zapisane w takim kształcie językowym, w jakim zostały zaśpiewane przez wykonawcę. Mimo specyfiki gatunku,jakimjest zrytmizowana i zrymowana pieśń ludowa, ocalono tu żywy język wykonawców, zachowując wiele archaizmów, osobliwości gwarowych typowych dla kresów wschodnich, naleciałości gramatycznych, fonetycznych, stylistycznych, słownikowych z sąsiednich języków: rosyjskiego i ukraińskiego, jak np.: iż róży, hraje w karty, Dunaj głybokyj, uż bolsze nie będą, zołoti obrączki, kluczi, wyj szła, zmieniwsia jej, pijut, mene, myne, synoczek, tłustyj, skrypka, w Polszu naszu, sidaj, uże, maty, perszyj, pysze wiersze, na niedzielu, gława, togo ja żałuju, kawalir, woźmu ja, idesz, slozy, wianok, na wodu, taj stała płakaty, myślu, talirz, mołodeńl<i, daju. Na zakończenie z recenzenckiego obowiązku krytyczna uwaga; antologia wymaga zdecydowanie staranniejszej korekty językowej, zarówno w tekstach pieśni,jak i w przedmowie w języku polskim i polskich cytacjach w posłowiu, w podpisach pod fotografiami w polskiej wersji językowej. Napiszę tak: w pracy roi się od błędów stylistycznych, gramatycznych, a w zapisach pieśni ortograficznych, zob. np.: przybierzali (s. 33), Piorun (s. 67,69), powędrójemy (s. 69), pszyszła (89), tróciznę (107), gotóje (107), poźucę ciebie (114), źucaj się (116), niemam (133),jakże ź(135), poprój (136), otrój brata (137), niema (156), dobrydzień (157), ostszelali (177), zpod oka (181). Zacytowane przykłady wskazująjednoznacznie, że tekst w polskiej wersji językowej powinien być bezwzględnie skonsultowany z polskim specjalistą. Teresa Smolińska Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obycząj, red. Janusz Gudowski, Warszawa 2001, ss. 267. W pracy zostały przedstawione wyniki badań przeprowadzonych na Huculszczyźnie w latach 1998-200 l przez badaczy polskich i ukraińskich. Celem badań było ustalenie form organizacyjnych gospodarki jednorodzinnej przy wypasie krów i owiec. �332 Recenzje i noty recenzyjne Poszczególne artykuły dotyczą organizacji gospodarki pasterskiej, szaty roślinnej połonin oraz strefy wysokogórskiej, rodzajów wełny owiec, pożywienia pasterzy, pasterskich zwyczajów dorocznych oraz budownictwa połoninnego. Pasterstwo owiec ma wyższą rangę społeczną niż pasterstwo krów. Hierarchia pasterzy wygląda następująco: deputat (własciciel połoniny), watah - przełożony pasterzy oraz pasterze. Przy wypasie bydła pracują też dojarki. Rozpoczęcie sezonu wypasu rozpoczyna uroczyste wejście ze zwierzętami na połoniny w strojach ludowych i przy muzyce góralskiej (między 20 maja a 15 czerwca). Sezon kończy święto Matki Boskiej Siewnej, które przypada w kalendarzu greckorzymskim na 21 września. Wypas krów rozpoczyna się nieco później w połowie czerwca. Jest mniej pracochłonny, gdyż krów nie trzeba pilnować, nie istnieje dla nich niebezpieczeństwo ataku ze strony wilka a ich dojenie jest łatwiejsze. Pasterze otrzymują wynagrodzenie w naturze - przy nadwyżkach sera, a obecnie także w formie pieniężnej - ok. 11 hrywien od owcy. W artykule omawiającym roślinność poruszono problem pojawienia się, w wyniku pasterstwa wysokogórskiego, wcześniej niespotykanych grup roślin, przede wszystkim szczawiu alpejskiego, który nie jest jedzony przez zwierzęta, przyczynia się do rugowania innych roślin, co w konsekwencji doprowadza do degradacji środowiska naturalnego. Podstawową potrawą pasterzy jest kulesza - potrawa z grubo zmielonej mąki kukurydzianej, natomiast napojem - żentyca (serwatka pozostała po wyrobie sera z mleka owczego lub krowiego). Opisano także wyrób sera oraz sera wtórnego zwanego wurdą i bryndzy wyrabianej z sera i wurdy. W celu zapewnienia sobie schronienia podczas wypasu, konieczne było budowanie sezonowych zagród pasterskich dla zwierząt i ludzi. Budowano więc wesnarki (chaty połonińskie używane wiosną) oraz zymarki (chaty połonińskie używane zimą), koriwniki (obory dla krów), struszki (dojarnie owiec) oraz zagrody do zatrzymania owiec pod gołym niebem -koszary. W ostatnim rozdziale została omówiona literatura dotycząca pasterstwa na omawianym terenie. Krótko scharakteryzowane zostały prace m. in. Włodzimierza Zawadzkiego, Augusta Bielowskiego, Oskara Kolberga, Jury Nesteruka, Adama Fischera i Małgorzaty Ćwiklińskiej. Książka zawiera barwne fotografie budownictwa połonińskiego, psów pasterskich, poszczególnych ras krów, a także ryciny układów przestrzennych osiedli pasterskich. Każdy rozdział jest streszczony w języku francuskim iukraińskim. Anna Torobińska Nad'a Va l a Sk o v a, Frantisek Rehor (1857-1899) a jeho etnograficka Cinnost (S ukazkami ćlankil F Rehore z Ha/iće), Etnologicky ustav Akademie voo Ceske Republiky v Praze, Praha 1999, ss. 182. Doktor N. Valaskova, pracownik naukowy Instytutu Etnologii Akademii Nauk w Pradze, podjęła się opracowania działalności naukowej Franciszka Rehofa, któremu czeska etnografia zawdzięcza początki zainteresowań kulturą ludową Ukraińców. W setną rocznicę jego śmierci ukazała się publikacja, w której Autorka zgromadziła rozproszony po czasopismach i gazetach dorobek naukowy badacza; prowadzącego poszukiwania naukowe na pograniczu galicyjsko-ukraińskim, m.in. wśród Hucułów i Łemków. F. Rehor, urodzony w 1857 roku �Recenzje i noty recenzyjne 333 w Czechach i tam zmarły w 1899 roku, przez 16 lat mieszkał w okolicy Lwowa (1877-1890 i 1891-1893), gdzie w 1877 roku ojciec jego zakupił gospodarstwo rolne. Okoliczność ta umożliwiła badaczowi poznanie życia i kultury nie tylko Polaków i Ukraińców, ale zamieszkujących te tereny Ormian, Żydów i Niemców. Interesując się szczególnie kulturą Ukraińców, od 1891 roku prowadził też badania na Huculszczyźnie, gromadząc ponad 1200 eksponatów kultury ludowej, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Pradze. Tematyka jego zainteresowań obejmowała m.in. zwyczaje rodzinne i doroczne, sztukę ludową, lecznictwo, wiedzę, wierzenia, opowiadania. Równocześnie prowadził dokładną dokumentację rysunkową i fotograficzną, gromadząc ponad 500 ilustracji zaopatrzonych w szczegółowe opisy. F. Rehor był autorem ponad 100 haseł do encyklopedii historii i kultury zachodnio-galicyjskiej Ukrainy. W uznaniu dla jego wszechstronnej i owocnej działalności etnograficznej w 1895 roku został powołany na członka-korespondenta Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie. Omawiana publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej zamieszczono najważniejsze fakty z życia i etnograficznej działalności F. Rehora. Druga zawiera wybór jego rozpraw i artykułów, takich jak m.in. Kalendarik z narodniiho iivota Lemkil, Novy rok na halieske Rusi, Nedela kvetna, bibliografię prac badacza za lata 1880-1910 (w tym artykuł poświęcony budownictwu zamieszczony w 2 tomie "Ludu" z 1896 roku), mapę Galicji i Bukowiny, dokumentację rysunkową, wykaz opracowanych haseł encyklopedycznych, słownik wyrazów gwarowych użytych w artykułach oraz publikowane źródła omawiające działalność naukową F. Rehora. Autorka publikacji sumiennie zebrała dane faktograficzne do działalności etnograficznej badacza kultury ludowej galicyjsko-ukraińskiego pogranicza, informując o miejscu przechowywania spuścizny po F. Rehoi'u, co może zainteresować polskiego badacza tych terenów. Publikacja posiada dwa streszczenia obcojęzyczne: angielskie i ukraińskie. Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09e76db0d8b23ece948793d33982bba7.pdf fcd1289238e1b0b069ee502a303da593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5107 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.301-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Benjamin L e e W h o r f, Język, myśl, rzeczywistość, przeł. Teresa Hołówka, KR, Warszawa 2002, ss. 364. Benjamin Lee Whorfzajmuje poczesne miejsce w almanachach historii zarówno językoznawstwa, jak i zajmujących się człowiekiem i kulturą nauk humanistycznych. Nie zdobył on jednak wyższych tytułów naukowych i nie był trwale związany z żadnym ośrodkiem akademickim. Pomimo tego, ten specjalista od zabezpieczeń przeciwpożarowych zasłynął jako znawca starożytnego pisma Majów i Azteków. Przede wszystkim jednak dał się poznać jako współtwórca koncepcji relatywizmu językowego, znanej również pod nazwą hipotezy Sapira i Whorfa. Głosi ona, mówiąc w największym skrócie, że nasze postrzeganie rzeczywistości i obraz świata zależą od struktury naszego języka i zaznacza równocześnie, że wszystkie języki są na równi racjonalne. Tytuł recenzowanej pracy Język, myśl, rzeczywistość zaczerpnięty jest z książki, którą Benjamin Lee Whorfzamierzał napisać i której krótki zarys odnaleziono w jego papierach. Zamierzał dedykować ją dwóm osobom, które szczególnie wpłynęły na jego sposób myślenia: Edwardowi Sapirowi i Antoine'owi Fabre'owi d'Olivetowi - francuskiemu dramaturgowi, filologowi i mistykowi z początku XIX wieku, którego, niewiele znacząca z punktu widzenia dzisiejszego językoznawstwa, koncepcja rdzenia-znaku, fascynowała Benjamina Lee Whorfa w początkowych latach jego kariery naukowej. W zamierzeniu miał to być podręcznik, w którym miały się również znajdować pytania kontrolne oraz krótki zarys na temat języków, między innymi łaciny, greki, hebrajskiego, rosyjskiego i hopi. Podobne poglądy jak Benjamin Lee Whorf,jakoby w każdym języku zawarty był pewien określony pogląd na świat czy też obraz świata, głosił już w XIX wieku niemiecki filozof Wilhelm von Humboldt. Trzeba jednak zaznaczyć, że Benjamin Lee Whorf nie znał pism tego myśliciela. Na jego przekonania wpłynęły natomiast silnie etnolingwistyczne badania amerykańskiej szkoły antropologicznej Franza Boasa, a szczególnie prace Edwarda Sapira. To właśnie autor Language sformułował ogólną tezę, że język jest "przewodnikiem po rzeczywistości społecznej" natomiast Benjamin Lee Whorf przeprowadził na jej podstawie konkretne badania nad językami Indian. Po raz pierwszy Język, myśl, rzeczywistość została wydana w języku polskim w 1982 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Obecne wydanie różni się od poprzedniego jedynie tym, że pominięto w nim wstęp do polskiego wydania autorstwa Adama Schaffa, który analizował hipotezę Sapira-Whorfa z pozycji filozofii marksistowskiej. Od prac Benjamina Lee Whorfa powinien rozpocząć studia każdy, kto zainteresowany jest problemem związku języka z kulturą i sposobem myślenia. Kwestia ta nie jest przedmiotem analiz wyłącznie językoznawczych i lingwistycznych. Wiele uwagi poświęcająjej bowiem również inne dyscypliny, jak np.: socjologia, psychologia, antropologia czy niezwykle ostatnio modna interdyscyplinarna analiza dyskursu. Warto nadmienić w tym miejscu, że dla Benjamina Lee Whorfajednym z istotnych celów jego badań było popularyzowanie językoznawstwa i lingwistyki. Znajdował on zawsze czas, by wygłosić krótkie pogadanki o językach starożytnych Majów i Azteków w bibliotekach, klubach i towarzystwach historycznych, i uważał ponadto, że badania językoznawców powinny dotyczyć problemów �302 Recenzje i noty recenzyjne bliskich każdemu człowiekowi. Jednym z takich zagadnień była, jego zdaniem, treść i sposób naszego myślenia. Według Benjamina Lee Whorfa dokładniejsze przyjrzenie się zjawisku relatywizmu językowego stwarza nadzieję, że uświadamiając sobie, iż struktura języka wpłYwa na nasze postrzeganie świata, umożliwimy dialog między kulturami, realne staną się szanse na uniknięcie wielu konfliktów. Wierzył on również, że jego badania przyczynią się do rewizji mniemań o rzekomej wyższości języków europejskich (a co za tym idzie zachodniego sposobu myślenia) nad innymi językami etnicznymi i do stworzenia "ogólnoludzkiego braterstwa myśli", również dzięki uświadomieniu sobie własnych nawyków myślowych. W recenzowanej książce czytelnik znajdzie osiemnaście artykułów autorstwa Benjamina Lee Whorfa. Siedem z nich: Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi, Niektóre kategorie czasownikowe w hopi, Model uniwersum Indian, Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w spolecznościach pierwotnych, Czynniki językowe w terminologii architektonicznej u Hopi, Technika psychologii postaci w zalożeniach szawni oraz Związek między nawykami myślenia i zachowaniem ajęzykiem dotyczy zasady relatywizmu językowego. Koncepcję relatywizmu językowego Benjamin Lee Whorf sfonnułował podczas badań nad językiem Indian Hopi prowadzonych od 1932 roku. Zauważył on wówczas istotne różnice pomiędzy językiem hopi a standardowymi językami europejskimi, które manifestują się nie tylko w materiale słownikowym (leksyce), lecz również w strukturze gramatycznej (między innymi w czasach gramatycznych, aspektach czasowników, klasach rzeczowników). W artykule Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi np. pokazuje on, iżjęzyk hopi znacznie precyzyjniej nazywa zjawiska wibracyjne, co pociąga za sobą bardzo istotne konsekwencje: "Opisane tu fakty językowe nie są tylko zwykłą ilustracją fonn aspektu gramatycznego. Ich sens jest znacznie szerszy. Pokazują one, jak język organizuje nasze doświadczenie (...). Widzieliśmy, jak język hopi wyznacza pewną dziedzinę, którą moglibyśmy określić mianem pierwotnej fizyki, jak konsekwentnie i z naukową niemal precyzją klasyfikuje wszelkie rodzaje zjawisk wibracyjnych w przyrodzie poprzez powiązanie ich z elementarnymi typami procesów defonnacji. Taką analizę fragmentu rzeczywistości można dowolnie rozbudowywać, a jest ona na tyle zbieżna ze współczesną fizyką, że dokonanie pewnej ekstrapolacji być może pozwoliłoby nam na trafne ujęcie rozmaitych zjawisk stanowiących domenę współczesnej nauki i techniki, takich jak na przykład ruchy obserwowane w maszynach i mechanizmach, falowanie i wibracja, procesy chemiczne i elektryczne. Indianie Hopi nic o nich nie wiedzą i nie potrafią sobie tego wyobrazić, nam zaś brakuje adekwatnej tenninologii" (s. 72-73). W artykule Model uniwersum Indian amerykański językoznawca analizuje natomiast język Indian Hopi pod kątem odmiennego sposobu postrzegania czasu i przestrzeni niż ten rozpowszechniony w zachodnim świecie. Problem racjonalności języka hopi i kształtowanego przezeń świata jest z kolei przedmiotem rozważań w jego tekście pod tytułem Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w społecznościach pierwotnych. Pisze on tam: "Tak więc wiele społeczności niepiśmiennych ("pierwotnych"), nie znajdując się bynajmniej w fazie irracjonalnej, potrafi wykazać się bardziej zracjonalizowanym i funkcjonującym na wyższym poziomie sposobem myślenia niż ludzie cywilizowani. Nie wiadomo, czy rzeczywiście cywilizacja jest synonimem racjonalności. Wśród plemion pierwotnych nie było filozofów; ich pojawienie się wiąże się z dobrobytem ekonomicznym, który w historii osiągnęło niewiele kultur. Być może zresztą zbytnia racjonalność gubi sama siebie albo wytwarza silne czynniki kompensujące" (s. l 07-1 08). Pozostałe artykuły zamieszczone w książce dotyczą bądż językoznawstwa ogólnego lub też stanowią, jak np. tekst Inskrypcja środkowomeksykańska zawierająca znaki dni Meksykanów i Majów czy Odszyfrowanie fragmentów językowych w hieroglifach Majów, studia nad narzeczami środkowoamerykańskimi. Dla czytelnika nic zaznajomionego �Recenzje i noty recenzyjne 303 z problematykąj«zykoznawstwa Benjamin Lee Whorfnapisał trzy artykuły popularnonaukowe, opublikowane w "Technology Review": Nauka ajęzykoznawstwo, Językoznawstwo jako nauka ścisła oraz Języki a logika, a także artykuł zatytułowany Język, myśl, rzeczywistość, zamieszczony w hinduskim czasopiśmie teozoficznym "Theosophist". Te artykuły również czytelnik odnajdzie w recenzowanej pracy. Na koniec warto zaznaczyć, iż zasada relatywizmu j«zykowego nie została do tej pory ani dostatecznie obalona, ani wystarczająco potwierdzona. Dlatego też słuszne wydaje się nazywanie jej hipotezą, mimo że sam Benjamin Lee Whorf określał ją mianem prawa. To bowiem, że języki różnią si« w swej strukturze, nie ulega wątpliwości. Czy jednak te różnice przyczyniają się do odmiennego sposobu postrzegania i pojmowania świata? Odpowiedź na to pytanie nie jest już tak oczywista. Wynika to między innymi z faktu, że niewiele było prób zweryfikowania tej hipotezy, szczególnie brakuje badań, które dodatkowo uwzgl«dniałyby możliwość występowania pozajęzykowych zachowań mogących wpływać na nasze postrzeganie świata. Analizując różnice językowe, nie należy ponadto ignorować problemu uniwersaliów językowych, czyli elementów wspólnych, pojawiających się we wszystkich językach. Które elementy, wspólne czy odmienne dla różnych języków, są bardziej znaczące dla percepcji rzeczywistości, oto pytanie, na które jednoznacznej odpowiedzi jak dotąd nie znaleziono. Magdalena Parus-Jaskulowska Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której placi się za każdą chwilę życia. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003, ss. 280. Ten niepokojąco brzmiący tytuł dosyć trafnie odzwierciedla ciągle kształtującą się, niejako na naszych oczach, nową sytuacj« ekonomiczno-kulturową. Autor w swojej książce analizuje skomplikowane relacje, wzajemne powiązania i zależności pomiędzy sferą kultury i ekonomii - jak ściśle są one ze sobą powiązane, udowadnia na kartach swojej pracy. Książka została podzielona na dwie części. Część pierwszą autor zatytułował: "Następna granica kapitalizmu". Omawia w niej mechanizmy powodujące zmiany podstawowego układu gospodarczego: konsument - rynek - stan posiadania, który ustępuje miejsca relacjom typu: konsument - sieć dostępu - dzierżawca. Powodzenie ekonomiczne stopniowo przestaje być zależne od rynków wymiany dóbr. Istotne stają się długoterminowe umowy, których długość uzależniona jest od przydatności danej usługi szybko wypieranej i zastępowanej nową - bardziej nowoczesną, prostszą w użytkowaniu i cz«sto tańszą. W związku z tym długoterminowe posiadanie traci swojąracj« bytu, staje si« wręcz uciążliwe i powoduje wi«cej strat niż korzyści. Niesamowicie szybkie tempo wszelkich innowacji tak oto skomentował specjalista firmy Microsoft: "Nieważne jak dobry jest wasz produkt, za półtora roku b«dzie już po nim". Dlatego tak ważny stał si« tani i szybki dost«p do danych usług, a czasy rządzące si« takimi regułami autor nazwał wiekiem dostępu. Rządzi się on całkiem nowymi zasadami. Rynek zostaje zastąpiony sieciami, sprzedawcy i nabywcy zamieniają si« w dostawców określonych usług w obrębie danych sieci, a klienci w użytkowników, chwilowych odbiorców ich oferty. Nowy etap rozwoju ludzkości cechuje także zasada szybkiego obrotu posiadanymi zasobami, a nie zasada akumulacji. To z kolei przyczynia si« do łatwego dostępu do wszelkich kredytów. Łatwa ich dostępność przyczynia się do przemiany ludności z osób oszczędzających w dłużników mających do spłacenia pokaźne sumy zaciągni«tych długów. Konkluzja pierwszej części książki sprowadza si« do stwierdzenia, że o ile w wieku dwudziestym starano się zapanować nad wymianą dóbr, o tyle w wieku dwudziestym pierwszym �304 Recenzje i noty recenzyjne starania idą w kierunku zapanowania nad wymianą koncepcji, a przedmiotem sprzedaży są wszelkie pomysły. Część druga pracy otrzymała tytuł "Ogradzanie kulturowych pastwisk". Autor podejmuje w niej próbę wytłumaczenia tego, co dzieje się w sferze kultury, a przede wszystkim mechanizmu jej "wyprzedaży" w masowej skali. Zamiast naturalnego poruszania się w obrębie wypracowanych przez wieki i przekazywanych z pokolenia na pokolenie wartości i tradycji - traktuje się kulturę na zasadzie konsumpcji. Autor dochodzi do następującego wniosku: "kiedy wszelkie formy komunikacji stają się towarami rynkowymi, wtedy kultura - materia komunikacji - też nieuchronnie staje się towarem". Dostęp do dóbr kultury przestaje być oparty na tradycji, stopniu pokrewieństwa czy prawie dziedziczenia, narodowości bądź płci, lecz uzaleźniony jest od ceny rynkowej kształtowanej prawem popytu i podaźy. Wiek dostępu nie oferuje stanu posiadania dóbr materialnych, lecz dostęp do przeźyć, coraz to nowych i coraz bardziej absurdalnych doświadczeń mijających się z sensem, ale nie o to przecież chodzi. Chodzi o prześciganie się w zadziwianiu, zaskakiwaniu niedorzeczną licytacją na ilość wrażeń - im bardziej intensywnych i nietypowych, tym lepiej. Wytwarzanie wyrobów zostaje zastępowane przez wytwarzanie wspomnień. Takie nastawienie przyczynia się do powstawania określonych rodzajów przemysłów kulturowych typu turystyka - która dostępna jest dla tych, których stać na zapłacenie za przyjemność doświadczenia czyjejś kultury. Etnolog nie może się powstrzymać przed dodaniem, że jest to dośwjadczenie zazwyczaj pozorne, pozbawione głębi i często wręcz zafałszowane - chociażby przedstawianiem swej kultury przez tubylców zgodne z wyobrażeniami o niej turystów. Kalkulacja jest prosta, należy sztucznie podtrzymywać tradycje, szczególnie te, których nigdy nie było, które tak naprawdę z dziedzictwem kulturowym niewiele mają wspólnego, ale to nie jest istotne -liczy się fakt, że takie działanie przynosi dochody - wcale niemałe i nie naraża niepotrzebnie podróżnych na rozczarowania. Stan zastany nie różni się od oczekiwanego. Wszelkie kultury redukowane są do pojedynczych rekwizytów pozbawionych swego znaczenia poprzez wyjęcie ich z określonych kontekstów, a co za tym idzie, nadaje się im coraz to nowe znaczenia, niejednokrotnie nie mające nic wspólnego z ich pierwotnymi sensami. Zjawisko to można zaobserwować chociażby w reklamie, obfitującej w pokaźną ilość skojarzeń nadających nowy wymiar poszczególnym fragmentom określonych kultur. Obecnie przestano poszukiwać sensu. Szuka się raczej zabawy i rozrywki, którą można znaleźć zarówno w cyberprzestrzeni,jak i centrach handlowych. Świat coraz bardziej przestaje być rzeczywisty, a zaczyna być światem nieskończonej ilości rzeczywistości symulowanych. Sytuacja sprzyja ciągłemu wcielaniu się w różne role, dostosowane do danej chwili. "Jesteś tym, kogo udajesz", oto zdanie odzwierciedlające istotę kondycji współczesnego człowieka. Autor porusza też kwestie rosnącego, bardzo okrutnego dysonansu pomiędzy tymi, którzy mają dostęp totalny do wszystkiego, czego zapragną - są ograniczeni jedynie możliwościami technicznymi, aktualnym stopniem ich rozwoju, i tych, którzy nic mają dostępu nawet do podstawowych i wręcz zamierzchłych zdobyczy cywilizacji, takich jak elektryczność czy podstawowa edukacja. Jeremy Rifkin przedstawia dane dotyczące dochodów niewielkiej garstki wybrańców losu, które wystarczyłyby na zaspokojenie potrzeb milionów ludzi. ,,385 miliarderów na świecie dysponuje łącznym majątkiem przekraczającym sumę rocznych dochodów prawie połowy ludności świata". Zmiany ekonomiczne nie dzieją się w próżni. Zdecydowanie wpływają także na poważne zmiany w kulturze. Nowe możliwości, jakie daje Internet, przyczyniają się do błyskawicznej sprzedaży wytworów kultury: muzyki, filmów, programów telewizyjnych, usług turystycznych. Słowem: "Wszystko jest na sprzedaż", wszystko można- za mniejszą bądź większą sumę gotówki kupić. W nowej sytuacji kulturowej nie tylko kupujemy dostęp do interesujących nas usług, ale, co jest dosyć przerażające - kupujemy także czas innych ludzi, pozyskujemy za pieniądze ich uczucia takie jak współczucie, miłość, przyjaźń; bez gotówki nie �Recenzje i noty recenzyjne 305 chcemy poświęcać im uwagi ijakiegokolwiek zainteresowania. Relacje międzyludzkie zaczynają przypominać coraz bardziej relacje rynkowe regulowane prawem podaży ipopytu. Zależą one od stopnia atrakcyjności danej jednostki dla innych mierzonej parametrami typu: modny i często młody wygląd, niezależny od metryki, odpowiednia zasobność portfela i zapewne sprawa najważniejsza - zasobność potencjału, jakim ktoś dysponuje, czyli znajomość osobników wpływowych, tych, którzy decydują o ważnych sprawach, tych, którzy dużo mogą. Kondycja poszczególnych kultur zaczyna być zagrożona narzucanym przez wielkie firmy, choćby w dziedzinie tego, co jemy np. u McDonalds'a - ujednoliceniem. Wirtualna edukacja nie stwarza najlepszych warunków do powstawania w sposób naturalny i spontaniczny więzi emocjonalnych pomiędzy rówieśnikami. Współczesna, mocno zagmatwana kultura rodzi wiele pytań i wątpliwości. Powinniśmy znależć na nie odpowiedzi, nim będzie za póżno. Mam nadzieję, że przynajmniej na niektóre z nich czytelnik znajdzie propozycje rozwiązań zawarte w prezentowanej książce. Anna Torobińska ODIE PTL - Łódź Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość, red. Wojciech Józef Burszta, Wydawnictwo Książkowe "Twój Styl", Warszawa 2003, ss. 259. Żyjemy i działamy w czasach zasadniczych zmian. Owe zmiany postawiły współczesnego człowieka w obliczu wielu wyborów idylematów. Książka pod redakcją Wojciecha Burszty Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to kilkanaście szkiców i esejów traktujących o rzeczywistości i świecie, w którym przyszło nam żyć. Główny nurt dyskusji zawartej w tej publikacji dotyczy próby odpowiedzi na pytania: Na czym polega istota przemian we współczesnym świecie? Kim w tym świecie jestemja? Gdzie jest moje miejsce w kalejdoskopie zdarzeń, przedmiotów i ludzi, którzy mnie otaczają? (s. 6). W Zaproszeniu do lektury autor charakteryzuje cztery części książki. O pierwszej, zatytułowanej Kłopoty z tożsamo.~cią, mówi, że dotyczy niepewności, ,jaka towarzyszy naszemu dzisiejszemu życiu, życiu, w którym prawie wszystkie dotychczasowe pewniki kulturowe - tożsamość, ciało, piękno, płeć, edukacja, dzieciństwo, kultura, tolerancja - poddane zostały swoistej wiwisekcji, a niekiedy wręcz zanegowane" (s. 8). Aby się przekonać o słuszności słów Wojciecha Burszty, musimy zatopić się w lekturę tej części. Zbiór otwiera tekst Ewy Krzyżaniak Nie ma tożsamości darowanej, czyli poszukiwanie siebie w Innych. Autorka niemal prosi - powiedz kim jesteś? Ale znalezienie odpowiedzi na to pytanie nie jest wcale takie proste. "Niegdyś człowiek przychodził na świat jako członek określonego plemienia - opiekuńczy pasterz, zręczny myśliwy czy spolegliwy rolnik, zachowując i pielęgnując tę rolę przez całe życie" (s. 14). Współczesność zjej wielowymiarowością i wirtualnościąpozwoliła na "przywdziewanie różnych masek". Tożsamość to rezultat identyfikacj iz wieloma zbiorowościami. Inni odgrywają doniosłą rolę w kształtowaniu obrazu nas samych. Według Magdaleny Tomaszewskiej, autorki Melting pot proszę! "wszyscy ludzie są twórcami lub posiadaczami jakiejś kultury, a rozmaite kultury kształtują odmiennych ludzi" (s. 21). Ta myśl może służyć za motto analiz różnic kulturowych. Autorka poddaje logicznej interpretacji relatywizm normatywny i etnocentryzm. Przychyla się do opinii, że rewolucja informacyjna, a zwłaszcza rozwój Internetu, odcisnął piętno na kulturze. �Recenzje i noty recenzyjne 306 W trzecim tekście, zatytułowanym Dziecko, wychowanie iponowoczesność. Antropolog maluje obraz Tarzycjusz Buliński porusza zagadnienie pedagogiki konserwatywnej, liberalnej i radykalnej. W ciekawy sposób, posługując się "figurami symbolicznymi" Strażnika, Ogrodnika i Rewolucjonisty, kreśli historię i współczesność wychowania. Zastanawia się nad sposobem pojmowania w różnych okresach dziejowych zwrotu "kochać swoje dziecko". Snuje refleksje nad dzieckiem w świecie ponowoczesnym. Następne dwa teksty - pierwszy autorstwa Andrzeja P. Kowalskiego Archeologia ciała i drugi - Joanny Łagody Dworzec Glówny w Poznaniu, czyli niezobowiązujące refleksje na temat ciała koncentrują się na cielesności. "Ciało to temat kuszący" (s. 49) - tak rozpoczyna Andrzej P. Kowalski swój esej. Wraz z autorem obserwujemy wpływ żywiołu Erosa i Tanatosa na kształtowanie stosunku do ciała. Przenosimy się w zamierzchłe czasy, kiedy człowiek przyjmował postawę wyprostowaną i oswajał ogień, poznajemy modelowe ciało w klasycznej Grecji i groteskowe w kulturze archaicznej. Często na co dzień posługujemy się słowami: gorąca namiętność, płomienne uczucia, pocałunek, kosmetyka. Czy wiedzą Państwo, jakie one mają znaczenie? Jeśli nie, to koniecznie trzeba sięgnąć po tekst Andrzeja P. Kowalskiego. Przebierająca się kobieta przed wejściem na Dworzec Główny w Poznaniu stała się inspiracją dla Joanny Łagody do rozważań na temat piękna i brzydoty ludzkiego ciała. "Szaleństwo piękna i brzydoty opanowuje nieszczęsnych uczestników naszej kultury, która ceni tylko ciała wzorcowe" (s. 65). W modzie są dziś wszelkiego rodzaju poradniki: jak być pięknym, sławnym i bogatym, jak się kreować, aby odnieść sukces towarzyski i zawodowy. Pewno niebawem pojawią się anonse matrymonialne typu: "wyjątkowo brzydki, gruby, w dodatku prostak i cham poszukuje zjawiskowo pięknej i inteligentnej partnerki życiowej". Coś, co nie demonstruje piękna lub brzydoty, nie istnieje. Nie ma miejsca na nonnalność i przeciętność. Część pierwszą publikacji kończy spacer po berlińskich zaułkach. Maciej 1. Dudziak Wpejzażu berlińskim pokazuje nam życie industrialnego i wielokulturowego miasta. Bcrlin jawi sięjako miasto bywalców, czyli ludzi bez mocnych korzeni, ale też nie czujących "nieznośnego fetoru człowieka znikąd" (s. 72), Love Parade, największej manifestacji ponowoczesnej żądzy wspólnoty" (s. 75), uniseksu, różnic między częścią wschodnią i zachodnią. Oddajmy znowu na chwilę głos Wojciechowi Burszcie, który mówi, że "tytuł części II Rzeczywistość ekranu - wyjaśnia właściwie wszystko" (s. 8). I tak jest niewątpliwie, bo przecież współczesny człowiekjest zawieszony między światem rzeczywistym i medialnym. Ale co z tego wynika? Może schizobajka? Może doświadczenie simulacrum? Może zamiast face-to-face pojawi się inter-face itp.? Monika Łukasiewicz, posługując się przykładami Cher, Michaela Jacksona i Zsy Zsy Gabor, pokazuje ich stosunek do siebie i do innych ludzi. Jej bohaterowie ujawniają trendy epoki. Lustro i zintemalizowane standardy wygl~du, chęć bycia kimś innym, potrzeba akceptacji przez określoną grupę etniczną, religijną itp. skłaniają do zmian za pomocą skalpela chirurgicmego. Nawet miłość ma charakter warunkowy "...można kogoś kochać ze względu na to, że..., lub nie kochać z uwagi na brak pewnej cechy" (s. 90). Jeżeli ktoś nie jest sprawny - wysportowany - szczupły - seksowny - zadbany - młody, to zrobi wszystko, by posiadać te walory cielesne, często nie licząc się z konsekwencjami zdrowotnymi czy finansowymi. "Śmierć (...) stała się pornografią: tematem, którego się nie porusza w przyzwoitym, szanującym się towarzystwie"! - twierdzi Zygmunt Bauman w książce Razem osobno, jednak nie dotyczy to mediów. Paweł Majchrzak w eseju Media w objęciach Tanatosa dowodzi, że śmierć jest główną bohaterką programów infonnacyjnych, filmów, gier komputerowych. Mówi się o niej w następstwie katastrof, klęsk żywiołowych, wypadków, wojen, zamachów terrorystycznych, przestępstw. Tworzy się fabułę filmu wojennego, sensacyjnego czy horI Z. Bauman, Razem osobno, Kraków 2003, s. 21. �Recenzje i noty recenzyjne 307 roru ukazującego różne jej oblicza. Śmierć w filmie ,jest magnesem przyciągającym przed ekrany tłumy chętnych do obejrzenia jej kolejnego ekranowego oblicza" (s. 10 l). Śmierć w mediach jest odrealniona i odległa, nie dotyka człowieka bezpośrednio, dlatego fascynuje i pociąga. Piotr Zwierzchowski, w swojej pracy Bohater, który nie może umrzeć, analizuje tematykę śmierci w kontekście kina popularnego. Stwierdza, że "kino popularne kocha swoich bohate~ów i niechętnie się z nimi rozstaje, nie pozwala im więc umrzeć" (s. 118). Zorro, Obcy, Superman, Rambo, Batman to bohaterowie, którzy ciągle stykają się ze śmiercią, sami giną, ale pomysłowość scenarzystów przywraca ich do życia. Śmierć w tego typu filmach jest czymś odwracalnym, widzowie mają do czynienia ze swego rodzaju zmartwychwstaniem czy odradzaniem się herosów. Dwa ostatnie teksty części drugiej opisują zagadnienia związane z reklamą. Adam Pomieciński zatytułował swój szkic Odczytać reklamę - zrozumieć kuiturę, co sugeruje, że komunikaty reklamowe to ważny element kultury współczesnej. Autor zwraca uwagę na zależność między muzyką, sportem, reklamą i globalizacją. Omawia reklamy niektórych znanych produktów i pokazuje, jak motywy regionalne, głównie kultura podhalańska, funkcjonują w świecie reklamy. Waldemar Kuligowski w tekście Natura a reklama, czyli gepard w trampkach snuje refleksje na temat roli zwierząt w reklamie. Pies, kot, lew, żubr, pingwin, foka i inna menażeria jest złączona z wytworem człowieka. "Świat zwierząt przekształcony został w spektakl, natura uległa zawłaszczeniu przez kulturę ..." (s. 152). Trzecia część W sieci cyberprzestrzeni oscyluje wokół problematyki przestrzeni wirtualnej. Cytując słowa z Zaproszenia do lektury "... rzeczywistość wirtualna fascynuje i poddawanie się urokowi bycia on line, prowokuje do pytania o życie offline" (s. 8). Życie "przy włączonym i wyłączonym komputerze" starają się pokazać Wojciech 1. Burszta, Remigiusz Szczechowicz, Katarzyna Butkiewicz i Joanna Wołyńska. Antropologiczne wyjaśnienie zaniku elementów społeczeństwa tradycyjnego i rodzenia się nowej rzeczywistości znajdziemy w Internetowej polis w trzech krótkich odsłonach Wojciecha Burszty. Te tytułowe trzy odsłony to po pierwsze, pokazanie nowych tendencji w relacjach międzyludzkich. Rodzina, narodowość, religia nie wszystkim wystarczają do pełni szczęścia, powstają "neoplemiona - a to miłośników fantasy, a to antyglobalistów, to znów zwolenników tego i owego - są przykładem poszukiwania więzi z innymi, nawet jeśli są to więzi nietrwałe, oparte na powierzchownej fascynacji, zmieniane zależnie od nastroju" (s. 161). Po drugie, analiza wpływu innowacji technicznych na udział w życiu obywatelskim i politycznym - mowa tu o demokracj i elektronicznej. I po trzecie, autor opisuje specyfikę komunikowania internetowego i surfowanie w sieci. Hiperteksty, "linki", przeskoki, skróty, żargon komputerowy to język wirtualnej rzeczywistości. Remigiusz Szczechowicz w artykule Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni wprowadza czytelnika w świat Globalnej Sieci Komputerowej. Stajemy się Alicją w krainie wirtualnych czarów, wędrującą przez cyberprzestrzeń i oglądającą odbicie realnego świata i fikcyjną rzeczywistość. DziC(kikamerom internetowym możemy " ...oglądać niebo nad Antarktydą, bezkresne pustkowia Doliny Śmierci, sprawdzać pogodę naMazurach lub upewnić siC(co do braku korków w centrum stolicy" (s. 179), na podstawie domen internetowych identyfikować państwa. Możemy też oglądać nierealną rzeczywistość w grach on-line, wyimaginowanych państwach, księstwach i miastach oraz delektować się sztuką net artu. Esej Tożsamo~~ć.Halloween przez 365 dni w roku Katarzyny Butkiewicz moglibyśmy streścić jednym zdaniem - narodziny człowieka w cyberprzestrzeni lub "czatoprzestrzeni". Wchodząc do tego nowego świata, wybieramy nick, czyli swoje nowe imię. "lm ciekawszy nick, tym więcej osób będzie chciało z nami rozmawiać" (s. 192). Po samoochrzczeniu zaczynamy "czatowe" życie. Odpowiadając na pytania: skąd jesteś?, kimjesteś?,jesteś kobietą czy mężczyzną?, ile masz lat?, czym się zajmujesz?, co lubisz?, zaczynamy tworzyć swoją �308 Recenzje i noty recenzyjne nową postać, mniej lub bardziej odbiegającą od rzeczywistości. Możemy mieć tyle tożsamości i osobowości, ile nasza wyobraźnia zdoła wykreować. Jesteśmy stworzycielami samych siebie. Autorka zwraca uwagę na to, że anonimowość i brak wizualnych relacji neutralizuje lęk przed konsekwencjami mówienia nieprawdy. Część trzecią kończy tekst Joanny Wołyń skiej zatytułowany Baśnie, czyli o grachfabularnych. Któż z nas nie pamięta różnych bajek i baśni z dzieciństwa. Budziły one tyle emocji, radości i wzruszeń. Ale nie o tym pisze autorka. W kręgu jej zainteresowań są gry fabularne, czyli swoista ucieczka od rzeczywistości w świat fantazji. Gra fabularna to połączenie opowieści z przeżyciami. To bycie kimś innym, wcielanie się w inną postać i uczestnictwo w wymyślonej fabule. Ten tekst jakby troszkę odbiega od poprzednich "cyberprzestrzeniowych" esejów. Ostatnia część książki zatytułowana jest Codzienność mitu. Wojciech Burszta nie uważa, "że mit to coś typowego dla kultur archaicznych i prymitywnych. Mit i mitologiczna wyobraźnia przenikają także świat początków XXI wieku; trzeba tylko trochę głębiej poszperać w naszej codzienności, aby się o tym fakcie przekonać" (s. 8). Pierwszym "szperaczem w rzeczywistości" jest KrzysztofPiątkowski kierujący swą uwagę na Bałkany. Wokół mitu kosowskiego to spojrzenie na wydarzenia w Kosowie z perspektywy historycznej, politologicznej i etnograficznej. Ingerencja wojsk NATO w 1999 roku w Jugosławii obudziła "stary panslawistyczny mit, będący nośnikiem idei jedności Słowian" (s. 217), ale też zapatrzenie w świetlaną przeszłość historyczną Serbii. "Narodził się mit Wielkiej Serbii, który ... wypierał ze świadomości narodu poczucie przynależności do wspólnoty jugosłowiańskiej. Jego miejsce zajął serbocentryzm" (s. 218). Autor serwuje nam krótką powtórkę z historii Serbów i Albańczyków w rejonie Kosowa oraz opis stereotypów narodowych. Zwraca uwagę, że bez mitów i pewnych idei drzemiących w świadomości ludzi nie byłyby możliwe społeczne działania. Esej Marcina Rychlewskiego intryguje czytelnika tytułem Sex, drugs & rock 'n 'roll. Wokół mitu muzyka rockowego. Zastanawiamy się, który z muzyków jest dla autora mityczną postacią. Szybko okazuje się, że żaden rockman nie jest apoteozowany. Padają nazwiska ilustrujące w rocku "rozprzężenie wszystkich zmysłów" (s. 232), ale i "ekstraklasę" tego gatunku. Cały tekst jest polemiką z Allanem Bloomem, który dostrzega tylko ciemne strony kultury rockowej. A w rocku, jak w życiu, nie wszystko jest białe i czarne. Istnieje jeszcze cała gama szarości. W poszukiwaniu współczesnego mitu Ludwik Stomma "wybrał" się na Tour de France. Przedstawia życie peletonu - zależności, relacje, mobilność, to tak samo jak w "strukturze społecznej Republiki". "Po pierwsze hierarchia jest zdefiniowana i mobilność pionowa minimalna, sprowadzona właściwie do rotacji pokoleniowej" (s. 240). Mityczną sławę może zyskać kolarz, który przez chwilę zaistnieje, taki, co trochę "namiesza" w systemie. Tour, zdaniem Stommy, niewiele ma wspólnego z rywalizacją sportową, jest świętem Francji i jej systemu społecznego. Książkę kończy artykuł Krzysztofa Jaskułowskiego i Magdaleny Parus-Jaskułowskiej pt. Nie zginie naród, który w piłkę gra. Wszystkim kibicom futbolu, którzy przeczytają ten tytuł, urośnie serce z dumy, że dzięki piłce są wielkimi patriotami. Autorzy uważają, że piłka nożna jest przykładem manifestacji narodowych uczuć, różnic i gloryfikowaniem własnej nacji. Relacje z zawodów dzięki mediom docierają do masowego odbiorcy, są tak prezentowane, żeby podkreślić nacjonalizm. Przejawy polonocentryzmu autorzy skrzętnie odnotowują w różnego rodzaju relacjach sportowych. ,,zadziwia łatwość, zjaką potrafimy się identyfikować z jedenastką mężczyzn, których głównym atutem są mięśnie czwórgłowe uda, a następnie przenosić tę lojalność na «naród», i vice versa" (s. 258). Książka pod redakcją Wojciecha Burszty stanowi zbiór niezwykle ciekawych obserwacji i refleksji z zakresu tak zwanej "antropologii codzienności". Trudno jest uwydatnić najbar- �Recenzje i noty recenzyjne 309 dziej istotne zagadnienia podnoszone w tej publikacji. Każda z jej czterech części analizuje problem ważny, dopełniający się z kolejnym i tworzący harmonijną oraz interesującą całość. Oryginalność tego głęboko humanistycznego przedsięwzięcia polega na wykorzystaniu różnych znanych tematów do snucia naukowych refleksji. Współczesność niesie ze sobą przemiany we wszystkich dziedzinach życia. Metaforycznie rzecz ujmując, tworzy się Wieża Babel, gdzie wszystko jest wymieszane. Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to pozycja pozwalająca na komunikację wewnątrzi międzykulturową. Kiedyś RalfDahrendorfnapisał: "Wspólny język, którym teraz mówimy, to przecież nie jest język Zachodu przyjęty przez Wschód; to głęboko uniwersalny język, który nie należy do nikogo, a tym samym jest własnością wszystkich"2. Teksty zawarte w prezentowanym tomiku mają właśnie taki uniwersalny charakter. Odnoszą się do szeroko rozumianej kultury. Poruszają ważką problematykę kondycji człowieka uwikłanego w wielość światów. Z jednej strony mamy do czynienia z nowoczesnymi urządzeniami komunikacji - telewizją, internetem, filmem, które przełamują bariery czasu i przestrzeni, a nawet barieręjęzyka. Tworzą globalną wioskę, w której porusza się człowiek. Skutkiem globalizacji jest upodabnianie się kultur do siebie, czyli unifikacja zwana przez G. Ritzera mcdonaldyzacją3. Rzeczywistość nie jest dla człowieka obca, bo może spotkać w niej znane sobie z mediów przedmioty i tak samo je interpretować. Z drugiej strony pojawiają się problemy - czy człowiek żyje on line, czy offline?, kimjest?,jakajestjego tożsamość?, jakie są mechanizmy związków z innymi?, itp. Autorzy szkiców i esejów zebranych przez Wojciecha Bursztę udowadniają czytelnikowi, że żyje w różnych światach. W tym rzeczywistym, w którym pracuje, spaceruje, kocha i w tym medialno--wizualnym, gdzie nowoczesne mass media nadają prawdziwość i realność wszelkim prezentowanym obrazom. Zacierają się wszelkie granice, pojawiają się dwuznaczności, a nawet wieloznaczności. Wiele "na pierwszy rzut oka" oczywistości wymaga ponownego zdefiniowania i nowej refleksji. Bywa też, że to, co przywdziewa ponowoczesny strój, prezentuje w istocie idee i pytania towarzyszące ludzkości od setek lat. Autorzy artykułów zgrupowanych w tej pracy ukazują wątek nowego myślenia nad zagadnieniami cielesności, tożsamości, sposobów wychowania, śmierci, itp. Na marginesie warto dodać, że w Ekranie, micie, rzeczywistości język mający pozór, a może lepiej powiedzieć - wygląd języka potocznego ułatwia zrozumienie szkiców i esejów. Z analiz dokonanych przez autorów zbioru wyłania się współczesna rzeczywistość, zjej wadami, zaletami i problemami. Książka trafia w sedno rozterek człowieka XXI wieku. Jest zaledwie wierzchołkiem góry lodowej tekstów humanistów o życiu w postindustrialnym świecie. Możemy na koniec zadać pytanie: O co w tych wszystkich tekstach chodzi? Otrzymamy odpowiedż: O przyszłość! Małgorzata Dziura Marek Z a I e s k i, Formy pamięci, słow%braz, terytoria, Gdańsk 2004, ss. 240. Przedstawiania przeze mnie książka Marka Zaleskiego wpisuje się w niezwykle żywy w humanistyce (zwłaszcza na przestrzeni ostatniej dekady) nurt zainteresowań pamięcią, rozumianąjako szczególna kategoria psychologiczna, społeczna i kulturowa. W warstwie treściowej nie jest to rzecz całkiem nowa, lecz zmieniona wersja pierwszego wydania tej pra2 3 R. Dahrendorf, Rozważania nad rewolucją w Europie, Warszawa 1991, s. 36. G. Ritzer, Mcdonaldyzacja społeczeństwa, Warszawa 1997. �310 Recenzje i noty recenzyjne cy (które ukazało się w 1996 roku nakładem Wydawnictwa Instytutu Badań Literackich PAN). W stosunku do pierwowzoru autor wprowadził trzy znaczące modyfikacje. Przede wszystkim wyłączył z całości szkic Piosenki niewinności i doświadczenia, w którym analizował wypowiedzi poetyckie stanowiące repetycję z "pamięci gatunkowej" wierszy-piosenek (esej ten został zamieszczony pod nowym adresem, a mianowicie w książce Zaleskiego poświęconej twórczości Czesława Miłosza). Zaistniała na skutek tego przesunięcia luka została wypełniona dwoma innymi tekstami: Ludzie ludziom ... ?, Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury? (zaprezentowanym na zorganizowanej w listopadzie 1999 roku przez Żydowski Instytut Historyczny i Instytut Badań Literackich PAN konferencji naukowej "Literatura polska wobec Zagłady" i mającym swój pierwodruk w "Res Publice Nowej" ze stycznia i lutego 2000 roku), oraz - współbrzmiącą z podejmowaną w wielu miejscach pracy kwestią powtórzenia - rozprawą Nuda powtórzeń? (wygłoszoną w marcu 1998 roku na sesji naukowej "Nuda w kulturze" na Uniwersytecie imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu i opublikowaną w "Res Publice Nowej" z maja tegoż roku). Powstała w ten sposób całość składa się z ośmiu odrębnych tekstów, spiętych klamrą wspólnego tematu, którymjest pamięć - rządzące nią prawa, mechanizmy oraz właściwa jej dynamika i różnorodne formy ekspresji. Kwestie te rozważa Zaleski z pozycji literaturoznawcy (którym jest z zawodu). Obszarem, jaki penetruje w poszukiwaniu tytułowych form pamięci, jest więc przede wszystkim (choć nie wyłącznie) teren narracji literackiej, dziedzina pisarstwa o ambicjach wysokoartystycznych. W umieszczonym na początku zbioru eseju Świat powtórzony autor porusza temat nostalgii będącej jednym z możliwych sposobów przeżywania rzeczywistości - takim mianowicie, który za najwyższą wartość uznaje przeszłość, co z jednej strony prowadzi do nałogowego jej rozpamiętywania, z drugiej zaś - do idealizowania jej obrazu, jego upiększania i uwznioślania. Historia literatury (zwłaszcza XX-wieczna) oferuje niezliczone bogactwo tekstów żywiących się wrażliwością nostalgiczną. Dolina Issy Miłosza, Dziura w niebie Tadeusza Konwickiego, Pamiętnik statecznej panienki Simone de Beauvoir, Posłaniec Leslie P. Hartleya to tylko niektóre z nich. Jak pisze Zaleski (powołując się na innych badaczy tego zagadnienia), zawrotna kariera myślenia i obrazowania nostalgicznego w pisarstwie ubiegłego wieku jest zapewne "następstwem porażki, jaką poniosła zbiorowa wiara w impuls modernizacji. Stanowi też efekt zmęczenia upowszechnionym wzorem kulturowym, który zalecał, by «żyć na fali» i czuć się z tym jak w domu. Zmęczenia wzmagającego poczucie zamętu, w jaki wprowadzało zawrotne tempo zmian cywilizacyjnych i politycznych. Widoczna gołym okiem różnica między tym, jak wyglądał świat w roku 1988 i w roku 1930,jest większa aniżeli ta zakreślona datami 1938 i 1888. Nostalgiczne wycieczki w przeszłość były manifestacją tęsknoty za wartościami trwałymi, myśleniem, które nie uznawało zmiany za jedyny trwały komponent rzeczywistości" (s. 19). Na kartach literatury postawa nostalgiczna manifestuje się wielorako. Jej "wyrazicielkami" są m.in. pamięć epifanijna oraz ejdetyczna - jakją nazywa Frances A. Yates - "pamięć widząca miejsca". Ta pierwsza swój najsłynniejszy wyraz artystyczny znalazła w cyklu powieściowym Marcela Prousta, gdzie smak umoczonej w herbacie magdalenki wywołuje u bohatera utworu całą lawinę wspomnień, pozwalając mu na ponowne doświadczenie przeszłości. Ta druga natomiast związana jest ze specjalną strategią narracyjną, jakąjest "przywoływanie zdeponowanego w pamięci fragmentu rzeczywistości jako chwili powracającej pod postacią przedmiotu, krajobrazu, sceny rodzajowej, fragmentu zapisanego w literackiej stop-klatce, niczym na fotografii" (s. 34). Ten rodzaj przedstawiania upowszechnił się w literaturze u progu XX wieku pod wpływem nagłego rozwoju technik służących reprodukcji i dokumentacji rzeczywistości. Nowolipie Józefa Hena czy Zagłada Piotra Szewca stanowią exempla dzieł, w których zastosowana została ta właśnie forma relacji o przeszłości. �Recenzje i noty recenzyjne 311 W następnym szkicu Niekończąca się opowieść: spowiedź dziecięcia wieku w literaturze ostatnich lat autor rozpatruje (gorąco dyskutowany obecnie w całej humanistyce) problem referencyjności tekstów, w których dochodzi do głosu postawa autobiograficzna - postawa intymisty, pamiętnikarza, świadka. Interesują go zwłaszcza wypowiedzi stanowiące syntezę doświadczeń biograficznych ich twórców, tym samym zaś tworzące świadectwa epoki, w której przyszło im żyć. Chodzi tu o takie m.in. utwory jak: Mój wiek Aleksandra Wata, Dziennik myśliwego Miłosza czy Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami Jacka Trznadla. Pogląd Zaleskiego na kwestię autentyczności (rozumianej jako pełna zgodność z faktami obiektywnymi) autobiografii jest zbieżna z założeniami - wywodzącej się z nurtu poststrukturalistycznego - teorii konstruktywizmu. Uważa on zatem, iż narracja autobiograficzna nie jest wiernym odwzorowaniem przeżyć osoby wspominającej, lecz jedynie swobodną ekspresjąjej wyobrażeń na ten temat. Wynika to z jednej strony z naturalnych właściwości ludzkiej pamięci Gej niekompletności i selektywności), a z drugiej - z naszej wrodzonej predylekcji do literaturyzacji życia, "ubarwiania" składających się na nie zdarzeń i epizodów. Ta druga okoliczność ma niewątpliwie związek z naturą języka, który nie jest neutralnym medium poznania, odbijającym niczym zwierciadło rzutowane nań obrazy i sytuacje. Niewspółmierność porządku empirycznego i językowego powoduje wszak, iż żywe zdarzenie oddziela zawsze odjego słownej reprezentacji dotkliwa i głęboka luka. Od rozważań dotyczących pamięci autobiograficznej Zaleski przechodzi do analizy pamięci literatury - zakorzenionych w niej struktur, form i trybów komunikowania. Czyni to w eseju zatytułowanym Czarna dziura, w którym przedstawia własną, oryginalną próbę interpretacji powieści Pawła Huellego Weiser Dawidek. Powieść ta - będąca artystyczną rekonstrukcją mitu dzieciństwa - zbudowana jest na powtórzeniach, naśladuje wzorce fabularne i gatunkowe odsyłające do bogatych pokładów tradycji literackiej, przywołuje zadomowione w niej na stałe tropy, metafory i symbole. Stąd też widoczne pokrewieństwo WeiseraDawidka z takimi choćby tekstami jak: Blaszany bębenek, Kot i mysz Giintera Grassa czy Mój prz)jaciel Meaulnes Alain-Fourniera. Dalszym przedmiotem refleksji jest w książce pamięć historyczna. Autor poświęca jej trzy kolejne rozprawy. W pierwszej z nich Zagubiona szansa tropi - warunkowane wpływami polityki i ideologii - przemiany, jakim w ciągu ostatniego półwiecza podlegała pamięć jednego z naj donioślejszych wydarzeń w dziejach narodu, a mianowicie klęski wrześniowej z 1939 roku. Zagadnienie to rozważa w dwóch planach: z punktu widzenia tradycji lokalnej, polskocentrycznej oraz europejskiej, uniwersalnej. Dochodzi do wniosku, że jakkolwiek na rodzimym gruncie pamięć Września udało się ocalić oraz oczyścić z - nawarstwionego na nią przez okres komunizmu - nalotu kłamstw i przeinaczeń, to próba wpisania klęski 1939 roku w ponadnarodowy porządek symboliczny nie powiodła się. Dla Europy i świata pamięć o polskim Wrześniu jest wciąż pamięcią nieprzyswojoną, zapadłą w piasek niewiedzy i milczenia. Dwa następne studia Różnica oraz "Ludzie ludziom ... ? ", "Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury są polemiką, jaką Zaleski nawiązuje z Henrykiem Grynbergiem w kwestii Zagłady. Przedmiotem sporu jest tutaj teza Grynberga, iż nie można stawiać znaku równości pomiędzy ofiarą poniesioną przez Żydów i nie-Żydów w czasie II wojny światowej, albowiem sytuacja tych pierwszych była ze wszech miar wyjątkowa i nieporównywalna z sytuacją żadnego innego narodu. "Sprzeciw Grynberga - pisze Zaleski - sprowadza się do sprzeciwu wobec prób uniwersalizacji Holocaustu. (Zdaniem Grynberga, Nałkowska i Tadeusz Borowski w imię prawdy artystycznej dokonują uniwersalizacji Holocaustu, tymczasem od prawdy artystycznej ważniejsza jest «prawda nieartystyczna» i w imię ocalenia tej prawdy Holocaustu uniwersalizować nie wolno). W swoich wcześniejszych ęsejach, jak również w drukowanym na łamach «Res Publiki Nowej» eseju Nowoczesne wielkie zło, polemizując z Zygmuntem Baumanem i innymi, Grynberg powiada, że Holocaustu nie moż- �312 Recenzje i noty recenzyjne na sprowadzać do ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, i nie wolno czynić go metaforą cierpienia ludzkości, gdyż takie stawianie sprawy «odbiera Holocaustowi jego unikalność i jego żydowskość». Holocaust «przydarzył się» Żydom dlatego, że byli Żydami" (s. 141). Namysł, jaki autor Form pamięci podejmuje nad tym stwierdzeniem, prowadzi go do zakwestionowania możliwości ostatecznej interpretacji Zagłady, albowiem jej unikatowość polega właśnie na tym, iż opiera się ona wszelkim wysiłkom intelektualnego opanowania i oceny, włączenia w określony porządek narracyjny. Każda próba jej racjonalizacji, wyrażenia za pomocąjęzyka dyskursywnego, jest z góry skazana na niepowodzenie. W obliczu złożoności i tragizmu tego wydarzenia okazuje się zawsze czymś nad wyraz nieudolnym i ułomnym, niezdolnym do wyczerpania całości. Według Zaleskiego zasadnicza niewyrażalność doświadczenia Holocaustu swój najpełniejszy wyraz osiąga na polu literatury. Dzieje się tak, gdyż "ontologia literackiego doświadczenia jest ontologią niemożności przedstawienia, ontologią nieobecności (przedmiotu przedstawienia, znaczenia, sensu). (oo.) z powodu właściwego dla literatury spóźnienia, w przedstawianiu czegoś, co się wydarzyło (pismo, literatura zawsze jest «po fakcie»), niemożliwe jest przedstawienie teraźniejszości i tym samym niemożliwe jest znalezienie się w sercu rzeczywistości. Literatura stanowi domenę aporii, paradoksu, jakim jest przedstawianie teraźniejszości (jako niemożliwe) - istnieje jako wirtualna przestrzeń, w której zachodzi przedstawienie. Literatura w swej próbie odzyskania tego, co niewyrażalne czy nieobecne, utrwala owo nieobecne (ale jako nieobecne właśnie), tak że pozostajemy ze świadomościąjęzyka jako wcielenia czegoś, co jest pustką, miejscem pustym" (s. 173). A zatem literatura nie jest żadnym świadectwem epoki Masowej Zagłady, nie odsłania ona bowiem rzeczywistości, lecz jedynie ociera się o nią, nie dosięgając nigdy jej istoty i sensu. Tym samym jak żadne inne medium uzmysławia wyjątkowość i jedyność tamtego Zdarzenia, bolesną niemożność zamknięcia go i powtórzenia w słowie. W przedostatnim rozdziale Naprzód w przeszłość uwaga autora koncentruje się na tekstach, które opowiadają o przeszłości z myślą o przyszłości. Zawarta w nich wizja historii podlega w ten sposób swoistej funkcjonalizacji - staje się źródłem inspiracji i projektem działania. W konsekwencji teksty te ustanawiają wzór ciągłości obowiązujący w kulturze, usiłują one bowiem uchronić od zapomnienia to, co bezpowrotnie minione, z kształtu przeszłości pragną uczynić pożądany model dla przyszłości. Przykładami tego rodzaju wypowiedzi są m.in. utwory sytuujące się w kręgu tzw. literatury kresowej (pisane przcz Andrzcja Kuśnicwicza, Józefa Wittlina, Stanisława Vincenza, Włodzimierza Paźniewskiego iwielu innych). wszystkie one kreują mityczny obraz Kresów jako baśniowej krainy, w której różne narodowości i wyznania wiodą zgodny żywot na tle malowniczych pejzaży niczym z Mickiewiczowskiego opisu. Wizerunek ten odbiega dalece od prawdy historycznej, obfitujący w konflikty i dramaty społeczne; materiał dziejowy w wielu miejscach poddawany jest tu upiększającemu retuszowi i celowym przemilczeniom. Wynika to z faktu, iż przeszłość nie jest w tym wypadku przedmiotem dokumentacji czy archiwizacji, lecz przedstawiana jest jako wzór do naśladowania. Siłą rzeczy więc uwypukla się to, co w jej obrazie dobre i pozytywne, pomijając ciążące nań rysy i skazy. Zamykające zbiór rozważania Nuda powfórzel1 podejmują kwestię, przechowywanych w pamięci kultury oraz nieprzerwanie aktualizowanych i uobecnianych przez nią, fonn i przedstawień. Zjawisko to jest szczególnie widoczne na gruncie literatury współczesnej, bezustannie powielającej znane tropy i figury językowe, uciekającej się do sprawdzonych po wielekroć rozwiązań poetyckich i prozatorskich. Na pytanie, czy owa - utkana z powtórzeń i cytatów przeszłości -literatura zachowuje swą wartość, Zaleski odpowiada twierdząco. Za Jacquesem Derridąpodważa on bowiem ten wzór myślenia, który deprecjonuje kopię jako coś wtórnego i drugorzędnego względem oryginału. ,,(...) co powtórzone - piszezależne jest od wcześniej istniejącego oryginału - to wydaje się oczywiste, ale również da się pomyśleć, że to, co oryginalne w równym stopniu zależy od siebie istniejącego w po- �Recenzje i noty recenzyjne 313 wtórzeniu. Jeśli warunkiem powtórzenia jest uprzednie istnienie czegoś, co skończone i obecne, to równie dobrze można powiedzieć, że obecności oryginału nie można uchwycić, dopóki nie zaistnieje on w powtórzeniu, jako kopia właśnie" (s. 194). Taki sposób rozumowania dowartościowuje kopię, przyznaje jej status równy oryginałowi. Jeśli chodzi o literaturę, to Zaleski dodaje, iż - widoczna w jej obrębie - tendencja do odtwarzania zastanych stylów, poetyk i konwencji językowych nie daje się sprowadzić do pustego naśladownictwa. Działanie to nie wypływa bowiem z braku inwencji artystycznej, lecz jest przejawem w pełni świadomej gry intelektualnej, jakąjej twórcy nawiązują z dziedzictwem przeszłości. W podsumowaniu tego krótkiego przeglądu warto zaznaczyć, iż praca Marka Zaleskiego, choć pisana jest z perspektywy literaturoznawcy, mieści także wiele cennych uwag i analiz z zakresu innych dziedzin wiedzy: psychologii, filozofii, historiozofii, antropologii kultury. Autor nie ogranicza się w swej refleksji do warsztatu krytyka i historyka literatury, lecz umiejętnie oraz konsekwentnie korzysta z dorobku poznawczego rozmaitych gałęzi humanistyki. Taki tryb postępowania przynosi liczne pożytki: owocuje intelektualną głębią i treściowym bogactwem konstruowanego wywodu, a także zapobiega ugrzężnięciu Form pamięci w okowach jednej dyscypliny, czyniąc tę książkę interesującą i atrakcyjną nie tylko dla filologów, lecz wszystkich tych, którzy w swej praktyce naukowej, w taki czy inny sposób, zajmują się problemem pamięci i zapomnienia w kulturze. Szczególną wartość pozycja ta przedstawia dla tych spośród humanistów, którzy (podobnie jak ja) zgłębiają to zagadnienie w oparciu o materiał językowy: wspomnienia, pamiętniki, listy, opowieści "zwykłych" ludzi. Bo choć - w przeciwieństwie do literatury - teksty te (niejako z założenia) mają charakter niefikcjonalny, a także pozbawione są na ogół jakichkolwiek walorów i ambicji artystycznych, to - jak przekonują badacze narratywiści - tworzone są w myśl tych samych co ona zasad i schematów konstrukcyjnych, przy użyciu jednakowych sposobów i środków artykulacji sensu. Warto zatem w procesie analizy tych wypowiedzi sięgać do lektur takich jak ta - po to, by czerpać z nich nowe idee i ożywcze pomysły interpretacyjne. Aleksandra Rzepkowska Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych, Universitas, Kraków 2002 ss. 360. W myśli socjologicznej i politologicznej pojawia się od paru dziesięcioleci prognoza stopniowego spadku znaczenia więzi o charakterze etnicznym, a także wagi kryteriów i podziałów rasowych w globalizującym i unifikującym się świecie. Wydarzenia tych samych ostatnich dziesięcioleci zarazem wskazują na coś przeciwnego - dowodzą, że emocje biorące za początek więż etniczną czy rasową ciągle są ważnym żródłem tożsamości, nabierając niekiedy charakteru burzliwych wybuchów zbiorowej nienawiści owocującej zbrodniami czasem o wielkiej skali. Etniczność i rasa - oczywiście rozumiane w kategoriach społecznych, a nie biologicznych - nic tracą znaczenia w całym świecie. Dlatego ze wszech miar społecznie ważny wydaje się temat rasowych i etnicznych podziałów społeczeństwa amerykańskiego podjęty przez Jarosława Rokickiego w jego ostatniej książce. O ile dotychczasowe opracowania autora dotyczyły przede wszystkim etnicznych problemów mniejszości polskiej w Stanach Zjednoczonych, o tyle Kolor, pochodzenie, kultura... zakres zainteresowania Rokickiego rozszerza na wszystkie grupy etniczne zamieszkują- �314 Recenzje i noty recenzyjne ce Stany Zjednoczone. Tym razem autor wprowadza także problematykę społecznego sensu podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych. Pracę swą autor opiera przede wszystkim na bogatej literaturze, choć także odwołuje się do własnego badania empirycznego. Problematykę, którą autor się zajął, lokowałabym na pograniczu dwóch dyscyplin: socjologii i antropologii społecznej. Książka zawiera fragmenty zarówno teoretyczne, jak i empiryczne; składa się z ośmiu rozdziałów, z których jeden ma charakter sprawozdania z empirycznych badań, przeprowadzonych w latach 1995-96 w Stanach Zjednoczonych, pozostałe rozdziały powstały woparciu o literaturę zastaną. Ta niespójność książki bynajmniej nie jest wadą, a rozdział empiryczny, do którego autor wydaje się przywiązywać stosunkowo niewielkie znaczenie, uznaję za wyjątkowo ciekawy i inspirujący, mimo że zgłaszam do niego sporo uwag merytorycznych i metodologicznych. Osobiście byłabym za postawieniem tego rozdziału bardziej w centrum opracowania i rozbudowaniem go. Swoją refleksję nad książką 1. Rokickiego ujmę w kilku punktach: l. Nikt nie ma wątpliwości, iż zjawiska więzi rasowej ietnicznej wykazują specyfikę lokalną i regionalną. Można by zatem stwierdzić - odrzucając oczywiście sens oceniający - że etniczność etniczności nie równa, rasizm nie równy zaś rasizmowi. Jarosław Rokicki wybrał - zgodnie ze swoją długoletnią linią rozwoju intelektualnego i doświadczeniami badawczymi - przypadek społeczeństwa amerykańskiego i kształtowania się kategorii etniczności i rasy w obrębie tego społeczeństwa. Przyjmując jako przedmiot badania problem etniczności w Stanach Zjednoczonych, siłą rzeczy ograniczył swoje zainteresowanie do pewnego typu zjawisk etnicznych, które mogły się zdarzyć tylko w sytuacji społeczeństwa imigracyjnego. Zarazem omawiając różne teorie etniczności, korzysta on głównie z autorów amerykańskich, lecz również w kręgu jego zainteresowania pozostają teorie badaczy europejskich, np. wybitnego norweskiego antropologa Fredrika (a nie Frederika) Baltha. Refleksja amerykańska nad etnicznością z natury rzeczy skupia się na innego typu zbiorowościach niż badania uczonych zajmujących się społecznościami nieimigranckimi. Wydaje się, że koncepcja Bartha, którą zresztą bardzo sobie cenię i traktuję jako inspiracj~ w różnych analizach mojego materiału badawczego, jest stosunkowo mało przydatna do badania imigranckiego społeczeństwa amerykańskiego. Dotyczy to również wielu innych rozważań teoretycznych, które znajdujemy w pracy Jarosława Rokickiego. Rozważania te mają oczywiście walor informacyjny, pozwalają czytelnikowi nabrać rozeznania w szerszym kontekście problematyki etnicznej, lecz nie pomagają zrozumieć struktury etnicznej tego społeczeństwa, które leży w centrum zainteresowania autora książki. Uwaga ta wymaga głębszego wyjaśnienia. Otóż skłonna byłabym wyróżniać trzy sposoby rozumienia grupy etnicznej: I) jako zbiorowości opartej na poczuciu wspólnoty kultury, pochodzenia, historii, terytorium i czasem też typu osobowości (wchodzą w grę zatem ukształtowane narody, jak i zbiorowości zorganizowane słabiej politycznie, czasem rozmiarami mniejsze, czasem cywilizacyjnie odbiegające od standardów zachodnich - zarówno np. Buriaci, Jakuci, Nawahowie,jak i Polacy czy Anglicy); 2) jako autochtonicznej zbiorowości o nienarodowym charakterze, która ma poczucie kulturowej odrębności i więcej niż regionalnego statusu, np. Łemkowie, którzy nie optują za tożsamością ukraińską, czy Kaszubi; 3) jako grupy oderwane od własnych narodowych całości i daleko od nich bytujące np. Polacy lub Grecy w Australii czy USA. W grubych zarysach te trzy sposoby pojmowania grupy etnicznej wyczerpują spotykane w literaturze rodzaje ujęć tego pojęcia. Wśród różnych sposobów rozumienia etniczności wydaje się, że tylko jeden (trzeci) ma zastosowanie do społeczeństwa amerykańskiego. Jarosław Rokicki wydaje się ignorować to rozróżnienie. �Recenzje i noty recenzyjne 315 2. Polityczno-administracyjny punkt widzenia, który przyjmuje Jarosław Rokicki, narzuca stosowanie kategorii emicznych, czyli obowiązujących w społeczeństwie badanymw tym przypadku amerykańskim. Prowadzi to w konsekwencji do spojrzenia umożliwiającego niejako na jednej płaszczyżnie rozważanie zbiorowości traktowanych jako grupy tego samego rzędu grup zasadniczo odmiennych: imigranckich społeczności Włochów, Polaków czy Greków, Afro-Amerykanów,jak również rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej - Indian i Innuitów (Eskimosów). Afro-Amerykanie to zbiorowość, której autor sam boi się traktować jako grupę, zaś zbiorowość rdzennych Amerykanów stanowi jeszcze inny, zupełnie swoisty przypadek. Ze zbiorowości plemiennych (nie wahałabym się nazwać ich etnicznymi) tworzą w ostatnich dziesięcioleciach etniczność wyższego rzędu w postaci wspólnotyogólnoindiańskiej . Podziały rasowe czy etniczne w społeczeństwie amerykańskim, które dla zewnętrznego obserwatora nie są oczywiste, Rokicki traktuje więc zarazem - chyba niezupełnie świadomie - jako przedmiot badania, jak ijako narzędzie analityczne. Autor zdaje sobie sprawę, że niektóre używane przez niego pojęcia są w zastosowaniu do społeczeństwa amerykańskiego w ogóle wątpliwe lub bardzo swoiste co do zakresu; nie bez przyczyny pisze we wprowadzeniu: "Jeżeli więc w jakimś miejscu tej pracy pojawi się pojęcie narodu amerykańskiego, to należy je rozumieć jedynie w znaczeniu politycznym (społeczeństwa zorganizowanego w formę państwa), a pojęcie procesu narodotwórczego oznaczać będzie proces przemian stosunków rasowych i etnicznych zachodzących w obrębie tego państwa" (s. 17). 3. Kilka uwag bardziej szczegółowych nasuwa mi się w związku z problematykązbiorowości czarnych Amerykanów, którą zajmowałam się kiedyś bardzo intensywnie. Pisząc o kulturowej odrębności ludności murzyńskiej, czyli A fro-Amerykanów, autor książki mówi słusznie o całkowitym zerwaniu z afrykańską kulturą. Ciągłość w zasadzie została zerwana, ale trzeba zarazem pamiętać, co Rokicki nietrafnie ignoruje, że ze strzępów afrykańskich kultur plemiennych, elementów chrześcijaństwa i kultury białych powstała, przede wszystkim na niewolniczym Południu, odrębna kultura murzyńska, która zawiera w sobie elementy afrykańskie, a która staje się symbolem w obrębie różnych ruchów społecznych - albo negatywnym albo pozytywnym, w zalcżności od orientacji polityczno-kulturowej ruchu czy ideologii. Kategoryzowanie Murzynów czy raczej Afro-Amerykanów jako zbiorowości etnicznej jest oczywiście nieporozumieniem z punktu widzenia analiz socjologicznych, ale taka kwalifikacja obecna jest w myśleniu amerykańskim, co mogłoby być interesującym przedmiotem zabiegów badawczych; zachęcałabym autora recenzowanej pracy do podjęcia w przyszłości tego tematu, a raczej tej perspektywy badawczej. Sądzę, że autor mógłby się bardziej zagh;bić w niuanse podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych, sięgające korzeniami do XIX wieku; sprawiają one, że możemy mówić o rasowej obsesji w tym społeczeJlstwie. Podział nie dotyczył tylko "mieszańców" drugiego pokolenia, czyli Mulatów, byli także kwarteroni i oktoroni, a zasada, która rozdzielała białych i Murzynów, to - zasada jednej kropli krwi. Stosunek do odmicnności rasowej nie jest w USA zdumieniem, zaskoczeniem, podziwem dla nieznanego, z którym zetknąć się możemy w Europie Wschodniej, gdzie bliskich kontaktów między osobami różnych ras praktycznie do niedawna nie było. Bliskość, styczności o określonym wymiarze społecznym, spowodowała w społeczeństwie amerykańskim wytworzenie się fenomenu świadomościowego - nadania znaczenia niuansom pochodzenia rasowego. Natręctwo, zarówno szczegółowego niegdyś wnikania w rasowe pochodzenie, jak i obecnie całkowitego unikania tego rodzaju rozważań w duchu poprawności politycznej, jest wyrazem tej swoistej obsesji. Nie jest też prawdą, że kategoria rasy została �316 Recenzje i noty recenzyjne z dokumentów wycofana. Kiedy we wrześniu 1994 roku zapisywałam mojego syna do piątej klasy Elementary Public School w Kencie, Ohio, otrzymałam długi formularz, w którym pojawiła się kategoria rasy mojego dziecka, zgodnie z klasyfikacją, którą autor recenzowanego opracowania stosował we wcześniejszych rozważaniach. Poprawność polityczna jeszcze tak głęboko nie sięgnęła. Pisząc o zjawisku asymilacji Jarosław Rokicki wskazuje na odwrotny proces w przypadku amerykańskich Murzynów - tworzenia się świadomości wspólnoty rasowej w oparciu o poczucie odrzucenia i wspólnoty interesów. Sądzę, że ten mechanizm można zauważyć w przypadku wszystkich grup, które pochodzą z Europy, Azji czy Ameryki Łacińskiej; zaobserwować go można wszędzie tam, gdzie pojawiają się zjawiska wykluczania i dyskryminacji oraz stopniowej integracji; powrót do dawnej tożsamości lub nawet budowanie jej od nowa stanowi reakcję na różne formy społecznego wykluczenia. 4. Rozważania w wielu miejscach książki sąz konieczności powierzchowne, gdyż autor zdecydował się na temat o ogromnym zasięgu. Pojawiło się też wiele drobnych nieścisłości, których nie miejsce tu śledzić. Osobiście dotknęło mnie przypisywanie Tańcowi Duchów roli prekursorskiej wobec Amerykańskiego Kościoła Tubylczego; wszak są to zupełnie odrębne ruchy religijne, które typologicznie zaliczyłam do osobnych kategorii; reprezentują zarówno psychologicznie, jak i historycznie odrębne nurty myśli i obrzędowości indiańskiej. Pisałam o tym w książce Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur a ruchy społeczne. W ogóle historia Indian w pigułce wydaje mi się nazbyt skrótowa, schematyczna i chyba niepotrzebna. Dobór faktów, które autor podaje, jest dość przypadkowy, bo nawet o termination policy - tak ważnej dla kształtowania się współczesnej etniczności indiańskiej w ogóle nie wspomina. Poza tym chętne przyznawanie się do pochodzenia indiańskiego tłumaczone "modą na indiańskość" uznałabym za unik badawczy. 5. Rozdział empiryczny, poświęcony badaniu ważności kategorii etnicznej przynależności u osób identyfikujących własne pochodzenie, odebrałam jako bardzo ożywczy i interesujący. Narzucają się tu oczywiście pewne zastrzeżenia, z których do pewnego stopnia zdaje sobie sprawę autor badania. - Przy bardzo skromnej próbie podział na kategorie wewnętrzne i ich krzyżowanie prowadzi do tak małych podzbiorowości, że posługiwanie się odsetkami wydaje się nieporozumieniem, dostarcza jedynie pewnej orientacji. Doradzałabym tego rodzaju materiał traktować jako bliższy jakościowemu; odsetki zaś podawane nawet z jednym miejscem po przecinku w takim ujęciu wydają się zbędne. - Jeszcze jedno zastrzeżenie metodologiczne - identycznie, jak się zdaje, autor traktuje i "razem zlicza" wyniki pochodzące z badania techniką audytoryjną i wywiadu ankieterskiego. Jak wiadomo, kontakt bezpośredni twarzą w twarz z badanym bardzo poważnie wpływa na odpowiedzi, zwłaszcza jeśli stosunek badacza do tematu jest nieobojętny w tym przypadku jest Polakiem z Polski. Nie mam wątpliwości, że na efekty mojego badania jakościowego na Syberii, wśród Jakutów czy Buriatów, istotny wpływ miał fakt mojej narodowej przynależności. (Mógłby się też autor zdecydować na terminologię - pochodzenie pojedyncze i wielokrotne czy złożone). - Ponadto trochę naiwnie brzmią ciągłe zapewnienia, że sfera przekonań i poglądów należy do zjawisk subiektywnych. To chyba nawet wie nie nauczony socjologii czytelnik. - Zarazem muszę też autora książki uspokoić, że nie tylko on jeden niechętnie reagował na badanie dotyczące postaw etnicznych; mój kwestionariusz dotyczący dystansów społecznych o charakterze etnicznym i rasowym, przeprowadzany wśród młodzieży niemieckiej w Bielefeldzie, został wielokrotnie określony przez moich badanych jako rasistowski. �Recenzje i noty recenzyjne 317 - Najciekawszy fragment rozdziału empirycznego relacjonuje część badania dotyczącą zjawiska, które określiłam w jednej z publikacji jako "obcość odzwierciedloną", czyli przekonania o wyobrażeniach grupy obcej na nasz temat. Mam przekonanie, że interesująca byłaby kontynuacja badań podjętych przez Jarosława Rokickiego i ich pogłębienie. Sądzę, że obok materiału ilościowego, który autor zebrał, przydałyby się dane jakościowe, które poszłyby w głąb badanego problemu. Wywiady pogłębione z wybranymi osobami z różnych grup etnicznych Uakkolwiek by tę etniczność rozumieć) byłyby, w moim przekonaniu, właściwą drogą kontynuowania interesującej ścieżki badań podjętych przez Rokickiego. 6. Zastosowana w rozdziale podsumowującym przez autora koncepcja kultury Mary Douglas (której nazwiska zresztą nie znajdujemy w bibliografii) w tej formie jest wybrana dość przypadkowo; w gruncie rzeczy obecna jest w różnych kierunkach antropologii współczesnej,jak i dość starej. Cała szkoła francuska z przyległościami, choćby polskimi, od Durkheima poprzez Huberta, Maussa, potem Levi-Straussa, a u nas Czarnowskiego, angażuje się w analizę kultury pod kątem jej roli klasyfikacyjnej i porządkującej świat społeczny. 7. Książka dr. Rokickiego posiada pewną zaletę, która jest zarazem jej wadą; zawiera ogromną ilość syntetycznie i systematycznie podanych informacji, które mają spory walor dydaktyczny; nadaje to jednak książce charakter bardziej encyklopedyczny niż problemowy. Pytania badawcze, na które autor chciałby odpowiedzieć, czy też problemy, które chciałby rozwiązać, gubią się często w dużej masie materiału sprawozdawczego. Sprawia to, że zaprezentowane podejście ma charakter raczej opisowy niż problemowy. Chwilami poetyka pisarska przybiera też postać publicystyki naukowej; autor nie stroni od wartościowania; czasem odwołuje się do poważnych ocen, np. kiedy pisze o obszarach skradzionych przez USA Meksykowi. W sumie traktowałabym książkę Rokickiego bardziej jako głos w dyskusji nad ważnymi społecznie i doniosłymi teoretycznie kwestiami niż jako ich rozwiązanie. Książka: Kolor. pochodzenie, kultura zawiera obszerną bibliografię, która początkującemu studentowi może dostarczyć informacji i orientacji w temacie etniczności; dlatego recenzowana praca - w moim przekonaniu - będzie stanowiła cenną pomoc naukową przy nauczaniu problematyki etnicznej oraz wszelkich przedmiotówamerykanistycznych. Ewa Nowicka Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, ss. 182. Nie jest zaskoczeniem, że problematykę kondycji męskości w otaczającym nas świecie podejmuje Zbyszko Melosik, od lat zajmujący się analizą kultury współczesnej w kontekście zmian, jakie wprowadza ona w obrębie tożsamości cielesnej i płciowej. Gender studies to jednak nie jedyny obszar zainteresowań, w którym porusza się wspomniany autor. Będąc kierownikiem Zakładu Socjologii Edukacji na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM, pracuje on na pograniczu różnych nauk - socjologii, politologii, filozofii, pedagogiki i antropologii. Interdyscyplinarny charakter ma zatem większość jego prac. Wśród najbardziej znanych można wymienić: Tożsamość, kultura, edukacja - migotanie znaczeń (napisana wspólnie z Tomaszem Szkudlarkiem), Postmodernistyczne kontrowersje wokól edukacji, czy Ciało i zdrowie w społeczeństwie konsumpcji. Kryzys męskości w kulturze współczesnej jestjed- �318 Recenzje i noty recenzyjne nak przede wszystkim kontynuacją rozważań autora z wydanej w 1998 roku książki Tożsamość, ciało i władza. Główna teza omawianej pracy przeziera do czytelnika już z okładki książki. Umieszczony na niej rysunek przedstawia kobiecą dłoń przesuwającą po szachownicy pionka - w tym przypadku symboliczne wyobrażenie mężczyzny. Można się zastanawiać, czy za chwilę zostanie on usunięty z gry, czy jest jedynie marionetką w ręku kobiety; w każdym razie utracił swą władzę. Widniejący pod spodem tytuł dopowiada - we współczesnej kulturze mamy do czynienia z kryzysem męskości. Autor wyjaśnia we wstępie, że kryzys ów zawiera się przede wszystkim w trudności odpowiedzenia na pytanie - co oznacza dziś bycie mężczyzną. Kolejne dziewięć rozdziałów stanowi próbę ukazania różnych kontekstów przejawiania się tytułowego kryzysu i reakcji, jakie on wywołuje. Autor podkreśla, że jego "książka dotyczy codzienności, codziennych sytuacji, drobiazgów (które wyznaczają rytm naszego życia), poczucia naszej tożsamości płciowej, poczucia ciała, miejsca wśród innych, miejsca w społeczeństwie" (s. 8). Nie jest to zatem wywód teoretyczny, lecz analiza konkretnych zjawisk występujących w otaczającym nas świecie. Tekst dotyczy czterech grup zagadnień. Pierwsza grupa to rozważania na temat współczesnej męskości w odniesieniu do kobiecości. Mowa tu zarówno o różnych obliczach kobiecej emancypacji i jej wpływu na poczucie męskiej tożsamości, jak też o feminizacji tejże w wielu przejawach. Jednym z przykładów feminizacji mężczyzny jest przyjmowanie przez niego roli nieodpowiedzialnego konsumenta. Do tej pory, jak twierdzi autor, była to rola zarezerwowana dla kobiet, jednak współczesna, wszechogarniająca kultura konsumpcyjna zawładnęła również mężczyznami, nakazując im nieustanne poszukiwanie przyjemności i realizowanie chwilowych pragnień. Mężczyzna-konsument, nastawiony na maksymalizację wrażeń, traci swą dawną stabilność, racjonalność i niezłomność, upodabniając się do labilnej emocjonalnie kobiety. Kolejny objaw feminizacji to medykalizacja życia mężczyzn. Dawniej mężczyzna był symbolem siły, odporności i niewrażliwości na ból. Obecnie - w dobie rosnącego wpływu medycyny na naszą codzienność, również ijego ciało Uak do tej pory ciało kobiety), okazuje się kruche i słabe. Za główny znak owej przemiany autor uznaje fakt, że coraz więcej mężczyzn sięga po Prozak - tabletkę szczęścia, dotychczas stosowaną przede wszystkim przez kobiety. Uzależnienie własnego samopoczucia od chemii pozbawia mężczyznę samokontroli - jednego z głównych dotychczas wyznaczników jego tożsamości. Feminizacja tytułowego bohatera przebiega dalej na płaszczyźnie ciała, które upodabnia się do ciała kobiecego. Autor wiąże to zjawisko z narastającą, ogólną tendencją do fascynacji ciałem i redukowania doń tożsamości. Wskazuje również, że emancypacja kobiet w sferze erotycznej sprawiła, że ciało męskie stało się, jak nigdy dotąd, obiektem seksualnym. Mężczyzna, mniej lub bardziej uświadamiając sobie, że jego ciało jest poddawane ocenie, szuka sposobów na uatrakcyjnienie go. Sięga zatem po chirurgię plastyczną i perfumy, jak kobieta - stroi się i depiluje. W ten oto sposób, w obliczu ekspandującej feminizacji kultury współczesnej, zacierają się granice wyznaczające męską tożsamość. Tyle mówią czytelnikowi pierwsze trzy rozdziały książki. Kolejne cztery części pracy koncentrują się wokół zagadnień męskiej seksualności i potencji jako głównych wyznaczników rozróżnienia płciowego, czyli wyodrębniania czegoś takiego jak męskość w ogóle. Pojawia się tu problematyka mniejszości seksualnych i ich rosnącego znaczenia w kulturze, jak też związany z tym temat zacierania różnic płciowych, czyli upłynniania granicy pomiędzy byciem mężczyzną i byciem kobietą. Autor wykazuje, że heteroseksualność we współczesnym świecie przestaje być jcdyną obowiązującą normą, a staje sięjedną z wielu możliwości budowania własnej tożsamości seksualnej. Pojawia się wręcz moda na "seksualny pluralizm" i "płciową ambiwalencję". Zdaniem autora ten stan rzeczy sprawia, że współczesnemu mężczyźnie, dawniej hetcroseksualnemu i dominującemu z związku, coraz trudniej jest jasno określić własną tożsamość. Powraca tu kwestia wyzwolenia seksualnego kobiet. Tym razem rozważanajest w kontekście zanegowania �Recenzje i noty recenzyjne 319 schematu mężczyzny - dominującego zdobywcy i pasywnej, uległej niewiasty. Kobiety świadome własnej seksualności i zdecydowane na osiąganie maksymalnej rozkoszy w ramach tej sfery wysuwają coraz większe oczekiwania w stosunku do swoich partnerów. To sprawia, że "w umysłach przerażonych mężczyzn pojawia się (...) obraz «seksualnie żarłocznej kobiety», która staje się «źródłem pełnej przeraźenia fascynacji». Jej nienasycenie kwestionuje męskość każdego, kto «wpadnie w jej ręce»" (s. 57). Ponieważ potencja seksualna jest, jak twierdzi autor, jednym z głównych kryteóów oceniania męskości, wśród panów daje się zaobserwować dwie skrajne postawy wobec zaistniałych w tej sferze kobiecych wymagań. Jedną z nich jest wycofanie, czyli całkowita rezygnacja z życia seksualnego, które budzi niepokój. Druga to próby maksymalizowania własnej potencji. W tym kontekście wiele stron autor poświęca tematowi Viagry. Jest ona, jego zdaniem, jednym z trzech głównych symbolów ,,kultury instant", opisywanej skrótowo metaforą:jast JoodJast sexJast car. Viagra, choć z założenia jest jedynie lekarstwem dla mężczyzn z problemami erekcji, w istocie stała się magiczną tabletką zapewniającą natychmiastową, skondensowaną przyjemność, stosowaną nie tylko przez osoby chore, lecz - coraz częściej przez te, które poszukują silnych, szybkich wrażeń. Viagra jest również spełnieniem mitu o wiecznej młodości oraz mitu American Dream. Pozwala bowiem zatuszować objawy starzenia się czy niedomagania organizmu i osiągać "sukces" na zawołanie, niezależnie od naturalnych możliwości. Wszystko to sprawia, że zamierzone lekarstwo staje się w wielu przypadkach rodzajem narkotyku, a mężczyzna, chcący zapewnić sobie sprawn,ośćseksualną, od której w znacznej mierze zależy jego poczucie własnej wartości, uzależnia się od "seksu w pigułce" - w znaczeniu dosłownym i przenośnym. Kontynuacją rozważań nad męską potencją seksualnąjest rozdział ósmy książki, który wyodrębniłabym jako trzecią grupę zagadnień - skoncentrowanych wokół problematyki męskości "białej" i "czarnej". W tej części autor wykazuje, że o ile czarne kobiety starają się za wszelką cenę upodobnić do białych, internalizując mit o dominującym pięknie białego ciała, o tyle biali mężczyźni pragną mieć potencję czarnych mężczyzn i ich "czarnego fallusa". Pojawienie się tego typu pragnień było niejako nieuniknioną konsekwencją ideologii rasizmu. Wywodząca się już z czasów niewolnictwa tendencja do postrzegania czarnego mężczyzny jedynie w kategorii wydajnego ciała, sprawiła, że został on zredukowany do własnej cielesności. Odmówiono mu inteligencji i duchowości, ograniczając jego wizerunek do wyobrażenia istoty o niepohamowanych popędach, ale w związku z tym także o nieograniczonych możliwościach w sferze seksualnej. Tak skonstruowany obraz czarnego mężczyzny stał się przedmiotem odrazy, lecz jednocześnie fascynacji i zazdrości ze strony mężczyzny białego. Kultura konsumpcyjna znakomicie wykorzystuje ową fiksację na punkcie czarnej potencji. W mediach wizerunki czarnych mężczyzn są maksymalnie seksualizowane, a na ich bazie kreuje się image mężczyzny typu macho, władczego "twardziela" emanującego zwierzęcą siłą iseksualnością. I oto w dobie kryzysu męskości, czarny mężczyzna staje się symbolem odrodzenia męskiej dominacji, heteroseksualizmu i nieograniczonej, naturalnej seksualnej potencji. Biały mężczyzna staje natomiast wobec paradoksalnego pragnienia zachowania swego białego ciała - symbolu inteligencji i wyższości w człowieczeństwie, pragnąc jednocześnie posiąść czarnego fallusa - symbol prawdziwej męskości. Ostatni rozdział książki ukazuje dyskursy męskości dominującej, czyli sposoby współczesnych mężczyzn na przełamywanie dotykającego ich kryzysu. Z. Melosik omawia tu między innymi stanowisko krytyków feminizmu i zwolenników "powrotu do tradycji", którzy propagują przywrócenie męskiej dominacji w kulturze. Dalej prezentuje próby "ocalenia" wizerunku męskości takie jak kreowanie image'u mężczyzny sukcesu czy mężczyzny kulturysty, którego umięśnione ciało, tak jak ciało czarne, samo w sobie jest symbolem siły i seksualności. Kolejne analizy dotyczą wzorów męskości typu Rambo, macha i playboy, które, każdy na swój sposób, zakładają nadrzędność mężczyzny wobec kobiety i dążą do uprzedmiotowienia płci pięknej. Innąpróbą przywrócenia męskości jej dawnego znaczenia �320 Recenzje i noty recenzyjne jest seksturystyka, która białym mężczyznom pozwala na nowo odnajdywać w postaciach Azjatek i Afrykanek ideał kobiety podporządkowanej i uległej. Ostatnim przykładem odzyskiwania przez mężczyzn pozycji dominującej jest dążenie do trywializacji i komercjalizacji feminizmu. W wyniku takich działań przestaje on być traktowany jako krytyczna idea o istotnym znaczeniu, staje się zaś jedną z propozycji kultury konsumpcyjnej. Ta część książki pokazuje zatem, że mężczyźni, świadomi, czy też nie, kryzysu, jaki ich dotyka, nie pozostają biernymi jego ofiarami. Po krótkiej prezentacji zawartości pracy, przejdę teraz do jej krytycznego omówienia. Z. Melosik jest niewątpliwie znawcą gender studies i czuje się to, czytając jego książkę. Zjednej strony Kryzys męskości zawiera bowiem wiele odwołań do innych, ważnych autorów z tej dziedziny, takich jak np. L. Luciano, T. Gmerek czy C. Lasch, z drugiej zaś strony Melosik dzieli się z czytelnikiem szeregiem własnych, dojrzałych przemyśleń. Opierają się one na analizie współczesnych reklam, zawartości stron internetowych lub popularnych czasopism, co skłania czytelnika do refleksyjnego i zdystansowanego przyjrzenia się elementom otaczającej go kultury. Co więcej, odwołują się do badań autora nad postrzeganiem różnych zagadnień związanych z męskością i płciowością w ogóle. Niemal pół rozdziału poświęconego tematowi konsumpcji seksu i Viagry to prezentacja różnych sposobów postrzegania przez osoby badane roli "niebieskiej tabletki" w budowaniu relacji pomiędzy mężczyznami i kobietami. W rozdziale dotyczącym feminizacji ciała męskiego zapoznajemy się natomiast z wynikami eksperymentu, testującego, w jaki sposób zapach wpływa na konstruowanie tożsamości płciowej. Tego typu odniesienia do doświadczeń i poglądów innych ludzi poszerzają ogląd tematyki i czynią pracę ciekawszą. Ograniczający jest natomiast fakt, że autor bazuje jedynie na ankietach wypełnionych przez studentów - grupy posiadającej niewątpliwie interesujący sposób postrzegania rzeczywistości, lecz niereprezentatywnej dla ogółu społeczeństwa. Wynik to zapewne wygodnictwa autora, dla którego, jako pracownika uczelni, najłatwiejszym sposobem zbierania danych było rozdanie ankiet swoim słuchaczom. O ile nie mam podstaw przeczyć, że zjawiska opisywane przez Melosika, a dotykające mężczyzn, rzeczywiście mają miejsce we współczesnej kulturze, o tyle uważam, że błędnie zdiagnozował je on lub też przyjął do ich opisu nieadekwatną definicję. Kryzys, rozumiany jako trudność odpowiedzi na pytanie "co oznacza dziś bycie mężczyzną", nie może bowiem, moim zdaniem, dotykać tylko jednej z płci. Określanie każdej ze stron binarnego podziału opiera się bowiem na odwołaniu do drugiej jego strony. Jeśli nie umiemy określić, czym jest jasność, nie będziemy potrafili zdefiniować ciemności, jeśli rozmywa nam się granica między pięknem a brzydotą, trudno będzie nam opisać jakąkolwiek rzecz w tych kategoriach, każda będzie niedookreślona. Jak zatem, nie mając pojęcia o tym, co oznacza dziś bycie mężczyzną, można określić, co oznacza bycie kobietą. Gdy utraciliśmy jasne kategorie, niepokój definicyjny zapanował po obu stronach. Złudzenie, że kryzys dotyka jedynie mężczyzn, wynika moim zdaniem z faktu, że to oni znajdują się na pozycji defensywnej. Kobiety, upomniawszy się o swoje prawa, zaczęły przejmować coraz więcej, dotychczas zastrzeżonych dla mężczyzn, ról i cech. Co więcej, o czym szeroko pisze Melosik, mężczyźni w wielu sferach podlegają feminizacji, taki bowiem, feminizujący charakter, ma otaczająca nas wszystkich kultura konsumpcyjna. l w tym znaczeniu, w znaczeniu wypierania męskich wartości z kultury, można mówić o kryzysie męskości. Jednak będące w ofensywie kobiety mają, moim zdaniem, takie same problemy w określeniu standardów swej kobiecości, co strona przeciwna w przypadku męskości. Gdy zanikły jasne kategorie, każdy sam poszukuje odpowiedzi na pytanie o kształt i tożsamość własnej płciowości. Czy bycie kobietą to bycie matką, businesswoman, wrażliwą i uległą niewiastą czy wampirem seksu? Czy bycie mężczyzną to dominacja i niewzruszoność, a może więcej empatii i czułości? W społeczeństwie konsumpcyjnym, jak to zresztą doskonale opisał Melosik poprzez metaforę Kaczora Donalda, każdy z nas może być tym wszystkim po trochu lub co jakiś czas zmieniać opcje. Społeczeństwo �Recenzje i noty recenzyjne 321 konsumpcyjne bowiem, cytując za autorem, "opiera się na zasadzie: żadnych zasad, jedynie wybory, każdy może być każdym" (s. 15). W takim kontekście zaproponowana przez autora definicja kryzysu męskości traci zasadność. W rzeczywistości książka Mełosika opowiada raczej o kryzysie płciowości jako takiej, z intencją szerszego uwzględnienia problemów mężczyzn, jakie z owego kryzysu wynikają. Sama struktura pracy wskazuje tymczasem, że z głównymi jego bohaterami nie jest jeszcze najgorzej. Ponad 1/3 objętości książki to bowiem opis tzw. "dyskursów męskości dominującej", a dodać do tego można również przeszło 20 stron na temat dominacji czarnej męskości. Okazuje się zatem, że ci sami mężczyźni, którzy na początku lektury jawili nam sięjako zniewieściali i pozostający w defensywie kulturowej, w końcowym wrażeniu stają się "twardzielami", aktywnie dążącymi do dominacji i uprzedmiotowienia kobiet. Proporcje tekstu podważają zatem niejako główną tezę autora. Usilne udowadnianie, że to właśnie mężczyźni przeżywają kryzys w naszej kulturze, wydaje mi się wynikać z ogólnej tendencji autora do binarnego postrzegania rzeczywistości i przypisywania symbolicznych znaczeń wyróżnionym przeciwnościom. Chociaż bowiem omawiana książka prezentuje szerokie spojrzenie na problematykę płciowości, rozważaną w różnych kontekstach i z wielu płaszczyzn (kulturowa, psychologiczna, pedagogiczna), można zauważyć, że Melosik dąży do ścisłego rozgraniczania prezentowanych zjawisk, zawężając tym samym ich interpretację. Mamy zatem mężczyznę, który się feminizuje i kobietę coraz bardziej wyzwoloną. Mamy czarną męskość jako bastion męskości esencjalnej i zakompleksionąmęskość białą. Gdzieś w tle analogicznie pojawia się czarna, zakompleksiona kobiecość, będąca zastępczym obiektem fascynacji białych mężczyzn, szukających sposobów na wyzbycie się kompleksów, oraz biała kobiecość jako wzór esencjalnej kobiecości. Obok tradycyjnego podziału na czarne i białe oraz na Wenusjanki i Marsjan, autor umieszcza bardziej wyszukane binaryzmy. Nawiązując do Freuda, odnajduje analogie pomiędzy Viagrą a Erosem, popychającymi ludzkość do korzystania z uciech życia i usuwającymi strach przed AIDS - Tanatosem. Takie symboliczne porównania czynią pracę niewątpliwie ciekawszą w odbiorze, dostarczają czytelnikowi obrazów, poprzez które łatwiej jest rozumieć rzeczywistość. Sąjednak nacechowane uproszczoną, czarno-białą kategoryzacją, której umyka różnorodność współczesnego świata. Tematyka płciowości i seksualności, stosunkowo niedawno pozbawiona znamion tabu, dopiero kształtuje własny język. Melosik w tym zakresie wykazuje tymczasem swoisty kunszt i wysoce zindywidualizowany styl. Jego sfonnułowania, odważne, a jednocześnie nietuzinkowe,jak np. "ona zaprasza męskie oko do inwazji", czy "mężczyzna powraca do fallusa jako ostatecznego insygnium męskości", ubarwiają lekturę książki i przykuwają uwagę do jej treści. Jest to niewątpliwie zaleta. Kryzys męskości ... wywalczył już sobie w Polsce miano jednej ze sztandarowych pozycji z zakresu geneder studies i tej nie zamierzam podważać. Bez wątpienia książka Melosika pozwala przyjrzeć się bliżej zjawisku przemian dokonujących się w sferze płciowości w naszych czasach, z uwzględnieniem różnorodnych jego kontekstów. Dodatkowo wspomniane przemiany są analizowane na szerszym tle problematyki współczesnej kultury konsumpcyjnej, której autor jest znawcą i fascynatem. Lektura zatem jest niezwykle inspirująca do indywidualnych przemyśleń na temat chociażby własnej kondycji w świecie zacierających się granic i nieskończonych możliwości samokształtowania. Z zastrzeżeniem, że na wstępie odrzucimy wszelkie szufladkujące koncepcje autora, z główną tezą książki włącznie, i skupimy się na prezentowanych przez niego faktach i, potraktowanych z dystansem, przemyśleniach. W taki sposób czytana, książka Melosika staje się niezwykle ciekawą refleksją nad kondycją współczesnego człowieka w kontekście jego tożsamości cielesnej i płciowej. Aleksandra Kosakowska �322 Recenzje i noty recenzyjne Anna M a I e w s k a-S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmovry o władzy lokalnej w vrybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, "Studia Ethnologica", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo DiG 2002, ss. 200. Jednym z potocznych sądów dotyczących naszej współczesności jest stwierdzenie, wedle którego wszyscy interesujemy sit( polityką: ona ma być pretekstem dla rozmów, powodem spt(dzania długich godzin nad lekturą gazet czy śledzeniem telewizyjnych newsów, a także zarzewiem gorących towarzyskich sporów. CZt(ść obserwatorów wspólnotowego życia Polaków skoryguje ten jednoznaczny sąd, przekonując, że rozpolitykowanie ustąpiło obecnie miejsca desinteressement wobec kwestii politycznych, społecznej apatii bądź zaangażowaniu w niezwykle ekspansywną rzeczywistość kultury popularnej (to ikony tejże "nadają" imiona tysiącom malutkich obywateli - a nie postaci znane z mównic sejmowych). Anna Malewska-Szałygin wychodzi jednak z założenia, że "Wszyscy mówimy o polityce" (s. 9). Tak brzmi pierwsze zdanie jej książki Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995. Praca ta składa sit( z dwóch zasadniczych cZt(ści."Założenia i konteksty badania wiedzy potocznej o sprawach publicznych" to najpierw analiza najistotniejszych dla całej pracy pojt(ć, dalej zaś zbiór podstawowych informacji na temat idei samorządności w Polsce oraz rodzimych społeczności wiejskich. W końcu nastt(puje prezentacja terenu badań, jakie przeprowadziła autorka, czytelnik dostaje także coś na kształt politycznego inwentarza tegoż terenu. CZt(ść druga - trzykrotnie obszerniejsza - to "Wioskowe opowieści o władzy gminnej". Zapoznajemy sit( w jej ramach z owocami badań prowadzonych w dwóch mazurskich gminach w latach 1993-1994 i 1995-1996. Spośród ponad trzech setek przeprowadzonych w terenie rozmów ("nie był to klasyczny kwestionariusz ... używaliśmy dyspozycji do badań ... staraliśmy sit(jak najrzadziej przerywać naturalny tok relacji" - s. 57), autorka zdecydowała sit( na przedstawienie ośmiu z nich. W rezultacie mamy do czynienia z dążącym do wierności zapisem pytań iodpowiedzi, których zasadniczym przedmiotem jest wiedza o strukturach i funkcjonowaniu władzy politycznej w jej lokalnym wydaniu. Każda z rozmów opatrzona została autorskim komentarzem, który podsumowuje jej wyniki i zwraca uwagt( na najbardziej intrygujące wątki. Ostatnie strony Wiedzy potocznej o sprawach publicznych zawierają wnioski autorki, jej diagnozt( kwestii zasygnalizowanych w tytule pracy. Malewska-Szałygin proponuje zestawienie dwóch pojęć, a szerzej i poprawniej mówiąc, dwóch zjawisk kulturowych, dwóch rodzajów nastawień, postaw. Z jednej zatem strony autorkt( zajmuje to, co nazywa ona zamiennie "gminnym punktem widzenia", "wiedzą lokalną", "zdrowym rozsądkiem" lub "wiedzą podręczną". Są to określenia omawiające potoczne rozumienie rzeczywistości, przekonania i oceny zwyczajnego mieszkańca codzienności. Gdyby rzecz dotyczyła tradycyjnej społeczności wiejskiej, należałoby posługiwać sit(kategorią wiedzy ludowej, omawiana praca prezentuje jednak realia wsi współczesnej, stądoznajmia autorka - mówić należy o wiedzy nieprofesjonalnej. Drugim kluczowym terminem dla omawianej pracy jest civility, element republikańskiej refleksji nad funkcjonowaniem państwa. Najczt(ściej zwykło sit( rozumieć ten termin jako cnott( obywatelską, pewien idealny wzorzec zainteresowania wspólnymi sprawami wraz z imperatywem zaangażowania w służbę lokalnej społeczności. Malewska-Szałygin deklaruje wysoki stopień sympatii wobec ujęcia civility przez Edwarda Shilsa. W tym wariancie jest to nade wszystko "zbiorowa samoświadomość", z którą związana jest "sieć instytucji, działań i podzielanych przekonań" (s. 20). Ostatecznie przyjmuje ona, że będzie traktować ów termin w kategoriach "zaangażowania obywatelskiego (...) wiążącego sit( bardziej ze sferą działań niż przekonań" (s. 23). �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zapewne uzasadnionym działaniem, mającym zbliżyć autorkę do potocznego myślenia o sprawach publicznych (politycznych), było zwrócenie się ku społeczności lokalnej, podjęcie rozmów z jej przedstawicielami, pochylenie się nad "małą" rzeczywistością ijej "małymi" wymiarami. Przekonuje o tym lektura rozmów, owych "wioskowych opowieści", które snują: Wójt, Przewodniczący Komitetu Obywatelskiego, Zwolennik Wójta, Opozycjonista, Radny-Stronnik Wójta, Nauczyciel, "Ukrainka" oraz Rolnik. Malewska-Szałygin kilkakrotnie wyjaśnia powody, dla których jej narracja rozgrywa się w ,jednej z mazurskich gmin" (w rzeczywistości w dwóch gminach), dlaczego nazwy pobliskich miejscowości są starannie wykropkowane, ajej pierwszoplanowi bohaterowie skryci zostali za bezosobowymi maskami. "Wyrażenie zgody na rozmowę było dowodem zaufania, że nie wykorzystamy tych materiałów, aby im zaszkodzić - czytamy. - Było to w znacznej mierze zaufanie do Uniwersytetu, jako instytucji niezaangażowanej w walkę polityczną" (s. 59). Dostajemy tym samym pierwszą ważką informację tyczącą lokalnego wymiaru myślenia o polityce: kto cicho siedzi, ten jest roztropny. Afery, nadużycia i kolesiostwo na każdym kroku, wszyscy to wiedzą, ale - jak w wyśpiewanym refrenie przeboju ostatnich miesięcy o cudownie tautologicznym tytule - "Jest, jak jest". Tego należy się trzymać. Jakie inne wnioski wyciąga autorka? Jej zdaniem civility jest w lokalnym środowisku polskiej wsi tak naprawdę pieśnią odległej przyszłości. Brak odpowiedniej "infrastruktury społecznej i kulturowej" (s. 190) powoduje, że większość członków lokalnej społeczności nie angażuje się w sprawy publiczne. Tłumaczą to niedostatkiem własnych kompetencji, ale także zawłaszczeniem tej sfery przez "nich", iluzorycznością wpływu na działania podejmowane przez władze. Wiele elementów civility jest co prawda realizowanych przez "stronnictwa Wójta", małą grupę osób aktywnych w przestrzeni publicznej, reszta społeczności postrzegająjednakjako środowisko hermetyczne, które świadomie separuje się od większości. Nadziei na zmianę tej niekorzystnej tendencji upatruje Malewska-Szałygin w rozwoju systemu wolnorynkowego i idącego za nim wzrostu poszanowania własności prywatnej. Jeśli jednak, jak chce autorka, wiedza potoczna stanowi jeden z poziomów Braudelowskiej struktury długiego trwania, to należy liczyć się, że "zmiany w niej zachodzą bardzo powoli i wymagają dziesięcioleci, by stały się zauważalne" (s. 191). Temat badawczy podjęty przez autorkę Wiedzy potocznej a sprawach publicznych zasługuje na uznanie. Niezbyt często przecież podejmuje się u nas kwestię świadomości politycznej i potocznych wyobrażeń tyczących państwa, jego organów i ich funkcjonowania. Badacze pracujący w warunkach współczesnej wsi nadal zwyczajowo zajmują się powtarzalnym wachlarzem problemów: tożsamością, rudymentami świata ludowego, a ostatnio także zjawiskiem biedy. W tym sensie omawiana książka stanowi interesujące urozmaicenie. Na tym wszelako atrakcyjność tej pracy, w mojej opinii, się wyczerpuje. Niestety. Skoro kluczowym - tak dla badań terenowych, jak i pracy pisarskiej - terminem, na którym skupia się Malewska-Szałygin, jest wiedza potoczna, warto byłoby na pewno poświęcić jest więcej miejsca. Na dwóch stronach pracy dowiadujemy się zaledwie, że problem myślenia potocznego był przedmiotem studiów o wielowiekowej tradycji, ale zajmowali się nim głównie filozofowie (jako dowód otrzymujemy wyimki z prac Teresy Hołówki i Józefa Niżnika; przyznajmy, że niezwykle skromne jest to pars pro toto). Wspomina się ponadto nazwiska socjologa Durkheima i antropologa Geertza. A gdzież podziała się bogata tradycja socjologii wiedzy, etnometodologii, gdzie Lebenswelt Husseria, dlaczego pomija się Gadamera, Schutza, Diltheya - którego słowa mogłyby stanowić świetne motto dla recenzowanej książki: "życie oznacza coś każdemu z nas najlepiej znanego, rzeczywistość najintymniejszą, ale równocześnie i najciemniejszą (...). Najważniejsze pojęcia, z pomocą których pojmujemy świat, są kategoriami życia"l - z jakiego powodu zapomina się o tym, że ku "folklorowi życia codziennego" zwracał się też jakże często Edward T. Hall? �324 Recenzje i noty recenzyjne Autorka infonnuje czytelnika, że "zasadniczym problemem była fonna prezentacji zebranych materiałów" (s. 58). Poszukując jej, Malewska-Szałygin zwróciła się ku metodom stosowanym w badaniach nad dyskursem potocznym. Zaowocowało to przytoczeniem pełnej treści wybranych rozmów, które zajmują lwią część książki. Nie jest to oczywiście żadna rewolucyjna nowość, ale nikt też nie zapowiadał, że staniemy w obliczu interesujących eksperymentów. Uderzające jest za to co irrnego: lektura ośmiu zamieszczonych rozmów okazuje się monotonna. Wrażenia tego wcale nie wywołuje jednak forma, ale treść. Jakie bowiem płyną z nich nauki? Ano takie, że społeczeństwo obywatelskie to idea nadal bardzo mglista, że władza kojarzy się Polakom z nadużyciami, powracającym podziałem na "nas" i "nich", wiecznym oczekiwaniem na lepsze czasy. Odktywcze nie są też wynurzenia przedstawicieli władzy lokalnej, którzy po swojemu definiują samorządność, obowiązki poszczególnych organów i instytucji, generalną kategorię demokratyczności. Ciekawiej brzmią na tym tle wypowiedzi szeregowych mieszkańców gminy, więcej w nich bowiem lokalnego kolorytu, opowieści barwnych, silniej ukrwionych. Dlaczego, na przykład, ludzie decydują się na kandydowanie na radnych? "Jedni może mają zaszczyt, że tam idą na tą sesję ... na przykład nauczyciel- to on nie musi wtedy na lekcji być, bo on idzie na sesję, on ma zapłacone lepiej niż tam w szkole, i co innego usłyszy, coś się dowie może" (s. 163). Nauczyciele do samorządów!, chciałoby się zakrzyknąć. Jak wygląda kampania wyborcza na Mazurach? "W jednej wsi taki jeden gość, nie będę wymieniał nazwiska, zrobił taką biesiadę ..." (s. 173). A jak należałoby poprawnie zdefiniować samorządność? "Sam wszystko porobi, sam wypłaci się i sam wszystko utrzyma, trzy razy S" (s. 170). Wiedza potoczna o sprawach publicznych wydana jest bardzo dobrze, praca edytorska również zasługuje na pochwałę (brakuje jedynie w bibliografii cytowanego na stronie 192 Weitmana). Zasadne wydaje się wszelako pytanie o to, dlaczego praca ukazała się dopiero po sześciu latach od zakończenia badań? Jak należy przypuszczać, decyzja w tej sprawie nie leżała wyłącznie w gestii autorki, ale jednak warto wyrazić żal z tego powodu. W połowie lat 90. ubiegłego wieku książka mogła stanowić gorący zapis stanu potocznej świadomości, dzisiaj jest wyrażnie spóźnionym dokumentem. Nie ulega bowiem dla rrrnie wątpliwości, że książka nie przynosi czytelnikowi nowej, zaskakującej wiedzy, jest nieuchronnie przewidywalna. (Być może podskórnie zdawała sobie z tego sprawę także autorka, generalne wnioski z badań pomieściła bowiem z powodzeniem na siedmiu stronach.) Doskonale zdaję sobie sprawę z tego, że raczej żadnemu współczesnemu badaczowi kultury swojego społeczeństwa nie będzie dane mienić się pysznym tytułem odkrywcy, ale ta świadomość wcale nie wyklucza oczekiwania na oryginalne ujęcia, zaskakujące perspektywy, interpretacje, które "zmuszają do myślenia". Czy rzeczywiście potrzeba było aż czterech intensywnych sezonów badawczych, by potwierdzić powszechne intuicje, naszą - no właśnie - wiedzę potoczną? Do obiegowych prawd należy wszak przekonanie o tym, że samorządność rodzi się w Polsce w bólach, że często interes prywatny bierze górę nad publicznym, a w warunkach lokalnych wciąż doskonale mają się towarzyskie sitwy i załatwianie spraw "po znajomości". Skoro, powtórzmy, "Wszyscy rozmawiamy o polityce", są to dla każdego truizmy czystej wody. Oponent może zauważyć, że jeśli jednak ktoś nie interesuje się polityką, to omawiana pozycja może stanowić dla niego cerrne źródło wiedzy. Może to i racja, obawiam się jednak, że osoba taka po książkę Malewskiej-Szałygin po prostu nie sięgnie. Waldemar Kuligowski 'W. Dilthey, Rozumienie iżycie, w: Wokół rozumienia. Studia iszkice z hermeneutyki, wybrał i przełożył G. Sowiński, Kraków 1993, s. 87. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Izabella Bukraba-Rylska, Edward Maj ewski, Krystyna Łap i ńska-Tyszka, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W i e r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości społecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2004, ss. 215. Obejmujący dwa ostatnie stulecia gwałtowny rozwój cywilizacyjny pociągnął za sobą liczne przeobrażenia w obrazie polskiej wsi. Przede wszystkim stał się przyczyną rozpadu jej tradycyjnej kultury, zwanej chłopską. Bezduszny materializm oraz zapatrzenie w przyszłość napierającej cywilizacji technicznej okazały się wszak nie do pogodzenia z "duchem" tej kultury: głęboko metafizycznej, przepojonej sacrum, za najwyższe autorytety mającej przeszłość i tradycję, osadzonej w słowie, a nie w piśmie. Postępujące za opisywanymi zmianami: stopniowe bogacenie się wsi, powojenna (podbudowana ideologicznie) reforma rolna, kolektywizacja oraz masowe migracje jej rdzennych mieszkańców do miast spowodowały zanik stanu chłopskiego, a co za tym idzie, nieuchronny kres wytworzonej przez tę formację kultury - z jej specyficznym światopoglądem, aksjologią i kodem komunikacyjnym. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż ów świat starych chłopskich pojęć, wierzeń i wartości zaginął bez śladu. Wiele z jego obfitego dziedzictwa przechowało się do dziś - w ramach tego, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, powstałej w wyniku otwarcia się oraz emancypacji wsi tradycyjnej. Wywołany przemianami kulturowymi fakt przełamania samotności i izolacji tego obszaru sprawił bowiem, iż rozmaite jego wytwory (społeczne, materialne oraz duchowe) wydostały się z zamkniętego kręgu rodzimej wspólnoty i stały własnością całego społeczeństwa. Zakodowana w świadomości współczesnych Polaków wiedza oraz poglądy na temat środowiska wiejskiego Qego historii, kultury, mieszkańców, kondycji ekonomicznej, a także kierunków i szans rozwoju) są głównym tematem przedstawianej przeze mnie pracy. Wybór takiej, a nie innej problematyki badawczej miał - o czym przekonująjej autorzy - wielorakie uzasadnienia i motywacje. Pisze o tym we "Wstępie" Izabella Bukraba-Rylska: "Socjologowie i badacze kultury pozostają zgodni w swych diagnozach, kiedy określają społeczeństwo polskie jako społeczeństwo chłopskie, i to nie tylko ze względu na charakterystyki demograficzne czy ekonomiczne, ale przede wszystkim etosowe. Od początku lat 90. kwestia wiejska zdecydowanie zyskała na aktualności, stając się poniekąd główną osią sporu o przyszłość Polski w zjednoczonej Europie. Temat wiejski zdominował także dyskurs publiczny okresu transformacji, co przełożyło się - zjednej strony - na ilość wypowiedzi, a z drugiej - na ich ton i ogólną temperaturę dyskusji. Wszystkie zasygnalizowane okoliczności czynią zasadnym pytanie o stosunek polskiego społeczeństwa do całego kompleksu spraw kojarzonych ze wsią, a więc o samą wieś, jej kulturę, polskich rolników i rolnictwo" (s. 11). Podstawowym zadaniem, jakie stawiają przed sobą twórcy publikacj i, jest zatem prezentacja (wraz z próbą typologii) rozmaitych sposobów percepcji polskiej wsi, zbadanie: czym jest ona dla współczesnych Polaków, jakją widzą ioceniają, skąd czerpią wiedzę o niej, a także - co równie ważne - jakiego rodzaju czynniki i przyczyny wpływają na takie, a nie inne jej postrzeganie. Innymi słowy, chodzi tu o ukazanie wymiaru świadomościowego zjawisk odnoszących się do wiejskiego milieu (w jego rozmaitych kontekstach i uwarunkowaniach). W każdym z (pięciu łącznie) zamieszczonych w książce tekstów problematyka ta ujmowana jest przy tym z nieco innego punktu widzenia, podlega odmiennej konceptualizacji i teoretyczno-metodologicznemu naświetleniu. W otwierającym tom rozdziale autorstwa Marii Wieruszewskiej przedmiotem uwagi są wartości środowiskowe polskiej wsi, a więc takie, które w przekonaniu jej mieszkańców "wyznaczają «pożądane, godne, słuszne cele działań»" (s. 38). Badaczka ta rozpatruje je w kontekście sytuacji związanych z obrzędami rodzinnymi, dorocznymi oraz regułami etykiety i współdziałania, uznając, iż w sytuacjach tych manifestują się normy postępowania �326 Recenzje i noty recenzyjne (szerzej wartości) regulujące sposoby zachowań charakterystyczne dla szczególnych, węzłowych momentów życia jednostkowego i zbiorowego. Z zagadnieniem tym autorka wiąże też kwestię kompetencji w zakresie kultury ludowej, którą rozumie jako "umiejętność rozpoznania czy też skojarzenia przez osoby badane konkretnych sytuacji obrzędowych, zwyczajowych na podstawie proponowanych w ankiecie formuł słownych" (s. 23). Poziom owej kompetencji mierzy w odniesieniu do zmiennych takichjak: miejsce zamieszkania, miejsce wychowania, wykształcenie, płeć, wiek, poglądy polityczne oraz religijność. Rozważania swe Maria Wieruszewska poszerza o analizę zabarwionych emocjonalnie wyobrażeń oraz asocjacji wywołanych u respondentów hasłami: "wieś", "kultura ludowa", "chłopi". W następnym rozdziale Krystyna Łapińska- Tyszka podejmuje próbę zbadania współczesnego stereotypu rolnika w relacji do jego miejsca i pozycji społecznej oraz wybranych cech zawodu. Refleksji tej towarzyszy namysł nad pochodzeniem oraz konsekwencjami owych przekonań. Zastosowany tu został nader interesujący oraz oryginalny metodologicznie pomysł rekonstrukcji zawartości poznawczej stereotypu poprzez analizę opinii, jakie uczestnicy badania wyrażali na temat aktualności przysłów i wyrażeń przysłowiowych, których bohaterami są chłopi. Wykorzystane przysłowia (jak np. Chłop potęgąjest i basta; Chłopi ~ią i bronią itp.) należą do najbardziej znanych oraz najsilniej zakorzenionych w tradycji językowej narodu. Autorzy dwóch kolejnych rozdziałów, Edward Majewski i Barbara Perepeczko, poświęcili swe rozważania kwestii poglądów Polaków na temat rozległego kompleksu spraw związanych z wsią i rolnictwem. Komentowane przez nich opinie stanowią odpowiedzi respondentów na następujące pytania: "Komu żyje się teraz lepiej w naszym kraju (ludziom na wsi czy ludziom w mieście?)"; "Jakie czynniki decydują o sile/słabości rodzimego rolnictwa?" oraz "Jaki jest wpływ rolników na polską gospodarkę i politykę?". Na skutek wyraźnego zróżnicowania oraz niekoherencji uzyskanych odpowiedzi w celu analizy "posłużono się syntetycznymi wskaźnikami, określającymi zbiorowość na skali od protekcjonizmu do zwolenników gospodarki rynkowej oraz na oznaczeniu obciążenia tych poglądów rolniczymi mitami i stereotypami" (s. 113). W wieńczącym tom rozdziale Izabella Bukraba-Rylska stara się odtworzyć stan wiedzy polskiego społeczeństwa w zakresie dziedzictwa kulturalnego wsi. Narzędziem służącym do testowania owej wiedzy był dla niej kwestionariusz, w którym umieściła pytania o najważniejsze dla kanonu kultury ludowej elementy, m.in.: stroje, narzędzia pracy, formuły obrzędowe, pieśni i tańce. Jej wywód obejmuje też próbę wskazania czynników odpowiedzialnych za stopień kompetencji kulturalnej respondentów (w sygnalizowanej dziedzinie), a także próbę oszacowania zależności zachodzących między ich sferą poznawczą a nastawieniami emocjonalnymi wobec środowiska wiejskiego. Z prezentowanych tekstów wynika, iż - wbrew formułowanym często tezom - kultura ludowa nie jest wcale tworem martwym, nieistniejącym już (lub co najwyżej trwającym biernie w przestrzeni sal muzealnych czy skansenów) zbiorem kodów i artefaktów. Tworzące ją treści i pierwiastki są nadal silnie obecne w świadomości współczesnych Polaków, konstytuując tym samym istotną część ich tożsamości (choć - przyznać trzeba - nie zawsze podlegają one pełnej i wyczerpującej artykulacji, stanowiąc w wielu wypadkach składnik tzw. "wiedzy cichej", niedyskursywnej). Nieprawdąjest też, jak dowodzą autorzy tomu, iż rozpowszechniony w dzisiejszym społeczeństwie obraz wsi oraz jej typowych reprezentantów jest obrazem negatywnym, budzącym ujemne skojarzenia i emocje. Przeciwnie, jest to wizerunek pozytywny, a przy tym zaskakująco złożony i zniuansowany, przekraczający ramy klasycznie pojętego stereotypu. Wszystkie te fakty świadczą o niezwykłej sile i żywotności kultury ludowej, która pomimo licznych prób anektowania i deprecjonowaniajej tradycyjnego dorobku (czy to przez władzę socjalistyczną, czy to przez kulturę masową, zwłaszcza zaś folkloryzm), wciąż "ma się �Recenzje i noty recenzyjne 327 całkiem dobrze". Potwierdzają one również wartość oraz potrzebę publikacji takichjak taumożliwiających zbiorowe samopoznanie, a także pozwalających na obiektywną ocenę własnej sytuacji w obliczu różnorakich wyzwań i szans przyszłości. Aleksandra Rzepkowska Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.), materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, Tuchola 5-6 września 2003, red. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003, ss. 240. Gdyby przeprowadzić wśród współczesnych etnografów krótką, "uliczną" sondę i zadać pytanie ,;Z czym kojarzy ci się Kosznajderia?", zapewne w większości przypadków otrzymalibyśmyodpowiedź "Z niczym", nieliczni miotaliby się pomiędzy skojarzeniem "koszerności" z ,,maszoperią", albo gorączkowo kartkowali w myśli strony z Geertza lub Levi-Straussa ... I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyż nazwa ta, odnosząc się do krainy mało raczej znanej, niewielkiej terytorialnie, i co najważniejsze - krainy już w zasadzie nie istniejącej, podpada bardziej pod zakres badań historyka aniżeli antropologa kultury. Kraina ta bowiem - nie istniejący już "niemiecki region Polski" z okolic Chojnic i Tucholi o wielowiekowej, splątanej historii pogranicza, odeszła wraz z nimi - kosznajderskimi uciekinierami! Iwygnańcami czasów powojnia - w nieodwracalnąjuż, miIczącąprzeszłość. By temu milczeniu jakoś zaradzić, zarazem by przypomnieć ten niezwykle ciekawy wątek pomorskiej kultury, zwołano przed rokiem w Tucholi konferencję naukową na temat "Kosznajderiakraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.)". Jej pokłosiem jest warta odnotowania publikacja o tym samym co konferencja tytule, bodaj pierwsza na temat Kosznajderii w języku polskim tychże rozmiarów i treści. Całość składająca się z 15 wystąpień, poprzedzona słowem wstępnym Starosty Tucholskiego Andrzeja Wegnera oraz wstępem prof. Włodzimierza Jastrzębskiego, spiritus movens konferencji, została przedstawiona w dwóch częściach: 1. KosznajderialKosznajdrzy - dzieje - historia, oraz II. KosznajderialKosznajdrzy w literaturze, edukacji i biografistyce. W części pierwszej, zakreślającej szerzej dzieje tejże społeczności etnicznej, znalazły się teksty ukazujące poszczególne etapy jej rozwoju, od genezy tejże po jej zanik, włącznie jednak z dniem dzisiejszym jej potomków. Są to: Józefa Borzyszkowskiego, Grupy etniczne Pomorza, Sławomira Zonenberga, Powstanie i dzieje wsi kosznajderskich do 1466 roku, Jacka Knopka, Znaczące osobowości Kosznajderii w XIX i I połowie XX wieku, Bogusława Brezy, Życie codzienne Polaków i Niemców na terenie Kosznajderii w okresie międzywojennym, Włodzimierza Jastrzębskiego, Kosznajdrzy i Kosznajderia w latach 1920-1945, Witolda Stankowskiego, Pozbawieni swojej małej Ojczyzny - ucieczka, wysiedlenie/wypędzenie Kosznajdrów w latach 1945-1950, Jana Dorawy, Zarys dziejów trzech wiosek kosznajderskich: Dąbrówki, Dużej Cerkwicy i Obkasu, Danuty Wróbel, Kosznajdrzy w świetle spisu ludnościowego z 3 grudnia 1939 roku. W części drugiej więcej jest tekstów studyjnych, odnoszących się do literatury, wątków biograficznych i etymologicznych. Mamy tu więc: Edwarda Brezy, Nazwiska Kosznajdrów, Lidii Łuniewskiej, Etymologia nazw wybranych wsi kosznajderskich, Jerzego Szwankowskiego, Obraz Kosznajderii w serii wydawniczej "Koschneiderbucher" ks. dr. Josepha Rinka, Marii Pająkowskiej-Kensik, Kosznajderia w twórczości Guntera Grassa, Aliny Kilian, Świadomość/tożsamość regionalna i czynniki ją kształtujące na przykładzie Kosz- �328 Recenzje i noty recenzyjne najderii w .xx wieku, Marka Sassa, Kosznajderia a edukacja regionalna pogranicza pomorsko-krajeńskiego, oraz Barbary Rosentreter, Losy rodziny Rosentreter. We wstępie Włodzimierz Jastrzębski pisze: "Historią Kosznajderii zajmowali się głównie badacze niemieccy - ks. dr Joseph Rink [absolwent Pelplina, autor serii wydawniczej "Koschneiderbiicher", liczącej 30 pozycji, z bodaj najcenniejszą z nich Die Geschichte der Koschneiderei z roku 1932; przyp. RB.] i ks. dr Paul Panske, i to w odległej przeszłości, bo w latach trzydziestych XX wieku. Wówczas Kosznajdrów traktowano jako mniejszość niemiecką zamieszkałą w II Rzeczypospolitej i mało kto zastanawiał się nad ich związkami z polskością. Te ostatnie nie budzą żadnych wątpliwości, bowiem Kosznajdrzy żyli pod polskim panowaniem 300 lat w Rzeczypospolitej szlacheckiej i 20 lat w Polsce międzywojennej, a przez cały okres zamieszkiwania na Pomorzu Gdańskim otoczeni byli zewsząd polskim żywiołem. Stąd mieliśmy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się kultur oraz wchodzeniem przez obie strony w związki małżeńskie. Obecnie, kiedy sytuacja sprzyja polsko-niemieckiemu pojednaniu, aktualne staje się pytanie stawiane przez wielu Polaków i Niemców - czy i w jakiej mierze są oni potomkami Kosznajdrów?". Pragnąc przybliżyć czytelnikowi tę "egzotyczną", pomorską grupę etnograficzną, pozwolę sobie sięgnąć do swojego starego, spisanego przed niemal dwudziestu laty, szkicu Kosznajdrom poświęconego (na podstawie własnych badań terenowych i kwerendy archiwalnej, prowadzonych w roku 1985 wraz z Marianną Nawrocką [ob. Bąk]); szkicu, który sam również "dorobił" się "historii". Zgłoszony jako propozycja na konferencję skansenologiczną w Kielcach w 1986 roku, nie wszedł, bo jeszcze zapewne "nie mógł" wejść, do programu �Recenzje i noty recenzyjne 329 konferencji. Przedstawiony mimo to w wolnych głosach, wywołał wówczas pewne poruszenie (zwłaszcza w kontekście powstałej w Silnie "kaszubskiej izby regionalnej"). Nie znalazł się jednak w materiałach pokonferencyjnych. Pierwsze wzmianki o wsiach leżących pomiędzy Tucholą a Chojnicami pojawiają się w dokumentach XIII-wiecznych. Były one własnością książąt pomorskich - księcia świeckiego Grzymisława, później gdańskich - Świętopełka, Warcisława i Mściwuja II. W 1294 roku przeszły wraz z całym Pomorzem Gdańskim w ręce księcia wielkopolskiego, króla Polski przemysła II. Do tego czasu należały one bezpośrednio do kasztelanii w Raciążu (k. Tucholi), zaś wsie leżące bliżej Chojnic do kasztelanii w Szczytnie. W 1309 roku, podobnie jak całe Pomorze Gdańskie, dostały się one w ręce Zakonu Krzyżackiego. Nastąpiły przy tym zmiany administracyjne: w miejsce kasztelanii powstały komturstwa, odpowiednio - Tuchola w miejsce Raciąża, Człuchów w miejsce Szczytna. Granice pozostały bez zmian. Już ok. 1319 roku Zakon sprowadził tutaj pierwszych osadników z Niemiec. Zasiedlonych zostało wtedy niemieckimi kolonistami siedem wsi. Była to jedna z dwóch (obok Żuław) planowych, zwartych akcji osiedleńczych Zakonu. Że nie były to nowe wsie, świadczą choćby - oprócz pomorskich dokumentów - ich nazwy, które nawet w języku niemieckim pozostały bliskie brzmieniowo nazwom polskim. Były to: Sław«cin (Schlagenthin), Ostrowite (Osterwick), Piastoszyn (Petztin), Ciechocin (Deutsch Zekzin), Granowo (Granau), Lichnowy (Lichtnau) i Silno - o wyjątkowo inaczej brzmiącej nazwie niemieckiej (Frankenhagen). Proces stuletniego wtapiania się niemieckich imigrantów w podłoże słowiańskie przerwany został gwałtownie w 1433 roku przez najazd husytów, którzy spustoszyli wymienione wsie. Wkrótce jednak, w latach 1434-38 przybyli tutaj nowi osadnicy z zachodnio-dolnoniemieckiego regionu j«zykowego, z okolic Osnabriick. Do nich naj prawdopodobniej odnosić silt może dopiero nazwa Kosznajder. W 1454 roku Kosznajderia przeszła wraz z Pomorzem Gdańskim do Polski. W granicach Rzeczypospolitej pozostała aż do pierwszego jej rozbioru w 1772 roku. W spisach z roku 1565 i 1664 owe siedem wsi -jako królewszczyzny otoczone zewsząd dobrami szlacheckimi (wi«kszość), arcybiskupimi oraz miejskimi - tworzyło wyraźnie wyodr«bniającą silt wspólnol«, powi«kszoną o Obrowo (Abrau), a to wskutek zasiedlenia go przez rolników z Silna i Lichnowych. Jeśli chodzi o administracj« kościelną, cała Kosznajderia znalazła silt w dekanacie tucholskim, archidiakonatu kamieńskiego, arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1772 roku region ten, wraz z innymi ziemiami Pomorza Nadwiślańskiego, przeszedł do Prus. Nadal jednak stanowił klin niemieckoj«zyczny wciśni«ty w obszar mowy polskiej. Przy tym wsie kosznajderskie od początku swego istnienia aż po rok 1945 nie były nigdy "czysto-niemieckie". Wyst«powały tutaj, podobnie jak na całym obszarze pogranicza, procesy mieszania sięj«zyków i krwi, mieszania silt kultur. Dopiero wydarzenia z końca XVIII i I połowy XIX wieku - rozbiory, wojny napoleońskie, powstanie listopadowe, wiosna ludów, coraz bardziej konsekwentna polityka narodowościowa Prus oraz budzące silt nacjonalizmy doprowadziły do pewnego rozgraniczenia na "my"-Kosznajdrzy i "oni"-Polacy (i także "oni"-Prusacy, gdyż nazywanie ich tym mianem uważali Kosznajdrzy za obraźliwe). W 1830 roku w pracy N. Benwitza Die Komlureien Schlochau und Tuchel mieszkańców wymienionych już ośmiu wsi nazywa silt - i tu uwaga - Koschenewen i Koschenewjen. Nazwa Koschneider pojawia śi« dopiero w wydanej w 1854 roku pracy F. Schmitta Topographie des FIalower Kreises. Jak silt okazuje, jest to nazwa w pewnym sensie literacka, tłumaczenie nazwy Koschenewjen z plattdeutsch, a wi«c dialektu, jakim silt Kosznajdrzy posługiwali, na Koschneider w hochdeutsch. Joseph Rink przytacza różne próby wyjaśniania tej nazwy. Wywodzono jąjuż to od słów niemieckich Kuhschneider, Kopfschneider, Koschmieder, już to z polskich tłumaczeń słów niemieckich: Korblrager (dosł. tragarz ko- �330 Recenzje i noty recenzyjne szy), Sensentriiger (dosł. niosący kosę). Według Rinka najbliższa prawdy jest interpretacja Panskego, który wywodził nazwę Koschnewjer od nazwiska starosty (czy raczej urzędnika starostwa) tucholskiego - Koschnewskiego (Kośniewski, Kożniewski?). W 1484 roku zarządzał on bezpośrednio lub zajmował się niemieckimi osadnikami przybyłymi na te ziemie. Odtąd mieszkańcy tychże wsi określani być mieli jako "ludzie Koschnewskiego", z czego urobiła się nazwa Koschnewjer. Mianem tym nazwali ich prawdopodobnie mieszkańcy sąsiednich wsi; nie było to raczej przezwisko, dla Kosznajdrów bowiem miała ona wartość pozytywną, wyróżniającą. W II połowie XIX wieku za kosznajderskie uchodziły - oprócz ośmiu wymienionych już - kolejne cztery wsie: Dąbrówka, Obkaz, Ogorzeliny i Cerkwica Wielka. Miało to uzasadnienie w silnym powiązaniu rodzinnym i językowym mieszkańców tych wsi. Na przełomie XIX i XX wieku nazwa ta (w wersji Koschneiderei) zaczęła stawać się synonimem każdego Niemca-katolika w okręgu Chojnice, Człuchów, Złotów. Można domyślać się w tym jednak działania propagandy pruskiej, na tyle płytkiego, że już po 1920 roku owa "Pankosznajderia" umarła śmiercią naturalną. W lutym 1920 roku Kosznajderia wróciła do Polski. Mimo iż pewna liczba "optantów" opuściła ten teren i na ich miejsce przyszli Polacy - z Borów, Kaszub, Krajny czy Wielkopolski, to nadal przeważali tutaj Niemcy, będący głównie właścicielami gospodarstw. Polacy stanowili większość wśród robotników rolnych. W okresie międzywojennym Kosznajderia obejmowała 19 wsi, przy czym nadal odróżniano stare wsie "koschenewskie". Do 12już wymienionych doszło siedem dalszych: Jerzmionki, Zamarte, Doręgowice, Moszczenica, Angowice, Cołdanki, Nowydwór. Granica polityczna (polskoniemiecka) stała się więc w pewnym sensie również granicą etnograficzną. Powyższe wsie były także w przeważającej części niemieckie, katolickie (w odróżnieniu od pruskich wsi protestanckich), o zbliżonym w brzmieniu dialekcie, miękkim, tak niezwykłym dla niemieckiego języka. W latach 1945-46, uchodząc przed frontem lub przed ewentualnym odwetem, w końcu zaś i na mocy wiadomych rozwiązań politycznych, niemal wszyscy Kosznajdrzy opuścili tę ziemię. Ich miejsce zajęli przybysze pochodzący głównie ze wschodu (z Polesia, Wołynia, Ukrainy), z Polski centralnej i południowej (Kieleckie, Tarnowskie, Sandomierskie), oraz z najbliższych okolic - z Zaborszczyzny kaszubskiej i tucholskiej oraz z Krajny. Hans Beske pisał: "Ojczyzna nasza, która chcemy, aby naszą dalej pozostała, stała się teraz ojczyzną innych ludzi, bez żadnej z ich strony złej woli i w wyniku twardej historycznej konieczności. Ojczyzna dawniej nasza, teraz także ich ojczyzna, niechaj nie dzieli, ale łączy". Ten cytat posłużył mi przed laty jako motto do wspomnianego szkicu Kosznajderia zapomniany region Polski. Szczęśliwie się stało, że dzięki tak cennej bydgosko-tucholskiej publikacji na temat Kosznajderii, którą przedstawiam i gorąco polecam, można dziś o ileż pełniej zapoznać się zjej dziejami. Jeszcze jedna biała plama wydaje się powoli nabierać kolorów. Roman Bąk Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego, informator wystawy, koncepcja wystawy i katalogu, opracowanie Aleksander Błachowski, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie, Lwów-Toruń 2002, ss. 48, ilustr. 101. Kiedy ma się przed oczami ryciny Aleksandra Kotsisa, piewcy czy lepiej - kronikarza XIX-wiecznej (II połowa) wsi galicyjskiej, a w szczególności wsi podhalańskiej, z całąjej �Recenzje i noty recenzyjne 331 KW. Kielisiński, Portret Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Jerzy Głogowski, Autoportret. K.w. Kielisiński, Autoportret. �332 Recenzje i noty recenzyjne biedą, surowością, "sierocą dolą", by wspomnieć choćby jego najbardziej znane sceny rodzajowe: Ostatnią chudobę, Kuchareczkę, Matula umarli, Bez dachu, Starego bacę spod Babiej Góry czy Kłusownika, trudno przypuścić, by obraz z nich się wyłaniający mógł być nieprawdziwy. Nędznie odziane postaci, ich odzież wyzbyta zdobień, surowe wnętrza chat... Wszystko, zda się, "takjak trzeba" - zaprzeczenie idyllicznych wizji romantyków, antypody barwnej XX-wiecznej cepeliady. Pełen realizm, czysta prawda. Bezsprzecznie. Ajednak. .. A jednak okazuje się, iż nie ujmując nic z wierności przedstawieniom Kotsisa, prawda o dawnej wsi polskiej (z jej granic przedrozbiorowych, a więc etnicznie "bogatej") może być nieco jeszcze inna, pełniejsza, szersza. Przekonuje nas o tym wspólna, lwowsko-toruńska publikacja stu barwnych rysunków Jerzego Grzymały Głogowskiego (1777-1838) i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (1808-1849), a więc twórców wcześniejszych od Kotsisa o jedno- dwa pokolenie, ukazujących w formie katalogu - bogactwo ludzkich typów, ich strojów, form i wariacji w dawnej Rzeczpospolitej. Autorem katalogu i zarazem koncepcji samej wystawy, a przede wszystkim "odkrywcą" Kielisińskiego, jest dr Aleksander Błachowski, znawca sztuki ludowej, wykładowca na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, od lat związany z toruńskim Muzeum Etnograficznym. Sprzymierzeńców dla swej idei znalazł zaś we Lwowie, w osobach Romana Czmełyka, dyrektora tamtejszego Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego, oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk, kustosza tegoż Muzeum. Chociaż katalog ukazał się przed dwoma laty, wystawa przezeń zapowiedziana rozpoczęła swoją peregrynację dopiero w lipcu roku bieżącego, 2004, i to - na Ukrainie. Począwszy od Lwowa, odwiedziła czy odwiedzi jeszcze Iwano-Frankowsk (Stanisławów), Kołomyję, Czortków, Czerni owce i inne miejscowości. Do Polski zjedzie dopiero za kilka miesięcy, w lutym 2005 roku, i będzie prezentowana m.in. w muzeach Przemyśla, Torunia i Krakowa. Zanim to nastąpi, przyjrzyjmy sięjej zapowiedzi - katalogowi. Na tę starannie wydaną (na papierze kredowym) książeczkę, prezentującą na 48 stronach 101 barwnych niewielkich ilustracji wspomnianych wyżej artystów, składają się dwa duże teksty: Aleksandra Błachowskiego Jerzy Głogowski i Kajetan Wawrzyniec KielisŹliski romantyczni twórcy źródeł ikonograficznych kultury ludowej oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk Roła artystycznej schedy Jerzego Głogowskiego i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego w badaniach ukrailiskich ludowych ubiorów (w tłumaczeniu A. Błachowskiego), poprzedzone wstępem Romana Czrnełyka Spojrzenie w przyszłość przez przeszłość. Ten ostatni, omawiając kontakty polskich i ukraińskich (zwłaszcza lwowskich) ośrodków muzealnych, przypomniał historię badań nad dziełami obu twórców. Lojalnie przyznał się do błędu powielanego od lat przez badaczy ukraińskich, przypisujących cały wielki, bo liczący półtora tysiąca zbiór drobnych rycin, akwarel, rysunków piórkiem i akwafort lwowskiemu artyście Jerzemu Głogowskiemu. Dopiero bowiem wnikliwe badania i studia porównawcze Aleksandra Błachowskiego, szczególnie na zbiorach Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka, ale i bibliotek i archiwów polskich (Ossolineum, Kraków, Kórnik) pozwoliły sprostować ów błędny trop i przywróciły autorstwo wielu z nich krakowskiemu malarzowi Kajetanowi W. Kielisińskiemu. To niewątpliwiejedno z większych w polskiej etnologii, a pewnie i historii sztuki, naukowych odkryć ostatnich czasów. Dzięki niemu do świadomości powszechnej ma szansę trafić ta konstatacja, iż posiadamy wspaniały, unikatowy zbiór rycin zapoznanego dotąd artysty, manego jedynie wąskiemu gronu fachowców zajmujących się sztuką pierwszej połowy XIX wieku. W swoim głównym tekście Aleksander Błachowski zaznajamia nas kolejno z tropami, które doprowadziły go do zbiorów lwowskich, oraz z patriotyczną genezą pierwszych etnograficznych badań przełomu XVIII i XIX wieku i ich wybitnymi mecenasami: Hugonem Kołłątajem, Józefem Maksymilianem Ossolińskim, Janem Gwalbertem Pawlikowskim i innymi; dalej ukazuje problem identyfikacji rycin obu malarzy, i wreszcie przedstawia odrębne �Recenzje i noty recenzyjne 333 "szkice do portretu" im poświęcone - pierwszy, Jerzego Grzymały Głogowskiego, drugi, Kajetana Wawrzyńca (Laurentiusa) Kielisińskiego. Nie przypadkiem pojawiły się tutaj nazwiska trzech wybitnych mecenasów polskiej kultury końca XVIII i początku XIX wieku. Bez nich, a także bez takich postaci jak James Macpherson, "zbieracz" Pieśni Osjana, Zorian Dołęga Chodakowski (Adam Czarnowski) czy Ignacy Lubicz Czerwiński, którzy przetarli niejako szlaki swym następcom, zapewne nie byłoby kolekcji Głogowskiego i Kielisińskiego. Kołłątaj, więziony przez Austriaków w czeskim Ołomuńcu, opracował rodzaj manifestu, który stał się ideowym i merytorycznym nakazem dla pokoleń polskich ludoznawców. Program ten, będący wyrazem patriotycznej mobilizacji społeczeństwa polskiego po klęsce 1795 roku, wpisywał się zarazem w rodzące się wówczas w Europie, a wsparte przez oświeceniowe idee "obywatelskich" rewolucji, fascynacje ludem, folklorem, dawnością. Tekst memoriału ukazał się 15 lipca 1802 roku. Autor apelował w nim m.in. o podjęcie badań i dokumentacji, które by objęły "wszystkie ludy tego kraju". Zalecał wrt(cz: "...trzeba nam poznać obyczaje pospólstwa we wszystkich prowincjach, województwach i powiatach. Osobliwie zaś: (...) różnicę w ubiorze nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając ...". Kołłątaj domagał się też, by wykonać "dobre rysunki tych wszystkich obiektów, które nie dość jest opisać, ale trzeba je widzieć i czytelnikom w kopersztychach przedstawić". Pośród światłych, ratujących "substancję narodową" osobowości pojawili się również arystokraci, tworzący biblioteki, archiwa, zbiory polskich zabytków i dzieł sztuki. W 1817 roku we Lwowie ufundował bibliotekę Józef Maksymilian Ossoliński, do której w 1823 roku dołączył swoje zbiory Henryk Lubomirski. W Medyce własną bibliotekę i zbiór grafik dawnych i współczesnych stworzył Jan Gwalbert Pawlikowski (1793-1852); to dla niej przez pit(ć lat pracował Kielisiński, do tego zbioru też trafiły pośmiertnie wszystkie prace Głogowskiego. W Kórniku podobne zbiory kompletował Adam Tytus Działyński (1796-1861), także i tu, tyle że przez dziesit(ć lat, pomagał mu w tym Kiclisiński. Na początku XX wieku 40-tysięczna kolekcja z Medyki, zgodnie z testamentem twórcy, została w 1921 roku oddana w depozyt Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Lwowie przez wnuka, również Jana Gwalberta Pawlikowskiego, zaś po wojnie, ocalona, trafiła do Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Akademii Nauk Ukrainy. Aleksander Błachowski, idąc tropem medyckich zbiorów Pawlikowskich, odnalazł w tej ostatniej z placówek zbiór około 600 akwarel, rysunków i akwafort (miedziorytów) Głogowskiego i Kielisińskiego. Niezależnie od tej kolekcji tekę 363 rysunków Kielisińskiego odnalazł on w Lwowskiej Galerii Sztuki; pochodziły one ze zbiorów Włodzimierza Dzieduszyckiego z Poturzycy, a zawierały m.in. ok. 50 rycin z Wielkopolski i Opolszczyzny. W sumie we Lwowie znajduje się ponad 200 akwarel Jerzego Głogowskiego z lat 1802-1834 oraz około 700 prac Kajetana Kielisińskiego z lat 1832-1842 tyczących się samych tylko strojów; cenne są ponadto akwaforty tego ostatniego przedstawiające krajobrazy oraz wiejską architekturę świecką i sakralną. Inne jeszcze prace Kielisińskiego odnalazł A. Błachowski w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (notatnik terenowy z 94 szkicami ołówkiem typów ludowych z Galicji wschodniej), w Bibliotece Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (93 kolorowe rysunki z ubiorami polskimi i ukraińskimi) oraz w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk w Kórniku (17 akwarel i ok. 100 akwafort). Cała pochodząca z powyższych kwerend dokumentacja, licząca ponad tysiąc fotografii i diapozytywów, znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Toruniu (fotografie wykonał Stanisław Klimek). Zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu", za zgodą autora katalogu, ryciny pozwalają wyrobić sobie o nich niejakie zdanie. Istotne wydaje sięjednak dopowiedzenie, iż w oryginale są one niewiele większe od tutaj zamieszczonych: Głogowski malował obrazki o rozmiarach średnio 1O x 22 cm, zaś Kiclisiński tworzył miniatury wielkości 6 x 9 cm, a bywało, iżjego akwaforty nie przekraczały 1,5 x 3 cm, zadziwiając precyzją i maestrią. Ich wspólną cechąjest �334 Recenzje i noty recenzyjne wierne rejestrowanie ubiorów z wszystkimi ważnymi detalami, jak zresztą chciał w swych postulatach Kołłątaf "Obaj - pisze Błachowski - każdy stosując indywidualne środki wyrazu - unikali pokusy popisywania się inwencją lub subiektywną interpretacją walorów stroju. Rezygnowali świadomie z ambicji twórczych przez szacunek dla strojów ludu, które uznawali za ważne fakty kultury polskiej. Ta dokumentalna wierność oryginałom stanowi największą, wprost bezcenną wartość dzieł obu artystów", degradując ich zarazem właśnie jako twórców ... Jakkolwiek, mimo podobieństw, rysunki ich odróżnić można dość łatwo, do ostatnich czasów ich identyfikacja stanowiła rzeczywisty problem. Zwłaszcza ukraińscy badacze ich twórczości przypisywali uparcie większość prac Głogowskiemu (czy dlatego, że lwowiak?), niemal nie zauważając istnienia Kielisińskiego. Dopiero studia porównawcze prowadzone przez Aleksandra Błachowskiego we Lwowie, a później i we Wrocławiu, Krakowie czy Kórniku, dotarcie do szkicowników i notatek Kielisińskiego, dały podstawy do przypisania mu autorstwa większej części (nie sygnowanych przez niego) rycin. Róźnicązasadnicząprac obu twórców było choćby tło - Głogowski pozostawiał je czyste, białe lub kremowe, zaznaczając jedynie fragment gruntu przy stopach. Kielisiński natomiast, co jest jednym z kolejnych bezcennych walorów jego rycin, odtwarzał również wiernie otoczenie przedstawianych postaci - czy to krajobraz, czy architekturę, czy też przedmioty codziennego użytku. Nie miejsce tu na omawianie zarejestrowanych przez nich strojów - uczyniła to w drugim z tekstów dla obszaru Ukrainy Ludmiła Bułhakowa-Sytnyk. Warto przecież przybliżyć nieco sylwetki obu twórców. Jerzy Grzymała Głogowski (1777-1838) urodził się i zmarł we Lwowie. Był architektem i malarzem związanym z tamtejszą Galicyjską Dyrekcją Budownictwa. Jedynie w latach 1802-1809 był rządowym budowniczym w Krakowie, gdzie zajmował się konserwacją bram i baszt średniowiecznych, a także, to już z własnej woli, zaczął rysować typy ludzkie z najbliższych okolic. Jako inspektor rządowych prac budowlanych odbywał sporo podróży po całej Galicji, miał zatem okazję rysować ubiory z natury. Dzięki temu wiele fonn i wzorów przez niego pokazanych nie występuje już nigdzie indziej, stanowią absolutne unikaty, tym cenniejsze, że przedstawiają świat końca XVIII i początku wieku XIX. Głogowski uczył się malarstwa we Lwowie u Eustachego Bielawskiego, artysty obeznanego ze sztuką włoską. Tworzył w stylu klasycystycznym, prostymi środkami malarskimi oddawał kolorystyczne walory odzieży z uwzględnieniem rodzaju tkaniny. W 1834 roku zaczął on przygotowania do stworzenia albumu strojów historycznych oraz współczesnych mu ubiorów chłopskich i pospólstwa miejskiego. Wzorem dla niego mogły być w tym względzie miedzioryty M. Stachowicza z 1810 roku oraz litografie z J.P. Norblina zamieszczone w albumie z 1817 roku, z których przejął już to dynamiczne ujęcie postaci ludzkich będących w ruchu, już to traktowanie profilów z manierą wyciągniętej ręki modela, etc. Głogowski kopiował też dla potrzeb swojego albumu, w zamierzeniu - albumu "wszystkich ludów", ubiory zawarte w pracach wymienionych wyżej artystów z terenów, do których sam nie dotarł (Mazowsze, Podlasie, Białoruś czy Litwa). Wszystkie oryginalne prace Jerzy Głogowski wyraźnie sygnował, w odróżnieniu od Kielisińskiego. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński urodził się w roku 1808 w Mieronicach koło Jędrzejowa, a zmarł w 1849 roku w Kórniku. Ukończył gimnazjum w Pińczowie w 1828 roku. W latach 1829-1830, do wybuchu Powstania Listopadowego, studiował w Warszawie geodezję i budownictwo, ucząc się rysunku u Jana Piwarskiego. Jako uczestnik Powstania, podporucznik krakowskiego pułku piechoty liniowej, uciekł przed rosyjskim poborcm do Krakowa. Pracował tutaj jako kopista dokumentów i rysownik zabytków, numizmatów i picczęci, a wiele z tych prac zlecał mu lub pomagał w ich zdobyciu Ambroży Grabowski, księgarz, kolekcjoner i historyk, należący do krakowskiej elity patriotycznej. Zapewne to poprzez niego trafił Kielisiński do prac nad ubiorami. W tym celu wyprawiał się na odległe wędrówki po zachod- �Recenzje i noty recenzyjne 335 niej Małopolsce lub na Mazowsze (do zaboru rosyjskiego, co groziło mu 20-letnim wyrokiem) i wypełniał swoje szkicowniki scenami obrzędów, zwyczajów, życia chłopów i scenami krajobrazowymi. Dzięki A. Grabowskiemu trafił Kielisiński do Medyki, do biblioteki Jana Gwalberta Pawlikowskiego, gdzie od 1834 roku opracowywał i uzupełniał zbiory graficzne. Odbywał też kolejne podróże po Galicji wschodniej po karpackie siedziby Bojków i Łemków. W Medyce artysta poznał technikę akwaforty (miedzioryt). W roku 1839 Kielisińskiego zaprosił do Kórnika Tytus Działyński, który odzyskał był właśnie bibliotekę oraz zbiory obłożone sekwestrem za jego udział w Powstaniu Listopadowym. Artysta spędził tutaj ostatnie dziesięć lat życia. W 1848 roku wziął udział w Powstaniu Wielkopolskim jako kapitan, trafił do więzienia do Poznania, skąd wrócił w sierpniu 1848 roku. Zmarł przedwcześnie. "Pobieżne nawet porównanie ikonografii - pisze Aleksander Błachowski - stworzonej przez Kielisińskiego ze znanymi mateńałami (...) pozwala stwierdzić, że naszą dotychczasową wiedzę o polskich ubiorach należy poważnie zweryfikować. Przede wszystkim trzeba podkreślić, iż tracą rację bytu wciąż powtarzane twierdzenia o prymitywizmie, ubóstwie, szarości i monotonii ubiorów chłopów z okresu pańszczyźnianego. Również wydaje się nieuprawnione przekonanie, że stroje chłopskie nie odznaczały się żadnymi cechami oryginalnymi, i że były jedynie naśladownictwem szat "klas wyższych". (...) Równocześnie rysunki Kielisińskiego i Głogowskiego przekonują, że nasze stroje ludowe w wielu regionach osiągnęły szczyt swego lokalnego stylu już na przełomie XVIII i XIX wieku, a więc przed zniesieniem pańszczyzny". . Dokladniej,jakie to stroje, dowiedzieć się będzie można niebawem z samej wystawy. By do jej obejrzenia zachęcić, zamieszczamy w niniejszym tomie "Ludu" niektóre z zaprezentowanych w katalogu ilustracji - tak smakowitych, i tak bogatych. Chwała Kajetanowi Wawrzyńcowi Kielisińskiemu i Jerzemu Głogowskiemu za pozostawiony nam dar! Chwała Aleksandrowi Błachowskiemu za wydobycie tego daru z zapomnienia. Roman Bąk Ewa C h m i e I e w s k a, Święci na polskich rozstajach - południowa Wielkopolska. Część 1. Słup sakralny Pawła Brylińskiego w Chotowie, Latowice 2002, ss. 32, ilustr. 40. Jest jakiś niewątpliwy urok w lokalnie wydawanych książeczkach, broszurach, drukach ulotnych o niewielkim nakładzie, wydawanych częstokroć z pasją lub będących owocem pasji, poświęconych tym - osobom lub miejscom, - dla których brakuje zwykle czcionki w mediach zbliżonych do "centrum". Taki urok bezsprzecznie znajduję w wydanej prywatnie pracy Ewy Chmielewskiej, nauczycielki z Latowic spod Ostrowa Wielkopolskiego, poświęconej rzeźbie Pawła Brylińskiego, "bożego snycerza" z Masanowa, konkretnie - dziejom słupa z Chotowa jego autorstwa. Oczywiście, Brylińskiego trudno nazwać rzeźbiarzem nieznanym - odkrył go (w 1935 roku) i wielekroć opisywał Stanisław Błaszczyk, znakomity badacz i znawca sztuki ludowej Wielkopolski, stąd broszura tu omawiana nie stanowi jakiejś odkrywczej rewelacji, nie powala też edytorsko ... Jedno wszak ważkie odkrycie trzeba zapisać na konto autorki - dotarła do ksiąg metrykalnych parafii Św. Ducha i Nawiedzenia N.M.P. w Wieruszowie, gdzie 23 czerwca 1814 roku chrzczony był Paweł Bryliński, i odnalazła adnotacjęjemu poświęconą, z dokładną datą urodzin (21 czerwca 1814 r.), tym samym rozwiała panujące w tej mierze wątpliwości. Praca składa się z dwóch części i krótkiego wstępu, w dużej mierze poświęconego Stanisławowi Błaszczykowi. Część pierwsza przedstawia sylwetkę Pawła Brylińskiego oraz jego warsztat rzeźbiarski i zasięg terytorialny działalności snycerza. Część druga skupia się nato- �336 Recenzje i noty recenzyjne miast już tylko na prezentacji, wymowie i dziejach jednego z jego dzieł - słupa z Chotowa (dziś w Gostyczynie). Obie części wzbogacone są sporą liczbą ilustracji. Paweł Bryliński (1814-1890) to najwybitniejszy twórca ludowy, wędrowny snycerz Południowej Wielkopolski, a zapewne jeden z najlepszych spośród polskich wiejskich rzeżbiarzy w ogóle. Terenem jego działań twórczych były miejscowości (i rozdroża) leżące w dolinach Baryczy, Prosny i Ołoboku, okolice Odolanowa, Ostrowa iKrotoszyna. "Mistrz z Masanowa" urodził się w Wieruszowie. Krótko po ślubie (1835) mieszkał z żoną w Wielowsi Klasztornej, od 1837 roku był już na pewno właścicielem 8-morgowego gospodarstwa w Masanowie, w którym to roku urodził mu się syn Stanisław. Snycerz mało bywał w domu. Wychodził za zarobkiem na wiosnę, wracał jesienią. Pracował w danej miejscowości, gdzie miał zlecenie; za warsztat służyła mu zwykle stodoła. Za wykonanie jednego krzyża, nad którym pracował przez całe lato, .,J.' otrzymywał ok. 30 talarów. Drobne rzeźby czy przedmioty codzielmego użytku, Ryc. 1. Słup w Chotowie (1849 r.), a także skrzypce wykonywał u siebie fot. M. Kostrzewski. w domu. Zasłynął jako twórca monumentalnych krzyży czy słupów przydrożnych, rzeźbionych i płaskorzeźbionych, czt(sto wzbogaconych - co dla niego charakterystyczne - piętrzącymi sit( nad sobą figurami świQtych, tworzących całe pasyjne kompozycje. Z 1840 roku pochodzi słup z Ołoboku z Chrystusem Frasobliwym, zaś z 1885 roku monumentalny krzyź z Masanowa z Chrystusem Ukrzyżowanym. Pomiędzy tymi datami stworzył Bryliński w drewnie niezliczoną ilość ewangelicznych opowieści. Jako że był człowiekiem dobrym i wesołym, twarze jego świętych bywają pogodne, pełne zadumy i czułości. Jego niezwykła pracowitość sprawiła, że "obsadził" świętymi słupami, krzyżami i figurami świętych spory "łan" południowowielkopolskich rozstajów. Sporo z nich dotrwało do naszych dni, w dużej części w muzeach, wiele jednak zniszczyła wojna - wściekłość hitlerowskich sotni. Jednym z tych, które szczęśliwie przetrwały, jest słup z Chotowa z 1849 roku. Wykonany na zlecenie fundatora Wawrzyńca Olejnika, składa się z górującej figury Chrystusa Frasobliwego i znajdujących się pod nim na konsolach, na czterech poziomach dziesięciu rzeźb świętych: l. św. Rocha, M.B. Szkaplerznej i św. M. Magdaleny, 2. św. Benona, św. Józefa i św. Idziego, 3. św. Walentego, św. Wawrzyńca i św. Antoniego oraz 4. nieznanego świętego (kapłana w ornacie). W 1940 roku słup uniknął zagłady tylko dlatego, że Niemiec Bremer, który przejął folwark chotowski z tymże słupem, był człowiekiem wierzącym; i odważnym - mimo iż groziły za to surowe kary, zlecił ukrycie słupa w wozowni na folwarku, gdzie ten dotrwał do końca wojny. Na wiosnę 1945 roku słup wrócił na swoje dawne �Recenzje i noty recenzyjne Ryc. 2. Paweł Bryliński, Św. Józefz Dzieciątkiem Jezus. 337 �338 Recenzje i noty recenzyjne miejsce. Później był kilkakrotnie konserwowany. Niestety, podczas jednej z konserwacji z roku 1977 zniszczeniu uległa część rzeźb. Po ostatniej konserwacji z 200 l roku słup z rzeźbami trafił do Gostyczyny, pod zabytkowe zadaszenie kościoła św. Mikołaja. Praca Ewy Chmielewskiej jest sygnowana jako część pierwsza opowieści o "świętych na polskich rozstajach". To kaźe przypuszczać, źe doczekamy się części kolejnych - czy róWnieź o arcydziełach Pawła Brylińskiego? Roman Bąk Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka, opacowanie, słowo wstępne, objaśnienia i posłowie Józef Bar, Husów 2003, ss. 172. Na rynku wydawniczym ukazała się skrupulatnie przygotowana praca, która winna zaciekawić nie tylko historyków literatury i zbieraczy dawnych utworów ludowych, ale równieź działaczy kulturalno-oświatowych. Wymieniona publikacja ukazała się w strojnej szacie graficznej i z ilustracjami. Szkoda tylko, że jedynie w 500 egzemplarzach. Mowa tutaj o ksiąźce Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka. Rzecz interesująca i na pewno potrzebna, zwaźywszy, jakim bogatym dorobkiem poetyckim moźe poszczycić si~ Jan Rak należący do naj starszych poetów chłopskich. Za kilka lat będziemy świętować sto lat dzielących nas od śmierci poety. Przed upływem wieku ukazuje się wybór tekstów, który zasługuje na miano summy jego poetyckiego dzieła. Nieczęste to zjawisko - pióro w garści chłopa pańszczyźnianego spod Łańcuta. Pióro w ogóle, zwyczajne, wiejskie gęsie pióro, niewielkim zabiegiem przemicniane w rodzaj magicznego instrumentu. W skład zespołu redakcyjnego tej ksiąźki wchodziły następujące osoby: Janusz Babiarz, Józef Bar, Andrzej Kisała i Eugeniusz Szal. Natomiast głównym pomysłodawcą tego dzieła jest Józef Bar, który pracę przygotował do druku, napisał słowo wstępne, jak równieź przygotował objaśnienia i posłowie. Zaczynem dla podjętej przez Bara pracy jest zaangażowanie osobiste, wręcz fascynacja Husowem (wsią rodzinną). Gromadząc materiały do tej książki, dokonać musiał pracochłonnej kwerendy, zaś o wielkości związanego z tym trudu świadczy staranne zestawienie wykorzystanej literatury. Czytając wiersze Jana Raka, wiemy, źe mamy do czynienia z osobą o dojrzałej świadomości kunsztu pisarskiego. Kaźda sztuka, w tym poezja, musi się realizować poprzez swoiście zobiektywizowaną logikę artystyczną, nacechowaną oryginalnością twórcy, który w ten sposób objawia światu swą nietuzinkową, wyjątkową urodę stylu. Czy z czymś podobnym spotkaliśmy się w czasie lektury poetyckich tekstów Raka? Odpowiedź brzmi -tak. Dzieło literackie jest obiektywnie istniejącą rzeczywistością ijako rzeczywistość tekstowa podlega literaturoznawczemu opisaniu, by móc później podjąć próbę zobiektywizowanej odpowiedzi na pytanie, jaką ma wartość dla indywidualnego odbiorcy. Poezja to także zachwyt, "małe ziarenka zachwytu, zmieniające smak świata" - jak powiedział w Obronie żarliwości Adam Zagajewski. Jest ten zbiór aktem odwagi i swoistego wyzwania wobec tendencji panujących w literaturze chłopskiej. Jest to prowokacja, znak sprzeciwu, czy - jak powiedział Miłosz - "próba buntu". Głównie wobec wielkiej wyprzedaży rozpaczy w dzisiejszej sztuce (może zwłaszcza poe~i). Przed zwięzłym omówieniem tej pracy najpierw parę zdań o Janie Raku oraz liczącym się w nauce i kulturze artystycznej jego dorobku pisarskim. Żył w latach 1830-1910; urodził się, całe życie przeżył i zmarł w rodzinnym Husowie (wieś w pow. łańcuckim, gmina Markowa w woj. podkarpackim) zajmował się pisarstwem i rzeź- �Recenzje i noty recenzyjne 339 biarstwem ludowym. Chwytał się wszystkich możliwości zarobkowania. Po pańszczyźnie był wolnym najmitą: orał, siał, rąbał lasy, młócił, gdzie się dało. Malował obrazy na szkle, wyrabiał kapelusze oraz laski z drewna wiśniowego, jaworowego i szakłakowego. W późniejszych czasach był również oglądaczem bydła i oglądaczem zwłok. Chłopski poeta z Husowa do szkoły nie uczęszczał, nie miał zatem wykształcenia szkolnego. Bardzo lubił czytać, był zamiłowanym bibliofilem, zbierał książki. Na podstawie tej lektury zdobył szeroki zasób wiadomości. Dzięki czytelniczemu zamiłowaniu zdobył sporą kulturę ogólną i literacką. Długo, jak na stosunki wiejskie, pozostawał Rak w stanie bezżennym. Dopiero w 35 roku życia ożenił się "bogato", wziąwszy za żoną kumą chatę i dwie morgi, w tymjednąnieużytków, na których rosły tylko krzaki. Zostawił wspomnienie'zapobiegliwego żywiciela rodziny. Ale życie rodzinne ułożyło mu się nieszczęśliwie: żona wpadła w obłąkanie, podobny stan udzielił się również dzieciom. Jan Rak pisał wiersze do późnej starości. Zachowany dorobek poetycki liczy ogółem sto dwadzieścia utworów, których rękopisy (również rzeźby) są przechowywane w Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Warto by otworzyć i zapoznać się z zeszytem leżącym we wspomnianym muzeum, gdyż stanowi ciekawe, chłopskie silva rerum. Utwory Raka ilustrują różne nurty twórczości tego poety. Pierwszy nurt reprezentują utwory odnoszące się tematycznie do "minionych czasów" w życiu poety. Drugi nurt twórczości ludowego poety z Husowa reprezentują wiersze życzeniowe, związane z ludową tradycją, z ludowością. Trzeci nurt twórczości poetyckiej Jana Raka obejmuje liryki miłosne. Kolejna grupa to dumki (dumania), które powstały w kulminacyjnym okresie twórczości poetyckiej Raka. Utwory tej grupy reprezentują tzw. "lirykę starczą", która jej autorowi ustaliła przydomek - "poeta starości". Warto jeszcze odnotować wiersze o charakterze satyrycznym. Jan Rak w powszechnej opinii jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli samorodnej poezji chłopskiej. Jego wiersze są dziś cennym dokumentem ilustrującym poziom życia, stan kultury środowiska husowskiego. Wydaje się, że w poezji Raka zogniskowały się najważniejsze cechy pańszczyźnianej pieśni chłopskiej i poprzez jego twórczość - w pełni samorodną, indywidualną i oryginalnąotrzymały pełne oblicze literackie. "Poezja Jana Raka - pisała Anna Kamieńska - nawet na tle współczesnej literatury jest rewelacją. Ten poeta świetny, a ościsty jak chleb razowy, powinien znaleźć należne miejsce w historii polskiej literatury"'. Prezentowana książka skomponowana jest w sposób logiczny i przemyślany. Cały materiał ujęty został w następujące części: - wierszowane wspomnienia "minionych czasów" dzieciństwa i młodości, - wiersze okolicznościowe, - liryki miłosne, - dumki (dumania) o starości i śmierci człowieka ("liryki starcze"), - dumki (dumania) o różnej tematyce, - wiersze o charakterze satyrycznym. Przedstawię w skrócie niektóre części pracy, które znalazły u mnie szczególne uznanie: Omawianą pracę rozpoczyna utwór pl. Wiersz, którego tematem są wspomnienia rodzinnej chaty i czasów dzieciństwa Jana Raka. Autor, "nędzny chłopak z wioski", wspomina rodzinną "dymną chatę" ijej umeblowanie, potrawy spożywane w rodzinnym domu, muzykę i tańce w szynku. W zakończeniu utworu autor stwierdza: Teraz wszystko już nie tak, lud zupełnie inny, Zmienny na lepsze przemysł, w strojach nowe mody, l A. Kamieńska, Wiersze podróżnika książkowego (w:) Pragnąca literatura. Problemy pisarstwa ludowego i nurtu ludowego poezji współczesnej. Warszawa 1964, s. 111. �Recenzje i noty recenzyjne 340 Ziemia tylko ta sama i te same wody. zamieszczony jest wiersz Śpiewka, w którym poeta ze wzruszeniem wyznaje: W lirykach miłosnych Póki złota wiosna Dla kochanki zbieraj kwiatki Na dolinie zbieraj róże Bzy tymianki Splataj wieniec dla kochanki Bo za późno splatać wianki ... Tematem "liryk starczych" są cierpienia, osamotnienie autora, rozpamiętywanie zbliżającej się śmierci i przyszłych -chrześcijanina. Oto fragment wiersza pl. Pożegnanie: przeżywającego schyłek życia pośmiertnych losów człowieka- Żegnam się z tobą, wiosko rodzinna, Dla mnie sędziwa, młodem dziecinna. Żegnam się z wami ludzie wiekowi, Starcy, staruszki, chorzy i zdrowi. Żegnam się z wami lata minione, Ósmy krzyżyku, chwile sprzykrzone. Żegnam się z wami wiejskie zagrody, Stare zwyczaje i nowe mody .... "Nie na Najbardziej w chłopskim Jednym jednej strunie - pisał Stanisław Czernik - wyśpiewał swą pieśń o śmierci. może prostym okazał się w odpowiedzi poetyckiej na wezwanie śmierci, które języku brzmi - Pójdź Kuba, do wójta"2. z wierszy okolicznościowych jest Pamiątka stoletniej rocznicy Adama Mic- kiewicza: Królu poetów, wielki Mickiewiczu! Ozdobo krain polskich, dzieł wielkich dziedzicu, Natchniony twórco boży, pragnący pociechy, By twe pisma prześliczne trafiły pod wieśniacze strzechy [...j Wiekopomny poeto, rodaku nam drogi Pamięcią ach, serdeczną czci cię lud ubogi. części książki znajdujemy szkice: Józefa Bara, Jan Rak - poeta i rzeźbiarz Szala, Z przeszłości Husowa. Pracę uzupełnia wkładka z kolorowymi zdjęciami. Po tej krótkiej refleksji dotyczącej dorobku poetyckiego Jana Raka można by rzec, że dla tego poety pojawiła się możliwość powtórnych narodzin - co prawda verba volant (słowa ulatują), ale revocare grave (odwołać trudno), a przy tym scripta manent (napisane pozostanie). W końcowej ludowy z Husowa i Eugeniusza Tomasz Michalewski 2 S. Czemik, Chłopskie pisarstwo samorodne, Warszawa 1954, s. 84. �Recenzje i noty recenzyjne 341 Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mała ojczyzna - Pietrowce Dolne, Pruszków 2002, ss. 225. Wielkim wydarzeniem wśród Polonii Bukowiny Północnej stało się pojawienie książki Heleny Krasowskiej - doktorantki w Instytucie Slawistyki PAN w Warszawie. Zainteresowania naukowo-badawcze autorki oscylują wokół problematyki regionu pogranicza kulturowego. H. Krasowska z racji swej profesji szczególnie bacznie śledzi aspekty językowe badanych przez siebie zjawisk, nie stroniąc od typowo etnograficznych rejestracji. Regionem skupiającym uwagę badaczki jest Bukowina - kraina historyczno-geograficzna podzielona dziś rumuńsko-ukraińską granicą przebiegającą w poprzek niej. Autorka, która związana jest nie tylko naukowo, lecz również rodzinnie z Bukowiną Północną, z dużym zaangażowaniem podejmuje skomplikowaną tematykę tego regionu. Także jej wcześniejsze prace dotyczą tych zagadnień I. Książka powstawała przy okazji badań językoznawczych prowadzonych przez autorkę w tym środowisku już od 1994 roku. Jednak nie tylko interesujące z naukowego punktu widzenia teksty gwarowe, zbierane przez Helenę Krasowską, zainspirowały Ją do napisania tej książki; istotnym czynnikiem Uak sama przyznaje) była jej fascynacja Bukowiną, ludżmi tam mieszkającymi, urokiem tamtejszej mowy, kultury i przyrody. Lekturę warto rozpocząć od zamieszczonego zaraz po kartkach tytułowych wiersza autorstwa Heleny Krasowkiej. Czterostrofowy utwór Bukowina kraina, napisany w Warszawie w 200 I roku, przedstawia intencje autorki i kontekst powstania pracy. Wiersz oddaje specyficzny charakter Bukowiny, nostalgię autorki za bukowińskimi krajobrazami przyrodniczymi i kulturowymi, za tamtejszym życiem społecznym. Przywołana tu też została idea "misji" przypisywanej temu regionowi -fenomenowi" wspólnoty w kulturze" (fragment zaczerpnięty z wiersza) wzbogacającego narody, uczącego współżycia, szacunku i bycia. Jednakże - jak stwierdza autorka - Bukowina nadal kryje wiele słodkich tajemnic. Książka ta, jak się zdaje, ma odsłaniać rąbek tajemnicy, przedstawijąc jeden ze współczesnych mikroświatów bukowiańskich - tytułową małą ojczyznę - Pietrowce Dolne. Jak pisze autorka we Wstępie, okazją dla przygotowania do druku zebranych materiałów jest przypadająca w roku 2003 rocznica przybycia polskich górali na Bukowinę. "Rok 2003 dla Górali zamieszkałych w Bukowinie będzie rokiem szczególnym i wyjątkowym, życzę więc, aby to wydanie towarzyszyło im przez cały rok, przypominając o historii, kulturze, języku" (s. 17). Książkę otwiera krótki tekst Z bukowiańskich kręgów (s. 11-15) napisany w języku polskim, ukraińskim, rumuńskim i niemieckim przez Eugeniusza Kłoska i Zbigniewa Kowalskiego - znanych w środowisku bukowińskim etnografów zajmujących się zawodowo problematyką tego regionu. W pierwszej części, zatytułowanej Bukowina - wspólnota kulturowa (s. 23-42), autorka nakreśla obraz Bukowiny - jej wielonarodową i wielokulturową sylwetkę. Przedstawia krótko historię regionu i miejsce Polaków w jego kształtowaniu. Szczególne miejsce - osobny podrozdział, Wędrówka Górali Czadeckich do" egzotycznej krainy" (s. 30-35) - pozostawia głównym bohaterom swej pracy - grupie górali przybyłych na początku XIX wieku na Bukowinę z okręgu czadeckiego. Część z nich po 1945 roku opuściła Bukowinę, wyjeżdżając do Polski. W rozdziale tym przedstawione zostało funkcjonowanie migrantów bukowińskich J Wymienićmożna:Język polski na Bukowinie (praca magisterskanapisana pod kierunkiem prof. dr. hab. L. Bednarczuka, Rzeszów 1996); Tekstyz Panki na Bukowinie, w: Studia nad polszczyzną kresową, (red.) 1. Rieger, t. IX. Warszawa 1999; Teksty ze Starej Huty na Bukowinie Pólnocnej, w: Czadecka Ojcowizna, (red.) K. Nowak, Lublin 2000; K. Feleszko, B~kowina - moja miłość, Język polski na Bukowinie karpackiej do 1945 roku, (red.) A. Żor, (H. Krasowska - współpraca redakcyjna), t. I, Warszawa 2002. �342 Recenzje i noty recenzyjne w powojennej Polsce. Następny rozdział poświęcony został "Spotkaniom Bukowińskim"festiwalowi foIkIorystycznemu rewitalizującemu ideę dawnej muJtietnicznej i tolerancyjnej Bukowiny. Jastrowie - miejsce Spotkań jest również miejscem zamieszkania większej grupy Bukowian, którzy rodzinnie i mentalnie wciąż powiązani są z Piotrowcami (tytułowe Pietrowce Dolne to fonna gwarowa celowo używana w tekście, a należąca do ,językowego krajobrazu" opisywanej małej ojczyzny). Itak autorka dochodzi do głównego tematu swej pracy. Piotrowce Dolne i ich mieszkańcy przedstawione są w trzech rozdziałach zatytułowanych: Daleko od ojczyzny (s. 43-60), Dziedzictwo kulturowe (s. 61-90), Pieśni (91-172). W pierwszym z nich scharakteryzowany został sposób zorganizowania polskiego życia kulturalnego w Piotrowcach. Zamieszczony jest tu opis funkcjonowania polskich instytucji fonnalnych i niefonnalnych oraz organizacji polonijnych (Kościoła katolickiego, Towarzystwa Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza, zespołu folklorystycznego" Wianeczek"). W rozdziale poświęconym dziedzictwu kulturalnemu omówiono różne aspekty zachowań kulturowych. Autorka zawarła tu opis języka, którym posługują się mieszkańcy Piotrowiec, stroju, cyklu obrzędowości dorocznej i rodzinnej. Zamieszczone są tu także przysłowia i porzekadła, które udało się zanotować autorce w trakcie prowadzenia badań. Dużą część pracy zajmują Pieśni; jest to pierwsza próba zebrania tekstów śpiewanych w Piotrowcach. Autorka pogrupowała je według tematyki i proweniencji. Zbiór zawiera przeszło 60 utworów zróżnicowanych tematycznie. W tytule pracy zawarte jest "przejście" od regionu (Bukowiny) do społeczności lokalnej (najmniejszej wymiarem ojczyzny usytuowanej geograficznie w Piotrowcach Dolnych). Autorka sygnalizuje tym samym, że praca ta traktuje nie tylko o miejscowości, w której prowadzone były bezpośrednio badania, lecz poprzez społeczność lokalną stara się przedstawić całą krainę - Bukowinę. Jest to znane w socjologii działanie: społeczność lokalna potraktowana jest jako soczewka, w której skupiają się trendy istniejące w szerszym społeczeństwie. Analiza wybranej niewielkiej z reguły społeczności ma przynieść wówczas wiedzę na temat uwarunkowań pojawiania się pewnych faktów, czy kształtowania się pewnych procesów społecznych. Element jest znaczący, ma mówić o całości; Piotrowce Dolne - o Bukowinie. Piotrowce pełnią funkcję reprezentatywną. Czy ten wybór był słuszny? Oczywiście, trudno udzielić odpowiedzi, ale zdaje się, że były przesłanki do dokonania takiego właśnie wyboru: po pierwsze Piotrowce są umiejscowione na Bukowinie, ]'lodrugie są związane z Jastrowiem - a to jest miejsce ważne dla kształtowania się wspólnoty bukowińskiej w postaci jeszcze większego tworu społeczno-kulturowego niż region bukowiński w sensie geograficznym. Bukowina w tym szerszym wymiarze to nowoczesna wspólnota o charakterze transgranicznym. Jej członkowie przebywają w rozproszeniu przestrzennym, nie są skupieni w sensie terytorialnym, a jedynie odwołują się do pewnej przestrzeni geograficzno-kulturowej. Czytelnik przyzwyczajony do lektury tekstów teoretycznych, ciężkiego, hermetycznego stylu, może się łatwo przekonać, iż nie jest to praca problemowa, analityczna. Ale też nie takie były intencje autorki. Książka ta w jej zamysłach ma stanowić "pierwszą próbę pokazania bogactwa kultury i tradycji Polaków w wybranej społeczności lokalnej północnej Bukowiny" (s. 21). Jej charakter przybliża ją do monografii etnograficznej, mającej na celu zebranie i usystematyzowanie w pewnym porządku materiałów pozyskanych w terenie. Etnografowie i socjologowie zauważą, że książka odbiega jednak od klasycznej, tradycyjnej monografii terenowej; obejmuje tylko wybrane dziedziny kultury ijęzyka, pomijając wiele podstawowych infonnacji o życiu codziennym Piotrowczan. Widać, że praca powstała "na marginesie" badań językoznawczych (a nie na podstawie intensywnych badań terenowych, mających doprowadzić do systematycznego opisu całokształtu wielowymiarowego życia społeczno-kulturowego społeczności lokalnej - na taką monografię współczesnej Bukowiny środowisko nadal czeka). Życie codzienne mogło wydawać się zbyt oczywiste dla autorki ijako takie mogło zostać przez nią pominięte. �Recenzje i noty recenzyjne 343 Ważną cechą książki jest fakt, iżjest ona dwujęzyczna. Część pieIWszajest w języku polskim, część druga w ukraińskim - są to dwa języki, które pojawiają się i często przeplatają w codzienności piotrowieckiej. Dwujęzyczność książki stanowi odwołanie się do wielokulturowych tradycji Bukowiny, wpisuje książkę w multietniczny wymiar Bukowiny, sprawiając, że na zasadzie metonimii dzieło to przynależy do regionu, który opisuje. Tekst polskojęzyczny oddzielony jest od ukraińskiego materiałem pieśniarskim (pieśni w języku polskim) oraz fotografiami oddającymi klimat życia toczącego się w opisywanej przez H. Krasowską przestrzeni; zdjęcia te przedstawiają ludzi wykonujących swe codzienne prace, krajobrazy, architekturę, miejsca ważne w sensie symbolicznym. Autorami 42 fotografii zamieszczonych w pracy są Zbigniew Kowalski i Jakub Sucharski; zdjęcia wykonane sąz wielkim kunsztem, jakość fotografii jest również dobrym świadectwem dla wydawcy - są one kolorowe i czytelne, co niezbyt często trafia się w książkach naukowych. Oprócz fotografii w tekście pojawiają się również mapki przedstawiające miejsca, o których książka traktuje. Książka jest ważna z kilku powodów. Ukazanie sięjej jest istotne dla całego środowiska bukowińskiego. Zdaje się ona otwierać cykl opracowań dotyczących poznawanych przez polskich naukowców terenów Bukowiny Północnej (autorka zapowiada całą serię wydawnictw o polskich skupiskach na Bukowinie Północnej). Szczególnie doniosłe jest dla samych mieszkańców opisywanych przez autorkę Piotrowiec Dolnych oraz dla ludności stamtąd się wywodzącej. Jednakowoż opracowanie jest również cennym zapisem dla zapełniania luki w wiedzy na temat skupisk polskich na Wschodzie: ich sentymentów, sposobów wyrażania swej tożsamości narodowej w nowych warunkach politycznych. Praca ta wpisuje się również w tematykę tzw. Ziem Odzyskanych - spina dwie społeczności: Piotrowce (stara ojczyzna na Bukowinie) i Jastrowie (nowa ojczyzna na "Ziemiach Odzyskanych"), które nawiązują ze sobą kontakty przyczyniające się do utrzymywania się w młodszych pokoleniach, urodzonych i ukształtowanych już w Polsce, świadomości i wiedzy o małej ojczyźnie ich dziadków. Magdalena Pokrzyńska Gieroj iIi zbojnik? Obraz rozbojnika w folk/orie Karpatskogo regiona / Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. by V. Gasparikova and B.N. Putilov, European Folklore Institute, Budapest 2002, ss. 456. "W każdym czasie istniały i będą istnieć grupy osób, które żyją poza granicami prawa i społeczeństwa. Typowym reprezentantem takich społeczności w czasach nowożytnych jest zbójnik, którego postać jest upamiętniona w całej Europie w bogatych zasobach tradycji ludowej. Poza ludowymi legendami, pieśniami, balladami, populamymi wierzeniami i przekazami folklorystycznymi, ogromna liczba prac z zakresu literatury, teatru, filmu i sztuk pięknych skupiała się na «wolnym» życiu prowadzonym poza granicami prawa, i na zbójniku, który, co charakterystyczne, był równocześnie postrzegany jako społeczny, a nawet narodowy bohater walczący oprawa uciśnionych" (s. 443). W ten sposób Imola Kiillos (Węgry), współredaktor publikacji Bohater czy bandyta? Obraz zbójnika w folklorze regionu Karpat. uzasadnia zainteresowanie międzynarodowego zespołu badaczy zbójnikami i motywuje podjęcie starań nad opracowaniem syntezy folkloru zbójnickiego. Pomysł stworzenia monografii folkloru zbójnickiego narodził się w 1979 roku, gdy zespół badawczy złożony z folklorystów i etnologów w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (International Commission for the Study ofPopular Culture for the Carpathians and the Balkans - ICCB) postanowił zebrać mię- �344 Recenzje i noty recenzyjne dzynarodowy materiał z tego obszaru, w którym zbójnik jest symbolem antyfeudalnych i narodowych zmagań. Zespół specjalistów pracował pod przewodnictwem Borysa N. Putiłova (Rosja) we współpracy z Vierą Gasparikovą (Słowacja), a w jego skład wchodzili badacze z Czech, Moraw, Słowacji, Mołdawii, Węgier, Rosji, Ukrainy i Polski. Koordynatorem prac ze strony polskiej była Dorota Simonides z Uniwersytetu Opolskiego (wówczas WSP), a w pracach uczestniczyli również Teresa Smolińska, Zdzisław Piasecki, Ewa Bocek-0rzyszek. Patronat nad tymi badaniami sprawował Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Pracownia w Krakowie oraz Komitet Nauk Etnologicznych PAN. W latach 80. powstałyjuż pierwsze wersje naukowych opracowań, które następnie poddawano międzynarodowej konsultacji i synchronizacj i. Wspólne działania w ramach tak prowadzonych prac doprowadziły do przygotowania bibliografii przedmiotowej folkloru zbójnickiego wydanej w Brnie w 1984 roku w ramach serii "Bibliographia Etnographica Carpatobalcanica". Tradycja zbójnicka nie jest bynajmniej cechąjednego regionu ani zjawiskiem ograniczonym terytorialnie do regionu Karpat, a sam "temat" zbójnictwa nie jest jednolicie traktowany we wszystkich kręgach kulturowych. Cechą charakterystyczną polskiego folkloru zbójnickiego jest to, że odzwierciedla on nie tylko wyidealizowany obraz zbójnika, lecz ukazuje, choć w mniejszym stopniu, także negatywne wymiary zjawiska i nie waha się nazwać go "rozbojem". Wizerunek zbójnika jest uzależniony od gatunku folkloru i podporządkowany jest strukturze, poetyce i funkcji konkretnego gatunku. Swoistą cechą polskiego folkloru jest również to, że tradycyjne przekazy o tej tematyce nie wychodzą poza region Podhala i Beskidów, gdy np. na Słowacji są charakterystyczne dla całego narodu. Świadomość narodowa w Polsce w tym zakresie jest ukształtowana pod wpływem sztuki wysokiej, czyli filmu, literatury, muzyki, a więc za pośrednictwem przekazów o cechach innych niż folklor. Aby więc odnaleźć powiązania i zależności interetniczne w tradycji zbójnickiej, należało przeprowadzić badania w wielu krajach i wyznaczyć ich wspólny mianownik. Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ustaliła, iż główne zagadnienia, wokół których będą koncentrowały się międzynarodowe poszukiwania badawcze, to: rola i miejsce tradycji zbójnickiej w folklorze różnych krajów regionu Karpat i Bałkanów, główne tematy i motywy folkloru zbójnickiego (cechy ogólne i analiza porównawcza), bohaterowie i charaktery, zagadnienia poetyki, analiza muzyczna i ewaluacja folkloru zbójnickiego,jego szczególne formy (np. dramat, sztuki mimetyczne, taniec), a także związki z rzeczywistością historyczną oraz wpływ folkloru zbójnickiego na kulturę narodową (literaturę, teatr, film, sztuki piękne). Synteza folkloru zbójnickiego została ukończona w 1988 roku (zamknięcie prac autorskiego kolektywu nastąpiło oficjalnie w Dolnej Krupie 27 października 1988 r.) i jako praca zbiorowa miała zostać opublikowana najpierw przez Rosyjską Akademię Nauk w Sankt Petersburgu, a następnie przez Ukraińską Akademię Nauk. Ostatecznie jednak, po wielu perypetiach związanych z rozpadem Związku Radzieckiego, śmiercią B.N. Putiłova oraz problemami finansowymi, Europejski Instytut Folkloru w Budapeszcie wydał tę monografię w 2002 roku. Publikacja naukowa, która trafia do rąk zainteresowanego problematyką zbójnicką czytelnika, przedstawia szerokie spectrum ujęć tematu. Część historyczna dotyczy przyczyn powstania zbójnictwa w regionie Karpat oraz jego narodowej specyfiki. Proces powstania i rozwoju zbójnictwa w Polsce opracował Z. Piasecki. Część folklorystyczna dotyczy ogólnej charakterystyki folkloru zbójnickiego na Ukrainie, w Czechach i na Słowacji, na Węgrzech, w Mołdawii oraz Polsce. Zagadnienie tradycji zbójnickiej w polskiej kulturze ludowej oraz bohaterów zbójnickich w różnych gatunkach rodzimego folkloru opracowane zostało przez D. Simonides, T. Smolińską. E. Bocek-orzyszek była współautorem części o pieśniach ludowych. Kolejny człon syntezy stanowią studia nad odzwierciedleniem "świata" zbójników w sztukach profesjonalnych, opracowania podjął się w gronie polskich badaczy Z. Piasecki. Znaczną część syntezy stanowi porównawczo-typologiczny przegląd tradycji narra- �Recenzje i noty recenzyjne 345 cyjnej związanej ze zbójnictwem, czyli legend, fabulatów, memoratów, wierzeń, opracowany przez B.N. Putiłova oraz jego typologia poezji zbójnickiej. Chociaż prace badawcze prowadzone były przez zespół międzynarodowy i poszczególne szkice opracowywane zostały w językach narodowych, to językiem publikacji jest rosyjski, co wynika głównie z pierwotnego przygotowania do druku w krajach byłego Związku Radzieckiego. Monografię opatrzono wstępem i epilogiem w języku angielskim, bibliografią prac tematycznie związanych ze zbójnictwem, uporządkowaną według krajów, których reprezentanci współpracowali w ramach Komisji prowadzącej badania, a także indeksem nazwisk zbójników wymienionych w tomie. Prace Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, chociaż zwieńczone zostały sukcesem w postaci wydania syntezy, na tym się nie kończą. Spotkanie z okazji promocji książki, które odbyło się 19 czerwca 2003 roku w Bratysławie, stało się okazją do zaplanowania prac kontynuujących przedsięwzięcie, m.in. przetłumaczenia i wydania monografii w poszczególnych krajach. Akces opieki naukowej i organizacyjnej w pracach nad przetłumaczeniem i wydaniem monografii w Polsce zgłosiła T. Smolińska. Katarzyna Marcol Olga G o l d b e r g-M u l k i e w i c z, Stara j nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XLII, Łódź 2003, ss. 238. Aleksander Hertz, wybitny socjolog, wywodzący się ze spolonizowanej rodziny żydowskiej, w swojej pracy Żydzi w kulturze polskiej, wydanej w latach 60., wyraził przekonanie, iż nareszcie nadszedł czas, by podjąć pracę nad gruntownym i wszechstronnym zbadaniem roli Żydów w kulturze polskiej. Niewielu naukowców podjęło się tego trudnego zadania, z pewnością najlepiej wywiązała się z niego Olga Goldberg-Mulkiewicz, a dowodem na to jest cały jej dorobek naukowy i prezentowana publikacja. Obszarem zainteresowań Pani Profesor są Żydzi polscy i ich kultura. Zarówno ci Żydzi, którzy tak licznie zamieszkiwali nasz kraj do wybuchu II wojny światowej, ci, którzy w różnych okolicznościach i czasie opuścili nasz kraj i zamieszkują w Izraelu,jak ici, którzy przeżyli Holocaust i tworzą niewielką społeczność żydowską w Polsce. Wśród licznych prac poświęconych tzw. problematyce żydowskiej, z pogranicza historii czy polityki, z zakresu dziejów judaizmu, specyfiki kultury żydowskiej, ciekawych, ale często pozbawionych szerszego kontekstu kulturowego, ta zdecydowanie wyróżnia się odmiennym ujęciem tematu. Autorka postawiła sobie bowiem za główny cel badanie styku kulturowego, wzajemnych powiązań i zapożyczeń pomiędzy ludową kulturą polską a żydowską, będących wynikiem długotrwałych kontaktów kulturowych. Książkajest wynikiem wieloletnich badań Pani Profesor, prowadzonych nad kontaktami polsko-żydowskimi jeszcze w trakcie jej pracy w Instytucie Sztuki PAN w Krakowie w latach 1955-1961, następnie po objęciu asystentury w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1961-1967, a wreszcie kontynuowanych w Katedrze Folkloru Żydów na Uniwersytecie Hebrajskim. Jak pisze sama autorka, ważne było dla niej znalezienie choćby niewielkiej liczby tekstów, które powstały przed Zagładą Żydów (s. 12); podj«ła również próbę przedstawienia szerszemu gronu materiałów, dotyczących tradycyjnej kultury Żydów polskich, które do tej pory były mało znane, albo wr«cz nie odkryte dla literatury etnograficznej. Są to nie tylko teksty polskich i żydowskich autorów publikowane np. w przedwo- �346 Recenzje i noty recenzyjne jennej prasie, ale jeszcze mniej znane polskim odbiorcom "Księgi pamięci", wydawane przez ziomkostwa Żydów polskich w Izraelu. Każdy rozdzial książki stanowi oddzielną, zamkniętą całość. Niektóre poruszająjakiś aspekt kontaktów polsko-żydowskich, inne odnoszą się do sytuacji żydostwa polskiego w Izraelu i ich postaw wobec swej duchowej i sentymentalnej ojczyzny, jaką pozostała dla nich Polska. Znalazło się tu również miejsce na tropienie śladów kultury żydowskiej we współczesnej przestrzeni polskich miast i miasteczek, a także na konstatacje na temat pewnych form odradzania się pamięci o tradycyjnej kulturze żydowskiej w warunkach polskich. Niektóre z wykorzystanych materiałów były już wcześniej publikowane na łamach różnych czasopism, m.in. w "Łódzkich Studiach Etnograficznych", "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Etnografii Polskiej". Pierwszy z tekstów, "Stara ojczyzna w nowej ojczyŻllie... ", rozwija pojęcie ojczystego miejsca w tradycji Żydów polskich. Ustosunkowuje się do mitu Ziemi Obiecanej, jako ojczyzny narodu wybranego i roli w nim Jerozolimy. Przeciwstawia mu życie w diasporze, naznaczone uporczywym poczuciem wygnania i tymczasowości. Autorka proponuje, aby ze względu na specyfikę pojęcia ojczyzny w tradycji Żydów polskich, w stosunku do Polski stosować zamiast niego takie terminy, jak miejsce urodzenia, zamieszkania czy pochodzenia. Posługuje się tu hebrajskim słowem moledet, utworzonym od czasownika rodzić. Mimo ciągłej tęsknoty za Ziemią Izraela, Żydzi oswajali jednak zamieszkiwaną przez siebie przestrzeń, uwidaczniało się to m.in. w próbach powiązania losów własnych z lokalnymi dziejami, stąd np. opowieści o romansie Kazimierza Wielkiego z Esterką. Autorka przedstawia, w jaki sposób przejawia się sentyment Żydów z Izraela do swoich miejsc zamieszkania, jakie działania podejmują, by ocalić od zapomnienia świat, który przestał istnieć, w jaki sposób realizuje się jego mit, w końcu - jakie znaczenie mają dla nich powroty do miejsc dzieciństwa. Kolejny ze szkiców, "Miejsce, którego nie ma", przeprowadza analizę "Ksiąg pamięci" powstających w izraelskich ziomkostwach. Za pośrednictwem autorki zostajemy zabrani w nie istniejący już świat żydowskich sztetl, odzwierciedlony na stronach ksiąg w formie narracji ocalałych z Zagłady członków ich społeczności, wycinków map najbliższej okolicy, na których umiejscowiono miasteczko, a wreszcie planów konkretnych miejscowości, odtworzonych z pamięci. Zwyczaj tworzenia takich itinerariów ma odległe tradycje. Plany takie podzielić można na dwie grupy, jedna z nich prezentuje tylko obiekty należące do świata żydowskiego, druga - uwzględnia istnienie obok świata nieżydowskiego, instytucje służące użyteczności obu społeczności: siedzibę gminy, pocztę czy dworzec, a czasem takie obiekty, które stanowiły ważny punkt orientacyjny miasteczka, jak choćby kościół parafialny czy pomnik któregoś z polskich bohaterów narodowych. Charakterystyczne jest stosowanie znaków ikonicznych, np. gwiazdy Dawida na oznaczenie synagogi i cmentarza żydowskiego, menory - oznaczającej synagogę lub dom modlitwy czy płonącej świecy, umieszczonej obok żydowskiej szkoły religijnej. Co ciekawe, kościoły i cmentarze chrześcijańskie zaznaczano krzyżem, mimo iż w kulturze żydowskiej unikano jego przedstawień. Jak podkreśla autorka, istotnym elementem przekazywanego kodu miasteczka była nie tylko przestrzeń, ale i czas, przedstawiający sztetl przed Zagładą, w jej trakcie oraz moment, w którym gmina żydowska przestawała istnieć. "Wzajemne wpływy i zapożyczenia" autorka rozpatruje na płaszczyżnie rzemiosła i sztuki ludowej oraz obrzędów. Stawia sobie pytanie o prawdziwość hipotezy sugerującej, że obie społeczności żyły w całkowitej izolacji kulturowej. Podkreśla, iż wzajemne kontakty polsko-żydowskie były znacznie ograniczone, m.in. przez obowiązujące Żydów tabu jedzeniowe i sprowadzały się w zasadzie do kontaktów zawodowych i przypadkowych spotkań. Nie oznacza to jednak, iż kontakty takie w ogóle nie miały miejsca, a ich wynikiem są pewne wpływy i zapożyczenia w polskiej kulturze ludowej, udokumentowane wieloma ciekawymi przykładami przytoczonymi przez prof. Goldberg-Mulkiewicz. �Recenzje i noty recenzyjne 347 Rozdział "przetrwanie tradycyjnej żydowskiej sztuki w terenie i w polskich muzeach" jest odpowiedzią na pytanie, czy rzeczywiście ślady obecności ludności żydowskiej ijej kultury na ziemiach polskich zostały całkowicie zniszczone wraz z jej eksterminacją podczas II wojny światowej, czy zachowały się w pejzażu miast polskich? Autorka przeprowadza_analizę artefaktów zachowanych jeszcze w powojennej polskiej rzeczywistości, zwracając uwagę na ich aktualną funkcję. Wyjaśnia, w jaki sposób wartościowane są zachowane obiekty, synagogi i cmentarze, przez dzisiejszych mieszkańców miast i miasteczek, często nie pamiętających żydowskiego świata, oraz jak wartościowane są one w tradycji żydowskiej. Zwraca uwagę na coraz liczniejsze inicjatywy młodzieży, fundacji i muzeów, mające na celu opiekę nad cmentarzami, ale także przygotowywanie ekspozycji, zapoznających z czasem przed Zagładą· Tekst "Odradzanie się pamięci o zgładzonej społeczności żydowskiej", na przykładzie współczesnej rzeźby ludowej i wycinanki, dokumentuje proces pojawiania się tematyki żydowskiej u powojennych twórców polskich. W przypadku rzeźby autorka stara się odpowiedzieć na pytanie, jaka jest jej tematyka i funkcja, kto jest jej odbiorcą, a także jaka była motywacja samych twórców, wybierających taki, a nie inny temat. Istotny jest również przekazywany przez nią stereotyp Żyda i to, jak zmieniał się kod wizualny Żyda na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Rzeźba początkowo nie rozwijała się spontanicznie, nadzorowana była i promowana przez instytucje państwowe, takie jak muzea czy Cepelia, narzucające twórcom tematy, podporządkowane wymogom aktualnej ideologii. Postać Żyda pojawiała się zwykle podczas konkursów na temat tradycyjnego życia wsi, niektórzy twórcy sięgali po nią, czując potrzebę sportretowania znanych sobie osób, sąsiadów. Nieliczni potraktowali taką możliwość wypowiedzi jako rozrachunek z trudną do zrozumienia przeszłością, Zagładą Żydów. Obok grupy artystów sięgających do własnej pamięci i przeżyć, mniej więcej w latach 60. XX wieku pojawili się rzeźbiarze, którzy wiedzę na temat świata żydowskiego czerpali najczęściej ze źródeł pośrednich, literatury, fotografii, rodzinnych opowieści. Autorka zastanawia się, jak ten fakt wpłynął na zmianę obrazu Żyda, w jaki sposób realizował się teraz stereotyp, jakie znaki ikoniczne charakterystyczne dla kultury żydowskiej stosowano. Osobną grupę artystów stanowią ci, którzy, pozbawieni łączności z kulturą żydowską, tworzą nie mając znajomości znaków ikonicznych oraz ci, którzy wiedzę na temat kultury żydowskiej czerpią ze środków masowego przekazu. Prof. Olga Goldberg-Mulkiewicz śledzi również losy tradycyjnej wycinanki żydowskiej, tworzenie której po wojnie kontynuowano zarówno w amerykańskich środowiskach Żydów polskich, jak i w Izraelu, a która odrodziła się także w Polsce, m.in. w twórczości Anny Małeckiej-Beiersdorf, Marty Gołąb i Moniki Krajewskiej. Charakterystyczne, że wykonywaniem współczesnej wycinanki w Polsce zajmują się osoby spoza społeczności żydowskiej, co jest ewenementem. W tradycyjnej społeczności była ona poza tym domeną mężczyzn. Interesującym zagadnieniem dla autorki jest motywacja towarzysząca wycinankarkom, a także to, w jaki sposób współczesna wycinanka nawiązuje do tradycyjnej, czy zmienił się przekaz żydowskiej tradycj i, stosowane motywy, jaka jest jej funkcja, kto jest jej odbiorcą? Całości dopełniają ciekawe ilustracje, dobrane w sposób przemyślany do każdego z rozdziałów, przedstawiające m.in. plany żydowskich sztetl, zabytki żydowskiej sztuki kultowej, powojennych rzeźb i wycinanek żydowskich. Mniej zorientowanym w tematyce żydowskiej lekturę ułatwia słownik wybranych terminów żydowskich. Książka tajest niezwykle cenną pozycją nie tylko dla etnologów, ale dla wszystkich, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej o Żydach polskich i ich roli w kulturze polskiej. Ewa Banasiewicz-Ossowska �348 Recenzje i noty recenzyjne Magdalena Ś n i a d e c k a- K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze, Studia i Materiały Centrum Studiów Latynoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego CESLA nr 25, Warszawa 2003, ss. 324, fotografie, mapy. Cel pracy Być kobietą w Ekwadorze autorka przedstawiła we Wprowadzeniu. Jest nim "próba określenia tożsamości kobiet metyskich i indiańskich w ważnym okresie zmian zachodzących w Ekwadorze na przełomie wieków" (s. 14). Do celu pracy szerzej powraca w Podsumowaniu ijest nim tam mechanizm kształtowania się relacji płci w dwóch grupach etnicznych Ekwadoru - Metysów i Indian oraz procesów formowania tożsamości kobiet metyskich i indiańskich, uszczegółowiony poprzez szereg pytań: ,jakie były w przeszłości i jakie są dzisiaj możliwości samorealizacji kobiet..."; "do jakiego stopnia różnice kulturowe rzutowały w przeszłości na obecność kobiet w życiu społeczno-politycznym kraju oraz czy i w jakim stopniu warunkują ich współczesne możliwości samorealizacji", wreszcie "czy różnice te zmieniają się i zacierają, czy i jakie elementy pozwalają na zbliżenie się kobiet z obu grup, co zaś je oddala od siebie (s. 281)? Tożsamość, której określenie stało się ważnym celem pracy, traktowana jest przez badaczkę nie tylko jako zespół wyobrażeń kobiet o sobie, ale również jako zespół cech identyfikowanych z zewnątrz na podstawie ich zachowań znanych z obserwacji i literatury. Przedmiotem pracy natomiast uczyniła autorka kobiety metyskie i indiańskie z klasy średniej, zamieszkałe w mieście. Jako główną metodę gromadzenia materiałów badaczka zastosowała wywiad biograficzny oraz własne obserwacje; sięga także do materiałów zastanych, uzyskanych z pomocą różnego rodzaju źródeł, zgromadzonych także za pośrednictwem literatury. W trakcie analizy M. Śniadecka-Kotarska konfrontuje z sobą róźne kategorie źródeł, te wywołane w trakcie badań własnych, szeroko wykorzystane głównie w rozdziałach Autoprezentacje Metysek i Autoprezentacje Indianek oraz Strategie adaptacyjne Metysek i Strategie adaptacyjne Indianek, stanowiących rdzeń pracy. z zastanymi, uzyskując w ten sposób trwalsze podstawy wnioskowania. W ocenie sytuacji kobiet autorka przyjmuje koncepcję praw człowieka ugruntowaną przez Deklarację Praw Człowieka i umowy międzynarodowe; czyni to konsekwentnie, odrzucając pokusy relatywizmu, tak częste w myśleniu antropologicznym, znajdując dla swego stanowiska poparcie w postawach i zachowaniach społeczności indiańskiej. Zarówno wybór głównego zagadnienia pracy, którym jest tożsamość indywidualna i grupowa oraz metody - metody biograficznej, powiązać moźna z socjologicznymi i etnologicznymi tradycjami ośrodka łódzkiego. Autorka nie tylko potrafiła umiejętnie wykorzystać materiały i wnioski z przeprowadzonych przed nią badań, ale również umieścić je na tle studiów innych badaczy i interesująco je scharakteryzować, wskazując na dokonujące się w nich zmiany. Do zalet pracy zaliczam: l. Umiejętność przedstawienia relacji między kobietami i mężczyznami i sytuacji kobiety nie w izolacji, a w szerokim kontekście społeczno-kulturowym: obyczajowości, obejmującej także życie rodzinne zjego ideologiami, stosunków politycznych, w tym porządku prawnego, struktury etnicznej, działalności ekonomicznej, ruchów społecznych, a również religijności z jej zróżnicowaniem. Analizę pogłębia i wzbogaca sięgnięcie do historii oddziałującej przecież na teraźniejszość ijednocześnie pomagającej w jej wyjaśnianiu; 2. Dotarcie, dzięki zastosowanej metodzie biograficznej, wielokrotnym pobytom w Ekwadorze i umiejętności nawiązywania kontaktów oraz prowadzenia rozmowy, do ważnych materiałów osobistych, pozwalających poznać nie tylko koleje życia kobiet, ale również przyjmowany przez nie świat wartości. Badaczka jednocześnie nie jest naiwną słuchaczką opowieści biograficznych. Świadoma swoich ograniczeń (brak znajomości języka kiczua, pochodzenie z innego kręgu kulturowego), cech stosowanej metody i natury ludzkiej, potrafi uniknąć niebezpieczeństw, m.in. celowej indywidualnej i zbiorowej dezinformacji; 3. Niekoncentrowanie się na krzywdach kobiet, tak częstym w pracach poświęconych �Recenzje i noty recenzyjne 349 tzw. kwestii kobiecej, krzywdach zresztą oczywistych, szczególnie w przypadku Indianek (m. in. wstrząsająca opowieść matki o umierających na jej plecach dzieciach w czasie pracy w polu). Autorka traktuje kobiety nie tylko jako podporządkowane mężczyznom i bierne, ale również jako podmioty potrafiące zmieniać swoją sytuację, analizuje ich działania, w tym społeczne ruchy kobiece, omawia przyjmowane przez kobiety strategie adaptacyjne, które zresztą nie mają charakteru tylko przystosowawczego, ale zmieniają same kobiety i świat je otaczający; 4. Odsłonięcie ważnych mechanizmów prowadzenia i społecznych skutków różnych rządowych i pozarządowych programów pomocy i wartościowe propozycje działań, które pozwolą uniknąć ich negatywnych konsekwencji, cenne nie tylko w odniesieniu do Ekwadoru i Ameryki Łacińskiej, ale również dla innych kontynentów. Takie i inne fragmenty pracy, skoncentrowane na rzeczywistych i dobrze rozpoznanych problemach społecznych, czynią z niej studium o dużych wartościach aplikacyjnych, wreszcie 5. Odkrycie, że być Metyską z klasy średniej w Ekwadorze oznacza być kobietą zależną, tradycyjną, pasywną, cierpiętniczą, natomiast być Indianką z tej samej klasy oznacza być kobietą silną, samodzielną, nowoczesną. Autorka jest świadoma tego, że teza o tradycjonalizmie (lepiej "tradycyjności" - Z. 1.) Metysek i nowoczesności Indianek "wydaje się niemal nieprawdopodobna" (s. 207). Przekonywająco jąjednak uzasadnia, nie tylko dzięki znajomości dawnych i obecnych warunków bytowania tych dwóch grup kobiet, w tym działalności gospodarczej Indianek i ich pozycji we wspólnotach, ale również dzięki wiedzy o przeszłości i terażniejszości ruchów kobiecych. Teza ta, w dostępnej literaturze dotąd z taką wyrazistością nie sformułowana, jest bardzo poważnym osiągnięciem badawczym. Pozytywna ocena pracy, dla której podstawę, obok cech wskazanych wyżej i realizacji głównych przyjętych w niej celów, stanowi także jej klarowna konstrukcja, dołączony, pożyteczny słownik terminów z języka hiszpańskiego i kiczua oraz bogaty zestaw fotografii wykonanych przez autorkę, o dużej wartości poznawczej, nie oznacza, że nie ma w niej ujęć i sformułowań dyskusyjnych, a nawet wywołujących sprzeciw. Spośród postawionych celów zbiorczego ujęcia nie doczekało się omówienie tego, co zbliża, a co oddala od siebie Indianki i Metyski. Przeciwstawienie społeczności, rodziny, a także sytuacji i cech kobiet metyskich i indiańskich tworzy opozycyjne modele, przejaskrawiające chyba negatywne cechy pierwszych i pozytywne drugich. W pewnym sensie modele te korygowane są przez informacje z wywiadów mówiące o przemocy wobec kobiet, rozwodach i pozostawieniu kobiet bez opieki oraz kradzieżach w kręgach rodzinnych również wśród Indian. Badaczka nie zastanawia się nad konsekwencjami silnych więzi rodzinnych i wspólnotowych u Indian, które, obok skutków pozytywnych, w postaci nepotyzmu muszą mieć także negatywne skutki w życiu społecznym. Klasa średnia, która tworzy platformę porównania Metysek i Indianek, u tych ostatnich traktowana jest jako kategoria głównie ekonomiczna, bez zwrócenia uwagi na różnice, wynikające m.in. stąd, że Indianie są nowymi jej członkami, z innym wyposażeniem kulturowym. Niejasno sformułowane i w gruncie rzeczy chyba niepotrzebne są ogólne rozważania nad istotą i kategoriami ruchów społecznych. Co to znaczy, że pole poczynań ofensywnych tych ruchów jest "wyznaczone przez przecięcie płaszczyzny ideologicznej i poziomu społeczeństwa globalnego" ( s. 278)? Nieprzekonywające jest wyłączenie z tych ruchów grup kobiet organizujących pomoc sąsiadom, a także licznych kobiecych organizacji metyskich, nawet jeżeli nie są skuteczne i często pozorują swoją działalność. Niekonsekwentnie stosowana jest terminologia etniczno-narodowa, sprawiająca zresztą kłopot wielu autorom: "grupa etniczna", "narodowość", "naród" a nawet "nacja". Nie jest jasne, czy postawa i działanie, jakim jest "samorealizacja", ceniona przez autorkę, dotyczy wartości przyjętych w badanych środowiskach, czy też została zaproponowana z zewnątrz. Podział na religijność metyską - bliską modelowi iberyjskiemu i religijność ludową Indian sierry (s. 23), wyłącza cechę ludowości z religijności Metysów. Bibliografia, zresztą niesłychanie �Recenzje i noty recenzyjne 350 cenna w swej części dotyczącej Ameryki Łacińskiej, jest chyba nadmiernie rozbudowana. Znalazły się w niej prace, m.in. sześć tomów Młodego pokolenia chłopów Józefa Chałasińskiego czy Pisma zebrane Floriana Znanieckiego, w pracy nie cytowane. Książka Magdaleny Śniadeckiej-Kotarskiej nie tylko odpowiada na tytułowe pytanie, co to znaczy być kobietą, Metyską i Indianką, w Ekwadorze, ale ponadto przedstawia rozległąpanoramę stosunków społeczno-kulturowych i ich dynamiki w tym kraju. Przygotowana została na podstawie przeprowadzonych kilkakrotnie badań terenowych, zapoczątkowanych w latach 70. XX wieku, za pomocą właściwie dobranej metody i z wykorzystaniem rozległej literatury przedmiotu. Jest wartościowa nie tylko poznawczo, ale wiele jej ustaleń może zostać zastosowanych w praktyce życia społecznego. Książka ta wnosi wartościowy wkład w rozwój badań, nie tylko zresztą w zakresie tzw. gender studies - badań kulturowych konstrukcji płci, a także studiów latynoamerykańskich, ale również przemian społeczno-kulturowych w krajach modernizujących się na różnych kontynentach, w przeszłości kolonialnych, O przewadze gospodarki rolnej, wieloetnicznych i wielokulturowych. Zbigniew Jasiewicz Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec Jose da S i I vaL i m a, Bronisława J a w o rs k a, Marcin P i o tro w s k i, Dimanche en Europe, Collection "En quete de recherche", Editions du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 68, bibliogr. Claude Madeleine u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Collection "En quete de recherche", Edition du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 86, bibliogr. ° Prezentowane książki są pierwszymi z antropologicznej serii "En quete de recherche", redagowanej i opracowywanej przez członków francuskojęzycznego międzynarodowego stowarzyszenia interdyscyplinarnego EE.R. EURETHNO*, działającego pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Pozycje są wartościowe z tego względu, że po kilku latach poszukiwań wydawnictwa przyjaznego (także pod względem finansowym) tego typu publikacjom, F.E.R. EURETHNO, może nareszcie zaprezentować materiały przedstawiane przez swoich członków podczas corocznych konferencji (w tym roku we wrześniu planowane jest kolejne, już osiemnaste, spotkanie). Książki te nie mająjednak charakteru typowych publikacji pokonferencyjnych - nie są zbiorem referatów czy komunikatów. Są to prace jednorodne, zredagowane przez wybranych spośród członków stowarzyszenia autorów, którzy na bazie zgromadzonych materiałów, konsultując się z pozostałymi kolegami, dokonali ich zbiorczego opracowania. Celem jest popularyzacja wiedzy na temat współczesnej antropologii europejskiej i zagadnień,jakie ją interesują, na przykładzie wybranych zjawisk kulturowych (w tym przypadku publikacje dotyczą obchodzenia świąt Bożego Narodzenia oraz niedzieli w Europie). Pomysłodawcy kolekcji zaznaczają także w słowie wstępnym, że interesuje ich zachowanie równowagi pomiędzy szukaniem i odkrywaniem znaczeń a ich analizą, wyjaśnianiem i interpretacją. Według nich ważne jest także, aby tyle samo miejsca pozostawić obserwacji, co świadectwu uzyskanemu w toku wywiadu, podczas badań empirycznych, nie tracąc z oczu wartości, jaką niesie za sobą każda praca porównawcza, a niewątpliwie z takimi mamy do * F.E.R. EURETHNO: Federation Europeenne des Reseaux de Cooperation aupres Reseau de cooperation scientifique et technique en ethnologie et historiograhpie europeennes (Conseil de l'Europe). �Recenzje i noty recenzyjne 351 czynienia w przypadku wyżej wymienionych pozycji. Poza tym, badania porównawcze, zarówno na poziomie diachronicznym, jak i synchronicznym w odniesieniu do wybranego zjawiska, oddają przyjęty i akceptowany sposób szukania płaszczyzny porozumienia przez badaczy i naukowców zrzeszonych w F.E.R. EURETHNO. Prezentują oni nie tylko perspektywę etnologiczną, ale historyczną i psychologiczną, które także różnią się między sobą. Oczywiste jest również, że to samo zjawisko, które jest w określonym momencie wspólnym punktem zainteresowania, przejawia się w odmiennych formach i może być obdarzane innymi kulturowymi treściami. Publikacje te zatem są dowodem, że istnieje możliwość naukowego kompromisu (szczególnie jeśli praca ma służyć popularyzacji wiedzy i jej uporządkowaniu), zachowując przy tym to, co jest wartością bezwzględną kultury europejskiej - jedność w różnorodności. Jest to idea przyświecająca zarówno spotkaniom naukowym, jak i tym publikacjom, co wynika z głównego przedmiotu zainteresowań F.E.R. EURETHNO, którym jest kultura europejska. Choć tematyka zainteresowań jest "tradycyjna" (najwięcej miejsca poświęca się zagadnieniom potocznie uważanym za przypisane tzw. antropologii symbolicznej bądż kulturowej, jak obrzędowość, rytuał czy religijność w rozmaitych kontekstach współczesnych), prace te zachowują godną podziwu równowagę w prezentowaniu materiału historycznego, w tym odnoszącego się do ludowych korzeni wybranych zjawisk. Każda z tych pozycji zawiera rozdział niezbędny do zrozumienia historii określonego zagadnienia, ale zarazem pozostały materiał ułożony jest tak, aby czytelnik mógł prześledzić przemiany, jakie przeszło ono do czasów współczesnych. A zatem, książka o Bożym Narodzeniu w Europie składa się z dwóch części. Pierwsza poświęcona jest świętom i kalendarzowi rytualnemu (tradycyjnemu -ludowemu i liturgicznemu), które wyznaczają rytm i charakter świętowania, począwszy od Adwentu po święto Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny. Druga część poświęcona jest specyficznym europejskim wierzeniom, praktykom, tradycjom (w tym kulinarnym), znanym od dziś i kultywowanym, wiążącym się ściśle z legendami, magią, osobami, życzeniami, widowiskami itp. bożonarodzeniowymi. Z podobnym układem mamy do czynienia w przypadku pracy o niedzieli w Europie. Na początku autorka również odwołuje się do żródeł, które wpłynęły na wyjątkowy charakter tego dnia (zachowany do dziś, pomimo jego desakralizacji). Następnie prezentowane są materiały opisujące sposoby świętowania i wykorzystywania czasu wolnego z okazji niedzieli w portugalskim Alta Minho (materiały autorstwa prof. Jose da Silva Limy), począwszy od okresu międzywojennego, po czasy obecne. Jako drugi przykład posłużyły materiały z badań prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o spędzaniu niedzieli w mieście robotniczym - Łodzi. Został wybrany okres sprzed I wojny światowej, przez okres komunizmu, aż do epoki współczesnej, kiedy to charakter niedzieli zmienia się wraz ze zmianą charakteru miasta (w wyniku transformacji gospodarczej i społecznej, jaką przeszło ono w tym czasie). Trzecia część książki poświęcona jest swoistej kulturze "niedzielnej" i sposobom spędzania czasu wolnego (pomocą służył tutaj dr Marcin Piotrowski specjalizujący się w tych zagadnieniach). Popularyzacji sprzyja niewielki format książek oraz bogata szata graficzna - reprodukcje licznych rycin, fotografii itp., spełniają ważną rolę dopełniającą tekst. Planowane są kolejne tytuły z tej samej serii: "Piiques en Europe" i "Cloches et sonnailles" (które mają ukazać się jeszcze w tym roku) oraz "Masques et rites nouveaux" i "L'Europe est-elle chretienne?" (planowane na 2005 rok). Inga Kuźma �352 Recenzje i noty recenzyjne Aagot N o s s, Fra tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Novus forlag, Oslo 2003, ss. 262, ił. nlb. czamo-białe i kolorowe, mapki, rysunki, tabele statystyczne. Urodzona w 1924 roku Aagot Noss, niezmordowana badaczka i autorka licznych opracowań na temat norweskich strojów ludowych i ich zdobnictwa, poza rozmaitymi artykułami, opublikowała ostatnio dziewiątą z kolei, wspaniale wydaną książkę'. Poświęciła ją strojom zachodniego Telemarku, tj. regionu w południowej części kraju, dokumentując szczegółowo całokształt zagadnień związanych z tą problematyką· Rozwija w oparciu o naj starsze źródła pisane i ikonograficzne, pochodzące z połowy XVII wieku oraz muzealne kolekcje i własne badania terenowe prowadzone w latach sześćdziesiątych, a zamyka na latach dwudziestych XX wieku. Używane wówczas stroje określa jako tradycyjnie klasyczne, aczkolwiek przeszły kilka zmian, np. od drobno fałdowanych spódnic (ok. 1600-1800), spódnic marszczonych (1800-1880) do spódnic marszczono-kloszowych (po 1800) i innych. Natomiast, kiedy w latach 1910-1920 tradycyjny strój ludowy zarzucono, zastępując go ubiorem mieszczańskim, rodzi się ogólny ruch społeczny powrotu do rodzimych tradycji. W zachodnim Telemarku zainteresowania w tym względzie zaczynają się przejawiać dopiero po 1920 roku. Jednak nowe formy stroju to już tzw. bunad, nawiązujące wprawdzie do tradycyjnych, świątecznych, lecz bez uwzględniania specyficznych, okazjonalnych odmian, jakie były istotne w dotychczasowej obyczajowości. Pozostają wprawdzie podobne nakrycia głowy (nie zawsze używane), staniki, pasy, spódnice, biżuteria oparte o pierwotne wzory, ale wzbogacone ornamentyką i urozmaicone kolorystyką, jak w haftach, bądź o zmodyfikowanym kroju, jak zapaski czy suknie. W zasadzie bunad uwzględnia wszystkie części tradycyjnego stroju kobiecego (o męskim autorka nie pisze), do którego należały: nakrycie głowy noszone w domu i przy wyjściu, koszula, halka, spódnica ze stanikiem, czyli suknia, pas i zapaska zakładane przy wyjściu do kościoła, chustka naramienna, obuwie oraz biżuteria, jak brosze, klamerki, zapinki, guziki, naszyjniki. Wyjściowym, rzadko używanym okryciem, była wełniana chusta oraz rękawiczki i mitenki. Ubiór dzieci był podobny do dorosłych, lecz mniej kosztowny. Starsze formy strojów charakteryzowało używanie prostych, nie przykrawanych tkanin, natomiast nowsze były mniej lub bardziej modelowane. Również zdobnictwo, początkowo znacznie ograniczone, w miarę upływu czasu wzbogaca się o nowe tkaniny, pod względem kolorystycznym, haftów i pasamonów. Zgodnie z panującym obyczajem obowiązywało kilka zestawów odzienia, tj. ubiór codzienny, strój przeznaczony wyłącznie do kościoła, specjalny zaś na święta, jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Swięta oraz ślub i chrzest, nadto ubiór niedzielny koło domu, strój wyjściowy z gorszego materiału i mniej ozdobny, podobny w zimie i w lecie. Poza tym strój konfirmacyjny, oznaczający przejście z lat dziecięcych w dorosłe, służył potem przez wiele lat aż do zamążpójścia, kiedy to panna młoda ubierała się w strój specjalnie przysługujący jej na tę okazję. Ubiorem trumiennym był zestaw biały, bieliźniany albo osobno uszyty. Wyróżniającym elementem mężatki od niezamęźnej, starszych i młodszych kobiet, panien i wdów, było nakrycie głowy. Właśnie nakrycie głowy i suknia (spódnica zeszyta ze stanikiem) stały się dla autorki podstawowym wyznacznikiem zmian, jakie zachodziły w tradycyjnym stroju na przestrzeni wieków. W najstarszych żródłach wzmiankowana jest przede wszystkim spódnica-suknia, rozmaicie nazywana, przy czym stanik, zapewne też kaftan, wzmiankowane są też jako osobna część ubioru. Ich szczegółowa analiza dotyczy ogólnego wyglądu, formy, kroju, zastosowanego materialu, zdobnictwa ukazywanych w kolejnych przedziałach czasowych od 1665 roku. W podobny I Recenzje niektórych poprzednich książek: B. Bazielich, "Etnografia Polska" 1975, XIX, z. 2, ss. 265-267 i267-269; 1983, XXVII, z. 2, ss. 194-196 i 199-202; "Lud" t. 75, 1992, ss. 266-267; t. 81,1997, ss. 287-299. �Recenzje i noty recenzyjne 353 sposób ujęte zostały pozostałe części odzieży. Niepoślednie przy tym miejsce zajmuje opis biżuterii oraz zdobnictwa w postaci wyszyć i haftów. Początkowo były one białe mereżkowe, łańcuszkowe i krokiewkowe, z czasem coraz bardziej kolorowe, wykonane innymi jeszcze ściegami, co nasiliło się w strojach typu bunad. Współcześnie hafty te zastępuje się rozmaitymi elementami,jak wstążki, pasmanteria. Przewaga czerwonego koloru wskazuje na przejście stroju tradycyjnego w bun ad. Omówiona praca ma wyraźnie charakter klasycznego dokumentu, w którym posłużono się przede wszystkim metodą historyczną oraz statystyczną. Podstawą tutaj jest szczegółowy opis przeprowadzony według przyjętej przez autorkę systematyki. Brak natomiast danych dotyczących wytwórców i wykonawców, miejsc powstania lub pochodzenia, nade wszystko zaś porównań chociażby tylko ze strojami najbliższych regionów, w których autorka również prowadziła badania. Sięgnąwszy do literatury przedmiotu innych jeszcze krajów europejskich, np. rosyjskiej2, a nie tylko skandynawskiej w samym zakończeniu, którego tutaj brak, można by się dopatrzeć wielu analogii oraz kierunku przenikania i wzajemnego oddziaływania. Niemniej, praca jako wzorowa monografia godna jest uwagi, zwłaszcza autorów zajmujących się opracowaniem strojów określonego regionu. Dorobek autorki w tym względzie został wysoko oceniony kilkoma nagrodami krajowymi, w tym królewskiej akademii Gustawa Adolfa, a w 2000 roku najwyższym odznaczeniem krajowym - Królewskim Orderem Świętego Olafa. Barbara Bazielich "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny", Koło Naukowe Studentów Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003-2004. Niewiele jest w Polsce czasopism godzących problematykę naukową z popularnonaukową, ponadto tworzonych przez studentów z myślą o studentach. Do takich chlubnychjak się wydaje - wyjątków należy pismo "Okolice. Kwartalnik Etnologiczny", wydawane od 2003 roku przez Koło Etnologów, działające przy Katedrze Etnologii UMK w Toruniu. Inicjatorami tego ambitnego przedsięwzięcia, zapoczątkowanego w 2002 roku, byli trzej studenci III roku toruńskiej etnologii - Robert Piotrowski, Sebastian Dubiel i Rafał Iwański. Stworzyli oni koncepcję pisma otwartego w tym sensie, żejako redaktorzy nie stawiają autorom ograniczeń tematycznych i formalnych, poza oczywiście kryterium merytorycznym ijęzykowym. Teksty, które chciano zamieszczać w czasopiśmie adresowanym głównie do studentów, miały odznaczać się różnorodnością, odzwierciedlającą wielość poglądów, postaw i zainteresowań poznających świat młodych ludzi. Plan został zrealizowany w pełni, o czym przekonują nas wydane dotychczas trzy numery czasopisma pod znaczącym tytułem "Okolice". Swoisty program czasopisma, napisany przez głównego inicjatora przedsięwzięcia wspomnianego już Roberta Piotrowskiego, zamieszczono na wstępie pierwszego numeru kwartalnika: "Słowo od ... Pierwsze słowo dla ... Oto otrzymujecie pierwszy numer studenckiego czasopisma etnologicznego «Okolice». Okolice znane z opowiadań, miejsca magiczne, zatopione w słowach pejzaże codzienności. Okolice strachu i śmierci, podróży do kresu i na kresy ... 2 1.1.Bogusławskaja, Russkaja narodnaja l1Ysziwka, Moskwa 1972; G.S. Masłowa, Ornament russkoj narodnoj wysziwki, Moskwa 1978. �354 Recenzje i noty recenzyjne Czasopismo etnograficznych dociekań i zapis naszych spotkań z odmiennością i codziennością· W «Okolicach» ukazywać się będą teksty z zakresu folklorystyki, problematyki etnicznej i narodowościowej, jak również z antropologii symbolicznej, antropologii codzienności, a także opisy z podróży, eseje i felietony etnologiczne ..." ("Okolice", 2003, nr l, s. 3). Zawartość dotychczas wydanych numerów pisma (dotąd, jak już wspomniano, ukazały się trzy, w tym dwa są o podwójnej numeracji) przekonuje, że wyżej cytowany program konsekwentnie jest realizowany. Potwierdza to kompozycja poszczególnych numerów, w których układ działów tematycznych prezentowany jest w mniej lub bardziej zmienionej kolejności w stosunku do pierwowzoru. Na przykład pierwszy numer "Okolic" otwierał dział Horyzonty etnologiczne, poświęcony etnologicznym fascynacjom studenckim, zaś w kolejnym "witały" czytelnika Torunalia, przedstawiające różne oblicza Torunia, natomiast trzeci numer inicjował Folklor i okolice, dział zawierający teksty o tradycyjnym i współczesnym folklorze oraz interesujące zjawiska folkloryzmu i folkloryzacji. Dalsza kolejność sekcji tematycznych, a przede wszystkim sam fakt ich pojawiania się w piśmie, uzależniony jest nie tylko od woli redaktorów, ale przede wszystkim od materiałów dostarczonych przez studentów, którzy są współtwórcami całego przedsięwzięcia. Obok wspomnianych działów, w "Okolicach" można znaleźć także części monograficzne w pewnym sensie, poświęcone np. sztuce filmowej, internetowej i muzycznej (Obraz - dźwięk - słowo), kwestiom etnicznym i narodowościowym (Problemy etniczne i narodowościowe), problematyce regionu i regionalizmu (Okolice małych ojczyzn) i wreszcie prezentujące, z perspektywy studentów, sprawy dyskusyjne czy kontrowersyjne (Sądy i opinie). Dodać wypada, że redaktorzy "Okolic", choć skupiają się w swej pracy przede wszystkim na aktualnych problemach związanych z szeroko pojętą etnologią, nie zaniedbują tradycji i przeszłości. Świadectwem tego faktu jest dział o charakterze wspomnieniowym (Zapamiętane). Z kolei bieżące wydawnictwa omawiane są w części zawierającej wyłącznie recenzje lektur etnologicznych (Recenzje). Oczywiście, w piśmie o takim charakterze, jak "Okolice", nie może zabraknąć relacji z dalekich i całkiem bliskich wypraw (Podróże) oraz żartobliwych felietonów (Felietony etnologiczne), które są często mimowolną prezentacją prawdziwych talentów pisarskich. Jak można wywnioskować z dotychczas proponowanego przez redaktorów "Okolic" układu tematów, kolejne numery, które trafią do rąk Czytelnika, zawierać mogą działy nowe, a stare zaczną przechodzić do historii. To wymaga całościowej wizji pisma ijasno określonej roli, jaką ma spełniać nie tylko w życiu intelektualnym studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Redaktorzy mają nadzieję pozyskiwać czytelników z innych ośrodków akademickich w Polsce, a tym samym stać się periodykiem o ogólnokrajowym zasięgu. "Okolice", powtórzmy, to pismo wyłącznie studenckie, a więc tworzone przez ludzi studiujących, którym bliskie są problemy etnologiczne. Niekiedy tylko, w wyjątkowych wypadkach, publikują specjalnie zaproszeni przez redaktorów goście, jak np. Augustyn Baran - pisarz i dziennikarz związany z regionem podkarpackim. Ograniczenie dotyczące osób prezentujących teksty w "Okolicach" ma swoje dwojakie wytłumaczenie. Po pierwsze, wpływa to w pewnym stopniu na ujednolicenie poziomu pisma, co jest ważne ze względu na studenckiego odbiorcę, który chętniej sięgnie po czasopismo tworzone przez jego rówieśników niż periodyk specjalistyczny i stricte naukowy. Po drugie, umożliwia druk osobom bez tytułów naukowych, co pozwala młodym ludziom posiąść umiejętność dostrzegania i opisania problemu badawczego. Ponadto w związku z tym, że cała procedura selekcjonowania tekstów dzieje się w "oswojonym" gronie etnologicznym, łatwiej o odwagę tych, którzy nie mają pewności, co do wartości swych pomysłów i ich realizacji. A jakiego typu teksty młodzi autorzy prezentują na łamach czasopisma? Odpowiedź w zasadzie jest jedna - różnorodne, i w zakresie fonny, i treści. Bywają solidne teksty nauko- �Recenzje i noty recenzyjne 355 we, z przypisami, a obok nich klasyczne rozprawki i bardziej subiektywne w tonie wywiady, felietony, wspomnienia, opisy czy recenzje, o wartościach bardziej literackich niż naukowych. Problematyka śmierci, kryzysów kulturowych, globalizacji (zob. "Okolice" 2004, nr 112) przeplata się z wypowiedziami o literackich obliczach miasta (2003, nr 2/3) bądź pustelnictwa (2004, nr 1/2), o przesądach dotyczących osób rudowłosych (2004, nr 1/2) czy w końcu o dawnych wierzeniach wpisanych w przekazy tradycyjnych bajek i podań ludowych (zob. "Okolice" 2003, nr 112;2003, nr 2/3) sąsiadują z tematami "dalekimi", na swój sposób egzotycznymi,jak kultura Kurdów (2004, nr 113),codzienne życie na Kubie (2003, nr 2/3), tradycja tańców hinduskich (2004, nr 113)czy realia amerykańskiego więzienia (2003, nr 1). Wszystkie odzwierciedlają złożność świata, a przede wszystkim bogactwo studenckich przeżyć, doświadczeń i przemyśleń. I taki właśnie szeroki zakres pisma pod szyldem etnologii będzie nadal obowiązywał, nawet jeśli nastąpi zmiana redakcji, a co stanie się w najbliższym czasie z racji wymiany pokoleniowej. Obecni jej członkowie, już tegoroczni absolwenci toruńskiej etnologii, choć będą w pewnym stopniu patronować kolejnemu numerowi pisma, wdrążają już do pracy swych następców, by pismo zachowało swój w pełni studencki charakter. To przecież studenci pismo wymyślili, stworzyli, postarali się o uniwersyteckie dotacje, umożliwiające wydawanie "Okolic", a w końcu to oni zajęli się zbieraniem, selekcjonowaniem i redagowaniem artykułów, przechodzących także merytoryczną ijęzykową kontrolę rady redakcyjnej, w której skład wchodzą pracownicy UMK - dr Wojciech Olszewski (Katedra Etnologii) i dr Violetta Wróblewska (Zakład Folklorystyki i Literatury Populamej ILP). Kończąc tę krótką recenzję, warto dodać, że immanentną cechą tego studenckiego pisma etnologicznego, oryginalnego na polskim rynku wydawniczym, jest odkrywanie znaków codzienności. Piszą o tym redaktorzy w ostatnim numerze w sposób następujący: "Po raz kolejny stajemy na rozdrożu - magicznym miejscu i momencie wędrówki. Etnologiczne dylematy i ścieżki prowadzące Donikąd. Drogi zaczynające się tuż za progiem i bez końca ... Odpowiedzi rodzące nowe pytania i pytania bez odpowiedzi. Zatopieni w codzienności pielgrzymujemy do miejsc ciszy, do początku, by jeszcze raz odpowiedzieć sobie ... (2004, nr 112, s. 4). Violetta Wróblewska ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne" wydawane przez Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" z siedzibą w Warszawie, 2002-2004. W naszym pogmatwaniu tkwi nasza sila. Clifford Geertz Już w trakcie studiów większość z nas myślała o tym, że pewnie nie pójdziemy do żadnej "normalnej", dobrze płatnej pracy. Już po studiach, gdy większość z nas całkiem poważnie myślała o doktoratach, zaczęliśmy wydawać pismo. Pierwszy numer ukazał się w marcu 2002 roku. W ramach "Opcitu" każdy z nas znalazł przestrzeń dla swoich pasji i dla tego, co uważał za najważniejsze, a pismo stało się niezwykle różnorodne pod względem formy i treści. Gdybyśmy mieli wydać wspólnie manifest - skończyłoby się to pewnie wielką awanturą. Ale ta wielogłosowość stanowi, naszym zdaniem, a mówimy po dwóch ipół roku działalności, podstawowy atut pisma, nadaje mu wyjątkowy charakter. Zanim jednak przyjrzymy się pismu ijego różnorodności, parę słów o kontekście: o redaktorach, naszych studiach, sytuacji, w której żyjemy. �356 Recenzje i noty recenzyjne Prawie wszyscy studiowaliśmy w Instytucie, wtedy jeszcze Katedrze, Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. To, czego nauczyliśmy się na studiach, w trakcie zajęć prowadzonych przez warszawskich profesorów oraz w trakcie stypendiów zagranicznych, na które część z nas się wybrała, przekonało nas, że nasza przygoda z antropologią nie skończy się na magisterce. Jednocześnie to, czego się nauczyliśmy, staraliśmy się traktować krytycznie. Do serca bierzemy sobie to, co w ostatnio udzielonym nam wywiadzie powiedziała Joanna Tokarska-Bakir: "Tylko młodzi, którzy nie oglądają się na nas, starych, biorą się do roboty, mogą coś zmienić". Pismo jest próbą realizowania tego. Jest próbą innego niż tradycyjne w Polsce spojrzenia na etnologię/antropologię. Daje wyraz naszej potrzebie mówienia innym głosem. Przede wszystkim ,,(op.cit.,)" wyrasta z potrzeby refleksji nad otaczającą nas rzeczywistością: miejską, globalizującą, wielo-lub monokulturową. Tradycyjna polska etnologia wydała nam się tu niewystarczająca. Dlatego szukamy inspiracji też poza murami naszych uczelni, poza etnologią polską: za granicą i w ramach innych dyscyplin intelektualnych i artystycznych. Część redakcji nie ma wykształcenia antropologicznego, para się literaturą, kulturą różnych części świata, teatrem i muzyką (w teorii i praktyce). Antropolog wiele może się nauczyć od absolwentki Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice. To nadaje pismu interdyscyplinarnego charakteru, powoduje, że różne rodzaje refleksji nad rzeczywistością przenikają się nawzajem, bawią się ze sobą. Zależy nam bowiem na nienaukowej formie wyrazu, co związane jest również z innym naszym celem, jakim jest popularyzacja myślenia antropologicznego. Dlatego staramy się, aby ,,(op.cit.,)" można było kupić nie tylko w księgarniach naukowych i w szkołach wyższych, ale też galeriach, salonach sieci Empik oraz modnych ostatnio kawiarnio-księgarniach. Większość z nas, jak wspominałyśmy, to absolwenci lEi AK (staramy się ciągle utrzymywać kontakty z Instytutem), dziś w większości na studiach doktoranckich (m.in. w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN i w Instytucie Kultury Polskiej UW). Część osób pracę naukową łączy z zaangażowaniem społecznym - współpracuje z sektorem pozarządowym (Polska Akcja Humanitarna, Helsinska Fundacja Praw Człowieka, Wschodnioeuropejskie Centrum Demokracji). Staramy się też śledzić rozwój antropologii na Zachodzie. Ostatnio część naszej redakcji uczestniczyła w zjeździe Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych. Pewne nurty współczesnej antropologii reprezentowane na kongresie dobrze ilustrują kręgi naszych inspiracji. Niezwykle istotne dla nas są teź eksperymenty z zakresu antropologii wizualnej. Coraz częściej antropologowie sięgają po inne środki wyrazu niż tekst, odchodząc jednocześnie od tradycyjnego filmu etnograficznego. Dlatego w "Opcicie" mówimy nie tyLkotekstem, ale też zdjęciami i, bardziej ogólnie, opracowaniem graficznym, projektowanym i wykonywanym przez część redakcji - format A3, czem i biel dają duże moźliwości. W tym miejscu warto zaznaczyć, że wszyscy pracujemy za darmo. To wszystko kształtuje nas i ksztahuje ,,(op.cit.,)". Oprócz redaktorów i autorów jest jeszcze jeden głos, a może raczej grupa głosów, które przemawiają przez "Opcit". Są to głosy naszych rozmówców. W każdym numerze drukujemy wywiad etnograficzny, "zatem nieautoryzowany, bez redakcyjnej ingerencji zapis żywej mowy", jak głosił redakcyjny komentarz. Ale też bez interpretacji. Badany, ten "obcy", mówi sam. Już nie my w jego imieniu, ale on/ona. I tak usłyszeliśmy konwertytę, tatuatora i kobietę, która nie je. Usłyszeliśmy też ludzi, których omija bądź ominęła historia: graficiarzy; dziewczynę z Birmy, która przyjechała do Polski na dwa tygodnie i już nie mogła wrócić do domu, i powstańca, który upił się w czasie walki i dzięki temu przeźył. Podstawowym załoźeniem "Opcitu", jak pisałyśmy, jest bowiem różnorodność. Widoczna jest ona zarówno na poziomic treści, jak i formy. W zasadzie każdy temat może zostać poddany antropologicznej refleksji. �Recenzje i noty recenzyjne 357 Ogłoszenie na plocie: "Ocieplamy pustkę ... międzyścienną". Czy to znaczy, że pustka była zimna? Czy po prostu chłodna? A więc pustka nie jest bez właściwości, może być ciepła, rozgrzana do białości albo wymrożona i oszroniona ... Ocieplamy pustkę, malujemy pustkę, wykładamy płytkami, tynkujemy. Pustka jako pusty dom, przestrzeń do zagospodarowania, wypełnienia, wykorzystania, nadania sensu ... Słowa wyjęte z kontekstu, z ciepłych objęć praxis bezwładnie unoszą się w pustkach semantycznych, są sierotami, brzydkimi kaczątkami. Tymi, co później mogą obrócić się w pięknego łabędzia. Mogą, nie muszą. ha W piśmie przeważają te związane z kulturą miejską i współczesnym społeczeństwem, co wynika z kilku powodów. Przede wszystkim z tendencji dzisiejszej antropologii kultury, ponadto z zainteresowań badawczych autorów, a także - trzeba przyznać - z dostępności materiału. Większość naszych autorów to po prostu mieszkańcy dużych miast. Rozwijające się miasto poszukuje coraz to nowych terenów dla ekskluzywnych osiedli mieszkalnych. Powstają więc: Eko-Park, Zielone zacisze, Winnica, Pod dębem. Oczywiście na żadnym z nich nie uświadczysz ani dębu, ani winnej latorośli, tak jak na natolińskiej ulicy Brzozowy lasek brzozy rosną co najwyżej w karłowatej formie gdzieś na dachach piętnastopiętrowych bloków. Park rzeczywiście był "eko", dopóki nie zainteresował się nim ekspansywny inwestor. Czy to dziwne? Ależ skąd! Już osady zakładane w średniowieczu nosiły nazwy, które upamiętniały bory wycięte pod zabudowę. Być może w ten sposób, zastępując naturę kulturą, człowiek podkreślał swój tryumf. Pytanie, czy dzisiaj wciąż chodzi właśnie o to, czy raczej o dość fałszywy sposób przyciągnięcia klienta. A może to po prostu nostalgia? ck Miasto jako temat pojawia się na łamach "Opcitu" cZęsto. W pierwszych numerach pisma miało swój osobny dział (architektura). Numer 6(13)/2003 niemal w całości poświęcony był metropoliom (m.in. teksty: Jakprzeżyć w miejskiej dżungli, Sky is the Limit? - o Empire State Building, 4 strony palmy - o dziele Joanny Rajkowskiej, czy O spacerowaniu po ulicy - o kobiecym odpowiedniku flaneura). Autorami są więc przede wszystkim mieszkańcy miast, a zarazem konsumenci - w większym lub mniejszym stopniu - kultury popularnej. Dlatego też często tekstem kultury dla naszych autorów są media. Opcitowa notka okazuje się świetnym miejscem do refleksji nad często ignorowaną przez antropologów telewizją. TVN, czerwiec, zapowiedź programu "Superwizjer". "Ta historia zaczyna się jak Romeo i Julia", niepokojącym głosem obwieszcza lektor. "Biznesmen z Sosnowca i jego żona próbują popełnić samobójstwo ... " Dotąd historię opowiedzianą przez Szekspira traktowaliśmy jako uniwersalną opowieść miłosną. Dziś okazuje się, że jest to dla niektórych historia kryminalna, w której najważniejszy jest akt śmierci. Nieważne, że Romeo był nastolatkiem (wyobraźmy sobie najego miejscu typowego polskiego "biznesmena") i pochodził z romantycznego włoskiego miasteczka ... To, że niezbadane są ścieżki mitu, a mitotwórcza maszyna przekształca na swój użytek historie w przeróżny sposób, jest niezaprzeczalne. W tym przypadku jednak mamy chyba do czynienia nie z przekształceniem mitu, lecz z gwałtem na nim. Może to i dobry pomysł, niech stare historie w końcu zaczną nowe życie. Opowieść o Edypie niech będzie opowieścią o chuliganach wydłubujących oczy napotkanym nastolatkom, a legenda o Wandzie, co nie chciała Niemca, zachętą do zapisywania się na basen. Przy odrobinie wysiłku Dzieje Apostolskie okażą się prefiguracją serialu Klan. mag �358 Recenzje i noty recenzyjne Notki, jak nie trudno zauważyć, mają charakter lekki i niezobowiązujący. Podobnie jakprzynajmniej na pierwszy rzut okanasze pismo. Nie działa tu jednak zasada dekorum. Tematy lekkie (piłka nożna, fast foody, święty Mikołaj czy rozpustny Heliogabal) poddawane są krytycznej analizie, a poważne problemy i trudniejsze skojarzenia mogą mieć swój wyraz w formach krótkich i łatwych. Gra Internetu polega między innymi na tym, że udawanie kogoś innego jest nie jej sensem, ale warunkiem. Nigdy do końca nie wiadomo, kto kryje się za określoną intemetową tożsamością. Nigdy nie wiadomo, kto jest po drugiej stronie. Można się nigdy tego nie dowiedzieć. Gorzej, jeśli wraz z demaskacją przychodzi tragedia. Fundacja Dzieci Niczyje w trosce o dzieci nieświadome zasad kieruje do rodziców swoje przesłanie: ogłasza "pobite gary", obnaża sensy i warunki gry Internetu. Likwiduje tę grę. Na reklamie społecznej sygnowanej przez fundację widzimy obleśnego, grubego faceta w podartym podkoszulku i gaciach odsłaniających dużą część tyłka. Ten człowiek, podszywając się pod 12-letniego Wojtka, zamierza zawrzeć przez Internet "przyjażń" z II-letnią Anią. Jego intencje sąjasne. Zbrodnicze. Autorzy kampanii reklamowej wpadająjednak w pułapkę wyjaśniania. Niejasną tożsamość konkretyzują za pomocą stereotypu: zło jest brzydkie, seksualni zbrodniarze są obleśni. W ten sposób śmiertelnie niebezpieczni gracze zakazanych gier pozostają nierozpoznani, wciąż mogą udawać porządnych obywateli. Obok reklamy z obleśnym Wojtkiem widzimy w newsach ze świata zdjęcie Marca Dutroux. Inteligentna, spokojna, dość sympatyczna twarz. Ten bezrobotny elektryk jest oskarżony o kilkanaście morderstw, porwania i gwałty nieletnich. ck Dzięki takiej formule unikamy uniwersyteckiego żargonu i zamknięcia w naukowości. Chcielibyśmy docierać bowiem także do osób niezwiązanych z antropologią, do każdego zainteresowanego otaczającą go rzeczywistością, bez względu na rodzaj i poziom wykształcenia. Wprawdzie pojawiają się tematy bezpośrednio związane z etnografią (np. w numerze 6-7( 19-20)/2004 zamieściliśmy obszerny wywiad z prof. Joanną Tokarską-Bakir na temat sposobów i celów uprawiania antropologii, recenzję książki Michała Buchowskiego oraz wsponmienia o zmarłych w tym roku ważnych etnografach: Jacku Olędzkim i Piotrze Szackim), nie jesteśmy i nie chcemy być pismem ~ranżowym. Nie zwalnia nas to jednak z obowiązku tropienia przejawów ksenofobii czy nietolerancji: Mój typ urody można uznać za semicki - o ile komuś wystarczy po temu skręt ciemnego włosa i czerń oczu. Często wystarcza - i jest to dla mnie okazja to gromadzenia ciekawych doświadczeń z pola ulicznych relacji międzyludzkich. Stoję oto niedawno na dworcu centralnym z parą przyjaciół. W dłoni dzierżę brazylijski instrument - berimbao - kij z metalową struną, którą napina się lekko go wyginając. Nagle mijający nas starszy mężczyzna (wnioskując z garderoby - "tutejszy", dworcowy rezydent) zatrzymuje się i poczyna wpatrywać we mnie, a na jego twarzy maluje się wysiłek. Po chwili przedłużającego się milczenia mówi w końcu z niedowierzaniem: - Żydówka z łukiem??? - i kręcąc głową odchodzi. Oto poczciwy polski ksenofob porażony błahym, trzeba przyznać, dysonansem poznawczym odchodzi z opuszczonymi rękami, rozbrojony od wewnątrz - przez własny umysł. Być może rysuje się tu przed nami nieoczekiwane rozwiązanie problemów wszystkich "obcych" zagubionych w naszym kraju. Recepta wygląda tak: bierzemy stereotypowy portret Murzyna, Indianina, Żyda, Azjaty i każdemu dobieramy egzotyczny dla niego rekwizyt. Zabezpieczonego w ten sposób przedstawiciela innej kultury już bez obaw możemy wypuścić na miasto, którego koloryt wzbogacą od tej pory pytające okrzyki: Japończyk z sankami? Murzynka z wiertarką? Indianie z szafą (wersja dla wycieczek)??? az �Recenzje i noty recenzyjne 359 Nie zwalnia z podejmowania tematów niezmiernie ważnych dla etnologów współcześnie. Numer 2(9)/2003 poświt'(cony był islamowi. Pokazaliśmy tt'(religit'( i kulturt'( z bardzo różnych stron - była mowa o żuciu liści katu w Jemenie, o hidżabach projektowanych specjalnie z myślą o lekcjach wuefu, o muzyce RAI i isma'ilitach, był też szkic miasta Harer z postacią Rimbauda w tle. Z kolei nr 3(16)/2004 to numer o religijności - pojawiły sit'( tu m.in. teksty prof. Zbigniewa Mikołejki i prof. Tokarskiej-Bakir. Nie uciekamy też od spraw ostatecznych: l listopada. Wychodzimy z cmentarza. Został nam jeden znicz. Zapalmy go gdzieś. O! tutaj; biedactwa! nikt wam lampki nie postawił, wiązaneczki nie położył! (kuriozalna jednostka pamięci: zniczokwiat). Podpalamy. "Zaraz zaraz, oni jeszcze żyją". No tak: "Zbigniew Nowak 1932-__ "i"AnnaNowak 1939-__ ". W popłochu gasimy. Dlaczego w popłochu? Bo gdy Zbigniew i Anna przyjdą z kwiatami na swój grób i zobaczą znicz, to zmartwią się (a nie chcemy ich martwić), że rodzina ma ich dość? Chyba nie o to chodzi. Bo czujemy się tak, jakbyśmy przyszli na imieniny do wujka i chcieli wręczyć prezent cioci? Też nie. Bo nie lubimy kujonów? (z naostrzonymi ołóweczkami czekają na Egzamin ijeszcze gotowi naskarżyć na nas Panu). Nie. Nawet nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo wierzymy w moc gestów. Pierwsza odpowiedź była dobra. Nie chcemy ich ZMARTWIĆ. jb Staramy się jednak nie zapominać o tradycyjnej etnografii. Chodzi tu zarówno o podejmowanie tematów, mówiąc w uproszczeniu, ludowych, jak i korzystanie z osiągnięć ojców założycieli do wytłumaczenia zdarzeń napotkanych współcześnie: Beskid Wyspowy. Czerwiec 2003. Z grupą studentów etnologii wybrałam się na badania. Udaliśmy się do miejscowego baru. Wchodzę ostatnia. - Piwo proszę. - A dowodzik jest? - pyta pani z baru, wzbudzając powszechną wesołość - pewnie znowu usłyszę, że już od roku ... - Od dziesięciu lat - wyznaję. - W imię Ojca i Syna ... - zaczyna modlić się sprzedawczyni i wykonuje znak krzyża. "Według mniemania ludu, diabeł dopomaga człowiekowi do nadzwyczajnego powodzenia, dostatku, jak i do wszelkiej umiejętności i wydoskonalenia" - pisał Kolberg. Cóż, widać duszę diabłu sprzedałam za wieczną młodość. ag Nie sposób oczywiście wymienić tu wszystkich tematów, jakie podjęliśmy w już dwudziestu numerach "Opcitu". Różnorodność tematyczna, co chciałybyśmy podkreślić szczególnie, idzie w parze z rożnorodnością formy i obrazu - grafika bowiem nie jest tylko dodatkiem, ozdobnikiem treści, lecz wchodzi z nią w dialog, dorzuca swoje trzy grosze tam, gdzie słowa tracą moc. Nasza eksportowa i nowatorska forma, jaką są notki - okruchy rzeczywistości ubrane w refleksję, sondy sensu, drogowskazy do głt'(bszego znaczenia - została już zaprezentowana dosyć obszernie. Wspomnijmy jeszcze, że notkom właśnie poświt'(cona była wystawa w Pałacu Kazimierzowskim w lipcu ubiegłego roku, a ostatnio rozpoczt'(ły nowy żywot w świecie wirtualnym. Już dawno zauważyliśmy bowiem, że opcitowe notki mają strukturę internetowego bloga. Dlatego właśnie na stronie www.opcit.blox.pl można przeczytać wiele z nich. Czytelnicy mogą więc na bieżąco komentować nasze spostrzeżenia. "Opcit" tym samym staje się gazetą interaktywną. Wzmocnieniu tej interaktywności służyć ma także opcitowe forum internetowe, które rozpocznie działanie w październiku tego roku. Naszemu blogowi nadaliśmy nazwę "Życie seksualne dzikich". Tytuł książki Malinowskiego wykorzystujemy także w akcji fotograficznej. To wizualny, a zarazem w pełni antro- �360 Recenzje i noty recenzyjne pologiczny komentarz do współczesnej rzeczywistości: grupa młodzieży przy grillu jak żywcem wyjęta z obrazu Leonarda da Vinci Ostatnia wieczerza, sprzedawca w warzywniaku podaje młodej kobiecie jabłko, drwiąc z biblijnej sceny kuszenia, współczesny Syzyf dżwiga po schodach telewizor, a rozmawiający przez komórkę na moście świętokrzyskim mężczyzna zastyga w obiektywie jak postać z Krzyku Muncha. Na razie zdjęcia z tego cyklu (wszystkie autorstwa Artura Siennickiego ) prezentujemy na łamach "Opcitu" , kilka z nich można było też oglądać na wystawie pt. CodzienNiecodziennie zorganizowanej przez redakcję w ramach Festiwalu Nauki w IEiAK UW. W przyszłości chcielibyśmy je zaprezentować szerszej publiczności - na wystawach w galeriach lub akcjach plenerowych, czy nawet na bilbordach. Tym sposobem zostanie zrealizowane jedno z podstawowych założeń "Opcitu": wyjście z tematyką antropologiczną poza styl wysokoakademicki i krąg odbiorców literatury fachowej. Temu służą też opcitówki, imprezy promujące kolejne numery pisma. Na naszej stronie internetowej (www.opcit.jaaz.pl)rnożna przeczytać: "Organizowanymi przez nas imprezami - OPCITÓWKAMI - tworzyliśmy most pomiędzy Uniwersytetem a Clubbingiem. Opcitówki nie były występami gadających głów, a raczej około naukowymi spektaklami. Nie wykładami, a raczej wykłaDADAmi. Pokazywaliśmy slajdy, puszczaliśmy muzykę, karmiliśmy, poiliśmy, okadzaliśmy mongolskim kadzidłem, badaliśmy rozmiar głowy. Na Opcitówce cielesnej tańczyły Długonogie Tancerki Wudu". Na jednej z opcitówek pokazaliśmy zrealizowany przez nas we współpracy ze studentem łódzkiej szkoły filmowej krótki film Naukowcy i kuglarze będący zarówno reklamówką samego pisma, jak i pastiszem etnografii jako nauki. W filmie tym m.in. Bronisław Malinowski bawił się potajemnie konikami z chleba, kucharz w czapce znalezionej na śmietniku w Brazylii po przejściu karnawałowych szkół samby robił sałatkę z psa i tekstów z "Opcitu", a sobowtór Marii Janion czytała fragmenty "Przeglądu prasy etnograficznej". Skoro jużjesteśmy przy kolejnym eksportowym dziale "Opcitu" warto powiedzieć o nim kilka słów. Oddajmy głos Jerzemu Rohozińskiemu, który w portalu www.witrynaczasopism.pl pisał o przeglądzie prasy: "Zwłaszcza pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, za to pomysłowo pogrupowany wybór cytatów z polskich periodyków etnograficznych zasługuje na uwagę i przykład. Oto naukowe spostrzeżenia jednego z tuzów polskiej antropologii kulturowej zamieszczone na łamach «Etnografii Polskiej» w 1980 roku: «Informatorki wyraźnie wykazywały indywidualne preferencje, mówiąc, że wolą doić krowy niż owce, kobyły niż krowy»". W piśmie swoje stałe miejsce ma też: komiks, publikowana była powieść w odcinkach, jest krótka VIPowiedż, fotoreportaż "klisze" i "fatamorgana" - dziennik z podróży tajemniczego profesora Schwarzenfussa, który dzieli się z czytelnikami "Opcitu" spostrzeżenia na temat nieodkrytych dotąd ludów o dziwnych nazwach: Godgabdibowie, Manemonenanenowie czy Faaowie. I tymi właśnie sposobami próbujemy pokazać, jak fascynującą wiedzą (a może sztuką?) może być antropologia kulturowa. I że może mieć cojones - o których pisał w numerze 3(16)12004 "Opcitu" Wojciech Burszta za Tomem Robbinsem. Magdalena Radkowska Agnieszka Kościańska �Recenzje i noty recenzyjne 361 Collectanea Eurasiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych, red. Jadwiga Pstrusińska, Piotr Stalmaszczyk, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, ss. 422. Skąd wzięła się nazwa "Europa", znajomość medycyny arabskiej na naszym kontynencie do XVII wieku, średniowieczne kontakty językowe ludów słowiańskich i tureckich, apokryficzna legenda o św. Tomaszu, naftowe kraje Orientu jako źródło awansu materialnego dla polskich robotników i inżynierów - to tylko niektóre z tematów poruszanych w prezentowanej tu pracy zbiorowej. Wydawnictwo powstało na marginesie działalności Pracowni Interdyscyplinarnych Badań Euroazjatyckich w Instytucie Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Główną inicjatorką przedsięwzięcia była prof. Jadwiga Pstrusińska, która od lat stara się grupować wokół swojego ośrodka pracowników naukowych z różnych pokrewnych dyscyplin humanistycznych. Obok naj liczniej rzecz jasna reprezentowanych filologów znaleźli się w tym gronie takźe historycy, literaturoznawcy, badacze kultury i etnolodzy. Ci ostatni znajdą tu interesujący szkic obyczajowy Marka Tracza na temat zderzenia dwu wizji Betlejem w oczach przybywających do Ziemi Świętej polskich pielgrzymów w XIX wieku. Wyniesiony przez nich z lat dziecinnych jasełkowy obraz betlejemski nie przystawał do realiów ekologicznych, obyczajowych i politycznych, w jakich egzystowało w tym czasie owo centrum pątnicze chrześcijaństwa. Dwa teksty Joanny Bar poruszają z kolei inną problematykę. W pierwszym autorka zwraca uwagę na dorobek Mateusza Gralewskiego, polskiego zesłańca i zarazem badacza dziewiętnastowiecznego Kaukazu. Pomijając naiwne i kompilatorskie partie prac Gralewskiego, dotyczące odległych dziejów regionu, Joanna Bar wskazuje na wartość jego rozważań w co najmniej czterech aspektach. Są nimi znane zesłańcowi z pierwszej ręki opisy metod, jakimi Rosja podbijała Kaukaz, natrafiając na opór górali, informacje na temat kultury i życia codziennego miejscowych plemion, dane dotyczące przebywających w tej części carskiego imperium Polakach i ich roli cywilizacyjnej, wreszcie obraz pracy duszpasterskiej polskich księży, sprawujących opiekę nad rodakami. Drugim tekstem jest zawarta w dziale recenzyjnym obszerna prezentacja wywodów tureckiej etnolożki, Ayse S. Caglar z Berlina, na temat prób zmiany popularnego obrazu Turka w Niemczech. Służyć ma temu zmiana sztafażu reklamy i sprzedaży popularnego, orientalnego placka faszerowanego, zwanego Donerkebab. Zabawne, że w dobie rosnącej popularności egzotyki orientalnej producenci tureckiego przysmaku ulicznego zaczęli kamuflować jego bliskowschodniąproweniencję, zachwalając co najwyżej jego walory zdrowotne z reklamowego arsenału "zdrowej żywności". W kręgu współczesności pozostaje też rozdział Leszka Dzięgla dotyczący aspektów obyczajowych prac polskich robotników i inżynierów na zbiorowych kontraktach w bliskowschodnich i północnoafrykańskich krajach naftowych. Autor uwzględnił w tych pobytach specyfikę prawną i polityczną epoki komunistycznej, w której zawierano kontrakty i werbowano kadry pracownicze. Niektóre z rozdziałów omawianej pracy przetłumaczono na język angielski, a jeden z nich wydrukowano w wersji niemieckiej. Teksty polskie uzupełniono angielskimi streszczeniami, niestety na ogół bardzo krótkimi. Problematyka Eurazji jest tak rozległa i różnorodna, że trudno byłoby oczekiwać w tego typu wydawnictwie jakiejkolwiek próby syntezy czy podsumowania. Książka daje czytelnikowi co najwyżej wgląd w rozległość tematyki i zachęca do refleksji nad różnymi aspektami kultur tych obszarów. Prezentuje przykłady zainteresowań badawczych poszczególnych autorów. Szkoda, że redakcja nie zaopatrzyła całości w krótkie informacje biograficzne osób biorących udział w przygotowywanym dziele. Leszek Dzięgiel �o(<l!opod) :);)!h\OłZllf 'nul <J.lu<Jlplł1W 'P1S~!S!l;)!)I°hnl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e889e116ef4a1620f5131f4a571f8.pdf 65379b52598f91001619459216deee6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4849 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.313-342 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE W i l l i a m F. P r i c e , R i c h a r d H. C r a p o , Psychologia w badaniach międzykul­ turowych, tłum. Agnieszka Nowak, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003, ss. 214. Psychologia międzykulturowa (<cross-culturepsychology), czyli konglomerat psycho­ logii i antropologii kulturowej, to dziedzina nader słabo zaznaczająca się w nauce polskiej, rzec by można — właściwie nieobecna. Od strony psychologii możemy mówić tylko o pra­ cach Pawła Boskiego, choć trzeba wspomnieć, że autor ten reprezentuje pewien wycinek poszukiwań podejmowanych przez cross-culture psychology, który na potrzeby niniejsze­ go tekstu nazwałbym „międzykulturowością oswojoną”. Cechą charakterystyczną tego nurtu jest to, że dotyczy on społeczeństw kulturowo dla nas obcych wyłącznie pod względem treściowym, nie dotyka zaś tych, których odmienność od świata euroamerykańskiego jest strukturalna. W badaniach prowadzonych w ramach tej opcji najczęściej kulturę sprowadza się do zbioru wartości kształtujących człowieka. Mówi się więc tutaj o wpływie religii, etniczności czy języka na wymiary psychologiczne jednostki. Z kolei studia tyczące „międzykulturowości nieoswojonej” dotyczą społeczeństw mocno oddalonych kulturowo od świa­ ta badacza, a więc takich, które są— przynajmniej na początku— całkowicie niezrozumiałe. Ich „obcość” bierze się z innej organizacji strukturalnej, np. odmiennego formalnego upo­ rządkowania relacji pomiędzy przekonaniami a działaniem. W tej opcji kultura pojmowana jest nie tylko jako świat przekonaniowy, ale przede wszystkim jako praktyka społeczna, któ­ ra kształtuje sposoby konstruowania cielesności, działania pamięci, rozwiązywania prak­ tycznych problemów itp. Do jej badania wydaje się nieco bardziej predestynowana ta druga gałąź nauk społecznych, tworzących cross-culturalpsychology, tj. antropologia kulturo­ wa wraz ze swoim tradycyjnym przedmiotem studiów — społeczeństwami pierwotnymi (tu­ bylczymi, niepiśmiennymi). Niestety, w Polsce ta dyscyplina akademicka wykazuje brak zainteresowania badaniami tego rodzaju. Naturalnie, to zaniedbanie poznawcze odbija się na naszym rynku wydawniczym, stąd też monografii na dobrą sprawę prawie nie ma, a i w opracowaniach psychologia międzykul­ turowa jest ledwie wspominana przy użyciu ciągle tych samych, czasami zresztą mocno wątpliwych, przykładów: agresywni Indianie Yanomami, łagodni Samoańczycy, strojący się mężczyźni Tchambuli, kolektywni i zawstydzeni Japończycy, wyliczający swoje określenia śniegu Eskimosi itd. Dlatego też ukazanie się książki wprost odwołującej się do tej dziedziny powitałem z niekłamaną radością i zainteresowaniem. Jej tytuł— Psychologia w badaniach międzykulturowych — brzmi dumnie i wiele obiecuje. Niewiele jednak daje. Niestety, akurat ta pozycja nie oferuje dobrego wglądu w cross-cultural psychology, a tym samym okazja wprowadzenia na polski rynek pierwszej, a zarazem wartościowej książki z tego kręgu zosta­ ła zaprzepaszczona. Poniżej spróbuję uzasadnić ten sąd, przytaczając swoje wątpliwości dotyczące tego wydawnictwa. Zacznijmy od skrótowej charakterystyki omawianej pozycji. Jaki cel postawili przed sobą jej autorzy? „Książka ta jest próbą przybliżenia Czytelnikowi innych kultur, służącą przeła­ mywaniu etnoeentrycznego sposobu myślenia i stereotypów kulturowych. Naszym najważ­ niejszym celem jest pomóc Czytelnikowi w lepszym zrozumieniu podobieństw i różnic mię­ dzy ludami świata, w odniesieniu do zasad, pojęć i zagadnień psychologicznych” (s. 10). Tyle o zamiarach. - �31 4 Recenzje i noty recenzyjne Odnotujmy też, że Psychologia w badaniach międzykulturowych jest podręcznikiem akademickim wydanym po raz pierwszy w 1994 roku, swego rodzaju lekturą dodatkową do kursu początkowego na psychologii (stąd też tytuł oryginalny książki — Cross-Cultural Perspectives in Introductory Psychology — różni się nieco od polskiego). Jej struktura jest prosta, choć bardzo obszerna. Składa się na nią 16 części, których tematyka dotyczyć ma tych samych pojęć, z którymi spotykają się studenci w ramach kursu wprowadzenia do psychologii. Różnica polegać ma na przedstawieniu ich w odmiennym kontekście kulturo­ wym. Uprzedzić jednak wypada, że dokonany wybór jest dość swobodny i niezbyt spójny. Stąd też obok takich tematów jak doznania zmysłowe, pamięć, emocje, rozwój osobniczy czy osobowość, figurują także części dotyczące seksualności, psychologii zdrowia, badań i teorii psychologicznych, stanów świadomości, motywacji czy też relacji pomiędzy pozna­ niem a językiem. Każda część złożona jest z jednego, dwóch bądź trzech rozdziałów, które najczęściej stanowią krótkie opracowania wybranych badań z zakresu antropologii i psy­ chologii międzykulturowej. Każdy rozdział dotyczy innej tematyki, innego problemu oraz innego ludu. Także i tutaj wybór poszczególnych zagadnień bywa dość przypadkowy. Wystarczy wspomnieć, że w dziale poświęconym psychologii zdrowia mamy trzy rozdziały poświęcone po kolei: czarom, stylom radzenia sobie wśród dorastającej młodzieży z Nie­ miec i Izraela oraz pandemii AIDS. Dodatkowo każdy rozdział jest zaopatrzony w bibliogra­ fię, propozycję lektur uzupełniających oraz pytania do dyskusji na zajęciach. Całość spra­ wia wrażenie niezwykle urozmaiconego zbioru. Jako że nie sposób omawiać, choćby skrótowo, tak różnorodnej treści, przejdę do wyra­ żenia swych wątpliwości. Proponuję spojrzeć na Psychologię w badaniach międzykultu­ rowych pod dwojakim kątem: 1. realizacji zakładanego przez nią celu oraz 2. jakości przeka­ zywanej przez nią wiedzy. Przyjrzyjmy się najpierw przekazowi książki. Otóż nie mogę oprzeć się wrażeniu, że auto­ rom udało się osiągnąć skutek wręcz odwrotny od zamierzonego. Nie tyle obala ona stereo­ typy na temat innych kultur, co je potwierdza. Uchwycić można nawet pewną zależność: im bardziej prezentowana grupa etnojęzykowa oddalona jest kulturowo od społeczeństwa euroamerykańskiego, tym większa następuje stereotypizacj a jej obrazu. Zupełnie tak, jakby autorzy w nieuświadomiony sposób działali według reguł wiedzy potocznej. Kiedy wybie­ rają tematy odnoszące się do „międzykulturowości oswojonej” (np. zagadnienie zależności pomiędzy rasą a inteligencją w USA), wtedy stosują kryteria naukowości i nie powielają sądów zdroworozsądkowych. Kiedy jednak przychodzi im zaprezentować studia z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej” (np. postawy wobec starych ludzi wśród kultur rdzen­ nych Amerykanów), wtedy uruchamiają swoje wyobrażenia „dzikich ludów” i szukają po­ twierdzających je przykładów. Jakie to obrazy? W pierwszym rzędzie polegają one na epatowaniu egzotyką. Dla przykładu popatrzmy na poniższy opis: „Według przedstawicieli ludu Nuer śmierć przepowiadają nie tylko poja­ wiające się w snach sceny umierania, ale także ryby pewnego gatunku oraz żółw, którego śniący nie może złapać” (s. 46). Właściwie czemu on służy? Może przybliżeniu nam symbo­ liki, jaka pojawia się w nuerskich snach? Chyba nie, bo nie dostaniemy już żadnej informacji ani na temat wyobrażeń Nuerów na temat żółwia, ani o kontekstach społecznych, w których następuje jego łowienie, ani tym bardziej nie uświadczymy żadnej wzmianki o statusie ontologicznym śnienia w tym społeczeństwie. Co za to otrzymamy? Inny lud i inny „szczegół etnograficzny”: kobiety Zulu śnią o bykach, które przebijająje rogami. I wyliczanka trwa dalej. Słowem, dostajemy informację odartą z kontekstu kulturowego. Na tym właśnie pole­ ga strategia egzotyki i dziwaczności — pokazuje się coś, co jest niby obce i niezrozumiałe, ale równocześnie atrakcyjne emocjonalnie. Oto więc mieszkańcy wyspy Dobu, żyjący jako­ by w atmosferze nieustannej podejrzliwości, członkowie ludu Ifaluk cały czas otoczeni przez świat duchów, wreszcie swoiste kuriozum: kanibalizm wśród Azteków, których kapłani pod �Recenzje i noty recenzyjne 315 pretekstem zadowolenia bogów „zezwalali głodnej populacji, aby ruszyła przed siebie i ła­ pała ludzi przeznaczonych do zjedzenia” (s. 82) — wszystkie te slajdy pomagają czytelniko­ wi w utwierdzeniu swoich przypuszczeń co do „dzikich”. Mało jednak mają wspólnego z perspektywą współczesnej antropologii kulturowej, której pierwszoplanowym wysiłkiem jest chęć takiego przybliżenia „dziwacznych” zachowań, abyśmy byli w stanieje zrozumieć jako strategie normalnego i rozsądnego działania. Po drugie, książka służąca ponoć „przełamywaniu etnocentrycznego sposobu myśle­ nia” produkuje podskórny obraz Innych jako ludzi posiadających znacznie węższy hory­ zont poznawczy niż członkowie naszej kultury, i to zarówno w zakresie wiedzy o świecie, jak i samych narzędzi poznawczych. „Dzicy” myślą trochę bardziej naiwnie niżmy, ponieważ są uzależnieni od czynników społecznych, środowiskowych itp. — tak streściłbym myśl prze­ wijającą się przez rozdziały dotyczące „międzykulturowości nieoswojonej”. Przykład? Oto Eskimosi z Aviłik, którzy sądzą, że śmierć — naturalna z naszej perspektywy — jest wyni­ kiem działania czarów. I dalej opis pewnej sytuacji. Kiedy jeden z nich zachorował, przypisy­ wał swoje schorzenie chęci zemsty ze strony ducha zmarłej żony. Jednak wystarczyło, aby badacz podarował mu dwie tabletki aspiryny z odpowiednim wyjaśnieniem ich „odczyniają­ cych mocy” i już następnego dnia nastąpiło jego „cudowne” ozdrowienie. Tłumaczenie tego przypadku, przytaczane przez autorów, nieuchronnie podąża w deterministyczną stronę — ludzie ci swoje życiowe nieszczęścia wyjaśniali czarami, albowiem kiepska była ich sytuacja ekonomiczna i społeczna. Kiedy tylko uległa poprawie, m.in. dzięki współczesnej medycy­ nie i uspokajającej sile katolickich rytuałów, wtedy czary straciły na znaczeniu. „Dzisiaj Eski­ mosi przywiązują znacznie mniejszą wagę do mistycznych przyczyn zdarzeń, ponieważ le­ piej rozumieją ich przyczyny naturalne” (s. 107). Innymi słowy, kiepskie warunki bytowe powodują wysoki poziom stresu, który z kolei próbuje być obniżany przez konstruowane ad hoc prymitywne koncepcje świata. Tego typu wyjaśnień znajdziemy w książce sporo. Inne determinizmy objaśniają tzw. „wiarę w czary” brakiem pokojowych instytucji kontroli społecznej lub socjalizacją, która wytwa­ rza lęk związany z trudnościami z kontrolowaniem agresji bądź impulsów seksualnych. Nie chodzi mi jednak o to, aby wykazywać tutaj błędność takiego sposobu rozumowania. To osobny temat, w jakim zakresie i kiedy tak się dzieje. To, na co chciałbym zwrócić uwagę, to efekt stosowania wyjaśnień deterministycznych w omawianej pozycji. Jest nim brak czyn­ nika sensotwórczego w organizowaniu świata i jego przekształcaniu. To inne zmienne mają tu moc sprawczą: środowisko naturalne, wyobrażenia zbiorowe, mechanizmy psychologiczne generowane przez siłę tradycji, ale nie ludzie jako działające sensownie jednostki. Dzięki temu Inni jawią się jako kolejne wcielenie Frazerowskiego „dzikiego”, który ciągle zadaje sobie samemu pytania i niezmiennie udziela na nie błędnych odpowiedzi. Dlaczego? Bo jest od czegoś zależny (środowiska, wyobrażeń zbiorowych, tradycji), w przeciwieństwie do nas, którzyśmy z tego typu niewoli już się wydobyli. To następna odsłona oświeceniowego mitu — stereotypu mówiącego o wyższości poznawczej ludzi Zachodu wynikającej z lepszej sku­ teczności wiedzy naukowej. W Psychologii w badaniach międzykulturowych student cią­ gle otrzymuje widome oznaki tego, że Inny stoi trochę niżej od niego na drabince rozwoju poznawczego, nie dostaje za to żadnej możliwości „wejścia w skórę ludzi stamtąd” i spojrze­ nia na świat poprzez ich usensowniające okulary. Wtedy być może zyskałby nieco inną perspektywę od wszystkowiedzącej wizji Price’a i Crapa, a tzw. „czary” przestałyby być dla niego zwykłym placebo. Wskutek tego książka wprawdzie rozgłasza wszem i wobec, że nie ma jednakiej dla wszyst­ kich natury ludzkiej (s. 14), ale jeśli się przyjrzeć wydźwiękowi poszczególnych rozdziałów łacno odkryjemy, że owszem — istnieje i ma się całkiem dobrze. Oto spis jej niektórych cech: uniwersalna jest percepcja świata, agresja, osobowość, zaburzenia psychiczne, stadia roz­ woju poznawczego i moralnego czy też wyrazy twarzy obrazujące emocje. Z kolei uzależnio­ �316 Recenzje i noty recenzyjne ne od kultury są takie dziedziny psyche jak opis percepcji świata, sposób rozumienia do­ świadczeń zmysłowych, treść marzeń sennych, depresje, płeć, sposób używania alkoholu i narkotyków. Jak widać, rdzeń ludzkiej natury został dość łatwo wyodrębniony, a zróżnico­ wane są tylko jego „rozszerzenia”. „Ludzie są wszędzie tacy sami” głosi niejawny komuni­ kat Psychologii w badaniach międzykulturowych, a jeśli pozornie wygląda na to, że się różnią, to jest to wynik ich zależności od czynników społecznych i środowiskowych. Nie­ wykluczone, że tak jest. Wolałbym jednak o tym przekonać się dzięki rzetelnej argumentacji, a nie podskórnej perswazji. Popatrzmy teraz na jakość zgromadzonej wiedzy. Aby to ocenić, przyjrzyjmy się, jak zo­ stały dobrane źródła i jak je wykorzystano. Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to wygląda na to, że autorzy albo nie stosowali żadnego klucza do wyboru tych, a nie innych prac (prócz skojarzeniowego), albo też klucz ten pozo­ stawał dla nich nieznany (wybór zależałby wtedy od tego, czy dane badania potwierdzają poglądy i przesądzenia autorów, czy też nie). Trudno bowiem dopatrzyć sięjakiegoś kon­ ceptualnego porządku w sposobie doboru literatury. Niektóre zagadnienia zostały omówio­ ne na podstawie dzieł autorów dlań istotnych lub wręcz nieodzownych (np. prace P. Ekmana dla kwestii powszechności mimicznych sposobów okazywania emocji lub też badania H. Conklina odnoszące się do wpływu kultury na postrzeganie kolorów), inne zaś sprawiają wrażenie opartych na dorobku mało znaczących badaczy (np. praca D. Gutmanna o uniwer­ salizmie zmian osobowości w cyklu życia albo też artykuł J. Brown traktujący o żeńskiej inicjacji). W efekcie otrzymujemy bardzo nierówną bazę bibliograficzną, w której trudno wy­ odrębnić pozycje ważne od mniej ważnych. Dodatkowo, taki sam status posiadają w niej teksty zarówno o różnym „ciężarze merytorycznym” (opracowania, raporty z badań, mono­ grafie, prace stricte teoretyczne, polemiki, przyczynki itp.), jak i pochodzące z różnych okre­ sów rozwoju dyscypliny (obok pozycji z lat 90. figurują artykuły z roku 1901 i oba są do­ myślnie uznawane za równie ważkie źródło informacji). Taką praktykę można by było jeszcze od biedy zaakceptować, gdyby nie częsty brak krytycyzmu wobec przytaczanych pozycji, który owocuje podawaniem wysoce wątpliwych sądów w aureoli prawdziwego opisu świata. Dzięki temu — że wrócę do wstrząsającego dla mnie „odkrycia” — student dowie się, iż Aztekowie uprawiali kanibalizm z powodu niedo­ statku białka w organizmie. Ten pogląd ukuty na bazie hipotezy proteinowej, zakwestiono­ wanej zresztą prawie 30 lat temu, „przesiąkł” do obiegu popularnonaukowego m.in. dzięki umiejętności perswazyjnego pisania Marvina Harrisa, ale na gruncie współczesnej ekologii kulturowej funkcjonuje co najwyżej jako ciekawostka z przeszłości. Odpowiada jednak na­ szej potrzebie egzotyki. Tego typu przykładów da się znaleźć więcej. Nie zdziwi nas to jed­ nak, jeśli popatrzymy na „wiek” poszczególnych książek i artykułów będących podstawą recenzowanej pozycji. Otóż gros ich przypada na lata 50., 60. i 70., z których te antropolo­ giczne powstały najczęściej pod wpływem psychokulturalizmu (np. prac Abrama Kardinera, Margaret Mead czy Johna Whitinga) — kierunku poddanego już dość dawno gruntow­ nej krytyce. Innymi słowy, nierzadko otrzymujemy dane wyłącznie historyczne, choć przed­ stawiane przez autorów jako stan współczesnej wiedzy. Czasami prowadzi to do sytuacji wręcz komicznych, kiedy za „najnowsze badania” uchodzi praca Reo Fortuna Scorcerers ofDobu z roku ni mniej ni więcej 1932! (s. 11). Ten dość beztroski sposób doboru źródeł jest niestety powiązany z metodą ich wyko­ rzystania. „Niestety” -— ponieważ im dalej sytuuje się rozpatrywany problem od naszego kręgu kulturowego, tym mocniej Price i Crapo hołdują zasadzie „metodologicznej przeźroczystości”. Polega ona na tym, iż twierdzi się, że świat jest, jaki jest, wystarczy go opisać i odkryć jego naturę. Narzędzia i techniki badają to, co twierdzą, że badają. Nie mówi się tu o hipotezach, które byłyby potwierdzane bądź obalane (choć, gwoli szczerości, zdarzają się chwalebne wyjątki). Nie nadmienia się za często o trudnościach metodologicznych i wyni­ �Recenzje i noty recenzyjne 317 kłych stąd rozbieżnościach w wynikach. Nie, w zamian za to autorzy oferują nam w przewa­ żającej części materiału niezachwiane stwierdzenia mówiące o tym, jak się rzeczy mają. Tak więc przytaczani badacze „odkrywają”, „znajdują”, „opisują”, „zauważają”, miast „twierdzić”, „sądzić” lub „próbować udowodnić”. Jest to o tyle przykre dla mnie jako antropologa, że w przypadku rozdziałów zajmujących się „międzykuiturowością oswojoną” Price i Crapo nie mają większych problemów z przestrzeganiem zasad krytyki źródeł. Za to, gdy zaczynają wyjaśniać „dziwaczność” zachowań ludzi z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej”, wtedy teoria i zbudowane na jej podstawie hipotezy nagle znikają, a na placu boju pozostają same wyniki badań przedstawiane jako fakty. Wygląda na to, że im dalej i bardziej obco, tym badania prowadzi się łatwiej i przejrzyściej. Tego typu postępowanie zobaczymy wyraźnie, kiedy skonfrontujemy omawianą książ­ kę z innymi podręcznikami z tego obszaru. Dla przykładu weźmy Cross-Cultural Psycholo­ gy autorstwa J. Berry’ego i spółki (Cambridge 1992) oraz monumentalny, sześciotomowy Handbook o f Cross-Cultural Psychology pod zbiorczą redakcją H.C. Triandisa (Boston 1980-1981). Już pierwszy rzut oka pozwoli nam dostrzec, że czyni się tam dokładnie na od­ wrót. Wyniki badań przedstawiane są zwykle przy ukazaniu ich zaplecza metodologicznego i w odniesieniu do dokonań poprzedników. A ponieważ wymaga to dużej erudycji — psy­ chologia międzykulturowa to olbrzymia dziedzina — toteż nie dziwi fakt, że obydwa pod­ ręczniki są wynikiem pracy zespołowej. Po części tłumaczy to fakt porażki, jaką ponieś li Pri­ ce i Crapo, usiłując we dwójkę napisać przystępny i ciekawy podręcznik zapoznający stu­ dentów z perspektywą międzykulturową w psychologii. Ogarnąć w sposób kompetentny tak duży obszar nie jest łatwo, a zastanawiam się, czy jedna osoba może w ogóle tego do­ konać. To wyjaśnia niektóre niedostatki poznawcze samej książki, ale w dalszym ciągu pozosta­ wia otwartą kwestię celów, jakie przyświecały tłumaczowi i wydawcy podczas dokonywa­ nia wyboru tej a nie innej pozycji. Niestety, w tej sprawie skazani jesteśmy na domysły. Jakiś trop sugeruje fragment recenzji wydawniczej zamieszczony na okładce, w którym można przeczytać m.in., że zaletą tej pozycji jest jej egzotyka z punktu widzenia odbiorcy oraz „ko­ rzystny dydaktycznie silny kontrast odmienności względem współczesnego świata tech­ nologicznego, w którym toczy się życie naszych studentów”. Wynikać może z tego, że od przekazywania aktualnego stanu wiedzy ważniejsza jest atrakcyjność dydaktyczna zajęć uniwersyteckich, choćby i oparta na mocno wątpliwych przesłankach. Być może zadecydo­ wały też inne względy. Niezależnie od tego, jak było, czytelnik ponosi oczywistą szkodę poznawczą— dostaje do rąk kiepską pozycję. Czy to oznacza, że Psychologia w badaniach międzykulturowych nie ma żadnych za­ let? Ależ skąd! Są w niej rozdziały, które mógłbym z czystym sumieniem polecić każdemu zainteresowanemu tą tematyką. Zdarzają się omówienia problemów wymykające się opisa­ nym powyżej pułapkom, i to niezależnie od tego, której międzykulturowości dotyczą. Kło­ pot jednak w tym, że są one „poukrywane” wśród części złych lub mocno wątpliwych. A nie każdy, a zwłaszcza student, posiada wiedzę konieczną od oddzielenia jednych od drugich. Podręcznik winien chyba prezentować zasób wiedzy w miarę pewnej, co do której zasadno­ ści z grubsza panuje zgoda wśród wszystkich uczonych z danej dyscypliny. Tego warunku omawiana praca nie spełnia, a to każe wątpić w jej przydatność dydaktyczną. Tarzycjusz Buliński �318 Recenzje i noty recenzyjne A n n e A p p l e b a u m , Gułag, przeł, Jakub Urbański, Świat Książki, Warszawa 2005, ss. 624. Wyróżniona w 2004 roku nagrodą Pulitzera książka Anne Applebaum to monumentalna, licząca ponad pięćset stron, opowieść o historii oraz — artykułowanym z perspektywy ofiar — doświadczeniu sowieckich obozów koncentracyjnych (w skrócie określanych jako Gu­ łag). Inspiracją do jej stworzenia stało się osobiste doświadczenie autorki. Czytamy o tym we „Wstępie”: „Po raz pierwszy zetknęłam się z (...) problemem [pamięci o Gułagu— przyp. A.Rz.] kilka lat temu, podczas przechadzki po moście Karola, jednej z głównych atrakcji tu­ rystycznych cieszącej się świeżą demokracjąPragi. Szłam wśród kuglarzy i tancerzy, co kil­ kanaście kroków mijając stragany pełne obrazków z widokami pięknych uliczek, tanią biżu­ terią i breloczkami z napisem «Praga» — słowem wszystkim, czym handluje się w tego typu miejscach. Wśród tych drobiazgów były też sowieckie parafemalia wojskowe: czapki, epo­ lety, klamry od pasków i cynowe znaczki z Leninem i Breżniewem, jakie onegdaj w klapach mundurków nosiły dzieci w ZSRS. Większość klientów, kupujących sowieckie emblematy, stanowili amerykańscy łub zachodnioeuropejscy turyści. Zapewne wszyscy oburzyliby się na samą myśl o noszeniu w klapie swastyki. Nikt jednak nie miał nic przeciwko przypięciu sierpa i młota do koszulki lub czapki” (s. 13). Wywołana tym przeżyciem refleksja o (wyrosłej z nieznajomości historii) społecznej obojętności wobec zbrodni komunizmu zaowocowała — podjętym przez Appelbaum — wysiłkiem na rzecz ocalenia, a zarazem pogłębienia zbiorowej pamięci o tym, jakże ważnym i znaczącym, fragmencie przeszłości. Będący rezultatem jej kilkuletnich poszukiwań badaw­ czych Gułag zaświadcza, iż były one prowadzone z ogromnym zaangażowaniem i niekłama­ ną ciekawością poznawczą. Dowodzi tego choćby obfitość źródeł, gromadzonych przez nią niekiedy z godnym podziwu uporem i poświęceniem, dzięki mozolnej pracy w archiwach oraz w trakcie (bardzo trudnych emocjonalnie dla obu stron) rozmów ze świadkami tamtych wydarzeń — ofiarami stalinowskich więzień i łagrów. Do tego dochodzą jeszcze, wykorzy­ stywane w dużej liczbie, pamiętniki, teksty literatuiy pięknej (poddane przez autorkę uważ­ nej analizie krytycznej), dokumenty i rejestry NKWD oraz liczne opracowania historyczne. Odwoływanie się do tak wielu różnorodnych źródeł podnosi walory poznawcze pracy; spra­ wia, iż utrwalony w niej obraz Gułagu jest obrazem niezwykle bogatym i wielostronnym, obejmującym rozmaite aspekty i wymiary opisywanej rzeczywistości. Wielką zaletą książki jest także jej przystępność. Czytelny i bezpośredni sposób narracji powoduje, iż może po nią sięgnąć dosłownie każdy, bez względu na zasób wiedzy o historii Sowietów. Lekturze sprzyja też przejrzysta i klarowna konstrukcja Gułagu, realizująca się w trzech (podzielonych na kilka rozdziałów i podrozdziałów) częściach. Pierwsza i ostatnia z nich ułożone są w porządku czasowym i opowiadają historię systemu sowieckich łagrów (począwszy od jego narodzin w łatach 1917-1939 aż po apogeum i powolny zmierzch w okresie 1940-1986), druga natomiast ma charakter achronologiczny i jest poświęcona życiu codziennemu w obozach. Całość uzupełnia znajdujący się na końcu książki aneks, w którym autorka przedstawia szacunkowe dane dotyczące liczby ofiar stalinowskiego terroru oraz wielce pomocny słowniczek terminologii łagiemej i języka więziennego. Z punktu widzenia badacza kultury najciekawsza jest bez wątpienia środkowa część pra­ cy. Stanowi ona szeroką panoramę codzienności sowieckich więzień i łagrów, przy czym można w niej wyodrębnić kilka wątków tematycznych. Pierwszy z nich dotyczy złożonego procesu inicjacji w rzeczywistość „innego świata”. Jak czytamy, rozpoczynał się on z chwilą aresztowania i postępował wraz z kolejnymi etapami zniewolenia, takimi jak: śledztwo, prze­ słuchanie, pobyt w więzieniu, transport oraz przybycie do obozu, które było momentem uruchamiającym szereg rytuałów mających na celu ostateczną „przeróbkę” człowieka w zeka (bezwolną istotę, pozbawioną wszelkich atrybutów własnej indywidualności i człowieczeń­ �Recenzje i noty recenzyjne 319 stwa; nazwiska, ubrania, rzeczy osobistych), Applebaum opisuje przebieg owego wtajem­ niczenia w system z wielką uwagą i precyzją, zaznaczając zarazem, iż było ono przeżyciem do tego stopnia tragicznym, że w zbiorowej pamięci ocalałych stało się, obrosłym gąszczem metafor i symboli, mitem — niemal równie trudnym do zrozumienia jak same obozy. Kolejnym analizowanym w książce zagadnieniem jest przestrzeń łagiemego świata. Naj­ ważniejszymi jej punktami były: baraki, w których mieszkali więźniowie, karcer, stołówka, szpital, dom spotkań, w którym organizowano widzenia z bliskimi, oraz tak zwana raboczaja zona, czyli teren pracy. Każde z tych miejsc miało odrębny charakter, jak również narzucało własne, sztywne reguły dotyczące zachowania oraz poruszania się w jego obrębie. Podobnie miała się rzecz z czasem. Tak jak i przestrzeń, był on rządzony przez cały system norm i zakazów, które określały harmonogram dnia więźnia (w języku obozowym tak zwany reżim); decydowały o tym, kiedy go obudzić, podać coś dojedzenia, odprowadzić do pracy, pozwolić się umyć czy odpocząć. Adaptacja do stwarzanych przez ów system wymogów była jednym z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych wyzwań, jakie przynosiła egzy­ stencja w warunkach zniewolenia. Zadaniem równie wymagającym była nauka relacji i zachowań społecznych obowiązują­ cych za drutami zony. Pisząc o nich, autorka rekonstruuje kolejne szczeble hierarchii obozo­ wego świata, a także przedstawia cechy charakterystyczne poszczególnych kast i grup, które ją tworzyły. Szczególnie zajmujący jest w tym kontekście fragment dotyczący urków, czyli więźniów kryminalnych, stanowiących grupę najbardziej wyróżniającą się, a jednocześnie najbardziej wpływową spośród społeczności zaludniających łagry. Jak mówi Applebaum, urki byli rodzajem antysocjalnej ferajny, wywierającej przemożny, a przy tym silnie demora­ lizujący wpływ na życie zeków. Ich żargon — zadziwiający wymyślnością oraz niesłychaną obfitością przekleństw, obelg i wulgaryzmów — stał się z czasem „oficjalnym” językiem obozów. Opanowanie tego osobliwego kodu komunikacyjnego (często zresztą mimowolne, wynikające z osłuchania) było jednym z rytów inicjacyjnych, przez który przeszli niemal wszyscy więźniowie Gułagu. Oprócz języka, tym, co czyniło z kryminalnych osobną katego­ rię społeczną, był również odmienny (rzucający się w oczy) strój oraz rozbudowana, ściśle sformalizowana subkultura. Ogromnie ciekawy jest także u Applebaum rozdział opowiadający o więzionych w ła­ grach kobietach. Dowiadujemy się z niego, w jakim stopniu płeć determinowała życie w nie­ woli oraz jak pewne typowo kobiece doświadczenia (ciąża, poród, macierzyństwo) realizo­ wały się w rzeczywistości „innego świata”. Omawianą część książki zamykają rozważania dotyczące obozowych strategii przetrwania oraz — podejmowanych przez zeków — aktów buntu i oporu przeciwko terrorowi Gułagu. Jak już wspomniałam, to właśnie ta część recenzowanej pracy zasługuje na szczególne zainteresowanie badacza kultury. Przynosi ona bowiem, nadzwyczaj bogato i pieczołowicie udokumentowany, zapis życia codziennego w warunkach skrajnych. Pokazuje, w jaki spo­ sób człowiek reaguje na presję związanych z nimi — już zaistniałych lub zawsze możliwych — niebezpieczeństw i zagrożeń, odsłaniając tym samym istotną cząstkę prawdy o ludzkiej naturze: o jej niezbywalnych potrzebach, o ograniczeniach oraz (często zadziwiającym) potencjale fizycznym i duchowym. Na zakończenie tego krótkiego omówienia chcę podnieść dwie drobne wątpliwości, ja­ kie nasuwa lektura książki Appelbaum. Obie z nich dotyczą kwestii źródeł. Otóż po pierwsze, można się zastanawiać, czy słuszne jest przekonanie autorki o takiej samej wartości informacyjnej tekstów literackich oraz innych (nieartystycznych) przekazów na temat Gułagu. Jak bowiem wiadomo, literatura, nawet ta ściśle autobiograficzna, zakłada zawsze jakiś rodzaj kreacji, „ubarwiania” rzeczywistości (najczęściej w imię podniesienia walorów estetycznych dzieła). Tym samym podważa ona -— po części -— swą prawdomów­ ność jako świadectwa, czyli „wiernego obrazu” rzeczywistości. Oczywiście, z podobnymi �320 Recenzje i noty recenzyjne zabiegami fikcjonalizacji możemy się także zetknąć w przypadku innego rodzaju źródeł, lite­ ratura wszakże czyni to niejako z założenia, intencjonalnie. Po drugie, w omawianej pracy nie wspomina się w ogóle o dziennikach (lecz wyłącznie o pamiętnikach) jako o materiale rejestrującym doświadczenie „innego świata”. Nasuwa się w związku z tym pytanie, czy autorka nie miała do nich dostępu, czy też celowo (a jeśli tak, to dlaczego) z nich nie skorzystała. Uwagi te, w istocie drobne i raczej metodologiczne, w żadnym razie nie podważają wra­ żenia, iż Gulag to książka znakomita, imponująca nad wyraz wszechstronnym i wnikliwym potraktowaniem podjętego w niej tematu, a przy tym świetnie skonstruowana i napisana, wręcz porywająca swoją zaangażowaną i przekonującą narracją. Nie do przecenienia jest również jej wartość społeczna, wynikająca z faktu przypominania i odkłamywania tak bar­ dzo okaleczonej, a często również lekceważonej prawdy o komunizmie — jego straszliwych błędach i winach. Aleksandra Rzepkowska K e n n e t h M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Oxford Uni­ versity Press, Toronto 2001, ss. 258. Pośród coraz liczniejszych studiów nad problemami współczesnych narodów i grup et­ nicznych, jakie w naukach społecznych podejmowane były w ostatnim ćwierćwieczu, do szczególnie interesujących należą badania nad „narodami bez państwa” (ang. stateless nation, nation without states). Badacze interesujący się tym zagadnieniem, wśród których nie brak wybitnych anglosaskich autorów, chętnie sięgają do studiów nad narodem katalońskim. W Polsce, oprócz przyczynkarskiego artykułu Danuty Bartkowiak, opublikowane­ go w „Sprawach Narodowościowych”, dotychczas nie ukazały się publikacje poświęcone tej tematyce. Dlatego też osobom zainteresowanym pozostaje lektura literatury obcojęzycz­ nej. Także ograniczony dostęp do katalońsko- lub hiszpańskojęzycznych pozycji skłania zainteresowanych tą problematyką do lektury przede wszystkim wydawnictw w języku an­ gielskim. Jedną z ostatnich publikacji na ten temat jest omawiana praca Kennetha McRobertsa. Autor, profesor nauk politycznych oraz dziekan Głendon College University w York, w Kanadzie, znany jest jako wybitny badacz i ekspert w dziedzinie problematyki etnicznej i politycznej Quebecu. Jest autorem wielu artykułów i monografii. Do jego głównych zain­ teresowań należą polityka językowa i porównawcza oraz bliższe etnologii i antropologii kul­ turowej kształtowanie się tożsamości narodowych, w szczególności w społeczeństwie ka­ nadyjskim. Jego najbardziej znane publikacje to: Quebec: Social Change and Political Crisis oraz Misconceiving Canada: The Struggle fo r National Unity. Książka pt. Catalonia. Nation Building without a State (Katalonia. Budowanie narodu bez państwa) to pierwsza mono­ grafia tego autora poświęcona innemu społeczeństwu. Jest ona kontynuacjąjego zaintere­ sowań tematyką związaną z narodami nie posiadającymi własnej państwowości i „Europą regionów”, a także wynikiem wieloletnich badań prowadzonych w Katalonii. W omawianej książce McRoberts dokonuje syntezy faktów historycznych, kulturowych, politycznych oraz ekonomicznych. Przechodzi od opisu do analizy tytułowego procesu tworzenia się narodu katalońskiego, który traktowany jest przez autora jako wzorcowy przy­ kład narodu nie posiadającego własnej państwowości. McRoberts koncentruje się głównie �Recenzje i noty recenzyjne 321 na ostatnim dwudziestopięcioleciu, ale, jak przystało na monografię, rozpoczyna od historii Katalonii, która wpłynęła na dzisiejszy kształt narodu. Analityczny charakter książki odzwier­ ciedla jej układ; jest ona podzielona na dziewięć rozdziałów o uporządkowanej strukturze wewnętrznej — każdy dzieli się na podrozdziały oddzielające kolejne aspekty omawianego problemu i zakończony jest konkluzją. W pierwszych dwóch częściach książki McRoberts realizuje swoje zamierzenie, którym było ukazanie, w jaki sposób „historia pełni rolę bazy, na której nacjonaliści stworzyli idee katalońskiego narodu”(s. 4). Rozdział pierwszy, „The Historical Roots ofNationhood” (Hi­ storyczne korzenie statusu narodowego), przedstawia w skrócie dzieje Katalonii, od po­ czątków jej samodzielności jako hrabstwa w XI wieku do narodzin nacjonalizmu w wieku XX. Analizuje powstanie katalońskiej odrębności kulturowej, głównie językowej, politycz­ nej i ekonomicznej. W drugim rozdziale, „The Rise of Catalan Nationalism” (Rozkwit nacjonalizmu kataloń­ skiego), autor omawia dzieje XX wieku związane z powstaniem oraz działalnością ruchów nacjonalistycznych, proces intelektualnego i politycznego ukonstytuowania się idei naro­ du katalońskiego i wyznaczników jego tożsamości. Przedstawiona zostąj e tu specyfika umiar­ kowanego katalońskiego nacjonalizmu kulturowego i językowego oraz przemiany społecz­ no-kulturowe w okresie frankizmu. Kolejne dwa rozdziały: „The Transition to Democracy” (Przejście do demokracji) i „Securing Catalonia’s Autonomy” (Zapewnianie katalońskiej autonomii) przedstawiająproces przekształceń narodu w obliczu społeczno-politycznych zmian w postfrankistowskiej Hiszpanii, McRoberts podkreśla, iż „‘rekonstrukcja’ narodu katalońskiego miała oznaczać tworzenie czegoś nowego i różnego od idei znanych z lat trzydziestych” (s. 45). Autor wni­ kliwie opisuje przyznanie statusu regionu autonomicznego i wynikającego z niego praw, szczególnie w dziedzinie kultury i polityki wewnętrznej. Podkreśla fakt, iż wiele aspektów związanych z autonomią i stosunkami między Katalonią a resztą Hiszpanii charakteryzował brak stałości i konstytucyjnej ochrony, co osłabiało szanse na trwałość nowego systemu i sprawiało, że relacje między Barceloną a Madrytem pełne były rozbieżności i umowności. W rozdziale piątym, „Political Economy: Europeanization and the ‘Region State”’ (Eko­ nomia polityczna: europeizacja i „Regiony państwa”) autor prezentuje wiele danych spo­ łeczno-ekonomicznych, które służą do przeprowadzenia dyskusji na temat teorii „regionów-państw” (angl. region states) implikowanej Katalończykom. Autor podkreśla, iż istot­ nym czynnikiem dla strategii budowania własnej etniczności, tytułowego nation building, jest przywrócenie historycznej pozycji Katalonii jako narodu, chociaż nie posiadającego własnego państwa, to niezależnego ekonomicznie, z własną silną gospodarką. Analizując podjęte przez region działania w kierunku integracji z Europąi jej instytucjami oraz rozwojem niezależnej gospodarki, wskazuje na ograniczone możliwości sukcesu narodów „bezpań­ stwowych” poza granicami państwa, do którego należą. W przypadku Katalonii dzieje się tak ze względu na wciąż silne uzależnienie od aktywności i interwencji rządu w Madrycie, odpowiedzialnego m.in. za kontakty Wspólnot Autonomicznych z Unią Europejską. W rozdziale szóstym, „Society: The Challenges o f ‘National Reconstruction’” (Społe­ czeństwo: wyzwania „Rekonstrukcji narodowej”), autor przedstawia obraz nowo zbudowa­ nego społeczeństwa, w którym następuje upadek autorytetu burżuazji, a wzrasta znaczenie władz i organizacji publicznych. Zwraca także uwagę na to, iż Katalończycy odrzucają et­ niczne kryteria przynależności narodowej na rzecz wartości substancjalnych, takich jak autoidentyfikacja, co ma istotne znaczenie w świetle relacji z dużą liczbą imigrantów mieszka­ jących w Katalonii, W rozdziale siódmym i ósmym przedstawione są elementy konstytuujące współczesną tożsamość narodową Katalończyków. W „The Catalan Language: The Politics o f Normali­ zation” (Język kataloński: polityka normalizacji), autor omawia szczegółowo normy prawa �322 Recenzje i noty recenzyjne oraz działania władz regionalnych na rzecz równouprawnienia języka katalońskiego. Zacho­ wuje przy tym dość sceptyczny stosunek do jej sukcesów, podkreślanych przez innych autorów. Zauważa, iż hiszpański jest wciąż językiem dominującym w wielu sferach, także w życiu codziennym, oraz wskazuje na ograniczenia rozwoju m.in. katalońskich mass-me­ diów ze względu na ograniczony rynek odbiorców. W rozdziale „Nation and Identity in Con­ temporary Catalonia” (Naród i tożsamość we współczesnej Katalonii), autor analizuje idee umiarkowanego nacjonalizmu, reprezentowanego przez rządzącą od ponad dwudziestu lat, prawicową partię Covergencia i Unió, które są głównym elementem dyskursu dotyczącego katalońskiej tożsamości narodowej. Wykorzystując wyniki badań opinii publicznej z 1996 roku, McRoberts poszukuje odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu idee narodowe forso­ wane przez polityków pokrywają się z przekonaniami Katalończyków. Okazuje się, iż więk­ szość badanych popiera je tylko w jednej kwestii — uznaje katalońską odrębność za opartą głównie na języku, historii i kulturze. Ponadto przeważająca część mieszkańców Katalonii postrzega jąjako wspólnotę regionalną, a nie narodową i wielu czuje się w równym stopniu Katalończykami i Hiszpanami, co jest sprzeczne z ideami umiarkowanego nacjonalizmu. Co za tym idzie, McRoberts uważa proces budowy narodu za daleki od ukończenia. W podsumowaniu autor przedstawia sytuację i przemiany zachodzące w Katalonii w szerszym kontekście europejskim. Udowadnia w nim, iż analiza przypadku Katalończy­ ków może posłużyć za przykład procesów zachodzących w większości współczesnych na­ rodów nie posiadających własnego państwa, co popiera odwołaniami do sytuacji w Kraju Basków, Flandrii, Walonii, Szkocji, Walii i kanadyjskim Quebecu. Książka McRobertsa, poprzez wieloaspektową prezentację procesu narodowotwórczego w Katalonii, stanowi pozycję nowatorską wśród anglojęzycznych publikacji. Nowe są nie tyle tezy autora, co sposób opracowania tematu. Praca McRobertsa oparta jest na ist­ niejącej już wiedzy zaczerpniętej z bardzo dużej liczby źródeł, zebranej w całość i sporządzo­ nej w postaci vademecum prezentującego osiem najważniejszych aspektów. Uważam, że udało mu się zrealizować postawiony sobie cel — ukazać, iż Katalończycy są grupą, która „reprezentuje, w szczególnie ciekawy sposób, wiele kluczowych kwestii współczesnego dyskursu (...) związanego z kształtowaniem się i obecną sytuacją narodów pozbawionych suwerenności państwowej” (s. 2). Publikacja McRobertsa jest pierwszą współczesną mo­ nografią o Katalonii i jej mieszkańcach, wcześniej ukazała sięjedynie w 1975 roku Catalo­ nia: a profile, autorstwa Victora Alby. Inne prace poświęcone były tylko wybranym, histo­ rycznym aspektom tego problemu. Dlatego też trudno porównać omawianą pracę z tymi publikacjami. Przed książką McRobertsa jedną z podstawowych lektur i kompendium wiedzy na ten temat była publikacja The Basques, the Catalans and Spain. Alternative Routes to Nationalism Mobilisation Daniela Conversi. Jest to praca o wysokim poziomie merytorycznym, o czym świadczy dobra jej recepcja w środowisku naukowym i częste jej cytowanie. Jej ograniczeniem jest jednak politologiczna perspektywa ujęcia tematu, autor skupia się bowiem głównie na jednej kwestii — nacjonalizmie, dokonując pogłębionej ana­ lizy działalności ugrupowań i partii nacjonalistycznych. W niewielkim stopniu nawiązuje Conversi do innych kwestii związanych z rolą dziedzictwa historycznego, sytuacji języko­ wej i ¡migracyjnej w Katalonii. Ponadto należy pamiętać, iż jest to studium obejmujące dwa narody — kataloński i baskijski. Także w przypadku innej, często cytowanej książki, autor­ stwa Juana Diez Medrano, jej historyczno-politologiczna perspektywa zawęża ujęcie tema­ tu. Do kanonu anglojęzycznej literatury poświęconej problematyce katalońskiej zalicza się także publikacje Salvadora Ginera, Michaela Keatinga, Kathryn Woolard oraz Montserrat Guibemau, są to jednak prace pisane wyłącznie z perspektywy socjologicznej, lingwistycz­ nej bądź politologicznej. Na tym tle książka McRobertsa jawi się właśnie jako publikacja nowatorska i może być uznana za przydatny „podręcznik” dla zainteresowanych tematyką katalońską oraz problematyką narodów nie posiadających własnej organizacji państwowej. �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zaletą publikacji jest bogaty materiał empiryczny, na którym została ona oparta, składający się prawie ze stu wywiadów z urzędnikami, wybitnymi politykami, naukowcami, wykładow­ cami i autorami najbardziej znanych książek o Katalonii. Wśród nich znajdziemy takie osoby jak, politolog i historyk, wybitny znawca problematyki katalońskiej — Albert Balcells, ów­ czesny prezydent Barcelony — Pasąual Maragall oraz Jordi Pujol, wieloletni prezydent Generalitat, twórca idei współczesnego umiarkowanego nacjonalizmu katalońskiego. Wy­ jątkowa, w porównaniu z innymi wspomnianymi opracowaniami, jest także bibliografia, jej wykaz zajmuje ponad dziesięć stron i zawiera dużą liczbę anglo-, katalońsko-, hiszpańskoi francuskojęzycznych współcześnie dostępnych prac, artykułów, dokumentów urzędowych, a także danych statystycznych. Częste odnoszenie się w treści do tej bogatej literatury daje czytelnikowi rzadko spotykaną możliwość zapoznania się z tezami hiszpańskich i katalońskich autorów. Do lektury zachęcić może również struktura formalna pracy i jej styl. Książka jest dobrze skonstruowana; uważam, iż jej zaletąjest podział rozdziałów na podrozdziały oraz podsumowanie każdego z poruszanych tematów. Rozdziały są logicznie ze sobą połą­ czone. Kolejne zagadnienia wynikają jedno z drugiego, a wstęp do każdego rozdziału stano­ wi wyraźne nawiązanie do poprzedzającej go części. Nie brakuje w treści krótkich powtó­ rzeń, które mogą być uznane za wadę, osobiście jednak uważam, iż ułatwiają one czytelniko­ wi przyswojenie nieraz bardzo nasyconych faktami informacji. Treść przedstawiona jest w sposób przejrzysty, napisana językiem naukowym, lecz przystępnym i pozbawionym nie­ zrozumiałych pojęć. Podczas lektury można mieć wrażenie, iż uczestniczy się w prowadzo­ nym wykładzie. Wieloletnie doświadczenie autora jako nauczyciela uniwersyteckiego za­ pewne przyczyniło się do akademickiego, niemalże podręcznikowego stylu publikacji, co uważam za zaletę książki, która jest też bardzo ciekawa meiytorycznie ze względu na zasto­ sowanie opisanego już wielopłaszczyznowego spojrzenia na problem i bogactwa zawartych informacji. Interesujących jest wiele szczegółów. Wśród nich na szczególne zwrócenie uwagi zasługuje sposób, w jaki McRoberts, analizując ruchy nacjonalistyczne, a w nich wpływ burżuazji na kształtowanie idei narodu katalońskiego, nie uległ częstym tendencjom nada­ wania nacjonalizmom XIX i pierwszej połowy XX wieku charakteru interesów wyłącznie klasowych. Ciekawe jest również to, że w nowym świetle przedstawia skutki dyktatury ge­ nerała Franco. Z jednej strony mówi o „kulturowym ludobójstwie”, które szczególnie do­ tknęło język, z drugiej, wskazuje na to, jak silny wpływ miały represje na integrację społecz­ ną i umocnienie katalońskiej tożsamości narodowej. Oprócz wielu wymienionych zalet znaleźć można elementy dyskusyjne. To, co jest cechą pozytywną — przedstawienie bogatych danych, szeregu szczegółowych informacji spo­ łeczno-ekonomicznych, może czasami być przytłaczające. Za najmniej ciekawe, szczególnie dla etnologów i antropologów, uważam fragmenty rozdziału czwartego i piątego, w których pojawia się nadmiar danych statystycznych i informacji o życiu politycznym. Dyskusyjne są także, według mnie, niektóre tezy autora, w szczególności odnoszące się do efektów poli­ tyki normalizacji językowej. Dane statystyczne dotyczące liczby użytkowników katalońskie­ go i jego obecności w życiu publicznym, przytaczane wcześniej w innych publikacjach jako dowód sukcesu i fenomenu językowego, McRoberts przedstawia jako fiasko polityki języko­ wej . Słabą stronę pracy stanowić może również mała liczba porównań z innymi grupami etnicz­ nymi. Oprócz nielicznych porównań do kraju Basków i Quebecu zawartych w tekście, zaled­ wie jeden fragment podrozdziału podsumowania odnosi się do sytuacji innych „bezpaństwo­ wych” narodów. Słabością publikacji może być także przedstawienie głównie polityki i punktu widzenia katalońskiej prawicowej partii Covergencia i Unió. Brakuje w książce innych koncep­ cji budowy nowego narodu katalońskiego, związanych z lewicą, przeciwnikami Pujola, czy ówczesnym prezydentem Barcelony Pasąualem Maragallem. Pomimo tych kilku słabszych stron, książkę McRobertsa uważam za bardzo interesującą, szczególnie w porównaniu z wcześniejszymi publikacjami. Do sięgnięcia po nią zachęca �324 Recenzje i noty recenzyjne bogata bibliografia, obszerny materiał empiryczny oraz nowatorskie ujęcie tematu. O jej sukcesie stanowi to, iż autorowi udało się w jednej książce zebrać mnóstwo faktów, przepro­ wadzić ich syntezę, opatrzyć je komentarzem i stworzyć dzięki temu pierwszy „podręcznik” wiedzy o procesach kształtowania się narodów nie posiadających własnej państwowości, na przykładzie Katalonii. Miriam Miklaszewska Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, red. Jarosław Derlicki i Wojciech Lipiński, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego & „DIG”, Warszawa 2002, ss. 264. W roku 1990 Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych proklamowało rok 1993 Międzynarodowym Rokiem Ludności Tubylczej na Świecie. Na wniosek zaś obradującej w 1993 roku Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu ogłoszono (rezolucja 48/ /163) Dekadę Ludności Tubylczej na Świecie, która została zainaugurowana 10 grudnia 1994 roku. Celem wspomnianej Dekady, której koordynatorem programu obchodów został Wy­ soki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka, było zacieśnienie międzynarodowej współpracy na rzecz rozwiązywania problemów ludności tubylczej w takich dziedzinach jak prawa człowie­ ka, środowisko naturalne, rozwój, oświata i służba zdrowia. Hasło natomiast, które miało przewodzić Dekadzie, brzmiało: „Ludność tubylcza: partnerstwo w działaniu”. Polskim akcentem, nawiązującym bezpośrednio do powyższej myśli, była konferencja pod tytułem „Ludy tubylcze — wymiary partnerstwa”, zorganizowana w maju 1999 roku przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W konferencji tej, obok wspomnia­ nego ośrodka warszawskiego, uczestniczyli także przedstawiciele takich placówek, jak: In­ stytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie i Poznaniu, Instytut Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytut Krajów Rozwijających się UW, Instytut Socjolo­ gii UW, Instytut Socjologii AR w Olsztynie oraz Muzeum Narodowe w Szczecinie. Znaczne zainteresowanie, jakie towarzyszyło tejże konferencji, skłoniło organizatorów do kontynu­ owania podobnych spotkań, czego owoc stanowiła sesja z listopada 2001 roku poświęcona tematowi „Inteligencja tubylcza a tożsamość”. Autorami przedstawionych referatów byli badacze z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytutu Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instytutu Socjologii UW. Na podstawie tychże referatów, wygłoszonych na obydwu konferencjach, powstały teksty, które złożyły się na zredagowaną przez Jarosława Derlickiego i Wojciecha Lipińskie­ go książkę Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie. Wspomniana książka, co podkreślają sami redaktorzy, nie ma charakteru publikacji spod znaku „materiały posesyjne” czy też „zbiór referatów z konferencji”. Stąd też zapro­ ponowany przez Derlickiego i Lipińskiego układ tekstów, który miał być podporządko­ wany przede wszystkim tematycznej spójności publikacji, nie jest ściśle związany z harmonogramem konferencji, a poszczególne artykuły nie zawsze odzwierciedlają dokład­ nie treść wygłaszanych referatów. Niemniej efekt tego zabiegu jest niezmiernie pozytywny: pozwolił on bowiem uniknąć chaotyczności, przypadkowości czy też ■ — ewentualnych — niedomówień, co, w sposób niezamierzony, zdarza się niekiedy na różnego rodzaju konfe­ rencjach. Ubolewać można jednak nad faktem, choć całkowicie niezależnym od samych re­ daktorów zbioru, iż tom nie zawiera wszystkich referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianych konferencji. Część z nich ukazała się bowiem już wcześniej w periodykach nauko­ wych, inni natomiast autorzy nie zdecydowali się złożyć materiałów do omawianej tu �Recenzje i noty recenzyjne 325 publikacji. Stąd też zabrakło w niej kilku tekstów poświęconych interesującym kwestiom związanym z sytuacją ludów tubylczych z różnych regionów świata, autorstwa między in­ nymi takich doświadczonych badaczy, jak Mariusz Kairski, Piotr Klafkowski, Ryszard Vor­ bich, Marek Wołodźko czy Łukasz Smyrski. Niemniej Pierwsze narody są właściwie jedną z niewielu publikacji na rynku wydawniczym w Polsce, która w tak szerokim spektrum (a jednocześnie w sposób kompetentny) przedstawia problematykę i kontrowersje wokół zagadnień dotyczących sytuacji ludności tubylczej. Podkreślić należy tu bowiem, iż użyty przez redaktorów w tytule termin „pierwsze naro­ dy”, choć odnoszący się w literaturze dotyczącej etniczności zazwyczaj do kanadyjskich Indian (First Nations), wyrażać ma takie ogólne kategorie wyobrażeniowe, jak rdzenność, autochtoniczność, tubylczość, bycie pierwotnymi mieszkańcami danego terytorium, ku któ­ rym to właśnie pojęciom, wraz ze schyłkiem XX wieku, zaczęły zwracać się coraz to nowe, do niedawna określane jako „dzikie” bądź „plemienne”, społeczności z różnych części świata. Określenie „pierwsze narody” nie dotyczy zatem wspólnot, które jako pierwsze „posiadły” świadomość narodową, lecz społeczności współcześnie artykułujących swoją odrębność etniczną i tożsamość kulturową, a jeszcze do niedawna (a nierzadko i dziś) poddanych róż­ nym formom nacisku. Opublikowane w Pierwszych narodach teksty, w myśl przyjętej przez redaktorów zasa­ dy tematycznej spójności, podzielone zostały na trzy części, których wspólnym, łączącym je motywem jest idea tubylczości. Pierwsza część, nosząca podtytuł „Wokół tubylczości. Problemy i definicje”, stanowi niejako wprowadzenie do problematyki związanej z tubylczością, zawierając teksty poruszające zagadnienia ogólne, takie jak terminologię, aspekty praw­ ne, kształtowanie się współczesnego ruchu tubylczego, i to zarówno w ujęciu globalnym, jak i w odniesieniu do poszczególnych regionów, kontynentów czy też pojedynczych państw. Natomiast artykuły zgrupowane w części drugiej: „Społeczności rdzenne wobec wyzwań współczesności” przedstawiają sytuację różnych (głównie autochtonicznych) grup etnicz­ nych, egzystujących przeważnie na obrzeżach społeczeństwa narodowego. Trzecia zaś część, zatytułowana „W poszukiwaniu nowej tożsamości”, poświęcona jest zagadnieniu działal­ ności i znaczeniu elit, liderów i inteligencji tubylczej oraz ich roli w konsolidacji ruchu tubyl­ czego, jak i w kształtowaniu tożsamości etnicznej. Po tak ogólnym zarysowaniu tematyki wyróżnionych rozdziałów można przyjrzeć się bliżej składającym się nań poszczególnym tekstom. Otwierający część pierwszą artykuł Sławoja Szynkiewicza (Ofiary wewnętrznej koloni­ zacji), wraz z tekstem Pawła Trzcińskiego (Konstruowanie współczesnej tubylczości — tubylczośćjako ideologia i obiekt prawa), wprowadzaj ą Czytelnika w meandry takich pojęć, jak „tubylczość”, „autochtoniczność”, „rdzenność”, wskazując na ich niejednoznaczność, płynność granic definicyjnych i terminologicznych czy też na towarzyszącą im otoczkę ide­ ologiczną. Otóż mówiąc o ludach tubylczych, intuicyjnie wskazuje się na społeczności od­ ległych kontynentów, zapominając jednak częstokroć, iż kwestia tubylczości dotyczy także europejskich Saamów (Lapończyków), zamieszkujących obszary Finlandii, Norwegii, Szwe­ cji i Rosji. W omawianym tu kontekście najwyraźniej sytuacja wydaje się przedstawiać na obszarach, które zostały skolonizowane w swoim czasie przez Europejczyków, jak np. na kontynencie amerykańskim1, gdzie za ludność rdzenną uznaje się Indian i Inuitów (Eskimo­ sów). Do kategorii tej powszechnie zalicza się także Aborygenów z Australii, Maorysów z Nowej Zelandii czy też innych wyspiarzy z Oceanii. Niemniej w takim potocznym (co nie oznacza, iż całkowicie błędnym) rozumowaniu tkwi pewna pułapka. Pojawia się bowiem 1 W dokumentach m iędzynarodowych, jak i w publicystyce politologicznej — od czasów dok­ tryny M onroego aż po dziś — słow o „kontynent” (liczba pojedyncza) oznacza obie Am eryki, a w ięc dwa kontynenty. Tak też termin ten rozumiany je st w niniejszej recenzji. �326 Recenzje i noty recenzyjne pytanie, kogo współcześnie, po trwającym w niektórych przypadkach nawet całe wieki pro­ cesie kulturowej i genetycznej wymiany, uznać można za „prawdziwego” lub „wzorcowego” Indianina czy Aborygena. Problem ten dotyczy zwłaszcza sytuacji Stanów Zjednoczonych, gdzie począwszy od późnych lat sześćdziesiątych XX wieku grupy indiańskie ze wschod­ niego wybrzeża (np. Indian Gay Head Wampanoag z wyspy Rhode Island, Indian Narraganset z Charlestown w stanie Rhode Island, zachodnich Peąuostów, Indian Schaghticoke i Moheganów ze stanu Connencticut, Indian Oneida, Mohawk i Cayuga ze stanu Nowy Jork czy też Indian Passamaquoddy i Penobscot ze stanu Maine), które, jak się wydawało, dawno już rozpłynęły się w wielokulturowym społeczeństwie amerykańskim, zaczęły do­ chodzić swoich praw do ziemi. Bezprecedensowym procesem, jaki toczył się przed amery­ kańskim sądem federalnym, była, opisana przez Jamesa Clifforda w książce Kłopoty z kultu­ rą1, sprawa Indian Mashpee, mająca na celu nie tyle rozstrzygnięcie kwestii własności zie­ mi, ile ustalenie, czy w istocie grupa nazywająca się plemieniem Mashpee była indiańskim plemieniem i czy była tym samym plemieniem, które w połowie XIX wieku utraciło swoją ziemię na skutek szeregu kwestionowanych aktów legislacyjnych. Sam zaś proces stał się w istocie zmaganiem między dyskursem historycznym (ciągłość kulturowa) a dyskursem antropologicznym (tożsamość kulturowa). W wyżej wspomnianym, ale także i w wielu in­ nych podobnych procesach, kwestia dotycząca tego, czy i ewentualnie w jakiej ilości zie­ mia, która przestała być własnością ludów rdzennych na skutek nielegalnych machinacji dziewiętnastowiecznych, powinna im zostać zwrócona, zeszła niejako na drugi plan, a za­ sadniczym zagadnieniem stało się pytanie dotyczące historycznej ciągłości tych wspólnot i kulturowej tożsamości ich członków, a więc pytanie, czy ubiegający się o prawa do ziemi są Indianami czy też nimi nie są. Zatem, jak widać na powyższym przykładzie, niejasności zwią­ zane z przynależnością do społeczności rdzennych uwidaczniają się także w tych państwach, w których kategoria ta wydaje się ściśle określona. Jednakże poruszając kwestie przynależności tubylczej, zarówno Szynkiewicz, jak i Trzciń­ ski podkreślają, iż bardziej kłopotliwe zadanie wiąże się z próbą wyodrębnienia kategorii ludów tubylczych w przypadku społeczeństw z Afryki i Azji. We współczesnym kontekście afrykańskim lub azjatyckim zupełnie zwodniczym okazuje się zwykłe odniesienie do sytu­ acji kolonialnej i prostego przeciwstawienia kolonizatorów („białych”) i skolonizowanych („tubylców”). Na obszarze wspomnianych kontynentów mamy do czynienia z wieloma gru­ pami etnicznymi, które niewątpliwie ulegały europejskiej kolonizacji, niemniej dziś stanowią one dominującą siłę zarówno pod względem demograficznym, jak i polityczno-kulturowym. Powstaniu zaś wielu państw postkołonialnych (zwłaszcza w Afryce), gdzie podziały poli­ tyczne (będące defacto sztucznym tworem epoki kolonialnej, a nie rzeczywistym odzwier­ ciedleniem lokalnych warunków społeczno-politycznych) zasadniczo nie pokrywają się z podziałami etnicznymi, towarzyszy nie tylko problem dominacji jednych grup tubylczych względem innych oraz związane z tym zjawisko szeroko pojętej marginalizacji, ale także trud­ ność z odróżnieniem ludności rdzennej od mniejszości etnicznych. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku Syberii, gdzie pojawia się kwestia relacji pomiędzy dużymi naro­ dowościami takimi jak Jakuci czy Buriaci, a mało liczebnymi grupami rdzennymi, zwanymi małymi ludami Północy, odczuwającymi dyskryminację i marginalizację zarówno ze strony Rosjan, jak i wspomnianych dużych narodów syberyjskich. Jeszcze bardziej skomplikowana sytuacja wydaje się przedstawiać na subkontynencie indyjskim, gdzie społeczności plemienne są po części wprzęgnięte w hinduski, hierarchicz­ ny system kastowy. Przynależą one generalnie do kategorii zwanej adivasi, a więc ludności 2 J. Clifford, Tożsamość w Mashpee, przeł. E. Dżurak, w: tegoż, Kłopoty z kulturą: Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora i M . Sznąjderman, Warszawa 2000, s. 2 9 9 -3 7 0 . �Recenzje i noty recenzyjne 327 uznawanej za najstarszy albo najbardziej zacofany element społeczeństwa w danym regio­ nie, żyjący głównie w trudno dostępnych górach i dżunglach. Niekiedy zdarza się, iż grupy kastowe zaliczane do kategorii siudrów (służby, rzemieślników), a nawet kszatrijów (stanu skupiającego elitę polityczną i militarną) mają także pochodzenie plemienne, przy czym prze­ szły one głęboki proces asymilacji, tracąc więzy ze swoimi korzeniami. Niemniej ludy tubyl­ cze (adivasi), wraz z przedstawicielami przynależnymi do kategorii dalitów (uznawanych za „niedotykalnych”, a parających się pracami powszechnie pogardzanymi, jak zamiatanie ulic, czyszczenie ustępów, palenie zwłok czy wyłapywanie bezpańskich psów) mają najniższy status spośród obywateli Indii. Zawiłościom terminologiczno-defmicyjnym dotyczących ludów rdzennych w Indiach oraz ich powiązaniom z hinduskim systemem kastowym po­ święcony został artykuł Dognosława Demskiego, M iędzy kulturą plemienną a chłopską. Warli z Maharasztry w procesie przemian. Niezmiernie interesującym artykułem jest tekst Macieja Ząbka, traktujący o zagadnieniu tubylczości na kontynencie afrykańskim, ale w nawiązaniu do kwestii praw człowieka, co pozwała wskazać na bardzo ważny kontekst, w jakim rozgrywa się walka o prawa ludów rdzennych. Problematykę tę porusza również w swoim artykule Paweł Trzciński. Wspomniani autorzy wskazują na relacje między indywidualistycznym ujęciem praw człowieka a rozpa­ trywaniem zbiorowych praw ludów z punktu widzenia ich zmarginalizowania czy prześlado­ wania, podkreślając jednocześnie, iż wspomniane dyskursy nie mogą się wzajemnie wyklu­ czać, lecz jedynie uzupełniać. » Pomimo braku koherentności i wielości definicji związanych z „tubyłczością”, co pod­ kreślają autorzy tekstów pierwszej części omawianej książki, można wskazać na pewne wspól­ ne wyróżniki, dające ogląd kondycji wielu ludów rdzennych. Należy do nich przede wszyst­ kim sytuacja podboju i marginalizacji, która przekłada się niemal na wszystkie sfery życia tych społeczności, a także wpływa na całokształt przemian, jakim sąpoddane. W zależności od tego, jak kształtowały się dzieje kontaktów z kulturą dominującą, ludy tubylcze były spychane na mniej atrakcyjne ziemie, wydzielano im specjalne terytoria, na których mogły przebywać, bądź poddawano je całkowitej eksterminacji. I tak na Syberii łowców i hodowców reniferów zmuszano do osiadłego trybu życia i przesiedlano ich z małych obo­ zowisk do stałych osad, w krajach Ameryki Łacińskiej różne grupy tubylcze koncentrowa­ no często w jednym miejscu, podobnie w Ameryce Północnej, gdzie Indian osadzano w rezerwatach, w Australii zaś, w celu wykorzenienia i oderwania młodego pokolenia od tradycyjnego środowiska, realizowano politykę przymusowego odbierania aborygeńskim rodzicom dzieci i przeznaczania ich do adopcji wśród białej ludności. Oczywiście marginaliza­ cja nie dotyczyła jedynie aspektu przestrzennego, ale także kulturowego, społecznego, eko­ nomicznego, politycznego etc., co sprawiło, iż ludy tubylcze egzystowały i przeważnie nadal egzystują na obrzeżach życia narodowego. Przypomnieć tu można chociażby, iż jeszcze w pierw­ szej połowie lat 60. XX w. władze Australii, dziś przecież modelowego kraju wielokulturowego, nie uważały Aborygenów za obywateli i nie uwzględniały ich w spisach ludności. Właśnie współczesnej sytuacji wybranych ludów tubylczych, łamaniu ich praw czło­ wieka, ich problemom i stojących przed nimi wyzwań, poświęcone są teksty zamieszczone w drugiej części tomu Pierwsze narody. Wpływ kultury dominującej — bądź to napływowej (jak ma to miejsce w przypadku Ameryki), bądź to sąsiedniej (jak w przypadku Azji lub Afryki) — na społeczności rdzenne powoduje niejednokrotnie znaczne przeobrażenia w systemie społeczno-kulturowym tych drugich. Wspomniane zaś procesy akulturacyjne znajdują swo­ je odbicie zarówno w sferze symbolicznej, w strukturze społecznej, w obrzędowości, jak i w sferze kultury materialnej czy w gospodarce. Kwestia wpływu, zapożyczeń czy też dosto­ sowania się społeczeństw rdzennych zarówno do grupy dominującej, jak i do wymogów współ­ czesności, została ukazana na przykładzie dwóch grup indiańskich z Ameryki Północnej i Południowej, w tekstach Przemysława Bartoszka {Indianie Crow w końcu XXwieku) i Alicji �3 28 Recenzje i noty recenzyjne Pasek {Aktualna sytuacja społeczno-kulturowa Indian Kofan ze wschodniego Ekwadoru). Indianie Crow, wśród której to społeczności powszechne jest bezrobocie, alkoholizm czy też wykorzystywanie autonomii, jaką zapewnia rezerwatom prawo (np, do prowadzenia kasyn), próbując połączyć swoją tradycję z nowoczesnością, coraz częściej (i z coraz lepszym skut­ kiem) promują swoje walory geograficzne, historyczne i pochodzenie etniczne dla celów tury­ stycznych. Wyrazisty zaś przejaw długotrwałego kontaktu z kulturą amerykańską stanowi ich kalendarz obrzędowy, który zawiera zarówno rytuały związane z kulturą Crow (sześciodniowy festyn Crow Fair), uroczystości o charakterze panindiańskim (Taniec Słońca) czy też typowe święta amerykańskie (Halloween, Święto Dziękczynienia). Wpływ kultury dominującej widocz­ ny jest także w przypadku Indian Kofan z Ekwadoru; powoduje on intensywne zmiany w ich kulturze materialnej, gospodarce, systemie społecznym, i daje się odczuć i zauważyć nawet w czasie trwania jednego pokolenia. Jednakże ów kontakt niesie ze sobą, niestety, oprócz sa­ mych zmian (w końcu kultura nie jest zjawiskiem statycznym), także istotne zagrożenia, które spowodowane są przede wszystkim samowolną działalnością koncernów naftowych na ich terenach oraz brakiem prawnych uregulowań zbiorowej własności ziemi. Wspomniana aktywność gospodarcza na terenach zamieszkałych przez grupy południo­ woamerykańskich Indian stanowi ważny kontekst dla zrozumienia sytuacji tych społeczno­ ści i pojawiających się zagrożeń dla ich trwania kulturowego, a nierzadko i fizycznego. Nie­ mniej należy podkreślić, iż w ostatnich latach, dzięki presji wywieranej przez różne organiza­ cje pozarządowe, w tym tubylcze, kompanie wydobywcze coraz częściej biorą pod uwagę interesy ludności rdzennej. Wciąż jednak „zderzenie kultur” prowadzi do sytuacji konflikto­ wych, jak w przypadku terytorium zamieszkałego przez Indian Janomami, gdzie niekontrolo­ wany napływ poszukiwaczy złota stanowi poważne zagrożenie dla bytu tej społeczności, czy też, jak to ma miejsce w przypadku Indian z meksykańskiego stanu Chiapas, którzy od połowy lat 90. XX wieku prowadzą walkę o prawa społeczne i polityczne. Niekorzystny wpływ na kulturę, a także na sytuację ekonomiczną wielu grup tubylczych, mają nierzadko najróżniejsze decyzje administracyjne, które w sposób pośredni je dotykają. Takie działania administracji państwowej, jak budowa autostrady, decyzja o utworzeniu parku narodowego czy zamknięcie granic państwowych (w przypadku Indii i Tybetu), mają, na co zwracają uwagę w swoich artykułach Przemysław Hinca {Pasterze Uttaranćalu. Pytania 0 przyszłość) i Rafał Beszterda (Kinnaurowie. Obraz współczesnych zmian społeczności plemiennej dystryktu Kinnaur, Himaćal Pradeś, Indie), istotny wpływ na dotychczasowe systemy gospodarcze wielu społeczności pasterskich z Himalajów, powodując często ogra­ niczenia, a nawet utratę tradycyjnego (a zarazem podstawowego) źródła utrzymania. W sytuacji narodu podbitego, mającego ograniczone możliwości politycznego i kultu­ rowego rozwoju, znajdują się także Tybetańczycy, co zmusza wielu z nich do emigracji. 1 chociaż nie stanowią oni modelowego przykładu ludu tubylczego, to jednak wspomniana sytuacja podboju i marginalizacji ze strony władz chińskich oraz fakt odwoływania się czę­ ści liderów tybetańskich do idei bliskich podejmowanym przez ruch tubylczy sprawiły, iż niezależnie od ścisłych przyporządkowań definicyjnych znalazły się także w części drugiej Pierwszych narodów teksty autorstwa Anny Urbańskiej i Agnieszki Oleśkowicz-Popiel, poświęcone uchodźctwu tybetańskiemu w Indiach i Nepalu. Mówiąc o zjawisku marginalizacji ludów rdzennych należy zaznaczyć, iż u progu XXI wieku społeczności te dysponują siecią organizacji (w tym międzyetnicznych), poprzez któ­ re zabiegają o zachowanie swoich kultur i języków, walczą o prawo do samookreślenia i róż­ nych form autonomii, a także podkreślają własną tożsamość. W państwach postkolonialnych zaś, w których to ludność miejscowa była asymilowana przez kulturę Zachodu, zaob­ serwować można podejmowanie przez część tamtejszych elit różnorodnych prób powrotu do własnej tradycji, choć nierzadko mającej znamiona „tradycji wynalezionej” (invented tradition). W kontekście tym bardzo interesującym przykładem jest tekst Wojciecha Bębna, �Recenzje i noty recenzyjne 329 w którym autor omawia wiele kontrowersji związanych z próbami wprowadzenia (w miejsce prawa opartego o prawodawstwo anglosaskie) prawa zwyczajowego — jako oficjalnego systemu prawnego w Papui-Nowej Gwinei, oraz przedstawia ewentualne konsekwencje podjęcia takiego działania. Część III Pierwszych narodów poświęcona została w całości znaczeniu i roli, jaką od­ grywają lokalni liderzy i tubylcza inteligencja w pobudzaniu oraz kształtowaniu tożsamości etnicznej, a także w powstawaniu międzynarodowych organizacji zrzeszających ludność rdzenną z wielu regionów. Wyróżniającym się artykułem jest niewątpliwie tekst Aleksandra Posem-Zielińskiego, który przybliża Czytelnikowi w sposób niezwykle interesujący, a zara­ zem bardzo wszechstronny działalność przywódców indiańskich oraz ich rolę w konsolida­ cji ruchu tubylczego w kontekście polityki wielokulturowości na przykładzie krajów andyj­ skich. Abstrahując bowiem od lokalnej specyfiki tych ruchów, dostosowanych do sytuacji poszczególnych państw i regionów zamieszkiwanych przez ludność rdzenną, można stwier­ dzić, na co wskazuje Posem-Zieliński, iż wspólnym ich celem jest umożliwienie tubylcom pełnej partycypacji w polityczno-społecznym życiu kraju, którego społeczność respekto­ wałaby zasady wielokulturowości i wieloetniczności. Natomiast uwarunkowania powsta­ nia elit tubylczych oraz i ich charakterystyki w skali lokalnej, na przykładzie boliwijskich Chacabo, przedstawia w swoim tekście Magdalena Ziółkowska-Kuflińska. Bardzo ciekawym zjawiskiem, jakie można zaobserwować współcześnie, jest także nie­ zwykłe przebudzenie etniczne (narodowe?) w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej, zarów­ no wśród tak liczebnych grup jak Buriaci czy Jakuci, jak i pośród takich małych ludów jak np. Jukagirzy, Koriacy, Czukcze, Czuwańczycy, Ulczowie czy Ewenkowie. Temu odrodzeniu etnicznemu, wiążącemu się z procesami przemian tożsamościowych i poszukiwania własnych dróg rozwoju wśród różnych grup syberyjskich, sprzyjał w znacznym stopniu upadek Związ­ ku Radzieckiego i odejście w latach 90. od prowadzonej przezeń polityki narodowościowej, a także wzrost znaczenia i oddziaływania międzynarodowego ruchu tubylczego zarówno w wymiarze instytucjonalnym, jak i ideologicznym. Kwestii kształtowania się czy też raczej odrodzenia świadomości etnicznej i kulturowej u ludów Syberii oraz roli, jaką odgrywają w tym zachodzącym procesie elity tych społeczności poświęcone zostały teksty Ewy No­ wickiej (Perspektywy i strategie, Koriacy we współczesnym świecie), Roberta Wyszyńskiego (Rola elit w odrodzeniu narodowym w Buriacji), Wojciecha Lipińskiego (Rdzenne ludy Jakucji. Myśliwi i profesorowie) oraz Jarosława Derlickiego (Jukagirzy. Psi ludzie). Książka, na którą składają się pokrótce omówione w niniejszej recenzji teksty, stanowi nie tylko znakomite wprowadzenie w problematykę dotyczącą ludów tubylczych, ale, co istotne, przedstawia także aktualną sytuację wielu społeczności rdzennych i marginalizo­ wanych. Niewątpliwym jej atutem jest także wielość autorów, będących w większości antro­ pologami, którzy przeszli swoistą inicjację do zawodu, jaką jest prowadzenie własnych ba­ dań terenowych. Wyniki tych penetracji były zaś niejednokrotnie publikowane w specjali­ stycznych opracowaniach oraz upowszechniane w formie uniwersyteckich wykładów. Wspomniany natomiast, bezpośredni kontakt autorów z opisywanymi ludami, zebrane — nierzadko wieloletnie— doświadczenia i obserwacje, w połączeniu z analizą sytuacji spo­ łeczno-politycznej oraz etnicznej i kulturowej w regionie, sprawia, iż teksty składające się na książkę Pierwsze narody są znakomicie przygotowane pod względem merytorycznym, a jednocześnie napisane w sposób uporządkowany, zrozumiały i przejrzysty dla Czytelnika (nawet dla takiego, który nie jest zaznajomiony z omawianą tu tematyką). Kończąc niniejszą recenzję, chciałbym się jeszcze odnieść do samej Międzynarodowej Deka­ dy Ludów Tubylczych na Świecie, do której, co zostało już zasygnalizowane, nawiązywały, bę­ dące defacto asumptem do opublikowania Pierwszych narodów, warszawskie konferencje. Otóż dziesięć lat temu zespół ekspertów z Organizacji Narodów Zjednoczonych — Gru­ pa Robocza ds. Ludów Tubylczych oraz jej organ nadrzędny: Podkomisja ONZ ds. Zapo­ �330 Recenzje i noty recenzyjne biegania Dyskryminacji i Ochrony Mniejszości (teraz nazywana Podkomisją ONZ ds. Po­ pierania i Ochrony Praw Człowieka) — zaproponował nowy (dodatkowy) międzynarodowy standard praw człowieka, uwzględniający zagrożenia, z jakimi spotyka się ludność autochto­ niczna na całym świecie. Tego samego roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uznało przyjęcie wspomnianego projektu Deklaracji za jeden z najważniejszych celów Międzynarodowej Dekady Ludów Tubylczych Świata. I chociaż, jak wynika z raportu przedstawionego przez Rodolfo Stavenhagena, specjal­ nego sprawozdawcy ONZ, sytuacja ludności tubylczej w ostatnim dziesięcioleciu uległa poprawie, to jednak nadal staje się ona ofiarą dyskryminacji i uprzedzeń utrzymujących się wśród społeczności narodowych, a także nadal podlega marginalizacji społecznej, politycz­ nej, gospodarczej, kulturowej etc. Niewiele państw próbuje włączyć tradycyjne prawo lud­ ności tubylczej w swój system prawny, alienując tym samym ludy tubylcze i pozbawiając je możliwości samostanowienia. Natomiast ustawodawstwo krajowe, generalnie zapewniają­ ce ludom tubylczym swobodny, autonomiczny byt kulturowy, a nawet specjalną opiekę państwa, okazuje się w wielu przypadkach martwym zapisem. Poważnym zagrożeniem dla kulturowej, a nierzadko i fizycznej kondycji społeczności tubylczych jest brak (bądź nieprecyzyjność) przepisów dotyczących zbiorowej własności zamieszkiwanej przez nie ziemi oraz dostępu do znajdujących się na tych terytoriach zaso­ bów naturalnych. Stąd też, kiedy wymagają tego przedsięwzięcia ekonomiczne (np. budo­ wa wielkich zapór wodnych, pozyskiwanie bogactw naturalnych, etc.) lub interesy polityczne kraju (np. „odgórna” integracja narodowa), dochodzi często do przesiedlenia ludności au­ tochtonicznej (lub innych grup etnicznych) na ściśle wyznaczone terytoria, co powoduje nie tylko wykorzenienie ze „swojego świata”, dezintegrację kulturową i społeczną, a w kon­ sekwencji marginalizację na wielu płaszczyznach życia, ale także stwarza zjawisko uzależnie­ nia tejże ludności od instytucji państwowych lub innych placówek (np. misji), wywołując wśród niej postawę bierności i ogólnej niezaradności. 10 grudnia ubiegłego roku zakończyła się Międzynarodowa Dekada Ludów Tubylczych Świata, której głównym celem, jak już wspomniano, było uchwalenie Deklaracji Praw Ludów Tubylczych. Dążono w ten sposób do usankcjonowania minimalnego, międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw społeczności rdzennych. Niestety, wraz z końcem Deka­ dy, strony-państwa z przygotowanego projektu Deklaracji zgodziły się zaledwie na dwa z 45 artykułów proponowanego tekstu3. Nie oznacza to jednak, iż Dekada była okresem za­ przepaszczonym. Dyskusja nad zasadnością ustanowienia międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw człowieka, uwzględniającego sytuację ludów tubylczych, trwa nadal, czego wyraźnym potwierdzeniem było przyjęcie 20 grudnia 2004 roku przez Zgromadzenie Ogólne NZ rezolucji 59/174, która proklamowała, począwszy od 1 stycznia 2005 roku, drugą Dekadę. I choć państwa-strony zgłaszają wiele zastrzeżeń i obiekcji do obecnego projektu Deklaracji Praw Ludów Tubylczych, to nie ma wątpliwości, iż powinny być one otwarcie kon­ sultowane z organizacjami tubylczymi celem wzmacniania, a nie osłabiania tychże standar­ dów. Teksty zaś zawarte w Pierwszych narodach wydają się (choć nie czynią tego w sposób bezpośredni) poświadczać słuszność powyższego wniosku. Marcin Kwiatkowski 3Chodzi o artykuł 5 (Every indigenous individual has the right to a nationality) oraz 43 (All the rights andfreedoms recognized herein are equally guaranteed to male andfemale indigenous indivi­ duals). W miejscu tym chciałbym podziękować Pani Magdalenie Krysińskiej-Kałużnej za udziele­ nie powyższej informacji. Pełen tekst Draft United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples można znaleźć na stronie internetowej: http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf7(Symbol)/E.CN.4.SUB.2.RES. 1994.45.En?OpenDocument. �Recenzje i noty recenzyjne 331 Roses and red earth. Polish folk art in Australia, Macmillan Publishers Australia, red. Maria Wrońska-Friend, Melbourne 2000. W roku 1995 działające przy James Cook University w Townsville (Australia) Museum o f Tropical Anthropology otrzymało dar z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w postaci kolekcji polskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego. Był to efekt wymiany kolekcji, jaką oba muzea przeprowadziły w latach 1994-1999'. Otrzymane z Polski zabytki umożliwiły zorganizowanie wystawy w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville „Roses and red earth. Polish folk art in Australia”, której autorką była Maria Wrońska-Friend, wykładowca antropologii na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Ekspozycję tę prezen­ towano następnie w wielu miastach Australii2. Wystawę, w całości sfinansowaną przez Fe­ deralny Rząd Australii, obejrzało ponad 95 000 osób i była to jedna z ważniejszych promocji kultury polskiej w tym kraju. Towarzyszyło jej piękne wydawnictwo o tym samym co ekspo­ zycja tytule, wydane w roku 2000 w Australii przez Macmillan Publishers Australia. Kon­ cepcja merytoryczna wystawy opierała się na zestawieniu przykładów polskiej sztuki i ręko­ dzieła ludowego z pracami artystów australijskich polskiego pochodzenia, którzy w swoich działaniach artystycznych czerpią inspiracje z polskiej kultury ludowej. Omawiana publikacja stanowi ciekawe studium dotyczące polskiej sztuki ludowej oraz jej roli w życiu społeczności polonijnej w Australii. Książka składa się z czterech części pisanych przez różnych autorów. Pierwsza, autorstwa Aleksandra Jackowskiego, zatytułowana Folk art in Poland, rozpoczyna się charakterystyką tradycyjnej polskiej sztuki ludowej końca XIX i początków XX wieku. Autor podaje uwarunkowania historyczne i społeczne, które wpłynęły na ostateczny kształt kultury, a więc i sztuki wsi polskiej. Omawia historię zainteresowań polskich artystów, etnografów i historyków sztuki twórczością „ludu polskiego”. Charakteryzuje wresz­ cie pojęcie „stylu ludowego”, podając jego najistotniejsze cechy. Mając na uwadze fakt, że adresuje ten esej do australijskiego czytelnika, autor stara się wyjaśnić uwarunkowania i prze­ bieg przemian zachodzących w kulturze polskiej wsi na przestrzeni wieków, podkreślając oczy­ wiście te momenty, które wpłynęły na kształtowanie się, a następnie przemiany sztuki i ręko­ dzieła. Swoje opracowanie kończy rozważaniami nad możliwościami i sposobami zachowania i podtrzymywania twórczości i rękodzieła o charakterze ludowym oraz sztuki „naiwnej”, wska­ zując zarówno na dodatnie, jak i ujemne strony różnego typu mecenatów. Powyższy esej jest skrótowym (z konieczności) zaprezentowaniem szerokiego tematu, omawianego przez autora wielokrotnie w licznych polskich i zagranicznych publikacjach. W tym jednak przypadku uwagę zwraca dostosowanie tekstu do czytelnika australijskiego, o czym świadczą liczne komentarze dotyczące historii Polski. Tekst ten nawiązuje także do samej ekspozycji i akcentuje te przejawy twórczości i rękodzieła, których przykłady znalazły miejsce na wspomnianej wystawie. Druga część opracowania, autorstwa prof. Jerzego Smolicza, Creativity where cultures meet, jest poświęcona społeczności Australijczyków polskiego pochodzenia3. Autor zwra­ 1Współpraca ta doczekała się już kilku omówień. Porównaj: A. Nadolska-Styczyńska, Australia i Oceania w działaniach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w: Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów, Łódź, 2003, s. 27-37; A. Styczyńska, Kolekcja z Australii i Oceanii — efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University o f North Queensland, w: Ludy i kultury Australii i Oceanii, Wrocław 2001, s. 229-235. 2Pisała o tym jej autorka Maria Wrońska-Friend w opracowaniu: Róże i czerwona ziemia: polska sztuka ludowa w Australii—wystawa objazdowa, Australia 1999-2002, „Lud” t. 87,2003, s. 402-404. 3Profesor Jerzy Smolicz — wykładowca Uniwersytetu w Adelajdzie, dyrektor Centrum Badań Międzykulturowych i Edukacji Wielokulturowej (CISME) jest dobrze znany polskim czytelnikom z wielu publikacji dotyczących wielokulturowości oraz Polonii australijskiej, a także z wykładów, jakie wygłaszał w trakcie swoich wizyt w Polsce. �332 Recenzje i noty recenzyjne ca uwagę na uwarunkowania historyczne, w jakich przybyłym do Australii Polakom przy­ szło żyć i kształtować swoją społeczność. Charakteryzuje drogi, które pozwalały na zacho­ wanie własnych korzeni i tożsamości przy równoczesnym współistnieniu w wielokulturo­ wym społeczeństwie Australii. Pierwsza polega na równoległym współistnieniu i realizowa­ niu wartości kultury własnej i australijskiej. Druga — na łączeniu i przemieszaniu różnych elementów obu kultur. Autor stwierdza, że prezentowana wystawa była przykładem tego ostatniego podejścia, łącząc różne tradycje w jedną, nową jakość. Artykuł podaje także, jakie elementy kultury polskiej są podkreślane i pielęgnowane przez Polonię australijską. Pojawiają się tu m. in.: zachowanie języka polskiego, religia, zasada gościnności oraz kulty­ wowanie polskiej kultury i sztuki, w tym sztuki ludowej. Profesor Smolicz podkreśla także rolę, jaką w utrzymaniu tożsamości narodowej odgrywają zespoły folklorystyczne, będące nie tylko sposobem zachowania polskich tradycji i tożsamości, ale także metodą ich prezen­ tacji w społeczeństwie Australii. Kolejna część publikacji to Folk art andPolish identity, autorstwa dr Marii Wrońskiej-Friend. Jest to komentarz antropologa, a zarazem przedstawiciela Polonii australijskiej. Do­ tyczy on roli, jaką w życiu tej grupy odgrywa polska kultura, a w szczególności sztuka ludo­ wa. Interesujące jest spostrzeżenie autorki mówiące o tym, że kultura ludowa jest tu kojarzo­ na z konkretnym obszarem, a więc Polską, w odróżnieniu od sztuki profesjonalnej, która dzieliła swój język wypowiedzi ze sztuką Europy. Sztuka ludowa jest natomiast kojarzona ze sztuką konkretnego miejsca w świecie. Te regionalne konotacje są według autorki jednym z głównych powodów wykorzystywania kultury i sztuki ludowej jako znaku narodowej tra­ dycji. Medium o wiele bardziej kojarzonym z samoidentyfikacją narodową grupy niż sztuka profesjonalna czy akademicka. Autorka stwierdza, że w ponad stuletniej historii polskiego osadnictwa w Australii różne elementy tradycji „ludowej” były w rozmaity sposób przejmo­ wane. Odbywało się to poprzez kontynuacje tradycji rodzinnych, przywiezionych z ojczy­ zny lub (częściej) poprzez przyswajanie wybranych elementów i ich odtwarzanie, w celu wyrażenia poczucia wspólnoty i tożsamości. W Polsce tradycyjnie pojmowana kultura lu­ dowa jest przypisana określonej grupie, to znaczy środowisku wiejskiemu. Natomiast w Australii odgrywa ona znaczącą rolę jako egzemplifikacja tożsamości narodowej. Jest re­ prezentatywna dla całej zbiorowości o polskich korzeniach, a przecież trzeba pamiętać, że społeczność ta pochodzi w przeważającej większości z miast. Jedynie w najstarszej grupie emigrantów spotyka się potomków mieszkańców przedwojennych wsi. Dalej autorka zwra­ ca uwagę na rolę, jaką w społeczności o polskim pochodzeniu odgrywa strój ludowy. Jest noszony w uroczystych, oficjalnych sytuacjach, ale rzadko się zdarza, aby był powiązany z regionem Polski, z którego pochodzi dana osoba czy rodzina. Dobierany bywa zatem cał­ kiem dowolnie. W opracowaniu znajdujemy także charakterystykę zespołów folklorystycz­ nych działających na terenie Australii, wykorzystujących tradycje folkloru polskiego. Jest ich ponad dwadzieścia. Powstały w latach pięćdziesiątych, a następnie w siedemdziesią­ tych i osiemdziesiątych. Ich instruktorzy rekrutują się z polskich zespołów o „ludowym” charakterze, albo odbywali specjalne szkolenia w Polsce. Autorka słusznie podkreśla, że tendencja wykorzystywania elementów kultury ludowej jako środka samoindentyfikacji jest charakterystyczna dla wszystkich grup polonijnych na świecie i dla wszystkich społeczno­ ści tworzących wielokulturową Australię. Wspomina także o działającym w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych Polish Folk Theatre w Melbourne, założonym i prowadzonym przez Lidię Chramcow (z wykształcenia etnografa). Przygotowywane w nim spektakle były oparte na tematyce zaczerpniętej z kultury ludowej, a uczestnicy tych działań sami wykony­ wali potrzebne akcesoria, kostiumy i dekoracje. Część tych obiektów trafiła zresztą do Na­ tional Museum o f Australia. Maria Wrońska-Friend omawia w swoim podrozdziale także działania artystów plastyków działających w Australii, wykorzystujących w swoich projek­ tach pewne aspekty sztuki ludowej. Rzadko są to kopie obiektów oryginalnych. Zazwyczaj �Recenzje i noty recenzyjne 333 sztuka ludowa jest jedynie źródłem inspiracji twórczej. Czasem jest to efekt kontynuacji tra­ dycji i umiejętności wyniesionych z domu rodzinnego. Najczęściej jednak ta tematyka stała się obiektem ich zainteresowania dopiero po przybyciu do Australii. Artyści ci są zdania, że najprawdopodobniej nie sięgnęliby do niej, gdyby tworzyli w Polsce. Ostatnia część książki, także autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, to Artistsprofiles, obej­ mująca 11 sylwetek autorów prac prezentowanych na wystawie. Autorka podaje informacje biograficzne, źródła i zakresy ich inspiracji polską sztuką ludową oraz charakterystykę prac i dorobek artystyczny. Nie zawsze zainteresowania artystów wiążą się z techniką czy formą, charakterystyczną dla „stylu ludowego”, ale często dotyczą konkretnego tematu, przeżyć (także tych traumatycznych) czy wspomnień. Ich prace łączą jednak te „polskie” elementy z doświadczeniami, obserwacjami i motywami typowo australijskimi. Poznajemy tutaj zatem sylwetki pisankarek: Elizabeth Pyrz-Romanyk i Krystyny Łużny; Kingi Rypińskiej, absol­ wentki Uniwersytetu Poznańskiego, malującej na szkle miasta współczesnej Australii; Felixa Tuszyńskiego, podtrzymującego w swoim malarstwie rodzinne tradycje żydowskie, ze świadomością dramatycznych doświadczeń II wojny światowej; Zdzisława Genka, który w swoich obrazach wykorzystuje polskie tradycje wiejskie. Dowiadujemy się, w jaki sposób pochodząca z Żółkwi Lidia Groblicka przedstawia w drzeworytach swoistą wizję życia w Australii. Kolejny omawiany artysta— Tadeusz Murawski, wykorzystuje w swojej twór­ czości rzeźbiarskiej motywy zaczerpnięte z szeroko pojętej polskiej kultury ludowej. Nato­ miast Danuta Michalska czerpie w swoich grafikach i pracach malarskich inspirację z tech­ nik i cech formalnych twórczości ludowej. Poznajemy tu również sylwetkę autorki niezwy­ kłych, bajkowych wręcz wycinanek— Marii Gałązki-Giętki, a także biografię i drogę twórczą Agnieszki Gołdy, absolwentki szkół artystycznych Melbourne i Adelajdy, która w swoich instalacjach zaznacza elementy zaczerpnięte z polskich tradycji i obrzędów. Ostatnią z oma­ wianych jest twórczość urodzonej już w Sydney Any Wojak, świadomie umieszczającej w swoich pracach motywy i tematy charakterystyczne dla poznanej podczas studiów w na­ szym kraju kultury polskiej i łączącej je z elementami kultury Australii. W przypadku tej wystawy mamy do czynienia z serią aranżacji tej artystki poświęconych tematowi szopki bożonarodzeniowej. Warto dodać, że książka jest wyjątkowo starannie, pięknie wydana i opatrzona licznymi kolorowymi ilustracjami. Nie jest przewodnikiem po wystawie ani jej katalogiem. Jest intere­ sującą publikacją mówiącą o miejscu i roli sztuki ludowej w życiu społecznym i artystycz­ nym Australijczyków polskiego pochodzenia. Jest to także jedno z nielicznych studiów poruszających zagadnienie roli, jaką ta twórczość odgrywa w kreowaniu tożsamości naro­ dowej Polonii australijskiej. Interesujące byłoby skonfrontowanie zawartych w niej tez z podobnymi opracowaniami dotyczącymi na przykład Polonii amerykańskiej. Szkoda, że książka trafiła do Polski w bardzo niewielkiej liczbie egzemplarzy. Warto chyba zastanowić się nad możliwością sprowadzenia tej publikacji do kraju albo podjąć próbę znalezienia in­ nego sposobu pozyskania tego wydawnictwa także dla polskiego czytelnika. Na razie jej zamówienie jest możliwe poprzez Internet, pod adresem: marketing@macmillan.com.au Anna Nadolska-Styczyńska �33 4 Recenzje i noty recenzyjne Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna Drożdż i Agnieszka Pieńczak, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red. naukowa Z. Kłodnicki, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie, Wrocław-Cieszyn 2004, ss. 448. Zawarcie związku małżeńskiego stanowiło zawsze bardzo ważny etap w życiu człowieka, posiadało także znaczący wydźwięk społeczny. Towarzyszyło mu więc wiele form obrzędo­ wych, z których część wywodziła się jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej, inne pojawiały się wskutek inspiracji religijnej. W kulturze magicznej uświęcona trądycjąuroczystość we­ selna oznaczała przywrócenie mitycznego święta praczasu, dokonując się zaś w fazie sepa­ racji wymagała otwarcia się na tamten świat, a tym samym — stosowania różnych zabiegów 0 charakterze apotropeicznym, przestrzegania rytualnych gestów i nakazów, realizowania ściśle ustalonego porządku obrzędowego. W Kościele katolickim małżeństwo, jako trwały 1 nierozerwalny związek mężczyzny i kobiety, stanowiący wspólnotę życia i miłości, został podniesiony do godności sakramentu. Ustawiczne ścieranie się i ekspansja nowych ele­ mentów, krzyżowanie i kontaminacja tradycyjnych oraz współczesnych form uaktywniały na przestrzeni lat proces przemian, wyrażający się m.in. w stałym odchodzeniu od utartych schematów obrzędowych. Wraz ze zmianą kanonów życia dawne magiczno-symboliczne funkcje uległy dezaktualizacji, a samo wesele zmieniło się w pozbawioną motywacji świato­ poglądowej ceremonię, której realizacja w sytuacji praktyczno-komunikaeyjnej dokonuje się w zgodzie ze społecznym decorum. Wesele nadal stanowi jednak wydarzenie o dużej doniosłości w życiu rodziny. Cieszy fakt ukazania się na rynku wydawniczym wartościowej publikacji autorstwa Anny Drożdż i Agnieszki Pieńczak o zwyczajach i obrzędach weselnych. Przedstawione w niej materiały z badań prowadzonych w około 350 miejscowościach na obszarze całej Polski, wśród kilku pokoleń informatorów, umożliwiają rzetelny ogląd tradycyjnych wierzeń i wie­ dzy ludowej związanej z weselem, także dokonujących się w tym zakresie cywilizacyjnych przeobrażeń. Cenna okazała się merytoryczna inicjatywa redaktora naukowego tomu, Zyg­ munta Kłodnickiego, aby w celu zachowania wyrazistości i precyzji chronologicznej zrezy­ gnować „z uwzględnienia na mapach materiałów wyekscerpowanych z literatury etnogra­ ficznej pochodzącej z XX wieku, a dla celów porównawczych pozostawić dane wcześniej­ sze, tj. pochodzące z literatury z XIX wieku” (s. 6). Przyjęto także sprawdzoną koncepcję publikacji map wraz z tekstem objaśniającym. Pozwoliło to na wierne odtworzenie obrazu świata stereotypów i symboli oraz uwydatnienie procesu przemian dokonującego się w obrzędowości weselnej. Autorki odwołały się do kwestionariusza nr 9, opracowanego wcześniej przez Józefa Gajka przy współudziale Feliksa Olesiejuka. Poddały analizie niepu­ blikowane mapy z obrzędowości weselnej wykonane w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu, nadając im bardziej przejrzystą formę, „ponownie przeanalizowały materiał z badań terenowych PAE i od nowa opracowały mapy” (s. 6). Ze względu na dużą liczbę zgromadzonych materiałów omówiły w porządku chronologicznym okres narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych oraz sam ślub cywilny. Tytuły kolejnych rozdziałów: za­ loty, swaty, zaręczyny (oprać. A. Pieńczak) oraz zapraszanie gości weselnych, dziewiczy i kawalerski wieczór, zawarcie małżeństwa cywilnego (oprać. A. Drożdż) wyznaczają zakres pola interpretacyjnego i w pełni oddają istotę wyróżnionych etapów charakterystycznych dla zwyczajowości i obrzędowości weselnej. Przedmiotem refleksji stały się nie tylko zjawi­ ska historyczne, ale także kondycja dziedzictwa kulturowego i jego miejsce we współcze­ snej kulturze. Czytelna w ten sposób rzetelność naukowa ułatwia konstruktywną percepcję tomu. Każdy rozdział poprzedzony został informacjami wprowadzającymi o charakterze ogólnym, a na­ stępnie poszczególne zagadnienia usystematyzowano i uszczegółowiono, dokonując po­ �Recenzje i noty recenzyjne 335 równania zespołu faktów i zjawisk związanych z obrzędowością weselną sprzed drugiej wojny światowej z ich stanem późniejszym. Uwzględniono tu tradycje ludności przybyłej na zie­ mie zachodnie i północne. Wnikliwej analizie poddano zjawiska dotyczące nazewnictwa, chronologii, cech charakterystycznych, ról obrzędowych poszczególnych osób, dni i pór dnia pomyślnych i niepomyślnych w tradycyjnych wierzeniach ludowych, rodzajów po­ częstunków, zachowań symbolicznych, zwyczajowych nakazów i zakazów, nazw gwarowych. Bardzo pomocne dla analizy porównawczej i przy rozstrzyganiu dylematów interpretacyj­ nych stały się wypowiedzi informatorów. Zwrócono m.in. uwagę na utratę rudymentarnych funkcji kulturowych w procesie przechodzenia od symbolicznego, mitycznego waloryzo­ wania rzeczywistości w stronę alegorycznego, znakowego i estetycznego odbioru. Stosunkowo najmniej miejsca poświęcono zalotom, gdyż „temat ten — jak wyjaśniła Agnieszka Pieńczak — nie został przebadany przez pracowników atłasu i późniejszych ba­ daczy” (s. 9), a zebrane dane pochodzą tylko z jednej wsi — Brzyskiej Woli (ok. Biłgoraja). Nie zrezygnowano jednak z ich prezentacji, co zapewniło analityczny porządek, właściwy ciąg logiczny, koherencję całości tomu i spójność wywodu. Szczegółowo opracowano zagadnienia związane ze zwyczajem udawania się kawalera z osobą trzecią do rodziców dziewczyny w celu przedwstępnego omówienia sprawy zawar­ cia małżeństwa, uwzględniając także przypadki szczególne (swaty do kobiety ciężarnej oraz swaty do kobiety z dzieckiem). Zwrócono m.in. uwagę na proces zanikania tego zjawiska w środowisku wiejskim wraz z upływem czasu, także na transformację oraz wieloznaczność niektórych tradycyjnych pojęć. Terminologiczne przesunięcia semantyczne dotyczą m.in. takich określeń, jak np.: „wiano”, „posag”, „zmówiny” (por. np. s. 65, 71). Osobny podroz­ dział poświęcono „targom” przedślubnym i związanym z nimi „oględzinom”. W latach 70. XX wieku dały znać o sobie, jak słusznie skonstatowała autorka, „nowe czynniki doboru partnera życiowego związane już nie tylko ze względami materialnymi (co wcześniej było niezwykle istotne), ale głównie z uczuciami samych młodych, którzy są coraz mniej związani z własną wsią i mogą nawiązywać kontakty także poza własnym miejscem zamieszkania. Stąd swaty utraciły na znaczeniu, funkcjonując jedynie w szczątkowej formie i w określonych przez społeczność warunkach” (s. 29). Nasuwa się pytanie, czy w XXI wieku, w dobie bez­ robocia i niewątpliwej pauperyzacji części ludności, względy materialne ponownie nie sta­ ną się jednym z głównych czynników rozstrzygających o wzajemnym doborze wśród mło­ dych ludzi? Osobny rozdział tomu traktuje o zaręczynach, które wprawdzie odrębną, samodzielną formę zaczęły przybierać powszechnie dopiero wraz ze wzrostem zamożności mieszkańców wsi i oddziaływaniem kultury miejskiej (lata 70. XX wieku), jednakże zawsze stanowiły zna­ czący etap w obrzędowości weselnej. W sposób komparatystyczny, uwzględniając proces przeobrażeń, jaki dokonał się po drugiej wojnie światowej, scharakteryzowano tu role ob­ rzędowe swata, rodziców, starosty, marszałka i pozostałych uczestników. Opracowano tu również zwyczajowe wręczanie darów, rodzaje poczęstunku i związaną z nimi symbolikę, wskazano także na potencjalne przyczyny zrywania zaręczyn oraz wynikające z tego spo­ łeczne konsekwencje. Oddzielną część pracy stanowi zapraszanie gości weselnych. W kulturze tradycyjnej pora zaprosin inicjowała wszak czas święta, będąc najbardziej odpowiednią dla podejmowania czynności magii incepcyjnej. Współcześnie dobór weselników nie pozostaje kwestią przy­ padku. Czytelnik znajdzie tu pełną informację na temat m.in. osób zapraszanych, zaprasza­ jących, ustalających wykaz zaproszonych, terminów zapraszania, wierzeń i zachowań ma­ gicznych oraz elementów towarzyszących na tym etapie obrzędu (poczęstunek, błogosła­ wieństwo, oracje) ze wskazaniem cezury zaniku lub upowszechnienia się poszczególnych zjawisk. Jak się okazuje, „znaczna część informacji opisujących zwyczaj zapraszania ca­ łej wsi pochodzi od osób przesiedlonych na tereny Polski zachodniej po 1945 roku” �336 Recenzje i noty recenzyjne (s. 208). Dla językoznawcy i filologa zajmującą płaszczyznę odniesienia badawczego stano­ wić mogą pomieszczone tutaj teksty oracji osób zapraszających, których treść ustalona przez tradycję i pragmatykę, a odwołująca się do religii, przyrody i bogactwa, była w przeszłości ściśle przestrzegana. Interesująco przedstawia się ta część tomu, w której Anna Drożdż traktuje o obwarowa­ nych dawniej zachowaniami wierzeniowymi i magicznymi — spotkaniach przedślubnych (dziewiczy wieczór), także o tych organizowanych współcześnie. Znaleźć tu można pełną informację na temat czynności obrzędowych podejmowanych podczas panieńskiego wie­ czoru, takich jak: ozdabianie sali i domu weselnego, wyplatanie wianków, przygotowywanie rózgi weselnej, wypiek pieczywa obrzędowego oraz o związanych z tym zachowaniach wie­ rzeniowych. Część informacji uzyskano od osób przesiedlonych z terenów wschodnich (s. 317). Jak wiadomo, kawalerski wieczór rozpowszechnił się po drugiej wojnie światowej, jednak, jak się okazuje, paradoksalnie w tych wsiach, w których należał do miejscowej tra­ dycji, „notowano jego stopniowy zanik” (s. 357). Osobny podrozdział poświęcono popu­ larnemu w przeszłości na obszarze centralnej, wschodniej i południowej Polski zwyczaju urządzania przez narzeczonych wspólnego spotkania w wigilię wesela (tzw. wykupiny, dru­ żyny, zdawiny, dobranoc, dobranocka, pustochy, przedwesele, obigrawka, rózgowiny, opleszcziny, wicie wianków, wianki, swaszczyny). Jeszcze w okresie prowadzenia badań na zacho­ dzie Polski praktykowano „polterabend”, natomiast we wsiach usytuowanych na północ­ nym wschodzie odnotowano zanik tego zwyczaju (s. 371). Omawiany tom wieńczy rozdział o ślubie cywilnym. Zawarcie małżeństwa cywilnego początkowo stanowiło w społeczności wiejskiej zwykłą formalność i dopiero z upływem czasu stało się .jednym z równoprawnych etapów obrzędowości weselnej” (s. 378). Zaczęto nada­ wać mu uroczystą oprawę, pojawiły się nowe wierzenia oraz zachowania magiczne z nim związane, jednak, co podkreśla Anna Drożdż, opisy zwyczajów towarzyszących zanotowa­ no „w pojedynczych punktach badawczych, co sprawia, że ich wiarygodność wymaga spraw­ dzenia” (s. 379). Informacje uzyskane od najstarszych informatorów odnoszą się do przeło­ mu XIX i XX stulecia oraz okresu międzywojennego. Nie budzi zastrzeżeń szata edytorska książki. We wprowadzającym Wstępie czytelnik znajdzie pełną informację m.in. na temat obszaru badań, zasad opracowania materiałów oraz zastosowanych modyfikacjach i poprawkach. Tom zamykają: aneksy, spis map (w j. polskim i angielskim), źródła, bibliografia, w której pomieszczono .jedynie wybrane prace dotyczące obrzędowości weselnej, z reguły te, na podstawie których opracowano mapy sporządzone przez pracowników PAE w latach 80. XX wieku” (s. 415) oraz indeks nazw geograficznych. Opracowania następnych faz scenariusza weselnego wraz z wykazem informatorów i prze­ badanych miejscowości znajdą się w drugiej części tomu, którego druk przewidywany jest na 2006 rok. Reasumując, jest to zatem bardzo wartościowa praca o charakterze stricte naukowym, która poza tym, że zawiera wiele materiału historycznego, posiada również charakter inspi­ rujący. Przeznaczona jest dla specjalistów (etnografów, etnologów, folklorystów, dialekto­ logów, językoznawców), jak i również dla szerszego kręgu odbiorców — miłośników trady­ cyjnej kultury, którym zależy na rozwijaniu wiedzy o dziedzictwie kulturowym. Barbara Pabian �Recenzje i noty recenzyjne 337 J ó z e f N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium reli­ gijności ludowej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Prace Wydziału Teologicznego, t, 134, Studia Religiologiczne t, 5, red. Hemyk Zimoń SVD, Lublin 2003, ss. 377. „W świetle religii kultura jest spotkaniem dwóch bytów — Boga i człowieka” — tymi słowami rozpoczyna omawianą monografię Józef Nowak, doktor teologii, związany ze śro­ dowiskiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, młody (ur. 1973) badacz kultury i reli­ gijności ludowej. Jak pisze we wstępie, przedmiotem studium jest prezentacja oraz interpre­ tacja fenomenologiczna i teologiczna zwyczajów, obrzędów i wierzeń charakteryzujących okres adwentu i Bożego Narodzenia w okolicy Tomaszowa Lubelskiego w przeszłości i te­ raźniejszości oraz uchwycenie i określenie natury przemian kultury duchowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów świątecznych. Za cel nadrzędny przyjął autor pełniejsze zrozumienie wartości tradycyjnej kultury tego regionu oraz ukazanie jej współczesnego znaczenia w kulturze ludowej i ogólnonarodowej. J. Nowak przyjmuje, że obrzędowość okołobożonarodzeniowa w klasyfikacji etnologicz­ nej zaliczana jest do tzw. rytuałów dorocznych, związanych z trwaniem i cyklicznym odna­ wianiem się kosmosu, w których obserwuje się przemieszanie elementów magicznych z re­ ligijnymi. Dokonywane podczas świąt symboliczne działania obrzędowe zatem, uzasadnio­ ne istniejącymi wierzeniami, są nasycone nie zawsze czytelnymi dla uczestników obrzędu transparentnymi znaczeniami, które nie tylko umożliwiają wzajemną więź między uczestni­ kami obrzędu, ale przede wszystkim zmierzają do kontaktowania się człowieka z rzeczywi­ stością transcendentalną. Autor wprowadza więc do podstawy metodologicznej opraco­ wania dwie kategorie: teologię ludową i łączącą się z nią — religijność ludową. Przez teolo­ gię ludową— za takimi badaczami, jak J. Szmyd, M. Rusecki, J. Salij, J. Keller, J.C. Scannone — rozumie dokonywaną przez mieszkańców wsi interpretację treści chrześcij ańskiego prze­ słania na podstawie własnego systemu znaków i symboli. Przypomina, że teologia ludowa nie buduje na akademickiej nauce o Bogu, choć ta miała i ma nadal wpływ na kształtowanie się religijnego wymiaru tradycji ludu. Z kolei religijność ludowa, zdaniem J. Nowaka, nie może być utożsamiana ze zwykłym zjawiskiem folklorystycznym, gdyż człowiek we wszyst­ kich aktach religijnych (również na poziomie katolicyzmu uniwersalnego, elitarnego czy na­ rodowego) autentycznie odpowiada na Boże objawienie i kontaktuje się ze Stwórcą. Zara­ zem od wieków niezaprzeczalną rolę w kształtowaniu religijności ludowej odgrywa duszpa­ sterska działalność Kościoła katolickiego, obok innego typu wpływów, jak elementy kultury orientalnej, krajów ościennych, oświata i wzrost świadomości społecznej ludności wsi, m.in. przez środki masowego przekazu. Podstawę materiałową opracowania stanowią wiadomości uzyskane przez autora meto­ dą etnograficznych badań terenowych, prowadzonych w latach 1995-2001 w 64 miejsco­ wościach regionu tomaszowskiego, położonego w południowo-wschodniej części woje­ wództwa lubelskiego, co złożyło się na imponującą liczbę 314 osób i 346 wywiadów. Badany teren, można rzec, jest okolony miejscowościami, od północy poczynając: Czartowczyk, Siemierz, Majdan Krynicki, Polanówka, Ułów, Kunki, Maziły, Bełżec, Pawliszcze, Huta Lubycka, Siedliska, Hrebenne i Komie. Centrum badań stanowiły Podhorce — rodzinna wieś au­ tora i Kolonia Podhorce (55 informatorów), jednakże eksploracje terenowe przeprowadzono także wśród mieszkańców innych wiosek — centrów życia parafialnego i miasta Tomaszo­ wa Lubelskiego oraz wśród zamieszkującej ziemię tomaszowską ludności ukraińskiej wy­ znania greckokatolickiego (30 informatorów), co pozwoliło uzyskać materiał służący do ob­ serwacji przemian w badanej obrzędowości, jak też przenikania się wytworów kulturowych dwu grup etnicznych i wyznaniowych, stających się wspólną własnością mieszkańców ba­ danego regionu. J. Nowak podkreśla zarazem, że najstarsi informatorzy (powyżej 80. roku �338 Recenzje i noty recenzyjne życia — 55 osób) sięgali pamięcią do przekazów otrzymanych od swoich dziadków i rodziców, co dało szansą dotarcia do tradycji ostatnich lat XIX stulecia, kiedy różnorodność brała górę nad mentalną i obyczajową uniformizacją, i skonfrontowania jej ze współczesnością. Badania terenowe zostały przeprowadzone w oparciu o kwestionariusz (por. Aneks VIII, s. 353-358) składający się z ponad 420 szczegółowych pytań, wśród których znalazły się pytania o sposoby przeżywania lub obchodzenia kolejnych dni adwentu i świąt; pytania 0 nazwy i o znaczenia słów, wyrażeń i zwrotów; pytania o teksty folkloru (przysłowia, za­ gadki, modlitewki i modlitwy, pieśni świeckie i religijne, wspomnienia); pytania o przebieg poszczególnych etapów zwyczaju wraz — co istotne — z motywacją wykonywania czyn­ ności, wyboru pory doby, osoby, rekwizytów itd., ale również pytania o znaczenie tekstów, zwyczajów, czynności, symbolikę gestów i rekwizytów, pytania o nakazy i zakazy wraz z ich motywacją. Układ kwestionariusza odzwierciedla chronologię wydarzeń roku liturgicznego 1obrzędowego okresu adwentu i świąt, co następnie znalazło odbicie w układzie recenzo­ wanej pracy. Zasadnicza część monografii została podzielona na cztery części: „Adwent” (s. 39-114), „Dzień wigilijny” (s. 115-168), „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242) oraz „Korowody kolędnicze” (s. 243-274). Opisując zatem specyfikę adwentowej pobożności mieszkańców tomaszowskiej wsi (s, 43-64), autor przypomina, że adwent rozpoczyna się w ostatniej fazie roku kalendarzowego, liturgicznego i wegetacyjnego, czyli że w tym okresie spotykają się dwie rzeczywistości: przeszłość i przyszłość. Autor przedstawia katolicką wykładnię jego znaczenia jako okresu pokuty i nawrócenia oraz opisuje powojenną tradycję trzydniowych rekolekcji, odmawiania Nowenny do Dzieciątka Jezus lub powstałą w latach 90. — tradycję zawieszania wieńca adwentowego w kościele itp. Zarazem można powiedzieć, że J. Nowak skupia się raczej na literackim — a niekiedy wręcz publicystycznym, szczególnie gdy mowa 0 współczesnych przemianach — przedstawieniu klimatu tego okresu, pisząc na przykład: „W świętym czasie dnia wigilijnego na pierwszy plan wysuwają się obrzędy przeżywane w gronie rodzinnym. Domownikom udziela się atmosfera ciszy i pokoju, a jednocześnie ra­ dosnego przejęcia i pobudzenia. Wszyscy czynnie oczekująna wieczorną, niezwykłą kola­ cję” (s. 116). Jednakże badacza kultury tradycyjnej zainteresują zwłaszcza opisy zwyczaju gry na ligawce w adwencie w Rudzie Zurawickiej (s. 48), zapraszania panien przez kawale­ rów na roraty, modlitw domowych stosowanych zamiennie względem mszy roratniej (s. 50), opis oświetlających drogę na roraty lampionów, wykonanych ze zjełczałego masła pozosta­ łego po stypie człowieka zmarłego na białaczkę (s. 51, przypis 35), zwyczaju noszenia na znak czasu zakazanego czarnych ubrań w adwencie (s. 56-57) oraz rejestracja występują­ cych obok siebie potraw o polskim i ukraińskim rodowodzie, wśród których wyróżnia się zrytualizowane przygotowanie zupy adwentowej sołoduchny (59-60). Następnie J. Nowak przedstawia „Praktyki gospodarcze i domowe” (s. 64-83), które podporządkowane były za­ sadzie, przekazanej przez mieszkańców Zwiartowa, której złamanie mogło sprowadzić na zie­ mię dokumentowaną w przysłowiach chorobę: „Ludzie przed wojną w adwencie nie orali, bo ziemia martwa była, a ziemi martwej nie wolno orać”. Zakaz ten motywowany był również religią: po polach kroczyła brzemienna Maryja. Z drugiej strony, istnieje na badanym terenie możliwość siania pszenicy w wigilię Bożego Narodzenia, usankcjonowana apokryficzną kolędą bożonarodzeniową o ucieczce Świętej Rodziny Stała nam się nowina miła (s. 65­ -66). W domach w adwencie odbywały się spotkania, będące wyrazem wspólnoty wiejskiej 1 sąsiedzkiej pomocy, jak też spełniające funkcje edukacyjno-religijne, nazywane chałup­ kami, wieczorkami, wieczornicami, w czasie których przędziono len i konopie oraz skubaczkami, zwane też zdzirkami piór. Podczas nich śpiewano, np. Piórko du pióreczka, będzie dla Nastusipiękna poduszeczka, ale też czytano żywoty świętych, odmawiano ró­ żaniec, robiono figle, odnawiano ozdoby choinkowe, ćwiczono kolędy, widowiska bożona­ rodzeniowe, opowiadano zagadki, bajki itd. Zajmowano się również sprzątaniem domu i ozda­ �Recenzje i noty recenzyjne 339 bianiem go, np. kwiatami z bibuły, pająkami, ze szczególnym uwzględnieniem świętego kąta. W opinii autora, czynności te wyrażająpogłębiającą się więź międzyludzką, podobnie jak adwentowe święta, opisane w dalszej części pierwszego rozdziału, bowiem kalendarz litur­ giczny przywołuje wówczas postaci wielu świętych, których wspomnienia są w liturgii zwy­ kłymi dniami, zaś w wierzeniach mieszkańców Roztocza Tomaszowskiego (jak i wsi całej Polski) szczególny charakter mają dni czci takich świętych, jak: św. Marcin (formalnie nieprzynależący do adwentu, według świadomości ludowej — tak; s. 85-87), św. Katarzyna (s. 87-89), św. Andrzej (s. 89-97), św. Barbara (s. 89-99), św. Mikołaj (s. 99-106), Najświęt­ sza Maria Panna (kulminacja przypada na 8 XII; s. 107-108) i św. Łucja (s. 108-111). Opisu­ jąc specyfikę wymienionych świąt adwentowych, J. Nowak sprawnie posłużył się bogac­ twem zarchiwizowanych na badanym terenie przysłów, modlitewek (również ukraińskich), tekstów ludowego sennika, opisów różnorodnych wróżb dotyczących pogody na cały rok lub na nadchodzącą zimę i święta, wróżb matrymonialnych, które — w połączeniu z szeroką wiedzą na temat kultu świętych, ale również podłoża przedchrześcijańskiego omawianych tradycji — zaowocowały wartościowymi szkicami, w których objawia się umiejętność po­ głębionej, uporządkowanej analizy przejawów religijności ludowej, mechanizmów jej kształ­ towania i przemian. Drugi rozdział prezentowanej monografii, „Dzień wigilijny”, przynosi szczegółowy opis tomaszowskiej wieczerzy wigilijnej oraz czasu jąpoprzedzającego, a rozpoczyna uogólnie­ nie, że wśród mieszkańców regionu „istnieje powszechne przekonanie, że dzień wigilijny jest najważniejszym dniem roku” (s. 117) i ono warunkuje scenariusz prac wykonywanych tego dnia od rana aż do położenia cepa w poprzek snopa, co symbolizowało zamknięcie ciężkich robót i początek świątecznego odpoczynku. Autor skupił się zwłaszcza na analizie wierzeń, które znalazły wyraz szczególnie w takich zakazach, jak zakaz pożyczania, odwie­ dzania przez kobiety i związany z nim zwyczaj umawiania się gospodarzy z Siedlisk na wigi­ lijne odwiedziny, zakaz wdziewania ubrań czerwonych oraz kożucha, sprowadzającego in­ sekty, pasożyty i choroby, zakaz wymawiania z podobną motywacją słowa mak, przy jedno­ czesnym zaleceniu dodawania go w dużej ilości do potraw dla zapewnienia urodzaju itp. Autor przypomina, że przystępowanie do świętowania miało charakter komplementarny i dotyczyło tak porządkowania „nowego oblicza ducha” i zewnętrznego wyglądu ciała, jak i obszaru podwórka i chaty. Następnie, przedstawia J. Nowak, cytując relacje informatorów, zwyczaje dokumentujące wiarę w powrót i przebywanie dusz zmarłych, włącznie z nosze­ niem opłatka na groby i przywoływaniem dusz na wieczerzę. Podkreśla, że opisywane za­ chowania są wynikiem integrowania ze sobą treści religijnych, zabiegów pobudzających wegetację i płodność, ochronnych i zadusznych. W takim duchu interpretuje również sens ubieranej tego dnia choinki (s. 130-137), przy czym warto odnotować fakt może niekiedy zbyt pochopnych i jednostronnych uogólnień, czego przykładem jest objaśnienie doty­ czące zwyczaju palenia drzewek choinkowych. Według J. Nowaka świadczy on o nieprzypisywaniu.im jakiejkolwiek wartości (s. 136), podczas gdy mieszkańcy Polski powszechnie uważają, że drzewko należy spalić właśnie dlatego, że było poświęcone —- dosłownie: przez kapłana w czasie wizyty duszpasterskiej, ale i przenośnie: było darem przeznaczonym Dzie­ ciątku Jezus. Jednakże analiza semantyki choinki zaprezentowana w monografii J. Nowaka, pozostaje jedną z ciekawszych na tle literatury przedmiotu. W dalszej części rozdziału J. Nowak opisuje wieczerzę wigilijną (s. 138-160), rejestrując elementy pierwotnie agrarne, jego zdaniem, jak snopy zboża, siano i słomę wnoszone do izby, które dziś podporządkowa­ ne są odtworzeniu atmosfery nocy narodzin Jezusa. Osobne miejsce w tym podrozdziale przypadło opisowi tomaszowskich zwyczajów wigilijnych związanych z chlebem (s. 141-144), po czym na uwagę zasługuje wzmianka o potrawach pogranicza: kutii i knyszy (s. 151-152). Z przemian obyczajowości autor odnotowuje wprowadzenie od początku lat 90. dokumentacji fotograficznej i wideo członków rodziny, wyglądu dzieci, choinki, zastawy �34 0 Recenzje i noty recenzyjne stołu. Z wieczoru wigilijnego wydziela następnie autor czas „Do pasterki” (s. 160-165), po­ święcony wróżbom, zabiegom gospodarskim w sadzie i oborze oraz kolędowaniu chłopców. Podsumowując, autor stwierdza, że wigilia obfituje w symbole, do których należą „przed­ mioty, skojarzenia, działania pochodzące z różnych epok i kultur oraz miejsca. Asymilacja kompleksu przedchrześcijańskich (...) zwyczajów do obchodów Bożego Narodzenia ubo­ gaciła liturgiczne i paraliturgiczne struktury świętowania. Dzięki nadaniu im chrześcijańskiej treści spełniają obecnie nową funkcję. Symbole (...) Nie tylko wskazują i wyobrażają wyda­ rzenia historycznej betlejemskiej nocy (...), ale stanowią też źródło mocy, dzięki czemu są skuteczne” (s. 167-168) i żywotne, jak wynika z przekazów z Pawliszcza: znaki stare, co robili ojce, to i j a robie. Rozdział trzeci, „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242), omawia czas nazywany w Tomaszowskiem Kolędą, Godami, godnimi świętami, trwający od nocy z 24 na 25 grudnia do święta Trzech Króli, który, przyjmując twierdzenia klasycznej etnologii, należy przyporząd­ kować do stanu przejściowego, liminalnego, fazy granicznej. Jak pisze J. Nowak, konieczne jest przestrzeganie ustalonych poprzez tradycję reguł i kościelnych kanonów dotyczących świętowania, aby nie sprowadzać zagrożenia dla pomyślności w całym nadchodzącym roku. Uwagę zwraca stwierdzenie: „Radość nocy bożonarodzeniowej wyzwalała w młodzieży potrzebę płatania figli. (...) Powszechnym czynnościom przypisywano charakter nie tylko ludyczny. Według opinii przytaczanej przez informatorki z Jeziemi (...) pozbawione bram podczas pasterki ludzkie siedziby odzwierciedlają otwarcie ludzkich serc, domów i całych wiosek na przychodzącego na świat Chrystusa” (s. 177-178). Taką interpretację badacze kultury tradycyjnej uznaliby za zbyt jednostronną, to znaczy ograniczoną do wykładni teo­ logicznej, podczas gdy pełny opis fenomenu zjawisk kultury ludowej wymaga wyjścia w stronę podmiotowej rekonstrukcji zjawisk religijności ludowej. Dlatego za interesujące poczytać trzeba przekazanie informacji o myciu się w wodzie ze srebrną monetą i sianem, zakaz dotykania łóżek i odwiedzin (jeszcze w latach 60.) w pierwszy dzień świąt, obligatoryj­ ne potrawy bożonarodzeni owego obiadu, jak gotowana wołowina, motywowana obecno­ ścią woła w stajence, a także zakaz jedzenia tego dnia mięsa, którego złamanie spowoduje ubytki bydła i trzody w oborze. Ze zwyczajów związanych z dniem św. Szczepana do ciekaw­ szych należą: opis wynoszenia resztek słomianego dziada z domu na pole i palenie go tam z odpowiednią modlitewką: Bodaki i chwasty św. Szczepan tu był, a dziadostwa nie zoba­ czył, co miało zabezpieczyć plony przed chwastami (s. 186); opisy magicznych sposobów zapewnienia, aby kury niosły się w obrębie gospodarstwa; obwiązywanie drzewek o poran­ ku, by zapewnić wczesne owoce, ponieważ święty Szczepan szczepi drzewka; opis obsy­ pywania się po mszy owsem, grochem, bobem i orzechami; zwyczaj liczenia łysych obec­ nych na mszy, przy czym parzysta ich liczba wróżyła nieurodzaj; zwyczaj liczenia i przecho­ wywania przez panny do Palmowej Niedzieli ziarenek owsa wplątanych we włosy; zwyczaj godzenia służby i inne. Autor stwierdza, że obrzędowość Bożego Narodzenia i św. Szczepa­ na wykazuje silny związek z liturgicznym życiem Kościoła, zaś „zdecydowana większość ludzkich gestów, zachowań i postaw, jeśli nie jest bezpośrednim wynikiem inspiracji teologiczno-pastoralnej, w swej warstwie znaczeniowej i interpretacyjnej zawsze kieruje się ku myśleniu kategoriami religijnymi” (s. 193). W dalszej części rozdziału, „Ostatnie i pierwsze dni roku”, jest mowa o „istniejącym do dziś fenomenie świętych wieczorów” jako czasie, gdy wedle wierzeń ludowych Pan Jezus chodzi po kolędzie, co J. Nowak interpretuje jako wezwanie, „aby Bożego Syna przyjąć w dom z otwartym sercem” (s. 195) i wspomina o zwy­ czaju opowiadania godnich gadek, tj. bożonarodzeniowych opowiadań głównie na temat pierwszych lat życia Jezusa. Nadmienia, że reliktom treści zaduszkowych związanych ze świętymi wieczorami nadano interpretację chrześcijańską. Następnie autor opisuje zwy­ czaje związane z dniem św. Jana i tradycję wizyty duszpasterskiej, wspomnienie męczeń­ stwa świętych Młodzianków oraz wierzenia związane z tzw. Sylwestrem, czyli ostatnim dniem �Recenzje i noty recenzyjne 341 roku, zwyczaje o proweniencji ruskiej zwane malankami dotyczące św. Melanii, zwyczaje religijne praktykowane do 2 lutego w parafii Krasnobród zwane adoracją Dzieciątka Boże­ go i przedstawienia jasełkowe. Omawiając z kolei obrzędowość okresu „Od Trzech Króli do Gromnicznej” (218-239), skupia się autor na rozpisaniu znaczenia i funkcji poświęconych w świątyni kredy, kadzidła, wody i złota. Podkreśla podobieństwo zwyczajów wigilijnych praktykowanych przez ludność polską do tych praktykowanych przez ukraińską, która tego dnia celebruje wigilię Bożego Narodzenia zwaną Persza Kolada. Autor przybliża specyfikę kolejnych świąt ludności unickiej i prawosławnej, skończywszy na święcie zwanym Jordan czyli Druha Kolada, gdy w liturgii wody brali udział tomaszowscy Ukraińcy, Polacy i Żydzi (s. 223-231). Omawiany rozdział zamyka szkic na temat tradycji, wierzeń i symboliki związa­ nych z Gromniczną (s. 231-239). W podsumowaniu autor akcentuje fakt pokrewieństwa obrzędowości bożonarodzeniowej sąsiadujących ze sobą narodów, które różnicę czasową wykorzystywali do wspólnego, podwójnego świętowania, co inspirowało twórczą wymia­ nę elementów ludowej kultury polskiej i ukraińskiej, specyficzną dla kresów wschodnich. Na uwagę i komentarz zasługuje fakt włączenia do monografii z zakresu religijności ludo­ wej rozdziału „Korowody kolędnicze” (s. 243-274) z racji tego, że niektóre sposoby kolędo­ wania, jak na przykład chodzenie z żywymi zwierzętami lub maszkarami, z zasady nie są za­ liczane do praktyk religijności ludowej. Właśnie co do interpretacji genezy i funkcji różnych form kolędniczych można by zgłosić zastrzeżenia. Jednakże J. Nowak w kilku miejscach pra­ cy podsuwa wyjaśnienie swojej decyzji: kolędowanie en bloc uważa za „zwyczaje ściśle obecnie związane z tajemnicą wcielenia” (s. 231), „przełomem roku i tradycyjnym kresem Bożego Narodzenia” (s. 244), zaś „pieczołowite celebrowanie wcielenia znajdowało wyraz w licznych formach kolędowania, wypełniających też — w jakim stopniu to tylko możliwe — tradycyjny scenariusz «dobrego początku»” (s. 173). Jednakowoż, autor omawia kolej­ no: kolędowanie przez grupy chłopców głównie w dniach św. Szczepana i Nowego Roku, nazywane po polsku szczodrakami, z ukraińska — polaznykami (s. 245-249); chodzenie przebierańców z szopką lub gwiazdą od Szczepana do Trzech Króli (s. 249-252); chodze­ nie z maszkarą kozy lub konia, żywe jeszcze w latach 70. (s. 252-261); specyfikę herodów na badanym terenie (s. 261-265); tomaszowskie dialogi bożonarodzeniowe (s. 265-270) i formę kolędniczą praktykowaną tylko 6 stycznia zwaną Trzej Królowie (s. 270-271). Recenzowaną monografię wieńczą imponująca bibliografia i wykaz źródeł (s. 287-313) oraz dziewięcioczęściowy aneks, zawierający wspomniany wcześniej kwestionariusz badań terenowych, mapkę badanego terenu (s. 359) oraz wybór fotografii, a także tekstów folklo­ ru, zarejestrowanych przez autora. Wśród nich znalazły się „teksty adwentowe” (s. 315— 322; wiersze i przysłowia dotyczące św. Mikołaja, pieśni śpiewane w czasie prządek, „pieśni ukazujące przemiany życia na wsi”); teksty kolęd (s. 323-334; kolędy bożonarodzeniowe i kolędy noworoczne: dla gospodarza i gospodyni, szczodrówki dla panny, dla kawalera; oraz kolędy aktualizowane); teksty grup kolędnicznych (s, 335-344; szczodraki,połaznycy, kolędnicy z szopką, z gwiazdą, pochody z koniem, obchód z kozą, herody, Trzej królowie)-, tzw. „teksty okolicznościowe” (s. 345-347; tu znalazły się ballada, fraszki ludowe, pieśń żoł­ nierska i inne, w większości z przekazów śpiewaczki wyróżnionej nagrodą im. Oskara Kol­ berga Anieli Gmoch z Bełżca) oraz trzy godnie gadki (s. 348-349). Podsumowując, godzi się stwierdzić, że omawianą publikacją J. Nowak na trwałe wpisuje się w grono badaczy kultury ludowej Tomaszowskiego, dołączając do takich postaci, jak J. Gluziński, K. Skrzyńska, O. Kolberg, H. Łopaciński, K. Zaleski, z powojnia zaś: J. Czekanowski, J. Gajek, R. Reinfuss, J. Bartmiński, M. Lesiów, J. Adamowski i inni (s. 19-23). Acz­ kolwiek należy poczynić pewne zastrzeżenie: recenzowana monografiajcst książką specy­ ficzną, a jej swoistość zasadza się na dość jednostronnym, by tak rzec, ideologizującym ujęciu zagadnień religijności ludowej. Przykładem do sformułowania takiej oceny niech będzie jeden z licznych, w podobnym duchu utrzymanych opisów, choćby sytuacji trądy- �342 Recenzje i noty recenzyjne cyjnych wigilijnych zabaw w rozrzuconym na klepisku sianie i słomie, których funkcja jest dla badaczy kultury tradycyjnej jednoznaczna: słoma jako nośnik płodności, poprzez ob­ wiązywanie nią panien, kawalerów, stołu, drzewek w sadzie itd. służy pomnażaniu najszerzej pojętej plenności. Tymczasem J. Nowak pisze: „Mieszkańcy domu leżeli na sianie i wpatry­ wali się w zapalone na drzewku świece” (s. 153) oraz „Całe rodziny, leżąc na sianie przy cho­ ince, miały czas na rozmowę i radosne przeżywanie tajemnicy wcielenia” (s. 184). Uderza również niewiarygodna idylliczność tego obrazowania, jak w opisie pierwszego dnia świąt: „Wśród domowników panowała atmosfera skupienia, harmonijnej zgody i miłości wynika­ jącej z rozradowania betlejemskim faktem. Uszlachetnienie własnej osobowości w adwencie owocowało brakiem sprzeczek wśród młodego pokolenia” (s. 179). Niewykluczone, choć trudno wyobrażalne, że taka interpretacja wynika z przekazów indagowanych informato­ rów, ale jeśli tak, to absolutnie niezbędne byłoby przywołanie dokładnych cytatów z prze­ prowadzonych rozmów. Wówczas podniosłaby się wiarygodność uogólnień badacza, jak na przykład w przypadku opisu sensu kościelnej szopki, gdy powołując się na relacje trzech osób, księdza i na obserwację własną, J. Nowak stwierdza: „Przygotowana ekspozycja z nieruchomych figur przedstawia powszechne przed wiekami oczekiwanie ludzkości na od­ kupienie i ufne oczekiwanie klęczącego przed szopką chrześcijanina na zbawczą interwen­ cję Bożą” (s. 175). Dodatkową cechą pracy jest ton publicystyczny, o którym wspomniano wcześniej, a którego oceniający wydźwięk wydaje się nie mieć związku z relacjami mieszkań­ ców wsi ani z zagadnieniami religijności ludowej, np.: „Nadmierna, często bezkrytyczna kon­ sumpcja audycji audiowizualnych stała się dla wielu ludzi sposobem na aktywność intelek­ tualną, duchową, kulturalną i społeczną” (s. 185) lub,jak twierdzą z nostalgią osoby sędzi­ we, tradycyjny przejazd saniami miał dla nich większy splendor niż przemieszczanie się szybkimi i wygodnymi, ale odwracającymi uwagę od meritum pojazdami mechanicznymi” (s. 177) i inne. Do tej grupy opinii należy również niekiedy przesadnie zdroworozsądkowe tłumaczenie tradycji, np. nieprzyrządzania potraw podczas świąt: gospodynie „spracowane i zmęczone po trudnych przedświątecznych dniach, mogły teraz odpocząć i cieszyć się świętem” (s. 181). Można ponadto odnieść wrażenie, że J. Nowak nie tylko podjął próbę opisu dwu przedmiotów badawczych: świadomości katolika, człowieka religijnego zamiesz­ kałego w okolicach Tomaszowa oraz świadomości uczestnika kultury typu ludowego, zanu­ rzonego w magicznym świecie wierzeń przedchrześcijańskich, ale sam balansuje między dwiema perspektywami opisu: spojrzeniem teologa, może duszpasterza, idealizującego i przez to upraszczającego portret religijnego mieszkańca współczesnej wsi i perspektywą ludo­ znawcy, która zakłada pełne szacunku spojrzenie na kulturę tradycyjną i pozwala idealistycz­ nie wyznaczać przestrzeń dalszych badań, co JózefNowak zapisał w ostatnim zdaniu-przesłaniu swej rozprawy (s. 280): „Mądrość ludowa zawierała w sobie prawdy proste i oczywi­ ste, dlatego trzeba na początku trzeciego tysiąclecia zmierzać do odkrycia i zrozumienia elementów doświadczeń przodków istniejących jeszcze w żywej tradycji wsi polsko-ukraiń­ skiego pogranicza”. Katarzyna Smyk-Płoska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/383446e9a25554904ec805bae0e73ff4.pdf 1c4b82b857e50590d8d8929ab1e6a2f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6152 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.273-328 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Kirsten H a s t r u p , Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 224, ISBN: 978-83-233-2449-2. Książka Kirsten Hastrup, A Passage to Anthropology: Between Expérience and Theory, która ukazała się w 1995 roku, doczekała się także wydania polskiego. Jest to jedna z najważniejszych prac duńskiej antropolożki, która swą karierę naukową roz­ poczęła w 1976 roku jako wykładowczyni na Uniwersytecie w Ârhus, mając w pla­ nach prowadzenie badań w Islandii. Udała się tam w 1982 roku, zaś wyniki jej pracy stanowiły podstawę dla doktoratu, który obroniła w 1990 roku na Uniwersytecie Ko­ penhaskim, uzyskując tytuł doktora nauk społecznych. W latach 1985-1990 Hastrup pracowała jako profesor na Uniwersytecie w Ârhus, a w 1998 roku otrzymała stano­ wisko pierwszego dyrektora badań w duńskim Centrum na Rzecz Praw Człowieka. Wielokrotnie gościła na Uniwersytecie Kalifornijskim, w latach 1989-1993 pełni­ ła funkcję przewodniczącej European Association of Social Anthropologists, była też członkiem The Royal Anthropological Institute of Great Britain oraz American Anthropological Association. Obecnie antropolożka skupia swoje zainteresowania na zagadnieniach teorii antropologicznej, epistemologii, antropologii historycznej, antropologii teatru, praw człowieka oraz antropologii środowiska i topografii. Naj­ nowsze badania Hastrup dotyczą początków duńskiej antropologii, wpływu zmian klimatycznych na życie społeczności Arktyki, a także relacji między postrzeganiem siebie, społeczeństwem i naturą. Wszystko to wpisuje się w nurt antropologii zorien­ towanej topograficznie, badającej wzajemne przenikanie się przestrzeni fizycznych i społecznych. Można powiedzieć, że Droga do antropologii to próba przerzucenia mostu pomię­ dzy pozytywistyczną i postmodernistyczną wizją naszej dyscypliny. Z jednej strony autorka kładzie nacisk na rolę doświadczenia w uprawianiu antropologii, z drugiej zaś podkreśla znaczenie języka w procesie formułowania teorii naukowych doty­ czących odmiennych sposobów konceptualizacji rzeczywistości. Jakkolwiek książka porusza przede wszystkim kwestie istotne z antropologicznego punktu widzenia, nie brak w niej też rozważań o charakterze bardziej filozoficznym oraz j ęzykoznawczym. Dzięki temu wnioski dotyczące postulowanego kształtu antropologii osadzone są w szerszym kontekście nauki jako takiej. Zgodnie z tytułem układ pracy nawiązuje do idei podróży — autorka już na wstępie informuje czytelnika, iż zachęca go do wyruszenia w drogę, by odnaleźć na nowo sens uprawiania antropologii (s. 20). Jako że zgodnie z zasadą kompozycji klamrowej epilog nosi tytuł „Powrót do domu”, ca­ �274 Rezenzje i noty recenzyjne łość sprawia wrażenie pracy spójnej, o dobrze przemyślanej strukturze. Główną tezą książki jest stwierdzenie, że antropologia jako nauka empiryczna nie skończyła się wraz z nadejściem zwrotu lingwistycznego, lecz przeciwnie — dzięki postmoderni­ stycznej krytyce wzrosła jej samoświadomość, dzięki której teorie formułowane na podstawie doświadczeń terenowych pozbawione są wcześniejszych imperialistycz­ nych sentymentów i naiwności (s. 16-17). Praca składa się z przedmowy, prologu, dziewięciu rozdziałów, epilogu, bibliografii i indeksu. W prologu czytelnik zapo­ znaje się z „trasą podróży” (s. 13), czyli historią rozwoju myśli antropologicznej oraz głównymi problemami omawianymi w książce. W kolejnych rozdziałach au­ torka rozwija poszczególne zagadnienia z zakresu języka, epistemologii oraz etyki antropologa zmuszonego do przełożenia doświadczenia zmysłowego na słowa. Roz­ ważania zamyka epilog, w którym badaczka czyni podsumowujące uwagi na temat formułowania i charakteru teorii antropologicznych. Najważniejsze w pracy Kirsten Hastrup jest, moim zdaniem, oryginalne podejście do problematycznego związku między doświadczeniem w terenie a teorią antropolo­ giczną. Autorka nie kryje swego optymistycznego nastawienia względem przyszłości dyscypliny, które uzasadnia wiarą w to, iż jest możliwe przezwyciężenie kryzysu przedstawienia poprzez powrót do empirii z pełną świadomością ograniczeń po­ znawczych badaczki, wynikających z jej kondycji człowieka. W ujęciu Hastrup owo ograniczające człowieczeństwo jest zresztą tym, co gwarantuje badaczce wspólnotę doświadczenia zmysłowego z badanymi ludźmi, bez względu na odmienne sposoby opisu tego doświadczenia. Antropologia jako nauka o człowieku istnieje dzięki przy­ jętemu u jej podstaw założeniu o posiadaniu przez każdego z nas pewnych uniwersal­ nych cech gatunkowych, do których należy przede wszystkim odbieranie bodźców ze świata zewnętrznego za pomocą tych samych zmysłów. Tak postrzegane doświad­ czenie broni się przed zarzutami postmodemistów co do jego małej wiarygodności i uprawomocnia stosowanie w antropologii empirycznych metod zbierania informa­ cji o świecie. Dotyczy to również całej wiedzy teoretycznej formułowanej na pod­ stawie danych empirycznych — użyte przez autorkę pojęcie radykalnej interpretacji (s.75) oznacza opis zakorzeniony w zmysłowym doświadczeniu, a więc pozbawiony przypisywanej mu przez konstruktywistów dowolności. Cenne jest przy tym przy­ wrócenie przez Hastrup prawomocności etnograficznemu czasowi teraźniejszemu. Subiektywne ze swej natury doświadczenie dane badaczce tu i teraz wymaga opisu w czasie teraźniejszym, co nie oznacza ahistoryczności badanych grup, a jedynie od­ daje specyficzne warunki bycia w terenie. Badana rzeczywistość jest współtworzona przez obecną w niej antropolożkę, staje się ona na jej oczach, a proces ten uchwytny jest tylko w języku chwili bieżącej (s. 21-38). Według autorki użycie czasu teraźniejszego w tekście etnograficznym nie jest tożsame z dążeniem do obiektywnego przedstawienia rzeczywistości. Jak słusznie zauważa, nie istnieje spojrzenie „z zewnątrz” i tym samym każdy opis jest tylko interpretacją, bardziej lub mniej adekwatną do rzeczywistości i tym samym możliwą do przyjęcia lub nie przez społeczność naukowców. Co przy tym ważne, owa ade­ kwatność oceniana jest nie w odniesieniu do jakiegoś zewnętrznego układu współ­ rzędnych, ale właśnie do z trudem poddającego się werbalizacji doświadczenia cie- �Rezenzje i noty recenzyjne 275 leśnego ludzi. Jest to zgodne z teorią rozwoju nauki Thomasa Kuhna, według której jedne paradygmaty zastępowane są przez inne dlatego, że istnieje większa zgoda co do ich względnej prawdziwości. Jak pisze Hastrup, każda teoria, aby zostać uznaną za obowiązującą, musi pozytywnie przejść próbę intersubiektywności i intertekstualności (s. 196), co oznacza spełnianie przez nią warunków zrelatywizowanych do kontekstu historyczno-społecznego. Czy wobec tego jest sens w uprawianiu antropologii, skoro nie potrafi dać ona od­ powiedzi na pytanie o obiektywny kształt rzeczywistości? Autorka książki uważa, że tak, bowiem zadanie antropologii polega nie na rozwiązywaniu problemów zachod­ niej filozofii, ale na burzeniu iluzji ludzi na temat świata, w którym żyją. Poprzez opis doświadczenia owego świata i jego naukową interpretację, antropolog uświa­ damia ludziom ich złudzenia i zwraca uwagę na niedostrzegane przez nich rzeczy istotne. Przypomina to działalność proroka, który opowiada o odległych, nieznanych rzeczywistościach, stwarzając dla nich przy tym nowe określenia w starym języku (s. 35-37). Dzięki wyobraźni, antropolog tworzy metafory będące pomostem między odmiennymi światami, służące poszerzeniu horyzontów i zrozumieniu inności. Tym sposobem metafora przestaje być kłamstwem w rozumieniu Friedricha Nietzschego (1993: 183-199) — przeciwnie, jest ona tym, co przybliża do prawdy. Podkreślenie tego znaczenia metafory w opisie antropologicznym wiąże się u Hastrup z konstruk­ tywną krytyką postmodernistycznych postulatów oddania głosu Innemu. Według autorki książki jest to nowa odmiana dobrze znanego naiwnego realizmu, która nie ma nic wspólnego z równouprawnieniem — zawsze bowiem nad redakcją tekstu tu­ bylczego czuwa antropolog, zajmując przez to pozycję nadrzędną wobec badanych. Lepiej zatem pogodzić się zarówno z niemożnością dosłownego przekładu, jak i wy­ równania relacji badacz — badany w tekście i zamiast tego skupić się na tworzeniu możliwie adekwatnych opisów Innych w oparciu o zmysłowe doświadczenie antro­ pologa wzbogacone jego wyobraźnią. Warto również wspomnieć o oryginalnej próbie zdefiniowania przez Hastrup isto­ ty doświadczenia antropologicznego poprzez odwołanie się do pojęcia teatru. Użycie tego pojęcia ma jednak niewiele wspólnego ze znaną w naukach społecznych kon­ cepcją Ervinga Goffinana (2000). Autorka nie tłumaczy ludzkich działań poprzez porównanie ich do gry na scenie, ale opisuje własne spotkanie z teatrem po to, by zobrazować charakter relacji badacz - badany (s. 137-158). Antropolog interpretu­ je Innych na tej samej zasadzie, co odgrywający role obcych ludzi aktor teatralny. Hastrup, która stała się główną bohaterką sztuki Talabot, w reżyserii dyrektora duń­ skiego Odin Teatret, Eugenio Barby, odczuła boleśnie, jak to jest, gdy ktoś przepro­ wadza na innej osobie badania terenowe. Tym razem to antropolożka została poznana i zinterpretowana. Gdy oglądała siebie na scenie, nie była w stanie utożsamić się z obserwowaną postacią, ale też nie mogła całkowicie się od niej zdystansować. Nie potrafiła już zdefiniować siebie bez odniesienia do bohaterki sztuki teatralnej, i gdy zespół odjechał, by odgrywać Talabota w innych częściach świata, Hastrup poczuła się nikim. Przeżyła kryzys tożsamości, znany osobom badanym, które przejrzały się w lustrze antropologa i zostały przez niego pozostawione sam na sam z nową, nie­ pokojącą wiedzą o sobie. Teatr i antropologia objawiają, lecz nie odbywa się to bez �Rezenzje i noty recenzyjne 276 bólu. Jak słusznie stwierdza autorka książki w jednym z najpiękniejszych, według mnie, zdań w tej pracy: „Świat zachwyca i rani” (s. 184). Jakkolwiek D roga do antropologii ma wiele zalet wynikających zarówno ze struktury tekstu, jak i zawartości merytorycznej, to jednak można doszukać się w niej kilku słabych punktów. Przede wszystkim, używany przez autorkę język jest niekie­ dy niezrozumiały. Z jednej strony wynika to z faktu, iż ma ona tendencję do snucia filozoficznych rozważań, które nie zawsze w prosty sposób nawiązują do omawia­ nych problemów naukowych. Z drugiej zaś strony, powodem niejasności niektórych fragmentów pracy jest używanie zbyt literackiego, obfitującego w metafory języka, który poprzez swą wieloznaczność oddala czytelnika od istoty poddawanych reflek­ sji zagadnień. Niestety, bardzo często stwierdzenia o takim charakterze pojawiają się w zakończeniach rozdziałów, przez co można odnieść wrażenie braku podsu­ mowania tez stawianych na początku. Sądzę, że warto byłoby zrezygnować czasem z zamieszczania literackich sformułowań — świadczących wprawdzie o wysokich umiejętnościach pisarskich autorki, ale zaciemniających znaczenie tekstu — i uciec się zamiast tego do mniej efektownego, ale za to bardziej uporządkowanego i jasnego przedstawiania wniosków zamykających poszczególne części książki. Podsumowując, omawiana książka Kirsten Hastrup to pozycja godna polecenia każdemu, kto pragnie twórczo podchodzić do uprawiania antropologii. Przejrzysty układ treści, nawiązujący do motywu podróży, zachęca do czytania i pozwala czytel­ nikowi wczuć się w rolę odkrywcy nowych antropologicznych przestrzeni. Co wię­ cej, zawartych jest tu sporo oryginalnych, czasem wręcz odkrywczych wniosków, które mogą stać się inspiracją do stworzenia przez odbiorcę własnej wizji uprawianej nauki, za którą będzie podążał. Przywrócenie wiary w możliwości poznawcze an­ tropologii, podkreślenie na nowo znaczenia doświadczenia i dostrzeżenie potencjału tkwiącego w na pozór ograniczonym języku to bodaj najistotniejsze elementy tej pracy. W obliczu postmodernistycznego kryzysu w antropologii obrona doświadcze­ nia badań terenowych i jego opisu jest trudnym wyzwaniem, a zarazem ma ogromne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny. Warto zatem sięgnąć po tę lekturę, gdyż nie tylko tchnie ona dodającym motywacji do uprawiania antropologii optymizmem, ale też pokazuje konkretne rozwiązania problemów, z jakimi spotyka się prawie każ­ dy badacz społeczny we współczesnym świecie. N atalia Weimann BIBLIOGRAFIA Goffman E. 2000 Człowiek w teatrze życia codziennego, przeł. H. Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, Warszawa: Wydawnictwo KR. Nietzsche F. 1993 Pism a pozostałe 1862-1875, przeł. B. Baran, Kraków: Inter-Esse. �Rezenzje i noty recenzyjne 277 Michael W. Yo u n g, Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920, przeł. P. Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008, ss. 808, ISBN: 978-83-7163-452-9. Biorąc do ręki pracę Michaela Younga, jeszcze zanim sięgnąłem do jej, jak się potem okazało, bogatego treściowo wnętrza, odniosłem wrażenie, że przyszło mi obcować z dziełem monumentalnym. Opasły, ciężki tom robi spore wrażenie na czy­ telniku, w dzisiejszych czasach już odwykłym od tak obszernych opracowań. Ale to nie objętość z górą ośmiuset stron żywego tekstu, uzupełnionych dodatkowo kilku­ nastoma czarno-białymi fotografiami, wprowadzającymi nas w „obrazowy” kontekst życia Bronisława Malinowskiego, sprawia, że o książce Younga, brytyjsko-australijskiego antropologa, bez wielkiej przesady da się powiedzieć, iż jest wyjątkowa. Czynią z niej taką inne jej cechy. Wśród nich na pierwszym planie jawi się — wy­ zierająca spomiędzy kolejnych wersów — determinacja autora w dotarciu do niezli­ czonych wprost źródeł, które poddane wyraźnie wizjonerskiej selekcji i inteligentnej interpretacji sprawiają, iż źródła owe dają interesujący (nie tylko zresztą dla profesjo­ nalistów) wgląd w zawiłe biograficzno-myślowe meandry jednego z ojców-założycieli akademickiej antropologii w jej wczesnodwudziestowiecznym wydaniu. Young powiada nawet — mając, jak sądzę, na uwadze podkreśloną wyżej tytaniczną pracę kwerendalną — iż Odyseja sama może „posłużyć za źródło dla badaczy” (s. 20). Trudno się z tym nie zgodzić, doceniając wysiłek włożony w dociekania badawcze, skutkujące wyłożeniem na światło dzienne materiałów, które przez kilka dziesięcio­ leci pozostawały skrzętnie ukryte w archiwalnych kartotekach, bądź otoczone aurą nienaruszalności prywatnych pamiątek. Niniejsza biografia (łącząca w sobie zarówno cechy, jak sugeruje autor, biografii naukowej i psychologicznej, ale przede wszystkim literackiej, bo Odyseja z pewnoś­ cią jest literaturą i to literaturą niezłych lotów) powstała z inicjatywy Heleny Wayne, córki, a jednocześnie spadkobierczyni spuścizny po Bronisławie Malinowskim. Naj­ młodsza z potomkiń słynnego badacza Wysp Trobrianda, niespodziewanie w 1991 roku zwróciła się do Younga z propozycją przygotowania przez niego pełnej biografii jej ojca, zarzucając tym samym pierwotny pomysł napisania tejże własnym piórem. Jakiekolwiek powody stały za taką właśnie decyzją wybór powiernika, przed któ­ rym stanęło niezmiernie trudne zadanie odpowiedzialnego zmierzenia się z legendą jednego z najwybitniejszych przedstawicieli nauki o człowieku okazał się — co po­ kazuje końcowy efekt projektu — ze wszech miar słuszny. Struktura Odysei antropologa 1884-1920 jest zbudowana zgodnie z zasadą współbieżności zdarzeń biograficznych z ułożonymi chronologicznie zdarzeniami historycznymi (u Younga tekstowy czas biograficzny nakłada się bardzo wyraźnie, jak powiedziałby Michaił Bachtin, na realny czas historyczny). Część pierwsza zaczyna się od roku 1884, kiedy to na świat przychodzi mały Bronio, i kończy się w 1910 — roku wyjazdu młodzieńca na studia do Londynu. Znajdujemy tutaj liczne nawiązania do lokalnych (tzn. krakowsko-zakopiańskich) i rodzinnych kontekstów; Young podróżuje razem z chorowitym Malinowskim na Podhale, do północnej Afryki i nad Adriatyk; opowiada o przyjaźni „Lorda Never- �278 Rezenzje i noty recenzyjne morę” z Bungiem (czyli Stanisławem Ignacym Witkiewiczem); napomyka o skom­ plikowanych, podszytych syndromem Edypa, relacjach łączących późniejszego autora Życia seksualnego dzikich z ojcem; wyjawia sekrety pierwszych zauroczeń kobiecością i kobietami; przybliża też świat uniwersytecki, mówiąc o jakże ważnych dla rozwoju dalszej kariery Malinowskiego fascynacjach naukami ścisłymi i filozo­ fią (w tym epistemologią Ernsta Macha, służącą za podstawę rozprawy doktorskiej przyszłego twórcy metody funkcjonalnej). Część druga Odysei opisuje natomiast anglosaskie „przygody” nieokrzepłego jeszcze na dobre naukowca. Spotkania z tuzami wzorcowej naonczas brytyjskiej an­ tropologii kulturowej, reprezentowanej m.in. przez Alfreda Corta Haddona, Edwarda Westermacka, Charlesa Gabriela Seligmana czy Williama Halse’a Riversa, uzmysła­ wiają Malinowskiemu, na czym polegają podstawowe zasady uprawiania antropolo­ gii w jej klasycznej postaci oraz dają asumpt do dalszych, już samodzielnych prze­ myśleń prowadzących do wypracowania, a następnie udoskonalenia własnej metody badań i teorii kultury. Także i w tych ustępach Young ponownie prowadzi nas zako­ piańskimi ścieżkami i zdaje sprawozdanie z duchowo-erotycznego wymiaru życia młodopolskiej bohemy artystycznej, do której należał również — nieco buńczucz­ nie, bardziej jednak prowokacyjnie, obwołujący samego siebie Josephem Conradem antropologii społecznej — Bronisław Malinowski. Biograf nie zapomina również odnotować kolejnych miłosnych zachwytów trawiących podatne na zranienia serce „Bronia”, upatrując w nich jednego z wiodących rysów osobowościowych tego nie­ tuzinkowego człowieka. Cezurą tej części opowieści są wspólne przygotowania Wit­ kacego i jego przyjaciela do podróży na drugi koniec świata, do dalekiej Australii. Część trzecia, a zarazem ostatnia, przybliża nieco przypadkową w gruncie rzeczy (bo ufundowaną na nieszczęśliwym zbiegu okoliczności w postaci nagłego wybuchu wojny i dość niejasnych powodach rozpadu zażyłej znajomości dwojga bliskich so­ bie osób) wyprawę w teren, wyprawę skutkującą jednak, jak świetnie wiemy, stwo­ rzeniem zrębów uznawanego po dziś dzień za profesjonalny wariantu antropologii kulturowej. Czytelnik — co celnie wychwytuje we wstępie do wydania polskiego Odysei Grażyna Kubica — obcuje tutaj z trzema komplementarnymi obrazami: obra­ zem psychologicznym (konstruowanym głównie w oparciu o zapisy dzienników Malinowskiego), obrazem etnograficznym (posiłkującym się notatkami terenowymi i oficjalnymi publikacjami) i obrazem instytucjonalno-politycznym, wypracowanym między innymi na podstawie danych przechowywanych w australijskich archiwach, takich jak na przykład teczka antropologa założona przez wywiad. Biograficzna ody­ seja kończy się opisem powrotu głównego bohatera, wraz ze świeżo poślubioną żoną Elsie, do Itaki — rodzinnej Europy, w 1920 roku. Omawiane dzieło ma jeszcze jednego, cichego bohatera. Są nim, w mym prze­ konaniu, dzienniki Malinowskiego. Tę warstwę Odysei uważam za najbardziej in­ spirującą. Michael Young zauważa we wstępie, że owe prywatne zapisy, wzbudzające liczne kontrowersje, stanowią znaczny problem dla tworzonej przez niego narracji biogra­ ficznej, jednakże bezpośrednio w ślad za tym stwierdzeniem idzie przyjęcie przez autora bardzo osobliwej strategii, polegającej na pisaniu własnego tekstu niejako �Rezenzje i noty recenzyjne 279 „pod dyktando” dzienników! Dzieje się tak głównie dlatego, iż te prowadzone na przestrzeni dekady (od 1908 do 1918 roku) intymne albo nawet arcyintymne wyzna­ nia (Kubica 2007), rzucają światło na „styl uprawiania etnografii i techniki badań terenowych Malinowskiego” (s. 21). Young odkrywa wszakże nie tylko tę — dziś uznawaną przecież powszechnie za oczywistą— prawdę na temat ścisłych powiązań zachodzących między doświadczeniami terenowymi a doświadczeniami osobistymi badacza; podąża zdecydowanie dalej, do punktu, który wydaje mi się niezmiernie intrygujący, a mianowicie do postawienia tezy, iż oto autobiografia wpływa na etno­ grafię. Więcej nawet: sama autobiografia jest etnografią! Young twierdzi, iż Malinowski przyglądał się własnemu życiu równie skrupulat­ nie, jak życiu australijskich Aborygenów, do jednego i drugiego podchodząc z podob­ ną (naukową) starannością i powagą1. W rozdziale 21 („Melbourne — stan chorobo­ wy”), znajdujemy mikropowieść „Zawsze scalać”, barwnie przybliżającą wypadki z listopada 1917 roku, kiedy to autor Argonautów Zachodniego Pacyfiku utyka wSamarai, oczekując na statek, który ma go przewieźć na Trobriandy. Dysponując sporą ilością czasu, zaczyna wtedy specyficzną pracę nad swą pamięcią, sporządzając tak zwane „tablice synoptyczne”. Przedstawione są one w formie ciągu kolumn, porząd­ kujących wspomnienia z okresu spędzonego w Melbourne (1915-1917); mają wstęp­ nie zapełnić lukę powstałą w dziennikowych notatkach, ale finalnie — w złożeniu z notatkami terenowymi — wykazują współzależność pierwiastków publicznego i prywatnego, i ich mocne związki. Konkluzja, na jaką zdobywa się Malinowski, j est uderzająca (podobnie jak uderzające jest miejsce, gdzie się ona pojawia, a są to od­ wrotne strony dzienników!): „Głównie należy zastanowić się nad dwoma działami: moją pracą etnologiczną i moim dziennikiem i braniem wskazówek z nich obu. Są one bardzo blisko, dopełniają się tak, jak tylko dopełniać się można” (Malinow­ ski 2007: 666, podkr. — M.A.K.). W Odysei znajduje się także inny znaczący akcent, mogący świadczyć o tym, iż idea autobiografizmu traktowanego jako metoda badań antropologicznych nie była efemeryczną, ale mieściła się wyraźnie w horyzoncie wizji nauki o człowieku bliskiej Malinowskiemu. Young w trakcie swych kwerend źródłowych napotkał konspekt ni­ gdy nienapisanej książki, powstały w latach 30. minionego wieku (a więc po ponad dziesięciu latach od powrotu antropologa do Europy), przy okazji zawierania umowy z wydawcą amerykańskim, wyrażającym chęć opublikowania podręcznika socjologii i antropologii. Jego przyszły autor przewidywał przygotowanie trzech rozdziałów, z których pierwszy nosić miał znamienny tytuł: „Kultura jako doświadczenie oso­ biste”. Zagłębiając się w passusy zaczerpnięte przez Younga z siedmiostronicowego dokumentu, można się zastanawiać, czy gdyby rzeczywiście doszło do zrealizowania zaplanowanego przedsięwzięcia (i gdyby — dodatkowo — w taki czy inny sposób 1Pogląd Michaela Younga jest w tym względzie zbieżny ze spostrzeżeniem Marii Danielewiczowej, która w recenzji A Diary in the Strict Sense o f the Term zaznaczyła jakże trafnie, pomimo ograniczone­ go dostępu do dzienników (miała do dyspozycji jedynie dwa ostatnie, „czysto terenowe” zeszyty), iż „Malinowski uważał samego siebie za przedmiot badań naukowych” (Danielewiczowa 1968, podkr. — M.A.K.). �Rezenzje i noty recenzyjne 280 została ujawniona zawartość sekretnych dzienników), losy antropologii potoczyłyby się znanym nam torem. Podejmując ten wątek w konwencji wypowiedzi recenzyjnej, warto pamiętać o dwóch istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą sprawach. Po pierwsze, chodzi o rosnący systematycznie, od początku lat 80., wykwit literatury antropologicznej bacznie przyglądającej się różnym rodzajom tak zwanych dokumentów osobistych — life-history, life-story, case-history, biografii i autobiografii, w tym także doty­ czących samych antropologów (Victor Turner, Barbara Myerhoff, Renato Rosaldo, Paul Rabinów, Vincent Crapanzano i in.). Po drugie, idzie o brak podobnej dyskursywnej przestrzeni w końcu XIX i na początku XX wieku. A przecież Malinowski nie był całkiem osamotniony w dążeniu do wyrażania wewnętrznych przeżyć. Na myśl przychodzą od razu: Wilhelm Dilthey wraz z jego postulatami zajęcia się przez humanistykę rozumieniem życia, z uznaniem autobiografii za bodaj najbardziej instruktywną jego formę; Michel Leiris, uprawiający ethnographie de soi-m êm e, et­ nografię podmiotu, czy wreszcie Florian Znaniecki, domagający się uwzględnienia współczynnika humanistycznego, by wymienić tylko pierwszych z brzegu badaczy wyłamujących się ze sztywnych ram nauki wspartej na szkielecie obiektywizmu. Moje rozważania domknę motywem odnalezionym we wstępie do Odysei. Young nie bez powodu opowiada tam o przypadku, jaki leżał u początków jego własnej przygody z antropologią. Zrządzenie losu, którym było spotkanie ze studentem an­ tropologii, napotkanym na bezdrożach Australii, pcha go ku antropologicznym stu­ diom w college’u i w London School of Economics. Poznaje tam nauczycieli, którzy obcowali twarząw twarz z twórcą metody funkcjonalnej — Darylla Forde’a i Phyllis Kaberry, Raymonda Firtha oraz Lucy Main Orientuje się także, iż jego podróż na Antypody odbywała się tą samą drogą, co wyprawa Malinowskiego: „nie miałem najmniejszego pojęcia, że mniej więcej czterdzieści lat wcześniej płynął tym samym szlakiem, tą samą linią — statkiem, który zawijał do tych samych portów: Neapo­ lu, Port Saidu, Adenu, Colombo, Fremantle, Adelajdy, Melbourne i Sydney” (s. 22). O powinowactwie duchowym istniejącym między dwojgiem ludzi można zaświad­ czać na wiele sposobów — Michael Young uczynił to, uzmysławiając nam dobitnie, że antropolog jest nie tylko badaczem, ale też zwykłym człowiekiem. M arcin A. K afar BIBLIOGRAFIA Danielewiczowa M. 1968 M ałość w wielkości, „Kultura” (Paryż) 243-244. Kubica G. 2007 Wstęp, w: B. Malinowski, D ziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 5-39. Malinowski B. 2007 Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie. �Rezenzje i noty recenzyjne 281 Yves W i n k i n, Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych, przeł. A. Karpowicz, wstęp W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersyte­ tu Warszawskiego 2007, ss. 252, ISBN: 978-83-235-0290-6. W jednej z książek Ervinga Goffmana znaleźć można pewien pouczający opis. Oto główny kelner szacownej restauracji ruga swoich struchlałych podwładnych. Stłoczeni na zapleczu, poza zasięgiem wzroku i słuchu gości, przyjmują na swoje głowy gromy potulni niczym baranki. Szef piekli się, ciska inwektywami, wygraża i złorzeczy. Po kilku minutach starannie poprawia fryzurę, wygładza poły uniformu i ściera ślinę z ust... po czym z promiennym uśmiechem człowieka o gołębim sercu pokonuje przejście między zapleczem a salą restauracyjną, gdzie na prawo i lewo rozdaje pozdrowienia, ukłony i uprzejmości. Uchylenie kotary jest przejściem od prywatności (wspartej przywilejem władzy) do bycia publicznego. Przekroczenie tej granicy jest początkiem teatru i gry, wkroczeniem w przestrzeń konwencji i styliza­ cji, przywdzianiem maski tego, co badacz określił akademickim mianem „rytuału interakcyjnego”. Yves Winkin, belgijski antropolog społeczny i profesor w École Normale Supé­ rieure Lettres et Science Humaines w Lyonie, autor pracy Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, jest admiratorem podejścia Goffmana. Przypomniana przeze mnie scenka musi bodaj należeć do jego ulubionych lektur i inspiracji, Winkin bowiem proponuje podobny sposób oglądu rzeczywistości społecznej i prezentuje jej opisy zbliżone do powyższego. Tak samo jak poprzednik uważa, że w momencie, kiedy przestajemy być w łazience sami, albo kiedy wychodzimy z kabiny przebie­ ralni na otwarty basen, zasadniczo transformujemy swoje zachowanie: inaczej sta­ wiamy stopy, inaczej poruszamy rękoma, spoglądamy, siadamy itp. Przestajemy być wyłącznie dla siebie, jesteśmy odtąd dla innych i to przez wzgląd na owych innych modyfikujemy w swoim postępowaniu niemal wszystko. Od niezobowiązującego ry­ tuału prywatności (czasem pełnego dziwactw i wstydliwych nawyków) przechodzi­ my do obligatoryjnego rytuału interakcji. Priorytetem staje się odtąd komunikacja, skomplikowana sieć znaków służących porozumiewaniu się: od słów, poprzez gesty, dzwonek telefonu, pukanie do drzwi, styl prowadzenia rozmowy, chrząkanie, aż po znaczące na wiele sposobów milczenie. Słowo komunikacja jest dzisiaj raczej nadużywane i kojarzone przede wszystkim z mediami, z czego Winkin doskonale zdaje sobie sprawę. W swojej książce — po­ myślanej jako rodzaj manifestu — proponuje własne ujęcie antropologii komuni­ kacji. Projektuje „antropologię przez komunikację, antropologię «komunikacyjną», na wzór antropologii kognitywnej, wizualnej, symbolicznej i innych” (s. 22). Ramą analityczną jest dlań komunikacja rozumiana w kategoriach „odgrywania kultury”, a nie tylko przekazywania komunikatu. Z takiego założenia wynika, że antropologia komunikacji to orientacja bez właściwego sobie przedmiotu badań; ważniejsze od zakresu przedmiotowego jest bowiem specyficzne odczytywanie i interpretowanie życia społecznego. Badacz jest bezwzględnie zobowiązany do pracy w terenie, bez praktykowania (skądinąd niebywale złożonej teoretycznie i psychologicznie) obser­ wacji uczestniczącej projekt ten nie ma racji bytu. �282 Rezenzje i noty recenzyjne Kreśląc autorski program antropologii komunikacji, Winkin przypomina i odnosi się do wcześniejszych projektów badań w tym zakresie. W części pierwszej książki autor skupia się na dwóch podstawowych koncepcjach komunikacji jako takiej. Roz­ poczyna od schematu komunikacji zbudowanego na bazie prac Norberta Wienera i Claude’a Shannona z końca lat 40. XX wieku. Badacze z Massachusetts Institute of Technology oparli swojąkoncepcję na analizach funkcjonowania telegrafu, stąd w li­ teraturze przedmiotu nazywa się j ą — i ujęcia pokrewne — „koncepcją telegraficz­ ną”. Programowi temu Winkin przeciwstawia „koncepcję orkiestralną”, zakładającą aktywne uczestnictwo w sytuacji komunikacyjnej. Ważnymi przedstawicielami tej koncepcji są dla niego Gregory Bateson, antropolog szeroko stosujący instrumenta­ rium psychiatrii, oraz Ray Birdwhistell, skupiony na lingwistyce i kinezyce. W części drugiej, zatytułowanej „Wynurzanie się antropologii komunikacji”, autor przybliża czytelnikom pojęcia i postaci kluczowe dla uksztahowania się nurtu antropologii ko­ munikacji (których czuje się spadkobiercą i twórczym kontynuatorem). Jest zatem Dell Hymes i jego „etnografia mówienia”, jest oczywiście nieodzowny i na nowo obecnie przypominany Erving Goffman. W części trzeciej książki, zatytułowanej „Postępowanie etnograficzne”, autor próbuje zastosować przywołane wcześniej założenia oraz metody; co więcej, część ta pisana jest głównie z myślą o studentach. „Jak nakłonić studentów, by porzucili swój przytulny pokój, kawalerkę lub bibliotekę i wyszli w teren — pyta autor — sta­ nęli twarzą w twarz z nieznanym, z drwiącymi «informatorami», pytaniem «co ja tu robię»?” (s. 107). W przejrzysty sposób pisze się tutaj o wybranych dylematach pracy terenowej, wyjaśnia pożytki płynące z prowadzenia dziennika terenowego, podpo­ wiada, jak uniknąć wrażenia nadmiaru faktów, które się obserwuje. Winkin świado­ mie opiera się na przykładach najprostszych, jego opowieść skierowana jest bowiem do debiutantów, a nie badaczy doświadczonych przez teren wielokrotnie. Dlatego nie kreśli wizji odległego wyjazdu do obcego społeczeństwa, ale zaprasza do obserwacji zdarzeń potocznych w codziennym, zwyczajnym otoczeniu. Ta część ilustrowana jest dodatkowo rysunkami przedstawiającymi właśnie tego rodzaju zdarzenia. Aby nie pozostać tylko na poziomie formułowania dyrektyw i analizy „rozrzedzo­ nych” zdarzeń, Winkin prezentuje efekty kilku własnych analiz. Im właśnie poświę­ cono czwartą część pracy — „W terenie”. Winkin opisuje zachowania w akademi­ ckiej stołówce; reflektuje nad tym, w jaki sposób marokański handlarz sprzedał mu, zupełnie niechciany, dywan: analizuje turystyczną wyprawę na Wielki Erg Wschodni w poszukiwaniu autentyczności; prezentuje wreszcie nieco ogólniejszą wizję działa­ nia pewnego uniwersytetu w Stanach Zjednoczonych. Ostatnia część Antropologii komunikacji — najmniej obszerna z wszystkich pięciu — jest w istocie powtórzeniem najważniejszych założeń. Mowa jest o wielu znacze­ niach, o kontekstach, w jakich współcześnie używa się terminu „komunikacja”, Winkin próbuje wpisać ów termin w kontekst „wymiany daru”, raz jeszcze podkreślając wagę szczegółu w badaniach mieszczących się w nurcie antropologii komunikacji. Operacyjną definicją kultury jest dla Winkina formuła Warda Goodenaugha: „istotą kultury jakiegoś społeczeństwa jest to wszystko, co jego członkowie muszą wiedzieć albo w co muszą wierzyć, by zachowywać się w sposób akceptowalny (...) �Rezenzje i noty recenzyjne 283 w każdej z akceptowalnych ról” (s. 102). Zakłada on zatem to, że jesteśmy przewidy­ walni i powtarzalni, że każde społeczne zachowanie ma swój sens i jest racjonalne, gdy poznamy je od wewnątrz, gdy uda się zidentyfikować jego kulturowe i społecz­ ne motywy. Przyjęcie tego rodzaju założenia pozwala empirycznie zorientowanemu Winkinowi na obserwacje i interpretacje codziennych zachowań, sytuacji banalnych, przyziemnych obrotów ciał społecznych. Belgijski badacz całym sercem namawia do radosnego przyjęcia postawy antropologa „endotycznego”: przecież te same rze­ czy, które jako badacze robimy na obcej ziemi, z powodzeniem możemy realizować u siebie. Mniej tu etycznych zasadzek, a życie tak samo — jeśli tylko uważnie mu się przyjrzeć — obfite w sensy, sekrety i dyskretne prawidła. Najlepszą jak sądzę, partią— pisanej z wyraźnym nachyleniem dydaktycznym — Antropologii komunikacji jest jej część trzecia. Jak ryba w wodzie Winkin czuje się objaś­ niając tajniki rzetelnego i efektywnego postępowania „w terenie”. I rzeczywiście, sporo można się od niego dowiedzieć. Jakie miejsca wybierać winien „endotyczny” badacz komunikacji? — dostępne i bliskie, podpowiada Winkin, na przykład pobliski park, koś­ ciół albo publiczny basen. Jaki zabierać ze sobą sprzęt? — najlepiej żaden, bezcenne jest wszak bystre oko i sporządzane wieczorem notatki; aparaty i kamery funkcjonują niczym odkurzacz, który wszystko zbiera, niczego nie pozwalając wyróżnić. Czy ukrywać swoje zadanie? — stanowczo nie, przyjmowanie wymyślonych ról zawsze kończy się demaskacją a do naukowego obserwatora wcześniej czy później wszyscy przywykają. „Sztu­ ka patrzenia, sztuka bycia, sztuka pisania. To trzy kompetencje które powinien posiadać etnograf’ (s. 111), stwierdza Winkin. Trudno z tym zdaniem na serio polemizować. Winkinowska A ntropologia kom unikacji nie j est pracą znaczącą teoretycznie. Au­ tor odsuwa — lub przegapia — wszelkie problemy epistemologiczne, nie kłopocze się fikcjonalnością naukowych opisów i ich konstruktywizmem. Oryginalności po­ szukuje w podejściu do świata raczej niż w zestawie nowych narzędzi służących jego okiełznaniu i usensownieniu. Mimo cennych wskazówek praktyka — które warto przekazywać studentom etnologii i antropologii kulturowej także w Polsce — jego projekt ani nie onieśmiela, ani nie zachwyca. Nazbyt wiele tu powtórzeń, zbyt dużo również wiary w wyjaśniającą moc detalu obyczajowego. Zajmowanie się banałem ma widać czasem ten skutek, że często do banału zbliża. Wyraźnie widać to w autor­ skich analizach zawartych w czwartej części książki. We wszystkich tych „jednoak­ tówkach”, Winkin zawarł wiele interesujących szczegółów, mało jednak konkretów, wykraczających poza silnie skontekstualizowaną doraźność, tyleż zdarzeń, co i oso­ bistych emocji. W opisie zachowań uczniów w klasach komputerowych przydarza mu się nawet znienacka „odkryć” regułę m edium is the message. Mimo tych uproszczeń, Antropologia kom unikacji Yvesa Winkina jest pracą po­ żyteczną wypełnia bowiem lukę w polskojęzycznej literaturze o nachyleniu antro­ pologicznym, lukę dotyczącą kwestii komunikacji, którą tak ochoczo zajmują się przedstawiciele studiów nad mediami, ekonomią reklamą performensem czy innymi dziedzinami sztuki. Szkoda zatem, że w książce o ambicjach pomocy naukowej (uzu­ pełnionej dodatkowo o wykaz prac po polsku) znalazło się tyle błędów w bibliografii. Waldemar K uligow ski �284 Rezenzje i noty recenzyjne Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005, ss. 480, ISBN: 83-06-02986-0. Kosmici, jakich ujrzał Stoczkowski któregoś dnia w angielskiej bibliotece, nie za­ mieszkiwali Marsa ani żadnej z odległych planet — były to jedynie twory ludzkiego umysłu zaludniające niezliczone księgi w Cambridge. Stąd oczekiwania czytelnika chwyta jącego za recenzowane dzieło mogą nie pokrywać się z tym, czego dostarcza jego lektura. Sama początkowo sądziłam, iż książka opowiada głównie o teorii na temat sta­ rożytnych astronautów. Musiałam wrócić do jej lektury ponownie, by docenić bo­ gactwo przedstawionych faktów i ich powiązań, i dostrzec inne przesłanie książki — kosmici byli jedynie tłem, osnową na kanwie której Stoczkowski przekazuje swoje przemyślenia nad funkcjonowaniem myśli ludzkiej. Wiktor Stoczkowski pochodzi z Polski, jest absolwentem archeologii i etnolo­ gii Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował się w Paryżu, w École des Hautes Études en Sciences Sociales, gdzie obecnie wykłada w Laboratoire d’Antropologie Social. Jest także kierownikiem interdyscyplinarnej Groupe de recherches sur les savoir, która skupia się wokół czterech głównych zagadnień: antropologii wiedzy, kosmologii nauk społecznych, etnologii rasizmu i antyrasizmu oraz historii antro­ pologii. Jako jeden z nielicznych polskich naukowców potrafił „zaistnieć” w sto­ sunkowo zamkniętym środowisku zachodnioeuropejskich badaczy. Autor posiada niezwykle analityczny umysł, nadto erudycję i pasję zgłębiania tego, co go intryguje. Dodatkowo styl książki czyni ją szczególnie zajmującą. Wprawdzie polski czytelnik dysponuje jedynie tłumaczeniem z francuskiego, niemniej przypuszczam, że wersja oryginalna jest równie soczysta. Budowa książki jest nietuzinkowa — autor najpierw obrazuje problem przykła­ dem, a następnie cofa się do jego źródeł. Mamy nowe dane, nowy problem i... autor znów się cofa. Potem jednak łączy wszystkie fakty ze sobą i powraca do punktu wyj­ ścia. Piszę „nietuzinkowa” nie dla zaznaczenia nowatorstwa tej konstrukcji, ale dla podkreślenia jej wpływu na lekturę książki. Co chwilę dokonujemy wraz z autorem nowego odkrycia, zostajemy „porażeni” nowymi faktami i płynącymi z nich wnio­ skami, zastanawiając się, jak to się stało, że „tego” jeszcze nie wiedzieliśmy i ciesząc się na „to”, co książka wciąż dla nas chowa. Tytułowi przybysze z kosmosu to jedynie pretekst dla głębszych problemów nur­ tujących Stoczkowskiego. Książka jest refleksją nad zasadami ludzkiego myślenia, nad racjonalnością i irracjonalnością nad stanem zachodnioeuropejskiej nauki i zna­ czeniem lekceważonej kultury masowej. Stoczkowski wychodzi od pojęć racjonalności i irracjonalności, a także od za­ gadnień warsztatu etnologa badającego Obcych na swoim własnym terenie. Dopiero potem prezentuje koncepcję zwaną danikenizmem i jej wręcz „epidemiczne” roz­ przestrzenienie się na całym globie. Kolejnym krokiem jest przyjrzenie się nurtom krytyki tego zjawiska prowadzonym w celu odkrycia jego przyczyny — tu autor dochodzi do wniosku, że istniejące do tej pory wyjaśnienia były jednoprzyczynowe �Rezenzje i noty recenzyjne 285 i stąd niedostateczne. W następnym rozdziale, zastanawiając się nad pochodzeniem teorii o roli starożytnych astronautów, dociera do literatury fantastyczno-naukowej, która częściowo stała się dla niej pożywką. Zauważa jednak, że dänikenizm to coś więcej niż chwytliwa, zarabiająca na siebie powiastka — to po części teologia, ma­ jąca swe źródło w gnozie. Stąd już blisko do podjęcia (w siódmym rozdziale) tematu twórczości Madame Heleny Bławatskiej i jej teozofii. Poruszając zagadnienie lata­ jących talerzy, odkrywa uwikłanie literatury masowej w subkulturę okultystyczną. Sumując zgromadzoną wiedzę na temat dänikeizmu, podaje przyczyny powstania tego fenomenu, podkreślając, że zarówno twórcy, jak czytelnicy tych koncepcji to z reguły ludzie potrafiący używać swego mózgu całkiem sprawnie. Zauważa wpływ koniunktury na rozprzestrzenienie się „epidemii” po obu stronach globu, pojawiające się mody i sprzyjający marketing. Zagadka teorii o starożytnych astronautach zosta­ je rozwiązana po to, by zmusić nas w dwóch ostatnich rozdziałach do przyjrzenia się sobie samym, czyli sposobowi uprawiania zachodnioeuropejskiej nauki — bar­ dzo często odbiegającego od deklaratywnego wzorca racjonalności i mechanizmów rządzących naszym sposobem rozumowania. „Racjonalność” bynajmniej nie jest tą racjonalnością idealną, którą postuluje nauka. Rozwiązaniem jest nie tyle wiedzieć wszystko na pewno, ale zostawić sobie swobodę wątpliwości. Bowiem „idee mogą stać się straszliwą bronią w rękach mężczyzn i kobiet nieznających wątpliwości i niepotrafiących dostrzec błędów swojego rozumowania. Ogromna jest różnica między tymi, którzy wiedzą, że wierzą, a tymi, którzy wierzą, że wiedzą” (s. 409). Stoczkowski zadaje dwa pytania, na które potem konsekwentnie stara się odpo­ wiedzieć: 1. Jak coś takiego mogło narodzić się w ludzkiej głowie?, 2. Dlaczego i w jaki sposób mogła zrobić karierę idea równie irracjonalna, dziwna, hybrydyczna, która (ze zdroworozsądkowego punktu widzenia) nie miała szans na przetrwanie? Dänikenizm rozwinął się w latach siedemdziesiątych XX wieku, po ukazaniu się w 1968 roku książki Ericha von Dänikena Wspomnienia z przyszłości. Książka zapo­ czątkowała ogromny sukces wydawniczy tego typu pozycji i na dobre wpisała w kul­ turę masową przekonanie o pozaziemskim pochodzeniu człowieka. Śmiała i urzeka­ jąca teza poparta wieloma „dowodami” archeologicznymi zrobiła karierę, mimo że naukowcy grzmieli nad głupotą autora i czytelników. Czy aby wymyślić podobną teorię, trzeba być głupcem i ignorantem, jak chciano widzieć Dänikena? Stoczkow­ ski stanowczo sprzeciwia się takiemu podejściu. Stara się dojść do sedna sprawy me­ todą trzystopniową. Najpierw analizuje tradycję kulturową, z której Däniken czerpał wybrane elementy, by później połączyć je „po swojemu”; następnie — indywidualne operacje myślowe wpływające na narodziny kolejnej innowacji kulturowej, w tym przypadku teorii Dänikena; na koniec — śledzi współczesną autorowi atmosferę spo­ łeczno-kulturową i polityczną, która dostarczyła bodźców odpowiedzialnych za osta­ teczne ułożenie wszystkich elementów „układanki”. Stoczkowski musi się cofnąć w czasie, by odnaleźć wszystkie elementy genezy dänikenizmu. Tak więc, pierwszym zaskoczeniem dla niewtajemniczonego czytelnika jest do­ strzeżenie podobieństwa między książką Dänikena a wcześniej szą o kilka lat publika­ cją francuskiego pisarza Roberta Charroux. Plagiat wydaje się oczywisty. Większość przytaczanych dowodów pochodzi z jego książek, w tym te najmniej weryfikował- �286 Rezenzje i noty recenzyjne ne. Ale cofając się o jeszcze kilka lat widzimy, że Charroux jest także spadkobier­ cą innej, istotnej dla gatunku, książki napisanej przez Louisa Pauwelsa i Jacąuesa Bergi era. Stoczkowski stawia ciekawą hipotezę o bazie teologicznej danikenizmu. W teorii o starożytnych astronautach dopatruje się pytań o początek świata, o pochodzenie człowieka, o sens jego istnienia — podobne pytania stawia chrześcijaństwo i nauka. Jednakże danikenizm stwarza tylko pozory, że jest nauką. Odrzuca także zbyt wiele chrześcijańskich koncepcji, żeby mieć z nimi coś wspólnego. Jedyny trop prowadzi zatem do gnozy, z jej koncepcją Boga, który byłby tożsamy raczej z energią niż by­ tem osobowym, i z jej kosmogonią, która wyprowadza istnienie świata i wszelkich bytów z rozproszenia się tego „bóstwa” w materii. Duch pochodzi od owego Boga, jest boską iskrą, ciało zaś w tego typu wierzeniach zawsze jest stworzone przez istotę niższą — jakiegoś pośledniejszego demiurga. Dla Danikena jest jasne, iż demiur­ gami byli kosmici, których wdzięczna ludzkość uznała potem za bóstwa. Jedyne, czego chce, to odkrycia tej prawdy, odrzucenia bogów ziemskich religii — po to, by przyjąć wiedzę o rzeczywistych początkach i przeznaczeniu człowieka. Jak zauwa­ ża antropolog, wizja ta to kosmetyczny retusz idei chrześcijańskiego zbawienia lub gnostyckiego wyzwolenia z ciała. Nowym wyzwoleniem dla ludzkości ma stać się podbój kosmosu przez rasę ludzką. Stoczkowski doszukuje się także źródeł teorii o starożytnych astronautach w li­ teraturze fantastyczno-naukowej. Wykazuje, iż wszyscy czterej autorzy byli pod jej wpływem, a niektórzy sami zasilali ją jako pisarze. Wiele motywów koncepcji Da­ nikena wykluwało się na łamach magazynów science fiction, a nawet pojawiło się jeszcze wcześniej w książkach przygodowych, na przykład Juliusza Veme’a. Zagi­ nione cywilizacje, zatopione kontynenty, sekretne księgi, tajemnicze labirynty, wy­ marłe języki, poszukiwacze przygód itd. Kiedy szuka się jeszcze głębiej, znajduje się powiązanie tych wątków z XIX-wiecznym ezoteryzmem, którego najważniejszą przedstawicielką jest Madame Bławatska i jej teozofia. Teozofia jest systemem teologicznym wyrosłym na gnozie. Zawiera koncepcję Boga nieosobowego i hierarchii bytów (od duchowych po materialne). Inspirowana poza tym literaturą fantastyczną, archeologią, ewolucjonizmem, spirytyzmem, reli­ giami Wschodu, jest kompilacją różnorodnych idei i odkryć naukowych, dokonaną przez Helenę Piotrownę Bławatskąw jej dziełach: Izyda odsłonięta i Doktryna tajem­ na. Stworzony przez nią system j est tak skomplikowany i wielowątkowy, iż można tu wspomnieć tylko niektóre. Bławatska wierzy w istnienie jakiejś pierwotnej doktryny, wiedzy, która została zapomniana, a którą nauka — wespół z intuicją ludzi takich jak ona, posiadających kontakt z istotami duchowymi — jest w stanie odtworzyć, i która tym samym może, i wręcz powinna, stać się ratunkiem dla świata. Miałaby istnieć uniwersalna symbolika kodująca tę pradawną naukę. Dlatego w pracach Bławatskiej pojawiają się „dowody” archeologiczne na potwierdzenie tezy o istnieniu w pra­ dziejach rozwiniętych technicznie cywilizacji, które posiadały ową wiedzę. Ponadto wierzyła ona w reinkarnację (kładła nacisk na ewolucję duchową — przechodzenie w byty wyższego rzędu i gromadzenie coraz większej wiedzy), którą w dość śmiały sposób dostosowała do odkryć Darwina. Jako szczęśliwa posiadaczka daru czytania �Rezenzje i noty recenzyjne 287 na falach światła astralnego, poznała rzekomo całą prahistorię człowieka, prezento­ wała się także jako wybitna znawczyni ras ludzkich. Odniosłam wrażenie, iż autor pomimo ironii, z którą pisze o Bławatskiej, po­ dziwia jej bujną wyobraźnię, na tym tle Daniken i jego poprzednicy rozczarowują Jakby wciąż powracał do nurtującego go pytania — jak wszystko to mogło się na­ rodzić w ludzkich głowach? Niemniej zaznaczyć trzeba, iż Helena Bławatska jest najważniejszym elementem całej tej intelektualnej układanki. Po pierwsze, będąc niezwykle płodną pisarką i wizjonerką, nadto zaś czerpiąc ze wszelkich dostępnych jej źródeł i kultur, powołała do życia dzieła, które stały się jakby przechowalnią mi­ tów, toposów i pomysłów wykorzystywanych po dziś dzień w książkach i filmach. Po drugie, jako jedna z założycielek Towarzystwa Teozoficznego przyczyniła się do rozpowszechnienia idei ezoterycznych w kulturze masowej, a tym samym do zwią­ zania z nią subkultury okultystycznej. Idee nie unikają bowiem związków kazirodczych, a im bliżej są spokrewnione, tym bardziej jest prawdopodobne, że ponownie się skrzyżują i spłodzą wspólne potomstwo. Mechanizm ten wyjaśnia, dlaczego literatura fantastyczna i okultyzm mogły mieszać się tak łatwo i często, dając hybrydowe potomstwo, którego jed­ nym z najlepszych przykładów jest teoria starożytnych astronautów (s. 247). Stoczkowski nie oszczędza także nauki. Wyjaśniając sposób naszego rozumowa­ nia, specyfikę dostrzegania faktów poprzez przyjmowane uprzednio założenia, docho­ dzi do wniosku, że wiara w paradygmat nie różni się zasadniczo od wiary w dogmat. Z reguły dostrzegamy to, co wpisuje się w nasz światopogląd, zgrabnie pomijając wszystko, co się w nim nie mieści. Obiektywność w nauce nie istnieje, mimo że wciąż pokutuje jej mit. Nie znaczy to jednak, że nauka, w całym swym podobień­ stwie do danikenizmu i innych tego rodzaju koncepcji, nie ma racji bytu. Przeciwnie, bowiem „praktyczne zastosowania odkryć naukowych są tak liczne i różnorodne, że trzeba by wiele złej woli, by odmawiać wszelkim procedurom naukowym zdolności wytwarzania wiedzy stosunkowo wiernie odzwierciedlającej obiektywną rzeczywi­ stość” (s. 336). Autor proponuje operowanie pojęciem racjonalności, traktowanym jako skala, której jednym końcem jest racjonalność ograniczona, a drugim wydajna. Ta druga powinna przyświecać nauce, ale w życiu całkiem dobrze sprawdza się ta pierwsza. Byle tylko racjonalność ograniczona nie pretendowała do czegoś więcej. Książka tego polsko-francuskiego antropologa jest godna polecenia zarówno adeptom nauki akademickiej, jak i laikom. Przyznam, że mnie także nieobcy był dy­ lemat istnienia lub nieistnienia kosmitów. Zazwyczaj, gdy wieczorem spoglądałam w niebo, pojawiało się pytanie: Więc jesteśmy sami, czy nie... w tym wszechświecie? Jako dziecko wierzyłam w kosmitów, z wiekiem doszłam do wniosku, że ich nie ma, bo nie wypadało wierzyć w „coś takiego”. Niemniej, zdarzały się chwile wątpli­ wości... Dlatego lektura książki Stoczkowskiego okazała się tak niezwykłą przygo­ dą. Rozbrajała krok po kroku infantylną i przeszkadzającą mi „wiarę” w możliwość egzystencji Obcych. Takich Obcych, jakich wizerunek kreują media. To fascynujące cofać się wraz z autorem do źródeł powstania koncepcji głoszących istnienie kos­ micznych demiurgów, śledzić ich metamorfozy i dociekać przyczyn popularności. �288 Rezenzje i noty recenzyjne Snując swoje rozważania, Stoczkowski zaprzecza poglądom o irracjonalności towarzyszącej jakoby tylko wielkim kryzysom; przeciwnie — jest ona stałym ele­ mentem naszego zachodnioeuropejskiego intelektualnego pejzażu. Otacza nas w kul­ turze masowej i zakrada się nawet w akademickie progi. Czy nadszedł już czas, by racjonalność XXI wieku przyznała się do tego niechcianego związku? Pomogłoby to zrozumieć złożoność ludzkiego umysłu i być może przełożyło się na jakość osiąg­ nięć naukowych. Autor uczula także na to, że myślenie nie jest niewinną zabawą, i że wypada wziąć odpowiedzialność za to, co stworzyło się „w ciszy biblioteki”. Bo zazwyczaj tam wszystko się zaczyna... Samochód zabija, ponure statystyki przypominają nam to bezustannie; kto jednak potrafi policzyć ofiary idei? (...) Zdarzają się bowiem katastrofy spekulacji meta­ fizycznej podobne do wypadków, w których najostrożniejsi kierowcy giną z winy nieodpowiedzialnych piratów drogowych. Niebezpieczne kolizje idei są niekiedy bardziej dramatyczne niż najstraszniejsze karambole, o czym nie sposób zapo­ mnieć podsumowując historię minionego wieku, który wzbogacił leksykę potwor­ ności słowem ludobójstwo. Zanim śmiercionośne doktryny naszej epoki wcieliły się w programy polityczne, zanim opętały masy, zanim usprawiedliwiły ekstermi­ nację milionów istnień ludzkich, poczęto je w ciszy bibliotek, według klasycznych procedur racjonalności ograniczonej. Ta zaś przetrwała upadek zrodzonych z niej niesławnych doktryn XX wieku i wciąż wyznacza tory zarówno myśli zwykłej, jak i uczonej. Skoro metoda nadal istnieje, trudno się dziwić temu, że wydaje właściwe sobie owoce. Wystarczy na chwilę powrócić do zawiłych pism Roberta Charroux (...), by pokazać, że nie chodzi tu o niebezpieczeństwo wyimaginowane (s. 392). M arta Zyśko Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007), ss. 251, ISBN: 1-84545-093-0. Galina Lindquist to badaczka urodzona w Rosji, która w 1986 roku zamieszkała w Szwecji. Zdobyła tam wykształcenie antropologiczne i stopień doktorski za pracę nad miejskim neoszamanizmem w Skandynawii. Pracowała w Instytucie Antropolo­ gii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego. Jej zainteresowania badawcze skupia­ ły się na problematyce antropologii medycznej i religii; zajmowała się uzdrawianiem magiczno-religijnym na obszarze byłego Związku Radzieckiego i neoszamanizmem w różnych kontekstach kulturowych — na Zachodzie oraz wśród ludów współcze­ snej Syberii. Jej przedwczesna śmierć w 2008 roku przerwała studia, które prowadzi­ ła nad tymi ważnymi, nie tylko dla antropologii medycznej, problemami. �Rezenzje i noty recenzyjne 289 Książka Galiny Lindquist, Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia powstała w rezultacie badań prowadzonych przez nią w Moskwie w końcu lat 90. XX wieku. Autorka wykorzystała już wcześniej część zebranych materiałów w inte­ resujących artykułach (publikowanych po 2000 roku w tak znaczących czasopismach, jak „Ethnos”, „Urban Anthropology”, „Anthropology & Medicine” czy „Anthropology Today”), dostrzeżonych przez antropologów zajmujących się religią i medycyną. Omawiana praca daje systematyczny, przemyślany wykład problemów współcze­ snej miejskiej magii w Rosji, wraz z jej ważną częścią, jaką jest uzdrawianie. Rozpatru­ je to zagadnienie w kontekście problemów społeczno-gospodarczych postradzieckiej Rosji, rzutujących również na zachowania ludzi, którzy nierzadko poszukująrozwiązania swoich problemów, zwracając się do „współczesnych magów” i uzdrowicieli. Autorka podporządkowuje swój wywód wyraźnie sformułowanym założeniom metodologicznym. Sięga do „fenomenologii społecznej” Pierre’a Bourdieu oraz, w obrębie antropologii medycznej, Arthura Kleinmana, opowiadając się za badaniem codziennych procesów i praktyk w celu odkrycia „socjodynamiki doświadczenia kulturowego” (s. 5). Lindquist, rozpatrując ważne dla swych rozważań pojęcie na­ dziei, zwraca uwagę, że można ją traktować jako „egzystencjalny aspekt sprawczości {agency)” (s. 8). Podkreśla, że jej celem jest pokazanie, iż magię w Rosji można trak­ tować jako jeden ze sposobów „wytwarzania nadziei” (s. 8). Nie pomija szczegól­ nych problemów, jakie napotyka badacz zajmujący się delikatną materią ludzkiego cierpienia i bólu — utrzymuje, za Kleinmanem, że klasyczne już w antropologii po­ dejście interpretacyjne nie daje zadowalających efektów w takich badaniach; chodzi tu nie o interpretowanie doświadczeń ludzi (w terminach komentarza moralnego albo odniesień do relacji władzy), lecz o śledzenie ich własnych procesów interpretacji. Jako narzędzie analizy, które ma jej pomóc w osiągnięciu tego celu, autorka wy­ korzystuje założenia semiotyki Charlesa Peirce’a (powołuje się przy tym na prace Thomasa Csordasa, który wcześniej zastosował, ze znakomitym skutkiem, ową stra­ tegię metodologiczną). W swojej książce przekonująco wykazuje, że mechanizmy magii w Rosji są nie tylko natury symbolicznej, ale przede wszystkim ikonicznej i indeksowej, zatem w badaniu tej dziedziny rzeczywistości mniej ważne jest zna­ czenie przypisywane danemu znakowi, a bardziej — społecznie podzielane sposoby przypisywania znaczenia. Można się jednak zastanowić, czy zastosowanie w analizie triadycznej koncepcji znaku Peirce’a nie jest także sposobem interpretacji, a nie tylko metodą odkrywania interpretacji podmiotów. Lindquist, zgodnie ze swoimi założeniami metodologicznymi, bada magię, rozpa­ trując jej elementy jako „ikony władzy”, znaki homologicznie odpowiadające innym kulturowym wzorcom władzy i siły. Takimi „ikonami władzy”, w jej ujęciu, są prak­ tycy — uzdrowiciele i „magowie”, których siła wypływa z faktu, że tak właśnie sami siebie postrzegają i są postrzegani przez innych. Konstrukcja książki jest przemyślana i logiczna. Autorka stopniowo wprowa­ dza czytelnika w świat miejskiej, moskiewskiej magii, charakteryzując ją najpierw, w rozdziale o tytule „Urynkowienie magii”, jako zjawisko o charakterze publicznym, upowszechniane przez media i regulowane przez gospodarkę rynkową. Przedstawia również źródła współczesnej magii i uzdrawiania, w których mieszają się różnorodne �290 Rezenzje i noty recenzyjne tradycje, od medycyny ludowej, przez koncepcje bioenergii i zdolności paranormal­ nych, do rozmaitych idei i praktyk zaczerpniętych z medycyny niekonwencjonalnej Wschodu i Zachodu. Ukazuje działalność „centrów” medycyny komplementarnej i magii oraz sylwetki uzdrowicielek, spośród których najwięcej uwagi poświęca Katerinie (uzdrowicielka ta, z którąbadaczka nawiązała przyjaźń, stała się centralną po­ stacią książki). W kolejnych rozdziałach koncentruje się na spotkaniu „maga’Vuzdrowicielki z klientem/pacjentem, człowiekiem poszukującym pomocy w rozwiązaniu różnych problemów życiowych — zdrowotnych, rodzinnych, finansowych. Ważna część pracy dotyczy magii jako instrumentu służącego przemianie klienta — przekształceniu jego osobowości. Lindquist stosuje tukonsekwentniePeirce’owską semiotykę, pokazując w sugestywny sposób, jak już samo określenie, nazwanie pro­ blemu, a następnie narzędzia używane w trakcie uzdrawiania, czyli proste rytuały, działają symbolicznie, ikonicznie i indeksowo. Prezentuje szeroki wachlarz pojęć stosowanych przy stawianiu diagnozy — do najbardziej popularnych należą sglaz („złe oko”), porca (czary), a także „zaburzenie biopola”, „przekleństwo rodowe” czy „korona celibatu” albo „pieczęć samotności”. W ujęciu autorki określenia te „jako znaki są symboliczne i ikoniczne w odniesieniu do (...) kultury, repozytorium za­ równo obrazów, jak i języka, oraz indeksowe w odniesieniu do wewnętrznego świata pacjentów; np. korona celibatu jest indeksem samotności” (s. 72). Działania uzdro­ wicieli służą usunięciu tych „obiektów”, co może prowadzić do zmiany nastawienia pacjenta, transformacji osobowości i ulżenia cierpieniom. Ten tok rozumowania Galina Lindquist nie tyle ilustruje, co wypełnia żywymi, wciągającymi czytelnika obrazami seansów uzdrawiania oraz nasyconymi emocjonal­ nie narracjami pacjentów i uzdrowicieli. Książka jest wypełniona emocjami — nierozdzielnie złączonymi z doświadczeniem choroby, bólu, nieszczęścia; jeden z rozdziałów nosi wymowny tytuł: „Magia jako zarządzanie (management) emocjami”. Niezwykle sugestywna jest również część pracy przedstawiająca sposoby two­ rzenia się charyzmy uzdrowiciela, „szczególnego przyciągania”, na przykładzie Kateriny, uznanej przez autorkę za bliską Weberowskiemu typowi idealnemu autorytetu charyzmatycznego. Kolejny rozdział, „Charyzma urzędu: Siła uzdrowicielska i legi­ tymizacja biomedyczna”, w interesujący sposób przedstawia inne niż charyzmatycz­ ne źródła autorytetu praktyków magii — często obserwowane współcześnie odwoły­ wanie się do instytucji i osiągnięć naukowych biomedycyny. Książka Galiny Lindquist zasługuje na uwagę także dlatego, że ukazuje, poprzez opisy losów ludzi — „magów” i ich klientów — zmagających się z trudami życia w postsowieckiej Rosji, jak przekładają się na język codziennego doświadczenia tak często wypowiadane sądy o szczególnym znaczeniu magii, okultyzmu, wierzeń w zjawiska paranormalne w okresach przełomów, kryzysów, utraty poczucia bezpie­ czeństwa. Autorka nie ukrywa, że ludzie ci, wraz z ich problemami i nieszczęściami, są jej bliscy; jest im wdzięczna, że dopuścili ją do intymnego świata (światów) ich przeżyć. Pozwolę sobie na koniec wyrazić mój osobisty żal, że życie Galiny Lind­ quist, badaczki mądrej i pełnej empatii, zostało przerwane tak wcześnie. Danuta Penkala-Gawęcka �Rezenzje i noty recenzyjne 291 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008, ss. 255, il., ISBN: 978-83-920366-4-7. Po wielu latach „chudych”, w których opracowania poświęcone jakiejś dziedzinie kultury reprezentującej tak zwany materialny jej aspekt były rzadkością, pojawiło się ostatnio na naszym rynku sporo publikacji z tego zakresu. O ileż więcej było jednak tekstów dotyczących obiektów sztuki — obrazów, rzeźb itp., przygotowanych przez historyków sztuki, niż publikacji o charakterze etnologicznym czy antropologicznym. Zważywszy na moje wieloletnie doświadczenia pracy w muzeum etnograficznym oraz stałe zainteresowania, jestem szczególnie wyczulona na wszelkie wydawnictwa, które odnoszą się do przedmiotów, w tym obiektów muzealnych i wystaw. Mam na myśli nie tylko opracowania z zakresu antropologii czy socjologii przedmiotów, ale także dotyczące historii kolekcji, zdobnictwa, wytwórczości określonych „rzeczy” czy wreszcie inspiracji polskiej sztuki użytkowej (i nie tylko) wzornictwem i tech­ nikami typowymi dla innych obszarów świata bądź sztuką zwaną ludową. Dlatego też z radością powitałam opracowanie autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, które tu omawiam. Jest to, moim zdaniem, praca podwójnie interesująca. Po pierwsze, ze względu na temat raczej rzadko pojawiający się na naszym rynku, po drugie z racji swojego „międzykulturowego” charakteru. Książka dotyczy bowiem polskich inspi­ racji jawajską sztuką i rzemiosłem1. Autorka przygotowała ją w oparciu o pogłę­ bione, wieloletnie badania, mając zarazem pełną świadomość nowatorstwa tematu. W przedmowie, zatytułowanej „Łączy nas wosk”, czytamy: Istotnie, niewiele osób, nawet w Polsce, słyszało o niezwykłym spotkaniu sztuki jawajskiej i polskiej, jakie nastąpiło w początkach XX w. W Krakowie, za pośred­ nictwem techniki barwienia tkanin z zastosowaniem rezerważu z wosku, zwanej batik. Choć Polska była jednym z wielu krajów Europy, które ponad sto lat temu uległy fascynacji jawajską metodą dekorowania tkanin, to właśnie u nas artyści skupieni w stowarzyszeniu Warsztaty Krakowskie, w latach 1913-1926 osiągnęli szczególnie ciekawe rezultaty w zakresie twórczej adaptacji tej techniki. Wraz z techniką i zasadami technologii barwienia do polskiej sztuki dekora­ cyjnej przeniknęły ornamenty i zestawy kolorystyczne zaczerpnięte z tkanin in­ donezyjskich, w wyniku czego powstał swoisty styl dekoracyjny, często określa­ ny jako jawajsko-krakowski. W latach dwudziestych polskie batiki cieszyły się wielką popularnością odnosząc sukcesy na wielu międzynarodowych wystawach, ale w późniejszych latach technika ta uległa prawie całkowitemu zapomnieniu. Dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XX w., w wyniku działalności Akademii Łucznica koło Garwolina, nastąpił renesans tej techniki, która dziś jako dziedzinę malarstwa na tkaninie uprawia kilkudziesięciu polskich artystów (s. I). 1 Problematyka ta jest od dawna przedmiotem zainteresowań autorki. W 1987 r. obroniła ona dy­ sertację doktorską poświęconą tym zagadnieniom, którymi zajmowała się także w następnych latach (Wrońska-Friend 2000, 2001). �292 Rezenzje i noty recenzyjne Ten atut publikacji podkreśla także prof. Irena Huml, która poprzedziła opraco­ wanie wprowadzeniem. Jest zdania, że książka: Wypełnia (...) istniejącą od lat lukę w literaturze przedmiotu i wprowadza polską tematykę w obieg międzynarodowej informacji. Prezentuje bowiem po raz pierw­ szy syntetycznie przedstawioną dawną i współczesną twórczość w tej dziedzinie. Ukazuje ją przy tym na europejskim tle jako jedno z najciekawszych historycznie i artystycznie zjawisk — obok batiku holenderskiego, które wniosło nowe wartości do zdobienia tkanin. W polskich batikach rozszerzono bowiem skalę motywów, a także wzbogacono paletę kolorystyczną dzięki licznym udanym eksperymentom farbiarskim z zastosowaniem barwników roślinnych (s. V). I kolejny aspekt, czyli wspomniana wcześniej „międzykulturowość” opracowa­ nia. Autorka, przez cały czas wieloletniego, stałego pobytu za granicą — początko­ wo na Nowej Gwinei, a od lat 90. XX wieku w Australii — starała się łączyć swoje zainteresowania i działania zawodowe ze ścisłą współpracą z polskim środowiskiem etnologicznym, a w szczególności z polskimi muzeami posiadającymi etnologiczne kolekcje pozaeuropejskie. Efektem podjętych wspólnie działań są interesujące zbiory nowogwinejskie i australijskie, które trafiły do tych muzeów2, kilka publikacji oraz wystawy opracowane według scenariusza Marii Wrońskiej-Friend, z których ostatnią autorka poświęciła właśnie batikowi. Ekspozycja miała dwie realizacje: w roku 2006 w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie i rok później w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie3. Zamknięciem tego tematu badawczego, łączącego oba nurty działań autorki, jest właśnie omawiana książka. Znajdujemy tu bowiem rozwinięcie problematyki batiku i powiązań polsko-indonezyjskich. Pierwszy rozdział poświęcono genealogii i cha­ rakterystyce batiku jawajskiego. Kolejny opisuje zarówno jego przemiany, rozwój i zróżnicowanie, jak i techniki, wzornictwo, symbolikę itd. W dalszej części zapre­ zentowano materiały związane z polskimi podróżnikami i kolekcjonerami sztuki jawajskiej: Jarosławem Waszakiem, Marianem Raciborskim, Michałem Siedleckim i Feliksem „Mangghą” Jasieńskim. Następne fragmenty pracy przybliżają polskie inspiracje batikiem. Autorka omawia techniki i motywy wzornicze Warsztatów Kra­ kowskich, a także międzynarodowe sukcesy polskich artystów zajmujących się tą twórczością. Ostatni rozdział Maria Wrońska-Friend poświęciła współczesnej twór­ czości polskich artystów, dla których batik stał się inspiracją. Przedstawiła okres do 1980 roku, a następnie skupiła się na twórczości współczesnej, omawiając działania Akademii Łucznica i pokazując, w jaki sposób technika batiku jest wykorzystywana między innymi w kształceniu plastycznym dzieci. 2 Między innymi do Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi. 3 Wystawa pokazywała, w jaki sposób i w jakim zakresie batik jawajski stał się przedmiotem zain­ teresowania polskich podróżników i kolekcjonerów, ale przede wszystkim polskich artystów, zarówno tych działających w okresie międzywojennym, jak i współcześnie. Prezentowane były polskie zbiory muzealne oraz prywatna kolekcja Rudolfa G. Smenda (Wrońska-Friend 2006, 2007). �Rezenzje i noty recenzyjne 293 Warta uwagi jest także zawartość aneksu, w którym odnajdujemy liczne zdjęcia pokazujące szczegółowo proces wykonywania batiku na środkowej Jawie, a także — jak sądzę, bardzo potrzebny i użyteczny nie tylko dla muzealników — słownik terminów jawajskich związanych z tą techniką. Książka zawiera streszczenie angielskie każdego z rozdziałów i opatrzona jest specjalistyczną bibliografią Ponadto poszczególne rozdziały ilustrowane są zdjęcia­ mi archiwalnymi i fotografiami obiektów muzealnych oraz wybranych przykładów batiku pochodzącego z kolekcji prywatnych. Jest to nie tylko pięknie wydana książ­ ka, stanowiąca dobre źródło wiedzy dotyczącej historii batiku, jego cech formalnych, motywów i technik, ale także historii polskich zainteresowań tą techniką oraz kulturą Indonezji. Warto tę książkę wziąć do ręki. Po to, by poznać technikę i wytwory batiku jawajskiego oraz po to, aby się przekonać, jak bardzo Indonezja i jej kultura stały się obiektem fascynacji i źródłem inspiracji artystycznej Polaków, aby zrozumieć, w jaki sposób tak odległe geograficznie i historycznie kultury znalazły wspólną płaszczyznę zainteresowań. Wynika z niej także, że współczesne zainteresowanie Polaków kultu­ rą Indonezji ma swoje dawne, wielopokoleniowe korzenie. Anna Nadolska-Styczyńska BIBLIOGRAFIA Wrońska-Friend M. 2000 Parang Rusak Design in European Art, w: M. Hitchcock, W. Nuryanti (eds.), Building on Batik. The Globalization o f a Craft Community, Lon­ don: Ashgate, s. 109-117. 2001 Javanese Batik for European Artists. Experiments at the Koloniaal Labo­ ratorium in Haarlem, w: I. van Hout (ed.), Batik — Drown in Wax. 200 years Batik Art from Indonesia at the Tropenmuseum Collection, Amster­ dam: Royal Tropical Institute, s. 106-123. 2006 Woskiem malowane. Batik jawajski i polski, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne. 2007 Niezwykłe spotkania. Jawajski batik w Krakowie, Kraków: Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”. �294 Rezenzje i noty recenzyjne Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w per­ spektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego XV I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008, ss. 261, ISBN: 978-83-6663-83-2. Karolina Bielenin-Lenczowska zajmuje się problematyką bałkańską oraz języ­ koznawczą. Od wielu lat prowadzi badania terenowe w Macedonii, uczestniczyła również w ekspedycjach terenowych w Bułgarii i Serbii. Omawiana praca powstała na podstawie jej rozprawy doktorskiej, w której znalazły odzwierciedlenie szero­ kie zainteresowania autorki, pogłębione w ramach kilku dyscyplin uniwersyteckich — polonistyki, slawistyki i antropologii kulturowej. Przygotowanie merytoryczne i metodologiczne autorki zadecydowało o wyjątkowości omawianej pozycji. Z ko­ nieczności koncentruję się jedynie na wybranych jej fragmentach. Do głównych celów pracy, zaprezentowanych szczegółowo we wprowadzeniu, zaliczyć należy opisanie językowo-kulturowych stereotypów kobiety i mężczyzny, zawartych w XVI-wiecznej literaturze polskiej oraz zestawienie ich z podobnymi stereotypami, funkcjonującymi na pozostałych obszarach Słowiańszczyzny (rozdział IV). Ustalony przedział czasowy — wiek XVI — nie jest przypadkowy. W części zatytułowanej „Rodzina w XVI-wiecznej Polsce” autorka wyjaśnia motywacje tego wyboru, rysując przed czytelnikiem sytuację społeczno-kulturową ówczesnej Polski i zwracając uwagę na zmieniającą się (m.in. w związku z reformacją) pozycję kobiety w społeczeństwie, czego konsekwencją były przemiany relacji „kobieta-mężczyzna” oraz przekształcenia modelu rodziny. Zjawiska te znalazły odbicie również w języku XVI-wiecznych dzieł polskiej literatury (rozdział III). Zebrany materiał autorka postanowiła przeanalizować, stosując teorie genderowe. Posądzanie autorki o kierowanie się ideologią feminizmu (co często zarzuca się pracom z zakresu gender studies) jest bezzasadne. Właśnie spojrzenie na literaturę i język XVI-wiecznej Polski z tej odmiennej perspektywy metodologicznej umożli­ wiło autorce odkrycie i opisanie specyficznie polskich modeli kobiety — matki, żony i gospodyni oraz mężczyzny — ojca, męża i gospodarza (rozdział IV). To z kolei pozwoliło między innymi podać w wątpliwość słuszność tezy o nieistnieniu w ów­ czesnej Europie pozytywnego wzoru miłości rodzicielskiej. Powołując się na wyniki swoich badań, Karolina Bielenin-Lenczowska stwierdza wprost, że podobne sądy są „przesadzone, albo mają zastosowanie tylko we francuskich (czy ogólnie zachod­ nioeuropejskich) realiach” (s. 68-70). Istotne, iż materiału do analizy dostarczyły autorce nie tylko dzieła literatury pięknej z tamtego okresu, ale również inne gatunki, takie jak kazania, poradniki, literatura okolicznościowa (epitalamia, testamenty) oraz pisma religijne, w tym pierwsze przekłady Biblii na język polski. Przemiany społeczne i kulturowe w Polsce XVI wieku przyczyniły się do osłabie­ nia tradycyjnych więzów rodowych na rzecz wzmocnienia więzi między najbliższy­ mi członkami rodziny. Konsekwencję tego zjawiska w XVI-wiecznej polszczyźnie stanowiło rozmywanie znaczeń tradycyjnych terminów pokrewieństwa i powinowa­ ctwa lub wręcz ich zanikanie (rozdział III). I tak na przykład zlewanie się znaczeń terminów „świekr” i „teść” oraz „świekra” i „teścia” wiąże autorka z zanikaniem �Rezenzje i noty recenzyjne 295 lewiratu. Z kolei zastępowanie starych terminów nowymi zilustrowane zostało mię­ dzy innymi analizą etymologiczną słowa „szwagier”. W tej części pracy znajdziemy ponadto analizę określeń dziecka w ówczesnej polszczyźnie, w tym staropolskiego „otrok”, („ten, który nie może mówić”, por. „niemowlę”), „robieniec” (robionek, robięta — „istota mała”, por. „robak”) oraz „dziecko”, a także wiele innych przykła­ dów przemian terminologii związanej z rodziną i domem. Bogaty materiał etnograficzny zaprezentowała autorka we fragmentach pracy po­ święconych kulturze społecznej Słowian (rozdziały III i IV). Zainteresowanie budzi zwłaszcza opis instytucji domazeta i muśkobany (zob. też Bielenin 2008), charakte­ rystycznych dla tradycyjnych kultur Europy południowo-wschodniej. Domazet — to mężczyzna, który wprowadza się do domu swojej żony w sytuacji, gdy ta nie ma braci; instytucja ta utrzymywała się podobno do lat 30-40. XX wieku. Mężczyzna był adoptowany przez rodziców żony, dzięki czemu kontynuował ich ród i mógł po nich dziedziczyć. Niemniej „pozycja domazetów była bardzo niska, najczęściej stawali się nimi słudzy, biedni, sieroty, czy mężczyźni, którzy musieli się chronić przed krwawą zemstą” (s. 152). Natomiast instytucją absolutnie wyjątkową w tradycyjnych kultu­ rach patriarchalnych była muśkobana: W przypadku gdy nie było męskiego potomka, zdarzały się sytuacje, gdy jedna z córek przysięgała dziewictwo, przywdziewała męski strój, strzygła włosy oraz zobowiązywała się wykonywać męskie zadania. Taka kobieta była traktowana przez społeczność jak mężczyzna, mogła uczestniczyć z mężczyznami w biesia­ dach czy zgromadzeniach, choć nie miała prawa głosu. Taka „kobieta-mężczyzna” (virgjina — „dziewica” po albańsku, po serbsku muśkobana — „chłopczyca”) miała zwykle wysoki prestiż w społeczności lokalnej, a jej decyzja o pozostaniu panną i przyjęciu roli męskiej była jej własną, przez nikogo nie narzuconą decyzją i związana była zwykle z niechęcią dziewczyny do małżeństwa oraz skłonnościami do zachowań postrzeganych jako męskie (s. 152-153). Autorka programowo odchodzi od jednostronnego obrazu kobiety w społecznoś­ ciach tradycyjnych, przedstawianej zwykle w literaturze jako bezwarunkowo podle­ głej mężczyźnie. Za macedońską badaczką Anetą Svetievą wprowadza rozróżnienie na role społeczne idealne i rzeczywiste: Kobiety niemalże w każdej sytuacji potrafiły znaleźć wyjście, dzięki któremu zdo­ bywały więcej praw i przywilejów. O ile rzeczywiście tradycja nakazuje kobiecie uległość i posłuszeństwo względem mężczyzny (ojca, męża, brata), o tyle wiele było przypadków, w którym model idealny się załamywał. Prowadziły do tego zarówno czynniki zewnętrzne, np. brak dorosłego mężczyzny (jego śmierć, po­ dróż, choroba), jak i przebiegłość niewieścia. Svetieva mówi o tzw. mechanizmach subkultury kobiecej, do których należy: kradzież, kłamstwo, dwulicowość i obłu­ da (...). Za pomocą pewnych zakazanych w danym społeczeństwie mechanizmów, niewiasty omijały wiele ograniczeń. Np. panny nie miały żadnego prawa decydo­ wania o swoim przyszłym mężu. Niemniej jednak, w związku z tym, że istniała �296 Rezenzje i noty recenzyjne w kulturze instytucja ucieczki z ukochanym, dziewczęta nierzadko z niej korzysta­ ły. W ten sposób begalki (uciekinierki) niejako przymuszały swoich rodziców do zgody na ślub z wybranym przez siebie mężczyzną, ponieważ zhańbionej ucieczką dziewczyny nikt inny nie chciałby pojąć za żonę (s. 180-181). Dalej następują przykłady z literatury etnograficznej, ilustrujące realne role spo­ łeczne kobiet. Znane są zatem przypadki, kiedy kobiety władały zadrugą czy posia­ dały swój własny majątek (np. ten wniesiony w wianie). Poza tym, niezależnie od władzy społecznej, kobiety posiadały również realną władzę magiczną. W trakto­ waniu kobiet ogromną rolę odgrywał „czynnik ludzki”, czyli osobowość ojca rodu i podległych mu członków rodziny. Wspomina o tym pośrednio prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, nawiązując do polsko-bułgarskich badań we wsi Gramada (płn.-zach. Bułgaria), prowadzonych w latach 1966-1970. Świat tamtych tradycji od­ szedł już w zapomnienie, chociaż w latach 60. XX wieku żyli jeszcze członkowie unicestwionych w okresie kolektywizacji zadrug. Dzisiaj obraz dawnych społeczno­ ści tradycyjnych odtwarza się na podstawie zastanych materiałów etnograficznych, często świadomie czyszczonych przez samych etnografów w chwili zapisu „z jakich­ kolwiek subiektywnych ocen czy komentarzy” (Kopczyńska-Jaworska 2003: 103). Tym cenniejszy wydaje się wysiłek Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, która zadała sobie trud nowego odczytania materiałów zastanych. Dzięki temu odnalazła moty­ wy przechodnie wizerunku kobiety i mężczyzny, spotykane nie tylko w rozmaitych gatunkach XVI-wiecznej polskiej literatury, ale i w materiale etnograficznym z całej Słowiańszczyzny: [istnieje — A.K.] wiele wspólnych cech, występujących na tym obszarze geograficzno-kulturowym, jak podrzędność kobiet i dzieci, te same kobiece przywary (...) i zalety (...) czy narzekanie na życie w małżeństwie przy jednoczesnym potępieniu i braku akceptacji dla starych kawalerów i starych panien (s. 245). Zestawienie danych językowych i etnograficznych nie uprawnia — co autorka wielokrotnie podkreśla — do uogólniania, jednakże potwierdza istnienie pewnych uniwersaliów ludzkiego myślenia, a z drugiej strony — relatywizmu językowego i kulturowego. Stare porzekadło głosi, że „każda pliszka swój ogonek chwali” — podobnie każ­ dy etnolog z przygotowaniem lingwistycznym podkreślać będzie doniosłą rolę znajo­ mości języków badanych kultur oraz umiejętności analizy językowej. Pozwolę sobie w związku z tym na pewną uwagę. Otóż językoznawca na ostatnim roku studiów ma głowę nabitą informacjami z dziedziny gramatyk opisowych i historycznych kilku ję­ zyków (na polonistyce jest to język polski i staro-cerkiewno-słowiański, a co dopiero na filologii słowiańskiej!). Jakże rzadkie są natomiast okazje, w których może on tę wiedzę wykorzystać całościowo... Dziś trzymam w ręku pracę Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, dzięki której zsyntezowałam znaczną część swojej wiedzy slawi­ stycznej i etnograficznej, co — nie ukrywam — wymagało ode mnie niemałego wy­ siłku. Niektóre części omówionej pracy mogą się wydać etnologowi zbyt oczywiste, �Rezenzje i noty recenzyjne 297 niemniej należy pamiętać, że owa „oczywistość” dla przedstawicieli dziedzin filolo­ gicznych już tak „oczywista” nie jest. Mamy wszak do czynienia z pracą o charakte­ rze interdyscyplinarnym, co pociąga za sobą konieczność zestawienia teorii i meto­ dologii kilku odmiennych dyscyplin. Wyjaśniając we wstępie swoje naukowe cele, autorka podkreśla, że analiza terminologii pokrewieństwa wymaga nowego spojrze­ nia, uwzględniającego współczesne metody badawcze. I właśnie wykorzystanie naj­ nowszych teorii językoznawczych, społecznych i kulturowych stanowi o metodolo­ gicznej wartości i nowatorstwie pracy Karoliny Bielenin-Lenczowskiej. Sprawia to, iż dla współczesnej etnologii, antropologii kulturowej oraz slawistyki jest to pozycja szczególna, dowodząca, że wspomniane dyscypliny wciąż mają sobie wzajemnie wiele do zaoferowania. Anna Kijewska BIBLIOGRAFIA Bielenin K. 2008 Muskobana, virgjina, tobelija, „(op.cit.,). Maszyna interpretacyjna. Kwartal­ nik kulturalno-społeczny” 1 (38), s. 19-21. Kopczyńska-Jaworska B. 2003 Badania a obraz zapamiętany. Uwagi na marginesie badań w Bułgarii, w: J. Kowalska i in. (red.), Czas zmiany — czas trwania, Biblioteka Et­ nografii Polskiej, t. 56, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, s. 91-104. Elizabeth C. D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, przeł. P. Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Poli­ tycznej 2008, ss. 213, ISBN: 978-83-61006-11-4. Książka Elizabeth Dunn jest niezwykła. W prowadzonej w mediach debacie do­ tyczącej transformacji wypowiadali się zwykle ekonomiści, socjologowie, a przede wszystkim publicyści, komentujący ten proces z olimpijskich wyżyn swej popular­ ności. Głosem najsłabiej słyszalnym był i jest głos badaczy terenowych — ludzi, któ­ rzy ruszyli w teren, aby zobaczyć ten proces z „oddolnej” perspektywy, z punktu wi­ dzenia ludzi doświadczających transformacji. Tymczasem, jak tego dowodzi książka Dunn, takie nietypowe — antropologiczne — spojrzenie może ukazać znacznie głęb­ sze aspekty problemu niż rozważania prowadzone na gruncie teorii ekonomicznych czy socjologicznych. Za Davidem Ostem, autorem słowa wstępnego, można wyrazić zdziwienie, dla­ czego to Amerykanka z Uniwersytetu Kolorado prowadziła badania, które wydają �298 Rezenzje i noty recenzyjne się powinnością polskich badaczy społecznych. Winą za taki stan rzeczy Ost obciąża utrwalony w Polsce „etos inteligenta”, któremu „po prostu nie wypada jechać do pro­ wincjonalnego miasta i pracować ramię w ramię z «miejscowymi»” (Ost 2008: 10). W tej sytuacji tym bardziej należy wyrazić podziw dla uporu i wytrwałości Elizabeth Dunn, która nauczywszy się polskiego, zatrudniła się w prywatyzowanym przed­ siębiorstwie przetwórstwa owocowego Alima w Rzeszowie, żeby z tak zdefiniowa­ nej grassroots perspective prześledzić proces prywatyzacji zakładu produkującego bobofruty. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Michał Buchowski, zastanawiając się, dlaczego funkcjonujące w anglojęzycznym dyskursie antropologicznym książki 0 polskiej transformacji zostały napisane przez zachodnich badaczy, wskazuje na zu­ pełnie inne przyczyny niż Ost. Buchowski wypunktowuje między innymi założenie „większości badaczy anglosaskich”, że „ich antropologia jest lepsza od tubylczej” oraz nadawanie „rodzimym antropologom (...) statusu przedmiotu studiów”, a także odmienności techniki prowadzenia badań terenowych (Buchowski 2008: 176, 178). Zastosowanie antropologicznej metody badań, choć wymagało od autorki ogrom­ nego osobistego zaangażowania, doprowadziło do zaskakująco głębokich, wręcz fi­ lozoficznych wniosków. Ukazało te aspekty procesu transformacji, które przy innych metodach badawczych umykały. Najciekawszym spostrzeżeniem, pojawiającym się w wyniku interpretacji materiałów terenowych, jest postawiona przez Dunn teza, że nowy system gospodarczy wdrażany w latach dziewięćdziesiątych odwołuje się do zupełnie innej koncepcji jednostki ludzkiej niż wyobrażenia na ten temat podzielane przez polskich robotników. Zakład, w którym Elizabeth Dunn prowadziła swoje badania, został sprzedany amerykańskiemu koncernowi Gerber w 1992 roku. Nabywając przedsiębiorstwo, fir­ ma z Fremont w stanie Michigan rozpoczęła restrukturyzację i wdrażanie technologii, które sprawdziły się w jej fabrykach. Przy tym „technologie” odnoszą się nie tylko do nowych taśm produkcyjnych, lecz także do nowych systemów kontroli, sposobów zarządzania personelem, zasad wyceny pracy. Wdrażane techniki organizacji można scharakteryzować kilkoma hasłami, takimi jak rozliczalność, elastyczna ekonomia, zarządzanie uczestniczące czy marketing niszowy. Są to strategie charakterystyczne dla postfordowskiej, neoliberalnej postaci kapitalizmu. Analizując wprowadzane rozwiązania i ich uzasadnienia, Dunn starała się od­ tworzyć podstawowe założenia, kluczowe idee, które ów neoliberalny ład legitymi­ zowały i uprawomocniały. Sięgając do przeszłości, scharakteryzowała wcześniejsze formy kapitalistycznego zarządzania przedsiębiorstwami, określane mianem fordyzmu i tayloryzmu, po czym zestawiła je z zasadami organizacji przedsiębiorstw so­ cjalistycznych, aby pokazać, że przy fundamentalnych odmiennościach gospodarki rynkowej i nakazowo-rozdzielczej „fordyzm i państwowy socjalizm posługiwały się tym samym projektem modernizacyjnym, a jednak skończyły jako dwie róż­ ne nowoczesności. Prowadziło to do radykalnie odmiennego doświadczenia pracy 1 sprawiało, że robotnicy w tych systemach byli konstruowani jako osoby różnego typu” (s. 33). Obserwując sposoby samokonstruowania się jednostek, autorka stwierdziła, że menedżerowie i przedstawiciele handlowi Alimy-Gerber w latach dziewięćdziesią­ �Rezenzje i noty recenzyjne 299 tych starali się dostosować do nowych ideałów, kreując swój wizerunek tak, by był zgodny z propagowaną ideologią „elastycznych ciał”. W procesie autokreacji posłu­ giwali się, dla kontrastu, wizerunkiem robotnika przedstawianego jako „uosobienie socjalizmu” — Dunn nazywa te zabiegi „postsocjalistycznym wariantem orientalizmu” (s. 114). Autorka uzupełnia opis tych menedżerskich strategii charakterysty­ ką procedur, za pomocą których kierownictwo Alimy-Gerber wdrażało, utrwalało i uprawomocniało hierarchię zawodową w firmie. Nazywa te techniki „władzą bez podmiotu” (s. 141), podkreślając, że jest to rodzaj władzy utrudniający jakiekolwiek formy protestu i rozbijający robotniczą solidarność. Dunn charakteryzuje punkt widzenia pracowników produkcji Alimy-Gerber jako podkreślający aspekt moralny i uwydatniający pierwiastek wspólnotowy. Robotni­ cy nie chcieli stać się „osobami sprywatyzowanymi o ustalonej wartości w pienią­ dzu” (s. 74). Swoją wartość konstytuowali poprzez odniesienie do wspólnoty pracy, w oparciu o koncepcję osoby „społecznie zanurzonej” (s. 108), osoby, której pod­ miotowość konstytuowana jest „dzięki wartości relacji międzyludzkich, które [jed­ nostka — A.M.-S.] tworzy, produkując dla innych i przekazując im część siebie” (s. 201), osoby będącej „całkowitym przeciwieństwem jednostki zindywidualizo­ wanej i utowarowionej” (s. 188). Pracownice zakładu, w swoim mniemaniu, „były matkami przygotowującymi żywność dla dzieci, a nie robotnicami wypracowujący­ mi zyski dla «Gerbera»” (s. 171). W ten sposób, akceptując prywatyzację zakładu, przeciwstawiały się prywatyzacji ludzi i starały się zachować godność pracy i osoby ludzkiej, rozumianą zgodnie z katolicką nauką społeczną. Opisując te wyobrażenia, autorka upatruje ich źródeł w polskim katolicyzmie (s. 149, 168), dostrzegając też oczywiście wpływ socjalistycznego kontekstu gospo­ darczo-społecznego. Absolwent etnologii polskiego uniwersytetu, znający polsko­ języczną literaturę dotyczącą tradycyjnej kultury wsi, poszerzyłby wachlarz wyjaś­ nień, wskazując na zakorzenienie wielu przekonań i postaw opisanych przez Dunn w mentalności i kulturze ludowej. Trudno jednak czynić zarzuty z nieznajomości polskiej literatury etnograficznej Amerykance podejmującej badania nad współczes­ nymi procesami gospodarczo-społecznymi. Tym bardziej, że rekonstrukcja odmiennych wyobrażeń dotyczących osoby ludz­ kiej nie prowadzi autorki do kolonialnego pochylenia się nad zacofanymi pogląda­ mi tubylców, należących mentalnie do innej epoki i innego kontekstu kulturowego. Przeciwnie, Elizabeth Dunn opisuje robotniczą koncepcję człowieka, akceptując ją i podkreślając jej wartość. Szacunek dla przekonań robotników, traktowanych jako partnerzy w rozmowie o przyszłym kształcie prywatyzowanego przedsiębiorstwa, prowadzi badaczkę do wniosku, że polska transformacja mogłaby być mniej boles­ na, gdyby decydenci wzięli pod uwagę tę perspektywę, modyfikując nieco wdra­ żany model. I właśnie to poszanowanie i poważne potraktowanie przekonań słabo wykształconych ludzi, wśród których autorka prowadziła badania, czyni jej książkę niezwykłą i odmienną od wielu opracowań publikowanych przez polskich badaczy społecznych. Anna Malewska-Szafygin �Rezenzje i noty recenzyjne 300 BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 2008 Trudny dialog: relacje wiedzy między antropologią zachodnią a środkowo­ europejską etnologią, w: H. Czachowski, A. Mianecki (red.), Do Torunia kupić kunia, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 161-187. Ost D. 2008 Wstęp, w: E.C. Dunn, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim bi­ znesie i restrukturyzacji pracy, tłum. R Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, s. 5-12. Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komu­ nikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Po­ laków u progu XX I wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 429, ISBN: 978-83-233-2636-6. Autorka publikacji jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie nauk o po­ lityce. Jej zainteresowania badawcze to szeroko rozumiana teoria komunikowania, w tym teoria mediów, a także semiotyka. Najbardziej znane dotychczasowe publi­ kacje Lisowskiej-Magdziarz to: Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka (2000), w której analizuje związki między przemysłem muzycznym, reklamą i kulturą popularną — ze szczególnym uwzględnieniem strategii marketin­ gowych, polegających na zawłaszczaniu przez przemysł muzyczny autentycznych przejawów subkultur, kontrkultur czy tak zwanego młodzieńczego buntu; Analiza zawartości mediów —przewodnik dla studentów (2004), która z kolei jest pierwszym w języku polskim przewodnikiem po analizie treści i zawartości mediów. Lisowska-Magdziarz jest adiunktem w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikacj a składa się z dwóch zasadniczych części oraz aneksu poświęconego me­ todologii. Część pierwsza, „Media w strukturze codzienności”, składa się z sześciu rozdziałów. W tej części, jak pisze sama autorka, „opisywany jest kontekst kulturowy i społeczny, na tle którego odbywa się zmiana relacji Polaków z mediami i kulturą popularną” (s. 22). W poszczególnych rozdziałach Lisowska-Magdziarz przedsta­ wia założenia i efekty badań pod nazwą „Projekt ulica”. Nazwa wzięła się stąd, że w badaniach uczestniczyły osoby mieszkające przy jednej ulicy. Ulica ta znajduje się na obrzeżach Krakowa, a większość budynków przy niej się znajdujących powstała w latach 90. XX wieku. Autorka charakteryzuje badaną zbiorowość, przedstawia jej stan posiadania i, co najważniejsze, analizuje sposób, w jaki media funkcjonująw ży­ ciu codziennym badanych gospodarstw domowych. Obserwacje dotyczące miejsca i roli prasy, radia, telewizji, Internetu oraz książek w codziennym życiu badanych są �Rezenzje i noty recenzyjne 301 poparte statystykami dotyczącymi badanej populacji, a także obszernymi cytatami z przeprowadzonych przez Autorkę wywiadów. Część druga publikacji: „Szerokie paradygmaty medialne i ich interpretacje” za­ wiera charakterystykę „najważniejszych paradygmatów” medialnych i opinie na ich temat wyrażane przez badanych. W dziesięciu rozdziałach drugiej części LisowskaMagdziarz charakteryzuje między innymi gatunki medialne, tabloidy i tabloidyzację, infotainment, talk-show, teleturnieje, prasę skierowaną do kobiet i prasę skierowaną do mężczyzn, opery mydlane czy reklamy. Każdy z rozdziałów składa się z szerokie­ go omówienia danego „paradygmatu” i opinii badanych na jego temat. Dla przykła­ du, rozdział 14 — „Opera mydlana: melodramat w mediach” zawiera informacje na temat źródeł opery mydlanej, jej rodzajowego charakteru, cech gatunkowych i grupy docelowej, a także gatunków pokrewnych. Druga część rozdziału to opinie badanych na temat obecności tego gatunku w programie telewizyjnym i w ich życiu codzien­ nym (przywołajmy tu chociażby niezwykle interesujący fragment: „Widzowie opo­ wiadają seriale” — s. 353-356). Oprócz dwóch zasadniczych części, książka zawiera aneks, w którym autorka prowadzi rozważania na temat użytej podczas prowadzenia badań metody. Rozważa­ nia te są osadzone w szerokim kontekście teoretycznym. Książkę kończy wykaz osób uczestniczących w badaniach, bibliografia i skrupulatny indeks rzeczowy. Książka Lisowskiej-Magdziarz łączy w sobie cechy dwóch rodzajów opracowań dotyczących mediów i komunikowania masowego. Pierwszy rodzaj to książki, które starają się w sposób systematyczny przedstawić teoretyczne podstawy nauki o me­ diach i komunikowaniu masowym. Przykładem mogą być chociażby opracowania Macieja Mrozowskiego (2001) i Tomasza Gobana-Klasa (1999). Drugi rodzaj to książki, w których w centrum zainteresowania są odbiorcy przekazów medialnych; wykorzystuje się w nich popularną na Zachodzie, a słabo reprezentowaną w polsko­ języcznej refleksji nad mediami metodę etnograficzną. Najbardziej znanym polskim raportem z badań tego rodzaju jest opublikowana w 2006 roku praca Mateusza Halawy Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych. Nakierowanie refleksji na odbiorcę, a dokładniej na wykorzystywanie mediów w życiu codziennym, połą­ czone z solidną bazą teoretyczną, wydaje się największym atutem omawianej pu­ blikacji. Warto przyjrzeć się metodzie badawczej zaproponowanej przez autorkę. Jak już wspomniałem, badane rodziny mieszkają przy jednej ulicy w podmiejskiej dzielnicy Krakowa. Autorka, mieszkanka tej ulicy, przez trzy lata przeprowadzała ze swoimi sąsiadami wywiady na temat mediów. Były to rozmowy na temat „używania przez nich prasy, radia, telewizji i Internetu w domu; roli mediów w życiu codziennym i we wzajemnych interakcjach ludzi”, a także o „użytkowaniu i rozumieniu przez respon­ dentów” (s. 43) wybranych gatunków, tematów i dyskursów medialnych. Metoda obserwacji (nierzadko uczestniczącej) połączonej z wywiadami z członkami bada­ nej społeczności nosi wszelkie znamiona badań etnograficznych. Autorka zastrzega, że badana populacja nie jest reprezentatywna w sensie statystycznym, ale „jest ona reprezentatywna w ten sposób, że zawiera w sobie elementy charakterystyczne dla znacznej części społeczeństwa polskiego [miejskiego, przyznajmy, co stanowi bar­ �302 Rezenzje i noty recenzyjne dzo poważne ograniczenie tej pracy — M.H.] w dobie transformacji: powstawanie, budowanie nowego i rozpad starego, płynność więzi i struktur, przewartościowania i zmiany hierarchii i perspektyw, elementy nowe i charakterystyczne dla tzw. dłu­ giego trwania” (s. 45). W tym punkcie wypada się z autorką zgodzić, zwłaszcza po zapoznaniu się z ustaleniami, których w trakcie badań dokonała, i które przedstawiła w omawianej publikacji. Lisowska-Magdziarz, opisując „szerokie paradygmaty medialne” w życiu co­ dziennym Polaków, wielkimi garściami czerpie z dorobku nauk społecznych, od­ wołując się do rozmaitych orientacji badawczych. W bibliografii możemy znaleźć zarówno przedstawicieli studiów kulturowych, feministycznych, jak i socjologów, antropologów kultury czy teoretyków komunikacji i dziennikarstwa. W ten teore­ tyczny kontekst wpisane są obserwacje autorki badań i wypowiedzi badanych. Dla przykładu przywołajmy kilka obserwacji i ustaleń Lisowskiej-Magdziarz, które wy­ dają się interesujące. Strategia blokowa, podmiejska i altematywno-buntownicza, to trzy sposoby rozwiązania kwestii usytuowania odbiornika telewizyjnego w domach badanych. W pierwszym wypadku telewizory ustawione są w meblościankach, gdzie odbiornik jest elementem czegoś w rodzaju domowej wystawy; w drugim wypadku telewi­ zor zajmuje miejsce wcześniej dla niego przewidziane na głównej ścianie w pokoju dziennym, nie towarzyszą mu inne meble czy pamiątki; w przypadku trzeciej strate­ gii telewizor znajduje się na uboczu, w rogu pokoju bądź wręcz w piwnicy. Autorka, na postawie wywiadów i obserwacji, przedstawia też długą listę czynności, które badani wykonują oglądając telewizję. Są tu robótki ręczne, pedałowanie na rowerze stacjonarnym, ale też czytanie książek i gazet czy odrabianie lekcji z dziećmi. Po­ dobnych ustaleń i obserwacji w Mediach powszednich są dziesiątki. Lisowska-Mag­ dziarz opisuje między innymi modele korzystania z mediów, omawia domowe walki 0 pilota, rejestruje opinie na temat czytania tabloidów czy oglądania oper mydlanych 1 teleturniejów. W każdym z przypadków czytelnik otrzymuje podpartą literaturą analizę konkretnej części rzeczywistości medialnej, wzbogaconą o opinie badanych i (nierzadko zaskakujące) obserwacje autorki. Książka ma więc charakter zbioru ma­ łych opowieści o odbiorze treści przekazywanych przez media; można więc ją czytać fragmentami, wybierając poszczególne ze względu na interesujący czytelnika temat. To, co jest zaletą książki — jej wielowątkowość — może być przez niektórych czytelników odebrane jako wada. Wielość wątków i pojawianie się refleksji nad kon­ kretnymi aspektami funkcjonowania mediów w wielu miejscach pracy może prze­ szkadzać w całościowym odbiorze prezentowanego zagadnienia. Autorka stara się temu zapobiec poprzez liczne odnośniki znajdujące się w tekście (podające „drogę” do innych rozdziałów bądź podrozdziałów książki opisujących dane zagadnienie, np. -> OD ADAPTOWANIA DO SERIALIZACJI -> KULTURA KONWERGENCJI, -> NOWE GATUNKI MEDIALNE A KULTURA KONWERGENCJI), które mogą pomóc w zrozumieniu opisywanego zjawiska, ale też przeszkadzać w lekturze pu­ blikacji. Na zakończenie wypada pogratulować autorce koncepcji badań oraz ich efek­ tu, czyli opisywanej publikacji, która łączy teoretyczne rozważania na temat natury �Rezenzje i noty recenzyjne 303 mediów z obserwacjami zachowań i zapisami opinii odbiorców. Książka na pewno będzie ważną lekturą dla wszystkich, którzy interesują się mediami, a także życiem codziennym. Może być inspiracją do dalszych badań nad „mediami powszednimi”. Marcin Hermanowski BIBLIOGRAFIA Goban-Klas T. 1999 Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN. Halawa M. 2006 Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, Warszawa: Wy­ dawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Lisowska-Madziarz M. 2000 Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2004 Analiza zawartości mediów — przewodnik dla studentów, Kraków: Wydawnictwo NiF. Mrozowski M. 2001 Media masowe. Władza, rozrywka i biznes, Warszawa: Oficyna Wydawni­ cza ASPRA-JR. Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (red.), Tożsamości religijne w spo­ łeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków, Warszawa: Wydawni­ ctwo Engram 2009, ss. 240, ISBN: 978-83-7641-021-0. Książka jest zbiorem tekstów powstałych w oparciu o referaty wygłoszone pod­ czas II Międzynarodowego Kongresu Religioznawczego, który odbył się we wrześ­ niu 2008 roku w Poznaniu. Celem ich autorów jest próba odpowiedzi na pytanie 0 rolę religii w kreowaniu tożsamości. Publikacja składa się z czterech części: „Społeczne wymiary kształtowania tożsa­ mości religijnej”, „Dylematy tożsamości religijnej w Kościele katolickim”, „Tożsa­ mość religijna a tożsamość etniczna i narodowa” oraz „Tożsamość religijna: centra 1 peryferie”. W każdej z nich czytelnik znajdzie zarówno opracowania teoretyczne, jak i analizy materiału empirycznego opisujące tożsamość z punktu widzenia socjo­ logii czy antropologii religii. W pierwszej części znalazł się tekst Haliny Mielickiej, Tożsamość indywidu­ alna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności. Autorka w szczegółowy sposób ukazuje mechanizmy nabywania postawy religijnej w wymiarze indywi­ dualnym i społecznym. Za jej kształtowanie odpowiadają trzy komponenty: emocjo­ �304 Rezenzje i noty recenzyjne nalny, kognitywny i behawioralny. Mielicka zauważa, że religijność współczesnego człowieka jest podporządkowana doświadczeniu wewnętrznemu jednostki oraz jej przekonaniu co do istnienia rzeczywistości pozaempirycznej. Wysuwa wniosek, iż współczesna religijność jest przesiąknięta pluralistycznym systemem wartości, w któ­ rym koniecznością stało się dokonywanie wyborów zarówno w sferze religijnej, jak i codziennej. Z kolei w artykule Dylematy kształtowania tożsamości religijnej młodzieży a edu­ kacja religijna, Aniela Różańska stawia pytanie, jak w dzisiejszej dobie pluralizmu religijnego powinna wyglądać edukacja religijna dzieci i młodzieży, pozwalająca nie tylko na zachowanie własnej tożsamości religijnej, ale także na bezpośrednie doświad­ czenie Innego, różniącego się pod względem religii. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż współczesna młodzież coraz częściej staje przed dylematami dotyczącymi sensu ży­ cia, spotyka się z postawami braku zaufania wobec Kościoła, poszukuje tożsamości w wymiarze religijnym. Głównym celem edukacji religijnej stało się podtrzymywanie i umacnianie wiary, jak również religijności jako dziedzictwa kulturowego i narodo­ wego. Tymczasem młodzież coraz częściej oczekuje od nauczyciela-katechety nie tyl­ ko informowania o innych religiach, ale także możliwości bezpośredniego spotkania z człowiekiem o innej religii oraz nauki porozumiewania się z nim. Według autorki, w praktyce szkolnej można by wykorzystać choćby poznawanie innych religii poprzez okazjonalne uczestnictwo w życiu religijnym uczniów innych wyznań. W ostatnim artykule tego rozdziału, Religiajako determinanta tożsamości studen­ tów i konwertytów, Maria Libiszowska-Żółtkowska stawia pytanie, na ile i w jakich okolicznościach religia warunkuje poczucie tożsamości. Posługując się wywiadami ze studentami i konwertytami, pokazując człowieka jako wędrowca poszukującego nie tylko swojego miejsca w życiu, ale także wartości, ukazuje religię jako świadomy i dobrowolny wybór, w którym spotkanie z osobą inaczej wierzącą bądź niereligijną może zaowocować rewizją własnych przekonań. W drugiej części książki, poświęconej dylematom tożsamości kapłańskiej księży, Józef Baniak (Źródła i przyczyny kryzysu tożsamości kapłańskiej księży rzymsko­ katolickich w Polsce) uzmysławia czytelnikowi, czym jest kapłaństwo oraz jakimi regułami się ono kieruje. Wyniki swoich badań nad źródłami kryzysu zawodowego, a także kryzysu tożsamości kapłańskiej księży przedstawia w odniesieniu do dwóch grup badanych — „byłych” księży oraz księży czynnych zawodowo. Przyczyn kry­ zysu upatruje zarówno w czynnikach religijnych (m.in. celibat i samotność, problemy z osobistą pobożnością, brak powołania kapłańskiego, osłabienie więzi z Kościołem i parafią), jak i świeckich („laicki tryb życia”). Autor zwraca uwagę na wpływający na opisaną sytuację kryzys współczesnej rodziny katolickiej. Natomiast Ewa Miszczak, w artykule Instytucjonalizacja apostazji w Polsce, sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, czy w Polsce rzeczywiście zapanowała „moda na apostazję”, czy też stała się ona symptomem choroby toczącej współcześnie Koś­ ciół katolicki. Zaznajamia czytelnika z definicją apostazji, formalnymi jej warunka­ mi oraz sankcjami kościelnymi (m.in. zakaz przyjmowania sakramentów świętych, pozbawienie prawa do katolickiego pogrzebu), oraz społecznymi (głównie ze strony rodziny i najbliższego otoczenia). Wysuwa tezę, iż apostazja jest znakiem czasów �Rezenzje i noty recenzyjne 305 — przejawem subiektywnego sposobu myślenia, jak również objawem kryzysu hie­ rarchii Kościoła. Niemniej, odejścia ze stanu kapłańskiego zdarzały się zawsze, i za­ wsze stanowiły temat do rozmów, rodzaj lokalnej sensacji, którą osłabiało zazwyczaj stwierdzenie, iż ksiądz to też człowiek pragnący mieć własną rodzinę. Wojciech Pawlik, w tekście Tożsamość religijna a etyka niezależna — społeczny wymiar dyskursu, prowadzi czytelnika przez historyczne meandry sporu pomiędzy systemami religijnymi a etycznymi. Sporu, który sięga początków oświecenia, kie­ dy etyka niezależna (ujmowana często jako przeciwieństwo „etyki chrześcijańskiej” i jako przejaw „etyki świeckiej”) podważyła religijne uniwersum, a po latach gene­ rowania napięć na linii Kościół — władze świeckie, w czasach postmodernizmu, stała się moralnością o charakterze sytuacyjnym. Autor porusza także problem rozdźwięku między sferą moralną i religijną w Polsce, ukazując oczyma księży próbę poszukiwania równowagi między religią przepełnioną nakazami moralnymi a „etyką bez Boga”. W trzeciej części, poświęconej tożsamości etnicznej i narodowej, na szczególną uwagę zasługuje artykuł Włodzimierza Pawluczuka, Tradycja religijna a etnicznocywilizacyjna tożsamość, w którym autor na przykładzie krajów bałkańskich rozpa­ truje, jak ważną rolę w kształtowaniu się tożsamości narodowej i etnicznej odegrała tożsamość cywilizacyjna, określana często jako tradycja religijna. Pokazuje, jak trud­ nym do zinterpretowania jest pojęcie religii, która w procesie historycznym ulega ciągłym zmianom, a mimo to nadal stanowi rdzeń cywilizacji. Ten sam wątek, na przykładzie środowiska polonijnego w powojennej Argenty­ nie, przedstawia Anna Popielarczyk-Pałęga w opracowaniu Rola czynnika religijne­ go w zachowaniu tożsamości narodowej polskich emigrantów na przykładzie powo­ jennej Argentyny. Stawia hipotezę, że czynnikiem scalającym środowisko polonijne jest religia, podpierając ją wynikami badań, wskazującymi na ścisły związek mię­ dzy czynnikiem narodowym a religijnym. Aktywność duszpasterska w środowisku polonijnym jest ukierunkowana na działalność patriotyczną, oświatową, kulturalną i naukową. Kościół poprzez organizację licznych pielgrzymek, świąt narodowych czy obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski pragnie zachować tożsamość narodową Po­ laków przebywających na obczyźnie. Ze swoim przesłaniem trafia tak do osób star­ szych, jak i do młodzieży, budując więź z Polską i ułatwiając znalezienie odpowiedzi na pytanie „Kim jestem?”. Dorota Ziętek (Tożsamość przez małe i duże „k” na przykładzie karaimskim), za­ stanawia się, co umożliwia Karaimom zamieszkałym w różnych państwach uniknąć asymilacji i zachować poczucie odrębności narodowej. Siedzi historię Karaimów, ich pochodzenie, religię oraz obyczaje. Opierając się na literaturze i badaniach własnych wysuwa tezę, że źródłem karaimskiej tożsamości jest to, co Antonina Kłoskowska nazywa „Walencją kulturową” — poczucie związku z własną kulturą etniczną, sta­ nowiące dziedzictwo kulturowe grupy uznanej za własną. Dla Karaimów to właśnie religia, obyczaje oraz udział w zbiorowych rytuałach zapewniają przynależność do tej grupy. Bycie Karaimem to nie tylko poczucie wspólnoty biologicznej, religijnej, ale także wspólna nazwa — pisana z wielkiej litery oznacza grupę etniczną, z małej zaś — religijną. �306 Rezenzje i noty recenzyjne Czwarty rozdział książki otwiera artykuł Grzegorza Pełczyńskiego, Wspólnoty ewangeliczne w Polsce. Problem tożsamości. Autor zapoznaje czytelnika z historią wspólnot ewangelicznych od lat 50. XIX do lat 90. XX wieku. Pokazuje, że ewangelicyzm to nie tylko rozmaite wspólnoty (jak np. baptyści, metodyści czy zielono­ świątkowcy), ale przede wszystkim ludzie, którzy — mimo iż nie łączą ich więzy krwi — tworzą świadomie wybraną rodzinę. Ich silne poczucie przynależności wy­ nika z identyfikacji z własnym zborem, denominacją, oraz ze świadomości, że należą do mniejszości, która chcąc przetrwać, musi podtrzymywać kontakty ze współwy­ znawcami z innych krajów. Opracowanie Andrzeja Kasperka, o socjologicznym charakterze, nosi tytuł Wy­ miary zaangażowania religijnego mieszkańców Katowic — studium socjologiczne. Autor, porównując wyniki badań przeprowadzonych wśród dorosłych mieszkańców Katowic w 2007 roku z badaniami młodzieży szkolnej z lat 2007-2008, a następnie zestawiając je z wynikami badań z lat 80. XX wieku, określa „parametry religijności”, do których zalicza między innymi stosunek do wiary i praktyk religijnych czy udział w nabożeństwach. Przeprowadzona analiza wykazuje, iż pomimo przemian ustrojo­ wych nie doszło na Górnym Śląsku do istotnych zmian w zakresie religijności. Ostatni artykuł, Stelli Grotkowskiej, Dyskursywne wytwarzanie tożsamości: Ra­ dio Maryja w polskiej prasie opiniotwórczej, wpisuje się w nurt prac o charakterze empirycznym. Autorka, stosując krytyczną analizę dyskursu, bada opinie na temat działalności Radia Maryja zawarte w artykułach zamieszczonych na stronach inter­ netowych trzech gazet: „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospolitej” oraz „Dziennika”. Opinie te, wyłącznie negatywne, ukazują Radio Maryja jako „orędownika PIS”, za­ wsze uwikłanego w politykę. Jak pisze redaktorka tomu, każda książka o tożsamości jest pisana z innego teore­ tycznego punktu widzenia. W tym przypadku jest to podejście socjologii religii, na­ uki zajmującej się związkami między religiąa społeczeństwem. Książka jest godna polecenia wszystkim, którzy pragną zgłębić, w jaki sposób życie religijne splata się ze społecznym. Ukazuje, jak różne mogą być oblicza tożsamości religijnej. Katarzyna Miądowicz Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Trady­ cje, obrzędy i zwyczaje, Warszawa: Verbinum 2007, ss. 192, il., ISBN: 978-83­ 7192-318-0. Wielkanoc można rozumieć jako manifestację życia dokonującą się w Zmartwych­ wstaniu Chrystusa oraz w budzącej się do życia przyrodzie. Barbara Ogrodowska w swojej książce ukazuje połączenie elementów religijnych z ludowymi w zwyczajach, obrzędach i wierzeniach, które swą genezą niejednokrotnie sięgają odległych czasów przedchrześcijańskich. Wiele obrzędów ludowych występujących w naszym kraju ule­ gło procesowi asymilacji z elementami przedchrześcijańskimi rodzimymi i obcymi. �Rezenzje i noty recenzyjne 307 Na współczesną obrzędowość składają się zjawiska o różnym pochodzeniu czasowym, historycznym, kulturowym oraz o zróżnicowanej treści obrzędowo-wierzeniowej, magicznej czy społeczno-prawnej. Kultura ludowa uległa znacznemu przeobrażeniu podczas chrystianizacji Polski. Wiele dawnych zwyczajów i obrzędów ludowych zo­ stało włączonych do liturgii Kościoła po nadaniu im chrześcijańskiej interpretacji. W opracowaniu obrzędowości okresu wielkanocnego autorka korzystała z literatury et­ nograficznej, etnologicznej, religioznawczej, a w przypadku ceremonii kościelnych — z Biblii, Mszału niedzielnego i świątecznego oraz komentarzy liturgicznych. Zaprezentowana w książce tradycja ludowa charakterystyczna dla okresu wielka­ nocnego przedstawia się w całym bogactwie i złożoności. Praktykowane obrzędy łą­ czą w sobie elementy zaduszkowe, agrarne, matrymonialne oraz płodnościowe. Ge­ neza wielu z nich sięga czasów odległych, ale w obrzędowości ludowej wyposażone są w swoistą symbolikę. W monografii autorka przedstawia bogactwo zwyczajów i obrzędów mieszkańców wsi, które niejednokrotnie przyczyniły się do pełniejszego zrozumienia treści wiary. Przekazywane przez Kościół stawały się inspiracją do two­ rzenia i podtrzymywania przy życiu obrzędowości ludowej. Barbara Ogrodowska w sposób chronologiczny prezentuje w dziewięciu roz­ działach okres od Środy Popielcowej po Niedzielę Przewodnią, nazywaną też Białą Niedzielą, która przypada tydzień po Wielkanocy. Opracowanie rozpoczyna szkic o genezie i historii Wielkanocy. Analizując to najważniejsze święto w tradycji chrześ­ cijańskiej, autorka zwraca uwagę na podobieństwa, jakie łączą je z Paschą żydowską. Baranka starotestamentowego zastępuje Syn Boży, Jezus Chrystus. Ludowe wyobra­ żenia męki Pańskiej Ogrodowska ilustruje staropolską XV-wieczną pieśnią pasyjną Jezusa Judasz przedał za pieniądze autorstwa Ładysława z Gielniowa z 1488 roku. Przedstawia rys historyczny świąt wielkanocnych oraz ich symbolikę. Twierdzi, że w symbolice i w świętowaniu Wielkanocy można znaleźć wiele punktów stycznych oraz analogii z kulturami starszymi niż chrześcijaństwo (wierzenia związane z po­ witaniem wiosny, świętami ku czci zmarłych, obchodzonymi na przełomie pór roku; kult przodków w obchodach wielkanocnych przetrwał w prawosławiu do czasów współczesnych). Związki dostrzega się także ze świętami cyklu wiosennego, za­ równo z żydowskim Pesach, jak i z obrzędami wielu starożytnych religii Wschodu (s. 12-15). Rozdział kończy ogólna charakterystyka Wielkanocy w Polsce jako świę­ ta religijnego i domowego, głęboko zakorzenionego w naszej kulturze i obyczaju. Drugi rozdział to „Środa Popielcowa, czyli początek postu i nowego wiosennego cyklu świątecznego”. Autorka łączy zwyczaje religijne (symbolika popiołu, pokuty, postu) ze świeckimi, wiosennymi, w który to okres wprowadzają zapusty, odznacza­ jące się wesołością milknącą o północy wraz z rozpoczynającą się Środą Popielcową. Omawia relikty praktyk mających zapewnić urodzaj, tzw. kłodę popielcowąoraz wkupno do bab, regulujące życie rodzinne i społeczne (do „babskiego cechu” wkupywały się młode mężatki), wspomina także żur i śledzia — symbole wielkopostnych umartwień. W części poświęconej obrzędowości Wielkiego Postu Ogrodowska przedstawia historię kształtowania się postu w tradycji Kościoła, zaznaczając, że jest to czas po­ kuty i oczyszczenia, którego znakiem w polskiej tradycji są śpiewane Gorzkie żale (po raz pierwszy wydane drukiem w 1707 roku w zbiorku pod nazwą Snopek mirry). �308 Rezenzje i noty recenzyjne Zamieszcza też staropolski jadłospis wraz z procedurą przygotowania potraw (np. wielkopostna kapuścionka, postna zupa czosnkowa z miętką, kapusta sotlawa, klus­ ki tarciochy, lebiodka, kasza ze śliwkami). W poście obyczaj nakazywał skromny ubiór, powstrzymywanie się od palenia fajki, picia alkoholu; zamykano instrumen­ ty muzyczne do szaf, a wieczorami odmawiano różaniec, pacierze, śpiewano pieśni wielkopostne. Autorka opisuje hałaśliwe obchody półpościa, zwanego śródpościem, który wyróżniał się z głośnym klekotem drewnianych kołatek, grzechotek, terkotek, w czasie wykrzykiwania przez chłopców „Półpoście, półpoście”. Wtedy to o drzwi domów zamieszkałych przez panny rozbijano czerepy garnków glinianych z popio­ łem (s. 47). Autorka zwraca też uwagę na ludowe obrzędy i rytuały wiosenne, pole­ gające na niszczeniu zimy — śmierci i przywoływaniu wiosny — życia. W tradycję ludową Niedzieli Palmowej, zwanej też Kwietniową lub Wierzbo­ wą, wprowadza rys historyczny, w którym szeroko uwzględniono symbolikę palmy. Ponadto rozdział opisuje uroczyste procesje, podczas których na małej platformie obwożono figurkę Chrystusa na osiołku, Obchody Jezusa Palmowego oraz znany w Krakowskiem zwyczaj chodzenia na puchery (chłopcy chodzą od domu do domu i recytują wierszowane oracje będące połączeniem dawnych pieśni wielkopostnych, kolęd kantyczkowych i dialogów komicznych). Ostatnią część rozdziału o Wielkim Poście autorka poświęca Wielkiemu Tygo­ dniowi, którego dni nazywa się wielkimi. W Kościele jest on poświęcony nabożeń­ stwom pasyjnym. Kościelne widowiska pasyjne — Misteria Męki Pańskiej — odby­ wają się w kilku polskich sanktuariach, zwanych kalwariami albo Nowym Jeruzalem. Opisuje trzon misteriów i widowisk pasyjnych będących wielkimi dramatami męki Pańskiej. Omawia także domowe przygotowania do świąt (generalne porządki, goto­ wanie i pieczenie, kraszenie jaj), wspomina o tradycji, która nakazywała w połowie Wielkiego Tygodnia zakończyć najcięższe prace domowe. Szczegółowo opisuje wy­ strój świątecznie przystrojonych mieszkań. Przedstawia nastrój ostatnich trzech dni Wielkiego Tygodnia, zwanych Triduum Świętym, Wielkanocnym lub Paschalnym i charakterystyczne dla niego nabożeństwa oraz uroczystości religijne i zwyczaje ludowe. W Wielką Środę wypędzano diabła (chodząc po wsi, stukając kołatkami czy uderzając kijami w płoty). Wielki Czwartek w liturgii Kościoła akcentuje święcenie olejów, obmywanie nóg, zawiązanie dzwonów oraz obrzędy Wieczernika — usta­ nowienie Eucharystii i sakramentu kapłaństwa. Tego dnia występował też zwyczaj wieszania, palenia lub topienia Judasza. Wielki Piątek to dzień żałoby w Kościele, jedyny w roku, w którym nie odprawia się mszy świętej. Ogrodowska zwraca uwagę na widoczne znaki tej żałoby: nieozdobione kwiatami i światłami ołtarze, puste ta­ bernakulum, zasłonięte kirem wizerunki ukrzyżowanego Chrystusa oraz wielkopiąt­ kową liturgię z tekstami żałobnymi o męce Pańskiej i boleści Matki Bożej. Ponadto adoracja Krzyża, procesje zakapturzonych pokutników, zwanych też biczownikami, groby Pańskie i straże grobowe. W zwyczajach gospodarskich i domowych autorka zwraca uwagę na smaganie się o świcie żywymi gałązkami brzozy, agrestu, porzecz­ ki lub tarniny oraz na praktyki magiczne. Uważano, że tego dnia złe moce i demony stają się bezkarne i usiłują wyrządzić ludziom i trzodzie różne szkody. Wielka Sobo­ ta to dzień błogosławieństw. W kościołach święci się ogień, ciernie, wodę i pokar­ �Rezenzje i noty recenzyjne 309 my; autorka omawia więc ich symbolikę i znaczenie w Kościele oraz w zwyczajach ludowych. W następnej części książki Ogrodowska prezentuje Wielkanoc, czyli WielkąNiedzielę. Omawia święto rozpoczynając od mszy świętej, zwanej rezurekcją, której to­ warzyszą wystrzały petard, ładunków wybuchowych, a współcześnie też faj erwerków. Symbolizują one zmartwychwstanie Chrystusa lub są pamiątką łoskotu usuwania się kamienia grobowego. Autorka ukazuje atmosferę tego dnia, który rozpoczyna się wielkanocnym śniadaniem, zwanym święconką. Opisując święconkę, zwraca uwagę na symbolikę baranka wielkanocnego, pisanek i kraszanek, wiele miejsca poświęca sposobom wykonywania i zdobienia jaj oraz praktykom magicznym związanym z jaj­ kami. Rozdział kończy opisem tradycyjnych wielkanocnych dań, nie ograniczając się tylko do ich wyliczenia, ale również podając sposoby ich przyrządzania (s. 128-140). Poniedziałek Wielkanocny, zwany lanym poniedziałkiem, to dzień pod znakiem wody. Nie brakowało też obrzędów rolniczych i zaduszkowych. Ślady praktyk zadusz­ kowych autorka śledzi u wyznawców prawosławia, świętuj ącychpominalnicę. Ze zwy­ czajów agrarnych zwraca uwagę na święcenie i procesyjny objazd pól, podczas którego modlono się o urodzaj. Głównym atrybutem zabaw i zwyczajów tego dnia była jednak woda i oblewanie nią dziewcząt. Zwyczaj ten zwano śmigusem-dyngusem. Wspomina również o chodzeniu po dyngusie z pasyjką (figurką zmartwychwstałego Chrystusa), haczykiem wielkanocnym (figurka tracza z piłą) i chodzeniu z barankiem symbolizują­ cym Chrystusa — Baranka Bożego. Pochody te miały charakter religijny, gdyż śpiewa­ no pieśni o zmartwychwstaniu Jezusa. Bardziej zabawowym charakterem wyróżniały się obchody z kogutem, konopielką, z gaikiem. Ogrodowska kończy opis tradycji i ob­ rzędów okresu wielkanocnego, prezentując Wtorek Wielkanocny z krakowską rękaw­ ką i babskim śmigusem-dyngusem oraz Niedzielę Białą, zwaną Przewodnią, pierwszą po Wielkanocy (obecnie Niedziela Miłosierdzia Bożego, w Kościele prawosławnym zwana Przewody, od przeprowadzania dusz zmarłych na „tamten świat”). Barbara Ogrodowska, omawiając chronologicznie święta czy koncentrując się na głównych symbolach oraz ich atrybutach, przedstawia najpierw genezę i histo­ rię. Podtrzymując ten schemat w całej monografii, wprowadza czytelnika w istotę święta, przez co łatwiej jest współczesnemu odbiorcy zrozumieć łączące się z nim zwyczaje i obrzędy. Umiejętnie prezentuje funkcjonowanie dawnych przedchrześci­ jańskich zwyczajów w liturgii Kościoła, ukazując w ten sposób także proces inkulturacji Kościoła na ziemiach polskich. Odtwarzając dawne tradycje, powołuje się na wiele opisów zamieszczonych w literaturze, co dodaje barwności przekazywanym przez Autorkę treściom. Na szczególną uwagę zasługuje piękna szata graficzna książ­ ki oraz różnorodność tematycznie dobranych fotografii, które dopełniają przekaz. Pu­ blikacja jest adresowana do szerokiego grona Czytelników zainteresowanych kulturą ludową naszego kraju, a także do wszystkich, którym bliska jest tradycja ludowa oraz spuścizna narodowa naszych przodków. To ona stanowi o naszej odrębności i tożsamości narodowej w dzisiejszym zglobalizowanym świecie. W rzeczywistości, w której szczególnie pielęgnować trzeba tożsamość — tę indywidualną, ale też reli­ gijną i narodową. Zdzisław Kupisiński �310 Rezenzje i noty recenzyjne Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski, Warszawa: Verbinum 2008, ss. 366, il., ISBN: 978-83-7192-383-8. Książkę, poświęconą tradycjom adwentowym i bożonarodzeniowym, wyróż­ nia bogactwo faktograficzne, pogłębiona interpretacja obrzędowości, kontekstowe ujęcie tematu oraz ciekawe praktyczne porady (dotyczące przygotowania świątecz­ nych, obrzędowych posiłków), które stanowią swoistą nowość w tego typu opraco­ waniach. W dorobku naukowym autorki prezentowanej pracy jest wiele artykułów z zakresu polskiej obrzędowości ludowej, muzealnictwa i plastyki obrzędowej, sce­ nariuszy wystaw muzealnych, folderów, przewodników i katalogów oraz publikacji książkowych. Barbara Ogrodowska przedstawia w książce zwyczaje, obrzędy i wierzenia ad­ wentowe oraz bożonarodzeniowe, charakterystyczne dla obyczajowości polskiej oraz kultury europejskiej. Okres ten obejmuje czas od Adwentu do Matki Boskiej Gromnicznej, gdyż to święto w dawnej liturgii i tradycji ludowej kończyło świę­ towanie Bożego Narodzenia. Czas ten cechuje się bogactwem zwyczajów i obrzę­ dów świątecznych, z których wiele sięga tradycji przedchrześcijańskich, a te z kolei — w nowej interpretacji — przetrwały do czasów współczesnych. Autorka ukazuje obrzędowość z różnych regionów Polski, a przywołuj ąc ich genezę, sięga do źródeł znaków i symboli występujących w obrzędowości. W opracowaniu tematu korzysta­ ła z wielu materiałów i źródeł, takich jak: Pismo Święte Starego i Nowego Testamen­ tu, apokryfy, literatura piękna, materiały etnograficzne i etnologiczne, opracowania religioznawcze i liturgiczne oraz własne, etnograficzne badania terenowe. Godna podkreślenia jest dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, potwierdzona bogatym materiałem faktograficznym. Starania te miały na celu jak najpełniejsze odtworzenie genezy święta, korzeni świętowania oraz jego miejsca w tradycji i kulturze ludowej, a także dostrzeżenie przemian zachodzących w obrzędowości. Rozdział pierwszy, „Słowo o historii i genezie święta Bożego Narodzenia”, ma charakter wprowadzający. Zagadnienie jest o tyle istotne, że temat Bożego Narodze­ nia stał się inspiracją do analizy zwyczajów, obrzędów i wierzeń ludowych w naszym kraju oraz w świecie chrześcijańskim. Dlatego autorka najpierw przedstawia historię i genezę świąt Bożego Narodzenia w oparciu o świadectwa Starego i Nowego Te­ stamentu oraz dzieła historyków zajmujących się tą problematyką. Barbara Ogro­ dowska, niczym biblistka, stara się dotrzeć do istniejących źródeł mówiących o tym wydarzeniu. Nie jest znany dzień narodzin Chrystusa, Autorka przedstawia więc ter­ miny, w których obchodzono Boże Narodzenie w pierwszych wiekach chrześcijań­ stwa (2 I; 6 1; 18 IV; 28 V; 25 XII). Zaznacza, że w IV wieku biskupi rzymscy celowo wprowadzili do liturgii święto Bożego Narodzenia w dniu 25 grudnia. Miała to być przeciwwaga dla obchodzonego w tym terminie święta Narodzin Niezwyciężone­ go Słońca. Obecne już w staroirańskiej tradycji symbole słońca i światła otrzymały nową interpretację z chwilą narodzin Chrystusa. Z książki można się dowiedzieć o historii powstania tego święta. Gruntowne jej ukazanie jest konieczne, gdyż ła­ twiej czytelnikowi zrozumieć powstałą wokół tego wydarzenia obrzędowość ludo­ �Rezenzje i noty recenzyjne 311 wą. W dotychczasowych opracowaniach etnograficznych zagadnienie to nie było tak dogłębnie i merytorycznie przedstawiane. Autorka przytacza także barwne opisy narodzin i dzieciństwa Jezusa, znajdujące się w apokryfach (np. w Ewangelii dzieciństwa ormiańskiej, Ewangelii dzieciństwa arabskiej czy Protoewangelii Jakuba). Chociaż apokryfy nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego, to jednak zawdzięczamy im, jak stwierdza Ogrodowska, „piękne, literackie, baśniowe wręcz opisy i poetyckie wizje narodzenia Bożego, któ­ re opowiadają np. o tym, jak to świat cały znieruchomiał w zachwycie, o różnych niepojętych zjawiskach i cudach, jakie miały się dziać, gdy w marnej grocie, w pu­ stej pieczarze skalnej, służącej wcześniej za schronienie dla spędzonego z pastwisk bydła i trzody, rodził się Jezus, Syn Boży, Król, Zbawiciel świata” (s. 14). Autorka zamieszcza i analizuje fragmenty tych apokryfów. Po apokryfach powołuje się na podobne w treści i klimacie podania oraz legendy ludowe, w których zawarta jest historia narodzenia Bożego, a wśród nich przytacza le­ gendy polskie (np. legendę o osikowym drzewie, w którego cieniu próbowała schronić się Święta Rodzina uciekająca do Egiptu). Autorka, przedstawiając cud narodzenia Bo­ żego, przytacza także teksty liturgiczne i znajdujące się w nich cytaty z Pisma Świętego. Zamieszcza także rys historyczny ukazujący obchody Bożego Narodzenia w Kościele. Umiejętnie przedstawia kształtowanie się świąt Bożego Narodzenia w liturgii Kościoła i zwyczajach ludowych, zaznaczając, że w Europie kult narodzenia Bożego, Świętej Rodziny oraz Dzieciątka Jezus rozwinął się w średniowieczu. Rozwój kultu i liturgii Bożego Narodzenia przyczynił się do rozkwitu sztuki sakralnej, co można dostrzec na płótnach wielu mistrzów, a także na freskach, mozaikach, w rzeźbie i płaskorzeźbie. Następna część książki jest poświęcona Adwentowi. Autorka daje jego zwięzły rys historyczny i prezentuje polskie tradycje adwentowe, wśród których zwraca uwa­ gę na zwyczaje gospodarskie (skubanie czy darcie pierza, przędzenie lnu, wełny, przebieranie fasoli, grochu). Prace te sprzyjały rozwojowi życia rodzinnego i są­ siedzkiego. Pisząc o zwyczajach religijnych, zwraca uwagę na mszę św. zwanąroratnią, przedstawiając jej historię oraz powstałe wokół niej zwyczaje (świeca roratnia i wieniec adwentowy). Wyjaśnia znaczenie wypowiadanych podczas mszy św. słów w pierwszą niedzielę Adwentu: „Gotów jestem na sąd Boży” (s. 46). Przytacza różne porzekadła (np. matrymonialne: „W Adwencie same zięcie”), przypomina zwyczaje charakterystyczne dla niektórych regionów Polski (odwiedzanie domów przez prze­ bierańców, np. gwiozdki na Kaszubach). Charakteryzuje adwentowe święta kościel­ ne: św. Marcina, św. Andrzeja, św. Katarzyny, św. Barbary, św. Mikołaja, św. Łucji oraz Niepokalanego Poczęcia NMP Prezentuje postacie świętych według określone­ go planu: przedstawia krótką historię życia świętego, następnie ukazuje, jak ta postać zapisała się w tradycji polskiej, jakie miejsce zajmuje w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Z wieloma postaciami wiązano przysłowia i wróżby. Podobny schemat prezentacji Autorka stosuje także do omawianych świąt kościelnych. Wychodząc od tradycji Kościoła, kończy na polskiej tradycji ludowej. W rozdziale prezentuje za­ jęcia domowe i przygotowanie się na święta (wykonywanie ozdób choinkowych, struganie szopkowych figurek, gotowanie i pieczenie wigilijnych oraz świątecznych potraw i wiele innych). �312 Rezenzje i noty recenzyjne Wigilia Bożego Narodzenia z jej różnorodnymi obchodami i zwyczajami domo­ wymi, gospodarskimi, wegetacyjnymi, wierzeniami i legendami, a nawet z polskimi tradycyjnymi potrawami opisana jest w następnej części książki. Omawiając wigilię, nazywaną też „przedświecie”, czyli oczekiwanie i czuwanie, autorka wyjaśnia jej znaczenie historyczne i kościelne, aby skoncentrować się na wigilijnych tradycjach polskich. Przytacza wiele legend i podań mówiących o nadzwyczajnych zjawiskach podczas tej szczególnej nocy, kiedy nawet „dusze zmarłych mogą, z łaski Bożej, w Wigilię opuszczać zaświaty, nawiedzać domy, obejścia i przebywać w pobliżu swych bliskich” (s. 94). W opisie wystroju izby do wieczerzy wigilijnej wspomina 0 znajdujących się w niej snopach zboża, słomie czy sianie. Barbara Ogrodowska szczegółowo przedstawia rytuały i ceremonie towarzyszące wieczerzy wigilijnej, rozpoczynającej się łamaniem opłatkiem oraz wzajemnym składaniem sobie życzeń. Opisuje wigilijne dania regionalne, wspomina o przebierańcach i kolędnikach, cho­ dzących tego wieczoru i śpiewających pod oknem kolędy. Następna część książki jest poświęcona Bożemu Narodzeniu, zwanemu też Godami 1Godnymi Świętami. W tradycji ludowej ich początkiem jest msza św., zwana pasterką, podczas której śpiewane są kolędy o narodzeniu Jezusa. Od tego czasu zwyczajowo roz­ poczyna się karnawał i z nim związane figle i psoty w wykonaniu młodzieży. Autorka wspomina także dzień św. Szczepana i łączącą się z nim w Kościele tradycję święcenia owsa. Okres ten, do święta Trzech Króli, najlepiej charakteryzuje przysłowie „Od Go­ dów do Nowego Roku siedź prządko do zmroku, a od Nowego Roku aż do wieczerzy” (s. 178). Ogrodowska prezentuje obchody kolędnicze trwające do święta Trzech Kró­ li, a czasami do Ofiarowania Pańskiego; zwraca uwagę, że polskie obchody kolędnicze odznaczały się różnorodnością grup „chodzących po kolędzie, jak i kreowanych przez nie postaci, własnoręcznie wykonywanych kostiumów i akcesoriów, a przede wszystkim wątków fabularnych odgrywanych scenek i całych przedstawień” (s. 183). Opisuje grupy kolędnicze chodzące z Turoniem, Konikiem, Kozą, Niedźwiedziem. Te postacie spotyka się także w korowodach zapustnych. Autorka przytacza teksty oracji i pieśni kolędników. Podając jadłospisy, daje praktyczne wskazówki, jak przygotować potrawy wigilijne czy świąteczne „sojki”, bądź na przykład mazowiecki noworoczny groch z kapustą. W prezentacji obrzędowości sylwestrowo-noworocznej autorka na początek przy­ tacza rys biograficzny papieża św. Sylwestra oraz historię i legendę Nowego Roku. Podkreśla, że przejście ze starego do nowego roku łączył wieczór wróżb. W tradycji ludowej dzień Nowego Roku był ściśle powiązany z obchodami świątecznego cyklu Bożego Narodzenia. Przedstawiając święto Trzech Króli, Ogrodowska opisuje histo­ rię i tradycję tego święta, polskie tradycje kościelne, domowe i liczne zwyczaje lu­ dowe. Po nim następuje Niedziela Chrztu Pańskiego i prawosławne święto Jordanu. Autorka przedstawia historię tego święta w liturgii Kościoła katolickiego oraz zwy­ czaje ludowe z obrządku Kościoła prawosławnego. Omawianie okresu bożonarodze­ niowego kończy świętem Matki Boskiej Gromnicznej, opisując zwyczaje i obrzędy koncentrujące się wokół poświęconej świecy. Przytacza wiele przysłów i legend lu­ dowych, które wnoszą osobliwy urok w to święto. Ostatni rozdział jest zatytułowany „Najważniejsze atrybuty i tradycje polskich obchodów Bożego Narodzenia. Geneza i symbolika”. Są w nim przedstawione ta­ �Rezenzje i noty recenzyjne 313 kie tradycje i atrybuty świąteczne, jak: siano, słoma i ziarno, gałęzie „zimozielone”, podłaźnik, choinka, opłatki świąteczne i ozdoby z opłatka w polskiej tradycji, kolędy, żłóbek, szopka, jasełka. Autorka nie ogranicza się tylko do kwestii funkcjonowania zwyczajów i obrzędów ludowych, ale wskazuje też na etymologię ich nazw, na ge­ nezę, żywotność w minionych wiekach oraz współcześnie. Zwraca uwagę na zacho­ dzące przemiany oraz zanik wielu zwyczajów. Na uwagę zasługuje bogata oprawa graficzna. Liczne fotografie i rysunki stano­ wią dopełnienie tekstu i przybliżają czytelnikowi przekazywane treści. Zgromadzona faktografia tworzy najobszerniejsze opracowanie okresu bożonarodzeniowego, jakie dotychczas powstało w literaturze polskiej. Książka przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników, gdyż ukazuje dziedzictwo i dorobek życia religijnego oraz kultu­ ry ludowej naszych przodków. Zdzisław Kupisiński Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym, Śląsku, Katowice: Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007, il., ss. 328, ISBN: 978-83-226-1655-0. Każda recenzja wyrasta z dialogu czytelnika, któremu powierzono ocenę, z autorem tekstu. Dobrze, kiedy taka „rozmowa” okazuje się przeżyciem skłaniającym do reflek­ sji. Lektura książki Rodzina na Górnym Śląsku nie pozostawia w tej kwestii niedosytu. Jej autorka zaprasza bowiem czytelnika do dyskusji nad światem wartości. Wbrew temu, co sugeruje tytuł, nie tyle rodzina, co ten właśnie aspekt ludzkiej egzystencji jest punktem wyjścia do refleksji. Jak z niej wynika, „rodzina” i „warto­ ści” to sfery współzależne, tworzące rozległy zakres znaczeń. Z tego powodu, oce­ niając pracę, należałoby wziąć pod uwagę wielki dorobek studiów antropologicznych zarówno nad pokrewieństwem, jak i nad systemami światopoglądowymi. Proponu­ ję jednak odnieść analizę do prac etnografów eksplorujących środowiska w ramach „własnej kultury” (w kraju, regionach, z którymi identyfikowali się prywatnie). Irena Bukowska-Floreńska prowadziła badania w takim właśnie, bliskim jej kontekście. Jednocześnie ważne dla książki pojęcia nawiązują do innego wątku — „osobistej tra­ jektorii” motywującej do badań. Nie wystarczy stwierdzić, że tworzy ją wyczuwalny związek badaczki z obszarem Górnego Śląska, z czego wynika jej potrzeba zrozu­ mienia zjawisk kulturowo-społecznych tam zachodzących. Kolejne części monogra­ fii skrywają też inne ważne przesłanie. Autorce jest wyraźnie bliski chrześcijański system wartości, który właśnie poprzez rodzinę gwarantuje człowiekowi właściwe rozpoznanie „tego, co dobre i tego, co złe”. Przyjmując, że w refleksji antropolo­ gicznej indywidualne uwarunkowania i motywacje odgrywają istotną rolę, warto się przyjrzeć, w jaki sposób wpłynęły na ujęcie tematu i ku jakiemu stylowi uprawiania antropologii prowadzą. Praca ta prowokuje do zastanowienia się nad jeszcze innymi pytaniami. Na ile jest ona ważna dla etnologicznych badań nad rodziną i systemem �314 Rezenzje i noty recenzyjne wartości? Jak autorka definiuje te pojęcia i jakie stawia problemy? W jakim kontek­ ście opisuje i interpretuje dostrzeżone fakty społeczno-kulturowe? Poszukując odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie, zakładam, że badaczka opi­ suje pojęcia i odpowiadające im działania jako społecznie konstruowane. Badania nad pokrewieństwem i rodziną to klasyczny temat antropologiczny, podejmowany już u progu rozwoju naszej dyscypliny. Również w drugiej połowie XX wieku antro­ polodzy europejscy dostrzegli szczególne znaczenie tych badań. W Wielkiej Brytanii pojęcia dotyczące pokrewieństwa pozwoliły im na problematyzację kategorii klasy społecznej. Z kolei badacze francuscy, rozwijając studia nad rodziną współczesną, gromadzili dane etnograficzne z życia wspólnot lokalnych. Wyniki interpretowali w perspektywie historycznej, uwzględniając zmienne wzorce społeczne. Także w Pol­ sce dostrzegano konieczność analizy środowisk lokalnych i rodzinnych, szczególnie wobec nasilającej się urbanizacji i industrializacji. Zastanawiając się więc, na ile omawiana książka jest ważna ze względu na ów zakres badawczy, należy uwzględnić zastosowane w niej podejście metodologiczne. Otóż Irena Bukowska-Floreńska, wymieniając pionierów antropologii zajmują­ cych się zasadami doboru partnerów i formowania więzi krewniaczych (Morgana, Tylora czy Westermarcka), przede wszystkim odnosi się do polskich badań z tego zakresu. Jej uwagę zwracają monografie regionalne poświęcone kulturze tradycyj­ nej (wiejskiej). Koncentrując się na teorii funkcji rodziny, omawia rozwój nurtów badawczych rozwijanych w krajowych ośrodkach naukowych, w tym — w ośrodku śląskim. Dokonuje również przeglądu literatury na temat relacji pomiędzy systemem wartości a rodziną, wskazując na ujęcia interdyscyplinarne. W związku z tym czytel­ nik otrzymuje do rąk pozycję syntetycznie i krytycznie omawiającą rodzime zainte­ resowania problematyką więzi rodzinnych. Podstawę treści dalszych rozdziałów tworzy ogromny materiał etnograficzny. Jako dowód solidnej pracy terenowej stanowi on niewątpliwą wartość książki. Dzięki takiej dokumentacji czytelnik poznaje szczegóły tworzące specyfikę życia codzien­ nego Górnoślązaków. Autorka wskazuje tak na wyobrażeniowy aspekt ich życia, jak i na zachowania codzienne. Jest to warte podkreślenia, gdyż wiąże się z kluczowym dla treści książki pojęciem „wzorzec”, odnoszonym do wartości przekazywanych nawykowo. Jednakże, co budzi pewne wątpliwości, według autorki grupa wyraża swój system wartości „wprost”, a zatem jest on bezpośrednio dostępny etnografowi. Pozostaje to jakby w sprzeczności z jednoczesnym twierdzeniem, że wzorce przeka­ zywane są nawykowo, a zatem bezrefleksyjnie. Warto by zapytać o kwestie bardziej ogólne (nie poruszane w książce): co etnograf może wywnioskować na podstawie obserwowanych zachowań, j ak może uchwycić reguły kieruj ące grupą i j ak dowiadu­ je się o przekazywanych w niej wzorcach? Podejście metodyczne autorki nie wiedzie do próby odpowiedzi na te pytania. Prowadząc obserwację, „przyglądała się” tylko grupie, „osobiście w formie długotrwałego procesu badawczego” (s. 17). Ujmuje przy tym rodzinę górnośląską nie tylko z perspektywy „tu i teraz”, ale również z per­ spektywy historycznej, która tłumaczy współczesne procesy identyfikacyjne. Odwo­ łując się do tak szerokiego kontekstu, w nim odnajduje źródło wzorców budujących odrębność wielopokoleniowych rodzin. Irena Bukowska-Floreńska pozostaje zatem �Rezenzje i noty recenzyjne 315 bliższa podejściu badaczy francuskich, dla których „robienie etnografii współczes­ nej” opierało się na zastosowaniu podobnej, historyczno-społecznej perspektywy. Odpowiedź na pytanie drugie, dotyczące definicji najważniejszych pojęć, wy­ maga uwzględnienia głównych problemów poruszanych w pracy. Przede wszystkim badaczka rozpatruje, na ile rodzina w czasach kryzysu „świadomości tego, co jest do­ brem, a co złem” (s. 9) jest miejscem, które zapobiega rozkładowi systemu wartości. Proponuje więc definicję wartości rozumianych jako zespół jasno wytyczonych reguł życia i praktyk społecznych, które służą klarownej wykładni egzystencjalnej. Wyni­ kła z tego odważna myśl, że gwarantem wartości jest przede wszystkim rodzina. Ire­ na Bukowska-Floreńska zauważa, że w antropologii dominowało podejście traktują­ ce rodzinę jako jedną z instytucji społecznych, wyznaczającą jednostkom określone (przez szerszy system, jakim jest społeczeństwo) funkcje. Systemowe ujęcie rodziny uznaje jednak za niewystarczające. Nie uzasadniając szerzej tego poglądu, twierdzi, że rodzinę należy ująć „podmiotowo” jako określoną „wartość dla jej członków” (s. 11). Jednocześnie, nie zrywając z systemowym ujęciem, autorka formułuje tezę, że rodzina funkcjonuje prawidłowo wtedy, kiedy posiada system wartości pozosta­ jący w spójności z „tradycją kulturową” grupy (s.ll), której jest integralną częścią. Myśl ta kieruje ku pytaniu, czym jest owo „prawidłowe funkcjonowanie”? Do ja­ kiej sfery należy je odnieść: psychologicznej (jednostki czują się emocjonalnie bez­ pieczne) czy społecznej (grupa zachowuje spójność, bo jej członkowie przestrzegają ważnych dla niej norm)? Kolejne rozdziały dostarczają pośrednio odpowiedzi na te wątpliwości. Ich treść ma także wyjaśnić jasno sprecyzowany problem badawczy — zależność pomiędzy tradycją, realizowaną w wartościach, a funkcjonowaniem ro­ dziny. Autorkę interesuje, na ile zachowania tradycyjne podtrzymują więzi rodzinne, lokalne i regionalne, i jak wpływają na budowanie tożsamości zbiorowej na tych poziomach. Badaczka rozpatruje rodzinę w kontekście pogranicza kulturowego i polityczne­ go, terenu o burzliwej historii. Skoro za centralny punkt odniesienia uznaje wartości, ważne jest pytanie, jak owe wartości były i są przez rodziny górnośląskie postrzega­ ne i praktykowane. I wreszcie, jak zostały one przez autorkę zinterpretowane? Już sama konstrukcja książki wskazuje na istnienie wzorców „długiego trwania”. W skomplikowanych losach regionu autorka dostrzega liczne przestrzenie kształ­ towania charakteru rodzin górnośląskich (sferę rytuał izacj i życia rodziny, trwałość osiedlenia, wyposażenia wnętrz, rozwój wspólnot lokalnych, folklor górniczy). Szczególną wartością jest praca (dotyczy jej rozdział czwarty). Wokół niej rodziny i społeczności lokalne budowały odrębność i poczucie wyjątkowości, które pozwoli­ ło im na zachowanie tożsamości, przede wszystkim regionalnej. Między innymi spe­ cyfika zawodów górnika i hutnika, traktowanych jako przedłużenie „boskiej opieki”, umocniła patriarchalny charakter rodzin (kobiety stały się opiekunkami ogniska do­ mowego). Badaczka zauważa jednocześnie, że brak pracy staje się przyczyną patolo­ gii rodzinnych. Wskazując na anomalie, uwypukla tym samym treść reguł typowych dla tego środowiska. W tej części pracy przeprowadzona została najbardziej spójna, w porównaniu z pozostałymi rozdziałami, analiza mechanizmu budowania odręb­ ności społeczności lokalnych wokół wartości. Autorka właśnie w wartościach widzi �316 Rezenzje i noty recenzyjne możliwość przeciwstawienia się zagrożeniom, jakie niesie obecny kryzys świadomo­ ści. Wartości przyświecające życiu rodzin górnośląskich są nadal aktualne, co gwa­ rantuje przetrwanie tradycyjnego systemu etycznego w czasach rozprzestrzeniania się koniunkturalnych wzorców bycia. Powinny być także przykładem w dążeniach do podtrzymywania naszej narodowej tożsamości. Taka interpretacja „z przesłaniem” skłania, by zapytać o osobiste motywacje au­ torki. Ich ślady są wymowne, pomimo powściągliwego stylu narracji, i wskazują na określony sposób uprawiania antropologii. Badaczka umieszcza w pracy własne zdjęcie (wraz z córką) — to subtelna wskazówka, że identyfikuje się z kulturą, którą poddaje naukowej analizie. Trudno też oprzeć się wrażeniu, że liczba cytowanych określeń gwarowych (niezależnie od imponującego słowniczka gwary) jest przeja­ wem sentymentu, jakim darzy ona region. Wreszcie kwestia wartości. W tle ich defi­ nicji stoją odwołania do etyki chrześcijańskiej, na przykład do myśli św. Augustyna (s. 60) czy dzieła Józefa Tischnera (s. 88). Zwrócenie się do tego światopoglądu wynika głównie z wychowania Ireny Bukowskiej-Floreńskiej w rodzinie śląskiej. Niewątpliwie opisywane w książce wartości ujawniają autorce swój głęboki sens, gdyż zostały przez nią doświadczone. W sumie osobiste pobudki badaczki to dla niej impuls do „wejścia w teren”. Choć odgrywa ją w opisie drugoplanową rolę, stają się jednak istotnym punktem w dyskusji nad wartościami. W ten sposób, oprócz mono­ grafii problemowej, otrzymujemy przykład uprawiania „antropologii z przesłaniem”. Prowokuje ona do głębszej refleksji nad tym, co nadaje życiu sens, lecz nie zmusza czytelników, przez moralizatorstwo, do przyjęcia obranej przez autorkę perspektywy. Po prostu stwarza im pole do dyskusji; tylko tyle... i aż tyle. Agnieszka Chwieduk Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków: Nomos 2006, ss. 351, il., ISBN: 83-60490-26-0. Zuzanna Grębecka jest doktorem filologii i zarazem antropologiem kultury. Jej szeroki zakres zainteresowań obejmuje folklor tradycyjny i współczesny, histo­ rię i teorię teatru i filmu w XX wieku, historię idei, antropologię słowa, widowisk i audiowizualności. W swoim dorobku badaczka ma interesujące publikacje, jak na przykład Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią (Grębecka, Sadowski, red., 2007). Omawiana książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej (o podtytule: „Magia ludowa w praktykach współczesnej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim”). Centralnym zagadnieniem jest tu magia ludowa, a właś­ ciwie kultura oglądana przez pryzmat magii. Autorka metaforycznie podsumowuje zagadnienie, pisząc, że to książka o życiu, ponieważ: „magia, będąc ze swej istoty �Rezenzje i noty recenzyjne 317 odpowiedzią na bolączki egzystencji, pozwala lepiej zobaczyć kształt współczesnej kultury wraz z wieloma jej problemami” (s. 15). Podobne sformułowania, podkre­ ślające wagę magii, znaleźć możemy w publikacjach Michała Buchowskiego (1987, 1993), dorobek którego Grębecka uwzględnia w swoich rozważaniach. Autorka opiera analizę na zróżnicowanym materiale źródłowym. Wykorzystuje liczne wywiady etnograficzne przeprowadzone na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, a przede wszystkim na Białorusi Zachodniej oraz różne rosyjsko- i białoruskojęzyczne źródła, takie jak czasopisma ezoteryczne, poradniki magiczne, strony i fora internetowe. Nie używa zatem terminu teren, lecz przestrzeń badań. O atrakcyj­ ności tej przestrzeni dla etnografa decyduje między innymi peryferyjność względem dwóch ośrodków cywilizacji — Wschodu i Zachodu. Tutejsze pogranicze ma wiele wymiarów: religijny, etniczny, językowy, mentalnościowy. Zderza się tu oralność z piśmiennością, ponieważ — jak dowodzi Grębecka — kultura krajów postsowieckich, formalnie będąc zalfabetyzowaną, w istocie ma wiele cech oralności. Książka podzielona została na osiem rozdziałów. Pierwszy, to rozdział wstępny, określający przedmiot badań, a więc magię ludową oraz cel — analizę sposobów jej przenikania do praktyk współczesnej kultury popularnej pod wpływem różnych me­ diów. Fragment ten zawiera również wstępne informacje o terenie badań i źródłach wiedzy. Szczegółowa charakterystyka badanej przestrzeni została jednak przesunięta do czwartego rozdziału, w którym czytelnik poznaje historyczne uwarunkowania wy­ tworzenia szczególnej świadomości lokalnej „miejscowych”. Dowiaduje się o silnym, choć noszącym znamiona zeświecczenia, wpływie Kościoła wschodniego oraz o pięt­ nie doktryny komunistycznej, mającej cechy kultu religijnego. Grębecka podkreśla, że nakładające się na to podłoże procesy globalizacyjne, które przekształcają kultury na całym świecie, tu nabierają specyficznego regionalnego charakteru. Czynnikiem kształtującym tę odrębność jest stosowanie odmiennego alfabetu — cyrylicy. Autorka zdecydowała się poprzedzić ową charakterystykę poszerzonym wpro­ wadzeniem w specyfikę swoich rozważań (rozdziały drugi i trzeci). Tu obrazowo ukazuje, co dzieje się z kulturą oraz jej nosicielami, kiedy znajdą się na styku dwóch cywilizacji o znacząco odmiennym poziomie zaawansowania technologicznego. Dowodzi, że takie właśnie zjawiska i procesy obserwować można na terenie Za­ chodniej Białorusi. Pokazuje, jak ważkie są uwarunkowane kulturowo, niskie kom­ petencje percepcyjne członków takiego społeczeństwa. Opisuje mechanizm „utradycyjniania” nowych treści oraz następującą „alfabetyzację wzroku i narracji”, a także zjawisko mylenia kreacji medialnej z rzeczywistością. Następnie omawia współczesne konteksty pojawiania się magii — od feminizmu, przez New Age, aż po fantastykę. W oddzielnym rozdziale pokazane są osoby parające się magią— specjaliści lu­ dowi (szeptuni) i „popkulturowi”. Opis obejmuje czynniki wpływające na ich popu­ larność, sposoby autokreacji oraz techniki uwierzytelnienia, którymi się posługują. Należy do nich głównie budowanie wizerunku eksperta, a także legitymizowanie się swoją „trądycyjnością” lub „religijnością” (prawosławną). Grębecka zwraca uwagę na zagadnienie mitologizacji nauki, podkreślając wpływ sposobu edukacji uzdrowi­ ciela na jego późniejszy stosunek do wiedzy. �318 Rezenzje i noty recenzyjne Ostatnie trzy rozdziały są zwrotem ku rozważaniom nad magią, tym razem w kon­ tekstach wyznaczonych przez specyfikę badanej przestrzeni. Autorka konfrontuje magię z nowymi mediami — szczególnie Internetem. Wykazuje, że zestaw współ­ czesnych usług magicznych traktować można jako „katalog problemów społecznych” (s. 246) i szczegółowo je omawia. Końcowy rozdział traktuje o związkach między magią i religią, ukazując, jak ta pierwsza się „ureligijnia”, a druga „umagicznia”. Religia zostaje „odarta” z sacrum, co powoduje, że pozostaje jedynie jej magiczny wymiar. Grębecka uwzględnia także pojęcie energii i w ten sposób te rozważania reasumuje: Pojęcie energii, będące „naukowym” wyjaśnieniem działania magii i słowa magicz­ nego (a także pewnych praktyk religijnych), przywraca słowu jego substancjalność (utraconą częściowo w wyniku „chrystianizacji” magii), ale odbiera uprzywilejo­ waną pozycję (s. 319). Autorka postawiła sobie za cel prześledzenie sposobów wnikania magii ludowej do kultury popularnej, przy uwzględnieniu przekształceń, którym w tym czasie owa kultura podlega. To zadanie oparte na przejrzystych przesłankach, acz niełatwe ze względu na mnogość pojawiających się wątków. Grębecka porusza problem bar­ dzo aktualny i ważki, jakim jest wkraczanie w cyberprzestrzeń różnych sfer kul­ tury. W polskiej antropologii nie powstało dotychczas wiele tej rangi opracowań tematu. Autorka sprawnie wykorzystuje dotychczasowe koncepcje, a liczne cytaty sankcjonują jej wywody. Praca jest ciekawym zastosowaniem sposobu analizy za­ proponowanego przez Waltera Onga (1992). Do jego spostrzeżeń autorka odwołuje się niejednokrotnie w toku swoich rozważań, prawdopodobnie stąd zaczerpnęła też inspirację dla tytułu książki. Badaczka posługuje się pojęciem „magii” w klasycznym już w polskiej nauce rozumieniu (Buchowski 1986: 6). Używając pojęcia „kultura” w odniesieniu do badanego obszaru, odwołuje się do terminu mającego już ugrunto­ waną pozycję w antropologii, a mianowicie „kultura typu ludowego”. Postawione na wstępie zadanie autorka systematycznie realizuje w kolejnych roz­ działach. Należy jednak zaznaczyć, że struktura książki nie jest prosta. Powodem tego jest zarówno obszemość pracy, jak i konwencja przyjęta przez Grębeckąprzy tworzeniu tytułów poszczególnych jej części, a także pewne odwrócenie czy przemieszczenie nie­ których treści w stosunku do typowego porządku prac naukowych (np. opis przestrzeni badanej). Bez wątpienia jednak autorka dołożyła wszelkich starań, aby te komplikacje, wynikające ze złożoności problemu magii w dzisiejszym świecie, zrekompensować czy­ telnikowi. Wyraża się to w skrupulatności, dbałości o rzeczowość i przejrzystość tekstu: każdy kolejny akapit mieści oddzielny wątek i jest „krokiem w przód”, każdy rozdział podsumowany jest wnioskami. Grębecka unika dalekich dygresji, dzięki czemu nić nar­ racji nie rwie się — przeciwnie, prowadzona jest w sposób płynny i zręczny. Zamieszczo­ ne na końcu książki ilustracje doskonale obrazują sens opisywanych zjawisk. Metody pracy terenowej nie zostały w publikacji omówione szczegółowo, przy­ puszczalnie ze względu na mniejszy nacisk kładziony przez filologa (w porównaniu z etnologiem) na te kwestie. Niemniej Grębecka opanowała warsztat etnologiczny, �Rezenzje i noty recenzyjne 319 sprawnie operuje aparatem pojęciowym. Ponadto przywiązuje dużą wagę do proble­ mu etyki badacza. Wybór literatury uwzględnia materiały drukowane oraz internetowe. Są to pozycje w językach: polskim, angielskim, niemieckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim i estońskim, a ich zakres tematyczny obejmuje tak szeroki wachlarz za­ gadnień, jak rozległe są powiązania magii z innymi sferami kultury. Podstawową ba­ rierą dla czytelnik a-antropo1oga są terminy, głównie filologiczne, których Grębecka nie tłumaczy. Pewnym utrudnieniem może być zamieszczanie oryginalnych, gwarowych wypowiedzi informatorów bez translacji, choć autorka każdorazowo je omawia — są zresztą niezwykle interesujące i bez nich praca byłaby znacznie uboższa. Jak tłumaczy Grębecka, celem jej badań było zarejestrowanie i analiza aktualnych przemian kultury, a więc „stawania się”. Wydaje się, że dalsza obserwacja i ocena ewo­ lucji zachowań magicznych w cyberprzestrzeni byłaby wystarczająco ambitną konty­ nuacją zawartych w Słowie magicznym... rozważań. Sama autorka skromnie nazywa swą pracę „raportem z rekonesansu” i (za Jarosławem Drużyckim) „etnodziennikiem poniewczasie” (s. 321). Wciąż jednak nie wszystkie warstwy społeczeństwa przeszły przez ten ciąg przemian, jaki powoduje upowszechnianie się kolejnych mediów — od pisma po Internet. Wszak procesy, które opisuje Grębecka, jeszcze wiele razy będą miały miejsce w lokalnych światach. Antropolog ma więc szansę pisać swój etnodziennik w odpowiednim czasie, bogatszy o zawarte w tej książce spostrzeżenia. Małgorzata Anna Charyton BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: UAM. 1987 Magia, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: PWN, s. 218-222. 1993 Magia i rytuał, Warszawa: Instytut Kultury. Grębecka Z., Sadowski J. (red). 2007 Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią, Kraków: Nomos. OngW. 1992 Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Lub­ lin: KUL. �320 Rezenzje i noty recenzyjne Petr J a n e c e k, Ćerna sanitka a jine desive pribehy. Soućasne povesti a famy v Ćeske republice, Praha: Plot 2006, ss. 367, il. Toy_box, ISBN: 80-86523-74-8; Petr J a n e c e k, Cema sanitka. Druha zeń — Perak, ukradena ledvina a jine po­ vesti, Praha: Plot 2007, ss. 335, il. Stanislav Setinsky, ISBN: 978-80-86523-82-8. W fachowej literaturze określenie „nasze mity współczesne” ma wiele konota­ cji. Plotki, pogłoski, sensacje, nowiny, wieści, legendy miejskie, opowieści z życia, opowieści nieprawdopodobne, makabryczne czy „wampirowe”, legendy faktu — to tylko część z nich. Także zachodnie modern legend, contemporary legend, urban legend, rumor legend oraz modern myth, pojawiły się we współczesnej folklorystyce w momencie włączenia w zakres jej zainteresowań dwóch, pomijanych wcześniej gatunków folkloru — opowieści biograficznej (zwrócenie na nie uwagi było zasługą folklorystów rosyjskich) oraz legendy miejskiej. Termin „legenda miejska” (urban legend) został użyty po raz pierwszy w 1968 roku przez amerykańskiego folklorystę Richarda Dorsona, który określił w ten spo­ sób nieprawdopodobne opowieści, krążące — jak sama nazwa wskazuje — wśród mieszkańców miast, zaś za sprawą Harolda Brunvanda oraz jego książki Znikający autostopowicz. Amerykańskie legendy miejskie oraz ich znaczenie (The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and their Meanings) pojęcie to rozprzestrzeni­ ło się i zyskało na popularności. Choć pierwsze takie opowieści zapisano już w latach 30., poważniejsze badania nad nimi rozpoczęły się dopiero w latach 80. XX wieku. Szczegółowego przeglądu badań nad amerykańską, angielską, francuską, niemiec­ ką oraz polską legendą miejską dokonał Dionizjusz Czubala, który jest na gruncie polskim najbardziej znanym (obok Józefa Ligęzy i Doroty Simonides) badaczem współczesnych legend miejskich (Czubala 1985, 1993, 1996; Ligęza 1954; Simoni­ des 1984). Jak wynika z prac wspomnianych badaczy, opowieści sensacyjne są relacjami 0 zdarzeniach realistycznych; zwykle dotyczą wydarzeń niedawnych. Ich bohaterem jest zazwyczaj sam opowiadający bądź jego krewny, znajomy, także znajomy znajo­ mego. Źródła legendy miejskiej są przeważnie nieznane, zawsze jednak opowiada­ na jest jako historia prawdziwa. Często podkreśla to narrator, zaczynając bądź koń­ cząc opowieść, mimo że legenda taka nie podlega w zasadzie weryfikacji, ponieważ opartajest na wierze osób, które jąsobie opowiadają. Ta wiara tworzy więź społeczną 1zbiorową tożsamość, i tak jak dawne mity łączyły małe społeczności, tak w czasach globalnej wioski legenda miejska oraz więzi międzyludzkie są globalne. Innymi ce­ chami charakterystycznymi tego gatunku są krótka żywotność oraz wariantywność. Jej zasięg jest w zasadzie nieograniczony, rozprzestrzenia się błyskawicznie — nie tylko w komunikacji bezpośredniej — lecz także przez prasę, radio, telewizję oraz Internet. Ciekawe, że opowieść tego typu, dotąd kojarzona wyłącznie z kulturą lu­ dową, doskonale funkcjonuje w przestrzeni miejskiej. Wbrew jednak temu, co mówi nazwa gatunku, nie każdy tekst lokuje swą akcję w mieście. Współczesna legenda miejska — wzmocniona elementami emocjonalnymi — ostrzega przed czyhającym niebezpieczeństwem, a tym samym wyzwala napięcie i skumulowany stres. Bywa również środkiem i zarazem wynikiem walki politycznej oraz konkurencji ekono- �Rezenzje i noty recenzyjne 321 micznej, a także wyjaśnia zaskakujące i kuriozalne zdarzenia, niezwykłe w szarej rzeczywistości. Udaną próbę zebrania legend miejskich na gruncie czeskim podjął Petr Janecek, młody folklorysta z Muzeum Narodowego w Pradze. Jego kolejna obszerna an­ tologia, będąca zapisem zbiorowej podświadomości, obaw, nadziei i uprzedzeń, spotkała się z niespotykanym dotąd czytelniczym zainteresowaniem w Czechach. Liczne badania naukowe i archiwalne, jakie Janecek prowadził podczas badań te­ renowych w USA, Austrii, Polsce i Słowenii, zaowocowały zainteresowaniem ro­ dzimym folklorem słownym, w wyniku którego w 2006 roku na rynku księgarskim w Republice Czeskiej pojawiła się interesująca i szeroko komentowana1praca tego autora, o tajemniczym tytule Czarna karetka pogotowia i inne przerażające hi­ storie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice, a już rok później jej kontynuacja Czarna karetka pogotowia: drugi zbiór. Wolant, kradzieże nerek i inne legendy. Obie antologie prezentują współczesne legendy miejskie oraz plotki, zgroma­ dzone w latach 2005-2007 przez Petra Janecka, jego studentów oraz czytelników pierwszej autorskiej książki. Złożyły się na nie głównie teksty przekazywane w tra­ dycji ustnej, uzupełnione o teksty elektroniczne, zebrane na forach dyskusyjnych czy przesłane przez użytkowników Internetu na podany adres e-mailowy. W badaniach brała udział imponująca liczba 164 informatorów w różnym wieku, o różnej płci, wy­ kształceniu i pozycjach zawodowych. Autor zadbał, by każdy tekst został opatrzony obszernym komentarzem, w którym znajdziemy między innymi informacje o wybra­ nych pozycjach bibliograficznych, szczegóły o informatorach oraz podsumowanie, uwzględniające międzynarodowe i rodzime badania nad współczesnym folklorem ustnym. Czasami komentarz staje się częścią szerszej interpretacji, jak wtedy, gdy Janecek śledzi istotne różnice, które pojawiają się w wariantach opowiadanych przez dzieci i młodzież, bądź podkreśla brutalizację współczesnych plotek, zdecydowanie większą w tradycyjnej legendzie miejskiej. Badacz nie stroni także od odniesień do kultury popularnej, zainteresowani czytelnicy mogą więc sprawdzić w umieszczonej na końcu książki filmografii, czy opowiadane historie lub ich warianty znalazły swe odzwierciedlenie w sztuce filmowej i literaturze. Antologia Czarna karetka pogotowia i inne przerażające historie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice jest podzielona na trzynaście rozdziałów zorientowanych tematycznie i zawiera w sumie 136 opowieści, zebranych od ponad sześćdziesięciu informatorów z całej Republiki Czeskiej. Każda z nich jest opatrzona obszernym komentarzem, w którym Janecek podaje także, prócz wspomnianych już informacji, dane porównawcze o rozwoju i ekspansji konkretnej legendy lub plotki, informacje na temat ich odbioru, a także stałych i zmiennych motywów. W myśl zasady „dla każdego coś dobrego”, tytuły rozdziałów zorientowane są tematycznie, a w każdym znajduje się od siedmiu do szesnastu miejskich legend, plotek i plo­ teczek. Każdy rozdział dotyczy pewnej grupy stereotypów, uprzedzeń, strachów, 1 Odsyłam na stronę internetową, poświęconą obu antologiom Petra Janecka, http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). �322 Rezenzje i noty recenzyjne zebranych pod nagłówkami, takimi jak: „Zabójcy, resort i duchy”, „Podstępni cu­ dzoziemcy”, „Nieoczekiwane składniki”, „Fauna i flora”, „Płeć i erotyczne”, „Alko­ hol i narkotyki”, „Wypadki, nieszczęścia i błędy”, „Samochód; autobusowe i kole­ jowe”, „Zakłady i kolonie dla dzieci”, „Dla średniego i wysokiego”, „Ku pamięci” oraz „Agencje i biura”. Oprócz komentarzy na temat sklasyfikowanych plotek oraz uzupełnienia teoretyczno-metodologicznego, kończącego każdy rozdział, Janecek zawarł w swej pracy także trzynastostronicowe omówienie współczesnych legend miejskich, spis wątków, informatorów, obszerną bibliografię oraz filmografię. Nie zabrakło podziękowań, zwłaszcza pod adresem informatorów i zbieraczy oraz apelu do nich, by „jeśli słyszeli, że znajomemu znajomego znajomej coś się ciekawego przydarzyło” — przysyłali co smaczniejsze „kąski”. Na końcu antologii znajdziemy krótką notę o autorze oraz ilustratorce, ukrywającej się pod pseudonimem Toy box, która opatrzyła książkę obrazkami jak z „pulpowych” komiksów, co — moim zda­ niem — nadało opowieściom dynamikę. Kontynuacja Czarnej karetki pogotowia..., która spotkała się z dużym zainte­ resowaniem zarówno opinii publicznej, jak i specjalistów, ukazała się w 2007 roku i stanowi wybór 174 nowoczesnych legend i plotek, popularnych między innymi w Republice Czeskiej. Nowa antologia również składa się z trzynastu rozdziałów tematycznych, lecz nowością jest niewątpliwie to, iż prócz opowieści o maniakach, zwierzętach czy katastrofach, znajdują się w niej rozdziały poświęcone reżimowi ko­ munistycznemu, II wojnie światowej i przerażającym historiom, opowiadanym przez najmłodszych uczestników letnich szkół i obozów. Janecek skrupulatnie dokumentu­ je zebrane opowieści — każda opatrzona jest komentarzem, informacjami dotyczą­ cymi rozprzestrzeniania się, wari antywn ości oraz recepcji. Podobnie każdy rozdział kończy się krótkim omówieniem funkcjonowania danego wątku w kulturze, a na końcowych stronach zamieszczono spis informatorów (wraz z metryczką, zawiera­ jącą — poza inicjałami imienia i nazwiska — wykonywany zawód, datę rejestru oraz miejscowość), natomiast w wypadku tekstów pozyskanych drogą elektroniczną — internetowe pseudonimy informatorów. Dołączono również wybraną bibliografię oraz filmografię. Ponieważ zbiór ten, w założeniu autora, ma przedstawiać nowoczesny folklor jako potencjalne pole odniesienia do socjologicznych, antropologicznych oraz psycholo­ gicznych badań nad ksenofobicznymi i rasistowskimi lękami, na początku omawia on specyfikę oraz funkcję współczesnej mitologii. I tu, podobnie jak w przypadku części pierwszej, na końcowych stronicach odnaleźć można krótką notę o autorze oraz — tym razem ujawnionym — ilustratorze, Stanislavie Setinskym, który podob­ nie jak Toy box uzupełnił zbiór zabawnymi i odważnymi rysunkami. Obie części Czarnej karetki pogotowia... sąpierwszymi w Czechach antologiami poświęconymi tak zwanym legendom miejskim i wpisują się tym samym w między­ narodowy nurt badań nad tym złożonym i interesującym gatunkiem. Petr Janecek proponuje czytelnikowi lektury zawierające wiele niebanalnych historii o dużej róż­ norodności tematycznej, często przyprawiających o dreszcz emocji. Agata Jaskot �Rezenzje i noty recenzyjne 323 BIBLIOGRAFIA Czubala D. 1985 1993 1996 Opowieści z życia. Z badań nadfolklorem współczesnym, Katowice: Uni­ wersytet Śląski. Współczesne legendy miejskie, Katowice: Uniwersytet Śląski. Nasze mity współczesne, Katowice: Fundacja dla Wspierania Śląskiej Hu­ manistyki. Ligęza J. 1954 Ludowa literatura górnicza, Katowice: Towarzystwo Zachęty Kultury. Simonides D. 1984 Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Ka­ towice: Śląski Instytut Naukowy. Źródła internetowe: http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). Łukasz L u c z a j (red.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany poten­ cjał przyrody. Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008, ss. 251, il., ISBN: 978-83-924691-4-8. We wstępie do tomu czytamy: „okres kilku ostatnich pokoleń zaowocował dra­ matycznym wręcz spadkiem wiedzy i świadomości dotyczącej wartości odżywczej dziko rosnących roślin i grzybów mogący [mogących — M.K.] stanowić wartoś­ ciowy suplement codziennego pokarmu (...). Dobrze więc się stało, że grono osób od lat pasjonujących się dziko rosnącymi roślinami jadalnymi przybliżyło nam wy­ niki swych badań na ten temat podczas doskonale zorganizowanej międzynarodo­ wej konferencji”. Słowa te należą do Zbigniewa Mirka, dyrektora Instytutu Botaniki PAN w Krakowie. Stan obecnej wiedzy na temat dziko rosnących roślin jadalnych odzwierciedlił się w tematyce i perspektywie czasowej artykułów zamieszczonych w tomie. Prawie wszystkie odnoszą się do przeszłości, w większości są analizą źródeł etnobotanicznych, etnograficznych, przyczynkarskich oraz literatury pięknej z XVIII, XIX i pierwszej połowy XX wieku. Są wyjątki, a więc prace napisane w oparciu o badania terenowe zrealizowane w ostatnich latach. Niemniej dominującą kategorią czasową jest „dawniej”. Zbigniew Mirek nie sprecyzował, o czyją wiedzę dokładnie mu chodziło, jednak autorzy prac skupili się przede wszystkim na wiedzy ludowej w Polsce i na Ukrainie. „Grono osób, od lat pasjonujących się dziko rosnącymi ro­ ślinami jadalnymi”, to przedstawiciele różnych dziedzin nauki. Temat konferencji zachęcił zarówno biologów, ekologów, technologów żywienia, jak i etnologów oraz literaturoznawców do prezentacji wyników swoich badań. Czytaj ąc artykuły, ma się �324 Rezenzje i noty recenzyjne wrażenie, że niektórzy autorzy to rzeczywiście pasjonaci tematu. Na przykład Woj­ ciech M. Szymański, autor opracowania z zakresu archeobotaniki „eksperymental­ nej”, dotyczącego efektywności zbioru organów podziemnych dzikich roślin jadal­ nych w Polsce, sam wypróbował działanie większości przez siebie opisanych roślin; niektóre z nich są trujące w formie surowej. Zaś redaktor tomu, Łukasz Łuczaj, autor i współautor czterech prac zamieszczonych w książce, odwoływał się również do prowadzonych przez siebie warsztatów kulinarnych, propagujących wykorzystywa­ nie roślin dziko rosnących do wzbogacenia codziennej diety. Tom obejmuje osiemnaście artykułów, w tym piętnaście autorów polskich i trzy ukraińskich, prezentujących różnorodne perspektywy badawcze. Dominują prace etnobotaniczne, analizujące wiedzę i sposoby użytkowania dzikich roślin w celach konsumpcyjnych przez różne społeczności wiejskie obecnie i w przeszłości. Intere­ sujące dla etnologa są artykuły Elżbiety Szot-Radziszewskiej, Dziko rosnące rośliny jadalne na Kielecczyźnie w XIX i XX wieku w świetle źródeł etnograficznych; Marii Marciniak, Dzikie rośliny jadalne w kulturze wsi wschodniej części polskich Karpat, oraz Urszuli Janickiej -Krzywdy, Rośliny dziko rosnące zbierane w okolicach Babiej Góry. Artykuły te powstały w oparciu o badania terenowe oraz źródła pisane histo­ ryczne i etnograficzne, dotyczące omawianych obszarów. Autorki wyliczają gatunki roślin oraz omawiają ich obróbkę i formy spożycia, z zaznaczeniem roli płci i wieku osób pozyskujących surowce roślinne. Szot-Radziszewska włącza w opis przepisy potraw i nalewek, zebrane podczas prac terenowych. Do pewnego stopnia badaczki konfrontują wiedzę dawną z obecną, skupiając się głównie na przeszłych sposobach wykorzystania roślin w kuchni ludowej. Opisują też nowe zastosowania kulinarne roślin dzikich oraz zjawisko rewitalizacji starych praktyk, na przykład pojawienie się w menu gospodarstw agroturystycznych potraw z pokrzywy (wspomniane w pracy Szot-Radziszewskiej). Z rzadka podają, do jakiego czasu dane rośliny były użytko­ wane. Maria Marciniak pisze, iż na Podkarpaciu obfitość orzechów laskowych była tak znaczna, że zbieranie ich było zajęciem powszechnym. Do lat 70. XX wieku organizowano wycieczki zakładowe „na orzechy laskowe”. Obecnie zaś kupuje się je w sklepie, importowane z Turcji. Autorka niestety nie wyjaśnia, dlaczego zwy­ czaj zbierania laskowych orzechów niemal zanikł. Można jedynie zgadywać, że jest to efekt przemian społeczno-ekonomicznych, w wyniku których ludzie angażują się w pracę zarobkową w większym wymiarze niż jeszcze kilka dekad temu; skutek masowej migracji ludności wsi do miast, być może także zmniejszenia się areałów występowania orzechów, parcelacji i prywatyzacji ziemi. Prace przywołanych autorek są opisowe, z zarysowanym kontekstem społecznokulturowym. Mieszczą się w nurcie studiów etnobotanicznych, badających relacje człowieka ze światem roślin. W czasopismach etnobotanicznych wyznaczających trendy światowe, tego typu prace opisowe, wyliczające gatunki i sposoby ich używa­ nia, bez wyraźnego zarysowania problemu, nie prowadzące do istotnych wniosków (poza kilkoma stwierdzeniami ogólnymi) nie są już akceptowane. W Polsce jednak studia etnobotaniczne wciąż są rzadkością, brak kursów, warsztatów etnobotanicz­ nych oraz podręczników metodologicznych w języku polskim do prowadzenia tego typu badań. Artykuły stanowią z pewnością dobry punkt wyjścia do dalszych badań �Rezenzje i noty recenzyjne 325 — pogłębionych, porównawczych, wysuwających śmiałe tezy, takich, które włącza­ łyby zagadnienia użytkowania roślin dziko rosnących w problematykę przemian po­ litycznych, społeczno-ekonomicznych i środowiskowych. W badaniach tego rodzaju analiza jakościowa i zestawienia ilościowe powinny wzajemnie się uzupełniać. Artykuł Iwony Kołodziejskiej-Degórskiej, Z czego „uwarić harbatę”? Dzikie rośliny jadalne w polskich wsiach na południowej Bukowinie (Rumunia), jest wyjąt­ kowy ze względu na to, że w całości został oparty na wynikach badań empirycznych przeprowadzonych na Bukowinie w latach 2005-2006. Stanowi on najaktualniej­ szą analizę wiedzy i praktyk dotyczących wykorzystywania roślin dzikich w diecie mieszkańców dwóch wsi Bukowiny rumuńskiej. Analiza wyników ma charakter ja­ kościowy i jest uzupełniona zestawieniami ilościowymi. Choć we wstępie Kołodziejska-Degórska pisze, że w artykule przedstawi wiedzę mieszkańców polskich wsi na Bukowinie na temat roślin jadalnych, to de facto prezentuje różne sposoby użyt­ kowania roślin, które dzieli na następujące kategorie: herbaty; nalewki i konfitury, ciasta; zupy i dania obiadowe; przyprawy; rośliny podjadane w lesie. We wnioskach pisze, że różne nazwy lokalne tego samego taksonu oraz nieznajomość nazw, który­ mi posługują się sąsiedzi, wskazują na fakt, że wiedza o roślinach jadalnych dziko rosnących jest kształtowana indywidualnie. Jest to bardzo ciekawy wniosek, choć, według mnie, ma on status roboczy. W świetle dociekań Brenta Berlina (1992), ro­ śliny, które mają wiele nazw lokalnych, to te o mniejszym znaczeniu ekonomicznym i kulturowym dla danej społeczności. Być może dzikie rośliny, o których pisze Ko­ łodziej ska-Degórska, lub przynajmniej część z nich, nie ma ją zbyt dużego znaczenia dla ludności lokalnej. W tomie znalazły się prace, będące omówieniem wybranych gatunków roślin używanych do celów kulinarnych i leczniczych. Należą do nich artykuły Łukasza Łuczaja, Zapomniane dzikie rośliny pokarmowe południa Polski — czyściec błot­ ny, paprotka zwyczajna, bluszczyk kurdybanek i ostrożeń łąkowy, Ivana Kosenko, The medicinal significance o f hazelnut Corylus spp. and its economic use, i Jerzego Pióreckiego, Kotewka orzech wodny, zapomniana roślina jadalna. Autorzy dokonali analizy wymienionych gatunków roślin pod bardzo różnym kątem. Łuczaj skupił się na ich użyciu w kuchni ludowej, przy czym źródłem informacji była dla niego XIX-wieczna literatura etnograficzna i przyczynkarska, zaś Piórecki zaprezentował wyni­ ki badań własnych nad biologią i ekologią Trapa natans. Natomiast Kosenko odniósł się przede wszystkim do badań nad rolą orzecha laskowego w profilaktyce chorób serca, przedstawiając mniej znane zastosowanie owoców roślin z rodzaju Corylus. Istotnymi źródłami informacji na temat spożywania roślin dzikich przez ludność wsi w przeszłości są ankiety przeprowadzone w roku 1934 na polecenie Kuratorium Oświaty we Lwowie. Dotąd wyniki tych badań zostały jedynie częściowo wyko­ rzystane przez Adama Fischera do omówienia pożywienia głodowego w Polsce po­ łudniowo-wschodniej. Uzyskane w ten sposób informacje nie mają sobie równych w przedwojennej etnobotanice, a to dzięki dużemu zasięgowi i liczbie miejscowości objętych badaniami. Łukasz Łuczaj, w opracowaniu Dzikie rośliny jadalne używa­ ne w okresach niedoboru żywności we wschodniej części Karpat (powiaty Krosno, Sanok, Lesko, Nadworna, Kosów i Kołomyja) według ankiety szkolnej z 1934 roku, �326 Rezenzje i noty recenzyjne przedstawił wyniki analizy 235 „kwestionariuszy informacyjnych”, które znajdują się obecnie w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W innym arty­ kule, Dzikie rośliny jadalne — materiały, mapy, i opracowania tekstowe Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zygmunt Kłodnicki i Anna Drożdż przedstawili historię pracy nad PAE, a ściślej nad ankietą dotyczącą użycia roślin dzikich do ce­ lów spożywczych. Ankieta, autorstwa Józefa Gajka, została przeprowadzona w la­ tach 1948-1949 oraz 1964-1969. Zebrane materiały (informacje, zbiór zielnikowy) mają charakter unikatowy w skali europejskiej. Na wyróżnienie zasługuje artykuł Łukasza Łuczaja, Polska, Włochy, Japonia i Ameryka, czyli kilka kulturowych porównań dotyczących użytkowania kulinarnego dzikich roślin, w którym autor porównuje użytkowanie różnych typów roślin oraz części tych roślin w wyżej wymienionych krajach i obszarach geograficznych. Łuczaj uważa, że w Polsce stosunkowo słabo wykorzystywano potencjał przyrody dla ce­ lów kulinarnych. Jego wnioski poparte są analizą ilościową danych zgromadzonych podczas przeglądu literatury etnograficznej i etnobotanicznej. Stwierdza on również, że w porównaniu z Europą południową i Dalekim Wschodem w polskiej kulturze lu­ dowej nie było zbyt silnej tradycji spożywania części zielonych roślin dzikich, poza okresami głodu, oraz używania wielu przypraw. Dla opisania kultur takich jak japoń­ ska, chińska czy włoska wprowadza on określenie „herbofilia”. Autor zastanawia się, czy właściwe byłoby określenie przeciwne do tego, czyli „herbofobia”, dla opisania kultur takich jak polska. Dochodzi jednak do wniosku, że herbofobia wskazywałaby na negatywne konotacje, których w kulturze ludowej nie znajduje, dostrzega jedy­ nie słabe wykorzystanie zielonych części dzikich roślin i ziół w celach kulinarnych. Dlatego Łuczaj proponuje wprowadzenie określenia „kulinarna aherbia”. Są to cie­ kawe spostrzeżenia, stanowiące próbę uchwycenia pewnych zjawisk i nazwania ich w sposób możliwie precyzyjny. Podobnie Anna Kuzemko, w pracy Wildfoodplants in the meadow communities o f Ukrainę, wysunęła stwierdzenie, że na Ukrainie dzi­ kie rośliny łąkowe nigdy nie cieszyły się popularnością wśród ludności wsi, mimo że spośród 811 oznaczonych przez badaczkę gatunków 188 jest jadalnych. Chłopi ukraińscy, podobnie jak polscy, dzikie rośliny spożywali w większej ilości jedynie w latach nieurodzaju, i to zwykle tylko kilka gatunków. Omawiany tom stanowi dość eklektyczny zbiór tekstów, co wynika z faktu, że za­ gadnieniem użytkowania dzikich roślin dla celów konsumpcyjnych interesują się bada­ cze wywodzący się z bardzo różnych dziedzin, przyjmujący różną optykę patrzenia na ten problem i posługujący się odmiennymi metodami badań. Stąd w tomie znalazły się omówienia wartości odżywczycli roślin dzikich, ich obecności w motywach literatury pięknej czy na łąkach Ukrainy. Tom zdominowały prace etnobotaniczne, będące ana­ lizą źródeł pisanych bądź omówieniem wyników badań terenowych. Jest to najwięk­ szy zbiór tekstów etnobotanicznych od czasów wydanego w 1985 roku opracowania, które powstało w rezultacie I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego (Paluch 1985). Jego pojawienie się jest dobrą zapowiedzią kontynuacji tradycji etnobotanicznej w Polsce, która mocno podupadła w ostatnich dwóch dekadach. Monika Kujawska �Rezenzje i noty recenzyjne 327 BIBLIOGRAFIA Berlin B. 1992 Ethnobotanical Classification, Princeton: Princeton University Press. Paluch A. (red.) 1985 Etnobotanika. Materiały I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego, Kolbuszowa 19-20. VII. 1980 r, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. „Studia Etimológica” t. 11-14, 2001-2008, red. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze, ISSN: 0567-8293. „Studia Etimológica” są wydawnictwem naukowym Instytutu Etnologii Uniwer­ sytetu Karola w Pradze. Redaktorem naczelnym jest dr Milos Tomandl, pracownik praskiego ośrodka etnologicznego. Do 2001 roku pismo ukazywało się jako „Studia Ethnographica”. Nowa nazwa była bardziej związana z reorganizacją Instytutu Etno­ logii UK w Pradze niż ze zmianami w profilu samego periodyku. Ten zasadniczo nie zmienił się od jego powstania w 1972 roku. Czasopismo publikowane jest w języku czeskim. Niemniej, niektóre teksty — w przypadku autorów z zagranicy, zamieszczane są w języku angielskim. Dodatko­ wo periodyk opatrzony jest zawsze spisem treści w tym języku, a w dziale „Studia” streszczeniami i informacją o afiliacji autorów. Wydawnictwo jest podzielone na następujące działy: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania i recenzje”. Każdy tom podejmuje szeroki wachlarz problemów: od zagadnień z zakresu teorii i metodologii nauk etnologicznych, do prezentacji mate­ riałów z badań terenowych. Trzeba też dodać, iż czasopismo ukazuje nie tylko do­ robek praskiego ośrodka etnologicznego, ale też zamieszcza artykuły autorów za­ granicznych, głównie z takich krajów, jak Słowacja, Niemcy, Słowenia czy Polska. Co warto podkreślić, opracowania nie odnoszą się wyłącznie do tematyki czeskiej (nierzadko dotyczą Polski) czy profilu zainteresowań pracowników Etnologii UK w Pradze. Artykuły są odbiciem indywidualnych zainteresowań autorów, nierzadko traktują o obszarach odległych, jak Krym, Papua-Nowa Gwinea czy Meksyk. Publi­ kacje, w przeważającej części, koncentrują się jednak na rzeczywistości kulturowej Europy Środkowej i Wschodniej. Teksty takie stanowią z reguły co najmniej połowę opracowań w każdym tomie. I właśnie ze względu na ten profil zainteresowań „Stu­ dia Etimológica” nie powinny umknąć uwadze polskiego środowiska etnologicz­ nego. Mogą bowiem stanowić doskonałe uzupełnienie dla wielu podejmowanych aktualnie w kraju tematów (np. warunków życia w czasach realnego socjalizmu). Nie sądzę jednak, iż muszę kogoś do tego specjalnie przekonywać. Świadczy o tym grono naukowców z naszego kraju współpracujących z wydawnictwem (R. Godula, �328 Rezenzje i noty recenzyjne M. Tracz, J. Kukuczka). Niestety, do grona stałych współpracowników pisma nie można zaliczyć już, zmarłego w 2005 roku, prof. Leszka Dzięgla. Mało kto chy­ ba wie, że ten wybitny polski etnolog niezwykle często publikował na łamach tego właśnie czeskiego czasopisma naukowego. Większość tekstów spod jego pióra doty­ czyła etnologicznych obserwacji życia w komunistycznej Polsce. Szkoda może tylko, iż czasopismo nie zamieszcza fotografii. Brakuje ich zwłasz­ cza w przypadku opracowań empirycznych, co w dzisiejszych czasach wydaje się co najmniej dziwne. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bb141192a1fa1259e025a1e861e1cc6.pdf b7171b273a4ce8a70d8233b6a6739a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5769 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.413-472 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, seria Anthro­ pos, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 376, ISBN: 83-23322-93-1. Książka wpisuje się w przywracane zainteresowanie studiami nad rzeczami - kul­ turą materialną1. Dlatego też, a również ze względu na swoją wartość, jest recenzo­ wana i cytowana12. W trakcie lektury książki postanowiłem znaleźć odpowiedź głów­ nie na trzy pytania: jakie cele przyświecały autorowi i co to jest za książka; w jaki sposób i w jakim zakresie odnosi się on do sytuacji w polskiej etnologii/antropologii kulturowej; jaki jest zawarty w książce projekt antropologicznych studiów nad rze­ czami i jak się on ma do od dawna prowadzonych badań nad kulturą materialną? Niektóre z celów książki formułowane są wprost. Autor stwierdza, że praca jest „próbą przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi” (s. 8). Podkreśla równocześnie, że kultura materialna to ważny przedmiot badawczy etnologii/antropologii kulturowej, i że dyscyplina ta posiada kompeten­ cje w badaniu tej dziedziny kultury. Przypomina o odejściu od tej problematyki za sprawą funkcjonalizmu i strukturalizmu - „Świat rzeczy przestał być głównym za­ sobnikiem służącym ilustracji nowych teorii” (s. 13) - i powrotem do niej na fali zainteresowania kulturą konsumpcyjną. Nie pragnie jednakże przywrócenia daw­ nego sposobu badania rzeczy, skoncentrowanego na taksonomiach i technologiach ich wytwarzania oraz użyteczności techniczno-adaptacyjnej, który powodował, że dawna etnografia przekształciła się w „historię bardzo specjalnych wycinków kultury człowieka” (s. 7). Przyjmując, że etnologia dotąd koncentrowała się na zbiorowym i historycznym aspekcie kultury, rozwija „antropologię subiektywności”, jednocześ­ nie zdając sobie sprawę z konieczności przezwyciężenia w badaniach kultury anty­ nomii tego, co obiektywne (struktura), i tego, co subiektywne (jednostkowe działa­ nia sprawcze). Konkluduje, uzasadniając swoje zajęcie się kulturą materialną i jej wybranymi aspektami: „W końcu do specyfiki antropologii zawsze należało badanie całości kultury w rozumieniu sposobów życia człowieka” (s. 16). Autor nie stawia przed sobązadania stworzenia ogólnej, pragmatycznej teorii kul­ tury. Uznaje, że najej przedstawienie jest jeszcze za wcześnie. Praca przynosi „jedy­ 1Podejmująje m.in. socjologowie, np. artykuł M. Krajewskiego (2008) i praca zbiorowa pod redakcjątego samego badacza (2005). 2 Por. A. Klonder (2008); powołanie się na książkę m.in. w artykułach umieszczonych w nowym (nr 1, 2009), interesującym czasopiśmie „Etnografia Nowa”, wydawanym przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. �414 Rezenzje i noty recenzyjne nie próbę zsyntetyzowania ujęć kultury materialnej w obrębie takiej formuły” (s. 31), przedstawia ujęcie znaczenia rzeczy zainspirowane filozofią pragmatyzmu. Janusz Barański jest w swoich analizach krytyczny wobec odnajdywanych w antropologii ujęć modelowych, mitów (w znaczeniu twierdzeń nie mających oparcia w rzeczy­ wistości) oraz aksjologii ingerującej w postawy badawcze. Jednocześnie podkreśla wartość niektórych tradycyjnych kategorii etnologicznych, takich jak rytuał, magia, mit, plemię, fetyszyzm i wyrażanych przez nie treści kulturowych, występujących współcześnie w postaciach uwarunkowanych obecnymi kontekstami. Podkreślenie kompetencji antropologii do badania świata rzeczy autor uzupełnia uwagą, że „kultura materialna - to dziedzina permanentnie skazana na interdyscypli­ narność” (s. 28). Wśród dyscyplin partycypujących w tych badaniach, obok historii i kilku innych dyscyplin, autor wymienia archeologię. To archeologowie „zmuszają” rzeczy do „mówienia”, aby dowiedzieć się czegoś o danej kulturze, a ich metody stały się przydatne w badaniach kultury z różnych okresów. Posłużyły między in­ nymi do stworzenia tak zwanej archeologii współczesnej przeszłości (archeology of contemporary past), której szczególnym przykładem jest badanie wysypisk śmieci (s. 28-29). Badacz jest uwrażliwiony na znaczenie terminów, często i interesująco je defi­ niuje, śledzi zmiany w ich znaczeniu w zależności od kontekstów czasu i miejsca, proponuje formy lepiej je wyrażające. W odniesieniu do współczesności, zamiast ter­ minu „magia” i „rytuał”, woli stosować określenia „magiczność” i „rytualność” dla wyrażenia przekształconych i „rozmytych” obecnie form tych zjawisk. Stosunkowo ogólne są jego uwagi określające istotę tytułowych „rzeczy”. Uproszczeniem wyda­ je się uznanie używania w języku codziennym takich określeń, jak „istota rzeczy”, „w rzeczy samej”, „w tym rzecz” jako dowodu na znaczenie rzeczy - przedmiotów materialnych w ujmowaniu świata (s. 8). Mówią one przecież o wieloznaczności tego rzeczownika, który zresztą, jako nazwa części mowy, nie obejmuje wyłącz­ nie „rzeczy” materialnych. Autor nie zajmuje się także pochodzeniem, morfologią i systematyką rzeczy, z wyjątkiem systematyki związanej z ich znaczeniem, ich re­ lacjami z nie-rzeczami rodzącymi sytuacje graniczne, na przykład przekształcania ludzi w rzeczy i upodmiotowienia zwierząt, tak istotne współcześnie, choć znane od dawna. Uczynił tak zapewne dlatego, że za ważną uznał nie rzecz wyizolowaną, a umieszczoną w kontekście kulturowym. Dlatego za bardzo istotny uznał termin „kultura materialna”. Przytacza kilka zaczerpniętych z literatury jego definicji, mię­ dzy innymi definicję Jamesa Deetza z roku 1977: „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym zamysłem kulturowym” (s. 22). Jest świadom długiej historii terminu i pojęcia oraz studiów podejmowanych pod jego nazwą. Przypomina ideologizację i wręcz polityzację terminu „kultura materialna”, które nie były bez znaczenia dla jego stosowania w nauce i odbioru społecznego. Dodajmy do tego instytucjonalizację studiów nad kulturą materialną w ramach historii, związaną z ich ideologizacją, czego wyrazem w Rosji, po rewolucji, było powołanie dekretem Lenina w roku 1918 Rosyjskiej Akademii Historii Kultury Materialnej, przekształ­ conej w roku 1937 w działający do roku 1959 Instytut Historii Kultury Materiał- �Recenzje i noty recenzyjne 415 nej3, a w Polsce uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej (1950-1956) oraz Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (1953-1992). Chciałbym również zwrócić uwagę na interesującą próbę zdefiniowania kultury materialnej podjętą na gruncie polskim przez historyka gospodarczego Jana Rutkowskiego, w jego tekstach napisanych przed II wojną światową i bezpośrednio po niej, nie dostrzeganych przez etnologów, w których podkreśla on materialne podłoże przejawów kultury duchowej i zdecydowanie stwierdza, że kultura materialna i niematerialna tworzą całość w ra­ mach kultury każdej grupy społecznej4. Termin „kultura materialna” zawsze jednak pozostanie, bez względu na jego interpretację, środkiem segmentacji kultury, gdyż jest elementem dwudzielnego: „kultura materialna i duchowa” lub trójdzielnego dodatkowo „kultura społeczna”, systemu jej podziału. Poza zakresem zainteresowań autora pozostały także konsekwencje dla studiów nad rzeczami, wynikające z przyjmowanych współcześnie koncepcji kultury. Te, któ­ re traktują ją jako „rzeczywistość mentalną” czy „przekonaniową”, a rzeczy jako wytwory kultury, a nie elementy ją współtworzące, odrzucają tym samym możliwość posługiwania się terminem „kultura materialna”. Inne, które nazywam „relacyjny­ mi”, umieszczają kulturę między szerzej ujętymi przejawami i uwarunkowaniami życia człowieka, takimi jak jego myślenie, zachowania uzewnętrzniane i wytwo­ rzone przez niego środowisko, współtworzone przez rzeczy. Ta koncepcja nie prze­ ciwstawia porządku wyobrażeń i porządku zjawisk pozamentalnych, nie tworzy ich hierarchii, a tym samym stwarza badaczowi, jak się wydaje, szersze możliwości ana­ lizowania miejsca rzeczy w zespole zjawisk kulturowych. To właśnie rzeczy - materialne elementy kultury i kultura materialna jako ich system, ale w ich aspekcie pozamaterialnym, są przedmiotem pracy. Autor nie pro­ wadził własnych badań empirycznych, natomiast krytycznie i twórczo wykorzystał obszerną i dobrze dobraną polską, a przede wszystkim zachodnią literaturę z etnologii/antropologii kulturowej i innych dziedzin. Interesowały go głównie stosowane w niej założenia teoretyczne i metodologiczne, interpretujące kulturę współczesną i miejsce w niej kultury materialnej, przydatne dla tworzenia własnego jej ujęcia. Obok tego jednakże przedstawia i analizuje zna jdywane w tych pracach opisy faktów kulturowych, między innymi z zakresu subkultury posiadaczy samochodów i prak­ tykujących piercing, w tym intymnych części ciała. Uzupełnia je własnymi, intere­ sującymi obserwacjami rzeczy i „stwierdzeniami zasłyszanymi” (124). Choć trudno określić w sposób jednoznaczny status poznawczy tego rodzaju materiałów, traktuję ich wykorzystanie jako w pełni uzasadnione uczestnictwem autora w kulturze, którą się zajmuje. Na podstawie przypadkowo wybranych przykładów rzeczy i jednost­ kowych reakcji nie można jednak stwierdzić powszechności rodzajów nadawanych im znaczeń i przyczyn ich pojawienia się. Dla jak wielu ludzi buty damskie, muszka męska i samochód są znakiem erotycznym (s. 292), i czy jest on związany z arche­ typowymi właściwościami tych przedmiotów, indywidualnymi skłonnościami inter­ pretacyjnymi, czy też przyswojeniem i powtarzaniem jednostkowego pomysłu, na 3 Patrz m.in. S.A. Arutjunov, red. (1989: 5). 4 J. Rutkowski (1939-1946: 266 i in.); tenże (1959: 18 i n). �416 Rezenzje i noty recenzyjne przykład twórcy reklamy? Badacza nie interesują jednak użytkowe funkcje przed­ miotów i statystyka ich znaczeń. Zastanawiając się nad dostrzeżonym przez Daniela Millera paradoksem „skrajnej widzialności i niewidzialności rzeczy”, dochodzi do wniosku, analizując wybrany przez siebie przykład stołu - pamiątki rodzinnej, że „ilość znaczeń w porządku konotacji wydaje się nieskończona” (s. 194). Podstawą przyjętego w pracy postępowania badawczego był przegląd i analiza odnalezionych w obszernej literaturze rozważań dotyczących kultury materialnej lub przydatnych w jej badaniu. Przegląd ten i analiza zostały podporządkowane przyję­ temu przez autora założeniu o szczególnej wartości, dla badania znaczeń rzeczy, filo­ zofii pragmatyzmu rozwiniętej w Ameryce i opartej na niej literatury antropologicz­ nej. Innymi ważnymi źródłami inspiracji była antropologia interpretacyjna Clifibrda Geertza z jej zainteresowaniem szczegółem etnograficznym, poddanym procedurze tak zwanego gęstego opisu oraz prace Pierre’a Bourdieu z ich podkreśleniem roli praktyki i koncepcją habitusu. Autor krytycznie traktuje odnalezione w literaturze poglądy i zmierza do rozwinięcia własnej koncepcji pragmatyzmu semantycznego, przydatnej w badaniach kultury materialnej. W kolejnych rozdziałach książki zaj­ muje się współczesnymi kontekstami rzeczy; miejscem rzeczy w systemie kultury, wykraczającym poza ich funkcje tcchniczno-użytkowe: „mową” rzeczy; ich znacze­ niami dla jednostek (rzeczy subiektywne) i dla zbiorowości (rzeczy obiektywne); wreszcie ich rolą w kulturze konsumpcyjnej. Za bardzo cenne uważam niepominięcie, w pracy o charakterze teoretycznym i metodologicznym, obejmującej szeroki zakres kultury euroamerykańskiej i korzy­ stającej z literatury światowej, spraw polskich. Autor odwołuje się do historii pol­ skiej etnologii/antropologii kulturowej, wskazuje na miejsce w niej kultury material­ nej zarówno w badaniach, jak i uniwersyteckiej dydaktyce (studium historii kultury materialnej, w skład którego wchodziła również etnografia), odnotowuje administra­ cyjne, wywołane przyczynami ideologicznymi, poparcie dla tej problematyki, zmę­ czenie nią i powrót do niej dopiero w latach 90. XX wieku, cytuje polską literaturę i wskazuje wybrane fakty kulturowe z polskiej rzeczywistości. Jest zaangażowany w dyskusję nad rozwojem etnologii polskiej. Nie jest to jednak próba całościowego ujęcia i podsumowania polskich badań w tym zakresie. Nawiązuje do nich głównie na zasadzie negacji, pomija także rozwinięte studia nad historią kultury materialnej, co wypomina mu w wymienionej recenzji Andrzej Klonder. Nie zajmuje się ponad­ to interesującymi zjawiskami z naszej rzeczywistości okresu transformacji, jak na przykład wędrówką używanych, second hand przedmiotów z Zachodu na głodny rzeczy Wschód. Interesujące są nie tylko szlaki migracji tych przedmiotów i sposoby docierania z nimi do nabywców, ale również rodzaje zaspokajanych przez nie po­ trzeb, nie tylko materialnych. Przedmioty te przecież pomagają także wyróżniać się, a ich poszukiwanie dostarcza emocji i satysfakcji w przypadku znalezienia pożądanej rzeczy. Pragnę zwrócić uwagę na niektóre cechy postępowania badawczego właściwe autorowi książki. Są nimi wybór, podporządkowany przyjętym założeniom, waż­ nych koncepcji i propozycji odnalezionych w literaturze, krytycznie i wieloaspek­ towo sprawdzonych i wykorzystanych. Należą do nich między innymi zestawione �Recenzje i noty recenzyjne 417 systemy semiologiczne Ferdynanda de Saussure’a i Charlesa Sandersa Peirce’a, tego ostatniego wyrażone w triadzie: symbol, znak ikoniczny i indeks, oraz wyróżnione przez Stanieya J. Tambiaha podejścia do świata, jedno związane z przyczynowością, w którym człowiek przeciwstawia się światu i jest mu przeciwstawiany, odpowiada­ jące nastawieniu naukowemu, oraz drugie, określane mianem partycypacji, w którym człowiek uczestniczy w świecie, ma poczucie magicznej współobecności i kosmicz­ nej jedności. Dobrym przykładem krytycznego podejścia autora i twórczego wyko­ rzystania zastanych koncepcji jest tu choćby dyskusja z Grantem Mc Crackenem, który stwierdza, że kultura materialna jest ograniczona jako środek komunikacji przekazujący znaczenia, w odróżnieniu do języka naturalnego (s. 190). Janusz Barań­ ski, przeciwstawiając się temu stwierdzeniu, tworzy sugestywny obraz wnętrza domu wymienionej przez Mc Crackena ciotki z Winnipeg, który poprzez stan znajdujących się w nim przedmiotów formułuje komunikat informujący o kondycji zamieszkałej w nim i przewiezionej do szpitala osoby. Jest to także przeciwstawienie się modelom ujmowania rzeczywistości traktowanym jako zamknięte, takim jak podział okresów i kultur na przednowoczesne, nowoczesne i ponowoczesne oraz relatywizowanie ka­ tegorii traktowanych jako dychotomiczne i opozycyjne, na przykład daru i towaru. Badacz jest zwolennikiem tezy, że kultura jest w znacznej mierze odtwarzaniem, przetwarzaniem i dostosowywaniem się, i opiera się raczej na kontynuacji niż ra­ dykalnej zmianie. Tego rodzaju stanowisko, z którym się zgadzam, nie powoduje odrzucenia wartości uj ęć modelowych. Pisząc o dychotomicznym potraktowaniu zja­ wisk, wskazuje na to, że pomija ono sytuacje i wartości pośrednie. Godne uwagi jest ponadto podkreślenie wartości i dobra prezentacja faktów kulturowych, szczegółów etnograficznych, wyłowionych z literatury i wziętych z własnych doświadczeń bada­ cza, żyjącego w dwóch epokach o wyraziście różnym nasyceniu rzeczami i stosun­ kiem do nich: socjalistycznego, chronicznego niedostatku rzeczy i konsumpcyjnej kultury gospodarki rynkowej. Dobór tych faktów i sposób ich opisu sprawiły, że przestały być one jedynie ilustracją dla twierdzeń ogólnych, przejętych z literatury lub formułowanych na jej podstawie, ale uzyskały autonomiczną wartość w ramach pisanej, w części w przypisach, „etnografii” rzeczy. Tworzony w książce projekt studiów nad współczesną kulturą materialną został oparty na pragmatycznej koncepcji interakcjonizmu symbolicznego i antropologii interpretacyjnej. Skoncentrowany jest on na poszukiwaniu znaczeń subiektywnych, dotąd niedocenianych; książka dotyczy bowiem niematerialnych aspektów kultury materialnej, co jednak nie oznacza pominięcia zobiektywizowanych znaczeń zbio­ rowych. Ważną cechą opracowywanego projektu, wskazującą na jego powiązania z pragmatyzmem, jest przyjęte przez autora założenie, że rzeczy podlegają kulturo­ wej konstrukcji raczej za pośrednictwem praktyki kulturowej, a nie poprzez konceptualizację językową, i że praktyka ta wymusza dostrzeżenie równowagi i dokonywa­ nie syntezy tego, co subiektywne i obiektywne. Książka jest wartościowym studium teoretycznym i metodologicznym, rekon­ struującym, porządkującym i oceniającym przyjmowane w literaturze światowej założenia badań nad współczesną kulturą materialną i przedstawiającym własną pro­ pozycję takich badań. Jest równocześnie interesującym opisem etnograficznym wy­ �Rezenzje i noty recenzyjne 418 branych elementów kultury współczesnej, skoncentrowanym na jednym z ważnych jej przejawów, jakim jest kultura materialna w warunkach rozwijającej się konsump­ cji, korzystającym z własnych obserwacji badacza. Tworzy oryginalny projekt badań, ograniczony jednak do sfery znaczeń, który zapewne zostanie wykorzystany i będzie miał wpływ na rozwój studiów nad kulturą materialną w Polsce. Zbigniew Jasiewicz LITERATURA Arutjunov S.A. (red.) 1989 Material’naja kul’tura. Svod etnografićeskich ponjatij i terminov, vyp. 3, Moskva: Nauka. Klonder A. 2008 Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy, „Etnografia Polska” 52: 1-2, s. 159-165. Krajewski M. 2008 Przedmiot, który uczłowiecza, „Kultura Współczesna” 3, s. 43-54. Krajewski M. (red.) 2005 W stronę socjologii przedmiotów, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rutkowski J. 1939-1946 Historia gospodarcza a historia kultury materialnej, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 8:2, s. 259-273. 1959 Historia kultury ipróba systematyzacjijej zagadnień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1, s. 3-61. Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Ha!art. 2008, ss. 230, ISBN: 978-83-89911-47-6. Przekonanie o kryzysie miasta jest coraz powszechniejsze, a dyskusja o nim przy­ biera na sile. Biorą w niej udział praktycznie wszyscy - teoretycy i praktycy, polity­ cy, naukowcy, ludzie kultury i mediów oraz zwykli mieszkańcy. Ich debata dotyczy różnorodnych problemów, różne także można w niej usłyszeć opinie. W dyskusji na temat przyczyn i skutków kryzysu miasta oraz sposobów jego rozwiązywania ciekawie zabrzmiał niedawno głos Krzysztofa Nawratka, architekta-urbanisty, au­ tora książki Miasto jako idea polityczna. Sądzę, że warto poświęcić jej nieco więcej uwagi. Przemawia za tym kilka powodów. Po pierwsze, Nawratek jest znakomitym znawcą tematu, doświadczonym praktykiem-specjalistą. Po drugie, umiejętnie łączy w swej pracy refleksję teoretyczną z bogatym materiałem empirycznym. Po trzecie �Recenzje i noty recenzyjne 419 wreszcie, kontrowersyjne tezy i radykalizm niektórych poglądów sprawiają, że obok książki tej trudno przejść obojętnie. Książkę opublikowało wydawnictwo Korporacja Ha!art w ramach serii „Linia ra­ dykalna”. Programowo prezentuje ona prace autorów idących „pod prąd”, kontestują­ cych zastaną rzeczywistość. W przypadku Nawratka jest nią kondycja współczesne­ go Miasta (konsekwentnie pisanego z dużej litery). Autor wykłada swoje stanowisko jasno: nie podoba mu się świat, w którym żyje. Nie podoba mu się zwłaszcza to, że Miasto toczy dziś śmiertelna choroba. Książka, która jest głosem w obronie miasta, składa się z dwóch powiązanych ze sobą części. Pierwsza to poruszające studium tanatologiczne, opis postępującej agonii Miasta, ostatecznego upadku koncepcji, które legła u jego powstania. Jednak w tym wypadku śmierć nie oznacza końca historii, jest raczej warunkiem zmartwychwstania, odrodzenia się Miasta jako idei politycz­ nej. Przedstawieniu tej wizji poświęcona jest druga część książki. Zgodnie z tytułem swojej pracy, Krzysztof Nawratek rozumie miasto przede wszystkim jako ideę polityczną. Odwołuje się w ten sposób do źródłowej koncepcji greckiej polis - wspólnoty obywateli zamieszkujących określone terytorium, ludzi świadomych i wolnych, współodpowiedzialnych za własny los i wspólnie nim kie­ rujących. Dzieje miast to proces postępującego rozpadu tak rozumianej wspólnoty, erozja idei samozarządzającego sobą organizmu. Choroba, która dotąd postępowała stopniowo, obecnie wkroczyła w fazę terminalną. Nawratek nie ma wątpliwości, co jest tego przyczyną. Winny okazuje się neoliberalizm, dominująca we współczesnym świecie doktryna polityczna i ekonomiczna, potężna siła, która wkracza we wszyst­ kie dziedziny naszego życia, redefiniuje j e i ustanawia nowy porządek. W kontekście miejskim jej ofiarą pada przede wszystkim rudymentarna idea wspólnotowości. Mia­ sto jako idea, spójnia wartości swoich mieszkańców, legło w gruzach. Proces ten ma swój wymiar społeczny, kulturowy i przestrzenny. Jednym z symptomów choroby jest zmiana statusu mieszkańca miasta. Z Obywa­ tela, pełnoprawnego uczestnika wspólnoty politycznej, przeobraził się on w Obywatela-Konsumenta, zredukowane ogniwo systemu neoliberalnego. Transformacja ta skutkuje dezintegracją więzi społecznych. Egoistyczne jednostki, kierując się głów­ nie własnymi potrzebami konsumpcyjnymi, coraz bardziej oddalają się od siebie, a wartości, które niegdyś były przez nie podzielane, coraz wyraźniej się różnicują. Co zatem łączy mieszkańców miasta? Nic, odpowiada Nawratek. Wprawdzie żyje­ my obok siebie, ale nie ze sobą. Miejsce osobistych, intymnych relacji Ja-Ty zajęły bezosobowe transakcje, w których jesteśmy raczej kontrahentami niż partnerami. W skomercjalizowanych stosunkach międzyludzkich zatraca się kapitał społeczny, bez którego funkcjonowanie miasta jako wspólnoty idei jest praktycznie niemożliwe. Rozbieżność interesów poszczególnych grup mieszkańców powoduje utratę wzajem­ nego zaufania, w miejsce którego wkracza nieufność, podejrzliwość i skłonność do separacji. Podziały, od zawsze obecne w życiu miasta, wyostrzają się, a solidaryzm i współuczestnictwo są wypierane stopniowo przez partykularyzm i rywalizac ję. Miasto neoliberalne jest miastem silnie spolaryzowanym, w którym dystans pomiędzy różnymi kategoriami mieszkańców coraz bardziej się zwiększa. Różni­ cowanie statusu społecznego, politycznego i majątkowego prowadzi do narastania �420 Rezenzje i noty recenzyjne podziałów kulturowych, czego przejawem jest wyrastanie obok siebie odmiennych, niekiedy wręcz antagonistycznych stylów życia. Ich uczestnicy respektują całkowi­ cie inne wartości, pomiędzy którymi nie ma punktów stycznych. Całość nie istnieje, zastępująją coraz bardziej odseparowane części. Przypomina to nieco społeczeństwo agrarne z właściwym mu poziomym rozwarstwieniem kulturowym i trwałym podzia­ łem społecznym. Analogia ta odsłania jeszcze jedną właściwość współczesnych miast. Otóż cha­ rakterystyczną ich cechą jest malejące znaczenie terytorialności. W zglobalizowanym świecie więź z miejscem zamieszkania słabnie, a lokalność traci swoją wartość. Mieszkańcy miast zostają włączeni do sieci powiązań szerszego zasięgu, co sprawia, że relacje wewnątrzgrupowe są często słabsze niż związki zewnętrzne. Sytuacja ta dotyczy przede wszystkim członków elit, tworzących ponadlokalną, horyzontalnie powiązaną wspólnotę kulturową. Na przeciwległym biegunie znajdują się natomiast przedstawiciele biedoty miejskiej. Ludzie, którzy co prawda żyją zwykle w zamknię­ tych skupiskach, ale ich zakorzenienie w strukturze miasta jest bardzo słabe. Decy­ duje o tym logika powiązań sieciowych. Ograniczona konsumpcja skazuje ich na marginalizację i wykluczenie, pozbawia wpływu na władzę, odbiera zdolność do zarządzania samymi sobą. W neoliberalnym świecie pozycja społeczna jest pochod­ ną udziału w globalnej gospodarce. Ci, którzy w niej uczestniczą, są zwycięzcami, nieobecni tworzą grupę przegranych. Dystans dzielący współczesną elitę od przed­ stawicieli underclass nigdy jeszcze nie był tak duży. Nie chodzi przy tym o różnice w statusie ekonomicznym, ale o przynależność do odmiennych wspólnot kulturo­ wych. Związana z nią trwała niekoherentność społeczna jest dla Nawratka koronnym dowodem na upadek miast. Ich mieszkańcy, stając się ofiarami działania globalnych sił i struktur, zatracają zdolność do zarządzania własnym losem. Utrata władzy nad miastem oznacza w istocie klęskę projektu wspólnoty politycznej. W ślad za przemianami społeczno-kulturowymi postępuje polaryzacja i dezintegra­ cja przestrzeni. Dla Nawratka jest to kolejny przejaw rozpadu wspólnoty politycznej, symptom choroby trawiącej organizm miejski. O zjawisku tym świadczy wiele przykła­ dów. Jednym z nich jest atrofia przestrzeni publicznej. Niegdyś stanowiła ona esencję miasta politycznego, była obszarem wspólnym, własnością wszystkich mieszkańców. Jej istnienie symbolizowało to, co dla miasta najważniejsze - ideę współuczestnictwa i solidarnej troski o dobro powszechne. Obszary publiczne pełniły funkcję poznawczą, ekspresyjną i integracyjną. Budowały poczucie przynależności do grupy i odpowie­ dzialności za jej los. Współczesne Agory zatraciły te właściwości. Ich znaczenie zosta­ ło zredukowane do wymiaru komercyjno-rozrywkowego. Służą one głównie zaspoka­ janiu potrzeb konsumpcyjnych (centra handlowe), zabawie (kina) bądź rekreacji (parki wodne). Jakkolwiek miejsca te są potencjalnie dostępne dla wszystkich, to w praktyce z możliwości tej korzystać mogą wyłącznie ludzie o określonym statusie majątkowym. W ten sposób dokonuje się prywatyzacja przestrzeni miejskiej, która jest zawłaszczana przez grupy uprzywilejowane. Słabsi ekonomicznie nie mają do niej dostępu lub jest on bardzo ograniczony i reglamentowany. W książce znajdziemy znacznie więcej przykładów świadczących o postępującej erozji przestrzeni miejskiej. Wszystkie one dowodzą, że postępuje proces zatracania �Recenzje i noty recenzyjne 421 się jej całościowego i wspólnotowego charakteru. Miasto przeradza się w zatomizo­ waną strukturę, zlepek luźno powiązanych ze sobą części. Staje się, jak to nazywa Nawratek, miastem coraz bardziej subiektywnym. Polis zamienia się w obszar zur­ banizowany. Diagnoza choroby miasta neoliberalnego oraz opis jej przebiegu i najważniej­ szych symptomów nie wyczerpują treści książki. Jej autor stawia przed sobą ambit­ niejsze zadanie. Jest nim próba przepisania kuracji, która mogłaby agonię pacjenta powstrzymać i przywrócić go do zdrowia. Problem w tym, że sam Nawratek ma wątpliwości, czy proces ten można jeszcze powstrzymać, czy nie jest za późno. Cóż zatem pozostaje? Wiara w zmartwychwstanie! Nadzieja na to, że miasto zdoła się od­ rodzić, że możliwe jest jego życie po śmierci. Zdaniem Nawratka, zmartwychwstanie miasta będzie możliwe tylko wówczas, gdy zdołamy przywrócić je jego mieszkań­ com, kiedy stanie się ono na powrót wspólnotą polityczną, zintegrowaną strukturą zdolną do sprawowania suwerennej władzy nad samą sobą. Jak można to osiągnąć? Przyznam, że odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. O ile bowiem rozważania au­ tora na temat kondycji współczesnego miasta cechuje klarowność i spójność, o tyle znaczną trudność sprawia mi zrozumienie jego wizji miasta przyszłości. Krzysztof Nawratek nazywa postulowany przez siebie projekt miastem a-androgynicznym (a-a). U jego podstaw leży przekonanie autora, że sieciowość świata jest faktem, któremu nie jesteśmy w stanie zaradzić. Globalne powiązania stanowią główną siłę i istotę neoliberalizmu, są zarazem źródłem i przyczyną słabości miasta i jego mieszkańców. Otwarta walka z siecią jest skazana na niepowodzenie. Czło­ wiek, uwikłany w zależności zewnętrzne i pozbawiony władzy nad samym sobą, nie jest w stanie pokonać Systemu. W tej sytuacji, radzi Nawratek, zamiast podejmować bezsensowną walkę, skuteczniej jest wykorzystać siłę sieci dla własnych celów. Pro­ ponowana przez niego strategia ma w sobie coś z wrogiego przejęcia. Skoro sieci nie można pokonać, należy przejąć nad nią kontrolę, prze formatować, a następnie zmu­ sić, by służyła naszym celom. Wniknięcie w sieć, jej „zhakowanie”, umożliwi od­ wrócenie negatywnych skutków jej dotychczasowego istnienia. Pozwoli odbudować to, co zniszczone, zintegrować, co podzielone i załagodzić, co wyostrzone. „Miasto androgyniczne” to takie, w którym cechy przeciwstawne nie pozostają w sprzeczno­ ści. Androgynia łączy, a nie dzieli, z różnic i przeciwieństw tworzy jakość, w której owe przeciwieństwa harmonijnie i równoprawnie współwystępują. Miasto a-a dąży do tego, by przezwyciężać podziały społeczne i przestrzenne oraz przywracać utra­ coną wspólnotowość. Czyniąc tak, nie znosi jednak istniejących różnic, aleje dowar­ tościowuje, stwarza warunki do interakcji, bliskich relacji i wymiany. Wizja miasta a-a zakłada całkowicie nowatorską koncepcję obywatela. Jego mieszkańcy, nazywani przez autora Obywatelami plug-in, potrafią wnikać w system i wykorzystywać go dla własnych celów. Kluczowa jest tu zdolność „wpinania się”, rozumiana jako dostęp do istniejących w mieście struktur społecznych, między inny­ mi władzy, gospodarki i kultury. Mieszkaniec działa jak haker - łamie zabezpiecze­ nia systemu, przenika do niego, dostosowuje do własnych potrzeb i wykorzystuje. Obywatel plug-in zasadniczo różni się zatem od Konsumenta - to on posiada bezpo­ średnią władzę nad miastem, ma dostęp do wszystkich jego zasobów i zdolność do �422 Rezenzje i noty recenzyjne nawiązywania relacji z innymi. Miasto a-a staje się dzięki temu elastyczną strukturą odpowiadającą na potrzeby swoich mieszkańców. Oni zaś zyskują możliwość jego kreatywnego współtworzenia i współzarządzania. Tak odradza się duch miasta poli­ tycznego. Takiej perspektywie chętnie bym przyklasnął, gdyby nie zasadnicze wątpliwości odnośnie do możliwości jej urzeczywistnienia. Kreśląc model miasta a-a, Krzysztof Nawratek niewiele uwagi poświęca drodze, jaka prowadzić ma do jego realizacji. Nie dowiadujemy się zatem, jak obywatel-konsument może stać się obywatelem plug-in, jak w praktyce ma wyglądać „wpięcie się” w strukturę miasta, jak obecni wyklu­ czeni mieliby przejąć nad nim władzę. Podobne pytania pozostają bez odpowiedzi. Trudno bowiem uznać, że są nimi słabo czytelne tropy, na jakie autor kieruje naszą uwagę. Przywołane w pracy przykłady kilku miast europejskich, rozważania doty­ czące istoty demokracji bezpośredniej czy nawiązania do katolickiej koncepcji czło­ wieka nie rozwiewają moich wątpliwości. Być może nie mam dość wyobraźni, nie posiadam natury rewolucjonisty, jestem ofiarąneoliberalizmu, ale wobec propozycji Nawratka pozostaję nieufny. Projekt zmartwychwstałej polis nie jest dla mnie realną alternatywą dla miasta neoliberalnego. Traktuję go raczej jako projekcję poglądów politycznych autora, zarys idei, której daleko jeszcze do kompletności. Zbyt wiele w niej białych plam, niedopowiedzeń i wątpliwości. Sam Nawratek podziela chyba te wątpliwości, gdy stwierdza, że jest to projekt niedokończony, raczej szkic niż goto­ wy program. Pozostaje zatem potraktować jego propozycję jako miejską utopię. Bez wątpienia pociągającą, ale czy możliwą do zrealizowania? Pomimo przedstawionych zastrzeżeń uważam, że Miasto jako idea polityczna jest książką ważną i inspirującą. Dotyczy spraw, wobec których nie powinniśmy pozo­ stawać obojętni - przyszłość miasta jest przecież w znacznej mierze przyszłością nas wszystkich. I nawet jeśli nie podzielamy wszystkich przekonań autora, to jednak należy docenić to, co stanowi o sile Nawratka - jego pasję i zaangażowanie. Ci, którzy je podzielają, mogą przyłączyć się do hakowania Systemu. Reszcie pozostaje plug-out lub szukanie innego rozwiązania. Wojciech Dohnal Gabriela K i l i a n o v á , Eva K o v a l s k á , Eva K r e k o v i c o v á (red.), My a tí druhí v modernej spoloćnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009, ss. 722, ISBN: 978-80-224-1025-0. Praca zbiorowa napisana przez pracowników Słowackiej Akademii Nauk intere­ sująca, a zarazem ważna, nie tylko dla Słowaków i słowackiej nauki, ale także dla innych Srodkowoeuropejczyków i nauki środkowoeuropejskiej. Książka jest efek­ tem kilkuletniej pracy badaczy reprezentujących różne dziedziny wiedzy, skupio­ nych w interdyscyplinarnym zespole badawczym, który pod nazwą CE PROCESY �Recenzje i noty recenzyjne 423 powstał przy Instytucie Etnologii SAN. Głównym przedmiotem realizowanych od 2003 roku badań są zbiorowe tożsamości różnych grup tworzących nowoczesne spo­ łeczeństwo, poznawane na poziomie mikro- i makrospołecznym. Słowaccy badacze włączyli się tym samym do toczącej się w ostatnich latach dyskusji na temat istoty, niespotykanego dotąd tempa przemian, rekonstrukcji i powstawania nowych form tożsamości współczesnych społeczeństw i tworzących je jednostek. W pracy znajdujemy sześć przyczynków, które wspólny wątek, jakim jest tożsa­ mość, pokazują w kontekście zjawisk społeczno-kulturowych, takich jak płeć, język, religijność, naród, mniejszość i konflikt. Niektóre z nich mogą wzbudzić szczególne zainteresowanie etnografa czy antropologa, i na nich skupiam uwagę. We wprowadzeniu Gabriela Kilianová rozpatruje wieloznaczny termin „zbiorowa tożsamość”. Pisze o jego bliskoznaczności z terminem „tożsamość społeczna”. Ten drugi oznacza tożsamość jednostki wynikającąz przynależności do różnych grup spo­ łecznych. Do najważniejszych kategorii społecznych, które opisujątę tożsamość, na­ leży wiek, etniczność, klasa czy warstwa społeczna, zawód, wyznanie, przynależność narodowa, przynależność regionalna, rodzina, rodzeństwo itp. Zbiorowa tożsamość w takiej perspektywie, przyjętej na potrzeby omawianej publikacji, jest koncepcją tożsamości wynikającej ze społecznych interakcji aktorów złączonych poczuciem „my”, które nas oddziela od „innych”. To poczucie silniej zaznacza się w grupie niż w świadomości jednostek (s. 19-20). Kilianová dokonuje krótkiego przeglądu definicji i koncepcji tożsamości w pracach krajowych, ale przede wszystkim zagra­ nicznych autorów, uznanych za wybitnych znawców tego zagadnienia. Pisze także o drugiej, ważnej - obok zbiorowej tożsamości - kategorii, która stała się przedmio­ tem badań zespołu PROCESY. Jest to trudno przetłumaczalna „grupowość”, czyli przejawy przynależności do różnych grup, charakter więzi w grupie i między grupa­ mi. W tym kontekście wyróżniono bardziej szczegółowe problemy badawcze, wśród których na uwagę zasługuje pamięć zbiorowa (zdefiniowana przez M. Halbwaschsa), łączona przez badaczy z innymi kategoriami: pamięć społeczna i pamięć kulturo­ wa. Poszukują oni związków pomiędzy procesami powstawania zbiorowej tradycji, zbiorowych wyobrażeń o przeszłości oraz sposobami ich wykorzystania w procesie konstrukcji zbiorowych tożsamości. Terenem badań, po którym poruszają się autorzy pracy jest Słowacja, ale zawsze umiejscowiona w kontekście środkowoeuropejskim czy szerzej europejskim, a czasami-pozaeuropejskim. Siedząc procesy powstawania zbiorowych tożsamości, sięgają dosyć głęboko w przeszłość, do XVII, XVIII wieku, a niekiedy głębiej, odnosząc wiedzę historyczną do nowoczesnych społeczeństw. W pierwszym rozdziale, Identita a rod, autorki (Vera Bacová, Gabriela Dudeková, Tinde Lengyelová) piszą o tożsamości w kontekście płci kulturowej (gender), która nie stanowi w nauce słowackiej ważnego i częstego przedmiotu badań. Także w świadomości Słowaków kwestia tożsamości płciowej ustępuje miejsca tożsamości narodowej, identyfikacji z grupami rówieśniczymi, środowiskiem i religią. Autorki ujmują płeć jako konstrukt psychologiczny, który zasadza się na fenomenologicznym doświadczeniu bycia osobą męską czy kobiecą. Podstawą świadomości i manife­ stowania przynależności płciowej jest wewnętrzna recepcja norm, uznawanie ste­ reotypów i ich wartościowanie (s. 42). Wyróżnione przez autorki trzy płaszczyzny �424 Rezenzje i noty recenzyjne badawcze obejmują kwestię pozycji społecznej kobiet i mężczyzn (w prawie, w ro­ dzinie, dostępie do wykształcenia itp.); normy i stereotypy dotyczące ról płciowych oraz autoidentyfikacje kobiet i mężczyzn. Głównym celem badań była analiza relacji płciowych w perspektywie historycznej (monarchia austro-węgierska, pierwsza de­ kada XX wieku) oraz psychologicznej. Szczególnie interesującym fragmentem przy­ czynku jest analiza norm w prawie habsburskim, określających różną pozycję wobec tego prawa kobiet i mężczyzn oraz analiza przemian w tym zakresie. Na uwagę et­ nologów zasługuje także szkic historyczny o odmiennym posłannictwie społecznym kobiet i mężczyzn i stereotypowych wyobrażeniach idealnego mężczyzny i idealnej kobiety. Punktem wyjścia w rozważaniach autorów drugiego rozdziału Identita a jazyk (Slavomir Ondrejovic, Viktor Krupa) jest uznanie tożsamości etnicznej jako tożsa­ mości zbiorowej i języka jako jednego z jej głównych wskaźników. Piszą o języku jako oznace przynależności etnicznej oraz o ważności języka dla tożsamości etnicz­ nej, a refleksje te odnoszą do analizy językowych podstaw kształtowania się narodu słowackiego. Na uwagę zasługuje fragment poświęcony triadzie: język - tożsamość - konflikt, kończący się konkluzjami wzbogacającymi dziedzinę wartą głębszej uwa­ gi: lingwistykę konfliktu (s. 122). W rozważaniach autorów współczesność jawi się jako szczególna mozaika wieloetniczności zbudowanej między innymi na bazie wie­ lojęzyczności, do czego przyczynia się niezwykła mobilność ludzi. Ondrejovic i Kru­ pa pokazują też, jak wśród Słowaków na pograniczu słowacko-austriackim oraz słowacko-węgierskim przebiega proces „przepinania”, przemiany kodów językowych, czyli swoistego transferu z jednego języka do drugiego w zależności od kontekstu społecznego i kulturowego. W wyniku tego procesu rozmywa się etnoidentyfikacyjna funkcja języka, co wydaje się znakiem szczególnym współczesnych procesów etnicznych. Jest to fragment podrozdziału godny szczególnego zainteresowania. Jak każdy rozdział w omawianej pracy, także rozdział trzeci Identita a religiozita, którego autorkami są Tatiana Podolinská i Eva Kovalská, rozpoczyna się od historycznych refleksji na temat kształtowania się różnych tożsamości religijnych rozumianych jako pewne identyfikacje konfesyjne, kościelne, ale także duchowe, niezwiązane z jakąkolwiek religijną strukturą. Interesującym wątkiem jest rozwi­ nięcie tezy, iż poczucie zagrożenia w przeszłości, jak i współcześnie prowadzi do radykalizacji postaw religijnych. Autorki odwołują się do przykładu trzech grup 0 specyficznej tożsamości religijnej, żyjących w poczuciu zagrożenia: sąto słowaccy protestanci, Żydzi i Romowie. Dyskusyjną tezą jest, że grupy te tworzą swój własny świat - świat „na opak”, który ma swoje zasady, a głównymi wartościami są zróż­ nicowanie, wyjątkowość i niepowtarzalność. Tu grupa mniejszościowa, zmarginalizowana jawi się jako grupa większościowa, centralna. Badaczki, opisując trzy takie „mikroświaty”, stawiają pytanie, jaką strategię stosują te grupy („ziarenka piasku w morzu”), żeby przetrwać, i jaką rolę odgrywa w tej strategii religia - w historii 1 współcześnie. Rozdział zawiera interesujące studium nowoczesnej duchowości ży­ dowskiej (słowacka wersja judaizmu kulturowego), której słowaccy Żydzi poszukują we wspólnotach żydowskich, odcinając się od judaizmu jako religii. Autorki zajmują się także „nową” romską, duchową - nie religijną - tożsamością. Przypadek Romów �Recenzje i noty recenzyjne 425 omawiają w kontekście działalności romsko-słowackich ruchów charyzmatycznych. Analiza skomplikowanej pobożności romskiej jest ważnym przyczynkiem do nauko­ wej dyskusji i badań nad współczesnymi romskimi dylematami, z którymi boryka się także państwo słowackie. Badaczki twierdzą, że istnieje „tradycyjna” romska tożsa­ mość duchowa, która przejawia się w swoistej interpretacji i rozumieniu chrześcijań­ skich norm i przykazań - niektóre z nich Romowie respektują, niektórych nie. Zesta­ wienie wskaźników tej romskiej duchowości (s. 187) jest przekonujące i klarownie podsumowujące analizowany wątek. Równie interesujący jest fragment dotyczący współczesnej wielowarstwowej konfesyjności słowackich Romów. Z jednej strony mamy tu do czynienia z duchową drogą jednostki, która poszczególne konfesje po­ strzega jako stopnie własnego rozwoju duchowego, a drugiej strony objawiają się konwersje łańcuchowe, czyli wielowarstwowe, wielokrotne. Romowie wybierają z różnych konfesji te pierwiastki, które uznają za ważne dla siebie. Ten problem autorki ukazują w kontekście tożsamości etnicznej słowackich Romów i wzorów ich życia społecznego. Identita a naród to obszerna, czwarta część recenzowanej książki, w której kluczowym pojęciem jest nacjonalizm, ujmowany przez autorów (Andrej Findor, Gabriela Kilianova, Duśan Kovac, Peter Macho, Tibor Pilcher) jako fenomen euro­ pejski. Rozważania autorów układają się w schemat: powstawanie narodowych toż­ samości w przestrzeni środkowoeuropejskiej, geneza nacjonalizmu i jego warianty, transformacja nacjonalizmu na początku XX wieku i współcześnie. Są to znane w li­ teraturze socjologicznej i politologicznej kwestie, ale przyczynek o rozpadzie państw dwu- lub wielonarodowych na przykładzie Jugosławii i Czechosłowacji zasługuje na wnikliwą lekturę. Przypadek Czechosłowacji jest tu zanalizowany z dystansu i rze­ telnie, na podstawie szerokiego wachlarza źródeł zastanych i wywołanych przez ba­ dania empiryczne. Autorzy pokazują pewne „konieczności dziejowe” - powstanie Czechosłowacji jako szansy dla Słowaków, którzy po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej nie mieli warunków i potencjału do wytworzenia własnej państwowości, infrastruktury gospodarczej, politycznej i kulturalno-oświatowej. Nie mieli ponadto tradycji własnej państwowości. Czesi łatwiej niż Słowacy przyjęli tę nietypową cze­ chosłowacką tożsamość, pojmując ją jako rozszerzenie własnej, czeskiej tożsamości narodowej. Słowacka elita polityczna i kulturalna opowiedziała się co prawda za roz­ wiązaniem czechosłowackim, ale w nowych ramach państwowych szybko zaczęła wytwarzać się i umacniać słowacka tożsamość etniczno-kulturowa, głównie na grun­ cie języka i kultury. Natomiast na płaszczyźnie politycznej powstał szczególny twór - „dwunaród” o specyficznym poczuciu narodowym, którego echa słychać do dziś, choć autorzy przyczynku stawiają tezę, iż idea „czechosłowakizmu” nie miała szans na przetrwanie. Ten fragment omawianego rozdziału poleciłabym badaczom współ­ czesnych procesów w Europie Środkowej jako lekturę o szczególnej ważności. Piątą część, Identita a menśina, rozpoczyna porządkujący, interesująco skompo­ nowany wstęp autorstwa Jozefa Tancera, dotyczący etniczności i tożsamości etnicz­ nej rozpatrywanych w kontekście mniejszości narodowych i etnicznych. Fragment ten jest dobrym punktem wyjścia do dalszych analiz, które w przyczynkach pięciu autorów (Ivan Kamenec, Ewa Krekovicova, Ame B. Mann, Elena Mannova, Stefan �426 Rezenzje i noty recenzyjne Śutaj) prowadzą od problemów zmiany świadomości Niemców żyjących na Słowa­ cji od XVIII wieku, przez zagadnienia sytuacji społecznej i tożsamości mniejszości węgierskiej po 1918 roku, do kwestii usilnego poszukiwania tożsamości narodo­ wej, obywatelskiej i religijnej przez ludność żydowską żyjącą na ziemi słowackiej w przeszłości i obecnie. Celem tego obszernego opracowania było zweryfikowanie tezy, iż proces kształtowania się świadomości zbiorowej nie wynika z „psychicznej specyfiki” członków jakiejś grupy narodowościowej czy etnicznej, ale ze społeczno­ -politycznych uwarunkowań. Etniczność była i jest w tym procesie jednym z kodów komunikacyjnych. Autorzy poszczególnych podrozdziałów skupili szczególną uwa­ gę na relacjach - w przeszłości i obecnie - pomiędzy mniejszościami a większościo­ wymi społeczeństwami w przestrzeni środkowoeuropejskiej. Piszą o formowaniu się tożsamości zbiorowych w kontekście rozróżnienia „swoich” i „tych innych”, „tych obcych”. Są to ważne przyczynki do toczącej się wśród badaczy procesów etnicz­ nych debaty nad rclatywnością takich rozróżnień w sytuacji etnicznych i kulturo­ wych pograniczy. Ostatni, szósty rozdział pracy, Identita a konflikt, Juraj Podoba rozpoczyna od stwierdzenia, że w nowoczesnej Europie szeroko pojmowany rozwój jest jej siłą na­ pędową, ale i przekleństwem (s. 499). Przekleństwem dlatego, że rozwój niesie ze sobą i nasila społeczne konflikty. Ich podłożem jest między innymi zderzenie nowo­ czesności z tradycją oraz konieczność adaptowania się jednostek i grup społecznych do coraz to nowych warunków społecznych, kulturowych, a przede wszystkim eko­ nomicznych. Autor opisuje, jak postęp zmieniał struktury europejskich społeczeństw od XIX wieku - ku integracji, ale też dyferencjacji, zróżnicowaniu. Tworzyły się nowe formy zbiorowych tożsamości, a proces ten przynosił różnorodne konflikty. Juraj Podoba uzasadnia w swoim przyczynku tezę, że w Europie Środkowo-Wschod­ niej każda zmiana struktury i stosunków społecznych powodowała i powoduje na­ pięcia prowadzące do konfliktów pomiędzy wielkimi grupami społecznymi, a siłą napędową tych konfliktów są konkurujące ze sobą tożsamości zbiorowe. Podobne zadanie postawili sobie autorzy trzech podrozdziałów (Roman Holec, Juraj Podoba, Marina Zavacka), analizując problematykę relacji pomiędzy powsta­ waniem tożsamości zbiorowych a konfliktami społecznymi w trzech różnych sytua­ cjach historycznych: w dobie tworzenia się nowoczesnej przedsiębiorczości w Braty­ sławie (od XIX wieku, poprzez początki państwa czechosłowackiego, do 1948 roku), na przykładzie przedsiębiorstwa Dynamit Nobel z niemiecko-żydowskim zarządem (konflikt narodowo-ekonomiczny); w czasach umacniania się systemu totalitarnego (konflikt polityczny) oraz w okresie formowania się nowych relacji etnicznych po 1989 roku (konflikt etniczny). Ostatni fragment zasługuje na szczególne zaintereso­ wanie ze względu na jego duże znaczenie dla interpretacji współczesnych procesów etnicznych w nowych realiach środkowoeuropejskich, a przede wszystkim w kontek­ ście dynamizowania się życia społecznego w tym regionie. Te ogólne analizy autor (J. Podoba) odnosi do Słowacji, prezentując strukturę etniczną tego kraju po 1989 roku, wraz z konfliktogennymi procesami etnicznymi. Podsumowując recenzję pracy My a ti druhi v modernej spolocnosti, warto pod­ kreślić, że jest to rozprawa od początku do końca konsekwentnie skomponowana: �Recenzje i noty recenzyjne 427 każdy rozdział, stanowiąc zadatek odrębnej monografii, zawiera analizę problemu - od kwestii definicyjnych (nie powielających tych przedstawionych we wprowa­ dzeniu), poprzez szkice historyczne, najczęściej odwołujące się do realiów Europy Środkowo-Wschodniej, a szczególnie Słowacji, do prezentacji najnowszych stu­ diów i wyników badań jako empirycznej egzemplifikacji omawianych zagadnień i narzędzia weryfikacji hipotez. Dla badaczy współczesnych procesów społecznych, kulturowych, etnicznych i innych w odmienionej po 1989 roku Europie Środkowo­ -Wschodniej jest to studium cenne, a dla zainteresowanych przemianami i tworze­ niem się nowych form tożsamości mieszkańców tego regionu powinno być ono lek­ turą obowiązkową. Halina Rusek Jiri L a n g e r , Lidove stavby v Europę, Praha: Grada Publishing 2010, ss. 320, rys., fot., tab., ISBN: 978-80-247-2072-2. Jurę Langera poznaliśmy jako autora kilku nader poważnych prac poświęconych budownictwu. Wśród nich wymieńmy Evropska muzea v pfirode (2005) oraz na­ pisaną wespół z Heleną Bockovą książkę Dum v Karpatech a pfilehlych oblastech balkanskych (1999) i wespół z Karełem Kucą Dfevene kostely a zvonice v Evrope (2009). Oprócz tego Langer opublikował około 180 innych prac poświęconych głównie budownictwu. Założył i budował muzea wsi orawskiej w Zubercu-Brestove (1967) i wsi liptowskiej w Pribylinie (1971). Ćwierć wieku pracował w największym w Republice Czeskiej skansenie (Valaśske muzeum v prirode) w Rożnowie pod Radhosztem. Należy tu wspomnieć, że w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach opracował wraz z Heleną Bockovą syntezę budownictwa tego obszaru. Jest głównym redaktorem dwurocznika „Ethnologia Europae Centralis”. Etnologia europejska cierpi na brak opracowań obejmujących cały kontynent. Oczekiwalibyśmy ich z pracowni akademickich, a tu niespodziewanie otrzymaliśmy jedną z nielicznych syntez od pojedynczego badacza. Recenzowana praca jest naj­ nowszą monografiątradycyjnego budownictwa w Europie. Langer gromadził do niej materiały przez dziesiątki lat. W tym celu podróżował po Europie, dokumentując obiekty zarówno in situ, jak i przeniesione już do skansenów. Przedstawia je najpierw od strony form, technik i funkcji, przyglądając się zwłaszcza rozplanowaniu wnętrz. Szczególnie archaiczne budynki kamienne z dachem słomianym lub tak zwanym fałszywym sklepieniem spotyka się jeszcze na Bałkanach, na Półwyspie Apenińskim i Iberyjskim, w Prowansji, a także Szkocji i na niektórych wyspach (Hebrydy, Wy­ spy Owcze). Od tysiącleci (autor odwołuje się też do archeologii) kamień stanowi główny budulec w południowej i zachodniej Europie, a możliwości i ograniczenia tego materiału odbijają się w architekturze, nie tylko wiejskiej. Budowanie domostw �428 Rezenzje i noty recenzyjne częściowo lub w całości schowanych w ziemi, występujące dawniej w wielu okoli­ cach Środkowej i Wschodniej Europy, na Półwyspie Iberyjskim i we Francji, również należy prawie całkowicie do przeszłości. Technika szkieletowa (ramowa) z wypeł­ nieniem szachulcowym oraz budowanie z gliny surowej, a także z wypalanej (cegły) pozwalają na zwiększanie gabarytów budynków. W Środkowej, Północnej i Północ­ no-Wschodniej Europie dominuje budownictwo drewniane i technika zrębowa. Au­ tor poświęca baczną uwagę także szczegółom konstrukcyjnym związanym z dachem i jego kryciem. Wiele uwagi Langer poświęca procesom, które powodowały zmiany. Dowodzi, że we wczesnym średniowieczu innowacje powstające w kręgu śródziemnomorskim docierały dwiema drogami (zachodnią i wschodnią) w głąb Europy. Wśród przyczyn powstawania innowacji wyodrębnia procesy osadnicze, oddziaływanie centrów i rolę administracji lokalnej i państwowej. Zastanawiając się nad genezą form osadniczych i zagród, ukazuje szlaki kulturowe, jak i odrębności osad wiejskich od miast oraz oddziaływanie tych ostatnich na budownictwo wsi. W zakończeniu Langer zwraca uwagę na studia z zakresu antropologii społecznej i kulturowej, historii społecznej i ekologii kulturowej, które umożliwiają zrozumienie genezy europejskiego budownictwa wiejskiego. Zauważa swoiste mikroobszary i ich specyfikę gospodarczą, nierównomiemość rozwoju, która prowadzi do tworzenia się regionów nasyconych innowacjami i trwania tych zapóźnionych kulturowo. Otrzymaliśmy cenną i erudycyjną pracę poświęconą wprawdzie tylko jednemu zagadnieniu, jakim jest budownictwo, ale z oglądem z wielu stron, począwszy od etnologii i archeologii, przez historię, demografię (siei) i parę innych dyscyplin. Zdu­ miewa to u badacza, który całe dorosłe życie poświęcił studiowaniu architektury, pra­ cując w skansenach słowackich i czeskich. Pozostawał niewątpliwie pod wpływem wielkich badaczy, takich jak Vaclav Frolec z Uniwersytetu w Brnie i Josef Vareka z Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk w Pradze, którzy jednak nie zostawi­ li po sobie tak wspaniałego fresku. Wykładowcą uniwersyteckim został dopiero po przejściu na emeryturę, a recenzowana praca jest, jak się zdaje, skierowana w pierw­ szym rzędzie do studentów etnologii. Jestem przekonany, że będą do niej sięgali także wykładowcy uniwersyteccy. Otrzymaliśmy oto pracę, w której można znaleźć zarówno opis, jak i wieloaspektową analizę budownictwa europejskiego. Warto pod­ kreślić, że zamieszczono w niej setki rysunków i fotografii, wielostronicową tabelę zawierającą 227 rysunków całych budynków i ich przekroje ze standaryzowanymi opisami oraz indeks nazw geograficznych. Pewne braki książki wynikają zapewne stąd, iż autorowi dano do dyspozycji ograniczoną liczbę stron. Langer zrezygnował więc ze szczegółowego przedstawie­ nia literatury (bibliografia liczy 114 pozycji), jak i dokładniejszego przeglądu stanu badań. Do pewnych konstatacji innych autorów Langer odnosi się w stosownych miejscach swojej książki. Tradycyjne budownictwo w Europie przyciągało uwagę wielu badaczy i biblio­ grafia tego zagadnienia liczy już wiele tysięcy pozycji. Przypomnę, że jednąz pierw­ szych prób przedstawienia budownictwa europejskiego (z pominięciem obszaru byłego Związku Radzieckiego) podjęli badacze radzieccy, publikując w 1968 roku �Recenzje i noty recenzyjne 429 pracę zbiorową Tipy sei skogo zilisca v stranah zarubeźnoj Evropy. Prawda, że w po­ równaniu z recenzowaną tu pracą rzecz to słaba. W wykazie literatury zabrakło mię­ dzy innymi przestarzałej już pracy Bruno Schiera, Hauslandschaften und Kultur­ bewegungen im östlichen Mitteleuropa (1932), a także kilku świetnych artykułów poświęconych różnym okolicom w krajach romańskich zamieszczonych w „Ham­ burger Studien zu Volkstum und Kultur der Romanen” (np. Haus und Hof in den französischen Zentralpyrenäen z 1937 r., autorstwa H.-J. v. d. Brelie, obejmujący cały tom 25). Jest wreszcie cała seria książek poświęcona tradycyjnej architekturze Francji. Wspominam o tym, gdyż właśnie kraje romańskie są w wykazie literatury słabiej uwzględnione. Z polskiej literatury autor uwzględnił publikacje Jerzego Czaj­ kowskiego i Jana Swięcha, ale pominął Kazimierza Moszyńskiego {Kultura ludowa Słowian) i prace Mariana Pokropka. Autor uwzględnił atlas węgierski i rumuński, w których zamieszczono mapy po­ święcone budownictwu. Brakuje jednak etnograficznych atlasów Polski, Białorusi, Rosji, krajów nadbałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Szwecji), a także Sło­ wacji, Austrii, Szwajcarii i Włoch {Sprach und Sachatlas Italiens Jaberga i Juda), w których znajdujemy wiele dziesiątek map poświęconych różnym aspektom trady­ cyjnego budownictwa. Mimo braku map (najpewniej musiałyby one być „dziurawe”, straszyć czytelnika białymi plamami), metoda etnogeograficzna nie jest autorowi obca. Pewne stwierdzenia zawarte w książce Langera mają charakter ogólny i zainte­ resują badaczy innych problemów. Z perspektywy całego kontynentu jaśniej widać i łatwiej zrozumieć kultury poszczególnych jego obszarów. Zygmunt Kłodnicki U l f B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Mi­ grations in the (Post-)Yugoslav Region, 19th-21st Century, Südosteuropäische Arbei­ ten 141, München: R. Oldenbourg Verlag 2009, ss. 328, ISBN: 978-3-486-59163-7. Pojęcie transnarodowości (transnationalism), od ukazania się pracy amerykań­ skich antropolożek Lindy Basch, Niny Glick Schiller i Cristiny Szanton Blanc (1994), trwale zakorzeniło się w naukach społecznych i refleksji nad zjawiskiem migracji. O ile wcześniej badaczy interesowała przede wszystkim perspektywa kraju przyjmu­ jącego (analizowano takie zjawiska i pojęcia, jak asymilacja, integracja czy wyko­ rzenienie), o tyle obecnie zauważa się, iż migranci na wielu płaszczyznach funkcjo­ nują więcej niż w jednym kraju jednocześnie i w zasadzie nie można ich przypisać do jednego tylko państwa. Dzięki tanim połączeniom lotniczym oraz powszechnej komunikacji telefonicznej i internetowej, migranci mają możliwość utrzymywania stałych więzi z krewnymi i bliskimi pozostałymi w kraju, a także uczestniczenia jako aktywni obywatele w życiu politycznym swojego państwa pochodzenia. �430 Rezenzje i noty recenzyjne Książka napisana pod redakcją niemieckiego historyka Ulfa Brunnbauera jest owocem interdyscyplinarnej konferencji naukowej, która odbyła się w Berlinie w 2006 roku. Autorzy wystąpień oraz prezentowanych w książce artykułów skupili się na historycznych, antropologicznych i socjologicznych analizach zjawiska transnarodowości w krajach byłej Jugosławii. Jak zauważa Ulf Brunnbauer we wstępie do tomu, termin ten może być stosowany w odniesieniu do różnych typów migracji (zarobkowa versus polityczna czy dobrowolna versus przymusowa), a kraje Półwy­ spu Bałkańskiego można traktować jako swoiste laboratorium, ponieważ od wieków doświadczają one znaczących przemieszczeń ludności. Mimo że wiele już na ten temat napisano1, nadal jest sporo luk do wypełnienia. Autorzy książki skupili się zarówno na perspektywie historycznej, jak i opi­ sie współczesnych zjawisk związanych z migracją. Omówię jedynie kilka tekstów z tomu. Przeglądowy artykuł Ulfa Brunnbauera pokazuje zjawisko migracji w byłej Ju­ gosławii od XIX do XXI wieku. Autor zwraca uwagę na zmieniające się kierunki wędrówki migrantów, wzory migracji zarobkowej (od sezonowej, przez czasową, do stałej), wskazuje również na zmiany w polityce emigracyjnej i rolę państwa w pro­ cesie emigracji, a z drugiej strony - na rolę diaspor w procesie kształtowania się poszczególnych narodów (czy w działaniach nacjonalistycznych po rozpadzie Jugo­ sławii). Zauważa, że XIX-wieczne migracje, nawet te za ocean, charakteryzowały się tymczasowością - migranci wyjeżdżali zwykle na kilka lat, po czym wracali do swoich rodzin, które pozostały w ojczyźnie. Migracje zarobkowe z lat 60. i 70. XX wieku do Niemiec i innych krajów Europy Zachodniej również traktowane były jako czasowe, choć pobyt za granicą niejednokrotnie wydłużał się o kilkanaście bądź na­ wet kilkadziesiąt lat. Dopiero najnowsi migranci wyjeżdżają na stałe, o czym świad­ czy na przykład inwestowanie w kraju osiedlenia12. Trzy artykuły poruszają kwestię polityki emigracyjnej; dwa z nich są historycz­ ne i odnoszą się do migracji z międzywojennej Jugosławii. Z kolei tekst Karoliny Novinséak dotyczy relacji pomiędzy sytuacją polityczną i ideologiczną w socjali­ stycznej Jugosławii a zapotrzebowaniem na pracę w Niemczech. Autorka zajęła się procesami decyzyjnymi w obu krajach, zanim podpisana została (12 października 1968 roku w Belgradzie) umowa o sprowadzeniu pracowników „gościnnych” (gast­ arbeiterów). Jugosławia była jedynym socjalistycznym krajem, którego obywatele przyjechali pracować legalnie do zachodnich Niemiec, mimo że państwa te zerwały stosunki dyplomatyczne po uznaniu przez Jugosławię NRD. Na podstawie przepro­ wadzonych badań archiwalnych, Novinséak dowodzi, że wspólny interes Jugosławii 1 W 2009 roku odbyła się w Ankarze konferencja stowarzyszenia InASEA (International Associa­ tion of Southeast European Anthropologists) na temat migracji w Europie Południowo-Wschodniej; referaty z tej konferencji są przygotowywane do druku w czasopiśmie „Ethnologia Balkánica”. 2 Z moich własnych doświadczeń terenowych wynika jednak, że nawet współczesne - wydawało­ by się, stałe - migracje są postrzegane jako czasowe lub wręcz sezonowe. Macedońscy muzułmanie wyjeżdżający z całymi rodzinami do Włoch „wracają” na miesiąc do swoich krewnych i sąsiadów w Macedonii. W rodzinnej wsi odbywają się najważniejsze uroczystości (zwłaszcza wesela), inwesto­ wane są pieniądze oraz w obrębie jednej lub kilku miejscowości kojarzone są małżeństwa (Bielenin-Lenczowska, w druku). �Recenzje i noty recenzyjne 431 i Niemiec, to jest potrzeba ułatwienia i uregulowania procesu rekrutacji pracowników, pomógł ominąć względy ideologiczne. A skala zjawiska była ogromna: w 1973 roku zarejestrowanych było w Niemczech 535 tys. obywateli Jugosławii, przekazy pienięż­ ne wysyłane przez robotników do rodzin stanowiły znaczące źródło ich dochodu. Interesującą perspektywę badawczą przyjęła Aleksandra Pavićević, która zana­ lizowała zmieniające się tożsamości osób migrujących z Serbii do USA. Obiektem jej zainteresowania stały się zagadnienia związane ze śmiercią, a mianowicie cmen­ tarze, nekrologi i nagrobki, a także zwyczaje pogrzebowe, żałoba czy umieszcza­ ne w gazetach wspomnienia o zmarłych. Autorka zauważa, że śmierć jest nie tylko istotnym wydarzeniem w życiu jednostek i wspólnot, ale staje się także manifestacją tożsamości grupy. W kontekście migracji, zagadnienie śmierci wiąże się z pojęciem „domu”, ponieważ migranci często życzą sobie pochowania w ojczyźnie (ze wzglę­ dów logistycznych i ekonomicznych nieraz nie jest to możliwe). Z drugiej jednak strony, śmierć niejednokrotnie przerywa transnarodowe powiązania. Pavićević zajęła się miejscami pochówków migrantów za granicą - w USA i w Europie Zachodniej, szczególnie we Francji. Jednym z ważniejszych jej spostrzeżeń jest nie tyle to, że istnieją osobne cmentarze czy miejsca na cmentarzach przeznaczone dla Serbów, ile że pewne nekropolie wskazują na wewnętrzny podział grupy (np. w serbskiej części cmentarza Montrose w Chicago chowani sątylko członkowie Zjednoczonego Stowarzyszenia Serbów „Jedinstvo”). Ważnym zjawiskiem jest również budowanie symbolicznych, pustych grobów dla zmarłych za granicą migrantów. Krajem, który najsilniej doświadczył migracji zarobkowej z lat 60. i 70. XX wie­ ku, kiedy państwa Europy Zachodniej, a zwłaszcza Niemcy przyjęły ogromną liczbę (kilka milionów!) pracowników „gościnnych”, była Chorwacja. Tu również powsta­ ło najwięcej analiz tego zjawiska - przeglądu badań na ten temat dokonała w oma­ wianym tomie Dubravka Mlinarić. Z kolei antropolożka Jasna Capo Zmegac zajęła się opisem i analizą transnaro­ dowych rodzin migrantów z Chorwacji i Bośni do Monachium. Wprawdzie autorka nie powołuje się na prace Rhacel Salazar Parreńas (2005 i in.), wydaje się jednak, że obie badaczki mają podobne spostrzeżenia. Capo Zmegac opisała bowiem przykłady rodzin, które zostały rozdzielone przez migrację. Migranci w zamierzeniu wyjeżdżali na krótko, dlatego na przykład zostawiali swoje dzieci pod opieką krewnych w kraju. Dzieci te dorastały, chodziły do szkoły w Chorwacji czy Bośni i osiągały dorosłość w oddaleniu od rodziców bądź jednego z nich, ponieważ ci odkładali powrót do oj­ czyzny na później - często na następne kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt lat lub, gdy już zaplanowali wyjazd, przerwała go wojna. Okazuje się jednak, że zarówno dzieci, jak i rodzice podkreślali dobre wzajemne relacje, a także - co jest istotnym spostrze­ żeniem Capo Zmegac - brak stałej obecności ojca jest społecznie akceptowany, o ile wypełnia on swoją rolę żywiciela rodziny. Dyskusję na temat wpływu migracji na rodzinę podjął również Pascal Goeke w tekście dotyczącym migrantów z Bośni do Niemiec. Przedstawia metodę analizy sieci społecznych oraz definicje „sieci społecznej” w naukach społecznych i stwier­ dza, że jest to wtórna forma, wynikająca przede wszystkim z funkcjonalnego zróżni­ cowania społeczeństwa. W kontekście badań nad rodziną, autor zauważa, że można �Rezenzje i noty recenzyjne 432 mówić o transformacji zadrugi - tradycyjnej rodziny rozszerzonej (wielkiej), podzie­ lonej dziś na poszczególne rodziny nuklearne. Pewne elementy dawnej zadrugi po­ zostały, jak na przykład wzajemna pomoc w obrębie większej rodziny (autor podaje przykład zostawiania przez rodziców-migrantów swoich dzieci krewnym pozostałym w kraju pochodzenia). Niemniej, rodzina nie jest już jednostką ekonomiczną, a raczej „miejscem, gdzie powinny rozwijać się miłość i zażyłość” (s. 297), natomiast sieci społeczne opierają się nie tylko, czy nie tyle, na więzach rodzinnych, co na indywi­ dualnych znajomościach i przyjaźniach. Janinę Dahinden, na podstawie badań migrantów Serbów i Albańczyków z Koso­ wa do Szwajcarii, analizuje pojęcia sieci migranckich, transnarodowości i nacjonali­ zmu metodologicznego (methodological nationalism', założenie, że państwo narodo­ we jest naturalną formą społeczno-polityczną we współczesnym świecie), dyskutując ich użyteczność do badań nad migracją (post)jugosłowiańską. Podkreśla, że zjawi­ sko transnarodowości należy wiązać z asymilacją. Paradoksalnie, powiada badacz­ ka, jedynie ci, którzy w kraju przyjmującym osiągają stabilną pozycję ekonomiczną i społeczną, mogą utrzymywać wielopłaszczyznowe więzi z krajem pochodzenia. Zauważa, że ci, którzy nie zarabiają wiele, nie mają możliwości regularnego wysyła­ nia pieniędzy bliskim lub wizyt w kraju pochodzenia. Szczególną uwagę zwraca Da­ hinden na cząstkę „naród” w terminie „transnarodowość”. Twierdzi bowiem, że idee nacjonalistyczne i myślenie w kategoriach państwa narodowego nie tylko wpłynęły na obraz migracji - zarówno emigracji z Jugosławii, jak i imigracji do Szwajcarii, a także na proces asymilacji - ale również na politykę obu państw, opinię publicz­ ną i samoidentyfikację migrantów. Idee te, jak dowodzi autorka, miały dalekosiężne konsekwencje, ponieważ ściśle wiązały się z procesem wykluczenia społecznego. Książka Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-) Yugoslav Region, 19th-21st Century, choć jest zbiorem tekstów dotyczących kon­ kretnego regionu, przedstawia interesujące spostrzeżenia ważne dla ogólnego zrozu­ mienia zjawisk związanych z przemieszczaniem się ludzi. Pojęcie transnarodowości, mimo że bywa krytykowane za swoją niejednoznaczność i brak definicyjnej precyzji, jest obecnie jednym z kluczowych w kontekście badań migracji. Zaprezentowane w tej pracy opisy i analizy materiału empirycznego można porównywać z danymi z innych terenów, a wnioski mogą stać się inspiracją do dalszych poszukiwań i prze­ myśleń. Polecam tę książkę wszystkim zainteresowanym badaniem migracji oraz za­ stosowaniem pojęcia transnarodowości w naukach humanistycznych i społecznych. Karolina Bielenin-Lenczowska LITERATURA Basch L., Glick Schiller N., Szanton Blanc C. 1994 Nations Unbound: Transnational Projects, Postcolonial Predicaments and Deterritorialized Nation-States, New York: Routledge. �Recenzje i noty recenzyjne 433 Bielenin-Lenczowska K. (w druku) Different Models of Labour Migration in Contemporary Macedonia or What Does Pecalba Mean Now?, „Etimología Balkánica”. Salazar Parreñas R. 2005 Children of Global Migration. Transnational Families and Gendered Woes, Stanford, California: Stanford University Press. Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurhan in the Balkans, Bel­ grade: Serbian Academy o f Sciences and Arts, Institute for Bałkan Studies 2007, ss. 302, ISBN 978-86-7179-054-3. Praca zbiorowa Kurhan in the Balkans prezentuje problematykę związaną z krwawą ofiarą - zjawiskiem typowym dla wszystkich grup etnicznych na Półwyspie Bałkańskim. Redaktorzy - Biljana Sikimić (Serbska Akademia Nauk i Sztuk) i Petko Hristov (Buł­ garska Akademia Nauk) podkreślają że zbiór stanowi swoistą „konstrukcję akademicką próbę wyraźniejszego zdefiniowania praktyki ofiary zwierzęcej”, gdzie jedynym kryte­ rium wspólnym jest miejsce występowania tego zjawiska - Bałkany (s. 9). Kurban, stanowiący żywotną tradycję we wszystkich społecznościach bałkańskich, to ofiara składana w związku ze świętem religijnym (np. Kurban Bajram), dorocznym (np. dzień św. Jerzego - Georgiovden/Hidrellez/Kakava) oraz w sytuacjach dotyczą­ cych danej jednostki i jej rodziny (kurban dziękczynny za zdrowie, za dziecko, za kupno domu itp.) czy poszczególnych społeczności (np. prośba o deszcz w okresie wiosenno-letnim). Istotą krwawej ofiary jest intencja, w jakiej dokonuje się rytualnego uboju oraz wspólne spożywanie potraw przygotowanych ze zwierzęcia - dzielenie się jedzeniem. Niemniej „na Bałkanach nie ma dziś jednolitego wzoru przeprowadzania kurhanu”, dlatego celem publikacji jest odnalezienie „minimalnego modelu wspólnego kurhanu bałkańskiego” (s. 9-10). Większość autorów koncentruje się na elementach innowacyjnych w rytuale, traktowanych tu jako przejaw konstruowania nowej tożsa­ mości - lokalnej, etnicznej, narodowej (redaktorzy nawiązujądo koncepcji Erica Hobsbawma). Podkreślana jest też społeczna funkcja kurhanu - konsolidacja grupy poprzez rekonstrukcję tradycji bądź konstrukcję nowej tradycji, w postaci odtwarzania starego rytuału w nowej funkcji, i równoczesne oderwanie kurhanu od pierwotnych funkcji religijnych. Redaktorzy pracy mówią tu o swoistej religijności rodzinnej i lokalnej. Tak szeroka koncepcja kurhanu uwzględnia dwa poziomy religijności - oficjalny i ludowy, obecne zarówno w islamie, jak i chrześcijaństwie. Ponadto istnieją trzy często współwystępujące poziomy uczestnictwa w ofierze: indywidualny (we włas­ nej intencji), rodzinny (w intencji rodziny, rodu lub wybranych krewnych) oraz społecznościowy (w intencji mieszkańców wsi, grupy wiekowej) (s. 10). Kurban wy­ konywany jest zawsze w intencji „swoich”, a dedykowany lokalnie uznawanemu świętemu (również przez muzułmanów - przykład islamu ludowego), co przeradza �434 Rezenzje i noty recenzyjne się w swoistą zażyłość, nie tylko ze świętym, ale i między członkami społeczności, znajdującą odbicie w określeniach „nasz święty” (patron cerkwi lub tekke - sanktua­ rium muzułmańskiego), „święty naszej rodziny”, „nasz kościół” (w związku z patro­ nem lokalnej cerkwi) czy „nasza wieś” (s. 10). Kolejny istotny element kurbanu stanowi dzielenie się pokarmem i zasiadanie przy wspólnym stole (bułg. trapeza, tur. sofra - czyli wspólny stół, wspólne spoży­ wanie rytualnego pokarmu; w języku polskim brak odpowiednika tego słowa). Kur­ ban, który zawsze stanowi ważne wydarzenie i w którym krewni, znajomi i sąsiedzi chętnie uczestniczą, powinien być spożyty wspólnie1. Ze względu na to bywa nazy­ wany „modlitwą poprzez posiłek” (s. 10). Problem genezy kurbanu na Bałkanach pozostaje niewyjaśniony. Motyw krwawej ofiary pojawia się nie tylko w Starym Testamencie i w Koranie (ofiara Abrahama/ Ibrahima), ale również w eposie bałkańskim, gdzie dotyczy ludzkiej ofiary - zamu­ rowanej kobiety. Redaktorzy przyjmują zatem, że „nawet jeśli sam termin kurban przybył na Bałkany za pośrednictwem Imperium Osmańskiego, jego praktykowanie jest znacznie starsze niż islam” (s. 11). W recenzji prezentuję trzy spośród piętnastu artykułów zamieszczonych w tomie. W doborze przyjęłam kryterium geograficzne i etniczne, koncentrując się na tekstach dotyczących Bułgarii bądź mówiących o grupach etnicznych, które sama w Bułgarii badam12. Dzięki temu, nie posiadając „wrodzonej” bałkańskiej kompetencji kulturo­ wej, mogę odwołać się do własnych doświadczeń terenowych. Rytualna ofiara z jagnięcia stanowi oś ogólnobałkańskiego święta przypadającego na 6 maja, noszącego nazwę Georgiovden/Hidrellez/Kakava (odpowiednio w języku bułgarskim, tureckim i romani), jednak u Cyganów w Turcji tradycyjny kurban na ich święto Kakava całkowicie zanikł. W artykule pod znamiennym tytułem The Vani­ shed Kurban. Modern Dimension of the Celebration of Kakava/Hidrellez among the Gypsies in Eastern Thrace (Turkey), autorzy - Elena Marushiakova i Veselin Popov - próbują dociec przyczyn tego zjawiska. W latach 2004-2006 prowadzili oni bada­ nia w miastach Kirklareli, Edrine oraz Istambuł, gdzie obserwowali przeobrażenie etnicznego święta cygańskiego w święto o charakterze lokalnym. Niegdyś Kakava (odpowiednio 23 kwietnia i 6 maja według kalendarzy gregoriańskiego i juliańskie­ go) rozpoczynała sezon wędrówek cygańskich. Współcześnie jednak, w czasach gdy większość Cyganów prowadzi osiadły tryb życia, w trzech wspomnianych miastach tureckich święto to funkcjonuje jako trzydniowy festiwal z cygańską nazwą, uznany za lokalną, a więc również turecką tradycję. W ramach festiwalu Romowie świętują zgodnie ze swą własną tradycją, ustawiając przybrane odświętnie stoły wzdłuż lo­ kalnych rzek, pozwalając się fotografować turystom i dziennikarzom. W ten sposób sami stali się atrakcją. W związku z przemianą oblicza tego święta i rolą, jaką pełnią 1 Ważnym elementem rytuału ofiamiczego jest obecność duchownego, który u chrześcijan święci rytu­ alne potrawy, a u muzułmanów wypowiada specjalną modlitwę tuż przed rytualnym ubojem oraz/lub czyta tzw. m e v lid -modlitwę w intencji osoby, dla której składany jest kurban (materiały z badań własnych A.K.). 2 Badania w północno-wschodniej Bułgarii prowadzę od 2007 roku, a od maja 2010 kontynuuję je w ramach projektu badawczego „Bułgarscy chrześcijanie i muzułmanie w sytuacjach międzykulturo­ wych. Kurban - krwawa ofiara we współczesnej Bułgarii”. �Recenzje i noty recenzyjne 435 w nim Romowie i ich tradycja, autorzy mówią o dwóch płaszczyznach świętowa­ nia: „w społeczeństwie”, gdzie Hidrellez/Kakava stanowi święto społeczności lokal­ nej oraz „w społeczności”, czyli w obrębie romskiej grupy etnicznej. Świętowanie „w społeczności” zostało zawarte w ramach świętowania „w społeczeństwie”, zaś odejście od tradycji składania ofiary z jagnięcia wymusiły realia współczesnej Turcji, w których istnieją silne rozbieżności między oficjalnym i ludowym rozumieniem istoty święta Hidrellez. Mimo że na stronie internetowej Ministerstwa Kultury Re­ publiki Turcji „Hidrellez Bayrami przedstawione jest jako niezwykle ważne tureckie święto, którego kluczowy element stanowi ofiara z jagnięcia”, zaś w Stambule i Tracji Wschodniej dominuje potoczne przekonanie, że „Hidrellez jest starym świętem tureckim”, większość mieszkańców tego regionu kategorycznie twierdzi, że nie skła­ da się z tej okazji ofiary; tę składa się jedynie na Kurhan Bajram, „za zdrowie” czy przy okazji budowy domu (s. 48). Skoro w potocznej świadomości społeczeństwa tureckiego utrzymuje się przekonanie, że nie można robić kurhanu na Hidrellez, Ro­ mowie zrezygnowali z tego elementu własnej tradycji, próbując dopasować się do obyczajów otaczającej ich większości tureckiej. „Składając w ofierze swą tradycję ofiamiczną”, zyskali nobilitację własnej grupy poprzez przekształcenie jej święta et­ nicznego w święto całej społeczności lokalnej (s. 48). W artykule Margarity Karamihovej, Kurhan Sacrificial Offeringfor GoodHealth at a „Strange” Place, znajdujemy opis dwóch kurhanów muzułmańskich, zaobser­ wowanych w muzułmańskim sanktuarium Osman Boba Tekke oraz prawosławnym - Krastova Góra w Rodopach (południowa Bułgaria). Autorka kwalifikuje je jako ofiary „za zdrowie” (adak kurhan), które składa się w podziękowaniu za ozdrowienie lub wybawienie z opresji. Pierwszy z nich, sprawowany przez Cyganów-muzułmanów deklarujących się jako Turcy, był faktycznie kurhanem dziękczynnym za... nowy mikrobus3, który w ramach rytuału został starannie wymazany krwią ofiarnego zwierzęcia4 (s. 236). Drugi kurhan złożony został przez rodzinę Bułgarów-muzułmanów w sanktuarium chrześcijańskim, w połączeniu z wykonaniem rytuałów chrześ­ cijańskich przez muzułmańskie kobiety (modlitwa przed prawosławną ikoną i uczy­ nienie znaku krzyża w cerkwi) (s. 238-239). Konstatacje autorki dotyczą możliwych kierunków dalszego przenikania się tradycji etnicznych nurtów islamu oraz islamu i chrześcijaństwa, a także komercjalizacji ruchu pątniczego w Bułgarii (s. 241-242). Artykuł The New „ Old” Kurhan. A Case Study, Petko Hristova i Tsvetany Manovej, podejmuje zagadnienie tworzenia tożsamości lokalnej na bazie rekonstrukcji (i konstrukcji) rytuału ofiamiczego po upadku komunizmu. Jedną z ilustracji tego procesu stanowi kurhan „nad brzegiem jeziora” (wieś Popovo, rejon miasta Pemik w Zachodniej Bułgarii). Został on zainicjowany w latach 60. ubiegłego wieku przez samozwańczy komitet, składający się z potomków rolniczej ludności wysiedlonej przymusowo w latach 50. do miasta ze wsi, która częściowo znalazła się pod wodą. 3 W moim przekonaniu kurban ten stanowi kontaminację a d a k k u rh a n u z tzw. kurhanem za dom - oba występują u Turków, Bułgarów-muzułmanów (zwanych Pomakami) i Cyganów-muzułmanów zwanych Cyganami tureckimi. Zachowały się też w niektórych rejonach u prawosławnych Bułgarów. 4 Przy okazji autorka prezentuje różnice w rytuale i wynikające z tego wzajemne animozje pomię­ dzy opiekunem tekke - szyitą a Cyganami tureckimi. �Rezenzje i noty recenzyjne 436 Ich domy uległy zniszczeniu, miejscową cerkiew wysadzono w powietrze, zaś ocalałe od zatopienia tereny włączono do zamkniętego obszaru, należącego do nadleśnictwa. Po roku 1990 i upadku instytucji zarządzających terenem, na którym znajdowały się szczątki wsi, zorganizowano pierwszy kurhan. Obrano dzień święta Matki Boskiej (15 sierpnia, bułg. Golyama Bogorodica) - patronki zniszczonej cerkwi. Tym samym kurhan przeobraził się w „tradycyjny” sbor - kurhan społecznościowy z udziałem dawnych mieszkańców wsi i ich potomków, którzy zjeżdżają na to święto często z odległych miejsc. Ofiarę składa się na dawnym głównym placu, święci w ruinach cerkwi i dzieli między obecne rodziny, z których każda spożywa ją w ruinach swego dawnego domu (s. 214-219). Autorzy konstatują, że poprzez zainicjowanie kurhanu oraz kontynuowanie go przez następne lata podczas święta Matki Boskiej, ludność lokalna demonstruje, a zarazem potwierdza swą„ideologię pochodzeniową” (s. 229). Obserwowane i opisane w artykule zjawiska dow odzą- zdaniem autorów - żywotno­ ści rytuału krwawej ofiary na Bałkanach i gwarantująjej kontynuację w przyszłości. Praca Kurhan in the Balkans nie daje ostatecznych odpowiedzi, rysując raczej sze­ rokie spektrum zagadnień związanych z kurhanem, które wymagają dalszego badania. Na tym też polega ogromna wartość tej publikacji - pierwszej, która podejmuje proble­ matykę kurhanu w kontekście zmiany kulturowej i społecznej. Jedynym mankamentem publikacji jest bardzo skromny materiał ilustracyjny. Jednak przynajmniej dwa aspekty pracy Kurhan in the Balkans czynią ją w moim przekonaniu szczególnie interesującą dla polskiego odbiorcy. Po pierwsze, wyjątkowy jest sam temat, czyli kurhan - krwa­ wa ofiara, która pozostaje wciąż słabo opisana w polskiej literaturze specjalistycznej. Po drugie, autorzy prezentowanych prac, sami przynależąc do tradycji bałkańskiej, wyczuleni są na napotykane w terenie innowacje w zakresie kurhanu, co owocuje dogłębnym rozpoznaniem opisywanych przez nich zjawisk. O wyjątkowości wszyst­ kich tekstów przesądza teren, z jakiego pochodzą omawiane materiały, a właściwie wielość „terenów” i związane z nimi bałkańskie lokalności. Od siebie dodam wreszcie, że wspólnota tradycji kurhanu u muzułmanów i chrześcijan, w swoich wielu lokalnych wariantach, pozwala uczynić z krwawej ofiary pretekst do badań nad zjawiskami mię­ dzykulturowymi i międzyetnicznymi. Uważam, że pora porzucić wyeksploatowane już w badaniach na Bałkanach kategorie konfliktu i tożsamości etnicznej. Kurhan i religij­ ność lokalna stanowią w tym zakresie ciekawą alternatywę. Anna Maria Kijewska LITERATURA Kijewska A., Kuźma I. (w druku) Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świętowania. Refleksje etnologiczne z badań terenowych, „Etnografia Polska”. Strączek T. 2005 Zabić aby żyć, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warszawa: Wydawnictwo DiG S.J., Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 193-204. �Recenzje i noty recenzyjne 437 Zowczak M. 2005 Apokryficzne interpretacje kurhanujako ofiary chrześcijańskiej, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warsza­ wa: Wydawnictwo DiG, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 205-224. Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, War­ szawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008, ss. 216, fot., ISBN: 978-83-7181-560-7. Książka Łukasza Smyrskiego powstała na podstawie badań prowadzonych na te­ renie Syberii. Dotyczy zatem obszaru od dawna ważnego dla Polaków. Choć odległy geograficznie i przerażający jako miejsce zesłań i łagrów, jest jednocześnie bliski i w jakimś stopniu zrozumiały, bo pozostawał w czasie zaborów w ramach tego sa­ mego państwa, co część ziem polskich i dostarczał tysiącom Polaków możliwości pracy, w tym naukowej, i informacji, między innymi o ludach pozaeuropejskich, przekazywanych od XVII wieku. Był także poddany podobnym mechanizmom prze­ kształceń społeczno-kulturowych, jakie dotknęły Polskę w okresie jej włączenia do tak zwanego obozu państw socjalistycznych po II wojnie światowej. Wbrew podtytułowi, książka nie jest monografią narodów południowej Syberii, nie pretenduje do objęcia całości problematyki, nie dotyczy zresztą wszystkich lu­ dów tego terenu. Zajmuje się „tytularnymi” narodami trzech republik Federacji Ro­ syjskiej: Ałtaju, Tuwy i Chakasji oraz zamieszkałymi na ich terenie innymi, mniej licznymi ludami językowo tureckimi, pozostawiając na uboczu ludy mongolskie i ich ziemie. Jest książką przeznaczoną dla szerokiego grona czytelników: „opowiada” (por. s. 10) głównie, a nie referuje, ma kolorową, interesująco skomponowaną okładkę i w konwencji literatury pięknej sformułowany tytuł całości i niektórych rozdziałów, ilustrowana jest znakomitymi fotografiami autora w tekście i na wkładkach. Nie tra­ ci jednakże walorów naukowych: dostarcza dobrze udokumentowanych materiałów z badań terenowych, przedstawia przyjęte założenia, zapoznaje ze stanem wiedzy w ramach poszczególnych zagadnień, definiuje terminy, zaopatrzona jest w obszerną bibliografię i słownik wyrazów z języków miejscowych i rosyjskiego. Autor koncentruje się, do czego nawiązuje pierwsza część tytułu - Ajdyn zna­ czy księżyc, na obszarach kultury, w których ważną rolę odgrywają symbole. Są to: etniczność, święta narodowe, obrzędy noworoczne, więzi rodowe, a także historia i mity historyczne oraz mity ekologiczne i kosmologiczne, istotne dla współczesnej tożsamości rdzennych mieszkańców badanych terenów. To właśnie poznanie sposo­ bów poszukiwania i budowania tożsamości narodowej przez tych mieszkańców jest głównym celem pracy, bowiem autor słusznie uznał, że na zetnizowanych obsza­ rach postradzieckich ogniskują się one głównie wokół spraw etniczno-narodowych �438 Rezenzje i noty recenzyjne i związanych z nimi, podnoszonych do rangi symboli, wybranych elementów miej­ scowych tradycji. We „Wprowadzeniu” istotne są przedstawione tam założenia przyjęte przez ba­ dacza. Nie zamierzał on traktować Syberii jako rezerwuaru archaicznych światopo­ glądów i praktyk wierzeniowych. Pragnął dotrzeć do nowych form kulturowych tam powstających w wyniku przeobrażeń, zintensyfikowanych po roku 1991, takich jak przekształcenia własnościowe, reformy rynkowe, upowszechnienie nowoczesnych technik komunikowania, przewartościowania własnej historii i - dodajmy - wsku­ tek umożliwiających je zmian ustrojowych w Federacji Rosyjskiej. Przykładem jest choćby szamanizm, nazwany przez autora „miejskim” (s. 10). Badacz deklaruje ostrożność wobec modeli usiłujących przedstawiać procesy kulturowe w południo­ wej Syberii, w tym kształtowania się tożsamości narodowej tutejszych narodów tu­ bylczych, jako podlegające jednolitym zasadom, powielającym wzory europejskie. Pragnie poszerzyć zakres dotychczasowych badań, nie ograniczać się do zreduko­ wanego modelu badań nad etnicznością, objąć nimi „intencje i konkretne zachowa­ nia osób bezpośrednio zaangażowanych w lokalne wydarzenia i strategie działania” (s. 11). Chce poznać sposób rozumienia i posługiwania się przez członków miejsco­ wych społeczności takimi pojęciami, ważnymi w procesach etniczno-narodowych, jak „tożsamość”, „tradycja” i „naród”. Pierwszy rozdział pracy omawia teorie etniczności i narodu w antropologii zachod­ niej i etnografii/etnologii radzieckiej i rosyjskiej. Autor sygnalizuje w nim między in­ nymi trudności związane z wieloznacznością rosyjskiego słowa naród, wyjaśnianego „według słownika Dalju” (s. 26), którym okazał się W.I. Dal’ (Dahl), autor „Słowni­ ka z objaśnieniami żywego języka wielkoruskiego” z lat 1863-1866. Kolejny rozdział przedstawia sytuacj ę prawną narodów nierosyj skich po roku 1991, po którym nastąpiło poszerzenie autonomii republik federacyjnych i intensyfikacja zjawiska tak zwanego „odrodzenia narodowego”. Wskazuje na zmiany w polityce narodowościowej w skali Federacji Rosyjskiej i ścieranie się dwóch koncepcji, jednej głoszącej potrzebę utrzy­ mania i wzmocnienia terytorialnych autonomii etnonarodowych oraz drugiej, zmierza­ jącej do likwidacji terytoriów etnonarodowych o charakterze jednostek polityczno-ad­ ministracyjnych i zastąpienia ich autonomiami kulturalnymi. „Odrodzenie narodowe” autor ukazuj e zarówno z punktu widzenia interpretatorów zewnętrznych, traktuj ących je jako reakcję społeczeństw nierosyjskich na politykę państwa radzieckiego, jak i uczest­ ników tych przemian, uznających je za dążenie do przywrócenia tym społecznościom podmiotowości, a tym samym godności (s. 39,40). Trzeci rozdział, także o charakterze wstępnym, zawiera ogólne informacje o omawianych republikach i wskazuje narożni­ ce między nimi, ważne dla przebiegu procesów etnicznych, takie jak położenie geogra­ ficzne, historia, struktura etniczna i stan gospodarki. Istotne w nim jest ukazanie me­ chanizmów integracyjnych i dezintegracyjnych wewnątrz społeczności miejscowych, wywołanych podziałami etnicznymi i regionalnymi, różnicami językowymi i innymi kulturowymi, stopniem modernizacji i odmiennością sytuac ji prawnej. Znamienne jest również to, że procesy etniczne z reguły dokonują się w ramach pozostawionych przez Związek Radziecki granic jednostek etn iczno-terytoria 1nych i nie prowadzą do żądań rewizji ich przebiegu. �Recenzje i noty recenzyjne 439 Następne trzy rozdziały stanowią rdzeń pracy. Przedstawiają i analizują bowiem trzy wybrane dziedziny kultury i życia społecznego: święta narodowe, obrzędy no­ woroczne i więzi rodowe, w oparciu o materiały z długotrwałych badań, prowadzo­ nych w latach 1993-2000 w ścisłym kontakcie z wybranymi osobami, rodzinami i społecznościami lokalnymi. To one umożliwiły realizację i przedstawienie ważnego celu pracy, j akim było poznanie systemów wartości uj awnianych w działaniach reali­ zowanych zarówno przez instytucje publiczne, j ak i rodziny, zawsze jednak związane z wyborami grup i jednostek, i na ich podstawie wypowiadanie sądów o procesie ksztahowania się zbiorowej tożsamości narodowej. Święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji, choć o współczesnych scenariuszach, zostały zaakceptowane przez rdzennych mieszkańców republik. Łączą treści polityczne i religijne z rekreacyjnymi. Stanowią istotne narzędzia umacniania wspólnot narodowych w tych republikach. Autor, na podstawie bezpośredniej obserwacji tych świąt, stwierdził, że mimo różnic w sposo­ bie ich organizowania i atmosferze, które tworzą, przyczyniają się one do populary­ zacji i utrwalenia znaczenia tradycyjnej kultury w takich jej dziedzinach, jak stroje narodowe, muzyka i poezja, mieszkanie - jurty z ich wyposażeniem, pożywienie i gry sportowe, przekształcając je w ważne narodowe symbole. Przenikanie się sfery wierzeniowej z etniczną Łukasz Smyrski omówił na pod­ stawie obrzędu nowego roku, liczonego według kalendarza księżycowego. Skoncen­ trował się na święcie, w którym uczestniczył, a mianowicie Czagaa bajram w Ałtaju, związanym z oddawaniem czci Gospodarzowi Ałtaju i innym duchom - gospoda­ rzom miejsc. Autor sądzi, że również dawniej nie było ono obchodzone we wszyst­ kich regionach obecnej republiki Ałtaj, lecz tylko w tych spośród nich, w których silne były wpływy buddyzmu. Obrzędy nie miały ściśle ujednoliconego scenariusza, w jednych miejscach przetrwały okres komunizmu, sprawowane w ukryciu, w in­ nych zostały zaniechane i obecnie się do nich powraca. Obserwował je w rodzinach we wsi Kókórii, do których był zapraszany. Dostrzegł ich różnorodność; niezwykle interesujące są opisy obrzędu, uzupełnione przedstawieniem odczuć badacza. Z jego oczekiwaniami czegoś niezwykłego kontrastowały zachowania z pozoru zwyczajne, mające jednakże głęboki sens symboliczny (s. 106). Uczestniczył także w tejże wsi w obrzędzie noworocznym obchodzonym w szkole i społeczności kołchozowej. Jako uroczystość państwowa, święto to stało się ważnym czynnikiem identyfikacji narodo­ wej. Sprawowane w szkole należy do tak zwanej pedagogiki etnicznej, obchodzone w kołchozie i w rodzinach integruje społeczności lokalne oraz rodzinno-sąsiedzkie, nie tracąc jednakże wymiaru religijnego. Ród i stosunki rodowe, od dawna pasjonuj ące antropologów, to ostatnia dziedzina kultury, którą autor uczynił przedmiotem swoich poszukiwań przejawów przekształ­ ceń i umacniania się etniczności. Przedstawił historię kształtowania się i funkcjono­ wania rodów w południowej Syberii i stwierdził nieco odmienne rozumienie tego terminu w trzech badanych republikach. Omówił różnorodne czynniki oddziałujące na charakter rodu. Były to między innymi czynniki społeczno-gospodarcze, politycz­ ne i administracyjne, które powodowały zmiany w jego funkcjach, a nawet powstanie tak specyficznych form rodu, jak rody „terytorialne” w Tuwie i rody „administracyj­ �440 Rezenzje i noty recenzyjne ne”, utworzone w wyniku działań administracji carskiej. Wskazał na miejsce przyna­ leżności rodowej wśród innych sposobów identyfikowania się, którymi sąu Ałtajczyków także przynależność do grupy terytorialno-etnicznej i narodu. Jest przekonany, że znajomość rodu i zasad pokrewieństwa nie była w Akaju przeżytkiem i miała wspar­ cie w codziennych praktykach i doświadczeniu. Obok tego jednak wiedza o rodach była upowszechniana, szczególnie po roku 1991, w szkołach i w mediach. Zarówno w Ałtaju, jak i Tuwie, a także Chakasji toczyły się dyskusj e, w jaki sposób wykorzy­ stać tradycje rodowe w działaniach politycznych, społecznych oraz gospodarczych. Miały być remedium na wiele trudności, które pojawiły się w okresie transforma­ cji. Również w tym rozdziale autor ujawnił się jako utalentowany badacz terenowy, potrafiący uczestniczyć w ważnych wydarzeniach i interesująco je opisać. Były to „zebrania rodowe”, mające wybrać przedstawicieli rodów do tworzonej struktury samorządowej w Ałtaju, i święta rodów w postaci zjazdów rodowych w Chakasji. Mimo dystansu geograficznego i kulturowego przypominały zjazdy rodzin w Polsce, znane mi z autopsji i internetowych stron rodzin, wskazując na inną jeszcze niż uwa­ runkowania lokalne przyczynę umacniania stosunków rodzinnych, jaką jest potrze­ ba bliskości, wspólna wszystkim społeczeństwom zagrożonym alienacją. Związek odtwarzanej i adaptowanej do współczesnych warunków rodowości z etnicznością autor dostrzega w nadaniu rodom charakteru instytucji narodowej. Stwierdza: „rody stały się bardziej wyrazistymi symbolami narodowymi niż sposobami klasyfikowa­ nia ludzi” (s. 169). Nie odnotował, bo jest to oczywiste, że stanowią również element życia społecznego odróżniającego narody miejscowe od Rosjan i innych mieszkań­ ców tego terenu bez tradycji rodowych, dostarczający członkom struktur rodowych kapitału społecznego pomocnego także w życiu codziennym. Dwa ostatnie rozdziały zostały poświęcone działaniom mającym na celu bu­ dowanie i umacnianie narodów. Autor skoncentrował się na dwóch spośród nich, a mianowicie tak zwanej historii wynalezionej oraz nadawaniu etniczności wymiaru kosmicznego. Celem historii „wynalezionej” jest takie przedstawienie przeszłości, które unieważnia paternalistyczną wersję historii kolonizatorów i uzasadnia podmio­ towość narodów rdzennych. Ten rodzaj historii uprawiany jest, rzecz jasna, nie tyl­ ko przez uczonych narodów syberyjskich, ale szerzej, także w postradzieckiej Azji Środkowej i na Kaukazie. W republikach południowej Syberii są to między inny­ mi rozważania etnogenetyczne, związane z poszukiwaniem przodków, za których uważani są Scytowie, Hunowie, Mongołowie, a także Kirgizi Jenisejscy. Trafne jest stwierdzenie autora, że badacze przeszłości rdzennych narodów tych republik jako niesprzeczną traktują relację między mitem a historią (s. 178). Historia wynaleziona służy także wyposażeniu miejscowych narodów i modeli ich światopoglądów etnicz­ nych w szczególne cechy, łączące sprawy tego świata z wszechświatem. Należy do nich przekonanie o związkach gór Ałtaju i ludzi tam żyjących z kosmicznymi polami energetycznymi. Wsparciem dla tego rodzaju poglądów było zainteresowanie nauki, badającej anomalie magnetyczne na Ałtaju, twórczość artystyczna, choćby Mikołaja Rericha, przyjazdy bioenergoterapeutów, członków sekt i innych poszukiwaczy ezoteryki. Mity kosmologiczne i ekologiczne, kompilowane z elementów wiedzy tra­ dycyjnej i współczesnej wiedzy przyrodniczej i psychologicznej, pomagają w two- �Recenzje i noty recenzyjne 441 rżeniu obrazu miejscowych narodów jako wyposażonych w szczególne cechy, jak to określił autor, „etniczności kosmicznej”. W przedstawianiu charakteru budowanej wśród narodów Syberii południowej etniczności autor nie eksponuje sytuacji konfliktowych z przedstawicielami grup et­ nicznych pochodzenia europejskiego. Nie zapomina, oczywiście, o antyrosyjskich wystąpieniach w Tuwie w roku 1990 i indywidualnych manifestacjach niechęci, których doświadczył również on sam, brany za Rosjanina. Nie poddał się jednakże tak silnemu, w naszym polskim myśleniu o sprawach etnicznych, przekonaniu o ko­ niecznie konfrontacyjnym i konfliktowym charakterze stosunków etnicznych. Próba umacniania etniczności i budowania narodów nie na podstawie konfliktu z ludnością pochodzenia europejskiego ma zapewne w republikach południowej Syberii uzasad­ nienie pragmatyczne i należy do strategii miejscowych elit etnicznych. Wydaje się jednakże mieć także oparcie i znajdować odbiór wśród szerokich grup ludzi w ich codziennych działaniach. Może mieć ponadto związek z poszukiwaniami przez ludy tureckie genealogii nie tylko azjatyckiej, ale również euroazjatyckiej. Znana jest przecież, przyjmowana przez Ałtajczyków, o czym informuje autor (s. 71), a także Kazachów, którymi się zajmowałem, koncepcja pochodzenia od indoeuropejskich Scytów. Interesująca analiza dyskursu postkolonialnego, dostrzeżonego w pracach miejscowych uczonych, tak istotna dla stosunków interetnicznych, osłabiona została, moim zdaniem, arbitralnym stwierdzeniem: „Trudno nazwać Syberię «dawną ko­ lonią» - je s t nią cały czas” (s. 173). Z tej perspektywy nie jest łatwo obserwować proces zmian i właściwie ocenić wysiłki mające na celu usunięcie lub choćby zmini­ malizowanie skutków kolonializmu. Otrzymaliśmy wartościową książkę dobrze informującą, w sposób daleki od sche­ matyzmu, o zjawiskach zarówno mentalnych, jak i w zakresie praktyk społecznych dotyczących etniczności i narodu, a szerzej przekształceń kulturowych na pozaeuro­ pejskich obszarach Federacji Rosyjskiej. Jej zalety są związane z umiejętnościami jej autora nawiązania kontaktów z rozmówcami, dotarcia do ważnych materiałów terenowych i krytycznej konfrontacji uogólnień zaczerpniętych z literatury z danymi z badań, posługiwania się różnymi rodzajami źródeł oraz przyjęcia perspektywy hi­ storycznej. Książka stanowi wynik wieloletnich prac terenowych i dobrze prezentuje autora, ale jednocześnie nosi cechy ukształtowane w trakcie od dawna prowadzonych badań na obszarach dawnego Związku Radzieckiego przez etnologów ze środowiska warszawskiego. Została napisana dobrym językiem i starannie wydana. Jest ważna dla etnologii i innych dyscyplin społecznych, a zarazem dostępna dla szerszego gro­ na czytelników. Zbigniew Jasiewicz �442 Rezenzje i noty recenzyjne Dagnosław D e m s k i, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pasterzy, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 57(58), Warszawa: Instytut Archeolo­ gii i Etnologii PAN 2007, ss. 340, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-46-2. Dagnosław Demski jest badaczem o szerokich zainteresowaniach, tak w ujęciu geograficznym, jak i tematycznym. Prowadził prace na terenie Indii, głównie za­ chodnich, poczynając od lat 80., ale także na pograniczach etniczno-kulturowych dawnej Rzeczpospolitej na Białorusi, Litwie, Łotwie i Ukrainie oraz ostatnio na Wę­ grzech. Obejmował nimi zagadnienia symboliki w mitach i obrzędach, wybrane kwe­ stie struktury społecznej i religijności oraz sprawy tożsamości etnicznej i etnicznych stereotypów. Łącznikiem było zainteresowanie pograniczami etniczno-wyznaniowymi oraz relacjami między ludźmi, zróżnicowanymi społecznie, religijnie i etnicznie, obserwowanymi zarówno w ich manifestacjach zbiorowych, jak i indywidualnych. Rozwinięciem niektórych z tych kierunków badań jest recenzowana książka, napisa­ na na podstawie materiałów z badań na pograniczu hinduizmu i islamu na terenach granicznych Indii i Pakistanu, skoncentrowana na relacjach między dwoma różnią­ cymi się pozycją społeczną, a co za tym idzie innymi elementami kultury, grupami radżputów i rabari. Wartość książki, wśród innych polskich prac dotyczących Indii, wynika z tego, że napisana została na podstawie materiałów z wieloletnich własnych badań terenowych oraz ukazuje kulturę jednego z regionów na tle całości tego wiel­ kiego państwa i obszaru hinduizmu. Zakres i główne cele tej książki, będącej rozprawą habilitacyjną, dobrze charak­ teryzuje jej tytuł: Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i paste­ rzy. Kultura i społeczeństwo Indii są zróżnicowane, dowodzi autor i koncentruje się na jednym z obszarów tego państwa-subkontynentu, jakim jest krąg kultury radżpuckiej. Krąg ten ukształtowała w północnych i zachodnich Indiach warstwa radż­ putów, pochodzenia koczowniczego, wyłoniona w VII-VIII wieku jako zbiorowość wojowników walczących z islamem, przekształcona później w warstwę władców państw i właścicieli ziemi. To właśnie oddziaływanie kultury radżputów na kulturę grup ludności od nich zależnych i utrzymywane przez warstwę dominującą stosunki społeczne doprowadziły do powstania specyficznej kultury. Drugim biegunem w krę­ gu kultury radżpuckiej czyni autor - dla celów analizy - rabari, do niedawna niepiś­ miennych i koczowniczych pasterzy, poprzez osiedlenie i gospodarkę powiązanych z właścicielami ziemi, patronami radżputami, którzy włączyli ich do systemu kasto­ wego. Autor wyodrębnia ten krąg, wskazując na jego odmienność, tak w porównaniu z innymi terenami Indii, jak i ze względu na wewnętrzną specyfikę, polegającą na charakterystycznych relacjach społecznych, wyrażanych również w symbolice. Do specyfiki tej należy nie tylko pozostawanie radżputów i rabari w ramach tradycyj­ nych systemów zależności i współdziałania - jadżmana i jego regionalnej odmiany ter tansli, zawężonej, bo obejmującej jedynie patrona i jego zaufaną służbę, ale rów­ nież bliskość kulturowa, wynikająca między innymi z obecności rabari w mitach radżpuckich oraz przejmowaniu przez pasterzy wzorów radżpuckich. Stosunki między obydwiema grupami i ich następstwa kulturowe, podstawowy przedmiot zainteresowań autora, badane były na dwóch poziomach. Pierwszym �Recenzje i noty recenzyjne 443 z nich była konieczna kwerenda źródeł zastanych, obejmująca wszystkie dostępne publikacje, głównie historyczne i antropologiczne, dotyczące radżputów i rabari w miejscach ich występowania. Drugim natomiast, szczególnie cennym, były własne badania terenowe, prowadzone w Gudżaracie i Radżastanie oraz w Sindzie w Paki­ stanie, skoncentrowane jednak w dystrykcie Kaczh, obecnie najbardziej na zachód wysuniętym regionie stanu Gudżarat, w czasie wielomiesięcznych pobytów w latach 1989, 1992, 1994 i 1998. Wybór Kaczhu jako miejsca badań i skupienie uwagi na tutejszej grupie rabami-kaczhi, wynikały z poszukiwania „najbardziej tradycyjnych społeczności” (s. 12) i dążenia do zarejestrowania zanikających wzorów kulturo­ wych. Badacz programowo nie zwraca uwagi na teraźniejszość, pomija na przy­ kład uroczystości obchodzone przez rabari, zaliczane do „współczesnych” (s. 243). Współczesność jednak pojawia się w pracy, z korzyściądla niej, w postaci informacji 0 datach końcowych niektórych form władzy i własności, na przykład władzy książę­ cej w roku 1947 i majątków feudalnych w roku 1958. Dostrzegana jest również, choć często tylko w przypisach, jako prowadząca do niej zmiana: powodujące ją czynniki oraz jej efekty, między innymi przekształcenia obrzędów oraz odchodzenie w obrzę­ dowości rabari od wzorów dawnych patronów-radżputów spowodowane postępują­ cą hinduizacją, zajmowanie miejsca przez radżputów w grupie współczesnych woj­ skowych oraz opanowanie przez rabari zawodu kierowców ciężarówek. Nie zawsze jasny jest rozdział przeszłości od teraźniejszości. Wyraziste i zrozumiałe są w tym kontekście opisy obserwowanych przez badacza obrzędów, między innymi nocnego święta Bhad Mata (s. 190), mniej zrozumiałe natomiast rekonstruowane opisy obrzę­ dów, posługujące się źródłami różnego rodzaju i proweniencji, na przykład obrzędu dassara (s. 176 i n.). Potwierdzenia tezy o kręgu kultury radżpuckiej jako całości, co prawda względnej, badacz poszukuje omawiając w kolejnych rozdziałach (usytuowanych po „Wstępie” 1 po, również o wstępnym charakterze, rozdziale I: „Przedmiot i metoda”) pocho­ dzenie i wizerunek własny radżputów i pasterzy rabari, symbolikę w kręgu tradycji radżpuckiej, obrzędy obu grup, sposoby postrzegania przez nie przestrzeni i katego­ ryzację czasu. Rozdział II, „Radżpuci i pasterze. Relacje między częścią a całością”, przynosi próbę opisu „hinduizmu” - kultury indyjskiej zarówno w perspektywie „bramińskiej”, wewnętrznej, jak i „kolonialnej”, zewnętrznej. Własną propozycją autora jest ponadto ukazanie tej kultury z punktu widzenia jednostki należącej do różnych warstw lub części społeczeństwa indyjskiego (s. 38). Szczegółowo przed­ stawia kategorie i przestrzenie stratyfikacji społeczno-kulturowej, oddzielne miejsce przeznaczając na charakterystykę terenu badań, określonego przezeń jako należący do „zachodniej Siaktipury” o zróżnicowanym pochodzeniu ludów tam zamieszka­ łych, ważnej roli radżputów, dominacji tradycyjnej formy hinduizmu, zwanej siaktyzmem i występowaniu synkretycznych kultów hinduistyczno-islamskich. Kulty te, obejmujące cześć oddawaną grobowcom pirów - świętych sufickich i działalność tychże pirów, oraz będący między innymi ich wynikiem brak możliwości konse­ kwentnego stosowania tu niektórych reguł hinduizmu, pozwalają mówić o tym tere­ nie jako pograniczu wyznaniowym. Rozdział III, „Radżput i pasterz - pochodzenie i wizerunek własny”, koncentruje się na genezie i obrazach własnych badanych grup �444 Rezenzje i noty recenzyjne oraz ich wzajemnych relacjach odczytywanych w mitach pochodzeniowych. W ko­ lejnych rozdziałach, IV: „Symbolika w kręgu tradycji radżpuckiej” oraz V: „Obrzędy i rytuały”, zostały omówione źródła i istota symboli występujących na tym terenie oraz główne święta i typy działań rytualnych. Specyfikę obu badanych grup z nieco innej perspektywy analizuje autor w rozdziale VI: „Przestrzeń i czas”, przedstawiając sposoby postrzegania przestrzeni, w tym ksztahowania miejsc świętych oraz katego­ ryzacji czasu. W rozdziale VII, ostatnim, powraca do wypowiedzianej już poprzednio konkluzji, że dla kręgu tradycji radżpuckiej, podobnie jak dla innych tradycyjnych społeczności, podstawowym czynnikiem tworzącym wspólnotę było współistnienie na tym samym terytorium (s. 255). W rozbudowanych tabelach, ulubionym narzę­ dziu syntezy i komunikowania się z czytelnikiem, autor przedstawia poziomy iden­ tyfikacji społecznej oraz podstawowe wartości i odpowiadające im symbole i mity obu grup. Buduje modele dharmy, rozumianej jako kwintesencja kultury i sposób widzenia świata przez radżputów i rabari (s. 262). Uzupełnia je zaprezentowaniem sposobów postrzegania świata przez inne grupy społeczne, określając je mianem „pozaradżpuckich kontekstów hinduizmu” (s. 287 i n.). Praca jest wyposażona w ob­ szerną bibliografię, ryciny, a wśród nich mapy, tabele, słownik, indeks osób, rzeczo­ wy oraz nazw geograficznych, a ponadto w interesujące zdjęcia wykonane w trakcie badań terenowych. Autor zgromadził obszerny i bardzo interesujący materiał, który interpretuje, po­ sługując się przyjętymi przez siebie założeniami. Najsilniejszym wśród nich wydaje się teza o decydującym wpływie struktury społecznej oraz doświadczeń wynikają­ cych ze sposobu życia i współżycia społecznego na postrzeganie świata. Inna doty­ czy przyjęcia możliwości rozpoznawania relacji miedzy grupami ludzi na podstawie analizy symboliki występującej w mitach, obrzędach, systemach pokrewieństwa oraz w sposobach recepcji przestrzeni i czasu. Podzielam przekonanie autora o ważnej roli symboli w tworzeniu i utrzymywaniu więzi społecznych. Natomiast nie wydaje mi się konieczne przyjmowanie koncepcji kultury jako konsensusu, stanowiącego podstawy konstruowania elementów symbolicznych wyłącznie wspierających system. Tworzo­ ne są również symbole system osłabiające. Z moich dawnych badań w północnym Afganistanie nad endogamiczną, kastopodobną grupą Haydariha, żyjącą w ramach systemu zbliżonego do jadżmana, w którym dominującą rolę pełnili Kipczacy, takim symbolem wyrażającym protest przeciwko podporządkowaniu była księga z genea­ logią Haydariha, jakoby zabrana i ukryta przez Kipczaków. Nie zgadzam się także z arbitralnie wypowiedzianym, w duchu adaptacyjnej teorii kultury, twierdzeniem: „Cechą wszystkich społeczności jest dążenie do przetrwania i korzystania z takich metod, które najbardziej ułatwiają realizację tego zadania w określonym środowisku społecznym i geograficznym” (s. 86). Badacz korzysta z wielu inspiracji teoretycz­ nych, odna jdywanych w myśli antropologicznej, szczególnie bliskie są mu te, które wskazująna społeczne źródła kultury (tu Emil Durkheim) oraz postrzegają, podobnie jak autor omawianej książki, zjawiska kulturowe jako konstrukcje symboliczne, a za­ razem jako złożony zbiór relacji społecznych (m.in. Victor Turner i Sherry B. Ortner). Kieruje się jednak przede wszystkim założeniami znajdującymi potwierdzenie w ze­ branych przez niego materiałach z badań terenowych, informujących o związku mię­ �Recenzje i noty recenzyjne 445 dzy pozycją społeczną a kulturą reprezentowaną przez symbole. Pragnie postrzegać i interpretować symbole i tworzone przez nie konfiguracje kulturowe, na co wskazuje tytuł książki - „oczami radżputów i pasterzy”, wykorzystując wytwory i dokumenty ich kultury, między innymi mity, wierzenia religijne, scenariusze obrzędów, systemy pokrewieństwa oraz opinie żyjących nimi i w nich ludzi. Postulat patrzenia na kulturę badanych społeczności oczami ich członków, ważny jako założenie mogące mieć wpływ na charakter badań, jest metaforą i nie daje się w pełni zrealizować. Szczególną cechą pracy jest wielość przyjętych w niej poziomów analizy. Punktem wyjścia było porównanie kultury radżputów i rabari w dziedzinach nasyconych sym­ boliką, takich jak wizerunek własny, obrzędy, recepcja przestrzeni i czasu, potrzebne dla wskazania kręgu kultury radżpuckiej tworzącego swego rodzaju wspólnotę kul­ turową, mimo wyraźnych odrębności w postrzeganiu kultury przez dwie tworzące ten krąg grupy. Krąg kultury radżpuckiej autor porównuje z kolei z pozaradżpuckim obszarem i kontekstem hinduizmu. W analizie materiałów wykracza poza dwie bada­ ne przez siebie grupy, omawiając znaczenie dla całości kultury hinduistycznej norm i światopoglądów (dharm) innych kast i grup spoza systemu kastowego, takich jak bramini, kupcy, grupy plemienne i muzułmanie. Rejestruje i charakteryzuje formy synkretyzmu hinduistyczno-muzułmańskiego, badane na pogranicznych obszarach Indii i Pakistanu, między innymi kult pirów muzułmańskich i cześć oddawaną ich grobom przez hinduistów. Interesująco omawia instytucje feudalnych i kastowych stosunków zależności, takich jak wspomniane już jadżmana i ter tansli. Próbą zsyntetyzowania tych zróżnicowanych sposobów analizy i podstawą dla wniosków są liczne i instruktywne tablice. Obejmują one zarówno zagadnienia szczegółowe (np. tablica 9. „Tematy i motywy mitów pochodzeniowych radżputów i rabari” lub tablica 14. „Męscy bogowie radżputów i rabari”), jak i te najbardziej ogólne (np. tablica 27. „Główne nurty kulturowe hinduizmu”). Brakuje jednak spisu tabel i rycin, a przy niektórych z nich podania źródeł. Badacz odznacza się nie tylko szerokością zainteresowań, lecz dysponuje ponad­ to dobrze przygotowanym warsztatem badawczym. Tradycyjnym metodom badań terenowych towarzyszyły wywiady z przedstawicielami miejscowej administracji i nauczycielami, a materiały z badań terenowych uzupełnione zostały przez źródła archiwalne. Do umiejętności badawczych należała znajomość języka hindi, nie uwal­ niająca jednak autora od konieczności korzystania z pomocy tłumaczy z języków lo­ kalnych. Badacz był zainteresowany pogłębioną interpretacją zdobytych materiałów, i w tym celu posługiwał się założeniami teoretycznymi odnalezionymi w literaturze i sprawdzanymi w trakcie własnych badań. Jego praca, miejscami niełatwa w lektu­ rze w związku z bogactwem materiałów i wielością wątków analizy, jest ważnym i nowatorskim studium z zakresu tradycyjnych stosunków społecznych i ich związ­ ków z wybranymi dziedzinami kultury w północno-zachodnich stanach Indii, wyjąt­ kowym w piśmiennictwie polskim. Zbigniew Jasiewicz �446 Rezenzje i noty recenzyjne Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007, ss. 482, ISBN: 83-7181-461-5. Mamy przed sobą książkę, która dotyka problemu nader ważnego i współczes­ nego, jakim są relacje polsko-afrykańskie oraz kształtowanie postaw wobec Afryki i Afrykanów. Praca wyszła spod pióra antropologa kulturowego, toteż można się po niej spodziewać nie tylko zdemaskowania powszechnie funkcjonujących na ten te­ mat uproszczeń, ale także refleksji nad tym, jak dochodzi do powstania określonych stereotypów i wyobrażeń na temat Innego. Maciej Ząbek jest afrykanistąi zajmuje się zagadnieniami z zakresu antropologii polityki, a od 1995 roku kwestiami uchodźców i imigrantów afrykańskich w Polsce. Czytelnicy wielokrotnie mieli okazję zapoznać się z publikacjami tego badacza. Do najbardziej znanych jego prac należą: Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytu­ acji zagrożenia ekologicznego (1998) oraz najnowsza: Uchodźcy w Polsce - próba spojrzenia antropologicznego (Ząbek, Łodziński 2008). Recenzowana książka to rozprawa habilitacyjna, której celem jest „odpowiedzenie na pytanie, jakie są i z cze­ go wynikają postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów” (s. 13). Próbę odpowiedzi autor zawarł w czterech obszernych częściach pracy. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Relacje polsko-afrykańskie w kontekście hi­ storycznym i europejskim”, przedstawiono zmiany, jakie zaszły w postrzeganiu Afryki przez Polaków na przestrzeni wieków. Maciej Ząbek sytuuje te rodzime postawy w ra­ mach ogólnoeuropejskiej wizji „Czarnego Lądu”. Uważa bowiem, że „współczesne obrazy Afryki i Afrykanów wydają się w dużym stopniu przejętą kalką wizji zachod­ nioeuropejskich” (s. 23). Proponuje zatem „wędrówkę po historii”, w której ukazuje kolejne etapy kontaktów polsko-afrykańskich, rozpoczynając od wspomnień pierw­ szych polskich podróżników mających ambicje badawcze oraz Afrykanów w Polsce, a kończąc na turystyce i emigracji zarobkowej. Opierając się na różnego rodzaju ma­ teriałach, omawia relacje między Białymi a Czarnymi, dociekając źródeł określonych postaw. Pokazuje też, jak od XIX wieku do chwili obecnej obrazy „Obcych”, widoczne w polsko-afrykańskich stosunkach, ulegały zmianom, z drugiej jednak strony - okazały się trwałym elementem polskiej mentalności, obecnym do dzisiaj. W części następnej - „Postawy poznawcze wobec Afrykanów” - autor wprowadza czytelnika w zawiłości definicyjne związane z pojęciem „stereotypów”, czyli przede wszystkim znaków, „którymi - znacząc - «Innych» - przekazujemy na ich temat podsta­ wowe informacje” (s. 92). Mamy tu więc do czynienia z refleksją która w miarę analizy, już nie wyłącznie tekstów, ale również wywiadów, udowadnia, że stereotypy składają się na procesy kulturowe. Te ostatnie autor interpretuje, powołując się na Clifforda Geertza, według którego „nie tyle odbywająsię [one - M.Ch.] w głowie, ile (...) służą do nadania naszemu doświadczeniu znaczenia” (s. 216). Chcąc dotrzeć do motywów nietolerancji wobec Afrykanów, Maciej Ząbek przywołuj e wyobrażenia na temat kanibalizmu, brudu, chorób czy lenistwa Czarnych oraz poddaje analizie egzoetnonimy. Kolejna część pracy - „Postawy Polaków a ich zachowania wobec Afrykanów na przełomie XX i XXI wieku” - mówi o predyspozycjach do określonych zachowań �Recenzje i noty recenzyjne 447 wobec Afrykanów. Autor sugeruje, że „nie zawsze wynikają one z deklarowanych poglądów i wyznawanych stereotypów” (s. 17), zaznaczając wyraźnie, że postawy te są często ambiwalentne. Badacz omawia tu problem tak zwanego poczucia misji wobec Afryki, stawia pod znakiem zapytania sens działalności organizacji humani­ tarnych, pisze o stosunku Polaków do czarnych sportowców, a także porusza kwestie dowcipów na temat Obcych. Część ostatnia - „Konteksty czasu, przestrzeni i sytuacji” - w największej mie­ rze czerpie z zebranych materiałów empirycznych. Autor koncentruje się w niej na obecnej sytuacji Afrykanów. Omawia kwestie akulturacji imigrantów, asymilacji, marginalizacji, zwracając uwagę głównie na „konteksty sytuacyjne, w jakich uczest­ niczą jednostki i grupy” (s. 334), na przykład w domach studenckich i ośrodkach dla uchodźców. Oceniając Białych i Czarnych... warto zaznaczyć, że książki tej nie można skon­ frontować z innymi publikacjami tego rodzaju, gdyż jest to pierwsze w Polsce opra­ cowanie, które stanowi tak kompletne omówienie podstaw relacji polsko-afrykańskich. Praca ta, pod wieloma względami nowatorska, sytuuje się w kontekście ogólnie pojętego dyskursu naukowego na temat Afryki uprawianego w Polsce. Na tym tle wyraźnie uwidacznia się oryginalność refleksji zaproponowanej przez Ząbka. Otóż polskie publikacje zajmujące się tematyką afrykańską i pretendujące do miana prac antropologicznych, często nie spełniają podstawowych założeń metodologicznych tej nauki. Prezentowane w nich treści nie były bowiem konfrontowane z autorskimi badaniami empirycznymi. Prace polskich badaczy często skupiają się wyłącznie na analizie nieaktualnych już tekstów (i tematów). Nie bierze się pod uwagę propozycji metodologicznych uznanych na świecie antropologów-afrykanistów, choćby takich, jak John i Jean Comaroff (Comaroff, Comaroff 2003; 2005). Ich styl pracy, polega­ jący przede wszystkim na długim współuczestniczeniu w życiu badanych, pozwala nie tylko na zgromadzenie bogatej faktografii, ale także na dostarczeniu argumentów służących budowaniu teorii. Chociaż tematyka książki Ząbka znacznie odbiega od zakresu prac wspomnianych badaczy, to stanowi pierwszy krok do tego, by wpro­ wadzić w polskiej afrykanistyce poziom analizy wykraczający znacznie poza odarte z kontekstu kulturowego informacje. Maciej Ząbek dołożył zatem starań, by zgroma­ dzona przez niego wiedza miała rzetelne podstawy źródłowe. Swój ą analizę oparł na dwóch kategoriach materiałów. Pierwszą tworzą źródła wy­ wołane, czyli wywiady i rozmowy przeprowadzone w Polsce, wśród Polaków i Afry­ kanów. Dobór polskich rozmówców miał charakter przypadkowy, natomiast w przy­ padku Afrykanów, grupę badanych tworzyli najczęściej znajomi autora, „a następnie przyjaciele znajomych” (s. 18). Byli to również uchodźcy przebywający w ośrodkach i pracujący na Stadionie Dziesięciolecia. Drugą kategorię stanowią źródła i opraco­ wania zastane. Różnorodność materiałów, które uwzględnił autor, zasługuje więc na uznanie. Mimo staranności metodologicznej nie ustrzegł się on jednak nieścisłości. Przypomnijmy, że celem, jaki postawił przed sobą Maciej Ząbek, była „próba całościowego spojrzenia na relacje między Polakami a przybywającymi do Polski Afrykanami, nie tyle z perspektywy historycznej czy politologicznej, ile z punktu wi­ dzenia szeroko pojmowanych, uwarunkowanych kulturowo, postaw Polaków wobec �Rezenzje i noty recenzyjne 448 Afrykanów” (s. 5). Tak zakreślony cel praca ta zasadniczo wypełnia. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że badacz powołuje się jedynie na narracje na temat zacho­ wań Białych i Czarnych względem siebie, zawarte w tekstach, uzupełniając je o ana­ lizę deklaracji wyrażanych przez rozmówców podczas przeprowadzanych przez nie­ go i studentów wywiadów. W tym kontekście niejasne wydaje się, co badacz uważa za „predyspozycje” do zachowań pojmowane jako „aspekt behawioralny” i jeden z elementów postaw. Czy przez ów aspekt behawioralny rozumie on tylko i wyłącz­ nie deklaracje, czy też inne zachowania? Jeśli przyjąć, że jedno i drugie, to w pracy zdecydowanie brakuje analizy kontekstów zachowań werbalnych, do których dotrzeć można jedynie na drodze obserwacji uczestniczącej. Wywiady stanowią tylko jeden ze sposobów gromadzenia wiedzy o tym, jak Inni postrzegają świat. Recenzowaną pracę uważam zatem za dobry punkt wyjścia, aby sprawdzić w empirii, jak wyglą­ dają deklarowane postawy w praktyce życia codziennego. Pytanie, na ile możliwa jest obserwacja uczestnicząca, w tym przypadku pozostawiam otwarte, a moje uwagi mają charakter polemiczny. Służyły one jedynie wskazaniu na nieco inny sposób pojmowania tego, co może warunkować ludzkie zachowania. Zagadnienie warunkowania postaw to trudny wątek, poza którym mamy do czy­ nienia w tej pracy przede wszystkim z bogactwem faktów przedstawionych w określo­ nym i przemyślanym porządku. Patrząc na Białych i Czarnych... w kontekście analizy postaw Polaków wobec Afrykanów można powiedzieć, że książka ta daje możliwość bardzo szerokiego i zarazem pogłębionego spojrzenia na ten problem. Praca Macieja Ząbka przedstawia pewne utarte wyobrażenia o życiu w „innej” kulturze i, co najważ­ niejsze, każe uznać odmienność owego Innego. Warto podkreślić, że sprawia to nie przez skoncentrowanie się na zwalczaniu uprzedzeń, a jedynie przez pokazanie uwa­ runkowanych kulturowo, społecznie i uwikłanych historycznie źródeł stereotypów. Podsumowując - uważam, że jest to pozycja godna uwagi zarówno ze względu na tematykę, jak i sposób opracowania materiałów. Jest ważna nie tylko dla antropo­ logów, ale dla wszystkich, którzy zainteresowani są problematyką relacji międzykul­ turowych, migracji i stereotypów. Magdalena Chułek LITERATURA Comaroff J., Comaroff J. L. 2003 Reflections on Liberalism, Policulturalism, and ID-ology: Citizenship and Difference in South Africa, „Social Identities” 9: 4, s. 445-473. 2005 The Colonization of Consciousness in South Africa, „Economy and Society” 18: 3, s. 267-296. Ząbek M. 1998 Arabowie z Dar Hamid: społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Wydawnictwo Dialog. Ząbek M., Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce: próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. �Recenzje i noty recenzyjne 449 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009, tab., rys., ISBN: 978-83-928480-0-4. W dotychczasowej działalności badawczej Jacka Schmidta wątkiem wiodącym były problemy tożsamości. W ich obrębie mieszczą się takie tematy, jak stereotypy, zbiorowe autoreprezentacje, wyobrażenia Innego oraz identyfikacja etniczna i naro­ dowa. Sposób ujmowania tych zagadnień w jego wydaniu zmienia się i mam wraże­ nie, że systematycznie ewoluuje od podejść „zobiektywizowanych”, rekonstruowa­ nych na podstawie ankiet i odpowiedzi na pytania kwestionariusza respondentów, zwanych też informatorami, po coraz bardziej „subiektywne”, to znaczy oparte na własnych wypowiedziach rozmówców czy interlokutorów. To ważny proces, od­ zwierciedlający także zmiany zachodzące we współczesnej antropologii światowej, którego świadectwem w biografii naukowej tego autora jest książka Nowe tożsamo­ ści w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, traktująca o zjawiskach migracji we współczesnej Europie. W samej strukturze dzieła w oczy rzuca się jego klarowność. Jacek Schmidt roz­ poczyna książkę od przedstawienia metod i przedmiotu pracy. W kwestii metod, po­ dobnie jak i w wielu innych, wyraża się konkretnie i jasno. Rozproszony charakter grupy badanej i możliwość odbywali ia j cdyn ic wielokrotnie powtarzanych, acz nie długoterminowych (w terminologii angielskiej intermittent) sesji terenowych, wy­ kluczyły jednorazowe, a przy tym wielomiesięczne badania uprawiane przez kla­ sycznych antropologów społecznych, zalecane ongiś przez Bronisława K. Malinow­ skiego, zaś dziś przez Chrisa Hanna. Autor posługuje się całą gamą narzędzi znanych etnografom, a które socjologowie nazywają „miękkimi”. Są to między innymi takie metody podstawowe, jak wspólne przebywanie z interlokutorami w ich naturalnych, rodzinnych środowiskach, umożliwiające prowadzenie obserwacji uczestniczącej, czy wywiady: swobodny, autobiograficzny narracyjny i grupowy. Ponadto wykorzy­ stane zostały źródła biograficzne (zdjęcia, listy, zapisane wspominki). Swoisty eklek­ tyzm metod badawczych i sposobów pozyskiwania danych daje w sumie podsta­ wę materiałową do formułowania hipotez, ich interpretacji i wyciągania wniosków, zwłaszcza że Schmidt ucieka się, w niezwykle profesjonalny sposób, do triangulacji danych (wzajemnego odnoszenia do siebie „faktów” pochodzących z różnorakich źródeł i sprawdzania ich wiarygodności za pomocą wielu metod „naraz”). Istnieją szczególne powody, dla których założenia metodyczne wyłożone są z taką skrupulatnością. Z jednej strony, zgodnie z zaleceniami najbardziej współ­ czesnej antropologii, Jacek Schmidt chce uczynić swą pracę transparentną, pokazać, jak zdobywał materiały. Ze strony drugiej, przekonująco wykazać, że zastosowanie metod „miękkich” pozwala: 1. zebrać materiał niemożliwy do uzyskania metoda­ mi bardziej „twardymi”, 2. wydobyć kategorie stosowane przez samych badanych, 3. odsłonić niuansowe i wręcz intymne obszary autoidentyfikacji, 4. zachować przy tym rygory naukowe uzyskiwania i interpretacji danych. Brak tak zwanej reprezen­ tatywności, będący obsesją ortodoksyjnych wyznawców metod kwantytatywnych, �450 Rezenzje i noty recenzyjne jest tu świadomie zakładany. Zastosowanie metod jakościowych daje obraz, który - moim zdaniem - wnosi więcej do naszej wiedzy o zagadnieniach tożsamości emi­ grantów z Polski do Niemiec niż tony „twardych faktów” wykreowanych metodami ilościowymi. Wspomniana triangulacja danych daje przy tym możliwość wpisania subiektywnych narracji w makronarracje, czyli sytuowania tych pierwszych w kon­ tekście szerszych tendencji dających się zaobserwować w kulturze i społeczeństwie. Metoda narracyjna rzeczywiście wydaje się najbardziej stosowna do przepro­ wadzenia badań mających zrealizować tak zarysowane cele i spełniać jednocześnie wymogi naukowości. Narracja okazuje się zarazem samorefleksją na temat życia, przebytej „trajektorii tożsamościowej”, autorskim opisem sytuacji, w jakiej ktoś się znajduje, zwłaszcza jeśli chodzi zarazem o percepcję samego siebie, poniekąd „od środka”, jak i o „jaźń odzwierciedloną”, czyli o to, jak ktoś myśli, iż inni go po­ strzegają. Oznacza ona także znaczne zminimalizowanie prekoncepcji badacza, na­ rzucanych z góry własnych kategorii myślowych, wtłaczania poglądów rozmówców w ustalone ramki pojęciowe. W miejsce tego oddaje się głos „podmiotom”. Bada­ nie podmiotowe zakłada uzgadnianie sensów wypowiedzi w trakcie rozmowy, co w jakiejś mierze czyni „badanych” współautorami całego przedsięwzięcia. Przygoda etnograficzna w terenie staje się przy tym zaczynem do przeprowadzenia autoetnografii, refleksji badacza na temat ewolucji jego postrzegania zjawiska w miarę pro­ wadzenia studiów oraz tego, jak jego obecność wpływała na zachowania oraz sposób artykułowania i werbalizowania problemu przez rozmówców. Osobną kompleksowo przedstawioną kwestię stanowi tożsamość i wiążąca się z niąrefleksyjność człowieka jako przedmiot badań w naukach społecznych. W tym momencie Jacek Schmidt jawi się jako kompetentny znawca teorii socjologicznych, filozoficznych i antropologicznych. Roland Barthes, Paul Ricouer, Erwing Goffman, Anthony Giddens, Manuel Castells, Robert J. Lifton, Johnatan Friedman, Herman Basinger i James Clifford to tylko niektóre nazwiska badaczy, których wybrane idee odnośnie do narracji, autorefleksji i tożsamości pojawiają się w rozprawie. Dobór teorii nie jest w żadnej mierze przypadkowy - albo służą one wyłożeniu własne­ go rozumienia zagadnień przez autora, albo też dodatkowo znajdują zastosowanie w późniejszych empirycznych bądź interpretacyjnych warstwach książki. Łącznie konceptualizacja ta stanowi także legitymizację perspektywy narracyjnej przyjętej w pracy. Pokazuje, że choć tożsamość rozumieć można jako coś danego i statycznego (i tak ją najłatwiej badać metodami kwantytatywnymi), to jednak Schmidtowi zde­ cydowanie bliższa jest perspektywa traktująca ją jako zmienną w czasie i zależną od kontekstu. Tożsamość jest niezwykle ulotną delikatną m aterią czymś wyrażanym za pomocą ledwie uchwytnych znaków i gestów. Zawarte w znanej książce Jamesa Clifforda (2000) obszerne studium na temat „kłopotów z tożsamością” Indian Mashpee z Massachusetts, pozornie dalekich od spraw trapiących „późnych wysiedleńców” w Niemczech, stanowi ilustrację i inspirację dla takiego podejścia badawczego. Opowiedzenie się za „rozumiejącym”, uwzględniającym „współczynnik humani­ styczny” pojmowaniem tożsamości Spataussiedlerów uzasadnia także ich status j ako imigrantów. Migracja, zależne od konkretnego przypadku, zmieniające się w czasie postrzeganie kraju pochodzenia i nowego otoczenia, to sytuacja sprzyjająca „płyn­ �Recenzje i noty recenzyjne 451 ności” tożsamości. Stosowanie w tym momencie kategorii klasycznych dla studiów nad migracjami, w rodzaju „adaptacja”, „akulturacja”, „asymilacja” lub „konflikt kulturowy” przeczyłoby w zasadzie dostrzeganej „enigmatyczności” i wielostronno­ ści tożsamości przesiedlających się. Przede wszystkim jednak pociągałoby za sobą reifikację przedmiotu badań, to znaczy usankcjonowanie schematu mówiącego o ist­ nieniu dwóch konkretnych kultur (kraju pochodzenia i kraju przyjmującego) i na­ stępnie wątpliwego ważenia arbitralnie wyznaczonych kulturowych wskaźników po­ zwalających na określenie stopnia wtopienia się w nowe środowisko bądź charakteru identyfikacji etnicznej. Kondycja ponowoczesna wymaga nowych pojęć, takich jak transkulturowość i tożsamość transkulturowa, transnarodowość, nomadyzm kulturo­ wy, czy wreszcie jakże istotnego odróżnienia „tożsamości” od „poczucia tożsamo­ ści”. Wszystkie te pojęcia Schmidt przedstawia nie po to, by wykazać się erudycją, lecz by zarysować współczesną „sytuację migracyjną” późnych wysiedleńców (i nie tylko ich) oraz by użyć tych kategorii w prowadzonej analizie. Temat migracji z Polski do Niemiec pojawia się w wielu pracach socjologicz­ nych, demograficznych, historycznych i, last but not least, antropologicznych. Jacek Schmidt zna i omawia te najbardziej znaczące, w szczególności jeśli chodzi o piś­ miennictwo polskie. Wykorzystuje swą wiedzę do zarysowania kontekstu i osob­ liwości owego, trwającego przez wszystkie lata powojenne, procesu przesiedlania się. Splata przy tym dane statystyczne i wyniki badań innych autorów z własnymi ustaleniami dla określenia motywów skłaniających do migracji i strategii adaptacyj­ nych imigrantów. Kombinacja tych przekazów daje nam niezwykły, przedstawiony w sposób i wypunktowany, i systematyczny (lecz nie schematyczny), a jednocześ­ nie możliwie pełny ich obraz, odnoszący się zwłaszcza do lat 1989-1999. Podobna uwaga odnosi się do wiążącej się z migracją sytuacji prawnej i politycznej, która współokreśla natężenie procesów przesiedleńczych i powody ich zaistnienia. Mno­ gość podawanych przyczyn wyjazdu oraz opisów sposobu przystosowania się do no­ wego społeczeństwa sprawia, iż niełatwa jest ich typologizacja. Autor książki radzi sobie z tym problemem bardzo dobrze i, na przykład, przedstawiona kategoryzacja postaw migrantów („neofici”, „frustraci” i „realiści”) budzi zaufanie, tym bardziej, że potwierdzają ją przytaczane narracje. Wzbudzę pewnie zdziwienie samego zain­ teresowanego, lecz sposób jego analizy przypomina mi postawę strukturalisty ana­ lizującego mity, które - jakby nie było - są też narracjami, a tym samym tekstami kultury. Z potoku wypowiedzi, różnych wersji mitu/opowieści migracyjnej, wyławia on główne wątki (epizody), które następnie zestawia i sumuje, by w ten sposób uzy­ skać kompletną, a zarazem barwną „opowieść o migracji”. Analogiczna metoda zastosowana jest w rozdziałach całkowicie „empirycznych”, opartych na narracjach ludzi wyselekcjonowanych spośród wielu rozmówców. Każda z tych narracji jest ilustracją „typowego przypadku” odnoszącego się albo do wymia­ rów „europejskości”, albo „tożsamości etnicznej”. W każdym wypadku mamy do czy­ nienia z analizą postaw i strategii zachowania interlokutorów. Jacek Schmidt przyta­ cza obszerne fragmenty wypowiedzi, komentuje je, klasyfikuje i zestawia. Porównuje także z konkluzjami innych autorów, na przykład Antoniny Kłoskowskiej. Posługując się zebranymi materiałami i używając ich jako argumentów potwierdza, podważa lub �452 Rezenzje i noty recenzyjne obala owe dotychczasowe stwierdzenia. Odwołuje się w swych interpretacjach do po­ jęć wprowadzonych w pierwszych rozdziałach pracy Z tych „miękkich” materiałów wyłania się solidny i wyraźny obraz tożsamości europejskich jako wyzwania europej­ skiego, formy kosmopolityzmu czy ucieczki od etniczności; równie wiarygodny obraz uzyskujemy, kiedy czytamy o przypadkach tożsamości „etnicznej”: inkluzywnej bądź ekskluzywnej regionalnej, monokulturowej i kontekstualnej (dwukulturowej). W książce mamy do czynienia z niezwykle umiejętnym połączeniem wielu na pozór wykluczających się elementów: „miękkich” metod antropologii i subiektywnych danych z obiektywnością konstatacji uogólniających i konkretnością konkluzji; epizodyczności i niepowtarzalności wypowiedzi rozmówców z szerszym kontekstem społecznym i kul­ turowym; oddania głosu „informatorom” z wpisaniem ich wypowiedzi w makronarrację historyczną podejścia subiektywnego z obiektywnym; wreszcie, szczegółu etnograficz­ nego z syntetycznymi stwierdzeniami, które z tejże etnografii wprost wypływają To zai­ ste antropologia w najlepszym i nowoczesnym tego słowa znaczeniu. Oczywiście, nie ma dzieł idealnych. Po pierwsze, gdyby pozwalały na to warun­ ki, na przykład byłaby możliwość wspomnianych na wstępie badań bardziej długo­ terminowych, to poza wynurzeniami tożsamościowymi chętnie widziałbym więcej materiału dotyczącego „praktykowania tożsamości”. Wprawdzie Jacek Schmidt, jak pisze, obserwował swych rozmówców w ich kontekście rodzinnym, lecz jest to ma­ teriał tylko incydentalnie ilustrujący autoidentyfikacje. To, co ludzie robią a to, co m ówią przedstawia sobą często różne światy i dopiero „w praniu” okazuje się, jak się rzeczy mają w życiu codziennym. Wszelako pretensja to bardzo postulatywna, albowiem stwarzane przez polski system akademicki warunki prowadzenia badań w dużej mierze określały dobór metod i rodzaj zebranego materiału. Po drugie, przy całym uwrażliwieniu na kwestie reifikacji kultury, autor ciągle posługuje się kategorią „dwukulturowości”, tak jakby owe kultury kiedykolwiek sta­ nowiły odrębne całości. Dziś dominuje inny pogląd. Wiemy, że każde zastosowanie terminu bądź etykietowanie jest automatycznie i nieuchronnie urzeczowieniem płyn­ nej rzeczywistości, w szczególności w materii tak delikatnej, jak świadomość, lecz nie sposób jej uniknąć, jeśli w ogóle chcemy o czymś rozprawiać, zwłaszcza w dą­ żących do „obiektywizmu” generalizujących terminach nauki. Niemniej, w sytuacji, kiedy autor wykazał się tak dużą świadomością metodologiczną i epistemologiczną mógł poczynić stosowne zastrzeżenia lub nawet pójść krok dalej w konceptualizacji problemu, chociażby przez odwołanie się do teorii hybrydowości Homi Bhabhy. Po trzecie, przy podkreślanej przez mnie rzetelności empirycznej dzieła, są miejsca, w których dość enigmatycznie i bez specyfikacji oraz kontekstualizacji posługuje się ter­ minami w rodzaju „osoby badane” (Czy rzeczywiście wszystkie? Które? Jakie grupy?). Niemniej, książka ma przytłacza jąco więcej walorów niż niedociągnięć bądź dys­ kusyjnych fragmentów. Jej autor wykazał się: umiejętnością prowadzenia badań em­ pirycznych; barwnym, lecz bynajmniej nie epatującym czytelnika przedstawieniem materiału; koherentnym sposobem interpretacji danych; wrażliwością na detal połą­ czoną z opanowaniem sztuki generalizowania; dobrą znajomością tematu, konteks­ tu historycznego i społeczno-politycznego oraz wysoką kompetencją teoretyczną; zwięzłością formy i precyzją słowa, które chronią go przed jałowym recyklingiem �Recenzje i noty recenzyjne 453 idei, a skłaniają do sięgania tylko po niezbędne i użyteczne pojęcia; zwartością wy­ wodu i logicznością toku myślenia; rzetelnością badawczą, powściągliwością w wy­ ciąganiu wniosków i racjonalną argumentacją, która pozwala na rzeczowe konkluzje płynące z pozornie „ezoterycznych” danych. Michał Buchowski LITERATURA Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Durak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Halina M i e l i c k a (red.), Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeń­ stwie polskim, Kielce: Panzet2009, ss. 186, ISBN: 978-83-61240-88-4. Folklor jest istotnym składnikiem kultury. Jest on wielorako powiązany z religią co daje podstawę do traktowania elementów tych dwóch obszarów w kategoriach zależ­ ności ewolucyjnej, typologicznej, historycznej oraz kulturowej. Związek folkloru i reli­ gii dotyczy, najkrócej mówiąc, sakralnej koncepcji rzeczywistości. W tę problematykę wpisuje się książka Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim. Zgodnie z zamysłem redaktora, praca stanowi próbę odpowiedzi na pytanie o to, „j ak przeszłość i teraźniejszość splatająsię ze sobą, tworząc niepowtarzalną aurę współczes­ ności” (s. 4). Pracę podzielono na trzy części, z których każda nawiązuje do folkloru w perspektywie różnych schematów skojarzeniowych. Taka struktura książki wydaje się dobrze przemyślana. Wstępny artykuł Haliny Mielickiej - redaktorki książki, dotyczy współczesnego po­ jęcia folkloru, obejmującego trzy podstawowe płaszczyzny zjawisk społecznych: ideo­ logiczną, aksjonormatywną i behawioralną. Autorka wnikliwie analizuje zmieniające się rozumienie folkloru i jego związek z tradycją którego wynikiem jest ponadpokoleniowy przekaz treści kulturowych. W tym sensie, zauważa dalej, folklor stanowi pe­ wien sposób środowiskowego porządkowania świata. Poprzez analizę poszczególnych płaszczyzn folkloru dowodzi, że to pojęcie jest obecnie rozumiane bardzo szeroko. Tekst Haliny Mielickiej wyznacza trzyczęściową strukturę recenzowanej książki i stanowi znakomite teoretyczne wprowadzenie do jej lektury. W pierwszej części książki, poszczególni autorzy nawiązują do folkloru rozumianego jako system ideologiczny, który przejawia się w wyobrażeniach dobra i zła oraz ich ukon­ kretnieniu w postaci odpowiednio: anioła i diabła. Treść artykułów dotyczy sfery we­ wnętrznych doświadczeń człowieka, które mają wpływ na jego myślenie, wyobrażenia i motywy postępowania. Tradycyjna religijność polska jest określana jako religijność lu­ dowa. Istotną rolę w tego typu religijności odgrywaj ą siły nadprzyrodzone, które ingeruj ą w świat człowieka, przyczyniając się tym samym do powodzenia lub porażek ludzkich �454 Rezenzje i noty recenzyjne poczynań. Na szczególną uwagę w tej części pracy zasługuje artykuł Grażyny Czerwiń­ skiej, Dziegieć, czylijak złemu zaradzić. Jest to tekst ciekawy, dobrze udokumentowany. Autorka, po wyjaśnieniu tytułowego pojęcia, ukazuje je w przysłowiach, wierzeniach, obrzędach i obyczajach, interpretując w perspektywie ludowego rozumienia dobra i zła. Wioletta Szumilas-Praszek pisze o aniołach jako posłańcach Boga i sprzymierzeńcach ludzi, zaś Halina Mielicka o angelologii i angelizmie. W tekście Mielickiej daje się za­ uważyć dobre przygotowanie merytoryczne do opracowanego tematu, na co wskazuje lo­ giczna struktura tekstu oraz wartkość myśli. Interesująca jest teza autorki na temat angelizmu jako swego rodzaju duchowości, a raczej religii ponowoczesnej. Badaczka analizuje w perspektywie antropologiczno-socjologicznej mentalność współczesnego człowieka oraz jego duchowość, którą określa jako religijność sprywatyzowaną. Stwierdza także trudność zdiagnozowania przyczyn współczesnej mody na angelizm. Część druga pracy ujmuje folklor jako system aksjonormatywny. Rozpatruje folklor środowisk lokalnych, często izolowanych, które wyróżniają się odmiennością kulturo­ wą, a także światopoglądową. Artykuły tej części pracy cechuje różnorodność tema­ tyczna. Ich wspólną myślą jest specyfika środowiska, do którego człowiek przynależy i akcentowanie jego wyjątkowego charakteru. Mirosław Jamrożek ukazuje charaktery­ styczne cechy środowiska policyjnego, natomiast Zdzisław Skuza zajął się uczestnika­ mi forów internetowych. Wśród tych ostatnich toczy się otwarta debata społeczna nad różnorakimi problemami współczesności. Autor trafnie zwraca jednak uwagę, że bra­ kuje w niej respektowania zasad etyczno-moralnych, co powoduje niekorzystne kon­ sekwencje także w realnym świecie. W innym tekście specyfikę folkloru wokalnego mniejszości polskiej na Zaolziu przedstawiła interesująco Magdalena Szyndler. Część trzecia ukazuje folklor jako przekaz ponadpokoleniowy. Autorzy koncen­ trują się na pamięci historycznej doświadczeń II wojny światowej. Ów przekaz, do­ konywany zwykle ustnie, dotyczy istotnych zasad moralno-religijnych i patriotycz­ nych. Ma on szczególne znaczenie dla transmisji kulturowej, zachowania wartości oraz wpływa na kształt kultury przyszłości. W tej części książki autorzy ukazują trudne mechanizmy ciągłości kulturowej oraz wybiórcze traktowanie mądrości ży­ ciowych starszych pokoleń, przy uwzględnieniu współczesnych warunków życia i zmian, jakie zachodząw strukturach społecznych. Przedstawiają różne płaszczyzny, na których dokonują się owe procesy. Zaakcentowano ciągłość kultury odczuwania, opartej na ponadczasowości symboli. W związku z tym, Piotr Rosiński w artykule Pieta Michniowskajako dzieło pamięci historycznej II wojny światowej trafnie zwra­ ca uwagę, że Piety, obok krzyży, są stałym elementem miejsc pamięci na ziemiach polskich. Pomnik Piety Michniowskiej jest znakiem obszaru uświęconego bohater­ ską śmiercią męczenników. To znak graniczny między profanum a sacrum, przed którym należy się zatrzymać, zamyślić i wyciągnąć wnioski. Z obowiązku recenzenta trzeba jednak wskazać również na pewne niedociągnię­ cia omawianej pracy. Pierwsze spostrzeżenie dotyczy aparatu naukowego. Chodzi o brak jednolitości w przypisach oraz w bibliografii na końcu książki. Dalsze uwagi dotyczą strony merytorycznej niektórych tekstów. W czasie lektury nasuwa się uwaga dotycząca nieprecyzyjności języka niektórych autorów, przez co pewne treści są mało zrozumiałe. Tak jest na przykład w tekście �Recenzje i noty recenzyjne 455 Moralne i religijne implikacje istnieniapiekła Anity Nowak. Autorka, ukazując pojęcie piekła, przyjmuje założenie, że „tylko wiara i postępowanie zgodne z przyjętymi dog­ matami religii zapewni zbawienie” (s. 31). W konsekwencji zaś uznaje, że „wszyscy spoza Kościoła skazani sąna potępienie” (s. 31). Należało tu przywołać odpowiednie dokumenty Magisterium Kościoła, celem wyjaśnienia tych słów, a także zwrócenia uwagi czytelnika, na jaki okres w dziejach autorka się powołuje. Teza, iż poza Koś­ ciołem nie ma zbawienia, jest twierdzeniem teologicznym, nie oznacza jednak bezpo­ średniego potępienia tych wszystkich, którzy formalnie nie przynależą do Kościoła. W związku z powyższym, należy być bardzo ostrożnym w sądach na ten temat. Zbyt lakoniczny język daje się zauważyć w artykule Mityczne wymiary pamięci historycz­ nej. W podjętej analizie semantycznej wyrażenia „pamięć historyczna” autor, Adam Nawierski, wskazuje na jego funkcjonowanie w różnych kontekstach. Następnie przechodzi do mitycznego mechanizmu stosowania tego wyrażenia. W tym interesu­ jącym tekście o charakterze szkicowym użycie zbyt lakonicznego języka, zwłaszcza w pierwszej części artykułu, sprawia, że czytelnik gubi główny jego wątek. Kolejne spostrzeżenie dotyczy niekonsekwencji w powoływaniu się na określo­ ne miejsca Pisma Świętego. Można to zauważyć w tekście Anioły - posłańcy Boga i sprzymierzeńcy ludzi. Autorka, Wioletta Szumilas-Praszek, odwołuje się do Pis­ ma Świętego, często jednak nie podaje sigli biblijnych, stąd czytelnik nie wie, które miejsca w Biblii ma na myśli. Wydaje się również, że śródtytuły tego tekstu, zamiast porządkować merytorycznie, wprowadzają pewien chaos. Autorka pisze najpierw o Archaniołach (s. 71 i n.), następnie omawia wygląd aniołów (s. 73), a dalej ich hierarchię (s. 74 i n.), do której przecież zalicza się także Archaniołów, o czym już autorka nie wspomina. W punkcie zaś o hierarchii aniołów zamieszcza też treści o aniołach stróżach, nie stanowiących odrębnej grupy w hierarchii. Nie najlepszym rozwiązaniem wydaje się przytaczanie długich tekstów ad litteram, co ma miejsce w artykule (Nie)moc dobra i zła w sztuce muzycznej - opis i transfor­ macjefolklorystyczne Bartłomieja Kotowskiego, a także w tekście Leonarda Zyzmana, Miejsce zamieszkania i obyczaje w świetle obserwacji z Nowej Słupi. Zbyt duża liczba cytowań zakłóca, moim zdaniem, tok wypowiedzi. Lepiej parafrazować teksty, doko­ nywać ich analizy oraz komentować według głównego celu artykułu. Drugi z artyku­ łów jest opowieścią folklorysty, entuzjasty folkloru Gór Świętokrzyskich. Zamieszczo­ na w nim długa wypowiedź gwarą, stanowiąca treść wywiadu (s. 132-134), nie została skomentowana. Brakuje także wprowadzenia do tego tekstu. Autor nie podaje celu za­ stosowania długiej cytacji, w związku z czym pozostaje ona luźno związana z treścią. Przedstawione wyżej uwagi nie przekreślająwartości recenzowanej książki. Czyta się ją z dużym zainteresowaniem. Jej adresatami mogą być kulturoznawcy, folkloryści, stu­ denci kierunków humanistycznych oraz ci wszyscy, którzy są zainteresowani zmieniaj ącą się rzeczywistością. Recenzowana praca jest przyczynkiem do wiedzy o współczesności, którą warto rozpatrywać w świetle wartości związanych z szeroko rozumianym folklo­ rem. Treści zawarte w tej pracy niewątpliwie zmuszają do refleksji nad zagadnieniem dobra i zła, a w tej perspektywie nad współczesnością oraz nad przyszłością, za kształt której współcześni ponoszą odpowiedzialność. Dariusz Adamczyk �456 Rezenzje i noty recenzyjne Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współczesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008, ss. 397, ISBN: 978-83-227-2902-1. Autor Lecznictwa niemedycznego... jest socjologiem, uczniem pionierki socjolo­ gii medycyny w Polsce - prof. Magdaleny Sokołowskiej. Główny nurt jego zaintere­ sowań zaczął krystalizować się już pod koniec lat 80. Można powiedzieć, że Włodzi­ mierz Piątkowski zainwestował swój potencjał intelektualny w studia nad medycyną niekonwencjonalną które stały się jego szczególnym wkładem w rozwój socjologii medycyny w Polsce. Mają one także znaczenie dla innych dyscyplin społecznych i humanistycznych, w tym zwłaszcza dla antropologii medycznej. Najważniejszą książką tego badacza poprzedzającą omawianą pracę są Spotkania z inną medycy­ ną (Piątkowski 1990). Trzeba podkreślić również jego zrozumienie dla znaczenia współpracy przedstawicieli różnych dyscyplin - socjologii medycyny, antropologii medycznej, historii medycyny i in. - w badaniach nad zdrowiem i chorobą. Świadczy 0 tym współredagowanie przez Piątkowskiego takich ważnych publikacji, jak Szkice z socjologii medycyny (Libiszowska-Żółtkowska, Ogryzko-Wiewiórkowska, Piąt­ kowski, red., 1998) i Socjologia i antropologia medycyny w działaniu (Piątkowski, Płonka-Syroka, red., 2008). Prezentowaną książkę należy traktować jako twórcze rozwinięcie i zarazem zwieńczenie wcześniejszej działalności badawczej Włodzimierza Piątkowskiego. Praca ma czytelną strukturę, składa się z trzech głównych części podzielonych na rozdziały i podrozdziały. Na cel książki wskazują już podtytuły - autor interesuje się „lecznictwem niemedycznym” nie tylko jako zj awiskiem współczesnym, ale i mocno zakorzenionym w tradycji, a jego analizę prowadzi z perspektywy socjologii zdrowia 1 choroby. Pierwsza część przedstawia „lecznictwo niemedyczne” jako przedmiot studiów socjologicznych; zawarte są tu rozważania terminologiczne i taksonomicz­ ne oraz opis stanu badań socjomedycznych nad tą problematyką a porównawczo - także antropologii medycznej, historii medycyny i medycyny klinicznej. Część druga poświęcona jest polskiemu lecznictwu ludowemu i samolecznictwu, przy czym autor stara się pokazać, w jaki sposób w tych obszarach „lecznictwa nieme­ dycznego” przejawia się ciągłość tradycji i jaki jest mechanizm zmian. W trzeciej części natomiast Piątkowski zajmuje się „terapiami współczesnych uzdrowicieli”, omawiając uwarunkowania popularności tych metod leczenia w społeczeństwie pluralistycznym, wskazując na adekwatność poszczególnych teorii i metod socjolo­ gicznych do badania „lecznictwa niemedycznego”, na koniec wreszcie - prezentu­ jąc „fenomen Kaszpirowskiego” na tle przemian społecznych okresu transformacji systemowej. Autor odwołuje się do bogatej literatury socjologicznej, polskiej i zagranicznej, w szczególności do dzieł socjologów medycyny. Sięga również w dużym zakresie do opracowań źródłowych przedstawicieli innych dyscyplin społecznych i humani­ stycznych, zwłaszcza etnologii i historii medycyny, jednak w niewielkim tylko stop­ niu uwzględnia antropologię medyczną. W bibliografii znajdujemy też prace publi­ kowane w czasopismach medycznych. �Recenzje i noty recenzyjne 457 We wstępie autor przekonuj ąco uzasadnia podjęcie tematu „lecznictwa niemedycznego” jako zjawiska, które j est ważnym fragmentem rzeczywistości okresu przemian społecznych, politycznych i gospodarczych w Polsce po 1989 roku. Jak pisze, jego praca „stara się wypełnić lukę w opisie mechanizmów zachodzących w transformują­ cym się społeczeństwie na obszarze wyznaczonym przez pojęcia: zdrowie - choroba - medycyna” (s. 10). Te cele realizuje badacz w części III, zajmując się społeczny­ mi przyczynami popularności nieprofesjonalnych terapeutów i analizując dokładniej przypadek twórcy tak zwanej metody teleterapii, Anatolija Kaszpirowskiego, który w pierwszym, gwałtownym okresie transformacji zdobył szczególną pozycję wśród wielu aktywnych wówczas uzdrowicieli. Warto zwrócić uwagę na dbałość Piątkow­ skiego o uwzględnienie szerokiego kontekstu historycznego, społecznego i kulturo­ wego badanych zjawisk, co widoczne jest przede wszystkim w bardzo interesujących rozdziałach dotyczących działalności współczesnych uzdrowicieli, ale także w in­ nych częściach pracy, na przykład we fragmentach relacjonujących wyniki badań so­ cjologów zachodnich nad popularnością medycyny komplementarnej i alternatywnej albo w ustępach omawiających lecznictwo ludowe. Zamiarem badacza, ambitnym i niełatwym, było stworzenie podstaw „socjologii lecznictwa medycznego” w Polsce. Włodzimierz Piątkowski zasadnie uznał, że dla realizacji tego celu niezbędne jest nie tylko przedstawienie rozwoju i stanu badań nad „lecznictwem niemedycznym”, ale także wskazanie orientacji teoretycznych i meto­ dologicznych w socjologii, które mogą być najbardziej przydatne w tych studiach. Zamierzenia swoje zrealizował bardzo dobrze i z pewnością książka będzie nieodzownąpomocąw ręku każdego badacza zajmującego się medycyną komplementarną i alternatywną, nie tylko socjologa. Moje uwagi polemiczne dotyczą kwestii związanych z zastosowaniem pewnych koncepcji teoretycznych oraz metod jakościowych, które autor uważa - jak najbar­ dziej słusznie - za bardzo ważne w badaniach nad „lecznictwem niemedycznym”. Otóż mimo deklaracji we fragmencie dotyczącym perspektywy badawczej antro­ pologii medycznej, iż jej nurt „konstruktywistyczno-interpretacyjny” jest autorowi szczególnie bliski (s. 149), w dalszej części pracy sięga on wyłącznie do koncepcji socjologicznych - interakcjonizmu symbolicznego i etnometodologii (oraz do orien­ tacji filozoficznej - fenomenologii) jako tych, które mogą być z powodzeniem stoso­ wane w badaniach problemów zdrowia i choroby. Tymczasem dobre owoce mogło­ by przynieść przekroczenie granic dyscyplin i wykorzystanie podejścia badawczego antropologii interpretatywnej (np. koncepcji Arthura Kleinmana czy Byrona Gooda) bądź tak zwanej krytycznej antropologii medycznej, zgodnie zresztą z wyrażanym przez Piątkowskiego przekonaniem o znaczeniu ujęć interdyscyplinarnych w stu­ diach nad zdrowiem i chorobą. Jako że stosowanie metod jakościowych w badaniach nad kulturą i życiem społecznym stanowi differentia specifica antropologii kultu­ rowej (i jej gałęzi, antropologii medycznej), szersze korzystanie z jej metodologii i metodyki badawczej mogłoby wzbogacić perspektywę socjologiczną. Nawiasem mówiąc, autor pisze o „antropologii medycyny”, podczas gdy przyjęty jest termin „antropologia medyczna”, który wskazuje, iż chodzi nie tylko o antropologiczne stu­ dia nad medycyną, ale także nad zdrowiem, chorobą i cierpieniem. �458 Rezenzje i noty recenzyjne Podkreślić trzeba wagę przykładaną przez autora do wyjaśnienia zawiłości termi­ nologicznych i trudności klasyfikacyjnych, z jakimi spotyka się każdy badacz zajmu­ jący się niekonwencjonalnymi metodami leczenia, niezwykle różnorodnymi, o roz­ maitej proweniencji i pozycji w stosunku do biomedycyny1, poczynając od terapii opartych na „uzdrawianiu duchowym”, poprzez ziołolecznictwo i bioenergoterapię, do akupunktury, osteopatii czy homeopatii - by wymienić tylko kilka. Uporządko­ wanie tego szerokiego wachlarza zjawisk jest niezmiernie trudnym zadaniem, a pa­ miętać należy ponadto o ogromnym znaczeniu samolecznictwa, którego Piątkowski również nie traci z pola widzenia. Znaczna część książki jest poświęcona realizacji tego właśnie zadania, przy czym autor słusznie podkreśla, jak ważne jest ujednoli­ cenie terminologii i systematyzacja badanych zjawisk. Z tego powodu, rozpatrując omawiane kwestie głównie w rozdziale 1 (cz. I), wraca do nich także w innych częś­ ciach pracy. Włodzimierz Piątkowski pozostaje wiemy terminowi, który obrał już ponad 20 lat wcześniej, nazywając obszar swych badań „lecznictwem niemedycznym”. Ter­ min ten chciałabym poddać (zresztąnie po raz pierwszy) dyskusji, oczywiście z per­ spektywy antropologii medycznej. Z punktu widzenia antropologa nie jest uprawnio­ nym zabiegiem arbitralne, z odniesieniem do paradygmatu biomedycyny, oddzielanie „medycyny” i „nie-medycyny”, która może być nazwana jedynie „lecznictwem”, bo - zdaniem autora - na miano medycyny nie zasługuje (jako że nie jest evidence-ba­ sed medicine). Antropologiczną krytyk:? wzmacniają ustalenia historyków medycyny dotyczące zmienności w czasie zakresu wiedzy i praktyk biomedycyny, braku ściśle wyznaczonych granic między nią i innymi formami leczenia. Na to zwraca uwagę sam autor, pisząc o zmiennych kryteriach „bycia lub niebycia medycyną” (s. 35). Ponadto termin „lecznictwo niemedyczne” wydaje się niezręczny wskutek zasto­ sowania „podwójnego zaprzeczenia”. Po pierwsze, neguje się zasadność nazwania niekonwencjonalnych terapii „medycyną”, a po drugie, jakby dla dodatkowego za­ akcentowania tego stanowiska, nazywa się je „niemedycznymi”. Czyli, jak można wnioskować, biomedycyna mogłaby być nazwana „lecznictwem medycznym”? Moim zdaniem, mimo wszystkich kłopotów z terminami „medycyna komplemen­ tarna” i „medycyna alternatywna”, których nie mogę tu omawiać, lepszym rozwiąza­ niem jest zaakceptowanie tych określeń i stosowanie ich odpowiednio do kontekstu. Ogólnie biorąc, można mówić o „medycynie komplementarnej i alternatywnej”, bo­ wiem w różnych kontekstach społeczno-kulturowych różne terapie z tego szerokiego zakresu sytuują się odmiennie wobec dominującej biomedycyny. Właśnie ten zło­ żony termin (ang. complementary and alternative medicine, w skrócie CAM) jest szeroko stosowany w światowej literaturze, zarówno antropologicznej, jak i socjo­ logicznej. Włodzimierz Piątkowski jest badaczem doskonale zorientowanym w naj­ nowszej literaturze przedmiotu, o czym świadczy także używanie określenia CAM we fragmentach pracy omawiających publikacje badaczy z kręgu anglosaskiego, jest też zapewne w pełni świadomy problemów, które wiążą się z nieprzekładalnością terminu „lecznictwo niemedyczne” na język angielski. Dodam jeszcze, że restrykTak w antropologii medycznej przyjęto określać medycynę „akademicką” „naukową”. �Recenzje i noty recenzyjne 459 tywne traktowanie terminu „medycyna” przez autora ma także inne konsekwencje. Można sądzić, że między innymi z tego powodu nie wprowadza on do swoich rozwa­ żań ważnego pojęcia „pluralizmu medycznego”, mimo że wielokrotnie pisze o „spo­ łeczeństwie pluralistycznym”. Tymczasem sytuacja pluralizmu medycznego, czyli współwystępowania - w różnych układach - biomedycyny oraz medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej we współczesnych społeczeństwach Zachodu jest szeroko omawiana w literaturze antropologicznej i socjologicznej, na przykład przez znaną badaczkę CAM Ursulę Sharmę (zob. Cant, Sharma 1999), której nazwisko zresztą Piątkowski przywołuje (s. 113). Autor stosuje w książce typologię „lecznictwa medycznego”, którą zaproponował już we wcześniejszych opracowaniach (np. Piątkowski 1990), obierając jako punkt wyjścia rodzaj praktyków oraz cechy stosowanych przez nich metod leczenia. Stąd wyróżnione „rodzaje lecznictwa niemedycznego” to samolecznictwo, lecznictwo lu­ dowe oraz „praktyki lecznicze uzdrowicieli” (tab. na s. 40-41). Niemniej owe typy leczenia scharakteryzowano według odmiennej wiedzy dotyczącej etiologii, zapobie­ gania chorobom, diagnozowania oraz terapii. Jest to interesująca i godna uwagi pro­ pozycja, choć na przykład przyjęty w antropologii w odniesieniu do przyczynowości chorób podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne wydaje się bardziej adekwatny niż wyróżnienie przyczyn „materialnych” oraz „mistyczno-magicznych i psychologicznych”. Pewnych trudności nastręcza też wydzielenie sposobów diag­ nozy i środków terapeutycznych, charakterystycznych odpowiednio dla lecznictwa ludowego i „praktyk leczniczych uzdrowicieli”, bo - dla przykładu - zaliczone przez Piątkowskiego do pierwszej z tych grup jasnowidzenie może być też narzędziem diagnostycznym współczesnych miejskich uzdrowicieli, podobnie jak nafta i boro­ wina albo bursztyn - środkiem leczniczym stosowanym zarówno przez jednych, jak i drugich. Wiąże się to z problemem odróżnienia uzdrowicieli „nowych”, „miejskich” od tych, których można by uważać za kontynuatorów ludowej, wiejskiej tradycji. Przyjęte nazwy wyróżnionych form lecznictwa zadania tego nie ułatwiają, bo prze­ cież „uzdrowiciele” funkcjonują także w ramach lecznictwa ludowego. Innym kło­ potliwym zabiegiem taksonomicznym jest wyróżnienie samolecznictwa jako formy odrębnej od lecznictwa ludowego. Tymczasem lecznictwo ludowe nie ograniczało się jedynie do praktyk znachorów i innych wiejskich uzdrowicieli; jego ważną część stanowiło właśnie samolecznictwo czy lecznictwo domowe, praktykowane głównie przez kobiety w ramach rodziny i sąsiedztwa. Z drugiej strony, samolecznictwo od­ grywa także ogromną rolę w środowisku miejskim. W konsekwencji tych systematyzacyjnych kłopotów, gdy w części II książki omówiono „Polskie lecznictwo ludowe i samolecznictwo” (i chodzi tu o samolecznictwo wiejskie), a w części III „Terapie współczesnych uzdrowicieli”, czytelnik może zastanawiać się, gdzie „zniknęło” sa­ molecznictwo miejskie. Informacje na ten temat rozsiane są w różnych miejscach, między innymi tam, gdzie przedstawiono poglądy i praktyki lecznicze „laików”. Do­ dać muszę, że nie znalazłam w pracy uzasadnienia przyjętej przez autora „wewnętrz­ nej struktury lecznictwa niemedycznego”. Inne moje uwagi wiążą się z prezentacją lecznictwa ludowego, któremu poświę­ cona jest znaczna część książki, i w tej właśnie części autor stara się pokazać zmiany �460 Rezenzje i noty recenzyjne zachodzące w omawianym obszarze zjawisk na przestrzeni ubiegłego stulecia. Jak wiadomo, z punktu widzenia etnologa o kulturze ludowej i lecznictwie ludowym (jako jej części) można mówić jedynie w odniesieniu do odległej przeszłości, nato­ miast odnosząc się do czasów nam bliższych używa się co najwyżej określenia „kul­ tura typu ludowego”, wskazując między innymi na brak wyraźnych jej granic i cech systemowych czy coraz silniejsze przenikanie elementów pozawiejskiego pochodze­ nia. Trudno współcześnie traktować elementy lecznictwa ludowego, przemieszane z praktykami innego pochodzenia, jako odrębny dział „lecznictwa niemedycznego”, który miałby charakteryzować się obecnością zestawu elementów wyróżnionych w tabeli stworzonej przez autora. Piątkowski wprawdzie często wspomina o zmia­ nach i przekształceniach lecznictwa ludowego, ale mimo to uznaje, że i współcześnie można mówić o nim jako o odrębnym „systemie”, co uzasadnia między innymi fak­ tem istnienia nadal wysokiego odsetka ludności wiejskiej w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że „lecznictwo wiejskie” to niekoniecznie „lecznictwo ludowe”. Z zainteresowaniem przeczytałam aneks (blisko 60-stronicowy) prezentujący „zdrowie, medycynę i chorobę w opiniach uczestników teleterapii”, jako uzupełnie­ nie analizy zawartej we wcześniejszej książce, której współautorem był Włodzimierz Piątkowski (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993), o inne, poprzednio pominięte wątki tematyczne, a jednocześnie przykład badania opartego na specyficznej metodzie ja­ kościowej. Jednakże, po wprowadzeniu przedstawiającym obrany sposób analizy materiału badawczego i podział na grupy tematyczne, autor zamieszcza jedynie cyta­ ty z listów usystematyzowane według tematów głównych i bardziej szczegółowych. Jest to niezmiernie interesujący materiał źródłowy, brakuje jednak analizy tego ma­ teriału, pozostawionego bez komentarza. Podobne uwagi stosują się do fragmentu rozdziału 2 części III, który ma prezentować „pilotażową analizę jakościową” wy­ powiedzi pacjentów, a stanowi raczej wybór cytowanych fragmentów wypowiedzi o charakterze anegdotycznym. W książce można napotkać powtórzenia, czego najbardziej widocznym przykła­ dem jest szczegółowe omówienie metody analizy dokumentów osobistych - listów do Kaszpirowskiego w dwóch miejscach: we wstępie (na blisko 6 stronach) oraz w rozdziale 3 części III. Słabą stroną pracy jest, moim zdaniem, stosowany często tok autorskiej narracji, polegający na relacjonowaniu, kolejno, zawartości pojedynczych tekstów (np. książki S. Nettleton - na s. 112-114). Obraz zagadnień poruszanych przez różnych autorów zyskałby bardzo na wartości, gdyby Piątkowski omawiał je problemowo, zestawiając różne ujęcia i stanowiska badaczy wobec poszczególnych, istotnych kwestii. Praca jest przygotowana starannie pod względem edytorskim, napisana została jasnym, poprawnym językiem. Błędy i usterki językowe sąnieliczne. Należy jednak wspomnieć o powtarzającym się błędzie - zamiast evidence based medicine autor pisze: evidence base medicine. Powyższe uwagi nie podważają mojego przekonania o wartości książki. Jest ona niewątpliwie nowatorska, ponieważ dotąd nie było pracy autorstwa polskiego badacza, która tak szeroko i systematycznie prezentowałaby ważną problematykę medycyny komplementarnej i alternatywnej z perspektywy nauk społecznych. To �Recenzje i noty recenzyjne 461 znacząca pozycja dla socjologów medycyny oraz dla przedstawicieli innych nauk, zwłaszcza antropologii medycznej i historii medycyny, ale także pedagogiki zdrowia, medycyny i wielu innych dyscyplin. Należy oczekiwać, że i antropolodzy medyczni pokuszą się, z punktu widzenia własnej dyscypliny, o analizę medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej - tym bardziej, że również w naszym kraju zyskuje ona znaczenie jako przeciwwaga dla supremacji biomedycyny czy przejaw oporu wobec medykalizacji. Danuta Penkala-Gawęcka LITERATURA Cant S., Sharma U. 1999 A New Medical Pluralism? Alternative Medicine, Doctors, Patients, and the State, London: UCL Press. Libiszowska-Żółtkowska M., Ogryzko-Wiewiórkowska M., Piątkowski W. (red.) 1998 Szkice z socjologii medycyny, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Piątkowski W. 1990 Spotkania z inną medycyną, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawni­ ctwo Marek Łoś. Piątkowski W , Płonka-Syroka B. (red.) 2008 Socjologia i antropologia medycyny w działaniu, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum. Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ss. 195, ISBN: 978-83-235-0451-1. Debata na temat nowych ruchów religijnych trwa w środowiskach akademickich od lat 70. XX wieku, kiedy to zwrócono uwagę na kontrkulturowe zainteresowanie niekonwencjonalnymi formami duchowości, które nawiązywały - przede wszyst­ kim, acz nie tylko - do tradycji Wschodu. Zainteresowanie to zaowocowało two­ rzeniem licznych, mniej lub bardziej zhierarchizowanych ugrupowań. Socjologowie przyglądali się aspektom organizacyjnym nowego zjawiska i klasyfikowali poszcze­ gólne organizacje, nawiązując do ustaleń klasyków, takich jak Max Weber i Ernst Troeltsch, którzy dokonali rozróżnienia między kościołami i sektami, oraz Helmut Richard Niebuhr i Howard Becker, którzy wprowadzili kategorie denominacji i kul­ tów. Budowano też nowe typologie. Uczeni zorientowani kulturoznawczo rozpatry­ wali proliferację nowych ruchów religijnych na tle przemian kulturowych, jakie mia­ �462 Rezenzje i noty recenzyjne ły miejsce w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej w latach 60. i 70. XX wieku. Niektórzy traktowali owe ruchy jako bezpośredni rezultat rewolty hipisowskiej, inni uważali je za reakcję na słabnącą stabilność społeczną i rozluźnienie standardów mo­ ralnych oraz poczucie wykorzenienia towarzyszące uczestnikom współczesnej kultu­ ry. Żywotność zjawiska dostarczała argumentów przeciwnikom tezy o sekularyzacji zachodnich społeczeństw, z drugiej jednak strony jego marginalny charakter zdawał się świadczyć właśnie na rzecz tez sekularyzacyjnych. Z biegiem lat akademicka debata przesunęła się w kierunku identyfikacji relacji władzy panujących tak wewnątrz nowych ruchów religijnych, jak i w szerszym polu społecznym. Naukowcy wytoczyli więc działa przeciwko popularnym w dyskursie publicznym teoriom „prania mózgu”, w których jednostkę przedstawiano jako pa­ sywną ofiarę złych guru i szarlatanów, i zwrócili uwagę na aktywny wymiar kon­ wersji. Z drugiej strony, zainteresowali się mechanizmem tworzenia antykultowych artykulacji i zauważyli, że promocja koncepcji „prania mózgu” leży w interesie licznych podmiotów: media mogą przyciągnąć uwagę szerokiej publiczności, pre­ zentując sensacyjne historie, w których granica pomiędzy dobrem a złem jest jasno zdefiniowana, członkowie rodzin konwertytów mogą obwiniać zewnętrzne siły za rozluźnienie rodzinnych więzi, a terapeuci mogą robić karierę na nowych, propono­ wanych przez siebie modelach terapii psychicznej. W pracach z pogranicza socjolo­ gii i nauk prawnych analizowano też wpływ paniki moralnej związanej z „sektami” na ustawodawstwo. W nurt refleksji naukowej odnoszącej się do relacji władzy wpisuje się książ­ ka Agnieszki Kościańskiej. Autorka nie jest specjalnie zainteresowana strategiami dyskursywnymi stosowanymi przez zwolenników i przeciwników nowych ruchów religijnych - te zagadnienia podejmowała we wcześniejszych pracach, w których nawiązywała do koncepcji przemocy symbolicznej stworzonej przez Pierre’a Bour­ dieu (Kościańska 2001). W swojej najnowszej publikacji daje wgląd w praktyki oraz organizację codziennego życia uczestników jednego z nowych ruchów religijnych działających w Polsce. Przedstawia je w konfrontacji z dominującymi w naszym kra­ ju modelami tożsamości, dotyczącymi przede wszystkim ról płciowych. Autorka sta­ wia w centrum rozważań problematykę sprawczości (agency), a więc relacji pomię­ dzy jednostką a strukturą, i podaje w wątpliwość liberalne rozumienie tej koncepcji, które ściśle wiąże ją z jednostkową autonomią. Posługuje się przy tym perspektywą genderową, która niejako ze swej natury jest polityczna. Kościańska pozostaje za­ tem wierna własnym postulatom uczynienia z antropologii krytyki społecznej, które w 2004 roku zgłosiła na łamach pisma „(op.cit.,)”, zapoczątkowując debatę na temat kondycji polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej (Kościańska 2004). Jednocześnie bierze udział w najbardziej fundamentalnych dyskusjach prowadzo­ nych w obrębie teorii społecznej. Jest to tym bardziej ważne, że - jak z żalem zauwa­ ża James Beckford (2006) - wciąż bardzo niewielu badaczy współczesnych zjawisk religijnych nawiązuje do aktualnych koncepcji tworzonych na gruncie tej teorii. Książka Agnieszki Kościańskiej oparta jest na badaniach etnograficznych autorki wśród uczestników Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris, organi­ zacji utworzonej w Indiach w 1936 roku, która od drugiej połowy XX wieku posiada �Recenzje i noty recenzyjne 463 swe filie na wszystkich kontynentach, a od lat 80. działa w Polsce. Z warszawskim ośrodkiem związanych jest obecnie około stu osób, głównie kobiet (liczba sympa­ tyków ruchu jest kilkakrotnie wyższa). Brahma Kumaris nawiązuje do hinduskiej filozofii i proponuje praktyki jogiczne, uwypukla też rolę kobiety, obdarzając ją za­ równo duchowym posłannictwem, jak i silną pozycją w swych strukturach organi­ zacyjnych. Z koncepcji sprawczości Kościańska czyni narzędzie analiz. Najpierw jednak owo narzędzie uważnie wypracowuje, umiejscawiając je, po pierwsze, w kontek­ ście debaty między tradycją intelektualną zapoczątkowaną przez Maxa Webera, która kładzie nacisk na moc sprawczą jednostki, a Durkheimowskim prymatem struktury, oraz, po drugie, na tle antropologii skoncentrowanej na znaczeniu, wywodzącej się od Clifforda Geertza, i studiów nad władzą inspirowanych myślą Michela Foucaulta. Ostatecznie definiuje sprawczość jako „konstruowane kulturowo i refleksyjne dzia­ łanie (praktykę) jednostki lub grupy, prowadzące do pewnych modyfikacji społecz­ nych (zmian w ramach struktur społecznych oraz relacji władzy)” (s. 36). W kolejnych rozdziałach książki autorka pokazuje, że sprawczość prowadzi do transformacji społecznej, lecz składać się na nią może działanie niezauważone i pozawerbalne, które niekoniecznie musi wiązać się z autonomią jednostki. Omawia zatem proces konwersji Brahma Kumaris, w czasie którego zmieniają się relacje rodzinne i przyjacielskie konwertytek, a porządek płci kulturowej podlega redefi­ nicji (proces ten, angażujący esencjalistyczne i stereotypowe wyobrażenia, autorka określa, za Michaelem Herzfeldem, mianem poetyki społecznej). Przy tym, proces ten odbywa się przede wszystkim w sferze pozawerbalnej: poprzez zmianę nawy­ ków żywieniowych (wegetarianizm) i celibat uczestniczki ruchu podejmują grę z wyobrażeniami macierzyństwa, zwłaszcza z figurą Matki Polki, nawiązują do mi­ tologii hinduskiej bogini śakti, a następnie esencjalizują tak powstałą konstrukcję symboliczną pod postacią nowej kobiecej tożsamości. Kościańska uwypukla też rolę aktów ciszy, przede wszystkim rytualnej, związanej z medytacją i podporządkowanej wymogom dyscypliny, w kontestowaniu zastanego porządku społecznego i budowa­ niu autorytetu przywódczyń ruchu. Pozwala jej to zarówno pokazać performatywny wymiar działań dokonywanych poza słowami i ich artykulacyjnąmoc, jak też podjąć dyskusję z polską myślą feministyczną. Autorka zauważa bowiem, że rodzime nur­ ty feminizmu odwołują się przede wszystkim do zachodnich wzorców i świeckiej tradycji oświeceniowej, podszyte są więc rozumieniem sprawczości w kategoriach głosu i autonomii. W konsekwencji wykluczają doświadczenie tych adeptek religii, które podporządkowują się grupie i działają na rzecz wspólnoty, dbając jednocześnie o łączność z bogiem, a zarazem kładą nacisk na podniesienie statusu kobiet. Ogromną siłą książki Agnieszki Kościańskiej, poza włączeniem refleksji na temat nowych ruchów religijnych w krąg teoretycznej debaty, jest jej orientacja na lokal ność. Chodzi tu nie tylko o ścisłe zakreślenie terenu etnograficznych rozpoznań, ale także o odczytywanie znaczeń i wątków symbolicznych, które tkwią w koncepcjach tworzonych przez uczestniczki badanej grupy i praktykach przez nie wykonywanych, w perspektywie wyobrażeń zakorzenionych w polskiej kulturze (Matka Polka) i pu­ blicznych dyskusji prowadzonych na rodzimym forum (feminizm). Owa orientacja �464 Rezenzje i noty recenzyjne na lokalność pozwala autorce niezwykle przytomnie podchodzić do dotychczaso­ wych ustaleń na temat poszczególnych poruszanych przez nią zagadnień (takich, jak np. kulturowa zależność pomiędzy płcią a jedzeniem). Choć wnioski płynące z badań prowadzonych w rozmaitych kulturowych kontekstach stanowią dla autorki cenną inspirację, to nie są przez nią generalizowane, lecz starannie uzgadniane z pol­ skim tłem kulturowym. Wszystko to sprawia, że praca Kościańskiej jest niezwykle oryginalną propozycją na polskim rynku wydawniczym. Liczne publikacje Tadeusza Doktóra i Marii Libiszowskiej-Żółtkowskiej na temat nowych ruchów religijnych, choć pionierskie w naszym kraju i bardzo ważne ze względu na zawartą w nich mi­ sję odczarowania „sekt”, przedstawiały tę problematykę w ujęciu socjologicznym, pozostawiając na boku symboliczny wymiar idei i praktyk adeptów owych ruchów. Z kolei - skądinąd znakomite - książki Anny E. Kubiak (1997) i Marty Zimniak-Hałajko (2003), które wątki te podejmowały, w warstwie interpretacyjnej w zasadzie nie nawiązywały do specyficznego, polskiego kontekstu. W publikacji Kościańskiej, niezwykle gęstej pod względem nawiązań teoretycz­ nych i cytowanej literatury, jest także miejsce na głos z terenu (wliczając w to „głos bezgłośny”). Autorka przedstawia wypowiedzi Brahma Kumaris i zapisy własnej obserwacji. Zwłaszcza obserwacja wydaje się tu kluczowa. Pozwala ona badaczce oderwać się od form tekstowych i wziąć pod lupę działanie, a zatem uruchomić wy­ obraźnię etnograficzną, bez której nie sformułowałaby zasadniczych wniosków na temat ciszy i jej roli w konstruowaniu sprawczości. To właśnie uważne, etnograficzne wniknięcie w badaną społeczność pozwala Kościańskiej zgłosić wątpliwość co do zależności pomiędzy sprawczością a autonomią jednostki. Tego rodzaju wątpliwości nie miał na przykład przywoływany przez autorkę Anthony Giddens, który badań terenowych nie prowadził i miał tendencję do rozumienia podmiotowości w sposób zdekontekstualizowany. Książka Agnieszki Kościańskiej to rzadki przypadek publikacji, której trudno po­ stawić jakiekolwiek zarzuty. Można co najwyżej zadać autorce kilka pytań, które nie umniejszą jednakże wagi jej rozpoznań. Jedno z nich dotyczyć mogłoby zależ­ ności pomiędzy pozawerbalnie tworzoną sprawczością a zmianą. O ile Kościańska przekonująco naświetla przejawy sprawczości w najbliższym otoczeniu konwertytek (rekonfiguracja relacji rodzinnych), o tyle niewiele mówi na temat tego, czy owa sprawczość doprowadzić może do dogłębnej przemiany społecznej. Przypadek Gan­ dhiego i strategia biernego oporu sugerowałyby, że tak. Jednak autorka wątku tego nie podejmuje - czy nie do końca mieści się on w wypracowanej przez nią konce­ pcji? A może po prostu zbyt daleko wykracza poza rozważania na temat ról genderowych, do których badaczka wolała się ograniczyć? Co oczywiste, w książce nie sposób znaleźć odpowiedzi na wszystkie pytania, do postawienia których może ona zainspirować. Można ją natomiast traktować jako niezbędny punkt wyjścia do dal­ szych studiów - w szczególności na temat relacji między płcią a religią, zwłaszcza z uwzględnieniem polskiego kontekstu. Dorota Hall �Recenzje i noty recenzyjne 465 LITERATURA Beckford J. 2006 Teoria społeczna a religia, przeł. M. Kunz, T. Kunz, Kraków: Nomos. Kościańska A. 2001 Koło przemocy symbolicznej - o konfliktach wokół nowych ruchów religij­ nych, „Przegląd Religioznawczy” 199: 1, s. 119-130. 2004 Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, „(op.cit.,)” 19-20: 6-7, s. 12-13. Kubiak A. E. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny: kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN. Zimniak-Hałajko M. 2003 Raj oswojony: antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk: słowo/ /obraz terytoria. Urszula L e h r , U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskie­ go i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007, ss. 351, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-31-2. Na starość, jako jeden z etapów egzystencji człowieka, a jednocześnie katego­ rię kulturową, skierowały uwagę badaczki jej studia nad tradycyjnymi wierzeniami i obrzędowością wiejską Karpat Polskich, prowadzone w społecznościach wiejskich i w ścisłym kontakcie z ich członkami. Po kilku artykułach na temat ludzi starych opublikowała książkę będącą przedmiotem recenzji. Jest to monografia problemowa, napisana na podstawie intensywnych badań terenowych w dwóch wioskach: Małym Cichym i Istebnej, z dwóch regionów górskich - Podhala i Beskidu Śląskiego. Po­ dejmując problematykę wieku, zajęła się tym samym rzadko omawianym w polskiej literaturze etnologicznej, a jednym z podstawowych czynników biologicznych, sta­ nowiących o różnicach między ludźmi; czynników o wielkiej sile kulturotwórczej i wzrastającym obecnie znaczeniu, z powodu starzenia się wielu społeczeństw, w tym polskiego. Zmiana struktury demograficznej rodzi bowiem nowe potrzeby i stanowi wyzwanie dla nauki i praktyki społecznej w takich dziedzinach, jak przedłużenie aktywności zawodowej, lecznictwo i opieka społeczna oraz w wielu innych. Dwie pierwsze części pracy mają charakter wstępny. We „Wprowadzeniu” otrzy­ mujemy informację o stanie badań nad starością, ich historycznym rozwoju, zróż­ nicowanych kierunkach, w które zaangażowane są różne dyscypliny oraz o braku zainteresowania się nimi polskiej etnologii (s. 17, 18). Dowiadujemy się również o celu i charakterze badań podjętych przez autorkę. Celem tym jest ukazanie kul­ turowego wymiaru starości w jej wielorakich uwamnkoWaniach i przejawach, w wybranych wsiach góralskich, przedstawionej z uwzględnieniem ogólnej wiedzy �466 Rezenzje i noty recenzyjne 0 tym zjawisku. Dla określenia cech starości autorka sięga do jej przyczyn i skutków biologicznych, psychicznych, ekonomicznych i społecznych, korzystając z badań 1 ustaleń wielu dyscyplin naukowych: medycyny, psychologii, ekonomii, demografii oraz socjologii i zestawia je z materiałami z własnych poszukiwań. To właśnie dane z wieloletnich badań terenowych: wywiady, informacje autobiograficzne, obserwa­ cja, oparta także na uczestnictwie w życiu wiejskim, ankiety zebrane wśród uczniów miejscowych szkół, stanowią główną i cenną podstawę źródłową pracy. To do nich, chcąc zachować ich dokumentacyjną wartość, odwołuje się autorka, cytując w tek­ ście i umieszczając w załączonym aneksie wypowiedzi rozmówców, nie tylko ludzi starych, ale także przedstawicieli innych grup wiekowych mieszkańców badanych wsi. Uzupełnione zostały one przez materiały z archiwów rodzinnych, informacje otrzymane w instytucjach państwowych, samorządowych i kościelnych oraz artykuły z prasy lokalnej. Wyznaczniki kulturowego wymiaru starości - „wieku kulturowe­ go”, stanowiącego główny przedmiot zainteresowań, autorka odnajduje w statusie ludzi starych, ich pozycji w systemie społeczno-kulturowym, decydującej o sposobie odnoszenia się do nich rodzin i społeczności wiejskich, wpływającej na ich samo­ ocenę. W tymże „Wprowadzeniu” badaczka zamieściła także charakterystykę obu wsi. Stwierdziła w nich zanik pasterstwa i ograniczenie działalności rolniczej oraz poważną rolę turystyki. Różnica między nimi, poza położeniem i związanym z nim otoczeniem kulturowym oraz wielkością, polega także na występowaniu w Istebnej niewielkiej grupy ludności protestanckiej. Obie wsie osiągnęły w ostatnich latach po­ dobny poziom ekonomiczny, inaczej jednakże wykorzystują dla celów komercyjnych tradycyjną kulturę. Przy tej okazji autorka formułuje kolejny cel badawczy, jakim jest stwierdzenie, czy i w jakim zakresie podtrzymywanie dziedzictwa kulturowego i sytu­ acja społeczno-ekonomiczna wpływają na stosunek do ludzi starych (s. 22). Omawia ponadto zastosowane techniki i metody badawcze. W drugim, obszernym rozdziale wstępnym „Aspekty starości” autorka informuje o modelach starości odnajdywanych w różnych kulturach odległych w czasie i prze­ strzeni. Koncentruje się jednak na sposobach traktowania ludzi w podeszłym wieku w badanych wioskach. Stwierdziła wielość kryteriów stosowanych dla wyznaczenia granicy, od której zaczyna się starość: metrykalne, związane z aktywnością, sposo­ bem postrzegania rzeczywistości, stosunkiem do innych. Omawia warunki wyzna­ czające w badanych wsiach długość i jakość życia: pracę, pożywienie, mieszkanie, ubiór. Opisuje uroczystości urodzin długo żyjących mieszkańców, bardziej utrwalo­ ne w Istebnej, a mniej znane w Małym Cichym, upowszechniające się jednak pod wpływem mediów, w tym prasy lokalnej i działalności organów samorządowych. Obszernie przedstawia „konwenans” - wzory zachowań, zarówno ludzi starych, kontaktujących się z innymi, jak i w stosunku do nich, mających źródło w tradycji, między innymi w folklorze, lecz podlegających zmianom w wyniku przekształceń warunków życia i pod wpływem otoczenia zewnętrznego. Najistotniejsze w pracy są dwa rozdziały przedstawiające status i role ludzi sta­ rych w badanych wsiach. Pierwszy z nich, „Codzienność i święto”, koncentruje się na pozycji ludzi w podeszłym wieku w rodzinie i w domu, relacjach międzypokole­ niowych, rodzajach ich aktywności i użyteczności, miejscu w sąsiedztwie i w spo­ �Recenzje i noty recenzyjne 467 łeczności wiejskiej, roli wiary w życiu ludzi starych oraz ich uczestnictwie w czasie świątecznym i obrzędowym. Drugi, „Społeczność wiejska wobec starości”, ukazuje aktywność społeczną i kulturalną ludzi starych, w tym między innymi jako przeka­ zujących wiedzę o tradycyjnej kulturze regionu i biorących udział w działalności ze­ społów folklorystycznych oraz uprawiających twórczość artystyczną, akceptowaną i otrzymującą wsparcie nie tylko od instytucji państwowych i samorządowych oraz turystów, ale, poprzez nie, także w społeczności wiejskiej i w rodzinach. Omawia formy honorowania ludzi starych poprzez uroczystości organizowane przez organa samorządowe i popularyzowane przez media, opiekę w czasie choroby i niedołęstwa, współczesną formę dożywocia, a także stosunek społeczności wiejskiej do ludzi sta­ rych i jej reakcje na zachowania wobec nich w rodzinie. Pracę uzupełniają interesu­ jące fotografie, wykonane w większości przez autorkę, oraz tabele, diagramy i mapy, których wykaz nieoczekiwanie znalazł się na początku pracy, zaraz po spisie treści, a także fragmenty zapisanych relacji zamieszczone w aneksie. Praca ukazuje specyfikę występującego w badanych wioskach górskich obrazu starości jako „wieku kulturowego”, różnego w porównaniu z innymi terenami Pol­ ski. Specyfika tego obszaru została wyznaczona przez zespół takich cech, jak łącze­ nie gospodarstwa rolnego z innymi źródłami zarobkowania, wysoki procent rodzin wielopokoleniowych i członków kręgu familijnego żyjących w bliskim sąsiedztwie, silną dotąd więź lokalną w społecznościach wiejskich, przywiązanie do miejsca za­ mieszkania i lokalnych tradycji oraz starania o ich utrzymanie i wykorzystanie w ży­ ciu współczesnym, wreszcie swoisty konserwatyzm połączony jednak z otwarciem na świat, wywołanym napływem wypoczywających tu ludzi z zewnątrz i migracjami za pracą. Nie wyeksponowanym, lecz ważnym aspektem pracy są możliwości porównania dwóch badanych wiosek, gdzieniegdzie polegające nie tylko na zestawieniu danych, ale także wskazaniu różnic pozycji w nich ludzi starych. Odrębność wsi polega nie tylko na innym położeniu geograficznym, wielkości i funkcjach administracyjnych oraz obecności w Istebnej nielicznych protestantów, ale również sposobie organiza­ cji przestrzeni wiejskiej. W Istebnej są to „place” - jednostki terytorialno-sąsiedzkie, wpływające na silniejsze tam związki sąsiedzkie, bardziej ugruntowane tradycje instytucji, między innymi miejscowych Kościołów, a także działalności kulturalno­ -społecznej, prowadzonej od dawna w ramach choćby Macierzy Szkolnej oraz od­ działywanie silnych, okolicznych ośrodków kulturalnych w Cieszynie i Bielsku-Bia­ łej. Niezdecydowanie co do rozwinięcia porównawczego charakteru pracy znalazło wyraz w jej konstrukcji, w której nie ma wydzielonego miejsca przeznaczonego na analizę i konkluzje z dokonanego zestawienia materiałów z dwóch różnych wiosek. Dla przedstawienia zmian w statusie ludzi starych, jednego z celów pracy, ba­ daczka sięga po retrospekcję. Stosuje ją, wykorzystując informacje o przeszłości zawarte w materiałach z wywiadów oraz dokumentach i opracowaniach historycz­ nych. Interesująco omawia dawną instytucję chodzących po prośbie „numerowych”, objętych opieką gromady, zanikłąjuż w zasadzie instytucję „Chowańca” i bardzo już ograniczoną dożywocia - „wymowy”. Odnotowała opowieści o wywożeniu w prze­ szłości starych ludzi do lasu przez członków ich rodzin i pozostawianiu ich tam �468 Rezenzje i noty recenzyjne w celu spowodowania śmierci (s. 121), przypominające zachowania społeczności pozaeuropejskich, cierpiących na niedostatek żywności, takich jak na przykład Eski­ mosi, Czukcze czy Koriacy. Stwierdza, że trudno jest dziś ustalić, czy oparte były na faktach, czy też powstały i funkcjonowały na zasadzie moralitetu. Dostrzega zmiany w sytuacji ludzi starych po przyznaniu im rent i emerytur rolniczych, a także wydłu­ żenie się krótszego dawniej okresu niedołęstwa. Nie idealizuje przeszłości, nie widzi w badanych społecznościach cech kryzysu w położeniu ludzi starych, potwierdza wielokierunkowość zmian i brak możliwości jednostronnej ich oceny. Zmniejszył się i, dodajmy, zindywidualizował autorytet ludzi starych, polepszyły się jednakże materialne warunki ich życia (s. 128). Warto odnotować krytycyzm badaczki wobec zebranych wypowiedzi. Niejedno­ krotnie zaznacza, że nie uzyskała potwierdzenia otrzymanych relacji lub trudno udo­ wodnić ich autentyczność. Zabrakło jednak wyraźnego podkreślenia różnicy między przekazywaną w rozmowach wiedzą o „modelu” kultury jako zespole wyobrażeń o zachowaniach uznanych za właściwe i jej „wzorze”, informującym o względnie trwałej strukturze praktykowanych zachowań. Rozróżnienie to pomogłoby lepiej zrozumieć dystans między deklarowanymi wartościami a realizowanymi zachowa­ niami, dostrzegany przez badaczkę, wyjaśniany przez nią w zakresie obyczajowości, zresztą za innymi autorami, charakterem moralności wiejskiej jakoby „przewrotnej w swojej naturze” (s. 286). Książka Urszuli Lehr jest jedynym w polskiej literaturze etnologicznej opraco­ waniem przedstawiającym w tak wszechstronny sposób starość jako zjawisko kul­ turowe. Wykracza poza prace ograniczające się do praesens ethnographicum, nie poszukuje wyłącznie archaizmów, stanowi próbę całościowego ujęcia sytuacji lu­ dzi starych w kontekście współczesnego życia wsi, traktowanego w jego związkach z szerszym otoczeniem. Jest solidnie udokumentowana materiałami z badań tereno­ wych, uzupełnionymi innymi kategoriami źródeł, między innymi urzędowymi, pra­ sowymi i archiwalnymi, a tezy formułowane na podstawie tych badań konfrontowane są z obszerną, wielodyscyplinarną literaturą przedmiotu. Książkę można tym samym uznać za wskazującą miejsce badań etnologicznych w studiach wymagających inter­ dyscyplinarności. Zbigniew Jasiewicz �Recenzje i noty recenzyjne 469 Seweryn A. W i s ł o c k i, Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a praw­ dą. Between the Authorities and the Truth, wstęp Wojciech J. Burszta, uzupełnia­ jący rozdział „Wśród książek pana Teofila” Jerzy Prokopiuk, Katowice: Wydaw­ nictwo Naukowe „Śląsk” 2010, ss. 264 (tekst polski i angielski), 36 ss. barwnych reprodukcji dzieł Ociepki, ISBN: 978-83-7164-609-6. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat fenomen Teofila Ociepki nie dawał spokoju wielu autorom. Ociepka nie pozwalał się zaszufladkować, nie pasował do żadnej z przyjętych kategorii artystów-amatorów. Próbowano zaliczyć go do twórców ludo­ wych, uznać za jednego z naiwnych, udowadniać, że jego malarstwo rozwinęło się pod wpływem Henriego Rousseau, zwanego Celnikiem, reprodukcje dzieł którego były w Polsce w okresie międzywojennym rozpowszechnione. W okresie PRL próbowano go dopasować do założeń socrealizmu. Klasowo od­ powiadał wszelkim socjalistycznym założeniom, pochodził z nizin społecznych, nie miał wykształcenia, pracował w górnictwie (co prawda nie na dole, w kopalni, ale tego się już nie mówiło), więc jego wizje malarskie można było przedstawić jako reakcję górnika na pracę w podziemiu. Próbowano wypromować Ociepkę na świa­ towej rangi artystę „naiwnego” - i to zaliczenie Ociepki do kręgu ludowych malarzy naiwnych pokutuje do dziś. Nie poruszano tylko rzeczy najważniejszej: że wizje Ociepki były oparte na jego duchowości, że mimo braku formalnego wykształcenia był mistykiem i teozofem, członkiem-korespondentem oddziału niemieckiego Rosicrucian Fellowship (z siedzibąw Oceanside w Kalifornii) - Wspólnoty Różokrzyżowej założonej przez Maxa Heindla, a także członkiem loży masońskiej działającej w kręgach związanych z krakowskąASP. Jego twórczość była środkiem wyrażenia przeżyć wewnętrznych zwią­ zanych z problematyką etyczno-moralną, przede wszystkim - rodzajem moralitetów wynikających z aksjologii chrześcijańskiej i ontologii okultystycznej, ukazujących walkę dobra ze złem. Podobna wiara w misję uświadamiania ludziom potrzeby na­ prawy życia osobistego i społecznego występuje u wielu innych artystów nieelitarnych (określanych często jako „artyści z Bożej łaski”); na ogół jednak ich sztuka wypływa wyłącznie z założeń chrześcijańskich. Ociepka natomiast włączał w nią także, prócz elementów chrześcijańskich, i te, które wynikały z jego astrologicznego i mitycznego poznania świata niematerialnego. Uważał za swój obowiązek głoszenie okultystycznych „prawd Bożych”, wykorzystywał w tym celu zarówno swe publicz­ ne wystąpienia, jak i swą sztukę. Seweryn Wisłocki - chyba jedyny dziś polski etnolog poważnie zajmujący się te­ matyką nietypowych twórców, na siłę zaliczanych do „ludowych” bądź „naiwnych” - w swej pracy próbuje odkryć prawdziwego Ociepkę. Twórcę teozoficznego kręgu w swym rodzinnym Janowie, człowieka, który łączył rodzimy śląski folklor z astral­ n ą transcendentną wizją okultyzmu. To zetknięcie tematów z Pisma Świętego, pol­ skich i niemieckich traktatów okultystycznych oraz śląskich podań, miało, według koncepcji Ociepki, służyć zwróceniu uwagi ludzi na immanentnąjedność świata ma­ terii, astralnego i duchowego. Z tych źródeł wyrosła twórczość Teofila Ociepki, jego realizm magiczny, będący fenomenem artystycznym w skali światowej. �470 Rezenzje i noty recenzyjne Ociepka w pracy Wisłockiego nie jest jednak tylko artystą i mistykiem, jest też żywym człowiekiem z wszystkimi problemami życia. Nieraz naiwnym - miał na­ dzieję, że pierwsze podróże kosmiczne udowodnią jego racje, że kosmonauci odkryją na innych planetach (zwłaszcza na Saturnie) istoty, które on znalazł w literaturze okultystycznej. Nie były one wyłącznie tworami wyobraźni mistrza Teofila, jak pró­ bowano to przedstawiać. Nie wytrzymu je Ociepka twardych zasad pełnej abstynencji seksualnej obowiązu­ jącej wtajemniczonych, którzy chcą osiągnąć „kamień filozoficzny”, czyli mistyczną jedność z Bogiem, toteż żeni się z Julianną Ufhal (szalenie ciekawe są przytoczone w książce fragmenty jej pamiętnika). Żyjąc w kraju socjalistycznym, w którym tacy artyści jak on byli narażeni na naciski tworzenia sztuki propagandowej i w duchu socrealizmu, mógł działać swobodnie dzięki protekcji Izabeli Czajki-Stachowicz, kapitana Urzędu Bezpieczeństwa, związanej w latach międzywojnia z polską elitą artystyczno-intelektualną, osoby, która pierwsza poznała się na wartości artystycznej dzieł Ociepki. To głównie jej zasługą było wypromowanie w kraju i za granicą ślą­ skiego malarza-mistyka. Janusz Kamocki „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Kar­ lova, Filozoficka fakulta, Praha, ss. 170, ISSN 1803-9812. „Studia Ethnologica Pragensia” (SEP) to zupełnie nowe wydawnictwo naukowe Instytutu Etnologii Uniwersytetu Karola w Pradze (ukazujące się niezależnie od cza­ sopisma „Studia Ethnologica”). Jest związane z projektem badawczym „The Czech Lands in the Middle of Europe in the Past and Today”, realizowanym na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. Ukazuje się dwa razy do roku. Redak­ torem naczelnym jest Milos Tomandl, pracownik Instytutu Etnologii UK. W radzie wydawniczej zasiada szerokie grono specjalistów, w większości z zagranicy (ze Sło­ wacji, Polski, Niemiec, Słowenii, a nawet USA). Czasopismo ma następującą strukturę: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania” i „Recenzje”. Publikowane jest w języku czeskim, ale zamieszcza się również teksty w języku słowackim i polskim. Każda z prac w dziale „Studia” jest opatrzona stresz­ czeniem w języku angielskim. Więcej informacji (a także kontakt z redakcją) znaleźć można na stronie Instytutu Etnologii FF UK: http://www.etnologie.ff.cuni.cz. SEP nawiązuje do innego praskiego wydawnictwa: „Studia Ethnologica”. Łączy je podobna struktura oraz dobór tematów. Różni natomiast system recenzowania. „Studia Ethnologica Pragensia” podlegają podwójnemu procesowi recenzyjnemu. Zarówno cały tom, jak i każde studium z osobna są poddawane każdorazowo ocenie dwóch niezależnych recenzentów. „Studia Ethnologica Pragensia” służą prezentowaniu dorobku naukowo-badaw­ czego praskiego ośrodka etnologicznego, a także jego zamiejscowych współpra­ �Recenzje i noty recenzyjne 471 cowników. Tom inaugurujący wydawnictwo pokazuje, że jego profil nie jest ściśle związany z problematyką etnologii i etnografii Czech. Możemy w nim znaleźć opra­ cowania dotyczące krajów pozaeuropejskich, jak Kazachstan, Indonezja czy Meksyk. Jan Pargać, w tekście Prvnipokus o nezävislost Kazachstanu: Kazasska inteligence a nacionalni hnuti „Alaś” na podatku 20. stoleti, opisuje kształtowanie się ruchu nacjonalistycznego w Kazachstanie na początku XX wieku. Spolocenska apoliticka organizäcia u mexickych Nahuov Radoslava Hluśeka, to z kolei studium z zakresu antropologii społeczno-politycznej Indian meksykańskich. W tomie zamieszczono także artykuł dotyczący tradycyjnej kultury wysp indonezyjskich - rzadko eksplo­ rowanej przez środowiska naukowe naszej części Europy. Tekst Michaeli Rybkovej i Radmily Lorencovej, Torajskepohfebni rituäly a vliv socialni stratifikace na jejich podobu, opisuje zwyczaje pogrzebowe górali Toraja (wyspa Celebes-Sulawesi), w powiązaniu z miejscowymi układami społecznymi. Artykuł: Zmeny lokalnej Identity v dosledku ndsilnej geografickej relokacie, pió­ ra Silvii Letavajovej, poświęcony jest zmianom w percepcji tożsamości grupowej w warunkach przymusowej migracji. W latach 1987-1990 większość mieszkańców wioski Koś (zachodnia Słowacja) opuściła swoje siedziby wskutek katastrofy eko­ logicznej, wywołanej szkodami kopalnianymi. Wartość opracowania podnosi fakt, iż opiera się ono na badaniach terenowych autorki. Natomiast wszystkich zainte­ resowanych problematyką genederową zainteresuje tekst zatytułowany Harmonie v zivote źeny: Casopis pro hospodyne 1883-1893 a zrani jedne autorky (autorstwa Ireny Stepanovej). Znaleźć w nim można szczegóły współpracy pisarki i etnografki czeskiej Terezy Noväkovej z kobiecym pismem „Domaci hospodyne”, ukazującym się w Ołomuńcu w latach 1883-1893. W recenzowanym tomie znajdują się także opracowania metodologiczne i teore­ tyczne. Taki właśnie charakter ma praca K teoretickym aspektüm formoväni socialni identity, przygotowana przez Milośa Tomandla. Autor rozważa w niej między in­ nymi mechanizmy kształtowania się etniczności, poruszając ważne kwestie bada­ ne przez nauki społeczne i humanistyczne. Niezwykle interesujący jest także tekst Frantiśka Vrhela, otwierający tom: Vlastni jmena: Etnologickä reflexe, poświęcony refleksji etnologicznej na temat zasad nadawania nazw ludziom oraz przedmiotom. Autor przedstawia szerokie spektrum interpretacyjne tego zagadnienia, od klasycz­ nej po współczesną myśl etnologiczną. Dobrze, iż oprócz prac opierających się na ustaleniach własnych autorów w wydawnictwie znalazło się miejsce na opracowanie prezentujące refleksje innych uczonych. Dają one bowiem wgląd w najnowsze teorie i nurty w nauce światowej. W omawianym czasopiśmie odnajdziemy też oryginalne prace z zakresu badań historycznych. Na szczególną uwagę zasługuje tekst Oldricha Kaspara, Bohemika 15.-18. stoleti ve spanelskych, portugalskich a mexickych fondech, traktujący o cze­ skich źródłach pisanych (po łacinie, francusku, hiszpańsku, portugalsku, włosku) w Hiszpanii, Portugalii oraz ich amerykańskich koloniach. Informacje przedstawione w artykule pochodzą z kwerendy archiwów czeskich i zagranicznych, w tym także tych, które znajdują się w Ameryce Łacińskiej. Z lektury tekstu wynika, iż czeskie księgozbiory były gromadzone nie tylko w oficjalnych królewskich archiwach i pry­ �472 Rezenzje i noty recenzyjne watnych kolekcjach poszczególnych monarchów, ale także w bibliotekach rodów arystokratycznych czy archiwach klasztornych. Rekapitulując: „Studia Ethnologica Pragensia” to kolejne, niezwykle interesujące wydawnictwo etnologiczne zza naszej południowej granicy. Przedstawia ono zakres zainteresowań czeskich etnologów, a jednocześnie daje także polskim naukowcom szansę na zaprezentowanie własnych badań i refleksji szerszemu gronu odbiorców. Język (możliwość publikowania po polsku) oraz szeroka tematyka periodyku to, moim zdaniem, wystarczające argumenty do podjęcia takiej właśnie współpracy. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b90e50e47427c475c0f0501c4861dd12.pdf d3d96d21f213ef03311195286aed2496 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6207 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5791 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V. RECEN ZJE I N O TY R ECEN ZY JNE Thomas Hylland E r i k s e n, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, przeł. Joanna Wołyńska, Warszawa: Oficy­ na Wydawnicza Volumen 2009, ss. 350, ISBN: 978-83-7233-116-9. Klasyczni antropolodzy starali się uchwycić istotę kultury, obserwując i analizu­ jąc sposoby życia kultur lokalnych. Odpowiedzi na wielkie pytania szukali wśród wyodrębnionych, niewielkich społeczności. Można więc powiedzieć, że chodziło 0 „małe miejsca, wielkie sprawy”, i tak właśnie Thomas Hylland Eriksen zatytułował swoje wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej. Autor, świadom, że współczesny świat wymyka się opisom etnograficznym, takim jak za czasów Malinowskiego czy jeszcze Lévi-Straussa, broni antropologii jako wciąż mającej zastosowanie. Przekonuje, że wiedza o dalekich i dawnych spo­ łecznościach przyczynia się w dużym stopniu do zrozumienia wielu współczesnych zjawisk, jak migracje, urbanizacja czy czystki etniczne. Wychodząc od historii dys­ cypliny i przez cały czas się do niej odwołując, równolegle wprowadza czytelnika w gąszcz tematów współczesności, od kapitalizmu i praw człowieka po drużyny pił­ karskie i Internet. Poszczególne rozdziały odpowiadają najważniejszym zagadnieniom antropolo­ gii. Norweski antropolog rozpoczyna od krótkiej historii, w której w sposób zwięzły 1 klarowny omawia najważniejsze podejścia antropologiczne. Potem pisze o bada­ niach terenowych i ich interpretacji. Warto wspomnieć, że sam prowadził badania empiryczne na Trynidadzie i Mauritiusie. Kolejne rozdziały są już poświęcone klu­ czowym dla antropologii zagadnieniom, takim jak wymiana, pokrewieństwo, religia, płeć, wiek czy rytuały. Jednocześnie autor rozważa różne problemy, jakie stoją przed antropologią. Eriksen kilkakrotnie podkreśla wagę badań terenowych i fakt, że antropologia to nauka porównawcza. Tylko jak porównywać, jeśli nasze sposoby myślenia są różne? Czy przekład innej kultury na nasz język jest w ogóle możliwy? Autor pisze o fundamentalnym dla antropologii dylemacie: uniwersalizm versus relatywizm - w jakim stopniu wszystkie istoty ludzkie, kultury i społeczeństwa są do siebie podobne, a w jakim są zupełnie wyjątkowe? Chcąc porównywać, musimy stosować pojęcia teoretyczne neutralne kulturowo, „ludzkie uniwersalia”, takie jak system pokrewieństwa, podział pracy, walka płci, ozdabianie ciała itd. Zakładamy wówczas a priori, że wszystkie lub niemal wszystkie społeczeństwa mają pewne ce­ chy wspólne. Ale przecież są to terminy przez nas stworzone, jak więc możemy być pewni, że nie nadinterpretowujemy, nie zniekształcamy obrazu kultury, którą chcemy za pomocą tych terminów opisać? Przecież zjawiska takie jak rodzina mają w róż­ �356 Rezenzje i noty recenzyjne nych społeczeństwach czy kulturach zupełnie różne znaczenie i nie można twierdzić, że wszędzie są takie same. Małżeństwo aranżowane znaczy co innego na wsi w Pendżabie, a co innego wśród francuskiej arystokracji. Zatem czy to ta sama instytucja? Rozdział „Sposoby myślenia” Eriksen rozpoczyna od przypomnienia hipotezy Sapira-Whorfa, zakładającej, że sposób widzenia świata jest zdeterminowany przez język, i przywołuje przykład Indian Hopi, którzy nie mają wielu rzeczowników o podstawowym dla nas znaczeniu, na przykład tych odnoszących się do czasu, bra­ kuje im też standardowych koniugacji czasowników, występujących w językach indoeuropejskich. Omawia dalej różnice między rozmaitymi kulturowymi sposobami myślenia, trudnymi do porównawczego wyjaśnienia. Pisze, że tak, jak wiara w cza­ ro wnictwo może się etnocentrycznemu obserwatorowi wydać „nieracjonalna”, tak obce systemy klasyfikacji mogą jawić się jako niesystematyczne komuś, kto nawykł do zachodnich. Karamowie z Nowej Gwinei, na przykład, nie uważają kazuara za ptaka, wbrew ustaleniom ojca systematyki organizmów, Linneusza. Kazuar jest po­ dobny do strusia, ma pióra i składa jaja, ale nie lata. Dlatego Karamowie nie uważają go za ptaka. Z drugiej strony, klasyfikują oni nietoperze jako ptaki (stworzenia lata­ jące), chociaż my „wiemy”, że „naprawdę” są to ssaki. Trzeci, czwarty i piąty rozdział książki są poświęcone osobie społecznej, spo­ łecznościom i społeczeństwu. Eriksen, odwołując się do przykładu „dzikich dzie­ ci”, zajmuje się relacjami między naturą a społeczeństwem, ekologią a kulturą, pisze 0 fundamentalnej roli języka oraz o różnicy między statusem a rolą społeczną. Przy­ pomina też, że fakt, iż antropologia kładzie nacisk na to, co publiczne i społeczne, nie oznacza, że nie istnieje czy nie liczy się to, co prywatne. Autor przedstawia różne poziomy organizacji społecznej, pisze o normach i kontroli społecznej, socjaliza­ cji, etapach życia i rytuałach przejścia. Analizując przykłady z Afryki Zachodniej 1 z Karaibów, pokazuje różnice pomiędzy strukturami gospodarstw domowych, któ­ re mogą, według niego, rzucić światło na różnice między całymi społeczeństwami. W rozdziale „Osoba i społeczeństwo” skupia się na takich zagadnieniach, jak struk­ tura, organizacja, systemy społeczne i sieci, w tym sieci bez lokalizacji, jak Internet. Jednym z walorów książki jest to, że autor pisząc o klasycznych zagadnieniach antropologicznych, nie ogranicza się tylko do przykładów odległych w czasie i prze­ strzeni. Omawia trobriandzki rytuał kula, potlacz czy magurski kult przodków, ale przywołuje też rytuały nasze, zachodnie, współczesne. Podejmując kwestie płci, wieku i władzy w społecznościach odległych, nie zapomina o społeczeństwach nam bliskich. Pisząc o seksualności na egzotycznych wyspach, wspomina też o homo­ seksualistach w Norwegii, a rozważając kwestie klas i kast w przeszłości, pisze też o współczesnym zróżnicowaniu społecznym w Indiach. Tym samym buduje pomost pomiędzy antropologią klasyczną i współczesną. Bardzo ciekawe są ostatnie rozdziały poświęcone etniczności, nacjonalizmom oraz temu, co globalne, lokalne i glokalne. Autor prowokuje do zastanowienia, czy świat w dobie globalizacji staje się bardziej homogeniczny, zuniformizowany, czy jednak bardziej zróżnicowany, bo kultury zaczynają wreszcie „zdawać sobie sprawę”, że są kulturami. Pojawiają się też dylematy moralne, na przykład czy komercjalizacja afry­ kańskiej muzyki plemiennej nie niszczy jej. Albo innego rodzaju: czy każdy oby­ �Recenzje i noty recenzyjne 357 watel wielokulturowego państwa powinien mieć prawo do utrzymania tożsamości kulturowej, nawet jeśli pewne aspekty tej tożsamości (np. kary cielesne) są sprzeczne z obowiązującym prawem tego państwa? Oto wyzwania. Świat staje się dziś coraz bardziej skomplikowany i życie ludzkie nie jest już, jak pisze Eriksen, ani całkowicie lokalne, ani całkowicie globalne - staje się glokalne. Antropolodzy posługiwali się często takimi kontrastowymi parami, jak: magia i nauka, pismo i mowa, abstrakcyjny czas linearny i czas konkretny, społeczeństwa nowoczesne i społeczności tradycyjne. Tego typu dychotomii używano chociażby dlatego, że ułatwiały klasyfikację zjawisk społecznych i kulturowych, choć w isto­ cie nigdy nie dostarczały satysfakcjonującego empirycznie obrazu świata. Rozdział „Sposoby myślenia” dotyczy między innymi tych właśnie kontrastów. Już w kolej­ nym, „Wyzwanie wielu tradycji”, modelowanie dychotomiczne zostaje jednak pod­ dane krytyczne j ocenie, wskazującej na jego siłę, ale i ograniczenia. Eriksen wciąż podkreśla, że świat jest różnorodny. Nie jest czarno-biały, jest bar­ dzo kolorowy, może miejscami szary, ale nie czarno-biały. Społeczeństwa tradycyjne nie są takie same - na przykład dawne królestwa Indii i ludy pasterskie Afryki mają ze sobą niewiele wspólnego. W społeczeństwach (po)nowoczesnych istnieją ogrom­ ne różnice między takimi państwami, jak Japonia, Francja i USA. „Tradycyjne” i „nowoczesne” - to tylko typy idealne, we wszystkich społeczeństwach są obecne zarówno elementy tradycyjne, jak i nowoczesne. Nowoczesna polityka, pieniądze i państwo mogą współistnieć z kultami przodków, a ludzie żyjący w „nowoczesnych” społeczeństwach mogą zachowywać cechy „tradycyjne”, jak nepotyzm, spójność na poziomie wspólnoty czy wiara we wróżki. Zatem pojęcia „tradycja” i „nowocze­ sność” mogą być jedynie modelami do analitycznego organizowania faktów, ale w sensie empirycznym nie znajdują uzasadnienia. Zwłaszcza w dobie globalizacji, kiedy świat z całą pewnością nie jest już archipelagiem izolowanych kultur, a syste­ mem wielokrotnych, dynamicznych i swobodnych relacji. Tradycyjna antropologia była skoncentrowana na analizie społeczności lokal­ nych, odizolowanych wiosek. Można je było badać za pomocą obserwacji uczestni­ czącej, ponadto społeczności lokalne ujmowano jako grupy samowystarczalne. Dziś nikt już nie wyznaczy do analizy wyraźnie zamkniętego systemu. Kultury nie są ani zamknięte, ani wewnętrznie jednorodne. Faktu, że taki przedmiot badań jest „nie­ trwały”, byli zresztą świadomi już Franz Boas i Bronisław Malinowski. Powstało nawet pojęcie salvage anthopology, antropologii ratunkowej, antropologii „ocalenia od zapomnienia”. Wiadomo bowiem było, że te kultury rychło znikną. Ludy czy ple­ miona, które antropologowie badali w okresie kolonializmu, zostały włączone, choć w różnym stopniu, w większe systemy ekonomiczne, kulturowe i polityczne. Nie zawsze odbyło się to tak dramatycznie, jak obawiali się badacze. U Trobriandczyków, na przykład, modernizacja doprowadziła do zmian w organizacji politycznej, w gospodarce i polityce tożsamości, ale tradycyjny system pokrewieństwa i wymiany rytualnej nadal funkcjonuje, choć nie mają już one takiego samego znaczenia, jak wcześniej. Nie ulega wątpliwości, że modernizacja pociąga za sobą nieodwracalne zmiany kulturowe i społeczne. O ile dawniej było jasne, że antropolog bada „innych”, kultu­ �358 Rezenzje i noty recenzyjne ry obce, egzotyczne, to dziś ta granica się zatarła. Niemożliwe stało się jednoznacz­ ne rozróżnienie między „nami” (nowoczesnymi) a „nimi” (pierwotnymi). Również rozróżnienie „swój - obcy” zaczęło stwarzać problemy. Niemiecki etnograf może pod pewnymi względami mieć więcej wspólnego z kenijskimi przedstawicielami klasy średniej niż z neonazistowskimi skinheadami z własnego miasteczka. Skoro świat plemienny zanika, „inni” - główny przedmiot zainteresowań antropologów - się „wyczerpują”. Nadchodzi czas skupienia się antropologii na własnych społe­ czeństwach. Ogólnym argumentem za badaniami „u siebie” jest fakt, że podstawowe pytania odnoszące się do społeczeństwa i kultury dotyczą całego świata, a więc nas wszystkich. Poza tym, badanie „bardziej świadomych” „innych” nastręcza coraz więcej trud­ ności. Rezultaty antropologicznych dociekań są „im” już szerzej dostępne. Zmusza to badaczy do poważnego i ostrożniejszego podejścia, niż to miało miejsce w prze­ szłości. Antropolodzy tworzą niejako historię: ich ujęcia przyczyniają się do defi­ niowania świata w określony sposób. Nie zawsze są więc już mile widziani w wielu państwach Trzeciego Świata, które swojąhistorię współczesną chcą napisać same. Przed antropologią stoją nowe, złożone wyzwania, zarówno na poziomie teoretycz­ nym, jak i metodologicznym. Ponieważ nie sposób dziś jasno wyznaczyć autonomicz­ nych systemów do badania, coraz więcej antropologów interesuje się studiowaniem systemów, które nie mają określonych granic i przynależność do nich jest płynna, na przykład szpitali, igrzysk sportowych czy społeczności internetowych. Jak pisze Eriksen: „Głównym zadaniem antropologii nie jest już odkrywanie i opisywanie obcych sposobów życia po raz pierwszy, ale raczej zdawanie relacji z procesów zachodzących w różnych miejscach i na różnych poziomach w systemie globalnym” (s. 307). Eriksen przyznaje, że antropologia może nie odpowiadać na pytanie o sens życia, ale stara się pokazać, że istnieje bardzo wiele różnych sposobów uczynienia tego ży­ cia ważnym. Badania „innych” mogą nam służyć za zwierciadło, w którym ujrzymy nasze życie z innej perspektywy. Zobaczymy, że nasz sposób życia ma alternatywy. Dziś „inni” są wśród nas. Książka norweskiego antropologa to kolejna pozycja, po Antropologii Alana Bar­ narda, Antropologii kultury Wojciecha J. Burszty czy Swiecie człowieka - kwiecie kultury Ewy Nowickiej, która zasili zapewne spis lektur obowiązkowych na kursie antropologii. Jako lektura uzupełniająca z powodzeniem sprawdzi się na socjologii, archeologii czy filozofii. Dla osób, które nie wiedzą jeszcze nic o antropologii, może być po prostu interesującą książką, bo autor pisze prostym językiem, a naukową nar­ rację okrasza ciekawymi przykładami i anegdotami. Dzięki indeksowi i klarownemu układowi treści książkę można czytać selektyw­ nie, wyszukując tylko interesujące nas zagadnienia. By jednak pełniej zrozumieć antropologię jako dyscyplinę, warto ją przeczytać w całości. Książkę wzbogaca kil­ kanaście ramek, w których umieszczono biogramy wybitnych antropologów lub do­ pełnienia poruszanych zagadnień, jak: kanibalizm, zmysły, „anomalie etniczne” czy kluczowe debaty w antropologii. Niestety, są też niedopatrzenia, na przykład autor kilkakrotnie powołuje się na jakąś pozycję, umieszcza przypis, ale nie podaje jej w bibliografii (np. Giddens 2001 - na s. 145 i 314 czy Ingold 1996 - na s. 103). �Recenzje i noty recenzyjne 359 Dla bardziej zaawansowanych czytelników Małe miejsca, wielkie sprawy mogą okazać się zbyt „powierzchowne”. Jest to jednak pozycja przekrojowa, z założenia poruszająca bardzo wiele zagadnień, taki jest jej cel - wprowadzenie. Jeśli ktoś chce swoją wiedzę pogłębiać, może sięgnąć do sugerowanych na końcu każdego rozdziału dalszych lektur. Anna Jawor Krzysztof P i ą t k o w s k i , Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011, ss. 300, ISBN: 978-83-7729-083-5. Nie chcę przymykać oczu nafakty, lecz nie mogą one przesłonić mijasności myślenia Krzysztof Piątkowski Książka Krzysztofa Piątkowskiego należy do gatunku tych dzieł, które należy czytać w całości, od początku do końca. Jest w niej pewien zamysł i projekt, nieśmia­ ło prześwitujący przez główną narrację. Zwróćmy uwagę na wprowadzenie. Mamy w nim do czynienia z kolejnym streszczeniem historii antropologii XX wieku. Jest tam oczywiście zestawienie sprzeczności klasycznych antropologów, ocierający się 0 fetyszyzm podział na nich - starych badaczy, reprezentujących dominującą kulturę europejską monografistów, oraz na nas, z tym, że owo „nas” znika w postmoder­ nistycznym dyskursie o nieokreśloności znaku, zaniku jednej dominującej prawdy 1 nieskończenie multiplikowanej estetyzacji. Początkowo czytelnik może mieć wra­ żenie, że antropologia boi się tego, co zobaczyła za wyważonymi przez postmoder­ nizm drzwiami, zza których wyziera horyzont polityczności i zaangażowania. Czy nie potwierdza się to w uporczywym cytowaniu balijskich doświadczeń Geertza, gdzie amerykański badacz po raz pierwszy w dziejach antropologii wyraźnie zajmu­ je stanowisko? Jak autor podkreśla za Malinowskim, antropologię należy robić, a nie o niej mówić (s. 14). Na czym jednak to robienie antropologii miałoby polegać? Przede wszystkim na oddaleniu wulgarnie materialistycznego paradygmatu rzeczy jako rzeczywistości sa­ mych w sobie i oddzieleniu, jakiego dokonuje z jednej strony estetyka, a z drugiej semiologia, pomiędzy znakiem i przedmiotem odniesienia. Główny kontekst antro­ pologii, czyli odpowiedniość pomiędzy znakiem i rzeczą, zdaniem Piątkowskiego, rozdziela się i rozpuszcza w trakcie historycznego stawania się, od bezpośredniego uprawomocnienia rzeczywistości w Bogu, jak w średniowieczu, aż po swoiste roz­ puszczenie się podmiotowości w obrazach (Foucaultowska „śmierć człowieka”). Antropologia, według Krzysztofa Piątkowskiego, miałaby rejestrować takie obra­ zy w ich kulturowych kontekstach, które są jednocześnie horyzontem ich możliwości istnienia. Dzięki oderwaniu obrazu od jego standardowego odniesienia w rzeczywi­ �360 Rezenzje i noty recenzyjne stości i potwierdzenia w podmiocie stają się one rzeczywistością samą dla siebie, któ­ rej jedynym gwarantem jest inny obraz w ciągu symulakrycznej reprodukcji. Obrazy zbliżają się do tego, co zwykliśmy rozumieć pod pojęciem symbolu. W takim ujęciu symbol byłby funkcją obrazu (albo odwrotnie) i jego realność uzależniona byłaby od logiki odniesienia do interpretanta, niekoniecznie związanego z podmiotem. Zarów­ no obraz, jak i symbol odna jdywałyby swój punkt odniesienia w innym obrazie/symbolu i zarazem w nieskończonym ruchu interpretacji, w którym tylko cięcie w postaci podmiotu ostatecznie może zamknąć ciąg tej hermeneutyki. Podmiot, o jaki chodzi, to oczywiście antropolog, i tutaj, myślę, Piątkowski odnajduje jego rolę. Autor pisze: „choć kamera nie wytwarza indywidualnego, swoistego punktu widzenia, to potrafi w pewien sposób «wejść w grę» z dystansem wobec rzeczywistości. W tym sensie praktyka audiowizualna przypomina doświadczenie antropologiczne” (s. 16). Pozostając w kręgu metafor audiowizualnych, powiedzieć można, że autor sy­ tuuje się niejako na poziomie „montażu” obrazu antropologicznego, interesuje go, co sprawia, że dany symbol nasycił się akurat takim znaczeniem. Co stoi u podłoża rozumienia się ludzi bez słów? Kiedy, przy wtórze porozumiewawczego kiwnięcia głową, przywołując dany obraz, nie trzeba opatrywać go komentarzem? Piątkow­ ski zdaje się delikatnie suponować podwaliny pod nowy rodzaj antropologii, już nie zajmującej się własnym stylem, krytyką klasycznych tekstów czy udawaniem, że w przeciągu ostatnich 50. lat nic się nie zmieniło. Antropologia kontekstowa, bo tak ma się nazywać projekt sygnujący książkę, zdaje się w ogólnej formie jeszcze raz powracać do znanej analizy mrugnięć Geertza. Już nie sam opis gęsty jest tutaj przed­ miotem, ale to, co zjawia się jako jego tło, i chodzi o obszar, który zdradza się w za­ obserwowanym mrugnięciu, nieznacznym geście, „krótkim spięciu” rzeczywistości. By cokolwiek móc powiedzieć o rzeczywistości stojącej za „mrugnięciem”, trze­ ba móc cokolwiek powiedzieć o rzeczywistości. Spośród programowo wyznaczo­ nych ujęć rzeczywistości Krzysztof Piątkowski lokuje się po stronie konstruktywi­ zmu, rozumianego tutaj jako sposób kulturowego „ustawienia” się wobec rzeczy. Spór o status rzeczywistości oglądanej przez antropologów zostaje sprowadzony do opozycji pomiędzy realistami a konstruktywistami. Pierwsi twierdzą, że rzeczy­ wistość jest gdzieś „tam”, ale jeszcze nie znaleźliśmy sposobu, żeby ją adekwatnie przedstawić, natomiast drudzy, w swojej skrajnej wersji, idą pod ramię z radykal­ nymi postmodemistami postulującymi istnienie rzeczywistości tylko w jej szcze­ gólnych, kulturowych przejawach. Autor, choć deklaruje się jako konstruktywista, w jakiś sposób przyjmuje pewne założenia realizmu. Doskonale wiemy, że rzeczywi­ stość jest społecznym kontraktem, istnieje jednak gdzieś jej gwarant, niekoniecznie lokujący się w rzeczach. Innymi słowy, konstruktywizm Piątkowskiego akceptuje tekstualny charakter świata, jednak wierzy w istnienie czegoś, co byłoby twardym, choć niekoniecznie materialnym rdzeniem rzeczywistości. Postmodernizm w antro­ pologii „pobrudził” tekst, sprawił, że zaczęły pojawiać się w nim plamy zaburzające jego przejrzyste odnoszenie się do rzeczywistości kulturowej, stąd możliwa, a nawet wskazana, zbieżność literaturoznawstwa i antropologii. Skoro więc literaturoznawcy od dawna już ćwiczą się w geografii i geologii tekstu, antropologia kontekstowa siłą rzeczy musi przekroczyć w ich kierunku granice dyscyplin. �Recenzje i noty recenzyjne 361 Kontekst to, według Piątkowskiego, wyobrażeniowe tworzenie płaszczyzny od­ niesienia w sytuacji dialogu i spotkania. Jestbezpośredniąkonsekwencjąskierowania uwagi na kontakt z innym podmiotem. Wyłuszczony zostaje aspekt intersubiektywny komunikacji, kierując się w stronę świadomości kulturowej jako efektu dialektyki podmiot - podmiot. Podstawowy punkt wyjścia kontekstowej antropologii opiera się na zakorzenieniu w symbolicznym dziedzictwie, które tworzy płaszczyznę kulturo­ wego zjawiania się. „Teraźniejszość ciągle dyskutuje z przeszłością (poprzez realne, bądź symboliczne, np. mityczne, odniesienia), tworzy także projekcje przyszłości” (s. 71). Przeszłość tworzy kulturowe platformy, na których osadzone zostają osoby w momencie kontaktu, zetknięcia się z innym. Im wyższy stopień obcości, tym inten­ sywniejsze rozpoznanie się w symbolach i obrazach przeszłości. Dlatego propozy­ cja Piątkowskiego w pełni ukazuje się przez zestawienie ze sobą literatury i estetyki w antropologii. Literacki nacisk na dialogiczność, otwartość i polifoniczność dzieła, zestawiony z estetyką, uzupełnia refleksyjność - skoncentrowaną na stylu i języku - o hermeneutykę obrazu jako symbolu. Byłaby to etnografia estetyczna, gdyby nie nacisk na historyczność jako symboliczny fundament. Krzysztof Piątkowski powołuje się na trzy perspektywy, diachroniczne punkty mit, historię i pamięć. Pierwszy z nich - mit - rozumiany jest tutaj jako uzasadnienie, przez co zbliża się do ideologii, jako fałszywej świadomości. Mit tworzy samouzasadniające się, uniwersalne odniesienie dla kulturowego kontekstu działania. Dlatego też mit, jako kontekst, funkcjonuje, tworząc podwaliny pod tożsamość, a co za tym idzie także polityczność. Przykład mitu kosowskiego, przywołany przez Piątkow­ skiego, ilustruje, jak wielkie niebezpieczeństwo polityczne stwarza traktowanie mitu jako neutralnego światopoglądu. Musimy pamiętać, że w micie, jak w soczewce, sku­ pia się podstawowy antagonizm tworzący tożsamość grupową opartą na logice: „my - oni”. Mit jest ideologiczny nie dlatego, że zastępuje rzeczywistość, ale dlatego, że ją w ogóle stwarza. Antropolog winien być szczególnie wyczulony na momenty, w których opowieść mityczna staje się podstawą tworzenia narracji o przeszłości, innymi słowy: kiedy mit staje się historią. Jest pewien niezbywalny punkt, w którym mitologia zbiega się z historią, rozu­ mianą jako uprawniona narracja o przeszłości. Tym punktem jest Prawda - punkt odniesienia i punkt organizujący dla historycznej narracji. Jeżeli Eliade’owski mit wiecznego powrotu oferuje ruch kolisty, ciągle powracający do ekscesywnego wy­ darzenia powołującego tożsamość, to należy sobie postawić pytanie: dlaczego wydarzenie przybiera taką, a nie inną postać? Tutaj wkracza historia jako uzasadnie­ nie mitologii. Dyskurs prawdy tożsamości, z gruntu subiektywnej, zostaje podniesiony do rangi obiektywnej prawdy historycznej. Autor celnie wskazuje na ten niebezpieczny punkt zborny, przekonująco przedstawiając tkwiące w nim niebezpieczeństwa. „Wszelako między podziwem dla wielkiej poezji [romantycznej - M.R.] a «prawdą objawioną» mieści się cała nasza wyobraźnia, całe niebo i piekło Polaków” (s. 133). Dochodzimy tutaj znowu do momentu cięcia, w którym Piątkowski konfrontuje nas z tym, co za­ czyna przeświecać zza wyważonych drzwi, wstrzymuje się jednak przed ich przekro­ czeniem. Sam precyzyjnie wskazuje ten otwarty horyzont: „«Nie ma faktów, sątylko �362 Rezenzje i noty recenzyjne interpretacje», ale co ma być odniesieniem interpretacji, jeśli nie fakt? Rzecz (przed­ miot) podsuwa nam kryteria do interpretacji” (s. 115). Można odnieść wrażenie, że celowo zatrzymuje się w pół drogi, by pozostać w obszarze kontekstualnym, jednak sfera praktyki społecznej, kultury w działaniu, dopomina się o swoje prawa. Wszak jej konteksty są tylko nadbudową, i do tego twierdzenia prowadzi wprost tok wywo­ du. Kiedy więc Piątkowski przyznaje rację Nietzschemu, w stwierdzeniach będących podstawą konstruktywizmu, aż prosi się, by pójść dalej tą drogą i przyjąć je w pełni. Taka perspektywa w konfrontacji z tożsamościąjuż nie „dzikiego”, a Europejczyka, Polaka, podważa ustalone, esencjalistyczne jej fundamenty. Zadziwiające, jak łatwo antropolodzy zgadzają się co do konstruktywistycznego charakteru kultury obcych i jak jednocześnie, nieświadomie, pozostawiają w starych, dobrych ramach klasyczne założenia naturalności i niezmienności kultury własnej. Antropologia za wyważonymi przez postmodernizm drzwiami zobaczyła wycelo­ wany w siebie konstruktywistyczny palec. Po przełomie musieliśmy przyznać, że nie tylko kultura obcych jest ideologiczna jako forma zafałszowania rzeczywistości, ale jest taką także nasza kultura. Dlaczego, z kompulsywną wręcz werwą, antropolo­ gia zajęła się swoimi klasykami? Dlatego, że ich kryteria uzasadniające traktowanie innego jako ciekawego i egzotycznego przedmiotu równie dobrze stosują się wzglę­ dem naszej kultury. Zobaczyliśmy, jak łatwo jest przenieść twierdzenia klasyków na naszą kulturę, i to, być może, nas przeraziło. Książka Krzysztofa Piątkowskiego posiada prześwity, które wytrącają jej od­ czytanie z przewidywalnych torów. Projekt antropologii kontekstowej, która - jak chce autor - miałaby pełnić misję przygotowywania ludzi do współistnienia, jest wielce interesujący. Na tle wcieleń zbanalizowanego postmodernizmu w antropolo­ gii i miernej autoetnografii, propozycja Piątkowskiego jawi się jako odświeżający intelektualny powiew, i tak należy ją odczytywać. Choć w kilku miejscach recenzja ocierała się o krytykę, to nie powinno to przekreślać wartości książki. Tylko uważna lektura pozwoli dostrzec w niej subtelne sugestie dotyczące teorii i sposobu, w jaki można dzisiaj pisać antropologię. „Przyszłość nie kroi się w postaci homogenizacji kulturowego świata - jak wieszczono jeszcze niedawno. Czeka nas raczej współist­ nienie niejednorodnych wspólnot wielokulturowych, gdzie różnice się nie zniwelują, lecz będą się ostro konfrontować” (s. 273), a jak mówi niemieckie przysłowie: „zo­ stań moim przyjacielem albo urwę ci głowę”. Michał Rauszer �Recenzje i noty recenzyjne 363 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznaw­ cy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze 2007, ss. XV, 392, ISBN 978-83-87266-96-7; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010, ss. XXI, 282, ISBN 978-83-87266-28-8. Kiedy w 2002 roku ukazał się tom 1. Etnografów i ludoznawców polskich, znakomitąjego recenzję zamieścił w „Ludzie” (87: 2003, s. 314-317) Roman Bąk. Przy­ pomniano w niej między innymi złożoną historię, jaką to opracowanie przeszło od chwili pojawienia się pomysłu (w 1977 r.) do szczęśliwego wydania pierwszej czę­ ści, zaś wśród wielu komplementów oraz drobnych uwag krytycznych znalazł się też postulat, aby doczekało się ono w przyszłości piękniejszej, bardziej „dostojnej” szaty graficznej. Owo „marzenie”, jak określił je recenzent, wydaje się jednak mniej istotne w zestawieniu z faktem, iż prace nad tym, pod wieloma względami wyjątko­ wym słownikiem biograficznym kontynuowano, czego dowodem są dwa kolejne jego tomy. Przypomnijmy zatem, że interesujące nas dzieło realizowano poza strukturami instytucji naukowych, dzięki bezinteresownej - misjonarskiej wręcz pracy członków krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wspomnieć w tym miejscu należy o dr Ewie Fryś-Pietraszkowej, współredaktorce 1. i 2. tomu (zmarła w 2008 r.), dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, współredaktorce 1. tomu (zmar­ ła w 2009 r.) oraz dr Annie Spiss, współredaktorce wszystkich trzech tomów, a także doc. dr hab. Zofii Szrombie-Rysowej, współredaktorce tomu 3. Wspomniane Panie nie tylko podjęły się żmudnych procedur redakcyjnych, ale potrafiły też „zarazić” twór­ czym entuzjazmem autorów opracowywanych biogramów, wiele instytucji nauko­ wych, które bezpłatnie udostępniły materiały ikonograficzne, recenzentów poszczegól­ nych tomów słownika oraz wybitnego biografa prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego, który ową inicjatywę podjął się „namaścić” wymogami profesjonalnej biografistyki. Wszystkie z wymienionych prac wykonywano społecznie. Wydany w 2007 roku tom 2. Etnografów i ludoznawców polskich zawiera sto dziesięć biogramów, opracowanych przez osiemdziesięciu dziewięciu autorów. W tomie 3. zaś, wydanym w 2010 roku, odnajdujemy odpowiednio pięćdziesiąt dwa biogramy oraz jeden suplement (do biogramu Suli/Sary Benet z tomu 1.), przygoto­ wane przez czterdziestu dwóch autorów. Podobnie jak w tomie 1. słownika, tak w dwóch kolejnych częściach przyjęto tak zwany holenderski system układu haseł - w każdym z nich biogramy ułożone są alfa­ betycznie, poczynając od „A” i kończąc na „Z”. Taki wzorzec pozwala na publikowanie kolejnego tomu, kiedy odpowiednia liczba biogramów jest już gotowa do druku. Stąd też właśnie w tomie 2. i 3. znajdujemy biogramy osób, których działalność przypadała na XIX lub przełom XIX i XX wieku, między innymi H. Biegeleisena, M. Czaplickiej, A. Derewińskiej, M. Federowskiego, M. Gralewskiego, B. Hoffa, O. Kolberga, J. Konop­ ki, I. Kopemickiego, W. Nehringa, W. Szkolnika, W. Weryho (w tomie 2.), L. Barszczew­ skiego, J. Brandta, F. Ceynowy, J. Lompy, W. Sutora (w tomie 3.), a więc rzec można �364 Rezenzje i noty recenzyjne pionierów ludoznawstwa, jak i późniejszych kontynuatorów tej pięknej idei, związanych już z naukowym uprawianiem etnografii/etnologii w pierwszej połowie wieku XX (m.in. S. Ciszewski, A. Fiszer, B. Malinowski, S. Poniatowski), ale też uczonych, których dzia­ łalność przypada na drugą połowę ubiegłego stulecia (m.in. J. Olędzki, A.K. Paluch, E. Pietraszek, D. Tyłkowa). Najcenniejszym bodaj walorem omawianego wydawnictwa jest to, iż wśród bio­ gramów znakomitych naukowców, których dorobek jest powszechnie znany i wcale nierzadko szerzej już omówiony, zamieszczono życiorysy osób, których działalność znana jest tylko lokalnie bądź zupełnie nieznana, w wielu zaś przypadkach zapo­ mniana. Dzięki takiej koncepcji słownik staje się lekturą tworzącą nie tylko obraz rozwoju myśli naukowej związanej z etnografią/etnologią, ale również przekładania się owych teoretycznych rozważań na konkretne realizacje, służące szerokim krę­ gom społecznym. Mam tu na myśli w szczególności muzealnictwo etnograficzne, i to zarówno pawilonowe, jak i na wolnym powietrzu, oraz działalność regionalnych towarzystw i domów kultury. Oto bowiem bez trudu odnajdujemy, nie zapisane gdzie indziej, relacje mistrzów z ich uczniami, które czynią zrozumiałymi poczynania tych ostatnich, na przykład na polu muzealnictwa w zakresie kierunku tworzenia kolekcji muzealnych, naukowego ich opracowywania, w końcu kreacji ekspozycyjnych. Znaczną część biogramów opracowali autorzy, którym osoby opisywane były znane, niekiedy wręcz bliskie. Stąd wiele z opracowań wymyka się szablonowemu ujęciu bio­ grafii i tworzy barwny, nasycony emocjonalnie przekaz, pełen ciekawych szczegółów. Odwołam się tu raz jeszcze do recenzji Romana Bąka, który ową „niesubordynację” ko­ mentował następująco: „Smakowicie czyta się te portrety. Smakowicie mimo ich zwię­ złości... Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej etnografii/etnologii, zwykle «ukryci» za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swoich dokonań i losów. Abywały one rzeczywiście niezwykłe”. Już taka rekomendacja jest wystarczającą zachę­ tą do lektury recenzowanych 2. i 3. tomu Etnografów i ludoznawców polskich. Ponadto w dobie wszechobecnej, ulotnej, tchnącej niekiedy bylejakością informacji elektronicz­ nej, powstało dzieło trwałe, stanowiące manifestację solidarności środowiska, które pa­ mięć o sobie potrafiło ubrać w najbardziej szlachetną formę. Jan Swięch Barbara B a z i e l i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe lud­ ności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009, ss. 299, 167 il., ISBN 978­ -83-87266-08-0. Praca Ludowe tradycje... jest popularnonaukową monografią, przygotowaną (z dwoma wyjątkami) przez pracowników Muzeum Śląskiego w Katowicach. Zapo­ wiadany w tytule zasięg - województwo śląskie obejmuje kilka regionów. W kręgu zainteresowań autorów poszczególnych artykułów znalazł się Górny Śląsk, obszar �Recenzje i noty recenzyjne 365 przemysłowy oraz regiony jeszcze w dużej mierze tradycyjne, jak wsie Beskidu Ślą­ skiego i Żywieckiego. Należy zwrócić uwagę na podkreślone zawężenie zaintereso­ wania do „ludności rodzimej”, co oznacza, że nie uwzględniono osadników po 1945 roku. O kłopotach autorów przy przedstawianiu niezbyt porównywalnych obszarów napiszę dalej. Może trochę pomogłyby tu choćby konturowe mapy. Teksty opracowań zostały oparte na dwóch typach źródeł: „zastanych” - tu się­ gnięto do bardzo bogatej literatury, odnoszącej się do poszczególnych, analizowanych działów kultury, oraz „wywołanych” materiałach, zgromadzonych w czasie badań te­ renowych. Źródłem dodatkowym były opisy eksponatów znajdujących się w muzeum. Czas opisywanych procesów i zjawisk obejmuje wiek XIX i XX, w niektórych wypadkach także początek wieku XXI. Wszystkie teksty są wzbogacone licznymi, ciekawymi ilustracjami. Podkreślając walory opracowania, warto zwrócić uwagę na bardzo dobre, czasem wręcz drobiazgowe opisy dokumentujące dane działy kultury (np. za wzorowe uwa­ żam opracowanie rolnictwa, autorstwa Tomasza Liboski). Na uwagę zasługuje też rozdział o zespołach folklorystycznych - Krystyna Kaczko, pokazując współczesną aktywność kulturalną opartą na tradycjach folklorystycznych Śląska, tworzy jakby klamrę spinającą opisy tradycji (od XIX w.) ze współczesnością. Do omawianej monografii można jednak mieć szereg zastrzeżeń. Chyba naj­ ważniejszym, natury ogólnej, jest połączenie w jednym tomie i w poszczególnych artykułach tak różnych obszarów, jak przemysłowy Górny Śląsk i tak zwany „Zie­ lony Śląsk” - regiony górskie Żywiecczyzny czy Cieszyńskiego. Wydaje mi się to bardziej „winą” redaktorki niż samych autorów. W niektórych rozdziałach brak też prawie zupełnie materiałów z badań terenowych. Kończąc uwagi ogólne, chcę podkreślić bardzo staranne i ładne edytorsko przy­ gotowanie książki. Tom, jako praca zbiorowa i w założeniu popularnonaukowa, ma układ przejrzysty, a poszczególne artykuły prowadzą czytelnika poprzez kulturę opi­ sywanych regionów. Pracę poprzedza krótki wstęp Barbary Bazielich, sygnalizujący zawartość opracowania. Autorka zwraca w nim uwagę na trudności związane z obec­ nym zasięgiem administracyjnym województwa śląskiego i konieczność łącznego opisywania różnych obszarów przemysłowych Górnego Śląska i terenów górskich Beskidów. Ważny jest kolejny tekst - Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Dziedzictwo społeczno-kulturowe. Mówi on o uwarunkowaniach historycznych i geograficznych ksztahowania się i przemian kultury ludowej i plebejskiej oraz o zmienności granic pojęcia „śląskości”. Podkreśla też odmienność warunków życia na tym niejednoli­ tym obszarze, uwzględniając specyfikę Górnego Śląska. Według autorki, wpłynęło to na zróżnicowanie zachowań ludycznych i działalność stowarzyszeń lokalnych. W kolejnych artykułach zostały podjęte różne aspekty analizowanej rzeczywistości. Charakterystyką ziemiaństwa górnośląskiego, z uwzględnieniem przynależności narodowej: polskiej i niemieckiej, oraz jego wpływu na kulturę ludową wsi zajęła się Wiesława Korzeniowska. Zwraca ona uwagę między innymi na organizowanie przez nie­ których przedstawicieli ziemiaństwa infrastruktury kulturalnej i społecznej wsi (szkoły, biblioteki, orkiestry itp.). Większość tych działań wiąże z początkiem XX wieku. Nie w pełni uzasadniony wydaje się optymizm autorki - kontakty nie zawsze wyglądały tak �366 Rezenzje i noty recenzyjne „różowo”. Po procesie uwłaszczeniowym, jak wiadomo, miały miejsce liczne konflikty, a rozliczenia pouwłaszczeniowe prowadziły do wielu problemów społecznych. Tekst Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Rola rodziny w społeczności, wprowadza w problematykę społeczną. Autorka podkreśla różne warunki życia, a więc i kultu­ ry rodzin wiejskich oraz robotniczych, żyjących w osadach fabrycznych i kopalnia­ nych. Uwzględniając to zróżnicowanie (ale nie w pełnym zakresie), opisuje życie rodziny: zwyczaje narodzinowe, zawieranie małżeństw, wychowanie dzieci, ciekawe formy zagospodarowania czasu, a także formy świętowania. Tomasz Liboska, artykułem Tradycyjne rolnictwo, otwiera część tekstów opartych na zbiorach muzealnych i związanych z tematem badaniach terenowych. Autor rozpoczyna ważnym stwierdzeniem, że obszar Śląska nie różnił się od innych ziem aż do przełomu XVflI i XIX wieku, a zróżnicowanie było efektem rewolucji przemysłowej, wydziela­ jącej Górny Śląsk jako okręg przemysłowy. W opracowaniu zostały podkreślone ważne cezury czasowe (do drugiej połowy XVIII w., od końca XIX w. do I wojny światowej, międzywojnie, po 1945 r.), zwraca ono też uwagę na etapy modernizowania się narzędzi i technik rolniczych w poszczególnych okresach. Szczegółowe opisy zostały oparte na zbiorach muzealnych, badaniach w terenie i literaturze przedmiotu. Barbara Heidenreich, w tekście Budownictwo wiejskie, przypomina, że zaintere­ sowanie budownictwem ludowym sięga końca XVIII wieku, a w XIX i na początku XX wieku prace polskich i niemieckich badaczy ukazywały się w wielu publikacjach zbiorowych i czasopismach. Analizując zróżnicowanie omawianego obszaru, stwier­ dza, że drewniane, tradycyjne budownictwo ludowe na Górnym Śląsku zanikło, nato­ miast na terenach górskich województwa śląskiego (szczególnie w Beskidach) wystę­ puje jeszcze często. Podobnie przedstawia się sytuacja z kapliczkami i budownictwem sakralnym. Autorka opisuje dom mieszkalny, budynki gospodarcze, techniki. Odsyła do literatury przedmiotu, brak tu jednak „żywej” dokumentacji z badań terenowych. Innym mankamentem jest bardzo duże ujednolicenie podawanych nazw gwarowych (a jest literatura na ten temat, np. opracowania J. Basary, J. Siatkowskiego). W artykule Wnętrza mieszkalne. Meble. Sprzęty, Irena Białas zwraca uwagę na przełom w zagospodarowaniu przestrzeni chałupy chłopskiej (później „familoki” w osadach fabrycznych), jakim było uprzemysłowienie Górnego Śląska z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Były to zmiany w samym budownictwie wiejskim (a w konsekwencji rozbudowa i inne rozplanowanie wnętrza). W XIX wieku nasilił się też wpływ wzorów miejskich. Meble, w XIX wieku wytwarzane jeszcze głównie przez stolarzy wiejskich i małomiasteczkowych, w wieku XX często sąjuż fabrycz­ ne. Interesująca jest wzmianka, że najszybciej zanikały sprzęty malowane. Damian Adamczak w opracowaniu Rzemiosło i rękodzieło ludowe pisze, że wy­ roby drobnej wytwórczości rzemieślniczej i przemysłu domowego w XIX wieku sprzedawano głównie na targach i jarmarkach. Wiek XX to czas zanikania drobnej wytwórczości. Autor, opierając się na literaturze i zbiorach muzealnych, omawia ta­ kie zawody, jak ciesielstwo, bednarstwo, stolarstwo, kołodziejstwo, garbarstwo, szew­ stwo, rymarstwo, tkactwo, plecionkarstwo, koronkarstwo, kowalstwo, garncarstwo, młynarstwo. W poszczególnych częściach pracy odnajdujemy datowanie i lokalizację warsztatów. �Recenzje i noty recenzyjne 367 Tekst Bożeny Kubit, Sztuka ludowa, zawiera wiele powtórzeń (podobne zagad­ nienia są podejmowane w artykułach poświęconych sprzętom drewnianym i ich zdobnictwu, a także budownictwu). Ciekawa jest część dotycząca plastyki obrzędo­ wej, ale o tym też jest mowa w opracowaniu Doroczne zwyczaje i obrzędy. Autorka określa czas największego rozkwitu sztuki ludowej na XIX i początek XX wieku. Zwraca uwagę na niektóre formy nabywania wytworów, jak na przykład kupowanie obrazów (zwykle o tematyce sakralnej) na odpustach i u wędrownych obraźników (obrazy malowane na podstawie zdjęć ślubnych). Z wiekiem XIX wiąże też rozkwit malarstwa na szkle oraz wycinanie z blachy sylwetek świętych, malowanych i wie­ szanych w kapliczkach i na drzewach. Zauważa, że malowanie na płótnie, szkle i pa­ pierze na początku XX wieku wyparła moda na oleodruki. Omawiając rzeźbę, zwraca uwagę na rzeźby w kapliczkach oraz kamienne krzyże - „Bożej Męki”, występujące głównie na Górnym Śląsku. Zajmuje się również zdobnictwem związanym z cerami­ ką, plecionkarstwem, zabawkami, instrumentami muzycznymi i kowalstwem. Krystyna Kaczko, w artykule Plastyczna twórczość nieprofesjonalna, precyzuje tytułowe określenie, zwracając uwagę, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat twórców działających w jej obrębie nazywano najczęściej ludowymi, naiwnymi, niedzielnymi czy prymitywnymi. Uważa, że żadne z tych określeń nie identyfikuje jednoznacznie ich twórczości - prezentuje ona różny poziom artystyczny i różne formy wyrazu. Wraz z uprzemysłowieniem na Górnym Śląsku pojawiła się w XIX wieku robotnicza twórczość plastyczna, związana z odkryciem nowego materiału - węgla. Autorka omawia także główne skupiska współczesnych twórców i podkreśla, że dużą rolę w rozwoju sztuki nieprofesjonalnej mają muzea oraz liczne przeglądy i konkursy. Barbara Bazielich, w tekście Ubiór ijego formy zdobnicze. Zróżnicowanie i prze­ miany, zwraca uwagę na zróżnicowanie świątecznego stroju ludowego, sięgające XV-XVI wieku i rozbicia Śląska na księstwa oraz dominia. Wskazuje na znaczenie idei odrodzenia oraz wpływ wzorów mieszczańskich i szlacheckich. Można mieć jednak wątpliwości w odniesieniu do tej tezy, bowiem był to okres poddaństwa, a bo­ gatych, wolnych chłopów nie było zbyt wielu. Autorka stwierdza, że do początków XX wieku odzież chłopska była prosta i z prostych tkanin. Należało chyba zazna­ czyć, że różne były ubiory codzienne i odświętne, różne także zależnie od przyna­ leżności do określonej warstwy chłopskiej. W rozdziale znalazło się omówienie tka­ nin używanych do szycia ubiorów oraz przedstawienie zróżnicowania, skupiające się głównie na ubiorach odświętnych, z podkreśleniem bogatych strojów z regionów Beskidów, ubiorach robotniczych z obszarów uprzemysłowionych, wreszcie elemen­ tach zdobniczych. Interesujące uwagi dotyczą ubioru osadników niemieckich z koń­ ca XIX wieku. Artykuł zawiera również ciekawe refleksje na temat żywotności ele­ mentów stroju ludowego i jego obecnej kondycji, zależnie od regionu. Krystyna Kaczko, w kolejnym artykule, Doroczne zwyczaje i obrzędy, zwraca uwagę na powiązanie zwyczajów i obrzędów tak z porami roku, jak i kalendarzem świąt kościelnych. Omawia cykle: Adwent - Boże Narodzenie - Nowy Rok - kar­ nawał - zwyczaje wiosenne (w tym Wielkanoc) jako formy synkretyczne, łączące obrzędy „kościelne” i elementy magiczne z wierzeń przedchrześcijańskich. Z obrzę­ dowości „świeckiej” (chociaż również zawierającej elementy chrześcijańskie), od­ �368 Rezenzje i noty recenzyjne najdujemy nasycony wróżbami dzień św. Andrzeja, sobótki (św. Jan), zwyczaj sta­ wiania „maja”, godzenie służby na Nowy Rok, dożynki. Omówione zostały też grupy kolędników, przy czym uwzględniono czas i miejsce ich pojawiania się. Agnieszka Przybyła-Dumin, w tekście Lecznictwo i wierzenia magiczne, analizu­ je wierzenia magiczne, zwracając uwagę na dobrze jeszcze zachowane przekonanie o „zauroczeniu”, czyli rzucaniu uroków. Brak jednak przykładów z terenu. Magiczne działania zabezpieczające, dotyczące narodzin, małżeństwa i śmierci, pokazane są też tylko w oparciu o literaturę. Autorka uwzględnia jednak zachowania stosowane jeszcze na co dzień (np. związane z kominiarzem, stukanie w niemalowane itp.). W opracowaniu Tradycje kulinarne, Irena Białas podkreśla dawną samowystar­ czalność gospodarstw chłopskich w zakresie produktów używanych do przygoto­ wania posiłków. Tak było na całym obszarze aż do końca XVIII wieku. Charaktery­ styczne w tym okresie było również jedzenie potraw gotowanych. Dopiero koniec XIX wieku wprowadził praktykę przygotowywania kanapek z chleba (do pracy, dzieciom do szkoły). Dobór potraw był związany tak z porami roku, jak i wymaga­ niami roku kościelnego (post). Zróżnicowanie terytorialne dotyczyło natomiast, już od początku XIX wieku, podziału na Śląsk przemysłowy i tereny górskie. Specjalne „menu” odnosiło się również do pór roku, świąt czy wesela. Szkoda tylko, że autorka nie zilustrowała tych stwierdzeń przykładami z terenu, zwłaszcza aktualnymi. Krystyna Turek (.Pieśni ludowe) zajmuje się z kolei ludowymi pieśniami obrzędo­ wymi - rodzinnymi, dotyczącymi poszczególnych świąt kościelnych i związanymi z pracą w polu (pieśni żniwne). Wyróżnia też tak zwane pieśni powszechne (koły­ sanki, liryczne) i wojskowe. Omawia specyfikę pieśni górnośląskich, uwzględniając zróżnicowanie obszaru i podkreślając cechy charakterystyczne pieśni terenów gór­ skich. Szkoda tylko, że nie pokazano ich żywotności i dokładniejszej lokalizacji. Artykuł Krystyny Kaczko, Zespoły folklorystyczne i ich rola w utrzymaniu trady­ cji własnego regionu, stanowi ważny akcent współczesny. Po ogólnych stwierdze­ niach o cechach folkloru i jego przechodzeniu w folkioryzm, autorka podkreśla, że województwo śląskie jest regionem bogatym w żywy folklor (może raczej folkloryzm), a tradycje śpiewania i muzykowania sąbardzo stare (wskazuje np. na działal­ ność Towarzystw Śpiewaczych czy Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”). Ważne jest podkreślenie podobieństw z innymi regionami Polski po migracjach ludności na ten teren po 1945 roku. Żywa działalność różnych zespołów folklorystycznych jest dokumentowana na przykład w tabelach prowadzonych od roku 1970 dla zespołów biorących udział w dwóch przeglądach: w Chorzowie i Zebrzydowicach. Kończący monografię tekst Marii Lipy-Kuczyńskiej, Muzea, stowarzyszenia działające w zakresie etnografii, stanowi przegląd działalności muzeów i stowarzy­ szeń na rzecz dokumentacji i popularyzacji kultury województwa śląskiego. Anna Szyfer �Recenzje i noty recenzyjne 369 Katarzyna M a r c o 1, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Ślą­ ski w Katowicach 2008, ss. 267, ISBN: 978-83-87266-47-9. Badania nad folklorem charakterystycznej grupy społecznej, jaką są dzieci, się­ gają korzeniami XIX wieku. Wymienić należy tu pionierskie prace: E.B. Tylor, The History o f Games (1879), A. Gomme, Traditional Games o f British Children (1894­ -1897), H. Carrington Bolton, The Counting-out Rhymes o f Children, their Antiquity and Wide Distribution: A Study in Folk-lore (1888). W Polsce początek zainteresowań spontaniczną twórczością dzieci wiąże się z ro­ kiem 1888, kiedy to na łamach „Wisły” opublikowano apel zachęcający czytelników do rozpoczęcia akcji zbierania rymowanek dziecięcych. Jednak renesans badań nad subkulturą dziecięcą miał miejsce dopiero w latach 70. XX stulecia, za sprawą Jerze­ go Cieślikowskiego (Wielka zabawa. Folklor dziecięcy. Wyobraźnia dziecka. Wier­ sze dla dzieci, 1967; Literatura i podkultura dziecięca, 1975) i Doroty Simonides (Współczesna ustna twórczość dzieci, w: Poezja i dziecko, 1973; Telewizja a folklor słowny dzieci, „Literatura Ludowa” 1974: 3; Współczesny folklor słowny dzieci i na­ stolatków, 1976; Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystycz­ ne, 1985; O współczesnych pamiętnikach dzieci. Monografia folklorystyczna, 1993). Cieślikowski i Simonides zainicjowali w Polsce badania nad ustną twórczością dzieci i nastolatków, eksponując kulturotwórcze walory tego repertuaru. Wcześniej badacze kierowali się opinią że tylko osoby dorosłe mogą być twórcami i nosicielami folklo­ ru. Nie zwracali uwagi na potrzeby psychiczne dzieci, sądzili, że jedynie przejmują one treści przekazywane przez dorosłych. Cieślikowski i Simonides udowodnili, że dzieci miały i mają własny repertuar, w którym funkcjonują nie tylko formy archa­ iczne, ale i nowe teksty, wszystkie zaś poddawane są ciągłym innowacjom. Dzieci nie tylko więc przejmują wzory przekazywane im przez dorosłych, ale same tworzą teksty, które następnie przekazują sobie nawzajem. Według Doroty Simonides: „stoją tu obok siebie archaiczne relikty z nowoczesnymi realiami” (Simonides 1985: 6). Książkę Katarzyny Marcol o ustnej twórczości dzieci na pograniczu polsko-cze­ skim można uznać za świadomą kontynuację liczących ponad 130 lat badań nad spon­ taniczną twórczością dzieci. Autorka dowodzi ciągłości zainteresowań naukowych repertuarem młodych twórców. Monografię tę postrzegam jako rzetelną odpowiedź na wcześniejsze sugestie specjalistów, nie tylko postulujących kontynuację prac, ale i upominających się o uzupełnienie rozpoczętych badań o ujęcie diachroniczne, gdyż ogląd z perspektywy synchronicznej może okazać się niewystarczający. W ciągu tych lat przekształceniom podlegała struktura rodziny i środowisko wychowawcze, upowszechniły się środki masowego przekazu, między innymi Internet, zmieniły się więc i same dzieci, a także ich zainteresowania. Wniosek jest jednoznaczny: trzy dekady wystarczyły, by w twórczości ustnej dzieci mogło dojść do poważnych mo­ dyfikacji. Novum książki Marcol można upatrywać w uzupełnieniu badań Jerzego Cieśli­ kowskiego, Doroty Simonides, a także Krystyny Pisarkowej o kontekst interetniczny. �370 Rezenzje i noty recenzyjne Obszarem badań jest tu pogranicze polsko-czeskie. Folklor dzieci mieszkających po obu stronach Olzy nie był do tej pory przedmiotem systematycznych i szczegóło­ wych badań. „Ze względu na położenie geograficzne - ocenia autorka - region ten [Śląsk Cieszyński - B.K.] zaliczyć można do terenów kontaktowych, stykowych, leżących na granicy między etnikami, co z kolei ma zasadniczy wpływ na procesy kulturowe tu zachodzące” (s. 7). Cieszyńskie jest bowiem zróżnicowane pod wzglę­ dem językowym, narodowościowym i religijnym. Skomplikowane dzieje polityczne tego regionu spowodowały, że język urzędowy zależał od władz administracyjnych państwa, które sprawowało tu władzę, natomiast językiem „domowym” pozostawała gwara (Labocha 1997). Poważnym wyróżnikiem pogranicza polsko-czeskiego jest sytuacja wyznaniowa (duże skupisko wyznawców Kościoła ewangelicko-augsbur­ skiego). Luteranizm jest uważany przez mieszkańców Zaolzia za nośnik wartości narodowych i tożsamościowych. Protestanci stanowią tu zdecydowaną większość, jednak obok nich mieszkają wyznawcy innych religii: katolicy, do II wojny świato­ wej - Żydzi (Chmiel, Drabina, red., 2000). Tak duża różnorodność, na wielu płasz­ czyznach, nie może pozostawać bez wpływu na kwestie tożsamościowe ludności rodzimej Śląska Cieszyńskiego. Zarysowana tu w skrócie sytuacja ma na badanym przez Marcol obszarze poważny wpływ na ustną twórczość dzieci. Uwarunkowania historyczne spowodowały, że współcześnie dzieci z Zaolzia w swym repertuarze za­ chowują wiele tradycyjnych tekstów przekazywanych gwarą, natomiast po polskiej stronie Olzy dominują utwory w języku literackim, o mniejszym nacechowaniu re­ gionalnym. „Kontekst, w jakim przekazywane są treści folklorystyczne, jest istotnym czynni­ kiem warunkującym jego funkcje, poetykę i zasób treściowy. Sytuacja folklorystycz­ na - podkreśla Marcol - wpływa znacząco także na kształt ustnej twórczości dzieci, która rozwija się tu w odmiennych warunkach: po prawej stronie Olzy w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo, na Zaolziu zaś w środowisku wielokulturowym” (s. 7). Wyjątkowość folkloru słownego dzieci zaolziańskich polega na tym, że two­ rzony jest on i przekazywany na obszarze zróżnicowanym kulturowo. Co więcej, twórczość małych Polaków wchodzi w interakcje z twórczością dzieci czeskich, wza­ jemnie się uzupełniając i wzbogacając, gdyż - jak wiadomo - konfrontacja różnych zjawisk folklorystycznych sprzyja wzajemnym zapożyczeniom. Biorąc pod uwagę sytuację zróżnicowania interetnicznego, autorka dokonuje analizy komparatystycznej materiału zebranego po obydwu stronach Olzy. Katarzyna Marcol, opierając się na wieloletnich badaniach terenowych, nie tylko ujawnia rodowód transmitowanych tekstów, ale również interesuje się związkami kulturowymi oraz tendencjami rozwo­ jowymi repertuaru przekazywanego w trakcie bezpośrednich kontaktów, w sytuacji nieoficjalnej (w domu, w szkole po lekcjach, na podwórku). Tylko w takich warun­ kach możliwe jest wyzbycie się przez dzieci autocenzury. Autorka podzieliła książkę na pięć rozdziałów. W pierwszym z nich, „Badania własne”, jak wskazuje tytuł, przedstawia swój warsztat badawczy, pisząc o stosowa­ nych metodach oraz o trudnościach, jakie napotkała w trakcie prowadzonych badań terenowych. Rozdział drugi poświęca specyfice społecznej, politycznej i kulturowej Śląska Cieszyńskiego jako pogranicza etnicznego. Omawia zawiłości polityczne na �Recenzje i noty recenzyjne 371 tym obszarze, sytuację językową, wyznaniową i związane z tym problemy tożsamo­ ściowe mieszkańców. W trzeciej części książki, „Z badań nad folklorem rówieśni­ czym”, autorka koncentruje uwagę na propozycjach klasyfikacji repertuaru dzieci oraz próbie opracowania własnej typologii. Trzon książki stanowi kolejny rozdział, o poetyce twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim, w którym Marcol analizuje przykłady słownego folkloru dzieci po obu stronach Olzy, zgromadzone podczas badań terenowych. W ostatnim rozdziale podkreśla, na czym polega od­ mienność i wyjątkowość repertuaru zaolziańskiego. Ze względu na wielofunkcyjność twórczości dzieci jej badanie wymaga uwzględ­ nienia różnorakich założeń metodologicznych. Za nadrzędną metodę badaczka uzna­ je wywiad jawny, nieformalny, prowadzony w bezpośrednim kontakcie z informa­ torami. Nie ma on sztywnych reguł, zatem jeśli relacje są niejasne lub wymagają uzupełnienia, można zadawać dodatkowe pytania, prosić o wyjaśnienie. Wywiad nie­ formalny daje wrażenie swobodnej rozmowy, dzięki czemu informatorzy nie stresują się, są bardziej otwarci. Autorka stosuje też wywiady grupowe, które pozwalają uzy­ skać relacje większej liczby osób. W ich trakcie młodzi informatorzy chętniej udzie­ lają odpowiedzi, wzajemnie zachęcając się do mówienia, a wypowiedź jednej osoby motywuje pozostałe. W zgłębieniu folkloru dziecięcego pomocny okazał się kwe­ stionariusz zawierający pytania otwarte, które dotyczą zabaw słownych i słowno-ruchowych znanych dzieciom, źródeł ich pochodzenia, kontekstu sytuacji wykonaw­ czej, partnerów zabawy, intencji i odczuć towarzyszących zabawowym czynnościom dzieci. Dla zobiektywizowania badań Marcol zastosowała ten sam kwestionariusz po obydwu stronach granicy. Katarzyna Marcol, poddając analizie repertuar dzieci na pograniczu polsko­ -czeskim, stara się odpowiedzieć na kilka istotnych pytań: co w repertuarze dzieci polskich i zaolziańskich jest tożsame? Na czym polega specyfika repertuaru zaol­ ziańskiego? Jaki wpływ na ustną twórczość dzieci ma środowisko wielokulturowe, w którym funkcjonują teksty i ich nosiciele? Badaczka dowodzi, że folklor słowny dzieci na pograniczu polsko-czeskim cechuje się spontaniczną żywotnością. Tezy swe każdorazowo ilustruje wieloma przykładami. Ponadto bogactwo folkloru słow­ nego dzieci dokumentuje opracowana przez nią antologia (363 przykłady dziecię­ cych zabaw słownych, zob. Aneks, s. 229-267). O zastosowanej w odniesieniu do zebranego materiału typologii decyduje tu kry­ terium funkcjonalne. Natomiast Simonides uporządkowała samorodną twórczość dzieci według gatunków. Wybór innego kryterium przez Marcol wzbudza pewne za­ strzeżenia - teksty dzieci są bowiem polifunkcyjne i zazwyczaj posiadają wiele wa­ riantów. Badaczka organizuje zebrany materiał następująco: Rymowanki dla zabawy. Wierszyki, wołanki; Rymowanki o funkcji pragmatycznej. Wyliczanki; Rymowanki o funkcji impresywnej. Rymowanki z imionami, przezywanki, rozkazywanki, prowokanki; Zagadki; Skrętacze językowe; Adynata; Przysłowia; Opowieści komiczne; Opowieści sensacyjne. Autorka przypomina, że słowo pełni w repertuarze dzieci nie tylko funkcję ko­ munikacyjną, ale realizuje równocześnie potrzebę zabawy. Nie podlega wątpliwo­ ści, że konieczność zabawy odczuwają wszyscy, zabawa (także słowna) istnieje „od �372 Rezenzje i noty recenzyjne zawsze”, jest ona jedną z naturalnych potrzeb ludzi i zarazem form ludzkiej egzy­ stencji, obok pracy i nauki. Autorka konkluduje: „owe igraszki słowne, do których należąniewątpliwie twory folkloru słownego, sąuwolnieniem od ciężarów realności, dają swobodę kreowania rzeczywistości według własnego poczucia piękna” (s. 103). Prócz funkcji zabawowej (która dominuje), teksty dzieci pełnią także funkcję prag­ matyczną, jak na przykład wyliczanki, które służą wskazaniu osoby rozpoczynającej zabawę. Są one podporządkowane konkretnym regułom gry. Teksty, przekazywane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, zaspokajają potrzeby estetyczne ich no­ sicieli (wyczulają na piękno języka, cieszą brzmieniem, wywołują skojarzenia, za­ skakują) oraz ekspresyjne, gdyż służą „uwolnieniu” uczuć zarówno pozytywnych, jak i negatywnych (np. opowieści sensacyjne). Utwory o funkcji impresywnej skie­ rowane do rówieśników wywołują w nich reakcje złości lub gniewu (np. rymowan­ ki „wokół” imion). Rozwiązywanie zagadek jest dobrym ćwiczeniem umysłowym. Teksty folkloru dziecięcego eksponują także normy i zasady panujące w grupie ró­ wieśniczej. Nawet, jeśli kreują świat „na opak” (jak adynata), to dzieci mają tego świadomość. Potrzeba tworzenia tego typu tekstów wynika z chęci negowania spo­ łecznie obowiązujących zasad. Mali twórcy posiadają bogatą wyobraźnię i zdolności językowe. Nie można zapominać także o odróżniająco-integrującej funkcji zabaw słownych, charakterystycznej dla tak specyficznego terenu, jakim jest pogranicze et­ niczne. Na uwagę zasługuje fakt, że analizę folkloru słownego dzieci wzbogaca autorka 0 wątek wpływu mediów na ich repertuar. Badania te zainicjowała Simonides w la­ tach 70. ubiegłego stulecia. W tej dziedzinie zaszły jednak poważne zmiany. Jak ocenia Marcol: „w zabawach uwidaczniają się inspiracje kulturą popularną, która dociera do świadomości najmłodszych za pośrednictwem środków masowego prze­ kazu, Internetu i gier komputerowych” (s. 196). W tej sytuacji mass media doprowa­ dziły do tego, że folklor słowny współczesnych dzieci jest tylko częściowo tożsamy z repertuarem pokolenia ich rodziców. Stanowią one niewątpliwe źródło inspiracji, wpływają też na wyobraźnię młodych odbiorców, podsuwają im gotowe wzorce wizualne. Marcol udowadnia, że zakres inspiracji przekazami medialnymi nie jest identyczny po obydwu stronach Olzy. Dzieci mieszkające po stronie czeskiej przed­ kładają tradycyjne formy folkloru, które przez swą żywotność są bardziej odporne na innowacje. Co ważne, autorka potwierdza ocenę Simonides sprzed trzydziestu laty, że „dzieci są obecnie jedynym autentycznym środowiskiem, w obrębie którego jest tworzony 1 przekazywany folklor” (Simonides 1976: 37). Analizując współczesny repertuar dzieci, konsekwentnie odtwarza dynamiczny obraz postrzeganego przez dzieci świa­ ta, gdyż praktycznie każde ich doświadczenie życiowe znajduje odbicie w tworzo­ nych i transmitowanych tekstach. Bożena Kaczmarczyk �Recenzje i noty recenzyjne 373 LITERATURA Chmiel R, Drabina J. (red.) 2000 Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności, Ratingen: Stiftung Haus Oberschlesien. Labocha J. 1997 Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim: zagadnienia językowe, Kraków: Księgarnia Akademicka. Simonides D. 1976 Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystyczne, Kato­ wice: Śląski Instytut Naukowy. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e43afe885537f5923cf7ae0e704a2b24.pdf ea5bb52715b5962e3df0fc3a922dc255 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1168 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.189-207 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N D R Z E J S T A W A R Z , Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warsza­ wa—Żyrardów 1985, ss. 208, il., Towarzystwo Przyjaciół Żyrardowa, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych M T K im. S. Herbsta, Stacja Naukowa w Żyrardowie. O początkowym okresie kształtowania się społeczności p o w s t a ł e j w latach 30-tych X I X w. osady fabrycznej Żyrardów jeszcze do niedawna wiadomo było niewiele. Dotychczasowe opracowania najwcześniejszych dziejów Żyrardowa do­ tyczyły przede wszystkim historii samych Zakładów Żyrardowskich. W wydanej w 1980 r. pracy zbiorowej pod redakcją I . P i e t r z a k - P a w ł o w s k i e j Żyrardów 18291945, stanowiącej w ó w c z a s niejako podsumowanie stanu badań nad dziejami tego ośrodka przemysłowego, mieszkańcom osady fabrycznej w pierwszym półwieczu jej istnienia poświęcono zaledwie parę stron. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest, jak się wydaje, stosunkowo skromny wybór źródeł, którymi dysponuje badacz zajmujący się początkami żyrardowskiej społeczności. Większość z nich dotyczy samego, wybudowanego niemal „na surowym korzeniu" zakładu przemysłowego. Nowo powstająca osada fabryczna nie stanowiła początkowo wyodrębnionej admi­ nistracyjnie jednostki osadniczej. „Kolonia zwana Żyrardów" powstała na grun­ tach wsi Ruda Guzowska należącej do dóbr Guzów. Parafia znajdowała się w od­ ległych o kilka kilometrów Wiskitkach. Prawa miejskie uzyskał Żyrardów dopiero w 1916 г., kiedy był już jednym z największych na Mazowszu ośrodków miejskich. Nie było zatem w Żyrardowie, przynajmniej w początkowym okresie jego istnie­ nia, tych charakterystycznych dla wszystkich organizmów miejskich instytucji po­ zostawiających zwykle po sobie spuściznę w postaci różnego rodzaju d o k u m e n t ó w stanowiących później materiał źródłowy dla badaczy ich dziejów. Źródłem w badaniach nad kształtowaniem się żyrardowskiej społeczności (do niedawna jeszcze zupełnie nie wykorzystywanym) są liczne i dobrze zachowane akta stanu cywilnego. Być może zresztą, w ł a ś n i e owa m a s o w o ś ć tej kategorii źró­ deł i związana z tym pracochłonność ich opracowywania w jakiejś mierze spo­ wodowała, że jeszcze do niedawna nie spotykały się one wśród badaczy dziejów Żyrardowa z w i ę k s z y m zainteresowaniem. Dopiero w końcu lat 70-tych zespołem akt stanu cywilnego, przechowywanym w Archiwum P a ń s t w o w y m w Żyrardowie i zawierającym dokumenty odnoszące się do pierwszych dziesięcioleci istnienia osady, zajął się autor omawianej tu pracy, stawiając sobie za cel „poznanie za­ gadnienia formowania się i początkowego rozwoju społeczności Żyrardowa, po­ w s t a ł e j w związku z utworzeniem znacznego zakładu przemysłowego na terenach wiejskich". Badania A. Stawarza objęły okres od roku 1830 do przełomu lat 60-tych i 70-tych X I X w., a ich problematyka była dość rozległa. Przytoczę tu tylko n a j ­ ważniejsze pytania badawcze, które autor pracy o narodzinach żyrardowskiej spo­ łeczności sobie postawił. Pierwsze z nich dotyczy w a r u n k ó w i przebiegu procesu kształtowania się badanej społeczności, następnie autor podejmuje zagadnienie struktury społecznej Żyrardowa i jej przekształceń. Szczególne miejsce w bada­ niach zajmuje problematyka rodziny, przede wszystkim robotniczej, oraz zagad­ nienie więzi zespalających mieszkańców osady. Innym problemem, który stał się �190 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA przedmiotem szczególnych zainteresowań autora, bylo „zagadnienie z w i ą z k ó w m i ę ­ dzy strukturą społeczną a kulturą". Ze względu na ograniczenia i braki źródło­ we, badanie tej problematyki było możliwe jedynie poprzez analizę „kilku w y ­ branych charakterystycznych form obyczaju kształtującego się w związku z ż y ­ ciem rodzinnym, towarzyskim, kulturalnym, a także zwyczajami świątecznymi oraz rozrywkami, zabawami i odpoczynkiem — głównie w środowisku robotniczym". Natomiast zawarte w źródłach wiadomości o zwyczajach związanych z wyborem imion dla nowo narodzonych dzieci próbuje autor „wykorzystać dla oświetlenia za­ gadnienia roli mody w życiu społeczności". Ostatnim z postawionych przez A. Sta­ warza pytań badawczych jest pytanie o miejsce „społeczności Żyrardowa w spo­ łeczeństwie ziem polskich, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m Królestwa Polskiego". Podstawowym rodzajem źródeł wykorzystywanych w pracy są, j a k już wspo­ mniałem, źródła archiwalne, przede wszystkim zaś akta stanu cywilnego. Analiza materiałów archiwalnych dostarczyła autorowi informacji do sporządzenia karto­ teki mieszkańców Żyrardowa z lat 1830-1870, zawierającej wiadomości o ponad 4 tys. osób. Kartoteka ta posłużyła następnie do opracowania drogą obliczeń sta­ tystycznych takich zagadnień, jak zmiany składu demograficznego, społeczno-za­ wodowego, narodowościowego i wyznaniowego żyrardowskiej społeczności. Wiele wiadomości, przede wszystkim o charakterze jednostkowym, zaczerpnął autor z i n ­ nych rodzajów źródeł, takich jak akta notarialne, hipoteczne, administracyjne, przemysłowe, materiały ikonograficzne i kartograficzne. Wykorzystał również l i ­ teraturę pamiętnikarską, wspomnieniową, a porównawczo także materiały etno­ graficzne pochodzące z badań terenowych. Częściowe wyniki swoich badań publikował A. Stawarz od kilku lat w for­ mie artykułów (m. in. w „Etnografii Polskiej") i broszur w popularnonaukowej serii wydawniczej „Biblioteczka Wiedzy o Żyrardowie" (np. Rodowody mieszkań­ ców Żyrardowa, Żyrardów 1980, Narodziny robotniczego obyczaju, Żyrardów 1981). Wydana w tym roku książka o narodzinach żyrardowskiej społeczności, będąca skróconą nieco wersją rozprawy doktorskiej, stanowi tych badań podsumowanie. Oprócz wstępu, w którym autor przedstawił przedmiot, zakres, problematykę pracy, literaturę przedmiotu oraz metodę pracy i źródła, książka składa się z p i ę ­ ciu rozdziałów oraz zawierającego wnioski i rekapitulacje zakończenia. W kolej­ nych rozdziałach omawia autor powstanie społeczności Żyrardowa, jej rozwój de^ mograficzny i warunki życia, problematykę małżeństwa i rodziny, procesy ruchli­ wości oraz integracji społecznej. Nieco więcej uwagi chciałbym poświęcić rozdziałowi V o kształtowaniu się obyczaju robotniczego. Obyczaj określa autor jako „wszelkie zachowania jedno­ stek o charakterze zbiorowym, aprobowane i zarazem będące udziałem ogółu czy też znacznej liczby osób, mające podstawowe znaczenie dla zorganizowanego i cho­ ciażby względnie harmonijnego przebiegu życia społecznego", wyjaśniając dalej, iż w zakres tak rozumianego obyczaju „wchodzą zwyczaje i obrzędy rodzinne i do­ roczne oraz inne (towarzyskie, okazjonalne, itp.) zachowania i zwyczaje związane z działalnością gospodarcza, (pracą), formy zabaw i rozrywek wypełniających czas po pracy". P o n i e w a ż jednak brak jest odpowiednich źródeł do odtworzenia „obrzę­ dowej czy wierzeniowej strony obyczajów", do etnograficznego ich opisu, autor ogranicza się w i ę c do odtworzenia jedynie „zasadniczego kształtu poszczególnych form obyczajowych" z połowy X I X w., odwołując się do analogii z X I X - w i e c z n ą kulturą chłopską i kulturą robotniczą z końca X I X i początków X X w. Jest to uzasadnione nie tylko ze względu na wiejskie pochodzenie większości żyrardow­ skich robotników czy też niewielką odległość w czasie między badanym okresem a najwcześniejszymi opisami robotniczego obyczaju pozostawionymi przez P. H u l kę-Laskowskiego. Tam, gdzie to było możliwe, A. Stawarz poświadcza w y s t ę p o ­ wanie niektórych przynajmniej obyczajów w tym najwcześniejszym okresie da1 �191 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA nymi ze źródeł archiwalnych. Dotyczy to np. zwyczajowych terminów zawierania małżeństw (miesiąc, dzień tygodnia), sposobów spędzania wolnego czasu itp. Inte­ resująca jest również próba ukazania roli mody w kształtującym się środowisku robotniczym na przykładzie mody na imiona, oparta na analizie w y p i s ó w z akt metrykalnych z lat 30-tych i 60-tych X I X w. Praca A. Stawarza o narodzinach żyrardowskiej społeczności oprócz p o w a ż n e ­ go rozszerzenia naszej wiedzy o mało dotychczas zbadanym okresie dziejów Ż y ­ rardowa ma również istotne znaczenie metodyczne; wskazuje ona na walory, i ogra­ niczenia jednej z kategorii źródeł archiwalnych — akt stanu cywilnego. Nie budzi wątpliwości ich przydatność do badań struktury demograficznej, społeczno-zawo­ dowej, narodowościowej itp., w przypadku jednak badań nad obyczajem przydat­ ność ta, jak się wydaje, jest dość ograniczona. Jeśli zatem badania nad obycza­ jem XIX-wiecznej społeczności Żyrardowa mają być kontynuowane, niezbędne jest dalsze rozszerzanie wachlarza wykorzystywanych źródeł. W kategorii źródeł archiwalnych możliwości takie są już, jak widać, niewielkie; być może na przy­ kład mogłyby dostarczyć nowych materiałów systematyczne i szeroko zakrojone*, poszukiwania w XIX-wiecznych czasopismach i prasie codziennej. Andrzej G. N. S I M A K O V , Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych v konce XIX — načole X X v. (Społeczne funkcje ludowych, rozrywek w końcu XIX i na początku XX w.), Leningrad 1984, Nauka, ss. 228. Woźniak razvleěenijkirgiskich G. N. Simakov — pracownik naukowy leningradzkiego Instytutu Etnografii — od dawna dość gruntownie zajmuje się badaniem różnych form rozrywek K i r g i ­ z ó w . Książka, którą chciałabym tu zaprezentować, stanowi także rezultat wie^ loletnich badań tego autora. Jest ona rozszerzoną nieco wersją jego pracy kan­ dydackiej. Jej bazą źródłową są materiały zebrane przez Simakova w latach 1971-1976 w różnych rejonach Kirgizji, zwłaszcza północnej. Badacz przewertował ponadto różnorodne źródła pisane — notatki podróżników, artykuły prasowe, książki, materiały archiwalne i in. Informacje zawarte w tych źródłach rzadko jednak wychodziły spod piór etnografów. Autorami ich bywali urzędnicy carscy i partyjni (w początkowym okresie władzy radzieckiej) lub podróżnicy, dla k t ó ­ rych badanie rozrywek kirgiskich stanowiło tylko wąski i najczęściej przypadko­ wy margines zainteresowań czy obserwacji. Książka Simakova jest pierwszą obszerną monografią etnograficzną poświę­ coną różnym formom zachowań ludycznych Kirgizów, uzupełniającą wydatnie do­ tychczasowe informacje o tej sferze życia tego ludu Azji Środkowej nowymi, nie­ rzadko unikalnymi materiałami *. Obejmują one m. in. opisy gier oraz zabaw 1 1 Patrz пр.: G. N. S i m a k o v , Kirgizskie nacional'nye razvlečenija, „Sovetskaja Etnografija", nr 4: 1977, s. 79-90; t e n ż e , Kirgizskie narodnye igry: (Pa materialara Priissykkul'ja), [w:] Novoe v etnografii i antropologii (itogi polevých rabot Instituta etnografii v 1973 godu), Moskva 1975, s. 44-45; t e n ż e , Nekotorye čerty bytovanija krigizskich narodnych razvleěenij v konce XIX — načale XX veka, [w:] Tezisy dokladov na sessii, posujascennoj itogam polevých etnografičeskich i antroplojičeskich issledovanij, v 1974-1975 gg., Dušanbe 1976, s. 272-273; t e n ż e , Ritual'naja funkcija kirgizskich razvleěenij, [w:] Kratkoe soderžanie dokladov sredneaziatsko-kazachskich čtenij, avgust 1979, Leningrad 1979; t e n ż e , Sovetskie prazdniki i kirgizskie nacianal'nye razvlečenija, [w:] Ětnografičeskie aspekty izučenija sovremennosti, Leningrad 1980. Patrz пр.: S. M. A b r a m z o n, OčerJci kul'tury kirgizskogo národa, Frunze 1946; t e n ż e , Kirgizy i ich istoriko-kul'turnye i ětnografičeskie svjazi, Leningrad 1971; A. D i v a e v, Drevnie igry kirgizskoj molodeži, „Turkestanskie vědomosti",, 2 �192 RECENZJE I OMÓWIENIA dziecięcych i młodzieżowych (np. zawierających elementy trickowe czy teatralne), które u m k n ę ł y z pola widzenia wcześniejszych badaczy i obserwatorów. Simakov systematyzuje ponadto i znacznie uzupełnia dotychczasowe — znane z literatury — informacje dotyczące np. w y ś c i g ó w konnych, zapasów, p o j e d y n k ó w na piki i in. Opisuje też dokładnie przebieg i sposób organizacji ceremonialnych uczt połączo­ nych z piciem piwa z prosa (źaro bozo) i dwa rodzaje spotkań towarzyszących spożywaniu kumysu (iUiiš i Serne). Cenne są także informacje dotyczące warian­ t ó w niektórych gier znanych już dość dobrze z wcześniejszych opisów, takich jak np. walka o kozła (kok boru). N i e w ą t p l i w ą zasługą Simakova jest też zebranie materiałów rozproszonych w literaturze, często trudno dostępnych, ukrytych w ar­ chiwach, nierzadko napisanych w języku kirgiskim. Dzięki żmudnej pracy badawczej powstała dość szczegółowa monografia obej­ mująca okres przełomu X I X i X X w. Prezentowany w niej materiał jest impo­ nujący. Szkoda, że szczupłość miejsca nie pozwoliła autorowi na zaprezentowanie wszystkich form rozrywek, a zwłaszcza tak popularnych gier w kości, gier plan­ szowych, czy też p o l o w a ń z ptakami łowczymi, traktowanych przez Kirgizów jako» forma rozrywki. Ograniczył się też autor do materiału pochodzącego z Kirgizji północnej tłumacząc, że rozrywki Kirgizów południowych mają własną specyfikę i ich badanie stanowi odrębny temat (s. 10). Tłumaczenie to absolutnie nie sa»tysfakcjonuje czytelnika. Możemy tylko domyślać się, że przyczyny tkwią w bra­ k u materiałów na tyle obszernych i reprezentatywnych, by w chwili oddawania książki do druku przeprowadzić konieczne porównania Książka nie jest jednak pozbawiona materiału porównawczego. Simakov z rzad­ ka wprawdzie sięga do materiałów z południowej Kirgizji, operuje natomiast wie­ lokrotnie informacjami dotyczącymi innych mieszkańców radzieckiej Azji Środ­ kowej — Tadżyków, Uzbeków, Kazachów, Turkmenów, w y d o b y w a j ą c przede wszy­ stkim podobieństwa niektórych form (np. ceremonialne uczty połączonei ze spoży­ waniem napojów alkoholowych, gry polegające na szukaniu przedmiotów, walka -o kozła, sposoby karania pokonanych w grach i in.). W badaniach p o r ó w n a w ­ czych Simakov nie wychodzi poza teren Z S R R . Prezentowany przez niego mate­ riał pozwala jednak zainteresowanym tym zagadnieniem czytelnikom odnaleźć wie­ le podobieństw między grami i zabawami Kirgizów a zachowaniami ludycznymi innych mieszkańców Azji, np. Mongołów. Sposób prezentowania materiałów przez autora zasługuje na najwyższe uzna­ nie. Opisy gier, zabaw, z a w o d ó w sportowych, uczt i in. są niezwykle dokładne, precyzyjnie oddają charakter zachowań ich uczestników, organizację działań, po­ dział ról, wykorzystywane rekwizyty, kostiumy, stosowaną terminologię, charak­ ter uczestnictwa (wiek i płeć graczy, ich pochodzenie społeczne, etniczne itp.). T a m gdzie to możliwe autor podaje różne warianty zachowań, ich lokalne odmiany, zwraca też czasem u w a g ę na reakcje w i d z ó w czy odczucia samych zawodników. Język opisu jest przy tym plastyczny, ż y w y , co sprawia, że prezentowane zacho­ wania nabierają barw, ich uczestnicy jak gdyby ożywają, zaczynają poruszać się, a całość staje się atrakcyjna w czytaniu mimo nagromadzenia ogromnej liczby faktów i szczegółowości (nawet drobiazgowości) opisu. W taki barwny sposób a u ­ tor opisuje przede wszystkim różnego rodzaju zawody sportowe (wyścigi koni, za8 n r 84: 1904, nr 54: 1907; t e n ż e , Igry kirgizskich dętej, „Turkestanske v ě d o m o ­ sti", nr 152: 1905; D. O m u r z a k o v , Fizičeskaja kul'tura г sport v Kirgizskoj SSR, Frunze 1956; D. O m u r z a k o v , J u . M u s i n , Kirgizskie narodnye igry, Frunze 1973. O rozrywkach południowych Kirgizów pisze np. Simakov w artykule О ne¡kotorych osobennostjach narodnych razvlečenij južnych kirgizov (konec XIX —• načalo XX v.), Polevye issledovanija Institua etnografii 1980-1981, Moskva 1984, -s. 206-214. 8 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 193 pasy, pojedynki na piki, walki o kozła i in.). Charakter tych współzawodnictw, ich w i d o w i s k o w o ś ć i zainteresowanie, jakim darzyli je chyba — bez przesady — wszyscy Kirgizi dyktuje, czy wręcz narzuca sposób opisu. Nie każdy autor potrafi to jednak odpowiednio wykorzystać. W interesujący sposób opisuje także Simakov inne formy rozrywki — mniej widowiskowe, mniej porywające, np. zabawy dziecięce, weselne, uczty, popisy sprawnościowe i in. Simakov nie zamierza jednak ograniczyć się do prezentacji materiału. Już sam tytuł pracy wskazuje, że będzie w niej mowa) o funkcjach rozrywek. Temu zadaniu podporządkowana jest też koncepcja książki, jej układ. Każdy z rozdzia­ ł ó w traktować ma o odrębnej funkcji. I tak: rozdział I poświęcony jest funkcji wychowawczej, I I — wojennej i sportowej, I I I — widowiskowo-estetycznej i ko­ munikacyjnej, I V — rytualnej i V •— socjalnej. Simakov zdaje sobie sprawę z te­ go, że każda forma rozrywki może pełnić wiele funkcji. Nie wszystkie jednak są w tym samym stopniu ważne. We wstępie wyjaśnia więc, że o rozmieszczeniu ma­ teriałów w poszczególnych rozdziałach zdecydowało właśnie to, która, z funkcji poszczególnych form zachowań była najważniejsza w interesującym go okresie. Zastrzega się jednak, że wyróżnienie najważniejszej funkcji nie zawsze jest mo­ żliwe, przeto w niektórych wypadkach sposób jego postępowania m o ż e budzić wątpliwości (s. 9). I istotnie, budzi je, poczynając od kwestii samego określenia najważniejszych funkcji poszczególnych zachowań. Simakov nie odpowiada bo­ wiem zdecydowanie na pytania: w czyim odczuciu funkcje te są najważniejsze? Kto dokonuje tego wyboru? Na ile jest to arbitralna ocena badacza? W jakim stopniu jest ona zgodna z ocenami samych Kirgizów? Czy całe społeczeństwo k i r ­ giskie (ściślej: jego próba poddana badaniom) w jednakowy sposób ocenia w a ż ­ ność wymienionych funkcji? Na ile w ogóle poszczególne funkcje uświadamiane są przez współczesnych nam Kirgizów? Sposób narracji nasuwa przypuszczenie, że autor sam dokonał wyboru i oceny ważności poszczególnych funkcji. Brak bo­ wiem zupełnie danych o ocenach pochodzących od informatorów. Niejednokrot­ nie wybór ten wydaje się bardzo subiektywny. Czy istotnie np. bardziej wido­ wiskowa jest „dżigitówka" (rozdział I I I ) od w y ś c i g ó w konnych lub pojedynków na piki opisanych w pozostałych rozdziałach? Czy w przypadku tych zachowań funk­ cja ta jest istotnie mniej ważna, mniej widoczna od pozostałych? Wydaje mi się, że dla samych Kirgizów widowiskowy aspekt w y ś c i g ó w konnych np. jest nie mniej ważny, a nawet może jest on o wiele bardziej wyczuwalny niż np. ich funkcja wojenna. Przypuszczam nawet, że funkcja ta nie jest znana wielu Kirgizom, że zupełnie jej sobie nie uświadamiają. Pewne wątpliwości w y w o ł u j e też sama konstrukcja pracy. Mariaż polifunkcyjności zachowań ludycznych, trudności wyboru najważniejszej, dominującej f u n k cji i schematycznego podziału pracy na poszczególne rozdziały odpowiadające jed­ nej spośród wybranych funkcji, musiał doprowadzić do powtórzeń w tekście, a także do pewnych niekonsekwencji. Częste powtórzenia powodują pewne trud­ ności w śledzeniu materiału, utrudniając przede wszystkim kompleksowe spojrze­ nie na wybraną formę zachowań. Na przykład po dość dokładnym i zdawałoby się wyczerpującym opisie pojedynku na piki, zamieszczonym w rozdziale I I , n a ­ stępuje istotne uzupełnienie w rozdziale V m ó w i ą c e o tym, że w walkach tych mogły uczestniczyć także kobiety, a reguły walki były takie same w przypadku zawodów męskich i kobiecych. Autor rozszerza następnie informacje o wojennych funkcjach tych zawodów, o czym wspominał już w rozdziale I I , pisząc, że jeszcze w końcu X I X w. kobiety uczestniczyły w walkach. W rozdziale I V znajdujemy natomiast istotne uzupełnienie dotyczące walk o kozła, zapasów czy w y ś c i g ó w konnych, opisanych w rozdziale I I . Pomijając już rozbicie materiału i ciągu kom­ pleksowego myślenia widzimy, że funkcja wojenna, sportowa i rytualna pełnione r и — E t n o g r a f i a , t. xxx/2 �194 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA przez te zachowania są równoważne. Kilkakrotnie i w różnych miejscach wspo­ mina też autor o funkcjach magicznych, przy czym zagadnieniu temu ma b y ć zasadniczo poświęcony rozdział I V . Częste powroty do wcześniej prezentowanych materiałów i uzupełnianie ich istotnymi informacjami w toku dalszych rozważań nie tylko utrudniają czytelni­ kowi orientację w materiale złożonym z ogromnej masy f a k t ó w (zagubionym w materiale i pragnącym spojrzeć kompleksowo na wybrane formy zachowań służy na szczęście pomocą indeks, w k t ó r y m zostały uwzględnione ważniejsze — szkoda, że nie wszystkie — formy), lecz przede wszystkim nasuwają zastrzeżenia co do samej konstrukcji pracy, zwłaszcza zaś do trafności przyjętego sposobu podziału materiału i zamieszczenia go w poszczególych rozdziałach. Kolejną w ą t p l i w o ś ć budzą też niektóre określenia funkcji, np. „funkcja r y ­ tualna" i „socjalna". Określenie „funkcja rytualna" wydaje mi się nazbyt szerokie. Sugerować bowiem może, że chodzi tu o wszelkie role pełnione przez zachowania ludyczne w kontekście rytualnym. Jednakże w takim ujęciu rytualnymi byłyby również pozostałe funkcje omawiane w pracy. Zachowania, które je pełnią, w y ­ stępują bowiem najczęściej w powiązaniu z określonymi rytuałami. Dopiero w roz­ dziale I V znajdujemy wyjaśnienie, ż e m ó w i ą c o funkcji rytualnej Simakov ma właściwie na myśli funkcję magiczną (jest ona zresztą znakomicie uwypuklona w prezentowanym materiale). W przypadku funkcji socjalnej autor wyjaśnia, ż e pragnie ukazać, w jaki sposób pewne formy zachowań ludycznych przypominają przeszłość, dawne instytucje społeczne, np. małżeńskie, związki kobiet, stowarzy­ szenia mężczyzn i in. Określenie tej funkcji wydaje mi się przede wszystkim niejednoznaczne. Nie sugeruje ono zwłaszcza, że autor będzie dążył do ujęcia h i ­ storycznego, do szukania korzeni gier i określenia ich roli w podtrzymaniu historii Kirgizów, co w zasadzie czyni w rozdziale V . I jeszcze jedna uwaga dotycząca konstrukcji książki: w trzech pierwszych rozdziałach Simakov niejednokrotnie wspomina, że opisywane przezeń zachowania towarzyszyły różnego rodzaju obrzędom rodzinnym i rodowym, zwłaszcza w y ­ pominkom i weselom, a także —- obrzędom religijnym. Jednakże dopiero w roz­ dziale I V następuje częściowe określenie tego tła. Autor wyjaśnia, czym były owe wypominki, jak przebiegały związane z nimi uroczystości, jaki był stosunek K i r ­ gizów do przodków i zmarłych. Stara się oddać charakter tych uroczystości ogra­ niczając się do spraw najważniejszych, co wystarcza — jak sądzę — dla tego typu pracy. Pomija natomiast zupełnie milczeniem obrzędy religijne, mimo iż wielokrotnie podkreśla istnienie związku między nimi a zachowaniami ludycznymi. W konstrukcji pracy znajduje potwierdzenie fakt drugorzędnego traktowania kontekstu obrzędowego przez Simakova. Znamienne jest przede wszystkim to, że o kontekście tym wspomina się szerzej dopiero w końcowych rozdziałach, kwitu­ jąc wcześniejsze informacje ogólnymi stwierdzeniami, пр., że pojedynki na piki towarzyszyły wypominkom. Znamienne jest również nadużywanie terminu „rytual­ ny" czy „religijny" bez bardziej precyzyjnego wyjaśnienia, o jakiego rodzaju z a ­ chowania chodzi. Kontekst jest dla Simakova tylko tłem, na którym rozgrywają się walki zapaśników, wyścigi i in. Zachowania te są wprawdzie traktowane jako integralna część obrzędu, pełnią w nim określone funkcje, lecz nie wiemy, czy pełnią je także poza kontekstem i czy tylko charakter funkcji jest czynnikiem decydującym o włączeniu poszczególnych form zachowań ludycznych do określo­ nego kontekstu czasowo-obrzędowego. Sądzę, że wyjaśnianie przyczyn w y s t ę p o ­ wania określonych form w takim, a nie innym kontekście wyłącznie pełnieniem poszczególnych funkcji nie może być wystarczające. Istotne byłoby zwłaszcza w y ­ jaśnienie pierwotnych relacji zanim doszło do złamania tradycyjnych zasad ł ą c z e ­ nia określonej formy zachowań z w ł a ś c i w y m dla niej kontekstem. Simakov zwraca �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 195 u w a g ę na te zmiany, na odstępstwa od tradycyjnych wzorów, wiążąc je przede wszystkim' z utratą pierwotnego sensu obrzędowego tych zachowań, co jest okre­ śleniem nader nieprecyzyjnym. Nie odpowiada również na pytanie o przyczyny zaistnienia pierwotnej relacji: forma — kontekst. Stosunkowo najlepiej związek zachowań ludycznych z kontekstem obrzędowym został ukazany w rozdziale I V , aczkolwiek i tutaj obrzęd jest tylko> tłem gier i z a w o d ó w sportowych. Tło to zostaje jednak określone, a w ł ą c z e n i e wybranych zachowań ludycznych do uroczystości weselnych czy wypominkowych staje się bardziej zrozumiałe. Do pełnej jasności brakuje nam jednak spojrzenia na zacho­ wania ludyczne pod kątem ich symboliki, zastosowania analizy semiotycznej, która mogłaby przede wszystkim wyjaśnić charakter relacji: forma — kontekst. Sima­ kov natomiast niemal nie porusza tych zagadnień, a nawet jak gdyby świadomie unika stosowania określenia „symboliczny", „symbolika" itp. W całym tekście terminy te w y s t ę p u j ą może 2—3 razy. U ż y w a ich autor opisując gry weselne, np. • w a l k ę o pościel (íósofc talašuu) . Gra ta jest w e d ł u g niego „symbolem stosunków małżeńskich, symbolem niewinności dziewczyny w okresie przedmałżeńskim z jed­ nej strony, a męskiej siły, męskiej potencji — z drugiej" (s. 151). Autor nie prze­ prowadza jednak analizy, która uczyniłaby to stwierdzenie bardziej wiarogodnym. Co ciekawe, Simakov ma ogromne wyczucie spraw istotnych dla zrozumienia znaczenia gier. Potrafi znakomicie określić elementy ważne, typowe dla nich, nie pomijając żadnego szczegółu. Sam nie wykorzystuje ich wprawdzie do analizy semiotycznej, koncentrując się na sprawach genezy lub związków z magią, dostar­ cza natomiast doskonałych informacji tym badaczom, którzy chcieliby taką analizę przeprowadzić (oczywiście materiały zawarte w pracy Simakova nie są dla tego celu wystarczające, mogą jednak być punktem wyjścia do tego typu badań). Przy­ k ł a d e m może być m. in. opis zawodów w o d w i ą z y w a n i u wielbłąda (tóo čečmej) organizowanych podczas dorocznych w y p o m i n k ó w . Istotne, w e d ł u g autora, są tu 4 5 4 G r a tósdfc tała&uu (dokł. walka o pościel, o dywanik) organizowana była w ostatnim dniu pobytu dziewczyny w rodzinnym ailu, przed odjazdem do domu męża. Uczestniczyły w niej kobiety ze strony dziewczyny i mężczyźni ze strony narzeczonego. Dziewczyny w y k o p y w a ł y dwie jamy o głębokości 1-1,5 m w odległo­ ści 0,5 m od siebie. W dno jednej z jam wbijano 1-2 żelazne kołki i p r z y w i ą z y ­ wano do nich koniec grubego sznura, drugi koniec sznura znajdował się w drugiej jamie. Przechodził on przez otwór znajdujący się w połowie odległości między jamami. Część końca sznura wystającą z jamy pozostawiano na zewnątrz, część zaś zakopywano. Obydwie jamy przed rozpoczęciem gry zasypywano ziemią, którą szczelnie udeptywano. Kobiety uczestniczące w grze trzymały w rękach naczynia z. ziemią, nawozem i popiołem oraz z papką z prosa i zbijały się w grupę koło jam ze sznurem. Mężczyźni musieli dostać się do wolnego końca sznura, w y c i ą g n ą ć go z ziemi lub rozerwać sznur na dwie części. Kobiety przeszkadzały im, obsypu­ jąc zawartością naczyń, bijąc itp. Mężczyźni mogli korzystać z pomocy koni, bro­ niąc się jednocześnie przed atakiem kobiet. Jeżeli kobiety obroniły sznur — otrzy­ m y w a ł y nagrodę od ojca pana młodego (bydło, a zwłaszcza wielbłąda). Jeżeli w grze zwyciężyli mężczyźni, w ó w c z a s otrzymywali oni nagrodę od ojca narze­ czonej (s. 150-151). Toó čečmej (odwiązywanie wielbłąda) organizowano najczęściej podczas do­ rocznych w y p o m i n k ó w zwanych aš. W środku dużego koła utworzonego przez w i ­ dzów wykopywano jamę o głębokości 0,5-0,75 m. W dno wbijano kołek, do którego przywiązywano sznur. Na drugim końcu sznura znajdował się wielbłąd-samiec. Na wielbłądzie kładziono cenne przedmioty, takie jak dywany, odzież, futra, biżu­ terię i in. Bohaterką gry była kobieta, która przed przystąpieniem do z a w o d ó w rozbierała się w oddzielnej jurcie do naga, a następnie przywdziewała cenny bucharski chałat. W odległości 40-50 m od wielbłąda kobieta rozbierała się i podcho­ dziła do zwierzęcia. Następnie na czworakach zaczynała o d w i ą z y w a ć sznur, za pomocą którego wielbłąd był przywiązany do kołka. Sznur zawiązany był na wiele w ę z ł ó w i odwiązanie go nie było łatwe. Cała procedura trwała od> 15 do 40 m i ­ nut. Jeżeli kobiecie udało się odwiązać wielbłąda, otrzymywała go w nagrodę. 5 �190 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA następujące elementy: w y s t ę p o w a n i e wielbłąda-samca w charakterze przedmiotu gry i nagrody dla zwycięzcy, fakt, iż do udziału w zawodach dopuszczane były tylko te kobiety, które były mężatkami i urodziły dzieci, określenie uczestniczek z a w o d ó w jako „kobyły", a mężczyzn — jako „źrebaki", naśladowanie z a c h o w a ń seksualnych zwierząt przez uczestników gry, związek wielbłąda z kultem płod­ ności, związek gry z wypominkami. Istotne jest też w y s t ę p o w a n i e opisu gry w k i r ­ giskim eposie „Manas" (s. 121). W grze tej szuka Simakov z w i ą z k ó w z totemizmem, nie bacząc na jej aspekty symboliczne. Podobnie w grze taz siíziiš (walka ł y s y c h ) widzi jedynie świadectwo wojennej przeszłości Kirgizów. Wskazuje wprawdzie na takie elementy gry jak: uczestnictwo wyłącznie łysych mężczyzn uobecniają­ cych bezpłodną naturę, w y m ó g pojawienia się krwi podczas walki, naśladowanie zachowań walczących byków przez uczestników gry i in., zda się jednak nie do­ strzegać ich znaczenia dla symboliki gry. Nawet tak znamienny przykład, jak łamanie żałobnej flagi przez konia uczestniczącego w w y ś c i g a c h podczas wypo­ m i n k ó w ma dla Simakova jedynie sens magiczny; chodzi tu bowiem; — j a k pisize; — 0 magiczne zakończenie okresu żałoby i działania mocy ducha zmarłego (s. 142). A przecież trudno nie spostrzec, że działanie to ma także znaczenie symboliczne, zrozumiałe właśnie w kontekście wypominkowym. Wielokrotnie wspomina autor o komunikacyjnej funkcji zachowań ludycznych. Mogłoby to sugerować, że interesuje go znaczeniowy aspekt prezentowanych gier 1 zabaw. Pod pojęciem funkcji komunikacyjnej rozumie jednak Simakov w y ł ą c z ­ nie rolę, jaką odgrywają tego rodzaju zachowania w kontaktach społeczno-towarzyskich. Simakov nie jest zwolennikiem analizy semiotycznej, o czym m i a ł a m okazję przekonać się podczas bezpośrednich rozmów z tym autorem. Wyjaśnia to wspo­ mniany już stosunek badacza do kontekstu, a także — jegoi niechęć do poszukiwa­ nia i ukazywania symboliki. Wiele miejsca poświęcił natomiast Simakow genezie zachowań ludycznych. Mówiąc o genezie zastrzegł przy tym, że nie jest zwolennikiem koncepcji o poichodzeniu tych zachowań od obrzędów (nie wspominając jednak kto taką tezę sformułował). Za Plechanowem twierdzi natomiast, że korzenie tych zachowań tkwią w pracy. Zachowania ludyczne stały się z czasem częścią rytuałów, ceremo­ nii kultowych i zaczęły pełnić wiele rozmaitych funkcji. Stopniowo traciły one charakter rytualny, stając się po prostu rozrywką. Niektóre formy zachowały jednak cechy przeżytków, co pozwala śledzić ich źródła rytualne (s. 11). Simakova interesuje przy tym •— jak możemy przekonać się w trakcie lektury jego, pras­ cy — ten stopień genezy, kiedy zachowania ludyczne oderwały się od swych prak­ tycznych korzeni i stały się częścią obrzędów. Do pierwotnych korzeni nawiązują natomiast takie gry, jak mangel uruu albo urmaj uruu (rzucanie sierpem), w które grano podczas zbierania jadalnych cebulek tulipanów, gra sarymsak, organizo8 W innym wariancie gry w odwiązywaniu wielbłąda uczestniczyła kobieta i m ę ż ­ czyzna. Naga kobieta, którą zwano tu kobyłą (bee), odwiązywała wielbłąda, a m ę ż ­ czyzna (również rozebrany), którego nazywano tu źrebakiem (ajgyr), próbował jej w tym przeszkadzać. Kobieta broniła się przed atakiem mężczyzny uderzeniami nóg. Mężczyzna atakujący kobietę naśladował zachowania źrebaka — parskał, ko­ pał, uderzał nogami o ziemię itp. Zwycięzca otrzymywał w nagrodę wielbłąda. Jeżeli wynik był remisowy, to wielbłąda otrzymywała kobieta, mężczyzna zaś otrzymywał znajdujące się na grzbiecie zwierzęcia przedmioty (s. 119-120). Taz süzüS (walka łysych) organizowano także podczas dorocznych wypo­ m i n k ó w . W grze uczestniczyło dwóch mężczyzn — obowiązkowo łysych. Każdego z nich w y p r o w a d z a ł na arenę sekundant. Zawodnicy początkowo stawali w odle­ głości 4-5 m od siebie, a następnie podchodzili i zaczynali bóść się g ł o w a m i stara­ jąc się trafić w g ł o w ę przeciwnika. Ręce trzymano na plecach. Uczestnicy gry naśladowali zachowania walczących b y k ó w (s. 101-103). e �197 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA warm podczas zbierania dzikiego czosnku, a także gry będące n a ś l a d o w n i c t w e m zachowań pasterzy lub zwierząt. Simakov pisze, że niektóre gry tego rodzaju powstały „na bazie produkcyjnej" i odzwierciedlają epizody charakterystyczne dla życia pasterzy. „Możliwe jednak, że przeszły one stadium religijne, gdy były obrzę­ dem mającym w magiczny sposób ochraniać bydło przed atakiem drapieżników" (s. 35). Mowa tu o grach, w których jedna grupa uczestników atakuje drugą, ta zaś na różne sposoby broni się przed napaścią (kopiąc, szarpiąc, itp.). Wywody autora nie dowodzą jednak całkowitej negacji ewolucjonistycznych koncepcji, a nawet pewne sformułowania wskazują na to, że autor sam sobie przeczy. Prezentuje bowiem następujący schemat: obrzęd -»- obrzęd—rozrywka -~ roz­ rywka—obrzęd rozrywka zawierająca przeżytki obrzędowości ->• rozrywka w ł a ś c i ­ wa, mówiąc przy tym w y r a ź n i e o tym, że przedstawia on „historyczne etapy stop­ niowego przeradzania się obrzędu w rozrywkę" (s. 156). Przekształcenia te ilustro­ wane są pojedynczymi przykładami, przy czym wybór ten nie jest w pełni zro­ zumiały. Dlaczego w podobny sposób autor nie rozpatruje innych gier i zabaw kirgiskich? Dlaczego nie doszukuje się w nich e l e m e n t ó w obrzędowych (zwłaszcza w tych, które w X I X / X X w. były z obrzędami silnie połączone)? Rozrywki, które zachowały przeżytki obrzędów, to te, które nie utraciły związku z obrzędem, z okre­ ślonymi uroczystościami, np. wyścigi — z wypominkami, walka o kozła — z wese­ lem, ale można je było organizować podczas innych uroczystości, a nawet w dni powszednie. Rozrywka-obrzęd, to forma zachowań organizowanych tylko podczas jednej uroczystości (np. walka o pościel — podczas wesela). Zachodzi tu r ó w n o ­ waga elementu rozrywki i obrzędu. Obrzęd-rozrywka, to ta forma zachowań, w któ­ rej elementy obrzędowe przeważają nad rozrywkowymi (np. sadaga čapkan ). Tak więc, autor w przypadku tej klasyfikacji bierze pod u w a g ę nie tyle „wewnętrzne * cechy poszczególnych zachowań (reguły, rekwizyty, podział ról i in.), lecz •— czas i okoliczności ich występowania oraz stosunek e l e m e n t ó w rozrywkowych do obrzę­ dowych. Ocena tego stosunku wydaje mi się przy tym dość arbitralna i subiektyw­ na. T ę część książki, w której Simakov na kilku przykładach, do których już nie powraca w innych miejscach, dokonuje wspomnianej odrębnej klasyfikacji zacho­ wań, u w a ż a m za najsłabszą. Wywody autora nie są przekonujące. Zaskakuje po­ nadto i dziwi wprowadzenie klasyfikacji obejmującej tylko niektóre formy roz­ rywki, podczas gdy autor nie przeprowadza podobnej klasyfikacji wszystkich oma­ wianych form. Należałoby przynajmniej — jak sądzę — zaznaczyć, że pozostałe, znajdujące się poza tą klasyfikacją zachowania, są w ł a ś c i w y m i rozrywkami, choć ... co w ł a ś c i w i e znaczy owo sformułowanie? Czy o zachowaniach pełniących tak wiele funkcji można myśleć w takich kategoriach? Rozumowanie autora w tym miejscu książki jest uproszczone, schematyczne, odbiega przy tym od toku narracji przy­ jętej w pozostałych partiach recenzowanej pracy. Odniosłam ponadto wrażenie, że autor szafuje s ł o w e m „obrzęd", nie podając ani co przez to rozumie, ani — co ważniejsze — o jakie w ł a ś c i w i e obrzędy niejednokrotnie chodzi. Wątpliwości n a ­ suwa też np. określanie niektórych zachowań mianem obrzędów, podczas gdy są one jedynie częścią obrzędu (np. sadaga čapkan jest zachowaniem ludycznym to­ warzyszącym weselu, a nie samodzielnym obrzędem). 7 Opisując zachowania, takie jak gry weselne 7 lub biegi organizowane podczas Sadaga čapkan — rytuał weselny, podczas którego bito parę młodych p ł u ­ cami kozła po głowach, nakrywszy ich uprzednio chustką. Mówiono przy tym: „Kudaj saktaj kor!" (niech was chroni bóg). Celem obrzędu było zapewnienie m ł o ­ dym zdrowia i licznego potomstwa. Miał on w i ę c sens magiczny (s. 105). Po za­ kończeniu tej ceremonii młodzi biegli do przeznaczonej dla nich! jurty. T e n kto dobiegł pierwszy do progu jurty miał rządzić w przyszłej rodzinie, b y ć jej głową (s. 153-154). �198 RECENZJE I OMÓWIENIA uroczystości ku czci dziecka, które ukończyło pierwszy rok życia, Simakov pisze, że są to gry-obrzędy i że w poł. X I X w. lub w jego początkach prawdopodobnie w zachowaniach tych nikt nie widział gry. Z czasem ich sens obrzędowy zanikał, a zachowania te stopniowo przekształciły się w zabawę (s. 153). Nie wiemy jed­ nak, na jakiej podstawie autor formułuje takie wnioski. Czy w istocie możemy tu m ó w i ć o grach-obrzędach, a nie o zachowaniach ludycznych stanowiących część obrzędu (np. weselnego)? Ich sens obrzędowy czy ludyczny nie ma w tym przy­ padku znaczenia. Zachowania te nie były przecież samodzielnymi obrzędami bez względu na to czy pełniły funkcje ludyczne, czy też traktowano' je poważnie jak cały obrzęd. Najbardziej intrygujące jest jednak pytanie, jak pogodzić wywody autora z deklaracją o odrzuceniu tezy o pochodzeniu gier od obrzędów. Przecież, jeżeli przyjmiemy, że zachowania te były początkowo traktowane jak obrzęd czy jego część, jeśli — jak pisze Simakov — „nikt nie widział w nich e l e m e n t ó w gry" (s. 153), a następnie stały się one rozrywką, to jest to typ myślenia ewolucjonistycznego, zgodnie z którym obrzęd staje się zabawą, gdy zanika jego sens pier­ wotny . Tak więc autor, który we wstępie pracy zaznacza, że jest zwolennikiem tezy o pochodzeniu zachowań ludycznych od pracy (z etapem pośrednim, którym jest rozrywka jako część obrzędu; przy czym, co ciekawe, nie dotyczy to wszystkich zachowań, lecz „wielu gier" i rodzajów sportu) dalej zaskakuje czytelnika wywo­ dami i schematem, w którym m ó w i się wyraźnie o przechodzeniu obrzędu w roz­ r y w k ę (i wyłącznie o tym). Myślę, że autor niezbyt zręcznie i nazbyt schematycz­ nie sformułował tę część swoich rozważań. Nie może go to jednak usprawiedli­ wiać. Podobny typ myślenia (co wskazuje na nieprzypadkowość owej rozbieżno­ ści koncepcji) prezentuje zresztą autor w innym miejscu, m ó w i ą c o pochodzeniu niektórych zachowań ludycznych od średniowiecznych lub wcześniejszych instytucji społecznych. Zachowania te mają bowiem stanowić przeżytki instytucji, takicn jak np. pewne zasady zawierania małżeństwa, stowarzyszenia mężczyzn i in. (roz­ dział V). Dążąc do określenia genezy zachowań ludycznych Simakov stawia sobie za­ danie ambitne, lecz jednocześnie trudne dla etnografa. Odpowiedź na pytanie 0 genezę wymaga bowiem doskonałej znajomości źródeł historycznych. Trzeba przy tym dodać, że źródła te nie zawsze niosą oczekiwane informacje i w wielu przy­ padkach musimy zadowalać się hipotezami. Mówiąc o genezie zachowań ludycz­ nych Simakov nie ma do dyspozycji w ł a s n y c h materiałów terenowych. Zmuszony jest więc do korzystania z ustaleń innych badaczy, przede wszystkim historyków. Odwołuje się przy tym najczęściej do takich autorytetów, jak S. P. Tolstov, czy G. P. Snesarev, a także O. Ą. Suchareva. Sformułowane przez nich tazy dotyczą wprawdzie najczęściej innych mieszkańców Azji Środkowej, zwłaszcza Chorezmu, Simakov zakłada jednak prawdopodobnie, że geneza podobnych zachowań wy­ stępujących u Kirgizów i innych mieszkańców Azji Środkowej jest taka sama. Jest to założenie do zaakceptowania. W wielu przypadkach chodzi bowiem o te same zachowania przejmowane przez różne ludy Azji w procesie ich wzajemnych 1 długotrwałych kontaktów. Simakov nie określa jednak sposobu postępowania 8 6 O ewolucjonistycznych koncepcjach dotyczących zachowań ludycznych patrz пр.: R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 363-373; A. B. G o m m e , The Traditional Games of England, Scotland and Ireland, vol. 1-2, London 1894-1898; H. B. S c h w a r t z m a n , Transformations. The anthropology of children's play, New York 1978, s. 41-59; E . В. Т у l o r , The History of Games, [w:] The Study of Games, New York 1971, E . M. Avedon, B . Sutton-Smith (eds.), s. 63-76; t e n ż e , On the game of patolli in ancient Mexico, and its probable asiatic origin, „Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland", vol. 8, s. 116131; t e n ż e , On American lot-games as evidence of Asiatic intercourse before the time of Columbus, f_w:] The Study of Games, New Y o r k 1971, s. 77-93 i in. �199 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 1 założeń metodologicznych tej części badań poświęconej genezie. Z rządka po>wołuje się też na źródła historyczne, mimo że m ó w i o czasach dość odległych w historii Kirgizów. Większość jego w y w o d ó w to hipotezy, nie mające d o w o d ó w na swe poparcie. Autor zda się przy tym zapominać, że cytowani przez niego auto­ rzy pozostawali także często w sferze hipotez i sformułowane przez nich tezy-' przyjmuje za pewnik, przenosząc je bezkrytycznie na grunt kirgiski. Wielu usta­ leń nie stara się przy tym poddać krytyce, zwłaszcza tam, gdzie pisze o związku gier z totemizmem czy w a l k ą fratrii. Z niektórymi wywodami autora trudno się zgodzić. Dotyczy to np. w y j a ś n i e ­ nia faktu braku wyraźnej różnicy w charakterze rozrywek męskich i kobiecych u Kirgizów. Simakov sądzi, że jest to związane z tym, że część form rozrywki należała do obrzędu weselnego, w którym uczestniczyli przedstawiciele obydwu płci (s. 106). Brak rozrywek czysto kobiecych tłumaczy natomiast ideologią p a ­ triarchatu i pierwotnymi związkami rozrywki z działaniami praktycznymi, wojną, kultami, w których uczestniczyli przede wszystkim mężczyźni (s. 160). Nie ma też dowodów na to, że — jak chce Simakov — przyczynami klasowymi można w y ­ jaśnić przetrwanie do pocz. X X w. form współzawodnictwa niebezpiecznego dla życia lub „uwłaczającego ludzkiej godności" (w tym drugim przypadku nie bardzo wiadomo, o jakie formy chodzi autorowi), ani też, że społeczeństwo klasowe przy­ czyniło się do szczególnego rozwoju gier hazardowych (s. 204). Polemika z tymi (i niektórymi innymi) hipotezami zajęłaby zbyt wiele miejsca. Nie jest ona zresztą moim celem. Pragnęłam tylko wskazać, że pewne ustalenia mogą budzić w ą t p l i ­ wości i zastrzeżenia. Myślę też, że autor powinien sięgnąć do literatury ś w i a t o ­ wej, która z pewnością dałaby mu szersze spojrzenie na zagadnienie, jakie usiło­ w a ł zgłębić w sposób dość jednostronny. Simakov zaznacza we wstępie, że sprawa genezy jest dla niego drugorzędna, a rezultaty badań — w s t ę p n e (s. 8). W rzeczywistości jednak genezie poświęca on sporo uwagi, a tezy swe podaje dość bezkrytycznie, nie opatrując ich nawet mianem hipotez. Na zakończenie jeszcze jedna uwaga. Jak już wspomniałam, bazą źródłową są dla Simakova przede wszystkim jego w ł a s n e materiały terenowe. Informatorzy Simakova pozostają jednak anonimowi i nie pojawiają się na kartach książki. Autor nie przytacza ich wypowiedzi (myślę, że niektóre z nich mogły być ciekawe i oryginalne), nie prezentuje postaw i ocen. Nie chodzi mi przy tym, żei mógłby w ten sposób ubarwić pracę, lecz o to, ż e praca zawierająca tego rodzaju mate­ riały (skoro autor jest przede wszystkim „terenowcem") staje się bardziej auten­ tyczna, że ukazany w niej zostaje człowiek jako twórca i obserwator, uczestnik opisywanych zachowań, narrator wreszcie, z pamięci którego etnograf czerpie m. in. swą wiedzę. Praca Simakova zawiera wspaniały materiał pozwalający z pewnością na lep­ sze poznanie zachowań ludycznych Kirgizów, budzi jednak pewne zastrzeżenia m. in. co do sposobu klasyfikacji materiału i samej konstrukcji książki, a także — do niektórych hipotez, zwłaszcza odnośnie do genezy tych zachowań. Czyta się ją jednak z dużym zainteresowaniem. Iwona K U B I N S K A J A E T N O G R A F I J A (Etnografia ss. 119. kubańska), Kabzińska-Stawarz Moskwa 1983, „Nauka", Już od ponad dwudziestu lat są prowadzone na Kubie badania, w których uczestniczą wspólnie etnografowie kubańscy i radzieccy. Ostatnim, wydawniczym efektem ich działalności jest Etnografia kubańska — niewielki tom opracowany �200 RECENZJE I OMÓWIENIA w Instytucie Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja w Moskwie pod redakcją V . V. Pimenova (red. odp.), E . G. Aleksandrenkova, J . R. Griguleviča, E . T i r a do-Tojraka i A. M. Filippova. Składa się on z 12 artykułów — autorów k u b a ń ­ skich i radzieckich — poprzedzonych w s t ę p e m redakcji, w którym J . R. Grigulevič i V. V. Pimenov wprowadzają w problematykę i zakres współpracy naukowej Wydziału Etnografii Instytutu Nauk Społecznych Akademii Nauk Kuby z Insty­ tutem Etnografii A N Z S R R . Warto podkreślić, że w najbliższych latach obejmie ona prace nad opracowaniem Atlasu Etnograficznego Kuby. Prezentowany w omawianym tomiku wybór artykułów, poprzez pryzmat k t ó ­ rych redakcja proponuje spojrzenie na współczesne tendencje w etnografii k u ­ bańskiej, dotyczy dość rozległej problematyki. Kluczem ich doboru była chęć zaprezentowania przyjętej przez autorów w rozwiązywaniu postawionych proble­ m ó w metodologii marksistowskiej. Wiodącymi zagadnieniami są: historia etniczna Wyspy i rozwój procesów etnokulturowych na tym obszarze. Zostały one rozwinięte m. in. W pracach A. Pedro Antil'skie ostrova: edinstvo i mnogoobrazie i V. V. Pimenova Pinero (kratkaja ětnografičeskaja charakteristika). A. Pedro przyjmując za podstawę swoich roz­ w a ż a ń zasadę wzajemnego związku i wzajemnej zależności badanych zjawisk proponuje spojrzenie na Wyspy Antylskie jako na „system międzyetniczny", k t ó ­ rego powstawanie determinowane było w p ł y w e m czynników ekonomiczno-społecznych. V. V. Pimenov na podstawie materiału faktograficznego dotyczącego różnych dziedzin kultury wskazuje na wspólne tendencje rozwoju procesów etnokulturowych Wysp Pinos i Kuby. Do historii etnicznej wyspy nawiązują również pro­ pozycje badawcze wysuwane przez E . G. Aleksandrenkova w artykule Indejcy Kuby (problemy i vozmožnosti izučenija). Pod tytułem Obzor novoj kubinskoj lite­ ratury po etnografii Kuby L . S. Sejnbaum opracował pod kątem etnicznych aspek­ tów kształtowania się narodu kubańskiego wybrane pozycje z etnograficznej lite­ ratury kubańskiej. Ciekawe i oryginalne zagadnienie poruszył P. Dechamp Chapo w artykule Afrikanskie plemennye znaki i nazvanija rabov na Kubie. Plemienny znak (tatatuż) — przybierał różne formy od prostych linii na policzkach do skomplikowa­ nych r y s u n k ó w na rękach, brzuchu i plecach — był jednym z wyznaczników et­ nicznej przynależności n i e w o l n i k ó w przywożonych z Afryki. Wykorzystując jako materiał źródłowy ogłoszenia o zbiegłych niewolnikach zamieszczane w codzien­ nej prasie („Diario de la Habana", „La Prensa", „Diario del Gobierno de la H a ­ bana", „Faro Industrial de la Habana") autor próbuje odtworzyć możliwie dokładną charakterystykę plemiennych znaków wielu grup etnicznych. Ogranicza jednak swoje poszukiwania do tych grup, którym ze względu na liczebność władze ze­ zwoliły na zrzeszanie się w kabildo — stowarzyszeniach o charakterze religijno-dobroczynnym. Innym wybranym problemem jest proces kształtowania się świadomości naro­ dowej kubańczyków. J . A. Alvarado uznał za w a ż n e źródła do poznania tego za­ gadnienia poglądy trzech filozofów i ideologów kubańskich X I X w. (F. de A r a n go-Parreno, J . A. Saco, F . Várela) poświęcając im swoje rozważania w artykule Formirovanie kubinskogo nacíonal'nogo samosoznanija. Z kolei do problematyki badań nad rodziną nawiązuje artykuł Kubinskaja sem'ja ot konkisty do našich dnej. Autor J . C. Potroni Garcia (socjolog) analizuje w nim funkcje rodziny kubańskiej w perspektywie historycznej jako zmienną za­ leżności ekonomicznych, społecznych i politycznych. Na zagadnienia kultury materialnej zwracają uwagę autorzy dwóch artyku­ łów: E . Tirado-Tojrak w Kreol'skij plug i P. Cotarelo Grego (architekt) w КиЫпskoje dereviannoe zodčestvo. E . Tirado na podstawie materiału zgromadzonego �201 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA podczas badań terenowych przeprowadzonych w 1978 r. opracował informacje o budowie i wykorzystaniu tego narzędzia orki w pracach polowych, które jest u ż y w a n e jeszcze do dziś, choć już sporadycznie przez chłopów kubańskich. Uwagi P. Cotarelo dotyczą budownictwa z końca X I X i początku X X w. w prowincji Matansas. Do etnografii wyspy Pinos nawiązują jeszcze dwa artykuły. Ostrov Chuventud (Pinos): ego naselenie i poselenija, w którym C . Barreras Rubi (socjolog) analizuje wybrane aspekty etniczno-demograficzne i osadnicze Wyspy w perspektywie h i ­ storycznej (od X V do X X w.). Kajmanem iz Kokodrilo — krótka charakterystyka opracowana przez P. P. Aguilera dotycząca współczesnej sytuacji społeczno-gospo­ darczej niewielkiej społeczności murzyńskiej, dwujęzycznej anglo-antylskiej osia­ dłej na południu wyspy Pinos od ok. 60 lat. O problemach życia wiejskiego pisze S. Bento (historyk) obecnie dyrektor A r ­ chiwum Historycznego A N Kuby. W latach trzydziestych, których dotyczy Sel'skaja žizn' v provincii Matansas, autor pracował jako nauczyciel w szkole wiejskiej, dla­ tego też na prośbę redakcji swoje spostrzeżenia przedstawił w formie wspomnie­ niowej. Na różnorodny charakter artykułów zebranych w tym tomiku w p ł y w ma nie tylko zakres poruszanej w nich tematyki, ale również sposób i stopień szczegó­ łowości przedstawianej w nich analizy podjętych zagadnień. Praca jako całość wprowadza w sposób sugestywny w problematykę poruszaną w etnografii k u b a ń ­ skiej, zapoznaje z jej osiągnięciami i problemami dając nam pogląd na sytua­ cję, w jakiej znajduje się obecnie. Bogumiła Marczak P E T A R VLAHOVIČ, Narodi i etnické zajednice světa (Narody etniczne świata), Belgrad 1984, „Vuk Karadzic", ss. 291, il., fot. i wspólnoty Praca Petara Vlahovica ukazała się w serii Biblioteka Covek i Reč w znanym jugosławiańskim wydawnictwie Vuk Karadžič i ma charakter s ł o w n i k o w o - e n c y klopedyczny. Osnową słownika stał się alfabetyczny układ haseł odnoszących się do n a ­ rodów i wspólnot etnicznych świata, jaki został przygotowany przejz; autora na podstawie Novu enciklopediju u boji, (Vuk Karadžič-Larousse, Beograd 1977). Z tej encyklopedii została także wykorzystana literatura krajowa i zagraniczna, która — jak sam autor podkreśla — wykazuje niekiedy znaczne różnice zarówno pod w z g l ę ­ dem merytorycznym, jak i chronologicznym. Tam więc, gdzie to było możliwe, P. Vlahovič uaktualnił dane, a informacje statystyczne skorygował do okresu z a ­ wartego pomiędzy rokiem 1975 a 1981. Praca opiera się również na innych wydawnictwach encyklopedycznych i s ł o w ­ nikowych, jak na przykład Enciklopedija Jugoslavije i Opća enciklopedje (wyda­ nie II), Jugoslavenskog leksikografskog zavoda (tomy 1-8, Zagreb 1977-1980), Enci­ klopedija ludstva světa u izdanju Mladinske Knjige (tomy 1-6, Lubljana 1979-1980). Z tej ostatniej, oprócz pojedynczych informacji, wykorzystano także i niektóra ilustracje. Z wydawnictw zagranicznych Vlahovič wykorzystał w zasadzie dwie pozycje — Maty słownik antropologiczny, (Warszawa 1976) oraz The Atlas of Mankind (London 1982). Na inne pozycje powołuje się w niektórych fragmentach tekstu. Wreszcie w pewnych kwestiach — jak to sam autor zaznacza — wykorzystano rezultaty badań V . Radovanovica, В. Škerlja, M. Mid, Č. G. Seligmana, V . P. Alek- �202 RECENZJE I OMÓWIENIA sejeva, 2. Jernoa, A. gavantrea, V . I . Kozleva i S. I . Bruka. Bardzo często powo­ łuje się Vlahovič na radzieckiego etnografa S. A. Tokareva. O m a w i a n ą praca składa się z dwóch oddzielnych, ale połączonych w s p ó l n y m tematem części. Pierwsza, słownikowa, ma charakter teoretycznego wprowadzenia i uzupełnienia podstawowego zakresu pojęć odnoszących się do badań nad historią i kształtowaniem się narodów i wspólnot etnicznych. Natomiast druga -— stanowią­ ca zasadniczą część opracowania — jest ułożonym alfabetycznie zestawem haseł dotyczącym najbardziej znanych narodów i grup etnicznych. Część pierwsza składa się z pięciu rozdziałów, w których autor zapoznaje czy­ telnika z terminologią stosowaną w badaniach społeczności ludzkich oraz z pew­ nymi zagadnieniami związanymi z tą problematyką. I tak rozdział pierwszy poświęcony jest terminom przyjętym przez współczesną etnologię do oznaczania wspólnot ludzkich. Petar Vlahovič wyjaśnia tutaj takie pojęcia, jak: gens, plemię, wspólnotę plemienną, wspólnotę etniczną, naród, naro­ dowość, mniejszość narodową i etos. P o w o ł u j e się na sposób rozumienia tych ter­ minów, jaki można znaleźć w literaturze pisanej na przestrzeni dziejów. W wielu wypadkach sięga wstecz do czasów kształtowania się poszczególnych narodów czy też narodowości, na przykład jeśli chodzi o teren Europy, to nawiązuje nawet do okresu starożytności. Drugi rozdział jest w s t ę p e m do badań dotyczących etnogenezy. Pod tym poję­ ciem rozumie Vlahovič tworzenie się, konsolidację i rozwój określonych wspólnot etnicznych. Przy wyjaśnianiu tego zagadnienia autor p o w o ł u j e się na radzieckiego badacza Tokareva i odpowiednie wyjaśnienia zawarte w Wielkiej encyklopedii ra­ dzieckiej. Dalej jugosłowiański etnolog przypomina, że do połowy X I X stulecia studia nad etnogenezą były prowadzone głównie w trzech kierunkach, które można byłoby scharakteryzować w następujący sposób: a) podejście genealogiczne, tzn. poszukiwanie przodków legendarnych, b) poszukiwanie przodków faktycznych, c) idea praojczyzny, d) badania nad populacją. Charakteryzując każde z wymienio­ nych podejść badawczych, przytacza liczne przykłady oraz reprezentatywnych autorów. Zajmując się etnogenezą nie sposób — przypomina Petar Vlahovič —> pominąć niektórych charakterystycznych terminów związanych z tą problematyką. Podaje w i ę c wyjaśnienie pojęcia populacji, terytorium, środowiska geograficznego, czasu (przebywania, pozostawania w danym miejscu), sytuacji społecznej, sytuacji poli­ tycznej. Poznajemy również znaczenie modusu autochtonicznego, modusu konty­ nuacji etnicznej, modusu migracji oraz modusu przesiedlenia. Etnologia daje możliwości •— jak to podkreśla autor za Tokarevem — studiów w czterech w i ę k s z y c h grupach materiałowych: a) badania w ł a s n y c h podań (legend etnogenicznych) dotyczących wiedzy o swoim pochodzeniu i swojej przeszłości, b) badania rodowo-plemiennych nazw wspólnot i podgrup, które pozwalają na u ł o ­ żenie zestawu nazw etnicznych (geonimię), c) badania kultury materialnej i ducho­ wej dotyczące analizy należących do nich elementów, d) badania obyczajów, wie­ rzeń i obrzędów. Trzeci rozdział dotyczy wielkiego, światowego ruchu migracyjnego. Na wstępie autor przytacza poglądy Darwina, Engelsa, Surca, Nesturha, Jernoa i innych od­ noszące się do teorii pochodzenia człowieka, centrów światowych, w których wy­ kształciły się hominidy oraz ich przypuszczalnych migracji. Dowodami powszech­ nie przyjętych teorii są licznie w tym rozdziale podane przykłady znalezisk archeo­ logicznych. Dalej Vlahovič przechodzi do przedstawienia procesów zasiedlania l ą ­ dów przez poszczególne rasy człowieka, które zostały wydzielone przez antropo­ logów. Podaje możliwości adaptacyjne człowieka do rozmaitych środowisk i klima­ tów, czasami bardzo niekorzystnych dla życia organizmu ludzkiego. Z a jeden z licz- �RECENZJE I OMÓWIENIA 203 nych przykładów takiej adaptacji może posłużyć fakt zasiedlenia przez człowieka obszarów podbiegunowych (78°8' — Eskimosi) czy wysokich gór (5 tys. m n.p.m. — Azja). W rozdziale tym analizuje także migracje narodów w czasach historycz­ nych, które zostały utrwalone w licznych dokumentach pisanych od czasów staro­ żytnych do okresu wczesnego średniowiecza. Na koniec tego rozdziału autor podaje dane liczbowe odnoszące się do poszcze­ gólnych populacji ludzkich. Czyni to zarówno w aspekcie historycznym, jak i geo­ graficznym. Począwszy od paleolitu, poprzez kolejne epoki aż do czasów w s p ó ł ­ czesnych zapoznajemy się z przypuszczalną liczbą ludności zajmującej poszcze­ gólne kontynenty, jak i niektóre ich regiony. Czwarty rozdział m ó w i o wykształceniu się wielkich ludzkich wspólnot. O d ­ nosi się to do podziału ludzkości pod w z g l ę d e m językowym, rasowym oraz ze względu na wielkie systemy religijne, a w i ę c buddyzm, chrześcijaństwo i islam. W omówieniu tym uwzględniono podziały religii na poszczególne wielkie odłamy i znaczniejsze sekty. Rozdział piąty i ostatni dotyczy rozmieszczenia współczesnych narodów i w s p ó l ­ not etnicznych świata. Petar Vlahovic podaje w nim różnice w stopniu zasiedlenia stref geograficznych sześciu kontynentów, przytacza regiony o szczególnie dużej gęstości zasiedlenia, wyjaśnia przyczyny takiego stanu rzeczy, a także wylicza narody wchodzące w skład poszczególnych państw, podając ich aktualną liczeb­ ność. W sytuacji, gdy państwa mają charakter wielonarodowy, kryterium stano­ w i ą poszczególne grupy językowe. W swojej charakterystyce Vlahovic uwzględnia również i nowe kategorie narodów, powstałych ze zmieszania różnych ras lub na­ rodowości, np. Brazylijczyków, Meksykanów, A m e r y k a n ó w , itd. Jak widać z przedstawionego materiału, pierwsza część książki nie jest jedno­ rodna pod w z g l ę d e m prezentowanej treści. Składają się na nią informacje bliskie zarówno socjologii, antropologii, lingwistyki, religioznawstwa, jak również demo­ grafii, a nawet biologii. Wszystkie one są przedstawione w sposób łatwy do zrozu­ mienia nawet niezbyt zorientowanym czytelnikom, pomijając oczywiście k w e s t i ę języka serbo-chorwackiego. Jedynie rozdział trzeci, który jest poświęcony etnoge­ nezie, ma charakter nieco bardziej naukowy i można go traktować jako rodzaj skrótowego podręcznika dla początkujących studentów etnografii. Nie oznacza to jednak, że i pozostałe rozdziały nie nadają się do tego celu. Część druga książki Petara Vlahovica zawiera — jak już wspomniano- na wstępie — ułożony alfabetycznie wykaz wybranych narodów i grup etnicznych. Opracowanie zawiera ponad 500 haseł odnoszących się zarówno do współcześnie żyjących, jak i do historycznych, nie istniejących już dzisiaj narodów czy ludów. Każde hasło zawiera szereg informacji przedstawionych w e d ł u g następującego schematu: nazwa powszechnie używana, o ile jest to możliwe — nazwa własna, przynależność do grupy językowej, podział na dialekty lub na grupy plemienne, struktura organizacyjna i jej krótka charakterystyka, zajęcia oraz wyznawana religia lub też system wierzeń. Często, szczególnie w przypadku w i ę k s z y c h na­ rodowości lub też bardziej znanych, podana jest krótka ich historia. Podobnie ma się w przypadku danych dotyczących liczby ludności. Przedstawiony powyżej układ nie odnosi się jednak do wszystkich zamieszczonych w tej pracy haseł. P o n i e w a ż nie ma wyjaśnienia powodu takiego stanu rzeczy, przeto można przypuszczać, że autor kierował się dostępnością informacji w podanych na wstępie wydawnictwach encyklopedycznych. Jest to tym bardziej widoczne, że niektóre hasła ograniczają się tylko do wymienienia nazwy i miejsca zamieszkania konkretnego ludu. Niejednakowa zawartość haseł sprawia, że podane w nich informacje nie są porównywalne. W tej sytuacji część słownikowa pracy ma charakter raczej po­ pularyzatorski i tylko temu celowi może służyć. Dla badaczy zajmujących się stu- �204 RECENZJE I OMÓWIENIA diami nad narodami czy grupami etnicznymi świata pozycja ta zawiera zbyt malo informacji na temat życia i kultury przedstawionych w tej pracy ludów. Również licznie występujące w tekście zdjęcia i ryciny mają charakter wyłącznie ilustracyj­ ny. Po pierwsze nie odnoszą się one do wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h w tym opra­ cowaniu haseł, a po drugie są one niejednakowe pod w z g l ę d e m tematycznym. Jedne z nich prezentują wyłącznie portrety, inne całe postacie, a jeszcze inne pew­ ne scenki rodzajowe. Książkę Petera Vlahoviéa kończy bibliografia odnosząca się do poszczególnych rozdziałów części pierwszej, a także indeks rzeczowy oraz indeks nazw n a r o d ó w i grup etnicznych prezentowanych w pracy. Andrzej A. M. MENTEŠAŠVILI, Kurdy. Oberki obSčestvenno-ekonomičeskich kul'tury i byta (Kurdowie. Zarys stosunków ekonomiczno-spolecznych, tu), Moskva 1984, „Nauka", ss. 237. Romanowski kultury otnošenij i by­ Autorem tej książki, wydanej w nakładzie 3 tys. egzemplarzy przez znane moskiewskie wydawnictwo naukowe, jest gruziński historyk — orientalista z Uni­ wersytetu P a ń s t w o w e g o w Tbilisi. Prof. Albert Michajlowič Mentešašvili kieruje na tej uczelni Instytutem Historii Nowożytnej i Najnowszej Krajów Azji i Afryki. Instytut w zasadzie nie ma charakteru etnograficznego, chociaż aspekt kulturowy brany jest pod u w a g ę w dociekaniach podejmowanych w tej jednostce badawczej. Główny nacisk kładzie się tam jednak na sprawy historyczne i politologiczne. Obecnie prace badawcze koncentrują się np. wokół problemu procesów etnicznych i ruchów narodowowyzwoleńczych w krajach Bliskiego Wschodu i Afryki P ó ł ­ nocnej. Prof. Mentešašvili jest autorem ok. 80 prac dotyczących dziejów n o w o ż y t ­ nych i najnowszych Iraku, a w szczególności Kurdów. Jak zatem widzimy, jego najnowsza książka traktująca o gospodarce, kulturze i życiu Kurdów poprzedzona była licznymi studiami. W bibliografii Mentešašvili powołuje się na 6 swoich po­ przednich publikacji, z których tylko jedna ukazała się w jęz. rosyjskim, a pozo­ stałe wydano po gruzińsku. W praktyce zatem nie' są one dostępne szerszemu ogó­ łowi badaczy tych zagadnień. Omawiana tu książka, napisana po rosyjsku, nie posia­ da niestety streszczeń w innych językach, a jedynie spis rozdziałów zamieszczono po angielsku. Liczne i obszerne przypisy umieścił autor na końcu dziełka, podob­ nie jak i wykaz literatury. Ten ostatni został ułożony niezbyt klarownie. Całość uzupełniają trzy skorowidze: imion, nazw geograficznych i nazw etnicznych. Z pew­ nością ułatwia to korzystanie z książki. Podobnie ułatwia lekturę podział na trzy części i szereg krótkich rozdziałów opatrzonych tytułami. Należy natomiast żałować, że praca nie posiada map, tak przecież niezbęd­ nych przy omawianiu kultury i dziejów narodu, zamieszkującego Irak, Iran, T u r ­ cję, Syrię i — w niewielkiej liczbie — także obszary Związku Radzieckiego. Po­ nadto znajomość szczegółowej geografii Bliskiego Wschodu jest nawet w dość wy­ specjalizowanych środowiskach raczej niewielka. Żałować także należy, że wydaw­ nictwo, które zdobyło się na twardą, poniekąd nawet luksusowo opracowaną okład­ kę, nie umieściło w książce żadnych wkładek ilustracyjnych. Praca Mentešašvili ma charakter kompilacyjny i zamierza przedstawić pro­ blematykę kurdyjską w Iraku, Turcji, Iranie oraz Syrii. Nie znajdziemy w niej natomiast omówienia przeszłości i teraźniejszości kulturowej Kurdów radzieckich, którym już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m stworzono warunki do rozwoju własnej kultury narodowej. Nawet jednak przy pominięciu tej problematyki książka gru- �RECENZJE I 205 OMÓWIENIA zińskiego historyka ma podstawy do życzliwego przyjęcia przez czytelnika zagra­ nicznego, który oczekuje od autora wprowadzenia w całokształt spraw k u r d y j ­ skich. Wydawanie książki o Kurdach w Związku Radzieckim jest przedsięwzię­ ciem nakładającym na autora duże zobowiązania. Musimy pamiętać, że kraj ten posiada od co najmniej X I X w. wielkie tradycje podróży i badań l u d ó w Bliskiego Wschodu. Pisać o Kurdach i zarazem powiedzieć coś o nich oryginalnego w tym środowisku naukowym nie jest rzeczą łatwą. Szczególnie, gdy badaczem jest uczo­ ny z uniwersytetu działającego na Zakaukaziu. T y m bardziej zatem musi dziwić obcokrajowca bardzo krótki i niemal lakoniczny wstęp, w którym tylko wymie­ niono z nazwiska szereg autorów, tak rosyjskich i radzieckich, jak też i obcych, którzy położyli zasługi w badaniach nad Kurdami. Polski czytelnik w każdym r a ­ zie wolałby dowiedzieć się czegoś więcej o uczonych, zajmujących się problema­ tyką kurdyjską i — co ważniejsze — usłyszeć opinię autora o stopniu przydatno­ ści ich prac w napisanej przez niego książce. Jak wspomniałem, praca dzieli się na trzy części: pierwsza przedstawia gospo­ darkę Kurdów, ich życie codzienne i szereg aspektów życia duchowego, druga m ó w i o kurdyjskich plemionach i konfederacjach plemiennych, a trzecia zajmuje się głównie kwestią agrarną oraz perspektywami rozwoju. Etnograf polski n a j ­ chętniej wczyta się w część pierwszą, w której znajdzie rozdziały o obiecujących tytułach w rodzaju gałęzi rolnictwa i sytuacji rolników kurdyjskich, ośrodków miejskich i życia mieszczan, rękodzielników i kupców, wybrane problemy z zavkresu życia codziennego itp. Trzeba przyznać, że skomplikowana problematyka tradycyjnego rolnictwa i wsi kurdyjskiej zajęła autorowi nader niewiele miejsca w jego rozważaniach. Pasterstwo, ongiś główną dziedzinę gospodarki tradycyjnej Kurdów, zawarł na niespełna 4 stronicach, a uprawę roślin na niecałych ;5. Inna sprawa, że jego prekursorzy, w postaci chociażby B. Nikitina , poświęcili tym sprawom mnóstwo miejsca w swoich dziełach. Uzupełnia te informacje dodatko­ wym rozdziałkiem na temat technik tradycyjnych i krótkim szkicem o położeniu chłopa kurdyjskiego. Do problematyki tej obszerniej powróci zresztą w części trze­ ciej książki. 1 Problematykę miejską, rzemieślniczo-handlową, omawia z kolei rozbijając te­ mat geograficznie na turecką, irańską i iracką część Kurdystanu. Chronologicznie w y k ł a d nie jest jasny. Autor sięga do źródeł i przekazów odległych i niemal r ó w ­ nocześnie pisze o faktach z ubiegłego stulecia, a nawet i z p o ł o w y wieku X X . T a cecha w y s t ę p u j e zresztą i w pozostałych częściach książki. W rozdziałach po­ święconych rodzinie i życiu rodzinnemu dowiadujemy się o sposobie zawierania małżeństw, pokrewieństwie, a także autor zapoznaje nas z wybranymi obyczaja­ mi rodzinnymi wedle trzech zasadniczych m o m e n t ó w życia człowieka: narodzin, małżeństwa i śmierci. T y m wszystkim sprawom Mentešašvili poświęcił 6 i pół strony, co świadczy, iż etnografia jako taka nie znajdowała się w centrum zain­ teresowań autora, do czego miał prawo, będąc historykiem. W rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Religia" najpierw Mentešašvili zajmuje się w y ­ znawcami islamu omawiając ważną rolę seidów, szeichów i derwiszów w społe­ czeństwie kurdyjskim. Rzuca się w oczy fakt, że autor nie wykorzystał tu ważnej pracy M. van Bruinessena, Agha, Shaikh and State, wydanej 6 lat przed ukaza- 1 Nikitin, który pod koniec I wojny ś w i a t o w e j był konsulem rosyjskim w U r mii, w irańskim Kurdystanie, zebrał swoje obserwacje terenowe oraz wyniki stu­ diów w c a ł o ś c i o w y m dziele Les Kurdes, napisanym już ponoć w latach 20-tych, lecz wydanym ostatecznie po francusku w Paryżu dopiero w гокц 1956. Książka ta doczekała się następnie tłumaczenia rosyjskiego i publikacji w Z S R R . V . N i k i t i n, Kurdy, 1964, Moskwa. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 2 niem się omawianego tu d z i e ł a . Rozczarowuje rozdział traktujący z nazwy o J e zydach i ich religii. Nie ma w nim sformułowanego nawet w zarysie systemu r e ­ ligijnego tej grupy wierzeniowo-etnicznej. Więcej dowiadujemy się natomiast o wspólnotach ale-hak. Szczególnie dotkliwie odczuwamy brak mapki problemowej przy omawianiu przez autora zagadnień językowych. T u natomiast znajdujemy pewne dane na te­ mat piśmiennictwa Kurdów radzieckich. Cenny materiał informacyjny zawiera też rozdział następny, dający przegląd literatury kurdyjskiej od czasów najdawniej­ szych. Wbrew obiegowym poglądom naród ten oprócz bogatej literatury ustnej może pochwalić się szeregiem pisarzy, głównie poetów. Rozważania te uzupełniają dane na temat prasy kurdyjskiej. O ile część pierwsza miała faktycznie charakter wprowadzający i z tego po­ wodu chyba była potraktowana przez autora nieco chaotycznie, to część druga re­ prezentuje najprawdopodobniej główny temat zainteresowań uczonego gruzińskie­ go. Przedstawia on zatem najpierw zasady tradycyjnej organizacji społeczno-ekonomicznej w obrębie plemienia, a następnie zajmuje się stosunkami gospodarczy­ mi Kurdów należących do poszczególnych plemion ze swoimi zdetrybalizowanymi współrodakami. Z kolei rozbija szkic na temat plemion i ich konfederacji oma­ wiając je w obrębie Iraku, Iranu i Turcji, pomijając jednak Syrię. Pisze wreszcie o ważnej kwestii podstaw władzy politycznej w o d z ó w plemiennych oraz o rela­ cjach między plemionami, księstwami kurdyjskimi i centralną administracją tak turecką, jak perską. Także i część trzecia reprezentuje najwyraźniej bliską autorowi problema­ tykę. Najpierw kreśli on ewolucję stosunków agrarnych Kurdystanu ery średnio­ wiecznej i ich zmiany w czasach nowożytnych. Różne formy feudalnego władania ziemią w czasach najnowszych analizowane są w rozbiciu geograficznym na K u r dystan iracki, irański, turecki i syryjski. Szczegółowe rozważania na temat form władania ziemią i dzierżaw w czasach najnowszych są tematem kolejnego roz­ działu uwzględniającego także gospodarkę pasterską. J a k wiemy duże zasługi po­ łożył tu już w początkach naszego stulecia rosyjski badacz Kurdów, Nikitin, ana­ lizujący w swej książce tradycyjny system powinności zwany „oba". Mentešašvili pisze o przemianach i reformach rolnictwa w Iraku północnym, aczkolwiek można byłoby mieć zastrzeżenie do malowanego przezeń obrazu, znając trudne realia rea­ lizacji tych reform u schyłku lat 70-tych. Gruzin nie znał publikacji poIsKich na ten temat, jakie ukazały się w latach 1979-1881 . Dalej autor omawianej tu po­ zycji przedstawia ewolucję prawną współczesnego systemu władania ziemią w K u r dystanie syryjskim, by wreszcie zająć się reformami agrarnymi Iranu lat 60-tych. Najbardziej krytycznie odnosi się do sytuacji wsi i rolnictwa w Kurdystanie tureckim, pisząc jedynie o „próbach przemian w rolnictwie" tego obszaru. W s u ­ mie ta część książki daje nam pożyteczny, bo poniekąd całościowy przegląd spraw wsi i rolnictwa Kurdów żyjących w obrębie kilku państw bliskowschodnich. Co prawda niezupełnie aktualny z uwagi na g w a ł t o w n i e zmieniającą się sytuację s 2 M . v a n B r u i n e s s e n , Agha, Shaikh and State. On the Social and po­ litical organization of Kurdistan, Utrecht 1978. Zob. tegoż autora rozdział Kurdish tribes and the state of Iran: the case of Simko's revolt, w dziele zbiorowym pod red. Richarda Tappera, The Conflict of Tribe and State in Iran and Afghanistan, New York 1983, s. 364-400. W pierwszym rzędzie książka J . S o l a r z a , Rolnictwo Iraku. Sytuacja w la­ tach 1970-1976 na tle warunków przyrodniczych i ekonomicznych, Kraków 3979, oparta na obserwacjach terenowych oraz studiach danych statystycznych prowa­ dzonych w Iraku w latach 1977-1978. Nadto zob. L . D z i ę g i e l , Rural Community of Contemporary Iraqi Kurdistan Facing Modernization, Kraków 1981. 8 �RECENZJE I 207 OMÓWIENIA polityczną, czego dowodem może być przewrót w Iranie u schyłku lat 70-tych, czy wojna iracko-irańska, powodująca z konieczności osłabienie tempa przemian. Mniej satysfakcji daje czytelnikowi rozdział końcowy, zatytułowany „urbanizacja i problemy rozwoju gospodarczego". Stawiając sobie ambitne zadanie przedsta­ wienia tych spraw w skali całego Bliskiego Wschodu autor najprawdopodobniej nie dysponował odpowiednią ilością aktualnych danych. W każdym razie w w y ­ padku Iraku nie zdołał przedstawić zjawiska gwałtownego rozwoju dużych ośrod­ k ó w miejskich typu Arbilu czy Sulajmanii i polityki tworzenia miasteczek sate­ litarnych, oraz dużych, nowoczesnych wsi zbiorczych, wyposażonych w infra­ strukturę usług. Ciąg wydarzeń historycznych przedstawiono także raczej frag­ mentarycznie. Książka Mentešašvilego ma tę zaletę przede wszystkim, iż jest próbą stwo­ rzenia monografii ogólnej, korzystającej z danych, jakich o Kurdach dostarczają różne dyscypliny: historia, politologia, etnografia, ekonomika. Jak często bywa w takich wypadkach, publikacja jest nierówna, zawierająca obok rozdziałów do­ skonałych, także i te, które prezentują poziom słabszy. Dążność do całościowego potraktowania zjawisk zachodzących na kurdyjskim obszarze zwartego zasiedle­ nia jest tu elementem nader cennym dla czytelnika i rzadko podejmowanym przez innych autorów. Polski czytelnik przy tej okazji styka się z nowym dla siebie r a ­ dzieckim ośrodkiem badań Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej o charakterze uniwersyteckim. Książka profesora Mentešašvilego jest dla nas zatem okazją do> przybliżenia polskiemu środowisku naukowemu uczonych, którzy pracują nad za­ gadnieniami Trzeciego Świata poza renomowanymi instytutami badawczymi Mos­ kwy czy Leningradu. Leszek Dzięgiel �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05910fdbd64bb13dbbdf210ebdcd4a44.pdf 001496ff2f7406ddc7b5c2805db14101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1238 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.173-191 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 GABRIEL BONVALOT, Przez Kaukaz i Pamir do Indii. Przekład z francuskiego A n n a K o t a l s k a , W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, s. 287 W tę t r w a j ą c ą blisko p ó ł t o r a towarzysze — Camus roku podróż żelastwem, W lutym 1886 oraz dwaj jego „Anatolia", mydłem, laty. Bonvalot wypłynęli z M a r s y l i i na n a l e ż ą c y m do s p ó ł k i Bracia Paquet statku h a n d l o w y m cukru, przeszło P. G . podróżnicy „beczkami stu wyruszył roku załadowanym i Pepin — przed szuwaksem, angielskimi tkaninami, 1 m a r s y l s k ą k a w ą oraz wieloma i n n y m i t o w a r a m i " . Statek ten w y b r a ł Bonvalot przede wszystkim ze względu na zniżkę w kosztach p o d r ó ż y , którą zaofiarowali mu armatorzy, bo wygód na n i m t r u d n o się b y ł o s p o d z i e w a ć . W y p r a w a z m i e r z a ł a do A z j i Ś r o d k o w e j , ale jej uczestnicy mieli n a d z i e j ę , że uda i m się d o t r z e ć jeszcze dalej. „ P r z e m i e r z y m y K a u k a z — pisał Bonvalot — L e n k o r a n i Persję, o ile b ę d z i e to m o ż l i w e Afganistan, kraje zamieszkane przez T u r k m e n ó w oraz Baktrów i być m o ż e — Kafiristan" i przeszkodami, k t ó r e m o g ą z m i e n i ć lub (s. 5-6). Liczono się jednak z trudnościami s k r ó c i ć t r a s ę p o d r ó ż y . Przez Dardanele i Morze Czarne, z k r ó t k i m postojem w K o n s t a n t y n o p o l u i Trebizondzie, w p o c z ą t k a c h marca statek d o t a r ł do B a t u m u , dzięki bakijskiej nafcie p r z e ż y w a j ą c e g o i będącego Kaukazu. już Po wtedy największym i najruchliwszym krótkim, dwudniowym pobycie zachodnią Gruzję w kierunku widzianym z okien p o c i ą g u stolicy ruinom i Zakaukazia — Tyflisie, oczekiwaniu na w z spędził wraz Petersburga nadkaspijskich", nie pisze z u p e ł n i e . „ W i d z i m y nie b ę d z i e m y go opisywać". Nie b y ł a wyruszyli Malowniczym średniowiecznych którym dokumenty czarnomorskiego w mieście p o d r ó ż n i kraju — Tyflisu. ich m i e s z k a ń c o m poświęcił Bonvalot w swej relacji w w ó w c z a s lata burzliwego portem zamków, z Tyflis po ułatwić raz im i miasteczkom około wjazd trzech do Bonvalot, 2 zmarł w Paryżu w roku 1933; tygodni, „prowincji autora po azjatyckich francuski p o d r ó ż n i k , A z j i i propagator idei k o l o n i a l i z m u , u r o d z i ł się w 1853 r. w É p a g n e , niewielkiej w departamencie A u b e . oraz Gruzji drugi — stwierdza — i dlatego to bowiem pierwsza p o d r ó ż prowincjach Cesarstwa Rosyjskiego. Pierre Gabriel przez Imeretii, stron. O stolicy towarzyszami mające koleją krajobrazom wsiom zaledwie p a r ę rozwoju wybrzeża dwie wcześniejsze badacz miejscowości podróże po rosyjskiej A z j i Ś r o d k o w e j o d b y ł w latach 1880 i 1882; był w ó w c z a s r ó w n i e ż na Z a k a u k a z i u , m. in. w Tyflisie'. W kolejną roku 1886 azjatycką właśnie podróż. z Tyflisu Bonvalot Pierwszy jej z dwoma towarzyszami etap, przez p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e wyruszył krańce w swą Gruzji, a z e r b e j d ż a ń s k i e stepy, do p o ł o ż o n e j w ś r ó d nich małej stacyjki H a d ż i - K a b u l , o d b y t o p o c i ą g i e m . 1 W e d ł u g Dielionaire de Biographie Francaise (t. 6. Paris 1954, s. 1058), Bonvalot i jego towarzysze opuścili Tyflis, u d a j ą c się w s t r o n ę granicy perskiej w k o ń c u marca 1886 r. W p o l s k i m wydaniu Przez Kaukaz i Pamir do Indii, w k r ó t k i e j nocie „ O d R e d a k c j i " p o d a n o jednak, iż p o d r ó ż tę r o z p o c z ą ł Bonvalot w r o k u 1885 (s. 287). - A u b e to departament francuski (na p o ł u d n i o w y w s c h ó d od P a r y ż a ) , nie zaś m i e j s c o w o ś ć w Hiszpanii, j a k p o d a n o w nocie „ O d R e d a k c j i " z a m y k a j ą c e j polskie wydanie książki B o n v a l o t a Przez Kaukaz i Pamir do Indii (s. 287). ' Swe poprzednie p o d r ó ż e po A z j i Ś r o d k o w e j opisał Bonvalot w d w u książkach: En Asie Centrale, de Moscou au Bactriane (1884) i En Asie Centrale, de Kohistan á la mer Caspienne (1885). �174 RECENZJE I O M Ó W I E N I A P ó ź n i e j kolej zastąpiły j u ż konie. W p o b l i ż u p o ł o ż o n e j nad brzegiem M o r z a Kaspijskiego miejscowości Astara, wyprawa s k ł a d a j ą c a się z trzech F r a n c u z ó w i k i l k u wynajętych wraz z k o ń m i . . T a t a r ó w " (tj. A z e r b e j d ż a n ) p r z e k r o c z y ł a granice p a ń s t w a rosyjskiego i z n a l a z ł a się w Persji. Dalej droga w i o d ł a przez p ó ł n o c n e , nadkaspijskie rejony kraju. Reszt, Teheran, Szahrud i Bostan do świętego miasta szyitów, stolicy p r o w i n c j i Chorasan, Meszhedu. P o d r ó ż przez A z e r b e j d ż a n nie d o s t a r c z y ł a B o n v a l o t o w i zbyt wielu w r a ż e ń ; na k i l k u stronach p o ś w i ę c o n y c h temu krajowi znajdzie czytelnik t r o c h ę uwag o wyglądzie m i e s z k a ń c ó w , ich domostw, osiedli i pól. Znacznie więcej miejsca zajmują sprawy z w i ą z a n e z w y p o s a ż e n i e m wyprawy, wynajmowaniem ludzi i koni, r o z m o w y z u r z ę d n i k a m i itp. N i e p o r ó w n a n i e bogatsze i wnikliwsze są obserwacje poczynione przez B o n v a l o t a w czasie p o d r ó ż y przez p ó ł n o c n e prowincje Persji. O p r ó c z o p i s ó w etnograficznych n i e k t ó r y c h mijanych po drodze miejscowości, takich j a k np. „ s o l n a w i e ś " Dehi-namak czy p r y m i t y w n e w y t w ó r n i e saletry w okolicach A u w a n u , nie brak s p o s t r z e ż e ń o charakterze o g ó l n i e j s z y m , d o t y c z ą c y c h funkcjonowania p a ń s t w a , administracji, stanu ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . P a n u j ą c y tu od w i e k ó w despotyzm, bezprawie i korupcja znalazły, j a k z a u w a ż a autor, g ł ę b o k i e odbicie w psychice m i e s z k a ń c ó w k r a j u : „nie istnieje [tu] p a t r i o t y z m . Ludzie nie p o s i a d a j ą instynktu przetrwania, tak charakterystycz­ nego dla innych n a r o d ó w . Ó w instynkt sprawia, iż szuka się lekarstwa przeciw złu, że ludzie j e d n o c z ą się i d o d a j ą sobie odwagi, a w godzinach p r ó b y myślą t y l k o o interesie o g ó ł u . Wtedy to człowiek nie zasklepia się w swoim egoizmie, lecz staje w obronie sztandaru i granic: Ta » s z l a c h e t n a g o r ą c z k a « nie udzieliła się nigdy Persom" (s. 63). M i a s t o M e r w (dzisiejsze M a r y w T u r k m e ń s k i e j S R R ) , w k t ó r y m Bonvalot znalazł się w dzień lub dwa po p o n o w n y m przekroczeniu granicy rosyjskiej, dzięki otwartej właśnie w t y m czasie l i n i i kolejowej p r z e ż y w a ł o okres g w a ł t o w n e j rozbudowy. Jego zestawienie z perskim marazmem i brakiem perspektyw jest niemal symboliczne; na rosyjską Azję Ś r o d k o w ą p a t r z y ł bowiem Bonvalot przez pryzmat idei, k t ó r e j był przez cale życie głosicielem i o b r o ń c ą - idei cywilizacyjnej Europy w Afryce i A z j i . S t ą d też b y ć m o ż e ó w niemal entuzjastyczny jego stosunek do d o k o n a ń rosyjskiej administracji w T u r k m e n i i , Uzbekistanie i T a d ż y k i s t a n i e . O jej przedstawicielach, p r z e w a ż n i e wymienianych z nazwiska, pisał Bonvalot z uznaniem i s y m p a t i ą . Szczególnie ciepło wspomina nazwiska g e n e r a ł a K o r o l k o w a i Polaka, znanego badacza Azji Ś r o d k o w e j , p o d ó w c z a s jeszcze kapitana, B r o n i s ł a w a G r ą b c z e w s k i e g o . Polakiem był też, j a k się wydaje, p a r o k r o t n i e wspomniany kapitan G ł u s z a n o w s k i . Pierwszy wielki etap p o d r ó ż y Bonvalota i jego towarzyszy z a k o ń c z y ł się w Samarkandzie, do k t ó r e j wyprawa d o t a r ł a w sierpniu. Samemu miastu poświęcił Bonvalot niewiele miejsca, jest tu bowiem j u ż po raz p i ą t y . Pisze natomiast o planach dalszej p o d r ó ż y „ d o Afganistanu, Kafiristanu, a p o t e m do I n d i i " (s. 96). T u t a k ż e , p o raz pierwszy b o d a j ż e , pojawia się wzmianka o n a u k o w y c h celach w y p r a w y : przed udaniem się w d a l s z ą d r o g ę jej c z ł o n k o w i e p o r z ą d k u j ą i p r z y g o t o w u j ą do wysyłki „ b a r d z o p o k a ź n e " j u ż zbiory etnograficzne (s. 97). Nieco dalej jest m o w a r ó w n i e ż o badaniach archeologicznych zniszczonej przez Czyngis-chana fortecy w Termizie (s. 144). W ciągu w r z e ś n i a i pierwszych d n i p a ź d z i e r n i k a Bonvalot z towarzyszami p o d r ó ż o w a ł po z a l e ż n y m od Rosji emiracie Buchary, z m i e r z a j ą c w kierunku granicy Afganistanu. W polowie p a ź d z i e r n i k a p r z e p r a w i ł się przez s t a n o w i ą c ą g r a n i c ę A m u - D a r i ę i u t k n ą ł na p a r ę tygodni w niewielkiej, przygranicznej miejscowości afgańskiej. Z rzadka t y l k o o p u s z c z a j ą c miejscowy karawanseraj, pod czujnym nadzorem żołnierzy straży granicznej c z ł o n k o w i e wyprawy przesiedzieli tu do p o c z ą t k ó w listopada bezskutecznie oczekując na m a j ą c e nadejść z K a b u l u zezwolenie na d a l s z ą p o d r ó ż po kraju. D ł u g i e r o z m o w y z oficerami a f g a ń s k i m i n a s u w a j ą Bonvalotowi wiele u w a g o charakterze n a r o d o w y m A f g a n ó w - ich odwadze, poczuciu g o d n o ś c i i niezależności oraz interesujące refleksje o politycznej rywalizacji na t y m obszarze dwu mocarstw - A n g l i i i Rosji. W p o c z ą t k a c h listopada o ś w i a d c z o n o B o n v a l o t o w i oraz jego towarzyszom, że dalsza jazda w głąb Afganistanu jest zabroniona i d o p r o w a d z o n o do przeprawy przez A m u - D a r i ę o s t r z e g a j ą c j e d n o c z e ś n i e przed p r ó b ą ponownego przekroczenia rzeki „bez odpowiednich dokumentów". �175 RECENZJE I O M Ó W I E N I A W grudniu, po powrocie do Samarkandy, u p o r z ą d k o w a n i u z b i o r ó w i zaległej korespon­ dencji, zaczęły się r y s o w a ć projekty p o d r ó ż y do I n d i i . Przy podejmowaniu decyzji, z a r ó w n o 0 jej trasie, j a k i terminie r o z p o c z ę c i a , istotną rolę odegrały rady generała Korolkowa 1 kapitana G r ą b c z e w s k i e g o . Zdecydowano się w k o ń c u na r y z k o w n e i nie m a j ą c e precedensu przejście przez Pamir w m i e s i ą c a c h z i m o w y c h . Dalsze strony książki Bonvalota - niemal p o ł o w a jej objętości - to opis t r w a j ą c y c h p r z e s z ł o d w a miesiące p r z y g o t o w a ń do p o d r ó ż y ; gromadzenia z a p a s ó w żywności i w y p o s a ż e n i a , wynajmowania ludzi i k o n i , a n a s t ę p n i e o p o w i e ś ć o blisko trzymiesięcznej (marzec- maj), niebezpiecznej w ę d r ó w c e przez śniegi Pamiru. O k o l o m i e s i ą c a wyprawa spędziła w z a l e ż n y m o d I n d i i księstwie Czatralu, o c z e k u j ą c zezwolenia na d a l s z ą p o d r ó ż . D o p i e r o w k o ń c u lipca B o n v a l o t i jego towarzysze znaleźli się na t e r y t o r i u m K a s z m i r u , a we wrześniu, po trwającej p r z e s z ł o p ó ł t o r a r o k u p o d r ó ż y , p o w r ó c i l i do Francji. Niespieszna, s z c z e g ó ł o w a , a niekiedy w r ę c z drobiazgowa relacja o zmaganiach ze śniegiem i mrozem ( p o w t a r z a j ą c e się pomiary temperatury o r ó ż n y c h porach d n i a i nocy), ze z m ę c z e n i e m i g ł o d e m , o p a d a j ą c y c h koniach i z n i k a j ą c y c h n o c ą przewodnikach, a p ó ź n i e j o m o n o t o n n y c h dniach wyczekiwania w Czatralu, w y p e ł n i a k i l k a ostatnich r o z d z i a ł ó w książki. B y ć m o ż e j u ż ten niedzisiejszy s p o s ó b narracji, zwarte, rzadko przerywane dialogami strony d r u k u , p o w s t r z y m u j ą n i e k t ó r y c h potencjalnych n a b y w c ó w tej książki od jej kupienia, ale oczywiście nie z tego t y l k o p o w o d u od r o k u blisko zalega ona p ó ł k i k s i ę g a r ń . Nie p r z y c i ą g a c z y t e l n i k ó w m a ł o atrakcyjna, bura o k ł a d k a , b r a k ilustracji i c h o c i a ż b y jednej mapy z z a z n a c z o n ą na niej t r a s ą p o d r ó ż y . C z ę ś ć z tych, k t ó r z y j ą j u ż k u p i l i z a c h ę c e n i f o r m u ł ą serii, poczuje się zawiedziona, bo k s i ą ż k a nie spełnia ich o c z e k i w a ń ; p r z y g ó d w niej niewiele, a zimowego przejścia przez Pamir sprzed stu laty wielu prawdopodobnie nie uzna za odkrycie. Nie zabraknie jednak r ó w n i e ż i c z y t e l n i k ó w , k t ó r z y z a s t a n a w i a ć się b ę d ą , na czym polega opracowanie naukowe książki, dokonane - j a k czytamy na odwrocie strony t y t u ł o w e j - przez A n n ę B u d z i k o w s k ą . K r ó t k a nota „ O d Redakcji", b ę d ą c a zwięzłą biografią Bonvalota, podpisana z o s t a ł a inicjałami E. K . . za k t ó r y m i (jak się m o ż n a d o m y ś l a ć ) kryje się r e d a g u j ą c a ten t o m Eleonora K a r p u k . A . Budzikowska jest więc chyba t y l k o a u t o r k ą 12 z 16 k r ó t k i c h p r z y p i s ó w ( p o z o s t a ł e p o c h o d z ą o d autora, t ł u m a c z a i redakcji), k t ó r y m i k s i ą ż k a z o s t a ł a opatrzona. O t o n i e k t ó r e z n i c h : „Tyfus - dawna nazwa T b i l i s i " (s. 5). „ O w e r n i a - region w Ś r o d k o w e j Francji o b e j m u j ą c y tereny g ó r z y s t e (stara p r o w i n c j a Francji)", „ A r a g o n i a — p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część Hiszpanii (główne miasto Saragossa)", „ E p i n a l - miasto nad M o z e l ą (Wogezy)" (s. 11). Czytelnik, k t ó r y spodziewa się, że w taki c h o ć b y s p o s ó b z o s t a n ą o b j a ś n i o n e i inne nazwy geograficzne, doznaje kolejnego zawodu. N a dalszych stro­ nach przypisy o d n o s z ą c e się do nazw geograficznych znikają z u p e ł n i e , inne zaś stają się coraz rzadsze i sprawiają w r a ż e n i e p r z y p a d k o w y c h , a przypis na s. 243 (słowo „ k a j m a k " ) raczej wprowadza w b ł ą d niż i n f o r m u j e . 4 T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy są to wszystkie lub c h o ć b y tylko najważniejsze przyczyny nie­ powodzenia książki Bonvalota na k s i ę g a r s k i m r y n k u . R ó w n i e ż i d w a n a s t ę p n e tytuły tej serii ( I . M o ż e j k i Rozbójnicy Oceanu Indyjskiego i B . Diaza del Castillo Pamiętnik żołnierza Corteza), c h o ć cieszą się w i ę k s z y m zainteresowaniem n a b y w c ó w , bestsellerami się nie stały. Być m o ż e , w y s o k o ś ć n a k ł a d ó w zaplanowana z o s t a ł a j e d n a k zbyt optymistycznie; B o n v a l o t a np. wydano w 50 tys. egzemplarzy. K i e d y w 1962 r. u k a z a ł o się pierwsze, monowskie wydanie Pamiętnika żołnierza Corteza Bernala Diaza del Castillo, bardzo zresztą pod w z g l ę d e m edytorskim staranne, szybko z n i k n ę ł o z p ó ł e k , ale n a k ł a d wynosił w ó w c z a s t y l k o 10 tys. egzemplarzy. 4 K a j m a k w e d ł u g wyjaśnienia a u t o r k i p r z y p i s ó w to „ p o l e w a cukiernicza z mleka, c u k r u , kawy lub czekolady albo ciasto w takiej polewie". W p r z y p a d k u opisywanych przez Bonvalota K i r g i z ó w czy A f g a n ó w nie b y ł a to oczywiście polewa cukiernicza ani też ciasto w takiej polewie; na B a ł k a n a c h kajmakiem nazywa się k o ż u s z e k zbierany z podgrzewanego mleka - l e k k o podfermentowany. �176 RECENZJE I OMÓWIENIA B y ł o b y jednak s z k o d ą , gdyby W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e z r a ż o n e dotychczasowymi niepowodze­ niami z a p r z e s t a ł o p u b l i k o w a n i a tej nowej serii. Wydaje się b o w i e m , że przy o d p o w i e d n i m doborze t y t u ł ó w i nieco staranniejszym p r z y g o t o w a n i u n a s t ę p n y c h t o m ó w m o ż e ona bardzo pożyteczną rolę i zdobyć szeroki krąg stałych czytelników. spełnić Dotychczasowe są p r z e k ł a d a m i z j ę z y k ó w obcych, ale miejmy nadzieję, że seria nie jest z a m k n i ę t a tomy również dla wartych przypomnienia polskich o p i s ó w egzotycznych p o d r ó ż y . N i e trzeba z r e s z t ą daleko szukać. Stosunkowo obfita jest np. polska literatura z X I X i pocz. XX w. o krajach K a u k a z u , k t ó r y m B o n v a l o t tak niewiele miejsca p o ś w i ę c i ł w swojej książce. Są t o pozycje dotychczas nie wznawiane, O Gruzji i Armenii w latach sześćdziesiątych a niekiedy nawet np. interesująco w formie k s i ą ż k o w e j pisał X I X w. przez w dwu „Tygodnik Wiele w i a d o m o ś c i o G r u z j i i A z e r b e j d ż a n i e , obszernych nigdy nie artykułach wydawane. drukowanych Ilustrowany" Kazimierz Łapczyński. w atrakcyjnej p o d w z g l ę d e m literackim formie, zawiera wydana na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia k s i ą ż k a p r z e d w c z e ś n i e z m a r ł e g o , a świetnie z a p o w i a d a j ą c e g o się uczonego b o t a n i k a E d w a r d a Strumpfa, Obrazy Kaukazu. Kartki z Warte wznowienia b y ł y b y chyba r ó w n i e ż , c h ę t n i e czytane w k o ń c u X I X w. Szkice Artura Leista, Niemca od lat dziewięćdziesiątych osiadłego w Gruzji podróży. z i piszącego Gruzji również po p o l s k u , jednego z najwybitniejszych p o p u l a r y z a t o r ó w k u l t u r y g r u z i ń s k i e j . T a k i c h polskich opisów podróży po różnych krajach i kontynentach czeka na wydawcę wiele. Kłopot z wydaniem chyba stosunkowo n i e w i e l k i : ż a d n y c h niemal h o n o r a r i ó w , do n i e k t ó r y c h z tych t e k s t ó w są nawet mapami, dobra ilustracje. Potrzebne okładka i być może b y ł o b y jeszcze solidne opracowanie nawet obecny nakład naukowe nie o k a z a ł b y się za Andrzej J A N K W A K , Obyczajowość mieszkańców miast górnośląskich w XVI-XVIII z 1-2 wysoki. Woźniak wieku, Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. Kroszela, Opole 1986, s. 63, i l . 9 A u t o r tej niewielkiej książeczki z popularnonaukowej serii Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u jest docentem w Instytucie H i s t o r i i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w O p o l u . Specjalizuje się w historii Ś l ą s k a , szczególnie z a ś interesuje się dziejami miast śląskich o d X V I do p o ł o w y X I X w. Jest autorem licznych publikacji z tej dziedziny, a m . i n . k s i ą ż e k o miastach k s i ę s t w a opolsko-raciborskiego w X V I - X V I I I w. (1977), finansach miasta Brzegu w latach wojny 30-letniej (1971) i r z e m i o ś l e miejskim w rejencji opolskiej w X V I I I - X I X w. (1983). Przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń J. K w a k a jest r ó w n i e ż o b y c z a j o w o ś ć dawnych miast śląskich i jej właśnie p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a omawiana praca. powszechnie przyjętych i uświęconych tradycją Obyczajowość obyczajów rozumie autor j a k o właściwych danemu „ogół środowisku" (s. 7). Tę zaczerpniętą określając ze Słownika zakres stosowanego języka polskiego definicję t e r m i n u , a zarazem krąg J. K w a k dalej nieco zagadnień, którymi zajmuje. „ W szerokim tego s ł o w a znaczeniu — pisze — c z y n n i k a m i s k ł a d o w y m i rozszerza, się w pracy obyczajowości są n o r m y obyczajowe i tradycyjne zwyczaje, n a w y k i , przyzwyczajenia, s p o s ó b życia, sprawowania się, rozrywki, maniery, (s. 7). Szkoda jednak, a nawet ubiory że nie został z tej samej strony Słownika, charakterystyczne tam r ó w n i e ż dla danej grupy zdefiniowany, c h o ć b y t e r m i n obyczaj, m a j ą c y zasadnicze znaczenie społecznej" za p o m o c ą dla hasła interesującej J. K w a k a p r o b l e m a t y k i . O p r ó c z definicji o b y c z a j o w o ś c i i zakresu tematycznego opracowania, w k r ó t k i c h wstępnych" omówił rękopiśmienne: również dokumenty autor cechowe, w paru księgi zdaniach jego sądowe, księgi podstawę kupna źródłową itp. oraz „Uwagach (materiały drukowane, np. niemieckie opracowania k r o n i k a r s k i e r ó ż n y c h miast), a t a k ż e kwestię aparatu naukowego, k t ó r y ze względu na p o p u l a r n o n a u k o w y charakter książki ograniczony został do kilkunastu �177 RECENZJE I OMÓWIENIA zaledwie n i e z b ę d n y c h p r z y p i s ó w oraz wykazu wybranych ź r ó d e ł d r u k o w a n y c h i najważniejszych o p r a c o w a ń w j ę z y k u polskim i niemieckim. Szkoda, że w s p o s ó b r ó w n i e zwięzły i w t y m p r z y p a d k u chyba zbyt p o b i e ż n y p o t r a k t o w a ł autor zagadnienia zawarte w rozdziale d r u g i m „ L i c z b a l u d n o ś c i i sprawy etniczne". P r z y d a ł o b y się przynajmniej p a r ę s ł ó w o regionie, k t ó r y m się autor zajmuje choćby w przybliżeniu o k r e ś l i ć jego granice. G ó r n y m Śląsku; należałoby Szerzej też p o w i n n y b y ć o m ó w i o n e stosunki etniczne na t y m terenie, k t ó r y m autor poświęcił d o s ł o w n i e dwa zdania. Obszerniejsze są r o z d z i a ł y n a s t ę p n e . W trzecim o m a w i a J. K w a k życie religijne miast g ó r n o ś l ą s k i c h , k o n c e n t r u j ą c się przede wszystkim na oprawie z e w n ę t r z n e j świąt i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , szczególnie rozbudowywanej w okresie k o n t r r e f o r m a c j i . Z r o z d z i a ł u następnego ( „ P r z e s ą d y i czary") dowiaduje się czytelnik o n i e k t ó r y c h rozpowszechnionych na t y m terenie wierzeniach, zabiegach magicznych, czarach oraz sprawach czarownic w ó w c z e s n y c h sądach miejskich. T r e ś ć r o z d z i a ł u p i ą t e g o ( „ C h r z c i n y i i m i o n a chrzestne") nie w pełni odpowiada t y t u ł o w i . Jest w n i m mianowicie m o w a o zwyczajach, p r a k t y k a c h i wierzeniach z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, o sprawach związanych z w y b o r e m imienia dla nowo narodzonego. Jest trochę w i a d o m o ś c i o samym chrzcie i najmniej chyba o chrzcinach. W rozdziale s z ó s t y m , z a t y t u ł o w a n y m przedmiotem licznych procesów w „Wykroczenia sądach moralne", pisze autor o miejskich tzw. czynach nierządnych będących i karach małżeństwa (m. i n . za nie oraz o problemie dzieci n i e ś l u b n y c h . Rozdział następny traktuje o sprawach związanych z zawarciem 0 doborze m a ł ż o n k ó w ) i o n i e k t ó r y c h zwyczajach weselnych. O p o ż y c i u m a ł ż e ń s k i m , t r w a ł o ś c i związków małżeńskich, cudzołóstwie i karach za nie pisze J. Kwak w rozdziale ósmym. W k r ó t k i m rozdziale „ Ś m i e r ć i u r o c z y s t o ś c i pogrzebowe" omawiane są przede wszystkim m i e s z c z a ń s k i e r o z p o r z ą d z e n i a ostatniej w o l i pogrzebowej. D w a n a s t ę p n e poświęcone testamenty oraz n i e k t ó r e elementy zostały sprawom najczęściej obrzędowości rozpatrywanym przez sądy miast g ó r n o ś l ą s k i c h , w ó j t o w s k o - ł a w n i c z e oraz burmistrzowskie (częste sprawy o zniesławienie, p o m ó w i e n i e , bójki i t p . ) oraz egzekucji w y r o k ó w . W zamykającym opracowanie rozdziale dwunastym w Polsce i w innych krajach E u r o p y obyczajowości miast górnośląskich do obyczajów ( H o l a n d i i , Niemiec. A n g l i i , Czech, Francji), Szkoda, że na tym poprzestaje, bo („XVI-XVlII-wieczna obyczajowość p r ó b a p o r ó w n i a n i a " ) wskazuje autor na p o d o b i e ń s t w a mieszczańskich innych a przede wszystkim sąsiedniej czytelnicy radziby również krajów Europy Rzeczypospolitej. wiedzieć, co stanowiło specyfikę miast śląskich, czym w dziedzinie o b y c z a j o w o ś c i różniły się one od miast w krajach E u r o p y Zachodniej, j a k i w p o b l i s k i c h Czechach zarówno i Rzeczypospolitej. Andrzej A L E X A N D E R R A M A T I , And the violins stoped playing. A story of the Gypsy H o d d e r and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 A u t o r urodzony w 1921 r. w Polsce w Brześciu L i t e w s k i m Z a r m i ą p o l s k ą d o s t a ł się do I t a l i i , a po wojnie z a m i e s z k a ł na informacja jest t u istotna o tyle, iż p o w i e ś ć Ramatiego ma rzekomo j a k p o d k r e ś l a wydawca oraz sam autor na wstępie. C h c ą c czytelnikowi autentyzm treści autor bardzo p r z e k o n u j ą c o podaje jej genezę. Wożniak holocaust, opuścił kraj w 1939 r. Zachodzie. T a s k r ó t o w a charakter dokumentalny, maksymalnie z a s u g e r o w a ć O t ó ż , gdy p r z e b y w a ł na I I I Ś w i a t o w y m Kongresie C y g a n ó w w Getyndze s p o t k a ł t a m j a k pisze - Cygana Romana M i r g ę , c z ł o n k a polskiej delegacji, k t ó r y mu z a o f e r o w a ł rękopis spisanych przez siebie dziejów własnej rodziny w y m o r d o w a n e j przez N i e m c ó w . Z a n i m R a m a t i r ę k o p i s o p u b l i k o w a ł w formie powieści, z a p o z n a ł się z archiwaliami, p r z e c z y t a ł wiele publikacji, skonsultował 1 konsultacje, fakty z cyganologami. skoro byt 12 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 do I tu j u ż rodzi dyspozycji gotowy się pytanie, rękopis. Jeśli w jakim natomiast celu te miała badania to być, �178 RECENZJE I OMÓWIENIA nawet bardzo bliska prawdy, ale jednak p o w i e ś ć , na się żywym jako w że dokumentem? Jerzy ogóle Ficowski, autora książki Przy tym który jakoby nie zna. powoływanie Tak był mu czy c ó ż te się na zabiegi s u g e r u j ą c e konsultacje jest przewodnikiem inaczej, powstała i posłużenie niewiarygodne, pomocnikiem powieść, o (s. której 10), czytelnik s ą d z i ć m o ż e i p o w i n i e n , iż jest dokumentalna. Z p ó ź n i e j s z y c h r o z m ó w z autorem d o w i e d z i a ł e m się, że jest to p o w i e ś ć oparta na z a s ł y s z a n y c h relacjach i stosunkowo obszernej faktów w i topografii czasie okupacji Ukrainy. autor Przy t y m z n a j o m o ś ć wyniósł z lektury obyczaju c y g a ń s k i e g o sporej liczby fachowych znajomości i losów Cyganów opracowań, których listę m i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć . Przypadek z d a r z y ł , z o r i e n t o w a ć się w delegatem n a w 10 lat właśnie że niezależnie fikcyjności ó w Kongres w 1981 po wojnie - pochodzi. Z rozmów że A. z niezwykle ł a t w o sam że potrafiłem w niej opisanych. O t ó ż , też M i r g a , tyle że Andrzej, prawdopodobne, Ramati autorem i wydarzeń r. Był t a m i całkiem tym od genezy powieści nazwisko faktycznie nie i to głównego będąc w byłem urodzony bohatera stąd Getyndze, Mirgi nie w i d z ą c , wziął je z listy u c z e s t n i k ó w Kongresu. P o w i e ś ć Ramatiego nie z a s ł u g i w a ł a b y na o m ó w i e n i e w fachowym c z a s o p i ś m i e , gdyby nie o k o l i c z n o ś c i jej t o w a r z y s z ą c e . N i e k t ó r e j u ż znamy bohatera. Celem autora b y ł o w ogóle, w o d r ó ż n i e n i u ujawnienie od to jej autentyczno-fikcyjna geneza i p o s t a ć światu martyrologii martyrologii Żydów. Na Cyganów, s. 8 M i r g a nie mówi: znanej „W niemal Oświęcimiu są p o m n i k i p o ś w i ę c o n e l u d z i o m wszystkich n a r o d ó w , k t ó r z y tu zginęli, z w y j ą t k i e m C y g a n ó w " . Nie jest to prawda. Tablica z cygańskim napisem, a także pomnik na terenie byłego Zigeunerlagru stoją od wielu lat. M i m o to istotnie o m a r t y r o l o g i i C y g a n ó w wie się, zwłaszcza poza Polską, poza Europą, niewiele lub nic. Ten cel książka niewątpliwie spełni, gdyż j u ż w y w o ł a ł a ogromne zainteresowanie c z y t e l n i k ó w i b ę d z i e p o n o ć t ł u m a c z o n a na 12 j ę z y k ó w . Kręci się też film na jej podstawie, który będzie realizowany w Polsce. W sumie więc p o w i e ś ć Ramatiego ma szanse b y ć bardzo rozpowszechnionym ź r ó d ł e m wiedzy o Cyganach. 1, generalnie rzecz b i o r ą c , b ę d z i e to ź r ó d ł o w sferze f a k t ó w m a r t y r o l o g i i konwencji p o w i e ś c i o w e j , aczkolwiek - z n o w u generalizując - rzetelne, na autor s t a r a j ą c się miarę przedstawić los C y g a n ó w t r o p i o n y c h przez N i e m c ó w i n a c j o n a l i s t ó w u k r a i ń s k i c h j a k o niezwykle tragiczny nie m ó g ł sobie w y o b r a z i ć , że w istocie był o n jeszcze bardziej tragiczny, a b u d z ą c a a m e r y k a ń s k i c h c z y t e l n i k ó w p o w i e ś ć miejscami wydaje się niemal sielankowym na temat okropności, zbrodni i ludzkich które tu tragedii, miały których miejsce. zza Jest Oceanu to nie jeszcze jeden można sobie grozę wyobrażeniem przykład wyobrazić, ogromu nie będąc ich ś w i a d k i e m lub przynajmniej nie żyjąc w atmosferze ż y w y c h w s p o m n i e ń o nich. O ile więc sfera m a r t y r o l o g i i oddana jest w książce stosunkowo wiernie, c h o ć p o w i e ś c i o w o ckliwie, daleko ich melodramatycznie, od o rzeczywistości. obyczajowości. tyle zawarte w niej realia okupacyjne Natomiast Jest ta książka najmniej typowym tradycji, niezrozumienia z a c h o w a ń i o b y c z a j ó w - prawdy jest przykładem w odbiegają opisie zupełnego miejscami kultury Cyganów, wymieszania wątków c o ś na k s z t a ł t historii o Indianach w wydaniu K a r o l a M a y a . P o n i e w a ż zaś k s i ą ż k a ta m o ż e b y ć przez k o g o ś p o t r a k t o w a n a j a k o d o k u m e n t , a n i e w ą t p l i w i e b ę d z i e k s z t a ł t o w a ć p o w s z e c h n ą wizję na temat C y g a n ó w , u w a ż a m za stosowne z w r ó c i ć u w a g ę na szczególnie ewidentne błędy, k t ó r y c h suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu z n a d z i e j ą , że j e wykorzysta i uniknie powtarzania b ł ę d ó w , a się film niż p o w i e ś ć . W j a k i m stopniu b ę d z i e to m o ż l i w e i czy autor sam nie ze scenariuszem uczyni b l i ż s z y m filmu prawdy zechce je u w z g l ę d n i ć - wiem. A oto treść p o w i e ś c i . Rodzina Mirgów, z grania w restauracji u „ F u k i e r a " , czując udaje się do obozowiska nad Zagrożenie wzrasta i na mieszkająca narastające w Warszawie i u t r z y m u j ą c a zagrożenie w październiku 1942 Bugiem, gdzie zimuje opuszczony przed laty tabor ich wiosnę 1943 ojciec bohatera), n o c ą tabor u m y k a na г., po zmianie szefa W ę g r y . T r a s ę 600 p r z e ż y w a j ą c r ó ż n e dramatyczne przygody. N a taboru (zostaje k m pokonuje nim w kilka W ę g r z e c h , gdzie C y g a n ó w się nie się r. rodu. Sandu, tygodni, prześladuje, �179 RECENZJE I OMÓWIENIA żyją j a k i ś czas beztrosko, a ż w marcu się do O ś w i ę c i m i a . Po kilku 1944 r. N i e m c y napadli na W ę g r y i tabor miesiącach wszyscy zostali zagazowani, a tylko dostaje bohaterowi udalo się uciec. Brak dobrej z n a j o m o ś c i Otóż Mirga - realiów cygańskiej kultury g ł ó w n y bohater - daje z n a ć o sobie j u ż na wstępie. n a l e ż y do szczepu Polska R o m a . co nie m o ż e b y ć p r a w d ą , bo takie nazwisko w t y m szczepie nie występuje. M i r g o w i e p o c h o d z ą z C y g a n ó w karpackich (Bergitka R o m a ) nigdy nie k o c z u j ą c y c h . aby dzieci m o g ł y czytać i pisać. się u c z y ć i zostać W rzeczywistości Ojciec R o m a n a w mieście. musiałby osiadł Choć przed laty w wychował być szczególnym się w wyjątkiem Warszawie, taborze, wśród umie ówczesnych C y g a n ó w . N a czele taboru autor p o s t a w i ł g ł ó w n e g o sędziego C y g a n ó w p o l s k i c h Szero Roma, stosując tu nazwę wójta taboru (s. 33), natomiast owego sędziego i s t r a ż n i k a p r a w miano Baro Szero rezerwuje tylko (s. 76), podczas gdy faktycznie obie te nazwy dla odnoszą się do tej samej osoby sędziego. Opis zimowego obozu c y g a ń s k i e g o jest bardzo nieprawdopodobny. Stoją tu wrośnięte w ziemię ciężkie wozy wagonowe, u ż y w a n e w p o w i e ś c i t y l k o w czasie zimy j a k o mieszkania — na lato zostają t u na stałe. S t o i t u t e ż w i e l k i n a m i o t dla k o n i , drugi do w y k o n y w a n i a prac r z e m i e ś l n i c z y c h , trzeci z r z ę d a m i krzeseł służy do z e b r a ń (s. 33-35). Oczywiście takich n a m i o t ó w nie u ż y w a ł o na temat organizacji życia taborowego. G d y b y te wozy z o s t a ł y na lato, k t ó ż by je u c h o w a ł się w o g ó l e . Jest t o stereotypowe, banalne przed d e w a s t a c j ą ? Cyganie jeździli w o z a m i , w k t ó r y c h z i m o w a l i , wyobrażenie lub najczęściej wynajmowali na z i m ę . mieszkania u c h ł o p ó w . Wątpliwości budzi też jadłospis cygański. Powieściowi Cyganie piją głównie wiśniówkę (s. 39) l u b w ó d k ę z j e ż y n , k t ó r e to n a p i t k i sami r o b i ą . Jest t o nieprawda, j a k o że k o c z u j ą c y (a i osiadli Cyganie) nie mieli n a w y k u robienia j a k i c h k o l w i e k p r z e t w o r ó w . Ponadto w rzeczy­ w i s t o ś c i Cyganie piją w ó d k ę zawsze ze w s p ó l n e g o kieliszka dla p o d k r e ś l e n i a , że nie b r z y d z ą się wzajemnie, podczas gdy k s i ą ż k o w i piją z osobnych magerdo może (s. 74). N a być prawdą, s. 40 Cyganie j e d z ą ale zbieranymi na p o c z ą t k u to chyba zwykłe k w i e t n i a (s. zupę kieliszków, j a k gdyby wszyscy z pokrzywy w końcu przeoczenie, jak 120) czy z m ł o d y m i to z listopada, co grzybami i byli nie jagodami z i e m n i a k a m i j a k o codziennym p o s i ł k i e m na p o c z ą t k u czerwca (s. 127). Mikita Kowal w ł a ś n i e pogarda m ó w i do C y g a n ó w dla prawa gadźiów (s. 57): „ m y przestrzegamy jest p r a w e m c y g a ń s k i m p r a w o " , podczas i między sobą nigdy gdy inaczej nie p o w i e d z ą . P o w i e ś c i o w i Cyganie w y r a ż a j ą się w sprawach c y g a ń s k i c h j a k gdyby posiadali wie­ d z ę k s i ą ż k o w ą . R o m a n m ó w i do Z o y i : „jesteś j a k « G i t a n a » " (s. 52). N a K e ł d e r a s z ó w powszechnie w powieści podobnie zresztą jak Cyganów Bergitka R o m a , c h o ć znają (s. Natomiast 130). gdyż na K e l d e r a r i (s. 58), podczas Lowarów swoich (s. nigdy nie ten pierwszy t e r m i n jest „polski", „węgierski" Polska Roma 113). N i e p o w i e t e ż Polska mówią p o w i e Austriacy, na Górskich tę n a z w ę , ale raczej Belgar, a n a j p r ę d z e j Łabanca określali „Cyganie Nizinni", pochodzenia książkowego. z n a ć nazwy L o w a r (s. 108), dla niego k a ż d y lub gdy itp. Niemożliwe Chłop Roma lecz Polska ukraiński nie Roma, może Cygan jest j e d n a k o w y , ewentualnie też, by w odłegłości 35 km od też „swój" obozowiska zimowego stary Cygan s t w i e r d z i ł : „tej części Polski nie z n a m " (s. 99). N a s. 160 Cyganka sprzedaje na straganie Matki Boskiej, przy diabełki konającym (Benga), a na s. Cyganie. Jest 140 stawia to zupełnie rekwizytu, k t ó r y służy w y ł ą c z n i e do mamienia gadźiów figurkę diabełka obok fantazyjne tego i pokazywany b y w a w czasie z a b i e g ó w magicznych t y l k o na moment. Podobnie niewłaściwie autor u ż y w a jeszcze jednego magicznego. O t ó ż m ł o d o ż e ń c y przy pościeli z n a j d u j ą obrazu zastosowanie lalkę nakłutą rekwizytu szpilkami j a k o rzekomy s y m b o l m a g i i ochronnej (s. 136). A jest w ł a ś n i e o d w r o t n i e — u wielu n a r o d ó w taka przebita igłą l a l k a to właśnie przejaw magii s z k o d z ą c e j , nigdy inaczej. Janusza K w i e k a nie n a m a s z c z a ł na k r ó l a prymas Polski (s. 190) t y l k o prawosławny protoprezbiter, p o n i e w a ż jego klan był tego wyznania. N i e m o g ł a też m a t k a R o m a n a b r a ć ś l u b u k o ś c i e l n e g o (s. 200). Jako k o c z u j ą c a Cyganka �180 RECENZJE I OMÓWIENIA wyszła za m ą ż zgodnie z cygańskim zwyczajem w wieku ok. 15 lat, a ślubu udzielił i m po prostu starszy taboru. Jest w książce wiele scen mato c y g a ń s k i c h , a s t a n o w i ą c y c h odbicie powszechnych stereo­ t y p ó w na temat C y g a n ó w lub ś w i a d c z ą c y c h o b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w (miłość, się do starszych, f o r m p o w i t a n i a , dialogi). „Jestem P a w e ł D o m b r o w s k i " (s. 88), a obecni z w r a c a j ą (s. podczas 89), gdy nazwiska nigdy odnoszenie N a p r z y k ł a d Cygan przedstawia się w nie używa taborze: się d o ń : „ P o w i e d z , D o m b r o w s k i " się wśród swoich: tak jest do S p o ś r ó d b ł ę d ó w o d n o ś n i e do r e a l i ó w okupacyjnych w y m i e n i ę t y l k o k i l k a , najbardziej dziś. charak­ terystycznych. K e l n e r k i u „ F u k i e r a " (listopad 1942 r.) c h o d z ą w b i a ł y c h sukienkach z czerwonymi fartuszkami - „narodowe kolory polskie" (s. 14). Te kolory autor specjalnie podkreśla, co t y m bardziej ś w i a d c z y o z u p e ł n y m b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w okupowanego przez N i e m c ó w kraju. W t y m ż e lokalu, w t y m samym czasie dr Mengele brata się z Cyganami i u m a w i a się nimi z na spotkanie po wojnie (s. 17), j a k b y jest właśnie m . i n . pozbawienie Europy ż y d o w s k i e j zapominając, że celem tej wojny i c y g a ń s k i e j rasy. Spotkany z a ś w lesie d o w ó d c a o d d z i a ł u partyzanckiego przedstawia się p e ł n y m imieniem i nazwiskiem k o c z u j ą c y m , obcym C y g a n o m (s. 115), a przy p o ż e g n a n i u opisuje i m . jakie to d o s t a ł rozkazy i gdzie teraz ma zamiar się u d a ć (s. 116). T a k sielankowo w y g l ą d a leśna konspiracja. A u t o r nie stara się w n i e k t ó r y c h miejscach nawet s p r ó b o w a ć w y o b r a z i ć sobie cygańskiej rzeczywistości. W powieści uciekający Cyganie mają 27 wozów, na których mieści się 84 ludzi (s. 96). A więc 3 osoby na 1 wóz, co w y g l ą d a bardzo k o m f o r t o w o i nieprawdziwie, bo nawet osobnymi gdyby każde wozami, to na 50 d o r o s ł y c h małżeństwo by przypada miało tylko ledwie s t a r c z y ł o jedno dziecko tych wozów. obsady i małżonkowie Podobnie 8 dzieci, co u C y g a n ó w jest p r o p o r c j ą na absolutnie powozili s. 137 - niemożliwą. N i e z a l e ż n i e od w y m i e n i o n y c h , istotnych b ł ę d ó w w ą t p l i w o ś ć budzi sama eskapada C y g a n ó w przebranych za polskich c h ł o p ó w (s. 117), u m y k a j ą c y c h drogami wśród s p o ł e c z e ń s t w a u k r a i ń s k i e g o . W ó w c z a s gdy wójt w k a ż d e j wsi mógł a wojskowy posterunek stał w każdym miasteczku - do nienawistnego wylegitymować granicy z W ę g r a m i im obcych, dociera 2/3 ludzi i w o z ó w . W ą t p l i w o ś c i jest więcej. K s i ą ż k a ta polecana j a k o d o k u m e n t m o ż e być t y l k o co wzruszającym ( c h o ć polskiego czytelnika j a k b y d u ż o mniej) obrazkiem z a g ł a d y najwyżej Cyganów, lecz absolutnie nie m o ż e b y ć ź r ó d ł e m poznania obyczaju c y g a ń s k i e g o . Adam JUDITH OKELY, The Traveller-Gypsies, Cambridge University Press, Cambridge Bartosz 1983, ss. 252, tabl., ił. P o ś r ó d d o ś ć licznych w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y C y g a n ó w 1 k s i ą ż k a Judith Okely zasługuje na szczególną u w a g ę . W a r t o ś ć pracy naukowej mierzy się m . i n . r z e t e l n o ś c i ą ( w i a r y g o d n o ś c i ą ) przeprowadzonych b a d a ń , nowatorstwem metod, oryginal­ nością stawianych hipotez czy f o r m u ł o w a n y c h powyższe warunki. The Traveller-Gypsies t w i e r d z e ń . Okely spełnia w całej jest pracą rzetelną (o czym rozciągłości poniżej), dobrze u d o k u m e n t o w a n ą , a j e d n o c z e ś n i e n o w a t o r s k ą w sposobie ujęcia p r o b l e m a t y k i na tle dotych- 1 Praca .1. Okely leży w nurcie w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń a n t r o p o l o g i i symbolicznej czy form symbolicznych i wiele z a w d z i ę c z a , j a k a u t o r k a sama zaznacza, pracy M . D o u g l a s , and Danger, A r k Paperback L o n d o n , 1984, c z o ł o w e j przedstawicielce tu m . i n . o k o n c e p t u a l i z a c j ę podstawowej kategorii analitycznej inner Obok Okely badawczy, np. można A. jeszcze wymienić Sutherland, Gypsies. L o n d o n 1975, t a k ż e M . I . K a m i ń s k i , University o f G o t h e n b u r g 1980. kilku The cyganologów Hidden tego outer hody dyehotomy. realizujących American, Purity nurtu. Chodzi podobny Tavistock The State of Ambiguity. Studies model Publications. of Gypsy Reflugees, �181 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowych p o d e j ś ć i orientacji badawczych w cyganologii. Szereg tez i t w i e r d z e ń w tej pracy jest z a s k a k u j ą c y c h i b u d z i kontrowersje c y g a n o l o g ó w . zawartych 2 Prezentacja z a w a r t o ś c i merytorycznej pracy oraz eksplikacja perspektywy badawczej Okely wymaga - j a k s ą d z ę - poprzedzenia komentarzem o d n o ś n i e do t y t u ł u książki ze względu na specyficzną sytuację C y g a n ó w na Wyspach Brytyjskich. Cyganie w A n g l i i pojawili się na p o c z ą t k u X V I w. p r z y b y w a j ą c z kontynentu europejskiego. Pierwsze ź r ó d ł o m ó w i ą c e o „ E g i p c j a n a c h " , od k t ó r e g o to t e r m i n u wywodzi się angielska nazwa C y g a n ó w - Gypsies, pochodzi z 1505 r. ze Szkocji. N a wyspach Brytyjskich Cyganie w t y m okresie nie stanowili jedynej s p o ł e c z n o ś c i o w ę d r o w n y m stylu życia, wręcz przeciwnie, dołączyli oni do szerokiego marginesu ludzi i grup, k t ó r e żyły poza r a m a m i r o d z ą c e g o się kapitalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . W warunkach częściowej izolacji Wysp Brytyjskich od konty­ nentu d o k o n a ł się w łonie c y g a ń s k i e j grupy etnicznej specyficzny proces. Z jednej strony czynnik rasowej o d m i e n n o ś c i przestał g r a ć j a k ą k o l w i e k rolę d y s t y n k t y w n ą na skutek s t a ł e g o mieszania się C y g a n ó w z l u d n o ś c i ą m i e j s c o w ą : w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie angielscy nie r ó ż n i ą się antropolo­ gicznie o d A n g l i k ó w i cechy antropologiczne nie są elementem identyfikacji etnicznej . Z drugiej strony z o s t a ł a zachowana i uległa rozprzestrzenieniu k u l t u r a etniczna C y g a n ó w j a k o funkcjonalnie z w i ą z a n a z ideologią w ę d r o w a n i a oraz j a k o podstawa samoidentyfikacji i identyfikowania przez innych. Szereg grup w ę d r o w n y c h , genetycznie nie z w i ą z a n y c h z Cyga­ nami z kontynentu, p r z e j m o w a ł o więc elementy ich k u l t u r y etnicznej (m. i n . elementy j ę z y k a c y g a ń s k i e g o - r o m a n i , k u l t u r y symbolicznej, np. system skalari) j a k o u ż y t e c z n e do krystalizo­ wania się t o ż s a m o ś c i grupowej, ś w i a d o m o ś c i „ M y " w opozycji do reszty s p o ł e c z e ń s t w a , poczucia więzi z g r u p ą , w sumie więc do tworzenia się grupy etnicznej'. T a infiltracja s p o ł e c z n o ś c i etnicz­ nej C y g a n ó w przez element miejscowy oraz rozprzestrzenienie się k u l t u r y C y g a n ó w , a w każ­ d y m razie jej e l e m e n t ó w , p o ś r ó d innych grup w ę d r o w n y c h w y t w o r z y ł y s k o m p l i k o w a n y obraz tej z b i o r o w o ś c i , k t ó r ą w cyganologii brytyjskiej o k r e ś l a się t e r m i n a m i „ G y p s i e s " lub ..Traveller". Brytyjski cyganolog T . A c t o n p r ó b u j ą c u s t a l i ć subetniczne p o d z i a ł y i kategoryzacje w o b r ę b i e tych o g ó l n y c h p o j ę ć „ G y p s i e s " i ..Traveller" w y r ó ż n i a ich k i l k a n a ś c i e (np. R o m . Romanichal. English Gypsies, Irish Traveller. Welsh Gypsies, R o m a n y Gypsies, Posh-rat, Didecai, Needy, Pikie. M u m p e r , Hedge-crawler, Mugger. T i n k e r i t d . ) . K o n k l u z j a A c t o n a jest z n a c z ą c a : „ C y g a ń s k i e grupy w A n g l i i [ . . . ] są najbardziej niezintegrowane (rozbite) [disunited] i źle zdefiniowane [ill-defined people], p o s i a d a j ą c y m i raczej ciągłość [continuity) n i ż w s p ó l n o t ę [com­ munity] k u l t u r y . Jednostki, k t ó r e podzielają p a m i ę ć p r z o d k ó w i p o s i a d a j ą r e p u t a c j ę « C y g a n ó w » , m o g ą nie m i e ć z t y m nic w s p ó l n e g o w swoim sposobie życia, w przejawianej kulturze czy języku"". 1 5 Wyznaczenie granic p o m i ę d z y t y m i subetnicznymi kategoriami w o b r ę b i e Traveller czy Gypsies Acton widzi j a k o zadanie kryteria obiektywne, jak język niewykonalne. Języki czy dialekty T r a v e l l e r s ó w i Cyganów - j ę z y k ) . A n g i o - r o m a n i , dialekt „ c a n t " , język „ w s p ó l n e rozprzestrzenione po t u język temu r o m a n i albo Shelta i G a m m o n - dziedzictwo T r a v e l l e r s ó w A n g l i i dowolnie wszystkie grupy, z a p o ż y c z a j ą c 2 N i e dają podstaw zarówno czy dialekt grupy, oraz subiektywne, t j . samoidentyfikacja. od siebie tzw. puri jib stanowią zdaniem i Walii", z którego w s p ó l n i e elementy językowe. (stary Actona korzystają Kryterium Z n e g a t y w n ą o c e n ą tej pracy spotykamy się we wstępie do czasopisma „Urban A n t h r o p o l o g y " p i ó r a M . Salo. znanego cyganologa a m e r y k a ń s k i e g o ; „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " , vol. 11 : 1982, nr 3-4, s. 265-266. ' W p r z e c i w i e ń s t w i e d o sytuacji C y g a n ó w na kontynencie europejskim, gdzie cechy antropologiczne s t a n o w i ł y istotny s k ł a d n i k ich identyfikacji przez s p o ł e c z e ń s t w a większości. P r z y k ł a d e m grup etnicznych, zaliczanych zresztą do o g ó l n e j kategorii Gypsies. a p o w s t a ł y c h na bazie społeczności pochodzenia miejscowego, autochtonicznego są np. Yenisze w Belgii i Francji lub Tattarsi w Szwecji. T. A c t o n , Gypsy politics and social change. Routledge and Kegan Paul, L o n d o n 1974. s. 60. Tamże. s. 54. 4 5 h �182 RECENZJE I OMÓWIENIA j ę z y k a nie m o ż e więc b y ć p o d s t a w ą jasnego zdefiniowania grup, t y m bardziej że — j a k p o d k r e ś l a A c t o n - „ J ę z y k o w a kompetencja nie jest w ż a d e n s p o s ó b skorelowana z i n n y m i charakterystykami w k o n k r e t n y c h p r z y p a d k a c h " . 7 Kwestia samoidentyfikacji n a p o t y k a analogiczne t r u d n o ś c i . Samoidentyfikacja ulega dowolnej zmianie nie t y l k o w k o n t e k ś c i e interakcji z nie-Cyganami, np. wobec w ł a d z y i jej przedstawicieli wybiera się t ę . k t ó r a ze w z g l ę d ó w strategicznych b ę d z i e owocna b a z u j ą c na stereotypach większości o Travellersach i Cyganach, lecz t a k ż e w o b r ę b i e interakcji w e w n ą t r z e t n i c z n y c h ekonomiczna kooperacja czy z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e wpływają na w y b ó r i d e n t y f i k a c j i . Consensus istnieje jedynie w stosunku do t e r m i n ó w Traveller i Gypsies, k t ó r e to p o j ę c i a m o ż n a z d e f i n i o w a ć - za A c t o n e m - j a k o ludzi, k t ó r z y są lub b y l i p o t o m k a m i tych, k t ó r z y żyli w drodze i z a c h o w u j ą pewne k u l t u r o w e c e c h y . 8 9 Sharon Gmelch o k r e ś l a j ą c liczbę T r a v e l l e r s ó w i C y g a n ó w w A n g l i i na 40-45 tys. stwierdza, że 85% to R o m a n y Gypsies ( p o d s t a w ą wyliczenia b y ł a samoidentyfikacja), pozostali to walijscy, szkoccy i irlandzcy Travellersi. Zarazem wszyscy o n i o k r e ś l a j ą się j a k o Travellersi i z tego p o w o d u a u t o r k a traktuje ich j a k o j e d n ą n o m a d y c z n ą s p o ł e c z n o ś ć [community) . Ten uproszczony schemat klasyfikacji grup jest d o ś ć powszechnie stosowany przez a u t o r ó w , j a k k o l w i e k p o z o s t a j ą z a s t r z e ż e n i a natury merytorycznej, na k t ó r e w s k a z y w a ł A c t o n . 10 Judith Okely m a j ą c na uwadze wyżej wspomniane dylematy definicyjne przedmiotem swojej pracy czyni to, co jest dostrzegane t a k ż e przez innych a u t o r ó w j a k o w s p ó l n e , mianowicie k u l t u r ę e t n i c z n ą T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w , jej synchroniczny i monograficzny opis i a n a l i z ę . Rezygnuje więc celowo z u s t a l e ń genetycznych i p o r ó w n a w c z y c h , m . i n . z p y t a ń 0 to, co wnieśli do obrazu tej k u l t u r y tzw. p r a w d z i w i Cyganie (true blood Gypsies), z p y t a ń o p r z e ż y t k i egzotyczne, tu indyjskie. Tendencje do egzotyzacji k u l t u r y (badania genetyczne charakterystyczne dla szeregu badaczy C y g a n ó w ) , j a k i model izolacji w badaniach nad k u l t u r ą C y g a n ó w (implikujący c a ł o ś c i o w ą i k o m p l e t n ą k u l t u r ę istniejącą n i e z a l e ż n i e od k u l t u r y większości) Okely traktuje j a k o nieadekwatne do sytuacji C y g a n ó w w A n g l i i . Ta postawa a u t o r k i s y n t e t y z u j ą c a k u l t u r ę „ d r o g i " , w ę d r o w a n i a , a nie p r e c y z u j ą c a ściśle jej o d n i e s i e ń do subetnicznych p o d z i a ł ó w , d o c z e k a ł a się krytycznych ocen ze strony c y g a n o l o g ó w ' . Lecz m o ż e właśnie dlatego, że jest s y n t e t y z u j ą c a , stanowi j a k ą ś p o z y t y w n ą d r o g ę wyjścia z gąszcza etnicznych kategoryzacji. 1 J. Okely badania w ś r ó d T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w p r o w a d z i ł a okresowo od 1970 do 1975 r. W t y m czasie k o n t a k t o w a ł a się z b a d a n y m i na trasach ich w ę d r ó w e k i postojach-obozowiskach. Z e b r a ł a wywiady od p o n a d 10 r o d z i n W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . Przez ok. 10 miesięcy, p o m i ę d z y 1970 a 1972 г., Okely z a m i e s z k i w a ł a w wozie w ę d r o w n y m (trailer) na czterech obozowiskach. Dalsze dwa miesiące spędziła mieszkając w pobliżu z r e a l i z o w a ł a w 1974-1975 r. w okresie k i l k u obozowisk. Główne badania miesięcy, j a k i e s p ę d z i ł a żyjąc w autorka bezpośredniej bliskości obozowisk. Okely p r o w a d z i ł a badania g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j 1 p ó ł n o c n e j A n g l i i , obszar b a d a ń l i m i t o w a n y był trasami w ę d r ó w e k i miejscami p o s t o j o w y m i badanych. I s t o t n y m walorem b a d a ń efekt obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , Okely jest fakt, nieformalnych że znaczna część m a t e r i a ł ó w spotkań, dyskusji i rozmów, u d a ł o się autorce u n i k n ą ć tego cienia mistyfikacji, jakiego stale d o k o n u j ą dzięki stanowi którym W ę d r o w c y wobec s p o ł e c z e ń s t w a większości. D o pewnego też stopnia Okely z i n t e r n a l i z o w a ł a w a r t o ś c i T r a v e l l e r s ó w -Cyganów przejmując ich s p o s ó b mówienia, artykulacji słów, styl ubierania się, etykietę, w y c h o d z ą c z k o b i e t a m i W ę d r o w c ó w „ n a zarobek". Te d z i a ł a n i a Okely były oceniane przez badanych pozytywnie, znosiły dystans, a zarazem g w a r a n t o w a ł y badań. Dopełnieniem badań O k e l y były wywiady wiarygodność i dogłębność z pracownikami instytucji państwowych 7 Tamże, s. 58. Tamże, s. 58. Tamże, s. 59. S. G m e l c h , Gypsies in British Cities; A n t h r o p o l o g y " , v o l . 1 1 : 1982, nr 3-4, s. 347. Tamże, s. 266. 8 9 l u 11 Problems and Goverment Response, „Urban �183 RECENZJE I OMÓWIENIA rozwiązujących problemy T r a v e l l e r s ó w , j a k i z przedstawicielami organizacji i s t o w a r z y s z e ń Wędrowców-Cyganów, d o ś ć licznych w Anglii. Wszystko to razem oraz bogato cytowana literatura przedmiotu czyni p r a c ę Okely w a r t o ś c i o w ą i i n t e r e s u j ą c ą . P o d s t a w o w ą cechą perspektywy teoretycznej Okely jest ujmowanie i prezentacja Wędrowców-Cyganów „klucza-symbolu" poprzez (key-symbol) jej wewnątrzetniczne kategorie i zasady. do zrozumienia i interpretacji tej k u l t u r y kultury Okely dostarcza (o czym poniżej). D r u g i m istotnym z a ł o ż e n i e m w pracy Okely jest twierdzenie, że k u l t u r a Traveller-Gypsies nie jest s a m o o k r e ś l a j ą c a się (self-contained), większości, tj. Gorgio K o n t e k s t interakcji (angielska wersja lecz d o o k r e ś l o n a przez k u l t u r ę i cygańskiego k u l t u r o w e j mniejszości etnicznej t e r m i n u na społeczeństwo nie-Cygana, ze s p o ł e c z e ń s t w e m tj. Gadźo). większości stanowi w pracy Okely p ł a s z c z y z n ę w y j a ś n i a n i a i interpretacji większości w z o r ó w k u l t u r o w y c h badanej grupy. W przekonaniu Okely, k u l t u r a W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w jest integralnie z w i ą z a n a z a r ó w n o w swej f u n k c j o n a l n o ś c i , j a k i genezie z k u l t u r ą i strukturą społeczeństwa Gorgio. Może nie jest to c a ł k o w i c i e nowy p o g l ą d , lecz zakres i znaczenie, j a k i e przypisuje a u t o r k a kategorii i n t e r a k c y j n o ś c i w analizie k u l t u r y W ę d r o w c ó w , zasadniczo odmienny od i n n y c h prac cyganologicznych, gdzie interakcja Cyganie Kultura większości jest więc G a d ź e stanowi zazwyczaj k o ń c o w y i marginalny płaszczyzną odniesień, dopełnień bądź rozdział. trawestacji wartości i z n a c z e ń k u l t u r y etnicznej. Efektem takiej postawy badawczej jest m . i n . m o ż l i w o ś ć zakwestiono­ wania szeregu utartych tez cyganologii, np. o tzw. tradycyjnych zawodach cygańskich czy 0 p o s t ę p u j ą c e j dezintegracji l u b degeneracji tej k u l t u r y pod w p ł y w e m zderzenia ze w s p ó ł c z e s n ą , zurbanizowaną kulturą masową. Okely widzi k w e s t i ę zawodów cygańskich i umiejętności, j a k i „ t r a d y c y j n o ś ć " tej k u l t u r y poprzez m i ę d z y e t n i c z n ą i n t e r a k c j ę , j a k o a d a p t a c j ę do w a r u n k ó w 1 m o ż l i w o ś c i , k t ó r e oferuje s p o ł e c z e ń s t w o większości przy jednoczesnym zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Tak commercial więc wzory nomadism czy aktywności service ekonomicznej Cyganów, nomadism są w y p a d k o w ą niekiedy możliwości określane oferowanych jako przez 12 system większości, j a k i preferencji c y g a ń s k i c h do o k r e ś l o n e g o etosu p r a c y . P o d s t a w o w y m i cechami tego etosu s ą : samozatrudnienie która nie podlega kontroli ze strony (self-employment), nie-Cyganów; a więc a k t y w n o ś ć specyficzny ekonomiczna, proces jej w y k o n y w a n i a , w o b r ę b i e i siłami rodziny oraz nie l i m i t o w a n y cezurami czasowymi okres pracy; umiejętność w y k o n y w a n i a dowolnej pracy w d o w o l n y c h warunkach (flexibility); d u ż a m o b i l n o ś ć przestrzenna rodzinnych grup j a k o z e s p o ł ó w pracy (mobility). Te cechy strukturalne a k t y w n o ś c i ekonomicznej Wędrowców-Cyganów zawodów, których stanowią zmienność o wyborach i formach można zresztą zarobkowania, obserwować w a nie z a ś dłuższych tradycja wycinkach czasu, jak i w szerokim wachlarzu grup c y g a ń s k i c h . K o n t e k s t interakcji W ę d r o w c y - C y g a n i e - G o r g i o jest w ujęciu Okely elementem a k t y w n y m , w s p ó ł t w o r z ą c y m i l i m i t u j ą c y m r ó ż n e sfery a k t y w n o ś c i C y g a n ó w . Okely w y d o b y w a podstawowe cechy strukturalne tego kontekstu, w k t ó r y m k a ż d y z jej u c z e s t n i k ó w dysponuje i a k t y w a m i . Ze strony n i e - C y g a n ó w , dominacji (wyższy Wędrowcy-Cyganie, stereotypami status a w społeczny), sferze i fantazjami t j . G o r g i o , interakcja o k r e ś l a n a jest posiadanie świadomości na temat Cyganów dóbr, o społecznej - których pasywami przez pozyskanie dysponowaniem (są one ekwiwalentem sumy i stosunek zabiegają operowaniem wiedzy na ich temat). Ze strony W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w interakcja o k r e ś l o n a jest przez bardziej u g r u n t o w a n ą wiedzę na temat większości ( d y s p o n u j ą p o d s t a w o w y m kodem większości - j ę z y k i e m , j a k r ó w n i e ż znajomością warunków skuteczności działań, jak socjokulturowych i o s o b o w o ś c i o w y c h i możliwości manipulowania G o r g i o , co jest własną grupową z a s t r z e ż o n ą , bo o b w a r o w a n ą i g n o r a n c j ą a l t e r n a t y w n ą sferą k u l t u r y Do powyżej najważniejszą zarysowanych kategorię opisu aspektów i analizy perspektywy kultury badawczej badanej grupy, key-symbol, t j . o p o z y c j ę ciała w e w n ę t r z n e g o i z e w n ę t r z n e g o (inner inner - 12 outer Tamże, body bazuje s. 349. na pojęciu skalania tabuicznego u warunkiem identyfikacją oraz własnej). Okely którą należy powyżej dołączyć nazwałem outer body). D y c h o t o m i a Cyganów, tzw. mochadi �184 RECENZJE 1 OMÓWIENIA w wersji C y g a n ó w angielskich (odpowiednik mageripen, mahrime u n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w w Polsce). W ś r ó d C y g a n ó w angielskich d y c h o t o m i a inner - puter body d z i a ł a w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ciało z e w n ę t r z n e (lub s k ó r a ) ze wszystkimi substancjami, jakie wytwarza i wydala, włosy, ekstrementy. są potencjalnie kalające, jeżeli p o w t ó r n i e w e w n ę t r z n e . Natomiast cokolwiek wprowadzone do ciała rytualnie czyste. U w a g a kierowana jest nie t y l k o na [recycled] przejdą wewnętrznego żywność, ale brud, przez ciało via usta musi na być naczynia i sztućce, k t ó r e są umiejscowiane p o m i ę d z y wargami, wejścia do ciała w e w n ę t r z n e g o . C i a ł o z e w n ę t r z n e l ? musi być utrzymywane w separacji od ciała w e w n ę t r z n e g o " . Skalanie jest faktem przekroczenia granic p o m i ę d z y t y m i d w o m a elementami. C i a ł o ludzkie jest w sensie d o s ł o w n y m miernikiem i kluczem do interpretacji s k a l a ń . W sensie metaforycznym ta d y c h o t o m i a staje się wzorem do klasyfikacji i kategoryzacji ludzi, z a c h o w a ń , stanów rzeczy, p r z e d m i o t ó w , jak i świata przyrodniczego. Ten symbolizm ciała, zarysowany w d y c h o t o m i i problem relacji Traveller-Gypsies dysponowanie wiedzą na temat s k a l a ń rzeczy wiedzy tej nie p o s i a d a j ą z nimi się na grozi skalaniem. W czystych rytualnie stale p o d k r e ś l a n a inner - outer body, r o z w i ą z u j e również G o r g i o . W a r u n k i e m pozostawania czystym rytualnie jest i związanego G o r g i o , z definicji modelu świata Wędrowców i obwarowywana z nim są tabu kulturowego. Wędrowców-Cyganów i nieczystych granica Gorgio. etniczna. Z natury więc skalani i potencjalnie świat Pomiędzy Konsekwencją kontakt społeczny nimi dzieli musi istnieć takiego p o d z i a ł u jest o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u natury i k u l t u r y . T o , co dla G o r g i o jest n a t u r ą (Travellersi i Cyganie w stereotypie większości p r z y p o r z ą d k o w a n i są do p o r z ą d k u natury; b r u d n i , żyją j a k zwierzęta, wędrują itd.), dla nich samych stanowi p o r z ą d e k de facto b r u d n y w takim cyg. t e r m i n u cik - sensie, w j a k i m bioto), a nie go kultury. widzi Traveller czy Cygan m o ż e Gorgio, lecz jest to mochadi, czyli skalanie, i nie wpływa tylko to cikli na jego być (od status czy p r e s t i ż w grupie. K u l t u r a G o r g i o natomiast w oczach W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w ma wszelkie znamiona natury ze w z g l ę d u na Tak więc to, co „ o d l e g ł e " od ich i g n o r a n c j ę Gorgio, w sferze czystości i nieczystości staje się „ b l i s k i e " Travellersom, bo w rytualnej. mniejszym stopniu z a g r a ż a skalaniem. T ę d y c h o t o m i z a c j ę i inwersję k u l t u r o w ą p o r z ą d k ó w W ę d r o w c ó w - C y ­ g a n ó w i G o r g i o Okely skrupulatnie śledzi w r ó ż n y c h sferach k u l t u r y W ę d r o w c ó w . Prześledzę jedynie n i e k t ó r e dziedziny życia codziennego T r a v e l l e r s ó w , aby kulturowy tej całościowo dychotomizacji i inwersji D y c h o t o m i a inner miotów i ich sensów i znaczeń, a które z i l u s t r o w a ć efekt rozpatruje Okely. outer body o k r e ś l a logikę codziennych z a c h o w a ń , klasyfikacji usytuowania w przestrzeni. Przedmioty służące ciału przed­ wewnętrznemu (tu: utensylia kuchenne, p r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e ) m u s z ą b y ć czyste, są więc usytuowane w przestrzeni czytej, czyli w n ę t r z u wozu, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p r z e d m i o t ó w służących ciału (naczynia do mycia siebie, prania bielizny, mydło), które usytuowane zewnętrznemu są na zewnątrz wozu. P o m i ę d z y t y m i przedmiotami nie m o ż e d o j ś ć do b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u lub zamiany funkcji, np. u ż y w a n i e tego samego naczynia do mycia n a c z y ń kuchennych i prania bielizny (stały element stereotypu Gorgio, k t ó r y miesza funkcje n a c z y ń ) . P r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e , k t ó r e w c h ł a n i a n e są przez ciało w e w n ę t r z n e , j a k k o l w i e k pożądane czyste rytualnie, paradoksalnie p o c h o d z ą w większości od skalanych G o r g i o . P r ó b ą przezwycięże­ nia tego paradoksu jest preferowanie p o ż y w i e n i a , k t ó r e nie ma b e z p o ś r e d n i e g o i dostrzegalnego tu i teraz k o n t a k t u Konsekwencją z Gorgio, a więc produkty na konsumowanie. U n i k a się miejsc na t e r y t o r i u m nie t y l k o nad fabryczne, w puszkach, opakowaniach. tej dychotomizacji jest r ó w n i e ż selekcja miejsc, k t ó r e n a d a j ą produkcją ż y w n o ś c i , ale się lub G o r g i o , gdzie Travellersi nie m a j ą i nad jej p r z y r z ą d z a n i e m (domy prywatne nie kontroli Gorgio, restauracje, szpitale i więzienia; te d w a ostatnie są zresztą miejscami najbardziej skalanymi i g r o ź n y m i ; w p r z y p a d k u szpitali dychotomii inner - dokonuje się przekraczania wszelkich granic outer body; higiena szpitalna, kuchnia, narodziny i ś m i e r ć ; w p r z y p a d k u zaś więzienia jest się zdanym c a ł k o w i c i e na z a l e ż n o ś ć od J. O k e l y , The Traveller-Gypsies, Gorgio). Cambridge University Press. Cambridge 1983. s. 80. �185 RECENZJE I OMÓWIENIA M o ż e najbardziej spektakularnym przejawem d z i a ł a n i a s y m b o l i z m u ciała jest klasyfikacja zwierząt, j a k ą d o k o n u j ą W ę d r o w c y - C y g a n i e . Miejsce danego gatunku s k a l a ń na skali o d naj­ bardziej nieczystego do czystego czy wręcz m a j ą c e g o charakter jest o d stopnia przekraczania granicy wyznaczonej d y c h o t o m i ą się wiedzy tu na spostrzeżeniach i o zwyczajach, apotropeiczny inner - zachowaniach uzależnione outer body. i wyglądzie Bazuje zwierząt. Najbardziej nieczysty jest k o t ; w tej kategorii mieszczą się r ó w n i e ż szczur, mysz, pies, lis itp. Wszystkie te zwierzęta liżą własną sierść, czyli z e w n ę t r z n e g o do c i a ł a w e w n ę t r z n e g o . P r z e k r a c z a j ą separacji elementów. Po drugie zwierzęta te pochłaniają brud i sierść z więc granice d y c h o t o m i i i gwałcą są mięsożerne; jedzą więc ciała zasadę zarówno z e w n ę t r z n e , j a k i w e w n ę t r z n e innych zwierząt, t y m samym p o w t ó r n i e ł a m i ą z a s a d ę ciało separacji czyste — nieczyste. Jedzenie, k t ó r e znajdzie się w kontakcie z t y m i z w i e r z ę t a m i (np. poprzez włos z ich sierści), jest do wyrzucenia, a naczynie do zniszczenia j a k o skalane. są więc sklasyfikowane w czeterech grupach: nieczyste jadalne (np. zając, który liże sierść, ale t a k ż e j e ż ) oraz czyste I n t e r e s u j ą c a jest ale jest Zwierzęta niejadalne (np. k o t , pies); nieczyste - roślinożerny); czyste - jadalne (np. bydło, niejadalne (np. k o ń ) . pozycja j e ż a i konia w tej swoistej systematyce. K o ń i j e ż są na d r u g i m k r a ń c u skali s k a l a ń . K o ń jest r ó w n i e czysty j a k człowiek i gdyby nawet p o l i z a ł talerz, z k t ó r e g o je Travellers, nie spowoduje t o j a k i e g o k o l w i e k skalania (nie jest o n a w o d ę pije statusu filtrując j ą przez zęby). N i e j a d a l n o ś ć jego m i ę s a wynika k o n i a w tej s p o ł e c z n o ś c i . s k a l a ć k o n i a podobnie j a k końskich mężczyznom mogła pełną odmienne jest separację jeża i że kobieta T r a v e l l e r s ó w koni pomagać wyjątkowego było jedynie ich d o m e n ą ; stara na kobieta mogła targach posiadająca z samej swej kobiecej natury). J e ż jest r ó w n i e czysty, j a k ­ źródło jego sfery z e w n ę t r z n e j (pieczenie na (oporządzanie towarzyszyć j u ż status czystej, niekalającej kolwiek Status ten o k r e ś l a fakt, mężczyznę mięsożerny, m. in. z czystości. Jego i wewnętrznej. ogniu) wzmaga jego kłujące „najeżone" Dodatkowo sposób czystość. Mięsu jeża ciało gwarantuje przyrządzania mięsa Travellersi przypisują moc a p o t r o p e i c z n ą przed wszelką t r u c i z n ą w p o ż y w i e n i u (wierzą o n i , że G o r g i o celowo z a t r u w a j ą sprzedawaną lub w y ż e b r a n ą ż y w n o ś ć ) , j a k i przed skalaniami. Dlatego jedzenie j e ż a jest 4 j a k b y „ k o m u n i ą " , j e go cała rodzina, „ d l a jednego jest to za drogie j e d z e n i e " ! . Ten system klasyfikacji zwierząt o d najbardziej skalanego i o d l e g ł e g o kota, k t ó r y j e d n o c z e ś n i e jest l u b i a n y m , d o m o w y m zwierzęciem G o r g i o , do najbardziej bliskiego, czystego i c h r o n i ą c e g o jeża. którego Gorgio - Gorgio traktują j a k o szkodnika, stanowi symboliczną transformację relacji Wędrowcy-Cyganie. Niemniej zajmujące są r o z w a ż a n i a Okely d o t y c z ą c e r y t u a ł ó w przejścia. N a r o d z i n y i ś m i e r ć z samej granice definicji fizjologicznych, jest kalają, przekracza skalane powinny gdyż dziecko, są z aktami wnętrza przekraczania wychodzi na granic. zewnątrz W przypadku (analogia narodzin do czynności k t ó r y c h p r o d u k t y są kalające). Wszystko więc co ma k o n t a k t z t y m procesem i potencjalnie mieć miejsce grozi poza skalaniem. przestrzenią Dlatego czystą narodziny, rytualnie podobnie j a k (wóz w ę d r o w n y , i śmierć, obozowisko) albo w przestrzeni r ó w n i e nieczystej, j a k sam akt, czyli w szpitalu. R ó w n i e ż z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w najwłaściwszymi osobami m a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z t y m i a k t a m i są G o r g i o . W j e d n y m i w d r u g i m przypadku przedmioty z w i ą z a n e z samym r y t u a ł e m przejścia winne być zniszczone Niszczy (spalone) lub - jeżeli s t a n o w i ą z n a c z n ą się r ó w n i e ż przedmioty osobiste osoby w a r t o ś ć , j a k np. w ó z - zmarłej. W przypadku sprzedane. śmierci, krewni najbliżsi z m a r ł e g o m u s z ą o p u ś c i ć miejsce tego zdarzenia i nie w r a c a ć przez okres jednego roku. Zakaz śmierci, ten wiąże się nie tylko ze skalaniem ale r ó w n i e ż z wierzeniem, że dusza do miejsc m u znanych i bliskich, j a k i do bliskich potencjalnie g r o ź n y i szkodliwy - miejsca, zmarłego (mulo) przestrzeni ma przez tendencję o s ó b . Przy czym duch fakt wracania zmarłego jest m o ż e p o w o d o w a ć c h o r o b y , j a k i ś m i e r ć . U n i k a się tego poprzez w ę d r o w a n i e , jest to jeden z istotnych p o w o d ó w podejmowania w ę d r ó w e k w ś r ó d 14 sam do Tamie. s. 104. Trucie p o ż y w i e n i a p r a w i d ł o w e p r z y r z ą d z a n i e itp. należy r o z u m i e ć j a k o jego skalanie Wędrowcówprzez nie­ �186 RECENZJE I OMÓWIENIA - C y g a n ó w , j a k r ó w n i e ż poprzez niewymawianie imienia zmarłej osoby lub z m i a n ę i m i o n o s ó b , k t ó r e p o s i a d a j ą imię z m a r ł e g o . J e d n o c z e ś n i e stara się z w i ą z a ć z m a r ł e g o , jego ducha (mulo) z miejscem p o c h ó w k u poprzez, co jest z n a c z ą c e , „ o s i e d l e n i e " go w t y m miejscu. D o k o n u j e się tego przez s y m b o l i k ę u d o m o w i e n i a ; wieńce na grobie z m a r ł e g o p r z y j m u j ą f o r m ę fotela, d o m u i t p . ; dba się o to, by z m a r ł y m i a ł nagrobek z wygrawerowanym nazwiskiem i zdjęciem (w opozycji do stałej obawy „ T r a v e l l e r s ó w " przed fotografowaniem się i podawaniem swojego imienia i nazwiska Gorgio). Z m a r ł e g o symbolicznie włącza się do p o r z ą d k u G o r g i o . jego zaś d u c h o w i (mulo) przypisuje się p o d o b n ą moc, j a k G o r g i o w etnicznym stereotypie. Są to jedynie nieliczne p r z y k ł a d y d z i a ł a n i a key-symbol, czyli d y c h o t o m i i inner — outer body w kulturze W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . J e d n a k ż e j u ż te s t a n o w i ą w y s t a r c z a j ą c ą p o d s t a w ę do d o k o n a n i a interesującej generalizacji. K u l t u r a symboliczna Traveller-Gypsies stanowi k o h e r e n t n ą i s y s t e m o w ą c a ł o ś ć , jej elementem integralnym jest k u l t u r a większości, Gorgio, w stosunku do k t ó r e j dokonuje się inwersji z n a c z e ń i w a r t o ś c i . J e d n a k ż e nie jest to de facto k u l t u r a rzeczywista G o r g i o , lecz jej obraz, lustrzane odbicie k u l t u r y własnej rzutowane na obcych, na G o r g i o . Z a c y t o w a ć tu m o ż n a s e m i o t y k ó w radzieckich, j a k k o l w i e k prace t y c h ż e nie s t a n o w i ł y lektury Okely, t y m niemniej wnioski i konkluzje tych a u t o r ó w są zbieżne. „ I n a c z e j m ó w i ą c , a n t y k u l t u r ę buduje się w t y m w y p a d k u izomorficznie w stosunku do k u l t u r y , na jej p o d o b i e ń s t w o : a n t y k u l t u r ę r ó w n i e ż traktuje się j a k o system znakowy p o s i a d a j ą c y w ł a s n e w y r a ż e n i e . M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , że odbiera się j ą j a k o k u l t u r ę ze znakiem ujemnym, tak j a k gdyby s t a n o w i ł a pewnego rodzaju lustrzane odbicie k u l t u r y (gdzie związki p o z o s t a j ą nienaruszone, lecz uzyskują w a r t o ś ć p r z e c i w s t a w n ą ) " . 1 5 Z a j m o w a ł e m się w tej recenzji p o d k r e ś l e n i e m w a l o r ó w perspektywy badawczej Okely, k t ó r a wnosi wiele nowego do w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń nad k u l t u r ą C y g a n ó w . P o d k r e ś l i ć jeszcze raz tu wypada, że z c h w i l ą kiedy uzna się, że k u l t u r a C y g a n ó w nie jest wyizolowana od kontekstu większości, że nie stanowi całości samowystarczalnej (self-contained), p o d s t a w o w y m przedmiotem badania staje się relacja p o m i ę d z y k u l t u r ą e t n i c z n ą C y g a n ó w a k u l t u r ą większości. Praca Okely w całości jest realizacją tej dyrektywy. Andrzej S K A Z K I I PESNI R O Ž D E N N Y E V D O R O G E : C Y G A N S K I J A . Gessler ( o p r a ć , i t ł u m a c z . ) , M o s k v a 1985, ss. 520 S k ą p a liczba informacji wzbudzają i Gessler, wpłyną z pewnością na zainteresowanie w y d a n ą określani się w k s i ę g a r n i a c h przez r e d a k c j ę jako wydawnictw zagranicznych. „pisarze-etnografowie", są rzeczywistymi sekcji etnograficznej Towarzystwa Geograficznego przy A k a d e m i i i mają już za D r u c jest też „Romen" w N. sobą Moskwie G. Satkeviča 1 5 pewną autorem liczbę sztuki publikacji „Moskovskaja i tłumaczem Cygańskie mirikle. na dotyczących cyganka", rosyjski książki 1 historii i wystawionej cygańskiego Obaj radzieccy cyganolodzy J. Ł o t m a n , B. U s p i e n s k i , O semiotycznym kultury, P W N , Warszawa 1977, s. 159. v przez Wschodniej W y d a w n i c t w a „ N a u k a " k s i ą ż k ą p r z y g o t o w a n ą przez D r u c a i Gesslera, k t ó r a p o j a w i ł a Druc, jak E. D r u c , o pracach c y g a n o l o g ó w radzieckich oraz c i e k a w o ś ć , j a k ą .wciąż Cyganie i ich k u l t u r a , G ł ó w n ą R e d a k c j ę Literatury FOL'KLOR, Mirga mechanizmie Zarówno członkami Nauk ZSRR 1 kultury Cyganów . przez c y g a ń s k i poety radzieckiego kontynuowali kultury, teatr [w:] więc swoje Semiotyka Redakcja wymienia jedynie dwie z nich: A . G e s s l e r , E. D r u c , Ko če ve dlinoj sotni let, „ N a u k a i religija", nr 10: 1982; t y c h ż e , Russkie cygane i ich foiklor, „ D r u ž b a narodov", nr 7: 1984. �187 RECENZJE I OMÓWIENIA wcześniejsze zamyśle zainteresowania miała i postawili „wypełnić w związku badawcze lukę w przystępując publikacji z t y m przed s o b ą i trzy do pracy badaniach zadania: nad książką, folkloru która Cyganów 1. D o k o n a n i a j a k w ich rosyjskich" najpełniejszych z a p i s ó w folklorystycznych w ś r o d o w i s k u C y g a n ó w rosyjskich; 2. Zebrania w jednej książce rozproszonych d o t ą d publikacji f o l k l o r u tego szczepu oraz 3. „ P o s ł u g u j ą c się przy p r z y g o t o w a n i u książki n a u k o w y m i r e g u ł a m i folklorystyki, przedstawienia m a t e r i a ł u w postaci tłumaczenia literackiego d o s t ę p n e g o i b u d z ą c e g o zainteresowanie szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , maksymalnie 2 j e d n a k ż e z a c h o w u j ą c e g o tak t e m a t y k ę , j a k i f o r m ę Skazki i pesni... oprócz zawierają, nie komentarza rosyjskich mniej dla oryginału" . tłumaczeń cygańskich polskich e t n o g r a f ó w tekstów oraz interesujący, skromnego obszerny wstęp (ok. 3 arkuszy wydawniczych) oraz bibliografię. P r z y t a c z a j ą c nie o d b i e g a j ą c ą od uznawanych w innych krajach opuszczeniu (w t y m i w Polsce) Indii, D r u c i Gessler skrótową datują wersję historii cygańskich przybycie pierwszych C y g a n ó w migracji na teren po Rosji z o b s z a r ó w naddunajskich na wiek X V , natomiast pojawienie się w ś r o d k o w e j i północnej Rosji na przybyłych XVI-XVIP. 1733, z Polski Wspominając grup próby z których osiedlenia C y g a n ó w 1783 i 1836) autorzy wymieniają osiedla - wywodzą się Cyganie rosyjscy - w i m p e r i u m rosyjskim wiek (m. i n . z lat d w a utworzone w t y m celu w 1836 r. w Besarabii K a i r i Faraonovka, k t ó r y c h nazwy n a w i ą z y w a ł y do powszechnego w ó w c z a s przekonania 0 egipskim pochodzeniu C y g a n ó w . P o d k r e ś l a j ą t e ż ł a g o d n e traktowanie C y g a n ó w w i m p e r i u m rosyjskim, zwłaszcza w porównaniu z prześladowaniami, jakie spotykały ich we Francji 1 Niemczech. Zdziwienie czytelnika, nawet p o b i e ż n i e zaznajomionego z k u l t u r ą c y g a ń s k ą , m u s i b u d z i ć opinia o religijności Cyganów. Ta sfera ich życia wywołuje najwięcej kontrowersji i na d o b r ą s p r a w ę pewny jest t y l k o fakt przyjmowania przez C y g a n ó w religii d o m i n u j ą c e j w d a n y m kraju, 4 a i t o nie zawsze . I c h faktyczne związki z przyjętą formalnie religią zdają się p r z e b i e g a ć r ó ż n i e (choć na o g ó ł Cyganie znacznie o d b i e g a j ą pod t y m w z g l ę d e m od większości współwyznawców) należy więc religijnej na i nie są ł a t w e do ustalenia. uznać większości początku wnioski Cyganów wędrówki), utrzymujących, Gesslera (którzy i Druca, także Z a zbyt pochopne piszących swoją z drugiej z a ś (posługując religię i bardzo z jednej wyniesioną się p r z y k ł a d e m strony upraszczające o obojętności z I n d i i zarzucili j u ż Cyganów rosyjskich) i ż : „Jeśli w wozie b y ł a p r a w o s ł a w n a i k o n a , to Cyganie m o d l i l i się do niej. A jeśli nie b y ł o ? O t o co powiedzieli nam Cyganie z o b w o d u leningradzkiego: » B y w a ł o , że nie b y ł o u nas i k o n [ . . . ] k l ę k a l i ś m y przed s ł o ń c e m . O n o u nas jest pierwszym Bogiem jeszcze z dawnych c z a s ó w . się też s f o r m u ł o w a n e religijny Modliliśmy się. m o d l i l i ś m y twierdzenie, że t o miejscowej l u d n o ś c i z m u s z a ł y prześladowania Cyganów ? [ . . . ] « " . Zbyt ze strony kategorycznie władców i wydaje fanatyzm do przyjmowania religii n a r o d ó w , wśród k t ó r y c h żyli (mimo p r z e ś l a d o w a ń nie zarzucili swojego wyznania na p r z y k ł a d Ż y d z i , w m i a r ę zgodnie żyli obok siebie przedstawiciele r ó ż n y c h wyznań, nie t y l k o chrześcijańskich, m. in. na polskich kresach wschodnich). W ą t p l i w o ś c i musi t e ż b u d z i ć niejasna interpretacja c y g a ń s k i e g o s ł o w a devel (bóg). Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u c y g a ń s k i c h profesji. P o z o s t a ł o ś c i kastowych o g r a n i c z e ń sprzed opuszczenia I n d i i oraz m u z y k a l n o ś c i danej i m przez n a t u r ę p r z y p i s u j ą autorzy książki p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d C y g a n ó w z a w o d ó w m u z y k a n t ó w , tancerzy i ś p i e w a k ó w . D o zajęć najbardziej 2 Skazki i pesni..., s. 19. Pojęcie Cyganie rosyjscy czy r ó w n i e ż u ż y w a n e przez a u t o r ó w — Cyganie p ó ł n o c n o r o s y j s c y dotyczy szczepu, k t ó r y p r z y b y ł na teren Rosji przez N i e m c y i P o l s k ę i jest blisko spokrewniony ze szczepem Polska R o m a . U nas znany jest r ó w n i e ż pod n a z w ą C h a ł a d y t k a R o m a . 5 tenże, 4 Por. J. F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Cvganíe na polskich drogach, K r a k ó w 1956; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa Warszawa 1953; 1971. P r z y k ł a d e m o d s t ę p s t w a o d tej zasady m o ż e b y ć w z r a s t a j ą c a w ostatnich k i l k u latach liczba „ ś w i a d k ó w Jehowy" w ś r ó d polskich L o w a r ó w . 5 Skazki i pesni... s. 8. �188 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycyjnych i ulubionych przez C y g a n ó w , k t ó r z y d o tej p o r y nie przejawiają uprawą roli i hodowlą, zaliczają także zajęcia związane z końmi zainteresowania (również leczenie tych z w i e r z ą t ) , n i e k t ó r e r z e m i o s ł a (kowalstwo, bielenie n a c z y ń , wyplatanie koszy, w y r ó b p r z e d m i o t ó w z drewna, j u b i l e r s t w o ) oraz wróżenie i znachorstwo. k o ń m i , w r ó ż e n i e i „ p r a c a na profesjonalnej Pojawienie się w Rosji XVIII i wiążą upowszechnił pierwszych c h ó r ó w c y g a ń s k i c h m . i n . z nazwiskiem się p ó ź n i e j wśród hrabiego modne, kształtowany 0 t y m , co c y g a ń s k i e . A u t o r a m i liczne w Petersburgu omówiony był przez twórcy ludowej (znamienne są przy t y m tytuły wiek gusty rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i nie znaleźli romansów - w nich i jej wyobrażenia (szczególnie bywali też ich wszystkich znanych ani jednej cygańskiej „Cygańskie dziś czasie stały r o m a n s ó w w y k o n y w a n y c h przez rosyjskie c h ó r y śpiewników, na stroju, j a k i które w krótkim i M o s k w i e ) b y l i c z ę s t o znani rosyjscy poeci. Rosjanie X IX-wiecznych handel na estradach C y g a n ó w rosyjskich i do owych c h ó r ó w , k o m p o z y t o r a m i . Radzieccy etnografowie, k t ó r z y zapoznali się z treścią „cygańskich" został D r u c i Gessler d a t u j ą Orłowa-Czesmienskiego, występujących uchodzi za l u d o w y strój c y g a ń s k i . Repertuar się bardzo Najszerzej scenie". noce", „Cygański pieśni tabor" itp.). U w a ż a n y czytelnik z p e w n o ś c i ą zastanowi się nad w p ł y w e m k u l t u r y rosyjskiej na folklor C y g a n ó w , k t ó r y c h cale rody związały się z „ p r o f e s j o n a l n ą s c e n ą " , oraz nad relacjami między t y m , co prezentowali c y g a ń s c y artyści estradowi w wieku X I X i p o c z ą t k a c h X X . a repertuarem teatru „Roměn". Ponadto wielu z zawodowych a r t y s t ó w e t n o g r a f ó w . D r u c i Gessler nie p o r u s z a j ą nie jest d o k o ń c a jasne. że „dla siebie" się bardzo zachowali oni swój autentyczny czym (z drugiej jednak zachwycali się ludzie, których i n f o r m a t o r a m i radzieckich muzyczne folklor, prezentowanej strony było tego zagadnienia, duże umiejętności krytycznie o „ c y g a ń s z c z y ź n i e " przedrewolucyjnym tego, Podkreślając bezpośrednio autorzy i twierdząc, opracowania wyrażają rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i konstatują, imionami a ich stanowisko Cyganów że nie Rosja można będzie w okresie całkiem odrzucić zawsze szczycić, się 6 j a k Puszkin, T o ł s t o j , K u p r i n ) . Okresowi temu p r z e c i w s t a w i a j ą czasy obecne, charakteryzujące się z m i a n ą stosunku a r t y s t ó w c y g a ń s k i c h do w ł a s n e g o , autentycznego f o l k l o r u prezentowanego teraz na scenach (szczególnie jedynego na świecie c y g a ń s k i e g o teatru . . R o m ě n " ) . D w a wieki związku Cyganów treść n i e k t ó r y c h ze s c e n ą nie m o g ł y się jednak podań 1 komentarzy m o ż n a częściowo te same czy też elementy nie o d b i ć na romansów ich folklorze w pieśniach (przykładem cygańskich). Ze wstępu się d o m y ś l a ć , że z w y s t ę p a m i estradowymi z w i ą z a n e są przynajmniej rody. które utrzymywały przedstawia nie t y l k o f o l k l o r c y g a ń s k i - się z tego przed rewolucją, a „Roměn" wystawiana w n i m b y ł a m . i n . wspomniana wyżej sztuka w s p ó ł a u t o r a recenzowanej książki. Szersze o m ó w i e n i e tych z a g a d n i e ń b y ł o b y interesujące szczególnie dla polskich e t n o g r a f ó w , jako że Cyganie rosyjscy użyczyli częściowo swego f o l k l o r u najbliższemu k u l t u r o w o i znacznie u b o ż s z e m u p o d t y m w z g l ę d e m szczepowi Polska 7 Roma . Bardzo s k r ó t o w o przedstawione zostały niektóre elementy kultury Cyganów związane z p o d z i a ł e m s p o ł e c z n y m i systemem m o r a l n o - p r a w n y m . A u t o r z y zwrócili u w a g ę na majątkowe rozwarstwienie, Cyganów rosyjskich kobiety i mężczyzny zwracając b y ł a bardzo podział m a ł a ) , sądy na tabory i system i rolę wójta (podkreślając, s k a l a ń . O m ó w i l i pozycję przy t y m u w a g ę na s p o s ó b zawierania m a ł ż e ń s t w i znaczenie że u p o k ł a d z i n . Ten temat kończy się k o n k l u z j ą , że Cyganie w Z S R R d o k o n a l i gigantycznego przeskoku od p r z e ż y t k ó w ustroju rodowego do socjalizmu ( c h o c i a ż czasami miało to bolesny przebieg) i że dziś można w ś r ó d nich s p o t k a ć wielu cieszących się o g ó l n o n a r o d o w y m autorytetem, a powojenne pokolenie C y g a n ó w zna k o c z o w n i c t w o j u ż t y l k o z o p o w i a d a ń . Charakterystyka f o l k l o r u C y g a n ó w rosyjskich poprzedzona jest o m ó w i e n i e m dotyczących go dotychczasowych publikacji i m a t e r i a ł ó w archiwalnych oraz cenniejszych pozycji 6 poświęco- Ich stanowisko doskonale ilustruje n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ C y g a ń s k a pieśń w X I X wieku b y ł a w rzeczywistości miejskim romansem, niekiedy w najgorszym s t y l u " (oryg. „ . . . s a m o v o durnovo pošiba"). F i c o w s k i , Cyganie na polskich s. 131, 206-225. 7 �189 RECENZJE I OMÓWIENIA nych f o l k l o r o w i C y g a n ó w U k r a i ń s k i c h , K e ł d e r a s z ó w , L o w a r ó w i U r s a r ó w . A u t o r z y p r z e d s t a w i a j ą też własne, wieloletnie badania, w wyniku których zebrali ponad 120 bajek i przeszło 110 pieśni oraz bogaty m a t e r i a ł etnograficzny d o t y c z ą c y o b y c z a j ó w i o b r z ę d o w o ś c i Cyganów rosyjskich. Badania te prowadzili przede wszystkim w obwodzie leningradzkim i n o w g o r o d z k i m oraz w obwodzie moskiewskim, g o r k o w s k i m , saratowskim, smoleńskim, na Syberii (w T o m s k u i C z e l a b i ń s k u ) oraz w ś r ó d miejskich C y g a n ó w z M o s k w y , Karelii, a także Leningradu, Pietrozawodska i Tuły. P o s ł u g u j ą c się k r y t e r i a m i p r o p o n o w a n y m i przez Proppa, z zebranych t e k s t ó w prozatorskich D r u c i Gessler wydzielili bajki, bajki-byliczki, legendy, podania romantyczne i podania o postaciach i zdarzeniach magiczne 8 h i s t o r y c z n y c h . W folklorze i obyczajowe, natomiast bohaterem jest najczęściej bajek Są innych l u d ó w one k o ń ) . Pierwsze (poza najobszerniejsze, Cyganów drugorzędna elementami z nich przypada bajkom niewiele o d r ó ż n i a j ą cygańskiej a ich bohaterem, rosyjskich najliczniej w y s t ę p u j ą rola rzeczywistości podobnie j a k szeregu z d a r z e ń staje się bogaty. S t ą d (ich się o d odpowiednich i właściwościami i innych bajek, bogaty Cygan lub jego syn. n i e p o r ó w n a n i e z a ś rzadziej człowiek bajki zwierzęcym języka). jest zazwyczaj biedny, k t ó r y w wyniku też częste rozpoczynanie opowieści o d z w r o t u „Isys Roma. R o m a b a r w a ł e " (Byli Cyganie. Cyganie bogaci). N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że pojęcie bogatego Cygana odzwierciedla nie tyle jego z a m o ż n o ś ć , ile p o z y c j ę s p o ł e c z n ą (Cyganie epitet „ b o g a t y " p r z y r ó w n y w a l i do epitetu „ d o s t o j n y " , „ z n a c z n y " , „ p o w a ż a n y " , natomiast o biednym wyrażali się też bibachlalo Bajki manusz, czyli człowiek nieszczęśliwy). obyczajowe dzielą autorzy opracowania na trzy p o d g r u p y — bajki o cygańskich „ s p r a w k a c h " ( k a w a ł a c h ) , anegdoty o g ł u p c a c h , bajki, k t ó r y c h treść oparta jest na c y g a ń s k i c h obyczajach. Bajki wymieniane przez radzieckich e t n o g r a f ó w - j a k o najbardziej charakterystyczne dla pierwszej podgrupy - m ó w i ą o Cyganach, k t ó r z y b o g a c ą się w y k o r z y s t u j ą c swój spryt i n a i w n o ś ć g a d ź ó w (nie należy ich jednak m i e s z a ć z o p o w i a d a n i a m i o sekretach profesjonalnych zajęć Cyganek). G ł u p t a k z c y g a ń s k i c h anegdot, w p r z e c i w i e ń s t w i e do rosyjskiego „głupiego I w a n a " g ó r u j ą c e g o w o s t a t e c z n o ś c i nad otoczeniem, jest p r a w d z i w y m g ł u p t a k i e m i występuje tu jako obiekt ż a r t ó w , a nawet jeśli udaje mu się c z e g o ś dokonać, wynika to jedynie ze zbiegu o k o l i c z n o ś c i . Najbogatszy m a t e r i a ł etnograficzny zawierają bajki zaliczone do trzeciej podgrupy. Zwyczaje i obyczaje tu zajmują znajdujące swoje odbicie t a k ż e w tekstach miejsce d o m i n u j ą c e . T r e ś ć osnuta jest zazwyczaj na naruszeniu p o r w a n i u dziewczyny i w y n i k a j ą c y c h stąd następstw innych bajek, obyczajów bądź (wymowne są j u ż n i e k t ó r e tytuły, np. „ K o ń s k i e skalanie", „ J a k Cyganie m a ł o nie zabili c h ł o p a k a z d z i e w c z y n ą " ) . Szczególną rolę autorzy opracowania p r z y p i s u j ą bajkom o Wajdzie i R ó ż y . je w osobną grupę. niedoścignionego strzeżoną przez Treścią ich jest wierzchowca) srogich Wajdy, braci. Sam małżeństwo syna poprzez bogatego Cygana, motyw zaczerpnięty najbliższej p i e r w o w z o r o w i bajka jest najobszerniejsza, Cyganie rosyjscy zmienili j ą j e d n a k ż e , dopasowując też ona u nich w licznych, znacznie się r ó ż n i ą c y c h porwanie został z piękną od swojej k u l t u r y . bądź obyczajowych. cennych dla etnografa informacji końmi trybie życia i kradzieżach, Bajka ta (a o zawieraniu m a ł ż e ń s t w Cyganów wersji Wajdy. Występuje wariantach (w książce przedstawionych ją magicznych Różą i w zawiera też historię r o d z i c ó w do r e a l i ó w i d w a w postaci pieśni). Z a l e ż n i e o d wersji bajek Cyganką Lowarów jest pięć w a r i a n t ó w p r o z ą do wydzielając (z wykorzystaniem rosyjskich raczej można bajki) by zaliczyć posiada i rodzinie, g o ś c i n n o ś c i , i wielu innych wiele handlu elementach ich kultury. W s p o m i n a j ą c k r ó t k o o religijnej tematyce w folklorze c y g a ń s k i m D r u c i Gessler i n f o r m u j ą o występowaniu cudów. Pomijają różnego rodzaju je jednak są w y t w o r e m „ p r z e p o w i a d a c z y V . I . P r o p p , Fol'klor których że nie tematyką zrodziły z chrześcijańskich z r ą k do r ą k z a p i s k ó w . P r z y t a c z a j ą й legend, uważając, sekt", są zdarzenia się w ś r o d o w i s k u o a Cyganie poznali j e z natomiast p r z y k ł a d legendy p o c h o d z ą c e j i dejstvitel'nost', M o s k v a 1976. charakterze cygańskim, lecz krążących z tego środo- �190 RECENZJE I O M Ó W I E N I A wiska — o p o w i e ś c i o św. Grzegorzu i Cyganach „naiwnie usprawiedliwiającej cygańską chytrość". Bardzo w a ż n e miejsce w folklorze Cyganów rosyjskich zajmują bajki-byliczki, odzwierciedleniem ich d e m o n o l o g i i . Bohaterami byliczek są najczęściej p o z o s t a ł y c h przy życiu, „leśny gospodarz" — w ł a d c a lasu m o g ą c y c z ł o w i e k o w i , duchy d o m o w e i „ s p o r n i k i " — m a ł e l u d k i , k t ó r y c h szczęście. A u t o r z y podkreślają płynną granicę między umarli pomóc będące nachodzący bądź zaszkodzić spotkanie zawsze przynosi bajkami a bajkami-byliczkami, przy zastosowaniu b o w i e m k r y t e r i u m P r o p p a — b r a k wiary o p o w i a d a j ą c e g o i s ł u c h a c z y w p r a w d z i w o ś ć bajki i odwrotnie w stosunku do bajki-byliczki, ta ostatnia często staje się z czasem bajką. Wspomniane wyżej podania romantyczne zostały spisane niemal w y ł ą c z n i e o d jednego i n f o r m a t o r a i z a r ó w n o jego w y k s z t a ł c e n i e , j a k też f o r m a i t r e ś ć p o d a ń w s k a z u j ą na z a p o ż y c z e n i a z rosyjskiej literatury. W a r t o natomiast z w r ó c i ć u w a g ę na p o z o s t a ł e podania. Legenda o życiu Puszkina u C y g a n ó w czy legenda o gitarze S o k o ł o w a — historia cennej przez twórcę „cygańskiego" stroju estradowego, hrabiego Orłowa, gitary podarowanej świetnemu gitarzyście c y g a ń s k i e m u S o k o ł o w o w i i dziedziczonej przez kolejnych w i r t u o z ó w gry na gitarze z w i ą z a n y c h z profesjonalną sceną — są interesującym przykładem wpływu tych powiązań na folklor cygański. Badając folklor muzyczny Cyganów rosyjskich wpływów między n i m a kulturą rosyjską. autorzy trafili na ślady wzajemnych D w a wieki w y s t ę p ó w dla rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i s p o w o d o w a ł y , że elementy charakterystyczne dla „ c y g a ń s k i c h " r o m a n s ó w m o ż n a d z i ś o d n a l e ź ć w niektórych cygańskich pieśniach. Utwory nosiły też ślady literackiego w y g ł a d z a n i a zebrane od c y g a ń s k i c h tekstów (stąd zawodowych D r u c i Gessler artystów c h ę t n i e j korzystali z w a r i a n t ó w zebranych w terenie). Z drugiej strony n i e k t ó r e melodie rosyjskich piosenek zostały w w y r a ź n y s p o s ó b p o ż y c z o n e o d C h a ł a d y t ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą c y g a ń s k i e g o f o l k l o r u jest w y k o n y w a n i e p i e ś n i bez akompaniamentu instrumentalnego rosyjskich (ich melodie są w ó w c z a s instrumentów (przede dużo bogatsze). wszystkim gitary, czasem Przyswojenie przez też, j a k na Cyganów obszarze Karelii, h a r m o n i i ) w i ą ż ą radzieccy etnografowie z w p ł y w e m profesjonalnego m u z y k o w a n i a b ą d ź k u l t u r y miejskiej. Znamienne jest również wplatanie w tekst wszelkiego rodzaju wykrzykników spełniających r o l ę rytmicznego w y p e ł n i a c z a p a r t i i pieśni nie m a j ą c y c h tekstu i jedynie emocjonal­ ne znaczenie oraz Na przykład słowo włączanie w poszczególne sownakuno (złoty) jest słowa dodatkowych śpiewane sylab jo, so-jo-wna-ja-ku-ju-no, ja, ju słowo i ga. naswalo (niezdrów) — na-ga-swa-ga-io. Podobne p r z y k ł a d y m o ż n a wprawdzie z n a l e ź ć r ó w n i e ż w folklorze rosyjskim, nie są one jednak w n i m a ż t a k powszechne. S w o i s t ą c e c h ą t e k s t ó w c y g a ń s k i c h p i e ś n i są niedopowiedzenia, zdawanie się na d o m y ś l n o ś ć słuchaczy, s t ą d t e ż niezrozumienie u n i e - C y g a n ó w i twierdzenie, że ich tematyka jest „ j e d n o s t r o n n a 9 i uboga j a k życie C y g a n a " . D o p i e r o z w r ó c e n i e się przez a u t o r ó w opracowania do samych Cyganów o wytłumaczenie osobliwości i bogactwo wskazywany jest również s f o r m u ł o w a ń , j a k gożo bauwale rodoskiri treści wykonywanych u t w o r ó w tematyczne. język czaj pojedyncze rosyjskie słowa, pieśni. obszerny Zawiera wzrostem, lecz z ale i całe raj pojąć wymagający ogromną liczbę wszystkie ich osobnych badań powtarzających się (wielki pan), na bari postoskiri — bogatego hiperbolizacji e p i t e t ó w . pozwoliło temat on ( p i ę k n a dziewica), baro (niewielka zaznacza się tendencja do Jako Często kuplety w j ę z y k u rodu) i inne. Bardzo wyraźnie spotyka się w tekście nie rosyjskim (nierzadko tylko łamanym), a z d a r z a j ą się c a ł e pieśni ś p i e w a n e p o rosyjsku z w s t a w k a m i w j ę z y k u c y g a ń s k i m . P o r z ą d k u j ą c zebrane przez siebie pieśni D r u c i Gessler o d s t ą p i l i od p o d z i a ł u proponowanego przez Proppa, u z n a j ą c go za m a ł o adekwatny i przyjęli klasyfikację Bugaczewskiego w y r ó ż n i a j ą c ą pieśni 9 1931. „przeciągłe", O. P. zawodzenia, Barannikov, pieśni Cygany obyczajowe SSSR. Kratkij (związane z obrzędami istoriko-etnografičeskij i zwyczajami) očerk, Moskva �191 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 1 0 i weselne, pieśni taneczne i pieśni ż a r t o b l i w e . Z d a j ą c sobie s p r a w ę z jej w a d wynikających z zastosowania niejednolitych k r y t e r i ó w , uznali jednak t ę klasyfikację za najbardziej p r z y d a t n ą z dotychczas p r o p o n o w a n y c h . Bogaty, zawodzeń 269 pieśni liczący zbiór i tyleż pieśni tanecznych. prezentowany w tej książce W pierwszym p r z y p a d k u zawiera wynikło jedynie to ze pięć szczególnych t r u d n o ś c i , na j a k i e trafiali badacze przy ich zbieraniu, w d r u g i m przede wszystkim z u m o w n o ś c i p o d z i a ł u — Cyganie tańczą także przy pieśniach zakwalifikowanych t u do mnych grup, np. ż a r t o b l i w y c h . W ś r ó d tych ostatnich autorzy w y m i e n i a j ą też czastuszki. Z a z n a c z a j ą jednak, że ich zdaniem są one m a ł o charakterystyczne dla f o l k l o r u C h a ł a d y t k ó w i przejęte zostały prawdopodobnie w ich od Rosjan, na co wskazuje m. in. duża liczba rosyjskich słów tekstach. P o d s u m o w u j ą c swoje o m ó w i e n i e D r u c i Gessler z ż a l e m stwierdzają, że nowe pokolenie C y g a n ó w , w y r o s ł e w zmienionych warunkach, w niewielkim t y l k o stopniu zna s w ó j i nie jest zainteresowane jego zachowaniem. N a k ł a d a to na e t n o g r a f ó w szczególny dokumentacji i zaprezentowania Rosjanom piękna tej „ o d c h o d z ą c e j starej folklor obowiązek kultury", która jest (według nich) częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y radzieckiej. T a k i e postawienie c e l ó w z a d e c y d o w a ł o , jak piszą autorzy, o przekazaniu wszystkich tekstów jedynie w rosyjskim tłumaczeniu, przy czym w stosunku do pieśni zastosowali oni t ł u m a c z e n i e poetyckie. Teksty prozatorskie, w k t ó r e narratorzy wplatali często liczne i obszerne w ą t k i uboczne, zostały ich pozbawione, „ u ł a d z o n y " z o s t a ł t e ż styl t a m , gdzie d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e m o g ł o b y u t r u d n i ć o d b i ó r czytelnikowi — zrezygnowano m . i n . z zachowania s f o r m u ł o w a n i a tu w zagęszczeniu nie znanym z folkloru innych ludów. „on mówi" Wpływ treści występującego takiego postępowania na w a r t o ś ć opracowania jest oczywisty i m o ż n a p o m i n ą ć t u jego komentowanie, t y m bardziej że radzieccy etnografowie w pełni zdają sobie z niego s p r a w ę . Jakie więc walory przedstawia ona p o z n a ć t e m a t y k ę f o l k l o r u omawiana książka dla polskiego C y g a n ó w rosyjskich. Przedstawione etnografa? Pozwala teksty przybliżają wiele e l e m e n t ó w ich k u l t u r y z o k r e s ó w , kiedy p o w s t a w a ł y (m. i n . zajęcia, system m o r a l n y , kanony estetyczne, demonologia, w y p o s a ż e n i e materialne). S z c z e g ó l n ą zaletą jest obszerne, krytyczne omówienie tym stanu bardziej b y ł o informacji 11 badań na jej temat Polskiej" ). Niejako etnografowie prezentują Cyganów. nad że cyganologia Jak na kulturą nawet marginesie interesujące, w roku jej u z u p e ł n i e n i e rosyjskich i częściowo niemal nie znana polskim w monograficznym, „ c y g a ń s k i m " zasadniczych też swoje p o g l ą d y a jednocześnie m . i n . przebieg dyskusji c y g a n o l o g ó w Węgrzech Cyganów radziecka jest rozważań, innych zeszycie ale jednoznacznie, na t r u d n y p r o b l e m p r a k t y k i s k o m p l i k o w a n e jest z kilku krajów to (radzieccy cyganolodzy nie byli zagadnienie, reprezentowani ona węgierskim Wojciech 1 0 radzieccy wobec świadczy miejsce chyba p o t r a k t o w a ć na (mało „Etnografii społecznej europejskich; m i a ł a l2 1 9 8 0 . Stanowisko D r u c a i Gesslera m o ż e m y szczepów, etnografom na jako spotkaniu). Olszewski S. M . B u g a č e v s k i j , Cyganskije narodnyje pesni i pljaski, M o s k v a 1971. W . S a n a r o w , Studia nad Cyganami'w ZSRR (1960-1977), „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 201-204. A . B a r t o s z , Spotkanie cyganologów na Węgrzech, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , t. X X X V I : 1982, nr 1-4, s. 156-157. 1 1 1 2 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5466d6d14923eb90f79ea687ababe0bf.pdf 8f92ef75be869e0c2581855f7e374e8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1252 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.267-313 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N „Etnografia Polska", t. X X X I I I : I A 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 LUDWIK STOMMA. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Instytut Wydawniczy P A X , Warszawa 1986. ss. 268 Ukazanie się tej pracy poprzedzone „Polskiej Sztuki Ludowej" w latach kierunkach: refleksji nad magią czynników kształtujących zostało artykułami autora publikowanymi na lamach 1978-1979. Zainteresowania ludową XIX-wieczną i metodami wiejską kulturę w całości znalazły się w Antropologii kultury wsi polskiej L . Stommy szły w d w ó c h jej klasyfikacji, a także ludową. XIX Teksty badaniami artykułów prawie w. Książka ta składa się z dziewięciu luźno ze sobą związanych rozdziałów. Wątpliwości, których nie rozprasza lektura pracy, budzi sformułowanie jej tytułu. Posługując się terminem tak szerokim, jak antropologia kultury, autor nie wyjaśnia, co sam za antroplogię kultury uważa. Nie byłoby to konieczne, gdyby koncepcja antropologii kultury czytelna byla w samej pracy. Autor zapowiada w tytule zainteresowanie kulturą wsi polskiej X I X w., a więc kulturą istniejącą w konkretnych ramach geograficznych i chronologicznych. W jednym z przypisów precyzuje jednak, iż rozważania dotyczyć będą polskojęzycznej ludności z a b o r ó w rosyjskiego i austriackiego. Stomma jest uwarunkowany polskimi zapisami materiałów terenowych, ale należy pamiętać, że pewna liczba m i e s z k a ń c ó w wsi znala dwa języki, np. polski i litewski. Właściwość tę należałoby wziąć pod uwagę przy rozważaniach o j ę z y k u jako jednym z w y r ó ż n i k ó w obcości, tym bardziej że autor częstokroć posługuje się materiałami z t e r e n ó w mieszanych etnicznie. Autor nie podaje przyczyn, dla których nie uwzględnił dziejów m i e s z k a ń c ó w wsi zaboru pruskiego, formułuje zaś tezy dotyczące kultury całości ziem polskich. W przypadku braku materiałów terenowych p o c h o d z ą c y c h z ziem zaboru pruskiego należałoby uwzględnić opracowania dotyczące sytuacji społecznej, kulturalnej i gospo­ darczej tych ziem. Informacji ź r ó d ł o w y c h należałoby też p o s z u k a ć w aktach kościelnych. Dzieje ludności wiejskiej pod zaborem pruskim winny moim zdaniem zaistnieć c h o ć b y w tle g ł ó w n y c h rozważań, j a k też skłonić autora do bardziej o s t r o ż n e g o formułowania ocen, w szczególności, gdy pisze o naturze relacji swój obcy, izolacji wsi i jej niskim poziomie kulturalnym. Praca w zamyśle dotyczy kultury wsi XIX-wiecznej. a więc winna być oparta na materiałach p o c h o d z ą c y c h z tego okresu. Autor nazbyt często posługuje się materiałami współczesnymi, nie zaznaczając jednak tego w tekście. Nie powinny one z a s t ę p o w a ć braku informacji w zapisach XIX-wiecznych. W pracy zostały wykorzystane materiały z określonych zazwyczaj miejscowości. Warto byłoby więc zamieścić mapę i zaznaczyć na niej wsie, z których p o c h o d z ą dane źródłowe. Pobieżny rzut oka wskazuje na ich nierównomierny rozrzut. Przeważają materiały z terenów wschodnich i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h . Powstaje więc pytanie, na ile zasadne są u o g ó l ­ nienia zawarte w pracy, czy nie została zgubiona r ó ż n o r o d n o ś ć życia i wyobrażeń ludności wiejskiej. Tytuł pracy zapowiada przedstawienie antropologii kultury wsi, a więc społeczności zróżnicowanej, składającej się w większości z c h ł o p ó w , ale też z m i e s z k a ń c ó w d w o r ó w szlacheckich, drobnej szlachty, d u c h o w i e ń s t w a . Bohaterami książki są jednak wyłącznie chłopi, czytelnik nie otrzymuje więc próby opisu całości kultury wiejskiej. W rozdziale pierwszym L . Stomma koncentruje się na o m ó w i e n i u literatury dotyczącej głównie wielorakich a s p e k t ó w relacji swój obcy. Informacje płynące z o m ó w i e n i a są ciekawe, szkoda, że nie podano ich w s p o s ó b bardziej syntetyczny. Najwięcej uwagi, �268 RECENZJE I OMÓWIENIA momentami krytycznej, p o ś w i e c o n o J . S. Bystroniowi i jego Megalomanii narodowej. N a tej pracy opart L . Stomma część swoich w y w o d ó w . Podnosi on znaczenie dydaktyczne Megalomanii narodowej w czasach, w jakich się ukazała, wskazuje na pewne słabości metodologiczne i teoretyczne z owego zamiaru wynikłe. Zabrakło tu jednak szerszego o m ó w i e n i a dorobku i. Obrębskiego, z którego propozycji interpretacji materiałów dotyczących relacji swój — obcy L . Stomma skorzystał. W 1936 r. J . Obrębski pisał: „W koncepcjach jakiejś grupy etnicznej wybija się więc na pierwszy plan stale i niezmiennie wizerunek grupy obcej. Wizerunek własny jest tylko refleksem tych kontrastów, na których podstawie jakaś grupa etniczna definiuje o d r ę b n o ś ć grup innych. T o wszystko, co grapa ocenia jako swoje, własne, różniące od innej grupy etnicznej, zostaje postawione w ten związek jako antyteza tych cech, które stanowią o odrębności grupy obcej. W ten s p o s ó b wizerunek własny grupy jest wtórny i zależny; jest on po prostu negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje ona rzeczywistość obcych grup etnicznych" (Obrębski 1936, s. 187). N a stwierdzeniu tym oparta została część pracy L . Stommy. Pojawia się też w niej nazwisko Z . Benedyktowicza. Szkoda, że rezultaty jego przemyśleń nie wpłynęły na s p o s ó b interpretacji części materiałów. Rozszerzając obserwacje J . S. Bystronia i J . Obrębskiego, Z . Benedyktowicz zauważa istnienie obcości wewnątrz grupy własnej, nawet rodzinnej. Wbrew uproszonej interpretacji Bystrbnia podkreśla ambiwalencję w postrzeganiu obcości. Obcy wzbudza strach, a zarazem pociąga i fascynuje (Benedyktowicz. Kateegoria „swój — obcy"). T y m samym spostrzeżenia Z . Benedyktowicza się propozycjami wyjścia poza kwestio­ nariusz badawczy nakreślony przez Bystronia i Obrębskiego. Zapewne relacje swój obcy trudno jest interpretować na podstawie materiałów XIX-wiecznych. Skoro jednak L . Stomma posłużył się zapisami współczesnymi, to m o ż e warto było gromadzić je według zmienionego kwestionariusza, a zasady jego konstrukcji przedstawić czytelnikowi. W rozdziale omawiającym literaturę przedmiotu należało scharakteryzować materiały terenowe wykorzystane w pracy, wskazać, na ile typ zapisu określa zasób uzyskanych informacji. Zabrakło tu także prezentacji o p r a c o w a ń zajmujących się innymi kwestiami podniesionymi w książce L . Stommy. Rozdział drugi nosi tytuł „Wierzenia o obcych". Materiał ź r ó d ł o w y pozwolił autorowi na klasyfikację wierzeń o obcych. Cechy obcości postrzegane są w sferze antropologii fizycznej, języka, pochodzenia geograficznego, w a l o r ó w intelektualnych i moralnych, wyposaże­ nia materialnego, pochodzenia społecznego, wykonywanych zajęć. Autor opisuje owe wierzenia podając przykłady zaczerpnięte c z ę ś c i o w o z materiałów współczesnych. Wykorzystane zostały też materiały zgromadzone przez Bystronia, ale te p o c h o d z ą z różnych epok, wytworzyły je różnorodne kręgi społeczne. Nie jest pewne, czy treści zawarte w bystroniowskich materiałach żyły w kulturze XIX-wiecznej wsi. Opisując wyobrażenia o świecie zewnętrznym autor stawia tezę, iż świat ten postrzegany był jako inny, tamten (według M . Eliadego miejsce chaosu, śmierci, nocy). Nie jestem pewna, czy zaprezentowany materiał uprawnia do wysunięcia takiego wniosku, czy też nie wynika on z milczącego założenia o ostrości podziału na to, co swoje, a co obce. L . Stomma zajął się, jak twierdzi, mitycznym wymiarem owego podziału. Warto jednak bardziej precyzyjnie przedstawić granice swojskiego świata Najbliższą jest granica w ł a s n e g o domu, zagrody, potem wsi czy parafii. Nawet przestrzeń leśna w o k ó ł wsi nie zawsze pojmowana była jako dzika, odległa, obca c z ł o w i e k o w i . L a s był wszak również miejscem działalności gospodarczej. W sferze s t o s u n k ó w międzyludzkich relatywizm wyobrażeń o obcych został przez L . S t o m m ę dostrzeżony. Wspomniał on o młynarzach przynależących do społeczności wiejskiej, a j e d n o c z e ś n i e posiadających cechy demoniczne przypisywane obcym. L . Stomma napomyka też o żebrakach, wkraczając tym samym w tematykę nie podjętą w dalszej części pracy, a dotyczącą o b o w i ą z u j ą c y c h praw gościnności i zarezerwowanego w nich miejsca dla przybyszów z zewnątrz. R o z d z i a ł kończy stwierdzenie, iż „obcy zawsze miał p o z o s t a ć obcym". Wydaje się, że m o ż n a je złagodzić pamiętając o o d m i e n n o ś c i , która bywa czynnikiem podtrzymującym procesy komunikowania się. Autor często posługuje się cytatami z literatury pięknej. Wprowadzanie etnologii w sferę szeroko rozumianej �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 humanistyki jest cenne, ale opinie o obcych A . Fredry, T . Manna lub H . Sienkiewicza podlegają zasadom opisu i krytyki różnym od tych, jakie stosuje się wobec wypowiedzi XIX-wiecznych c h ł o p ó w polskich. „Portret z negatywu" to tytuł trzeciego rozdziału. Autor przedstawia informacje płynące z materiałów w ujęciu tabelarycznym. Stwierdza, że istniały cztery kryteria wyróżniania obcych: j ę z y k o w e , terytorialne, stanowo-zawodowe, religijne. Podaję też listę cech przypisywanych obcym. Wskazuje na możliwości tworzenia kombinacji pomiędzy wymienionymi kryteriami, do których p r z y p a s o w a ć m o ż n a konkretne realizacje społeczne, czyli konkretne postacie. Im z kolei przypisał autor właściwą sumę jednostek obcości. Zabiegi p o w y ż s z e doprowadziły L . S t o m m ę do odkrycia autodefinicji c h ł o p a polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Brzmi ona: jestem tutejszy, jestem c h ł o p e m — rolnikiem, jestem katolikiem. Powyżej przedstawiłam kilka uwag dotyczących sposobu doboru i prezentacji materiału ź r ó d ł o w e g o , czynienia uogól­ nień bez uwzględniania różnorodności terenów, z których p o c h o d z ą zapisy, jak też wykorzysty­ wania informacji współczesnych. Wydaje się. że uwagi te m o ż n a w dużym stopniu o d n i e ś ć do części pracy konstruującej portret z negatywu. Autor wyliczając cechy i jednostki obcości sprawia wrażenie posługiwania się materiałem prawie statystycznym. Sądzę, że warto byłoby z a p o z n a ć z nim czytelnika, wprowadzić go. c h o ć b y na kilku przykładach w sposoby doboru i kwalifikacji materiału. Zaprezentowana autodefinicja została oparta, jak pisze autor, na najważniejszych i posiadających wyraźną hierarchię kryteriach identyfikacji kulturowej. Nie jest to zapewne autodefinicja pełna, uzyskanie takowej jest bowiem niemożliwe. Pozostaje więc kwestia stosowania odpowiednich metod prowadzących do wykrycia autodefinicji cząstko­ wych. L . Stomma przyjął założenie J . Obrębskiego, iż wyobrażenie grupy o sobie jest przeciwstawieniem wyobrażeń tej grupy o obcych. Wnioski Obrębskiego dotyczyły jednak terenów Polesia, a więc o b s z a r ó w o swoistej specyfice etnicznej. Badania J . Obrębskiego ukierunkowane byly na odkrywanie s p o s o b ó w poszukiwania identyfikacji kulturowej (etnicznej) właściwych tamtejszej ludności. Wyraźny podział na swoich i obcych opierał się na różnicach etnicznych, odmienności dziejów i t y p ó w kultur sąsiadujących ze sobą społeczności. L . Stomma zaś poddał obserwacji obszar o innych niż Polesie właściwościach etnicznych i kulturowych. Stąd też założenie istnienia ostrego podziału na swoich i obcych nie wydaje się być równie zasadne, jak w przypadku badań J . Obrębskiego. Wydaje się, że analiza w mniejszym stopniu obarczona p o w y ż s z y m założeniem m o g ł a b y d o p r o w a d z i ć do przedstawienia portretu c h ł o p a w innym, wykraczającym poza rudymentarne kryteria wymiarze. B y ć m o ż e materiał p o z w o l i ł b y na próbę zbadania na przykład relacji między światem dorosłych i dzieci, kobiet i mężczyzn, grup wewnątrz danej społeczności. Wydaje się też, że zebrane materiały dają m o ż l i w o ś ć rekonstrukcji pewnego sytemu wartości o b o w i ą z u j ą c e g o w społeczności chłopskiej. Rekonstrukcja owa m o g ł a b y stanowić wsparcie rozdziału o religijności ludowej. K i l k a pytań rodzi samo sformułowanie autodefinicji. Jakiego terenu dotyczy określenie tutejszości, czy jest to wieś, w której się mieszka, czy też obszar większy? Stwierdzenie „jestem c h ł o p e m rolnikiem" posiada konotacje stanowo-zawodowe. Swoim jest c h ł o p wykonujący zajęcia rolnicze. Jak natomiast postrzegany był np. rzemieślnik wiejski uprawiający ziemię i będący c h ł o p e m ? Pod nazwą „chłopi" kryli się w X I X w. mieszkańcy wsi o r ó ż n y m stopniu z a m o ż n o ś c i i środkach utrzymania. Autor pisze, iż powyższa auto­ definicja dotyczy chłopa polskiego X I X i przełomu X I X / X X w. Wyobrażenia właściwe kulturze ludowej trwają niezależnie od zmieniającej się rzeczywistości, a badacz jest uwarunko­ wany c h r o n o l o g i ą zapisów. Powstaje jednak pytanie, czy w okresie ponad stuletnim zaszły w autodefinicji chłopskiej jakieś zmiany. Czwarty rozdział nosi tytuł „ R ó ż n e wymiary izolacji". Wsparciem tezy o izolacji jest o m ó w i o n a wyżej autodefinicja c h ł o p a polskiego, aktualne są więc uwagi dotyczące jej formuło­ wania. W rozdziale zostały wykorzystane opracowania dotyczące historii społeczno-gospodar­ czej poszczególnych terenów ziem polskich. Izolacja chłopska posiadała kilka w y m i a r ó w : poziomy— geograficzny, pionowy — kulturowy i ś w i a d o m o ś c i o w y . Stomma stwierdza, iż izolację geograficzną przerywała służba wojskowa c h ł o p ó w , udział w pielgrzymkach i wymianie �RECENZJE I OMÓWIENIA 270 handlowej, migracje zarobkowe, żebractwo i zbójnictwo. Autor omawia wymienione czynniki mobilności chłopskiej. Pisząc o służbie wojskowej c h ł o p ó w uwzględniał opracowania dotyczące tylko terenów Królestwa Polskiego. Wedle szacunkowych obliczeń chłopi po odbyciu służby wojskowej stanowili zaledwie 0.41% męskiej ludności wsi Królestwa Polskiego. Nie został dotychczas przebadany udział c h ł o p s t w a katolickiego w XIX-wiecznych pielgrzymkach. Wykorzy­ stywanie do tego celu relacji współczesnych m o ż e d a ć mylące rezultaty. N a l e ż a ł o natomiast p o d d a ć analizie większą liczbę Libri miraculorum. Księgi c u d ó w z Chodla i Krasnobrodu nie są reprezentatywne dla całości o b s z a r ó w ziem zaboru rosyjskiego i austriackiego. Przedstawiony materiał nie uprawnia do publikowania s z a c u n k ó w liczbowych dotyczących uczestnictwa c h ł o p ó w w pielgrzymkach. Refleksje o udziale c h ł o p ó w w jarmarkach, migracjach, a także p o ś w i ę c o n e zjawisku żebractwa, oparte są na niewystarczającej liczbie o p r a c o w a ń . Izolacja posiadała swój wymiar pionowy. C h ł o p , pozbawiony bezpośrednich informacji o świecie, wiedzę o nim czerpał poprzez kontakt z K o ś c i o ł e m , dworem, szkołą, karczmą. Wszystkie wymienione typy k o n t a k t ó w wymagałyby osobnego przebadania. R o l ę Kościoła, a w szczególności kaznodziejstwa, w społecznościach o m a ł y m stopniu znajomości pisma, podkreślano niejednokrotnie (Bystroń 1947; Kloczowski 1966). Próbując badać wpływ K o ś c i o ł a na zasób wiedzy c h ł o p ó w należałoby p o d d a ć analizie m. in. skład społeczny duchowieństwa, poziom jego wykształcenia, zasoby biblioteczne, z jakich korzystali księża. Zapadają w p a m i ę ć przykłady ukazujące księżowską fantazję i niekompetencję (cytowany przez L. Stommę bernardyn m ó w i ą c y o wielorybach), ale też trzeba przyjrzeć się zbiorom kazań, instrukcjom kaznodziejskim i spowiedniczym. Trudno prześledzić bezpośrednie kontakty między księżami a ludnością chłopską, warunkowane c h o ć b y obszarem parafii. Bywały parafie wiejskie, w których działały rady parafialne, a także organizacje o profilu charytatywnym. Parafia jednoczyła l u d n o ś ć z kilku wsi. byla miejscem skupiającym całą z r ó ż n i c o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Chciałabym zwrócić też uwagę na związki łączące l u d n o ś ć wiejską ze wspólnotami zakonnymi, które przetrwały mimo kasat z a k o n ó w . Ustalił się bowiem pewien typ kontaktu nieformal­ nego między okoliczną ludnością a zakonnikami. U furty m o ż n a było otrzymać lekarstwo, zasięgnąć porady rolniczej, wymienić towary. Jak w s p o m n i a ł a m , charakter k o n t a k t ó w między chłopami a d u c h o w i e ń s t w e m wymaga szczegółowych badań, toteż nie m o ż n a go oceniać tylko na podstawie treści przysłów. R ó w n i e z ł o ż o n a jest sprawa s t o s u n k ó w między c h ł o p a m i a dworem. L . Stomma nie akceptuje „obrazka dworu chłopskiej wszechnicy i okna na świat", bliższy jest negatywnej ocenie roli dworu w chłopskiej edukacji. Omawiając relacje między dworem a wsią autor przy­ tacza fragmenty p a m i ę t n i k ó w chłopskich oraz wiersz pewnego szlachcica ukazujący wymagania dworu wobec służby. C h c ą c jak pisze Stomma i z o l o w a ć c h ł o p ó w od wszelkich nowin, panowie nakazywali wyrzucanie ze wsi w ł ó c z ę g ó w i żebraków. Uzasadnieniem p o g l ą d ó w autora jest cytat z Wesela W y s p i a ń s k i e g o : „Pan się boją we wsi ruchu". Poruszone zagadnienie nie jest najbardziej istotne w ocenie k o n t a k t ó w między dworem a wsią, natomiast typ argumentacji zastosowany przez autora budzi nieufność, tym bardziej że pojawia się w kilku innych fragmentach pracy. W wielkich dobrach dwór p o z o s t a w a ł odległy, w średnich był bliższy i chłopi mogli o b s e r w o w a ć panujące w nim zwyczaje. Między tego typu dworami a chłopami istniały bezpośrednie kontakty gospodarcze. Wspól­ nie przeżywano część uroczystości religijnych i o b r z ę d o w y c h , o czym autor, jednak nie wspomina. Z okolicznych wsi najmowano do dworu czeladź, która spotykała w nim służbę pochodzenia szlacheckiego. N a l e ż y pamiętać, że właścicielami d w o r ó w był niewielki procent szlachty. Bardziej liczna była szlachta uboga, zaściankowa. Z tą grupą ludności szlacheckiej chłopi mieli kontakty codzienne, częstokroć nacechowane wrogością, ale też wspólnota interesów prowadziła czasem do jej zaniku. Pojawiali się też, acz nie we wszystkich wsiach, pańscy urzędnicy. Reformy przeprowadzone w X I X w. wprowadziły do wsi licznych u r z ę d n i k ó w władzy p a ń s t w o w e j . Wsie tworzyć poczęły nowy typ gminy z wójtem i aparatem administracyjnym. S p o ł e c z n o ś ć wiejska posiadała też swoje elity, których c z ł o n k o w i e przekraczali granice rodzinnych wsi. Sądzę, że całokształt relacji między dworem a c h ł o p a m i przedstawiony został nazbyt �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 schematycznie. Bardziej d o k ł a d n e wykorzystanie istniejących o p r a c o w a ń p o z w o l i ł o b y pełniej zarysować problem, nie stawiając go w kategorach właściwych czarnej lub białej legendzie. Podobnie opisał autor rolę karczmy, przeciwstawiając się „licznym etnografom" upatrującym w postaciach w ę d r o w n y c h d z i a d ó w „profesorów wsi". Według Stommy owi dziadowie poprzez swoje opowieści nie rozszerzali h o r y z o n t ó w ludności wiejskiej, a raczej potwierdzali ostry podział ś w i a t ó w na „ s w ó j " i „obcy". Zapisy opowieści dziadowskich są rzadkie, stąd sądy o ich treści winny być formułowane ostrożnie. Broniąc po części owych ..profesorów wsi" chiałabym zwrócić u w a g ę na posiadane przez nich w i a d o m o ś c i historyczne, które trafiały później do pieśni żyjących w środowisku wiejskim. Karczma była miejscem spotkań, r o z m ó w toczących się m. in. w o k ó ł życia gminy. Nie pomijałabym całkowicie tego aspektu życia wiejskiego, nawet jeśli „obcy" pojawiał się w karczmie rzadko, a dialogi między c h ł o p a m i kończyły się „dymieniem z czubów". Pisząc o wpływie szkoły na życie wsi L . Stomma słusznie z a u w a ż a różnice między zaborami, istnienie większej liczby szkół w zaborze pruskim, poprawiającą się sytuację w Galicji i najgorszą w Królestwie Polskim. Liczba szkół oraz poziom jej p r a c o w n i k ó w bywały różne w zależności od regionu i istnienia w nim tradycji o ś w i a t o w y c h . W dobie pozytywizmu i pracy od podstaw pojawiają się na wsi ludzie, pracujący poza instytucjami szkolnymi, a p r o w a d z ą c y działalność na poły o ś w i a t o w ą . Ich wysiłki nie doprowadziły zapewne do zmniejszenia liczby analfabetów wiejskich, ale m o g ł y mieć wpływ na zmianę ich stosunku do nauki i zdobywania wiedzy. Autor nie wspomina też 0 nauczaniu dzieci chłopskich, jakie o d b y w a ł o się we dworach. Bardziej systematycznej obserwacji powinno być poddane czytelnictwo i wszelkiego rodzaju literatura krążąca w środo­ wisku c h ł o p s k i m . L . Stomma pisze o początku ruchu ludowego i postaciach z nim związa­ nych. Wydaje się jednak, że nie zwraca uwagi na wzrost aktywności społecznej c h ł o p ó w na przełomie X I X i X X w. U d z i a ł c h ł o p ó w w bractwach trzeźwości, kasach samopomocy jest zjawiskiem wartym przebadania, tym bardziej iż daje m o ż l i w o ś ć czynienia obserwacji dotyczących postaw c h ł o p ó w wobec własnej i innych grup społecznych. Izolacja pozioma i pionowa prowadzą do izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , wyrażającej się według autora w powiedzeniu: „ m a być tak, jak jest" oraz „jest tak. jak ma być". N a l e ż a ł o b y tę izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą bliżej określić, wszak konserwatyzm bywa tylko jednym z jej a s p e k t ó w . N i e c h ę ć do zmian, to również d o w ó d swoistego stosunku do przeszłości, wartościowania czasu. N a udowodnienie tezy o izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j autor przytacza obszerne fragmenty Konopielki, cytat z p a m i ę t n i k ó w W. Witosa i niezbyt jasno w y ł o ż o n e opinie bliżej nie określonych etnografów o konserwatyzmie, nieufności i pewnej nieracjonal­ ności c h ł o p ó w . Wydaje się to b y ć niewystarczające. Pisząc o rozmaitych wymiarach izolacji autor nie wykorzystał ksiąg parafialnych i ksiąg stanu cywilnego, które zawierają dane dotyczące wyboru m a ł ż o n k ó w , ś w i a d k ó w ś l u b ó w 1 r o d z i c ó w chrzestnych. Na podstawie tych źródeł m o ż n a określić m. in. miejscowości, z których pochodzili m a ł ż o n k o w i e czy też ś w i a d k o w i e ślubów, a tym samym uzyskać informacje dotyczące geograficznych i ś w i a d o m o ś c i o w y c h a s p e k t ó w izolacji. R o z d z i a ł piąty, „Etnologia w rozterkach", zawiera informacje właściwe p o d r ę c z n i k o m historii nauki. Istotne dla dalszej części w y w o d ó w jest tylko zwrócenie uwagi na występo­ wanie w wielu kulturach podstawowych opozycji binarnych, przedstawienie ich w tabeli i zarysowanie kilku p r o b l e m ó w metodologicznych strukturalizmu. Metoda strukturalna posłużyła autorowi do prezentacji zasad rządzących myśleniem ludowym, toteż dyskusjom nad strukturalizmem należało poświęcić w tej pracy więcej uwagi. W kolejnym rozdziale L . Stomma powrócił do zagadnień izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j , koncentrując się na rozważaniach teoretycznych. Jeśli autor u w a ż a za konieczne wprowadza­ nie polskiej kultury ludowej w sferę kultury biblijnej, to należałoby w pracy wykorzystać teksty samej Biblii, a nie książkę T . Manna Józef i jego bracia. Nie wydaje się też zasadne tak częste posługiwanie się fragmentami z literatury pięknej. Idąc za strukturalistami autor przypomina, że zmiana jednego z e l e m e n t ó w struktury powoduje przemiany w całości kultury. Walka o nieużywanie kosy opisana w Konopielce jest więc walką �272 RECENZJE I OMÓWIENIA 0 utrzymanie sensu całości kultury wiejskiej. Problem p o w y ż s z y jest istotny, toteż autor winien przedstawić go wykorzystując materiały XIX-wieczne. Fragmenty Konopielki są sugestywną ilustracją tego zagadnienia, zabrakło natomiast wystarczającej liczby świadectw ź r ó d ł o w y c h . L . Stomma kontynuuje rozważania na temat opozycji orbis interior orbis exterior. N a d o w ó d jej istnienia przytacza wyniki współczesnych badań J . O l ę d z k i e g o dotyczących postaw estetycznych K u r p i ó w . P r o w a d z ą one do wniosku, iż ludności kurpiowskiej podobają się tylko najbliższe, znane okolice. Obszary p o ł o ż o n e dalej, o odrębnych warunkach geogra­ ficznych nie są nawet warte poznania. Współczesne badania terenowe m. in. z okolic Opatowa wykazały, iż l u d n o ś ć wiejska posiada mały zasób wiedzy o ptakach. Dziewiętnasto­ wieczne zbiory materiałów etnograficznych r ó w n i e ż wskazują na n i e z n a j o m o ś ć ptasiego świata. W wyobrażeniach o n i m — j a k sądzi L . Stomma — m o ż n a jednak dostrzec realizację zasady występowania opozycji binarnych. Autor pragnął, jak przypuszczam, przedsiawić izolację ś w i a d o m o ś c i o w ą poprzez ukazanie typu myślenia nastawionego na potwierdzenie niezmienności, odrzucającego to. co pochodzi z zewnątrz i nie z o s t a ł o zaakceptowane w przeszłości. Zmiany naruszają poczucie sensu, pociągają za sobą upadek systemu wartości. Wydaje się, że taka propozycja ujęcia zjawiska izolacji ś w i a d o m o ś c i o w e j wymagałaby badań i refleksji idących tropem myśli zawartych np. w pracy J . i R . Tomickich (1975). K o ń c z ą c rozdział Stomma przytacza typologie kultury proponowane przez kilku badaczy, w tym Bystronia. Niezbyt jasny jest jednak cel jego polemiki z Bystroniem. Autor stwierdza, że istotne w kulturze ludowej są treści przekazu kultury, a nie jego forma. Przypomnieć więc należy, że we Wstępie do ludoznawstwa Bystroń określił ludoznawstwo jako naukę o określonych treściach kulturalnych. L . Stomma kieruje uwagi krytyczne pod adresem etnografów piszących o kulturze ludowej. Sądzę, że polemika ta winna być prowadzona z konkretnymi osobami, a tytuły ich prac należałoby zamieścić w przypisach. Rozdział s i ó d m y zatytułowany „Tablice Mendelejewa" jest według mnie najlepszą częścią pracy, m o g ą c ą stanowić o s o b n ą całość po odpowiednich uzupełnieniach. N a l e ż a ł o b y w ó w c z a s bardziej s z c z e g ó ł o w o przedstawić założenia metodologiczne, według których autor prowadził swą analizę. Warto byłoby też p o d d a ć obserwacji inne, poza wiedzą i medycyną, sfery myśli ludowej. „Tablice Mendelejewa" to katalog opozycji bazowych właściwych danej kulturze. Autor konstruując go posłużył się materiałami zawartymi w XIX-wiecznych zbiorach 1 opracowaniach, a także zapisami współczesnymi. Wywody przedstawione w rozdziale opierają się na wyliczaniu przykładów opozycji występujących w wiedzy i medycynie ludowej. Autor porządkuje materiał tworząc szeregi opozycji, wskazuje też na ich funkcjonowanie w świadomości chłopskiej. Efektem rozważań jest tabela, nazwana przez L . S t o m m ę „ p r o l e g o m e n a do Tablic Mendelejewa tekstu polskiej kultury ludowej X I X w." Nie wyczerpuje ona, jak pisze autor, zbioru opozycji bazowych organizujących ś w i a d o m o ś ć c h ł o p a polskiego w X I X w. Zabiegiem istotnym w tworzeniu tego typu tabel jest d o b ó r materiału egemplifikacyjnego, przeprowadzenie możliwie pełnej kwerendy w XIX-wiecznych zapisach. Zastanawia pytanie o przykłady źródłowe, w których ciągi opozycji nie układają się z tymi, jakie złożyły się na powstanie proponowanej tabeli. Należy też pamiętać, iż przyjęcie innego klucza metodologicznego prowadziłoby do o d r ę b n e g o odczytania tych samych materiałów. L . Stomma pisze zresztą o ograniczonych możliwościach korzystania z tabeli. Przy jej układaniu konieczne jest rozpatrywanie znaczeń poszczególnych e l e m e n t ó w opozycji na pod­ stawie materiałów p o c h o d z ą c y c h z tej samej kultury. Pisząc o tym, iż na Roztoczu Mazo­ wieckim nie wolno jeść ryb o zmierzchu, gdyż sprowadzi to do domu śmierć, L . Stomma przedstawia ciąg skojarzeń: cisza— c i e m n o ś ć — śmierć. C i e m n o ś ć i śmierć są oczywiste, natomiast milczenie ryb nie wynika bezpośrednio z roztoczańskich materiałów. Cisza wydaje się więc być składnikiem poniekąd dodanym przez autora. Rozdział ó s m y p o ś w i ę c o n y jest religijności ludowej, problemowi niezwykle ciekawemu i wyczuwanemu po części intuicyjnie. Autor zapowiada przedstawienie wpływu izolacji na formowanie się modelu chłopskiej religijności w X I X w. Rodzi się wątpliwość, czy zjawisko �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 tak z ł o ż o n e , jak religijność, m o ż n a rozpatrywać w proponowany przez autora s p o s ó b . Skutkiem izolacji jest rytualizm, sensualizm i swoiste poczucie m o r a l n o ś c i właściwe religijności ludowej. L . Stomma pisze o niskim wartościowaniu indywidualnych praktyk religijnych przez l u d n o ś ć chłopską. Z a ł o ż e n i e m K o ś c i o ł a katolickiego jest tworzenie wspólnot wiernych, toteż udział ludności wiejskiej w zbiorowych modlitwach, w s t ę p o w a n i e do organizacji przy­ kościelnych nie świadczy o szczególnym wypieraniu się przez nią indywidualizmu religijnego. Autor uzasadnia tezę o wysokim stopniu rytualizacji praktyk religijnych ludności c h ł o p ­ skiej brakiem wiedzy religijnej, tworzeniem fałszywych (niezgodnych z dogmatem) wyobrażeń. Jednakże owe błędy, o d c h o d z ą c e od kanonu wyobrażenia stanowią istotny składnik właśnie religijności ludowej. Z niewiedzy na temat spraw religii wynika też niestosowanie się społeczności wiejskiej do zasad etyki chrześcijańskiej. Podobne p o s t ę p o w a n i e obserwuje się jednak wśród ludzi posiadających spory zasób wiedzy religijnej. S p o ł e c z n o ś ć wiejska dba o zachowanie status quo w obrębie swej w s p ó l n o t y , dlatego łagodnie ocenia występki swych c z ł o n k ó w skierowane przeciw obcym, przybyszom. Sytuacja odwrotna budzi bardziej g w a ł t o w n e reakcje. Należy jednak zwrócić uwagę na surowe traktowanie s p r a w c ó w wykroczeń p o p e ł n i o n y c h wobec instytucji kościelnych. Potrzeba istnienia hierarchii w rodzinach sankcjonowała ostre p o s t ę p o w a n i e wobec dzieci i kobiet. Katalog g r z e c h ó w chłopskich m o ż n a by oczywiście poszerzyć, próbując szukać najbardziej typowych spośród nich w instrukcjach spowiedniczych. Łagodniejsza ocena w y s t ę p k ó w ..swojaków", współplemieńców. nie wydaje się być właściwa tylko s p o ł e c z n o ś c i o m chłopskim. Omawiając to zagadnienie należałoby — jak sądzę — zwrócić uwagę np. na tradycje prawne żyjące w świadomości ludności wiejskiej. Pisząc o sensualizmie przeżyć religijnych Stomma przytacza opowieści o pojawianiu się rozmaitych s a m o z w a ń c ó w . Wydaje się, że należałoby je rozpatrywać w innym, różnym od religijnego planie. Uproszczeniem jest twierdzenie, iż sensualizm przeżyć religijnych został powodowany izolacją społeczności wiejskiej. Ten typ przeżyć tworzył się wraz z formowaniem określonych pojęć doktryny katolickiej. L . Stomma pisze dalej o wrażliwości religijnej społeczności wiejskiej, sakralizacji przy­ rody, świętych patronach, postach. Wszystkie wymienione zagadnienia warte są osobnych omówień. Kościół katolicki nakłada na wiernych o b o w i ą z e k przestrzegania pewnych z a k a z ó w w okresie postu, sami zaś wierni podejmują rozmaite z o b o w i ą z a n i a np. w trakcie trwania misji. Następuje czas, w którym s p o ł e c z n o ś ć wiejska odrywa się od starych, złych n a w y k ó w . Wkracza do niej nowy porządek, trudny do dłuższego przestrzegania. Nowy ład przychodzi z zewnątrz, dlatego L . Stomma widzi wyżej opisane zjawisko jako element walki między orbis interior a orbis exterior. K o ń c z ą c rozdział o religijności ludowej L . Stomma pokusił się o przedstawienie stanu zwanego przez D . Bonhoeffera „przeżyciem głębi". Nie sądzę, aby opisując los zatłuczonego przez c h ł o p ó w karczmarza Lejbusia oraz przypadki pomagania Ż y d o m w czasie I I wojny światowej owo bliżej nie określone uczucie c h o ć w części przedstawił. Lektura rozdziału ó s m e g o pozostawia wrażenie niedosytu. Religijność ludowa nie jest tym samym, co religijność ludu, a autor zajął się tylko tym drugim zjawiskiem. N a l e ż a ł o b y wykorzystać większą liczbę materiałów i źródeł, sięgnąć do literatury kaznodziejskiej, d r u k ó w wydawanych przez K o ś c i ó ł . Pisząc o pielgrzymkach autor p o w o ł y w a ł się na Libri miraculorum, które m o g ą wszak służyć i do badań nad religijnością l u d o w ą . Niewykorzystane pozostały akta kościelne. Socjologowie religii wypracowali metody obserwacji pewnych a s p e k t ó w życia religijnego. Próba ich zastosowania m o g ł a b y przynieść ciekawe rezultaty. Pracę kończy rozdział zatytułowany „ L u d o w o ś ć mityczna". Stomma podkreśla rozdźwięk między sielskim obrazem wsi kreowanym przez badaczy i literaturę a tragicznymi realiami jej życia. Jednym z winnych tego stanu rzeczy jest według autora O. Kolberg, w którego materiałach przeważają teksty pieśni ludowych. Wydaje się, iż fakt ten nie stanowi dowodu na to, że badacz ó w celowo tworzył obraz wsi wesołej i roztańczonej. Bardziej d o k ł a d n a 1» Etnografia Polska, t. 33. z. i �RECENZJE I OMÓWIENIA 274 lektura literatury i czasopism XIX-wiecznych wskazuje, że ówcześni obserwatorzy również dostrzegali podstawowe problemy życia wsi, jak też fakt zachodzących w nim zmian. N a zakończenie uwaga p o d s u m o w u j ą c a . Wydaje mi się, że L . Stomma nie zrealizował zamierzenia zawartego w tytule pracy. C a ł o ś ć w y w o d ó w nie składa się na wykład koncepcji antropologii kultury wsi polskiej X I X w. Autor winien źródeł etnograficznych, historycznych i o p r a c o w a ń . wsi mazowieckiej czy Czynienie uogólnień podlaskiej, nie jest więc są prawdziwe np. zabiegiem był wykorzystać większą liczbę Wnioski, do jakich dochodzi, dotyczące w odniesieniu do ryzykownym, mogącym wsi galicyjskiej. wprowadzić czytelnika w błąd. do M o ż n a natomiast z a p r o p o n o w a ć autorowi, aby pytania zawarte w swej pracy odniósł mniejszego obszaru, wykorzystał kultury wiejskiej przedstawił więcej źródeł, bardziej dokładnie. Jest to a mechanizmy funkcjonowania propozycja zawężająca zamiar badawczy L . Stommy, mniej ciekawa, ale dająca większe szanse rzetelnej realizacji. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. mpis Kategoria „swój obcy" w kulturze ludowej i niektóre etnicznej i kulturowej (praca doktorska, archiwum K E i A K problemy identyfikacji UW). B y s t r o ń J . S. 1935 Megalomania narodowa, 1939 Wstęp 1947 Kultura ludowa. Kościół 1966 Warszawa. do ludoznawstwa polskiego, Warszawa Poznań. Warszawa. w Polsce Kościół w Polsce, t. 1, J . K ł o c z o w s k i (red.), K r a k ó w . O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjolo­ giczny", t. 4, z. 1-2, s. 177-195. T o m i c c y J. i R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. Małgorzata HANNA Z A R E M S K A , Niegodne rzemiosło. P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Kat w społeczeństwie 1986, ss. Maciszewska Polski XIV-XVI w.. 144 Historyk gromadzący fakty w o k ó ł problemu ludzkich stereotypów, p r z e k o n a ń i s ą d ó w w naturalny s p o s ó b wkracza w obszar zjawisk o charakterze ponadczasowym, domagają­ cych się refleksji nieskrępowanych p o w a g ą utartych m n i e m a ń czy kapryśną sugestią „zdro­ wego rozsądku". Oczywisty w y m ó g rzetelności i naukowej precyzji nakazuje ostrożność wobec jałowości rzekomo obiektywnych racjonalizacji, dociekliwa zaś, lecz ś w i a d o m a swej podmio­ towości przekora jest tu zaletą nader p o ż ą d a n ą . Realizacja podjętego w tym duchu zamiaru przybliżenia p r o b l e m ó w odległych w czasie ł ą c z y interesującą i w dużej mierze odkrywczą treść z atrakcyjną nic tylko dla f a c h o w c ó w formą przekazu. T a optymistyczna ocena czy też refleksja, narzucająca się czytelnikowi Niegodnego rze­ miosła, jest tym wdzięczniejsza, że zaskakująca (bo jakże odmienna wymowa tytułu). Jednak nie walor treści samej w sobie jest tu decydujący, lecz raczej posmak intelektualnej przy­ gody, czasem niepozbawionej m o z o ł u , jeśli wraz z autorką dzielimy jej wątpliwości i szukamy rozwiązań. Z pozycji etnologa m o ż n a twierdzić, że jest to praca w głównej mierze etnologiczna. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 wnosząca istotny wkiad do b a d a ń , tej dyscypliny. Warsztat historyka z jego niezbędnym zapleczem m e t o d o l o g i c z n o - ź r ó d l o w y m służy tu wypracowaniu w n i o s k ó w nawiązujących wprost do zainteresowań i badań współczesnej etnologii godna zaś uwagi dbałość o rzetelne i możliwie wyczerpujące potraktowanie zagadnienia wyraża się w konsekwentnym poszerzaniu z a r ó w n o faktograficznej, jak i teoretycznej bazy źródłowej pracami z zakresu polskiej i za­ chodnioeuropejskiej etnografii i antropologii kulturowej. Książka powstała w kierowanej przez Bronisława Geremka Pracowni Historii P ó ź n o ­ średniowiecznej Instytutu Historii P A N wiąże się z rozbudowanym przez tego badacza cyklem s t u d i ó w nad subkulturą grup marginesu s p o ł e c z n e g o w średniowieczu i stanowi kolejną znaczącą realizację badań podjętych w duchu „ N o u v e l l e Histoire", tak bliskim praktyce etnologii. Perspektywę badawczą wyznacza tu wszakże nie wewnętrzny opis takiej grupy, lecz co szczególnie istotne problem jej recepcji przez większość społeczeństwa. Wielostronnie ukazana p o s t a ć kata, będącego ekstremalnym przykładem c z ł o w i e k a marginesu, służy odkrywaniu przyczyn ekskluzji społecznej oraz techniki jej stosowania w skomplikowanej siatce determinantów natury rełigijno-ideologicznej, socjologicznej czy ekonomicznej. Wstępna część pracy szkicuje genezę dziejową funkcji i urzędu katowskiego w Polsce związaną z formowaniem się immunitetu s ą d o w e g o i zaprowadzeniem prawa magdebur­ skiego w p ó ź n o ś r e d n i o w i e c z n y c h ośrodkach miejskich. Zachowane przekazy i nieliczne źródła sprzed tego okresu, poparte wnioskami płynącymi z litery wcześniej obowiązujących praw, skłaniają autorkę do twierdzenia, iż nie była w ó w c z a s znana u r z ę d o w a instytucja płatnego egzekutora w y r o k ó w śmierci i okaleczeń. Przekazy te pozwalają również d o m n i e m y w a ć , że p o s ł u g i w a n o się wtedy zbrodniarzami więzionymi lub skazanymi na śmierć, którzy egzekucją wyroku okupywali własną w o l n o ś ć . Pojawieniu się o k o ł o X I I I w. urzędowej funkcji kata towarzyszy odtąd przez wieki charakterystyczny kompleks społecznie kształtujących się przekonań, którego pogłębiona analiza jest przewodnim wątkiem i najistotniejszym rdzeniem problemowym książki. Ujawniają się tu najciekawsze związki p o m i ę d z y historią a etnologią, w praktyce przybierające kształt ponaddyscyplinarnych obserwacji i r o z w a ż a ń o niektórych p r a w i d ł o w o ­ ściach rządzących kulturą i mechanizmach jej modelowania. Treść faktograficzna wzbogacona jest ciągłą obecnością tła teoretyczno-ideowego, w a ż n e g o dla p r a w i d ł o w e g o umiejscowienia faktów we właściwym im, szerokim kontekście kulturowym, oraz ich pełniejszego zrozumienia poprzez uaktywnienie nie tylko intelektualnej, lecz i emocjonalnej strony odbioru. W skonstruowanym przez autorkę obrazie kata u w z g l ę d n i o n e zostały obok jego podstawowych zajęć r ó w n i e ż i te, które w y k o n y w a ł on zwyczajowo w ramach normalnego funkcjonowania średniowiecznego miasta, a które w istotny s p o s ó b utwierdzały jego szczególną pozycję społeczną. M o g ł y to być czynności czy funkcje takie, jak usuwanie z miasta nieczystości, padliny i bezpańskich zwierząt, czyszczenie ulic i cel więziennych, sprawowanie kontroli nad więzieniami, domami publicznymi i prostytutkami, a niekiedy także grzebanie straconych przestępców. Łącząca te zajęcia k o n i e c z n o ś ć obcowania z brudem lub jego metaforycznie poszerzoną sferą odniesień, plami kata piętnem wykraczającym poza fizyczną d o s ł o w n o ś ć „skalania". Jest ono konsekwentnym pogłębieniem sensu p e ł n e g o i nieodwracalnego zbrukania, jakiemu ulega on wskutek stykania się z krwią i wydzielinami ludzkimi w izbie tortur i na miejscach kaźni. Nieuniknionym następstwem faktu „skalania" było pogrążenie osoby w cieniu niesławy i pohańbienia. Stan ten aktywizował profilaktyczne mechanizmy segregacji społecznej, określające specyfikę bytowania infamisa w życiu w s p ó l n o t y gwarantującą jego właściwe oddalenie i izolację. „Ekskluzja jest społeczną realizacją niesławy" (s. 106), odsuwającą o s o b ę n i e g o d n ą na peryferie życia zbiorowości, również w d o s ł o w n y m znaczeniu. K a t zamieszkiwał przeważnie poza murami miasta lub w jednej z otaczających je wież, w kościele zajmował specjalnie wyodrębnione miejsce itd. Wiele praktykowanych z a c h o w a ń , po części zobiektywizowanych w formie s z c z e g ó ł o w y c h zastrzeżeń i zakazów, nosiło w sobie wszelkie cechy antidotum przeciw dominującemu poczuciu niejasnego zagrożenia, jakie wzbudzać musiała jego osoba. Zagrożenie to. którego o b e c n o ś ć dostatecznie potwierdzają źródła i którego zlekceważenie b y ł o b y nieostrożnością, należy — co pozornie zaskakujące — do l ę k ó w całkowicie irracjonalnych �276 RECENZJE I OMÓWIENIA z punktu widzenia potocznego racjonalizmu naszych c z a s ó w . Rozumiejąca egzegeza przeszłości wyjaśnia jednak dobrze sprawę, jak względny w czasie bywa zasób treści współtworzących ideę „racjonalności". Autorka dostrzega znamienną sytuację rozwarcia p o m i ę d z y zwyczajową sferą z a k a z ó w i praktyk związanych z o s o b ą kata a treścią obowiązujących praw. Wykazuje, iż „ m a r g i n e s o w o ś ć pojmowana jest r ó w n o z n a c z n i e z przestępstwem — w s p o s ó b łączny trakto­ wani są ludzie złej sławy, rozbójnicy, włóczędzy, dewianci seksualni, heretycy. Grupy i kategorie — będące przedmiotem ekskluzji społecznej [...] przyporządkowuje się do kategorii lub sytuacji ściganych przez prawo" (s. 190). Natomiast z prawnego punktu widzenia, wbrew potocznej klasyfikacji: „Pojęcie środowiska marginesu społecznego nie jest r ó w n o z n a c z n e ze środowiskiem przestępczym" (s. 109). T o istotne rozróżnienie w obrębie jednego tylko fragmentu rzeczywistości historycznej uświadamia jasno, jak rozległy nurt zwyczajnej codzienności wielu p o k o l e ń płynął i niknął w nie­ pamięci, pozostawiając potomnym ślady niewiele m ó w i ą c e o powszechności, dotyczące z reguły wydarzeń niezwykłych i sytuacji skrajnych. Ś w i a d o m o ś ć ta jest zarazem odpowiedzialnością i imperatywem wskazującym kierunek p o s z u k i w a ń badaczom spod znaku „ N o u v e l l e Histoire". Hanna Zaremska zmierza do zrozumienia z a c h o w a ń społecznych, nadających kształt i duchowe oblicze zamierzchłej codzienności, o której milczą lub s k ą p o wzmiankują źródła. Te najbardziej powszechne, a mimo to najtrudniejsze do uchwycenia momenty, wymykają się opisowi w kategoriach zmian, rozwoju i zdarzeń, p o n i e w a ż przynależą do nieuświadamianych form rzeczywistości kulturowej. W tym miejscu dochodzi do najwyraźniejszego zetknięcia historii z de facto „ p o m o c n i c z y m " dorobkiem myśli etnologicznej. Autorka sygnalizuje j u ż na wstępie wielość zjawisk determinujących badany wycinek rzeczywistości. Szkicując problematykę pracy stwierdza, iż proces marginalizacji tworzą „nie tylko mechanizmy działające w sferze ściśle ekonomicznej, lecz także społeczne i ideologiczne oraz sankcja, jakiej udziela im obowiązująca doktryna" (s. 8). W toku dalszego przewodu konsekwentnie uwypukla treści światopoglądu ludowego, rozważa sens procesów, zdarzeń i postaw społecznych widzianych przez pryzmat wiedzy o sacrum, tabu, strukturze czasoprzestrzeni mitycznej i o b s z a r ó w marginesu. R o z w a ż a ­ nia nad teorią ekskluzji społecznej ilustruje szeregiem interesujących i przeważnie m a ł o znanych szczegółów, wybranych z imponującej biblioteki stricte historycznych oraz literackich źródeł (np. t w ó r c z o ś ć M . Reja). Grupują się one zwłaszcza w o k ó ł problemu „skalania", ukazując obszary rzeczy i c z y n ó w nieczystych w mitycznym obrazie rzeczywistości. Wspomnieliśmy wyżej o różnych czynnościach hańbiących oraz podstawowym zajęciu kata, zmuszającym go do częstego kontaktu z krwią i wydzielinami ludzkimi. Klasyczne studium Edwarda Leacha nad rolą e k s k r e m e n t ó w w systemach mitycznych stanowi tu, m o ż n a sądzić, najbardziej przekonującą interpretację. Szczególny charakter wydzielin ludzkich oraz czynności i rzeczy z nimi związanych lokuje je w obszarze marginesu, obwarowanym cechami fizyczno-moralnego oraz sakralnego tabu. Zrozumiały staje się lęk przed jakim­ kolwiek kontaktem z o s o b ą kata. oczywisty mechanizm izolacji społecznej i ekskluzji, czytelne techniki utrzymywania dystansu. Autorka nie dążyła do wyczerpującego potraktowania etnologicznych a s p e k t ó w problemu, pozostawiając tym samym sporo interesujących p u n k t ó w wyjścia do dalszych badań wiążących się z f e n o m e n o l o g i ą wstydu, tabu słowa i gestu, zmiennością i trwaniem społecznych wyznacz­ n i k ó w „nieczystości", ambiwalencją postaw emocjonalnych względem mediacji itd. Są to propozycje wymagające nieco odmiennych preferencji i założeń, bynajmniej jednak nieodległe od omawianych. Sądzę, że właściwe miejsce znajdzie tu fragment tekstu Paula Ricoeura, kontynuujący niejako w jakże niedościgłej urodzie s ł o w a — rozważane tu myśli: „ P o prawdzie—pisze francuski hermeneutyk—-zmaza nie jest nigdy d o s ł o w n i e plamą, nieczyste nigdy nie było d o s ł o w n i e brudem, zaszarganiem. Prawdą jest też, że nieczyste nie osiągnęło nigdy abstrakcyjnego poziomu c z e g o ś niegodziwego, w przeciwnym razie zniknęłaby cała magia kontaktu i zarażenia. Przedstawienie zmazy utrzymuje się w światło­ cieniu quasi-fizycznego zakażenia, które zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. T a dwu­ z n a c z n o ś ć nie jest wyrażona p o j ę c i o w o . lecz jest przeżywana w s p o s ó b intencjonalny poprzez �277 RECENZJE 1 OMÓWIENIA na poły Zmaza fizyczny, nie jest na poły zaś etyczny plamą, ale jest jak lęk przynależny przedstawieniom plama, jest po prostu nieczystości. plamą [...] symboliczną. [...] Uderzający jest z tego względu przypadek zabójcy. Jak się zdaje, mamy tu do czynienia jakby ze wzorcem i przypadkiem granicznym wszystkich nieczystach k o n t a k t ó w " (Ricoeur 1986, s. 36-37). Cytowane s ł o w a m o g ą być wstępem do dalszych rozmyślań nad zawartymi w książce problemami, dalekimi od wyczerpania i w wielu punktach nie mieszczącymi się w zakresie nowatorskich nawet koncepcji i s p o s o b ó w interpretacji. Bo oto tuż obok faktów „ o s w o j o n y c h " i zgrabnie u ł o ż o n y c h w szablonie opozycji i mediacji pojawiają się niesforne, i bynajmniej nie przypadkowe wątki, tym ciekawsze, że nie poddające lecz znaczące się zbyt prostym ujęciom. Czytamy bowiem o kacie siejącym strach i odrazę, lecz także o kacie kroczącym jak memento doczesnej marności na czele procesji lub spełniającym posługi lekarza — znawcy ludzkiej anatomii i mocy ziół. O kacie obdarzonym szlachectwem i dostojeństwem istniejącym na skrajnie przeciwnym niż monarcha biegunie społeczeństwa jak dziwnej w karykaturalnym odbiciu, się nie tylko izolacji i nietykalności. związanym w bachtinowskich z nim więzami inwersjach karnawału, K a t zabija, lecz zdolny jest lecz także symetrii, w też uzdrawiać; kala aspekcie dotykiem, 187-209). lecz Motyw króla i kata łączy prastare tradycje folkloru i literatury, odleglejsze zapewne dramat Króla i ujawniającej sakralnym woda, w której utonął, m o ż e się stać wodą życia (por. Caillois 1973, s. śmierci tytułów, i wskutek tego, szubienicy Lasu w starożytnej Arycji. Słyszymy wreszcie śmiech kata w cieniu (na kanwie: Geremek 1983, s. 1266-1293), gdzie „mistrz" niż szafotu przybiera postać na wpół trefnisia i szydercy, na wpół zaś ludowego filozofa, straszącego zebranych g a p i ó w monologiem o położeniu ludzkiego żołądka, wygłaszanym z niezwykłej sceny i aż nadto d o s ł o w n i e zilustrowanym. Strach i c i e k a w o ś ć , dramat śmierci i s p r o ś n o ś ć komedii plebejskiej, tremendum i fascinosum, mieszają się i przenikają nawzajem. A przecież to tylko nieliczne z książki Hanny Zaremskiej lub podanych przez nią źródeł. Momenty, raz jeszcze dowodzi i winny nam swej być owocne. Nie różnorodności godzą wiele obietnic, zawsze godnych się z i odsłania łatwizną, wciąż rozsadzają przykłady nowe oblicza, zbyt wybrane w których kultura ciasne są zdrowe ramy - dają ryzyka. LITERATURA C a i l l o i s R. 1973 Socjologia kata, [w:] Żywioł i lad. Warszawa. G e r e m e k B. 1983 Śmiech w cieniu szubienicy: o Wülonie-, „Znak", nr 8. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Mirosław M I C H A I Ł G R I G O R I E W I C Z R A B I N O W I C Z , Życie feudalnym, P I W , Warszawa 1985 Mąka codzienne w ruskim i rosyjskim mieście Zanim książka ta ukazała się w tłumaczeniu polskim, wąskie grono specjalistów wpro­ wadziło ją do obiegu naukowego dzięki rosyjskiemu wydaniu w 1978 r. pod znacznie właściwszym (choć zapewne mniej handlowym) tytułem Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda, gorožanie, ich obščestvennyj i domašnyj byt. Ten podtytuł stał się — jak przypuszczam =- �RECENZJE I OMÓWIENIA 278 źródłem polskiego, tak bardzo nie oddającego treści książki, tytułu. Być m o ż e to właśnie s p o w o d o w a ł o , że poza grupą badaczy zainteresowanych etnografią miasta tout court, książka nie była szerzej dyskutowana przez etnografów. Rozeszła się błyskawicznie wśród wiernych czytel­ ników pięknej PIW-owskiej serii „Życie codzienne", czytana zapewne nie tylko dla jej wielkich w a l o r ó w ź r ó d ł o w y c h i teoretycznych, dla których m o ż n a ją uznać za jedną z naj­ ważniejszych, europejskiej klasy pozycji na temat etnografii ogólnej, szczególnie zaś etnografii miasta. Kogo m o ż e zainteresować ta książka i dlaczego? Dlaczego u w a ż a m , że ma ona znaczenie ogólnoteoretyczne i może przyczynić się do dyskusji na temat zakresu badań etnografii i charakteru jej warsztatu? Dotyka ona bowiem przynajmniej trzech z wielu spraw bulwer­ sujących współczesną etnografię polską, a to: kwestii tzw. etnografii historycznej, etnografii miasta oraz propozycji badaczy kultury współczesnej ujmowania tej ostatniej jako niepodzielonej między miasto i wieś w przewidywaniu, że jesteśmy świadkami narodzin nowego uporządko­ wania społeczności ludzkich, do zrozumienia którego opozycja miasto i wieś przestanie wystarczać, a m o ż e nawet stanie się myląca. Etnografię historyczną w Polsce stanowi nawiązanie do myśli teoretycznej J . S. Bystronia i K . Dobrowolskiego. T w o r z ą ją etnografowie, nierzadko zajmujący się kulturą współczesną, jak i historycy z wykształcenia poszukujący na gruncie etnografii, o świetle etnograficznego materiału, lepszej perspektywy dla źródeł historycznych sensu strhlo, znajdując w m o ż l i w o ś ć ich lepszej weryfikacji poprzez odtworzenie hipotetycznych k o n t e k s t ó w etc. nim Etno­ grafia historyczna funkcjonuje w Polsce jako odrębny przedmiot nauczania uniwersyteckiego (analogicznie do archeologii historycznej), uwzględniana jest w planach wydawniczych. Należy dodać, że do etnografii skróty historii regionu historycznej czy jakiegoś nie zaliczam zagadnienia, rozpraw zawierających służące za „tło" do we wstępach dalszych rozważań autora. Zwłaszcza w opracowaniach regionalnych autorzy posługują się informacjami z drugiej ręki, często przestarzałymi rezultatami badań, co odbiera historycznej części ich rozważań w i a r y g o d n o ś ć , a często sens. J . S. Bystroniowi, zaliczonemu polskiej w etnografii, zawdzięczamy przez A . Kutrzeba-Pojnarową podstawowy dla etnografii do historycznej szkoły historycznej model kultury ludowej wyjaśniający jej mechanizmy dla okresu o k o ł o 1000 lat, to jest od rozpadu struktur plemiennych aż do jej upadku w wyniku intensywnej industrializacji X X w. W tym okresie zmianom uległy treści kultury ludowej, niezmienny natomiast pozostawał jej podstawowy mechanizm. Podobny mechanizm przyjmuje, w gruncie rzeczy, w swoich badaniach Rabinowicz i dlatego przypomnę tu jego podstawowe elementy, niezbędne do dalszych Bystroń rozumie kulturę l u d o w ą jako zespół treści nie ograniczających do jednej grupy społecznej, przenikających ich granice, rozważań. się co prawda ale rozwijających się na gruncie każdej z nich dzięki s z c z e g ó l n e m u mechanizmowi przekazu i k o n t a k t ó w ze światem zewnętrz­ nym. Bystroń przedstawia kulturę l u d o w ą jako bezpośrednią spadkobierczynię układu plemien­ nego. Powstałe w okresie wczesnego średniowiecza osadnictwo wiejskie połączone w skali całej Europy siecią s z l a k ó w i d r ó g o starożytnym nieraz rodowodzie. było Funkcjonowało ono w wielopoziomowym układzie zależności. Jego p o d s t a w ę stanowiła społeczność chłopska, w obręcie której o przyjmowaniu nowych treści, zapewnieniu przekazu j u ż istniejących etc. d e c y d o w a ł y autorytety, wśród których ludzie starzy stanowili szczególnie ważną grupę. Źródłem każde nowych treści w swoim przy czym i instrumentem wymiarze relacje między historycznego. Z biegiem modyfikacji starych był Kościół, lokalnym i nimi, treść, ich ogólnosystemowym gęstość lat d o s z ł o do nich wojsko etc. dwór (państwowym, zmieniały i szkoła, się włączając i miasto, uniwersalnym, w toku procesu ludność wiejską bezpośrednio w zakresie oddziaływania o g ó l n o p a ń s t w o w e g o systemu o ś w i a t o w e g o i obronnego, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla ś w i a d o m o ś c i mas chłopskich. N a ten układ nakładał się wspomniany j u ż system s z l a k ó w i d r ó g zapełnionych kupcami, wędrownymi kami, ludźmi luźnymi, których znaczenia dla rozwoju kultury wsi niepodobna rzemieślni­ przecenić, a to włączało wieś w szersze systemy p o w i ą z a ń . Uwaga Rabinowicza skupia się na ludności miejskiej, a nie wiejskiej, ale podobnie �RECENZJE I 279 OMÓWIENIA do Bystronia przyjmuje on k o n i e c z n o ś ć wyróżnienia populacji ludzkiej, będącej omawianej kultury, twórcami, żyjącymi nią, będącymi jej podmiotem. w skomplikowanym T a k jak Bystroń, zależności układzie społecznym Rabinowicz umieszcza między dworem książęcym, interesującą grupę w systemie go nosicielami Ludzie miasta działają świątynią a targiem. różnorodnych wewnętrznych i zewnętrznych; społeczności mocno związanej wewnętrznie dzięki przyjętemu sposobowi organizacji przestrzeni, zależnościom wynikającym z podziału pracy i podo­ bieństwom powstającym dzięki realizacji zasady s a m o ż y w i e n i o w o ś c i ; społeczności umieszczonej w szerszym systemie nieraz politycznym, gospodarczym, społecznym, wykraczającym granice państwa. Przedstawiony nam przez Rabinowicza obraz ukazuje s p o ł e c z n o ś ć w pewnym poza miejską sensie p o d o b n ą do społeczności wiejskiej opisywanej przez Bystronia: zintegro­ wanej, c h o ć podzielonej, lokalnej, ale mającej p o w i ą z a n i a z szerokim światem — i właśnie dzięki temu zdolnej f u n k c j o n o w a ć jako całość, czego dowodem są znakomite rozdziały na temat życia s p o ł e c z n e g o i obyczaju. Rabinowicza łączy także z Bystroniem stosunek do metodologii. Podobnie jak Bystroń, jest on ogromnie oszczędny w formułowaniu uwag metodologicznych wprost. Zasady teoretyczne, którymi się posługuje, wyprowadzane z nich kryteria p o r z ą d k o w a n i a materiału trzeba wydo­ bywać z treści przedstawionych w książce. Niezmiernie klarowne rozumowanie trzeba ujawniać spoza niezmiernie bogatych o p i s ó w zdarzeń i z a c h o w a ń ludzi. Chciałabym zaryzykować twierdzenie, że Oćerki etnografii russkogo feodal'nogo goroda stanowią koncepcyjnie odpowiednik Kultury ludowej J . S. Bystronia. Byłaby to jednak koncepcja wzbogacona d o ś w i a d c z e n i e m K . Dobrowolskiego. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że Rabino­ wicz wzorował się na tych uczonych. Jeżeli poświęcam w tym miejscu u w a g ę teoretycznym i Rabinowicza z filarami historycznej s z k o ł y Dobrowolskim, to jedynie także i doświadczeń dadzą się łatwo po to, aby wskazać, powinowactwom polskiej w etnografii, jak dobry mamy grunt Rabinowicza. Sądzę, że istotne dla nas p o d o b i e ń s t w a wytłumaczyć w kategoriach (Rabinowicz podobnie do Dobrowolskiego przyjęcia tych koncepcji historii nauki: p o d o b i e ń s t w e m jest historykiem średniowiecza), Bystroniem do wykształcenia podobieństwem warsztatu. Fakt. że Rabinowicz jest także archeologiem, przyczynia się tylko do zwiększenia tych p o d o b i e ń s t w różnorodności integralnej lo analizie realizuje podstawowe wymagania metody Dobrowolskiego. Ten ostatni wicza. dzięki umiejętnemu wprowadzeniu źródeł archeologicznych i zwiększeniu t y p ó w źródeł poddanych Jeżeli z kolei punkt wydaje się b y ć bardzo ważnym dla zrozumienia koncepcji Rabino­ bowiem sposób sposób traktowania rozumienia kategorii czasu procesu i przestrzeni historycznego łączy go z Bystroniem i analizy źródeł wskazuje na bliskość koncepcji jego i Dobrowolskiego. T o ten ostatni proponuje nam, żeby wychodząc od małych społeczności ukształtowanych na tej samej fali osadniczej badać cały ich r o z w ó j od momentu powstania (pojawienia się najstarszych źródeł) i porównując przebiegi wyprowadzać ze wszystkich wnioski dotyczące dostępnych prawidłowości kategorii źródeł rozwoju. Miałyby pozwalających z b y ć one różnych zdarzeń wyprowadzone pozycji naświetlić to samo zjawisko, u k a z a ć jego różne strony i cechy, układy p o w i ą z a ń — ująć je integralnie, c a ł o ś c i o w o (w czym pobrzmiewa nuta znana nam z propozycji francuskiej socjologii: teorii c a ł o ś c i o w e g o faktu s p o ł e c z n e g o Durkheima i Maussa). T a k więc wicza cel pracy ustalenie wskazany przez Rabino­ ogólnej tendencji rozwoju kultury miasta z propozycjami Dobrowolskiego, byłoby w zgodzie a także tej części teorii F . Braudela, która dotyczy zjawisk dziejących się w czasie średnim czasie koniunktur. I wracając jeszcze raz do myśli wyrażonej na p o c z ą t k u : ukazanie polskich i w części obcych powinowactw teorii Rabinowicza i jej realizacji w postaci Očerkov feodal'nogo goroda ma na celu podkreślenie, etnografii russkogo że książka ta winna liczyć u nas na pełne zrozumienie, że autor nawiązuje do rzeczy akceptowanych, nie musi walczyć z żadną teo­ retyczną i metodologiczną opozycją, że jego książka i stawiana za wzór p o s t ę p o w a n i a badawczego miasta, i to nie ze względu na wskazane powinna b y ć szeroko dyskutowana w zakresie etnografii historycznej i etnografii powinowactwa, bo one tylko mogą przyswojenie tez Rabinowicza. ale ze względu na jego własny, oryginalny wkład. ułatwić �280 RECENZJE I OMÓWIENIA Jeżeli te spodziewania są tylko w pewnej części spełniane, a dyskusja ogranicza się do kameralnego grona o s ó b , to przyczyny należy szukać w aktualnej sytuacji etnografii polskiej. Wyrażam więc tu wdzięczność Autorowi za to, że lektura jego książki dała mi asumpt do zastanowienia się i nad tą kwestią. Współczesna etnografia polska wciąż jeszcze jest przede wszystkim zajęta badaniem chłopskiej kultury tradycyjnej, a także badaniem zmiany kulturowej (na wiejskim przede wszystkim gruncie). Z drugiej strony zajęta jest. budowaniem własnego warsztatu dla badań strukturalnych i semiotycznych. Autorytetami radzieckimi w tej materii są przede wszystkim przedstawiciele szkoły tartuskiej lub szerzej, semiotyki i j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o . G d y dyskutowano kolejne książki Guriewicza. trudno bylo znaleźć zrozumienie dla koncepcji Rabinowicza. D o tego należy d o d a ć , że w Polsce odnotowujemy dopiero początki zainteresowań etnografią historyczną i etnografią miasta, a dla tej grupy badaczy książka ta ma fundamen­ talne znaczenie. Książka, j a k i ziarno — musi paść na podatny grunt. Myślę, że po paru latach ciszy nadszedł moment, aby uwypuklić znaczenie właśnie dla etnografów polskich kwestii poruszanych przez Rabinowicza, a przy tej okazji powiedzieć parę s ł ó w o książce — wzorze dobrego warsztatu naukowego. Wydaje się, że etnografię polską cechują dwa procesy, które m o g ą w niedalekiej przyszłości stworzyć szersze grono dla o d b i o r c ó w pracy Rabinowicza i jemu podobnych oby takie były. Znaczy je zainteresowanie etnografią historyczną w rozumieniu badania tych historycznych zjawisk i procesów, które leżą u genezy zjawisk i p r o c e s ó w charakterystycz­ nych dla kultury ludowej X I X i nawet X X w., na przykład badanie miasteczek i osiedli rolniczych w średniowieczu, które skupiają w o k ó ł siebie wsie w promieniu 50, 40, 30, 20 czy nawet 10 km (w zależności od g ę s t o ś d ^ a i u d n i e n i a ) tworzyły swoistego rodzaju „węzły" systemy wymiany tak silnie zintegrowane, że kultura ich winna być badana łącznie w obu typach o b i e k t ó w : wsiach i miasteczkach, tak jak na przykład ośrodek warszawski robi to obecnie na Podlasiu (Pokropek 1979) lub w programie badawczym Wisła w historii i pradziejach (Sokolewicz, red.). W tym ostatnim programie obszar badań został tak po­ dzielony na sektory, że w k a ż d y m z nich znalazło się miasteczko (Solec, Czerwińsk, Zakroczym) i skupione wokół niego wsie. O b o w i ą z k i e m badaczy jest uwzględnienie organizacji kościelnej, administracyjnej, tradycji pobliskich d w o r ó w ziemiańskich etc. Nie jest to więc badanie małych miasteczek lub miast ani też badanie wsi, ale badanie pewnych zintegro­ wanych s y s t e m ó w , w których miasteczko stanowi centrum. Wydaje się, że badanie tego zjawiska w pewnym tylko okresie nie zapewnia ciekawych w y n i k ó w — te daje dopiero badanie czasu dłuższego (choć niekoniecznie długiego), czyli tzw. koniunktury. Spotkanie się etnografii z historią jest tu p o ż y t e c z n e i wręcz niezbędne. Podobnie podejścia historycznego wymagają badania nad religijnością ludową. Bez znajo­ mości zaplecza historycznego pewnych ludzkich postaw, bez tej etnografii historycznej kończą się one zbyt uniwersalistycznymi wnioskami (Tomicki 1981; Wasilewski 1979). O p r ó c z ujawniającej się potrzeby etnografii historycznej, c h o ć obejmującej nie tylko badanie miast, powstają również badania nad kulturą miejską. W etnografii europejskiej zostały one zainicjowane w 1 p o ł o w i e X X w. pracami nad kulturą l u d o w ą miasta L i n z (Commenda 1918, 1959) i Wiednia (Schmidt 1940). W Polsce jako jaskółki tych zainteresowań, c h o ć nie czyniące jeszcze wiosny, wymieniamy zazwyczaj przyczynek Cerchy (1919) na temat krakowskiego Kleparza. I zazwyczaj wymieniamy je w związku z przeglądem prac zapisanych w historii b a d a ń nad kulturą klasy robotniczej (Sokolewicz 1986). Tymczasem rozwijający się systematycznie kierunek badań z a r ó w n o nad miastem, jak i nad kulturą klasy robot­ niczej lub r o b o t n i k ó w w Polsce (Kopczyńska-Jaworska 1976; Pietraszek 1966), Z S R R (Krupjanskaja, Poliščuk 1971). N R D (Schóne 1977), Czechosłowacji (Robek 1981), Bułgarii (Ganev 1985) i także coraz szerzej obecny w Europie (Bausinger 1986) wykazuje dowodnie k o n i e c z n o ś ć odstąpienia od podziału na etnografię miasta lub etnografię klasy robotniczej czy kultury ludowej i traktowania wszystkich tych badań jako szczególnych form ujęcia kultury w kategoriach jej teorii. Etnografia polska coraz częściej proponuje widzenie kultury jako całości i niedzielenia jej na kulturę chłopską, robotniczą, mieszczańską, wiejską lub �281 RECENZJE I OMÓWIENIA małego miasta (Jackowski 1981; Sokolewicz 1986; Zadrożyńska 1983). Zbytnie bowiem dzielenie pól badania (nieraz konieczne ze względu na specyficzny charakter źródeł i wymagania krytyki źródłowej lub po prostu przyczyny natury technicznej że umykają nam z pola widzenia wspólne mechanizmy procesy kulturowe, jak te wspomniane i organizacyjnej) sprawia, rozwoju kultury, struktury kultury, wyżej, a polegające m. in. na szczególnej łączności treści i m e c h a n i z m ó w kultury wsi i małych rolniczych miasteczek, trwałości struktury myślenia mitycznego przy historycznej zmienności jego form, a nieraz i treści w religijności ludowej, patrzenia na miasto nie tylko przez pryzmat jednej grupy społecznej, np. klasy robotniczej, ale jak na cały organizm, w którym s p o s ó b zorganizowania przestrzeni, organizacja, podział władzy, całość wymiana etc. i mogą wyrażają interesy różnych być charakteryzowane jedynie grup społecznych przez ich składających wzajemne się na tę odniesienia i opisanie jako całości. Oryginalny wkład Rabinowicza polega na tym, że zdołał on stworzyć koncepcję mującą cały z r ó ż n i c o w a n y organizm miasta, uwzględniając cechy specyficzne grup. a także ukazać relacje między nimi i cechy, Ukazał on miasto j a k o część struktury władzy które z tych właśnie państwowej, ale także obej­ poszczególnych relacji wynikają. obszar wpływów cerkwi rządzącej przecież nie tylko duszami ludzkimi. Ukazując to zjawisko w ciągu tysiąca lat stara! się dojść z jego minutowej nader do cech charakterystycznych dla procesu rozwoju miasta, rezygnując historii i zatrzymywania się na krótkich okresach, co jest u historyków rzadkie, a właściwe raczej etnografom. Nie ulega wątpliwości, że dalsze badania ź r ó d ł o w e m o g ą wnieść wiele szczegółowych danych do jego twierdzeń na przykład w zakresie badania systemu wskazać na Nie pokrewieństwa meandry zmieni historii to jednak (również i zakłócające w Polsce zupełnie zarysowaną faktu, że nareszcie ktoś przez odważył nie niego rozwiniętych), tendencję się spojrzeć na mogą rozwojową. miasto jak na p e w n ą klasę o b i e k t ó w c a ł o ś c i o w o , odejść od wzoru historii miasta xyz w krótkim przedziale czasowym. Zastosowana koncepcja c a ł o ś c i o w e g o ujęcia, w y w o d z ą c a się od Durkheima i Maussa (choć nie m o ż n a wykluczyć, że Rabinowicz doszedł do niej całkiem niezależnie), koncepcją Lévi-Straussa o uwarstwionym fakcie społecznym, pozwoliła mu wzbogacona na pokazanie miasta w jego wymiarze produkcyjnym, życia domowego, sytuacji prawnej, religijnej, wreszcie obrzędowości lokalnej, politycznej etc. Przenikanie się tych warstw u k a z a ł o nam pulsowanie ż y w e g o organizmu społeczności miejskiej na przestrzeni tysiąca lat Rusi i Rosji. Dlatego też m o ż e niepotrzebne recenzowanej książki. są pewne definicje zawarte na p o c z ą t k o w y c h Tak na przykład definicja życia codziennego (s. 20) stronach sprowadzająca je (za Bromlejem) do sfery bezpośredniego zaspokajania potrzeb materialnych i duchowych. C z y dlatego w obszar tego życia codziennego autor włącza analizę świętowania, dorocznych, rodzinnych etc? Zapewne, nie definiowane niego pojęcie stylu życia i obyczajowości ruskiego obrzędów przez autora, ale stosowane przez i rosyjskiego miasta w okresie tysiąca lat są tu bardziej właściwymi pojęciami. Również, o ile zrozumiałe przyczyn, dla których nie sądzę, by było wydaje mi się o d w o ł y w a n i e etnografowie rosyjscy to wyjaśnienie do Lenina (s. byli zafascynowani ludem w X I X w. wystarczające), to odwoływanie 5) w się do analizie Lenina (choć (s. 6) w kwestii, która grupa społeczna jest nosicielem przodującej kultury, wydaje się niepotrzebne. Jak autor wykazuje na kartach książki, zależnie od sytuacji historycznej, funkcje te pełnią różne grupy. Na marginesie tej uwagi mam k l a s y k ó w redagowane są w skrócie (np. Dzieła, żal do redakcji, że przepisy do w której zamieszczona jest cytowana wypowiedź. Czytelnicy rzadko znają dzieła marksizmu dokładnie, dana wypowiedź a tytuł m o ż e nieraz zachęcić do została sformułowana cytatów I I ) bez wskazania na dokładny tytuł pracy, i może sprawdzenia, przyczynić się do w jakim lepszego klasyków kontekście zrozumienia tekstu przez czytelnika. Nie podzielam okazało też decyzji tłumacza się zręczne w Słowniku języka pozostawienie polskiego (autora?) w niektórych rosyjskiego „posadu" w tej kwestiach formie. przekładu. Jest M . Samuela Lindego znajdujemy hasło „ p o s a d " faktem, Nie że zdefiniowane �282 Ч! I ! N / j ) I OMÓWIENIA między innymi jako miejsce osadzenia, osada, a dalej jako pomieszkiwania mimo fortecy, miasteczka. Dowiadujemy się też. że w nieco innym znaczeniu posługiwał się tym Kochanowski (jako określenie położenia miejsca), ale nie termin „ p o s a d " brzmiał dobrze sądzę, by we współczesnym języku polskim jeszcze gorzej brzmi zwrot „ludzie posadzcy". Liczna literatura archeologiczna przyzwyczaiła nas do terminu „podgrodzie" również w odniesieniu do podgrodzi ruskich. Rażą mnie pewne niezręczności tłumaczenia, których przykładem może być przyjęcie formy Matki Boskiej Opiekuńczej zamiast Opiekunki (s. 130) na tłumaczenie Pokrowy. którą to formą posługuje się Gębarowicz, rzadziej zresztą od terminu Matki Bożej Miłosierdzia, znaczącego to samo. Nie traktuję swojej wypowiedzi jako recenzji w ścisłym ograniczam się w szczegółowych uwagach do sensie tego słowa, dlatego też wymienionych przykładów. tłumacza, wiem. że sztuka przekładu związana z poszukiwaniem mych, a zaledwie analogicznych form kulturowych, jest błędem jest podanie tytułu oryginału bez podtytułu pracy. Wydawnictwu należą się słowa uznania Doceniam trud o d p o w i e d n i k ó w nie tożsa­ bardzo trudna. Sądzę jednak, że to c z ę ś c i o w o wyjaśniłoby polski tytuł za sam fakt wydania tak cennej i co więcej, wydania jej z pełnym aparatem naukowym przypisów, źródeł etc. pracy co rokuje, że poza ogólnie wykształconym czytelnikiem książka stanie się przyjacielem i wzorem dla każdego specjalisty. zajmują się sensu stricto Etnografowie i etnologowie przyjmą ją zaś niezależnie etnografią historyczną i kulturą miasta, ale ze od tego, czy względu o g ó l n o t e o r e t y c z n e znaczenie. Wydaje się zwłaszcza, że pytania typu historycznego na jej ponownie zaczynają ich interesować. LITERATURA Bausinger H. 1986 Volkskuttur in der technischen Weil. Frankfurt N. Y . C e r c h a S. 1919 Kleparz. przedmieście Krakowa przed 50 laty. Materiały Antropologiczne-Archeolo- giczne i Etnograficzne, t. X I V s. 3-80. Commenda H. 1918 Volkskunde 1959 t. I I . Folklor robotniczej 1976 der Stadt Linz cm der Donau, Linz, t. I. Lodzi Folklor robotniczej Lodzi, Wroclaw. G a n e v St. 1985 Sofia. Sofia G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae, Europy, Pokrow, Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Wrocław 1986. J a c k o w s k i A. 1981 Pomniki ludu, „Polska Sztuka Ludowa", t. X X X V I , nr 3-4, s. 131-151. Kladensko 1951 Kladensko. Život Kopczyńska-Jaworska 1976 a kultura lidu v promyslové Zmiany podstaw bytowych wsi w procesie Prace oblasti, Praha. В. i Materiały Muzeum regionalizacji Archeologicznego kulturowej i Etnograficznego etnograficzna nr 29, Ł ó d ź Krupianskaja 1971 Kultura V. J . , P o l i š č u k N . S. i byt rabočich Gornozavodskogo Urala, Moskwa. Polski środkowej, w Łodzi, seria �RECENZJE I OMÓWIENIA L i n d e M . S. 1858 Słownik Pietraszek E . języka polskiego, 1966 Wiejscy robotnicy kopalń Pokropek M. 2* L w ó w . t. I V . s. 366. i hut. Wrocław 1979 Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu językowym i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-hialoruskiego w pn.-wsch. Polsce. „Etnografia Polska", t. X X I I I . z. 2. s. 127-155. Rabinowicz M. G. 1985 Życie codzienne w ruskim i rosyjskim R o b e k A . (red.) 1981 Stara dělnická Schmidt L. Praha, 1940 Wiener Volkskunde, S c h ó n e B. feudalnym. Warszawa. Praha. Wien u. Leipzig. 1977 Kultura und Lehenweise Lauzitzer Sokolewicz Z. 1986 mieście Bandweber (1750-1850). Berlin. Kultura robotnicza, ludowa, narodowa, [w:] A . Ż a r n o w s k a kultury robotniczej w Polsce. Warszawa, s. 17-49. (red.). Wokół tradycji S o k o l e w i c z Z . (red.) [wdruku]Etnografia ziem dorzecza Wisły, seria: Wisła w Historii i pradziejach, cz. 2, Warszawa. T o m i c k i R. 1981 Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polska. Przemiany Warszawa Wroclaw Kraków. Wasilewski J. 1979 Po śmierci Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 wędrować, „Teksty", kultury ludowej, t. I I . s. 29-71. cz. I, nr 3, s. 97-121; cz. I I , nr 4. s. 58-84. Homo faber — homo ludens. Warszawa. Zofia M.G. KOTOVSKAJA, Ětničeskie processy v Brazílii, Nauka, Sokolewicz Institut Etnografii im. M . N. Miklucho-Maklaja A N S S S R . Moskva 1985. ss. 134 Praca M . G . Kotowskiej jest znacznym rozwinięciem rozprawy zamieszczonej przez nią w obszernym zbiorze studiów, jaki etniczne w krajach naukowców Ameryki radzieckich, w Jest przede wszystkim pracą historycznym. 1 przed paroma laty ukazał Południowej^. tym i Mieści etnografów, się w się pod szerokim kontynentem socjologom zarówno ze Procesy zainteresowań 2 południowoamerykańskim . o chrakterze etnograficznym z wyraźnie Bliska jest również tytułem nurcie względu zarysowanym tłem na charakter badanej M . G . K o t o v s k a j a , Smešannye gruppy severo-vostoka Brazílii, [w:] Ětničeskie processy v stranách Jużnoj Ameriki, I. F . Chorošaeva, E . L . Nitoburg, (red.), Nauka, Moskva 1981. Zob. m. i n . : Nacionaťnye processy v Centralnej Amerike i Meksike, S. A . Gonionskij, I. F . C h o r o š a e v a (red.). Nauka, Moskva 1974; Ětničeskie processy v stranách Karihskogo morja, A . D . Dridzo, E . L . Nitoburg, S. Ja. Serov (red.), Nauka Moskva 1982; L . S. S e j n b a u m , Argentinsky ětnos. Etapy formirovanija i razvitija. Nauka, Moskva 1984. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 284 problematyki, skłonność się do u w a r u n k o w a ń do ujęć społecznych, procesowych, a także jak również poprzez wykorzystanie w y n i k ó w częste badań odwoływanie socjologicznych. Tytuł pracy m o ż e sugerować czytelnikowi, iż o m ó w i o n o w niej procesy etniczne całego obszaru Brazylii. T a k jednak się nie stało. „ W książce tej — wyjaśnia M . G . Kotowskaja analizowane są przede wszystkim grupy etnorasowe (materiały dotyczące grup mieszanych południa ludności kraju północnego wschodu wykorzystuje się głównie p o r ó w n a w c z y c h ) " (s. 6). Stwierdza również, iż „ostatnimi czasy grupy ludności mieszanego w Brazylii w ogóle, a na p ó ł n o c n y m wschodzie Brazylii w celach pochodzenia w szczególności, praktycznie nie byty badane z a r ó w n o w literaturze radzieckiej, jak i obcej" (s. 7). Zgodnie ze sformułowaną we „Wstępie" zapowiedzią (s. 7), procesy etnokulturowe zachodzące na p ó ł n o c n y m zostały przedstawione w kontekście zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h wschodzie zachodzących w całym kraju. We „Wstępie", o p r ó c z o g ó l n y c h założeń i sformułowań wprowadzających w problematykę pracy, o m ó w i o n o historiografię p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii, z oddzielnym przedstawieniem literatury radzieckiej. Kolejne cztery rozdziały, „Formowanie (1500-1889)", się grup „Procesy pochodzenia etniczne na z których mieszanego północnym w składa się praca, okresie wschodzie zatytułowano: kolonialnym Brazylii w i imperialnym latach 1889-1940", „Procesy etnospołeczne w Brazylii od lat 50-tych do początku 80-tych X X w.", kulturowa grup pochodzenia mieszanego od lat 50-tych do początku „Specyfika 80-tych XX w.". Podsumowanie omawianych p r o c e s ó w zawarte zostało w „Zakończeniu". Rozdział pierwszy, p o ś w i ę c o n y rozwojowi p r o c e s ó w etnicznych w okresie prawie czterech stuleci, otwiera opis Indian p ó ł n o c n e g o wschodu kraju, ich terytorialnego rozmieszczenia, obyczajowości, wpływu systemu pokrewieństwa poszczególnych plemion na ich mieszanie się z portugalskimi kolonistami. Przedstawiono w nim k r ó t k o podbój i osiedlanie się Por­ t u g a l c z y k ó w w Brazylii, wprowadzony przez nich system własności ziemskiej, społeczno-ekonomiczne uwarunkowania s t o s u n k ó w między tych grup, ich prawnie u w a r u n k o w a n ą Białymi a Indianami, procesy mieszania się hierarchizację, a także sposoby asymilacji M e t y s ó w i Indian do kultury portugalskiej. O m ó w i o n o przywóz M u r z y n ó w do Brazylii, ich plemienną regionalizację na owym obszarze osiedlenia, status s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y , wśród nich rozwarstwienie i drogi mieszania się z Białymi, do kultury kolonialistów portugalskich. Znaczną pogłębiające się w tym postępującą uwagę poświęcono asymilację formowaniu się — za­ równo w rejonach nabrzeża, jak i wnętrza Brazylii — nowych grup ludności powstałych zmieszania różnych ras. wyróżniających się nie tylko antropologicznie, lecz ze również swą wyraźną specyfiką kulturową. Przedstawiono imigrację ludności europejskiej do Brazylii w okre­ sie imperialnym, jej skutki społeczne, jak również wpływ poszczególnych zbiorowości rasowych na formułowanie się wspólnej kultury brazylijskiej. Rozdział drugi zawiera o m ó w i e n i e p r o c e s ó w narastającego mieszania się poszczególnych grup rasowych w następnym okresie historycznym, w odmiennych warunkach społecznych (zniesienie niewolnictwa) i politycznych (republika). Opisano dwie podstawowe grupy ludności mieszanej wnętrza Brazylii: m i e s z k a ń c ó w sertao ( p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część kraju) i gauchos (południe). G ł ó w n ą u w a g ę z w r ó c o n o jednak na procesy mieszania się ludności i białej. N a przykładzie miasta Bahia przedstawiono strukturę rasową (z murzyńskiej uwzględnieniem podziału na zawody) m i e s z k a ń c ó w p ó ł n o c n e g o wschodu kraju. Szczególnie wiele miejsca po­ ś w i ę c o n o Mulatom, ich uwarstwieniu według koloru skóry, p o ł o ż e n i a ekonomicznego i miejsca w hierarchii prestiżu. W omawianym w tym rozdziale okresie wzrosio znaczenie miast dla przebiegu anali­ zowanych p r o c e s ó w etnicznych. P o w s t a w a ć zaczęły dzielnice ubogich —favelas, w zdecydowanej większości nasiliły się procesy asymilacji do kultury Białych, z drugiej poczęły p o w s t a w a ć ruchy murzyńskie zamieszkane przez M u r z y n ó w doszukujące się w swej o d m i e n n o ś c i rasowej (a także i Mulatów. Z jednej strony i kulturowej) wartości samej w sobie. Wyniki przytoczonych przez M . G . K o t o w s k ą badań socjologicznych wskazują na istniejący w ó w c z a s między Białymi a innymi grupami rasowymi znaczny stopień dystansu s p o ł e c z n e g o . rasowe były d u ż o większe na południu niż p ó ł n o c n y m wschodzie kraju. Bariery �Ki П \ / Л I OMÓWIENIA 285 Dwa k o ń c o w e rozdziały zawierają o m ó w i e n i e p r o c e s ó w etnicznych w Brazylii w ciągu ostatnich paru dziesięcioleci. Wyeksponowano w nich ich społeczne uwarunkowania oraz kulturową specyfikę. Kontynuowano przedstawiony w poprzednich rozdziałach opis imigracji Europejczyków do Brazylii analizując jej skutki społeczne. Niektóre z grup narodowych asymilowały się łatwo do kultury białych Brazylijczyków (np. Włosi). Wśród innych odno­ towywano jednak niekiedy wyraźne skłonności do endogamii (np. w przypadku N i e m c ó w ) . Przedstawiono procentowe zmiany rasowego składu m i e s z k a ń c ó w Brazylii oraz o m ó w i o n o społeczne uwarunkowania tych zmian. Opisano grupy: pardos ( M u l a t ó w ) oraz M u r z y n ó w , analizując proces zwiększania się ich wewnętrznej integracji, a następnie organizowania się, co miało ułatwić powrót do murzyńskości (m. in. poprzez bezpośrednie kontakty z Afryką, e k s k l u z y w n o ś ć rasową zakładanych organizacji). W ostatnich kilkunastu latach wciąż m o ż n a m ó w i ć o istnieniu d w ó c h tendencji w kul­ turze brazylijskiej: występowaniu wśród niektórych grup społeczeństwa brazylijskiego skłon­ ności do separatyzmu kulturowego, kontynuowania grupowych (często lokalnych) tradycji kulturowych, obyczajów, i j e d n o c z e ś n i e wyraźnie dominującej w społeczeństwie skłonności do poddania się procesom ogólnokrajowej unifikacji. Rozdział ostatni p o ś w i ę c o n o o m ó ­ wieniu kultur grup rasowo mieszanych. Opisano ich kulturę d u c h o w ą i materialną: wie­ rzenia religijne, o b y c z a j o w o ś ć , specyficzne dla niektórych grup potrawy, niektóre elementy j e d n o c z ą c e społeczeństwo brazylijskie. Wskazano jednocześnie na dominującą tendencję (szcze­ gólnie wśród warstw z a m o ż n y c h ) do awansu s p o ł e c z n e g o poprzez asymilację do broncos (Białych). M . G . Kotowskaja dość wszechstronnie opisała w swojej pracy przebieg p r o c e s ó w etnicznych w społeczeństwie brazylijskim. Wyróżniając poszczególne grupy uczyniła to ze względu na ich terytorialne rozmieszczenie, odmienności rasowe, kulturowe, ekonomiczne, zawodowe, uwzględniając ich historyczną z m i e n n o ś ć (i niekiedy miejsce w skali prestiżu społecznego). Nie poświęciła oddzielnej uwagi pojęciu etniczności i zasadom wyróżniania grup etnicznych, za które uznaje jak m o ż n a sądzić na podstawie treści pracy — te, które tradycyjnie uznawane są w Brazylii za odrębne. Autorka stwierdza, iż „już w k o ń c u X V I I I w. były sformowane podstawy kształtowania się brazylijskiego etnosu. Jego g ł ó w n y m komponentem stali się Biali i przyłączający się do nich rasowo i kulturowo zasymilowani Mulaci i Metysi" (s. 127). Szczegółowej charakterystyki brazylijskiego etnosu praca nie zawiera. BrakAv niej również rozważań na temat treści pojęcia „naród brazylijski". Należy żałować, iż problematyka ta nie stała się przedmiotem badań autorki, sądząc bowiem po wykorzystanej literaturze dyspo­ n o w a ł a materiałami upoważniającymi ją przynajmniej do wstępnych u o g ó l n i e ń . U ż y w a n e w przy­ padku Brazylii pojęcie narodu ma specyficzną treść. W społeczeństwie tym wciąż wystę­ pują d o ś ć silne więzi regionalne, rasowe i kulturowe. Interesujące byłoby ustalenie wzajem­ nych relacji między więziami politycznymi i kulturowymi spajającymi m i e s z k a ń c ó w tego ogro­ mnego kraju, a także ich treści, jak również natężenia wśród p o s z c z e g ó l n y c h grup społecznych (etnicznych). Wydaje się bowiem, że jest to s p o ł e c z e ń s t w o o r ó ż n y m stopniu unarodowienia jego poszczególnych warstw (grup etnicznych i terytorialnych) i samo stwierdzenie, że w tym przypadku mamy (bądź też nie) do czynienia z narodem ma niewielką moc wyjaśniania. Praca M . G . Kotowskiej oparta została przede wszystkim na literaturze brazylijskiej. Jest w decydującym stopniu— co z r o z u m i a ł e — relacją z badań przeprowadzonych przez brazylijskich etnografów, h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . Nie jest pracą teoretyczną. Jest książką napisaną przystępnie, która m o ż e być traktowana jako wprowadzenie w problematykę etniczną społeczeństwa brazylijskiego. Pod jej adresem m o ż n a zgłosić także pewne zastrzeżenia o charak­ terze bardziej s z c z e g ó ł o w y m . Prezentowane w niej dane statystyczne c z ę s t o sprawiają wrażenie wielkości wybranych wyrywkowo i przypadkowo. Dotyczy to wielkości liczbowych imigracji do Brazylii, struktury rasowej i innych danych struktury społecznej (w tym demograficznej) społeczeństwa brazylijskiego. Winny być one podane dla maksymalnie długich o k r e s ó w uwzględniając możliwości ich ustalenia. Błędami w niektórych datach (np. s. 45, 66) obarczyć należy chyba korektora. Nie zawsze dane statystyczne, jak r ó w n i e ż wyniki badań socjologicznych opatrzone są datami ich odnotowania (np. s. 66-67, 92) bądź też p o w o ł a n i e m �286 się RECENZJE na źródła, stronie 98 jest imigranckie" rozumie wyłącznie tych c z ł o n k ó w zbiorowości imigrackich. którzy nie posiadają obywatelstwa brazylij­ niejasna skąd je zaczerpnięto (należy się domyślać, (np. I OMÓWIENIA tablica iż autorka pod na s. 83). Tablica określeniem ..grupy na skiego). Niepotrzebnie też wprowadza autorka na pierwszych stronach swej pracy stwierdzenia jawnie wartościujące, jak to dotyczące p o s t ę p o w e g o charakteru asymilacji (s. 3), lub błędne, m ó w i ą c e o ekonomicznej niezbędności formowania się jednego narodu w ramach w s p ó l n e g o państwa (s. 3) (w obu przypadkach powołując się na Lenina). Skrótowa forma, w jakiej zostały przytoczone, wzbudza w stosunku do ich treści jedynie sprzeciw. Ryszard Life. .ANDRF..IS P L A K A N S . Kinship in the Past. An Anthropology 1500-1900, Basil Blackwell. Oxford 1984. ss. I X . 276 of Radzik European Family Badania historii rodziny i pokrewieństwa są jedną z najbardziej intensywnie rozwijają­ cych się ostatnio w krajach zachodnich dziedzin historii społecznej. Uzasadnienia atrakcyjności tych badań poszukuje się w ich znaczeniu dla sprawdzenia ogólnych twierdzeń teoretycz­ nych na temat rodziny i pokrewieństwa, w ich rozwoju historycznym; pozwalają one ponadto wyjaśniać współczesny obraz życia rodzinnego. Książka A . Plakansa uświadamia nam jeszcze jedną przyczynę rozwoju badań nad historią rodziny i pokrewieństwa. Przed­ stawia je bowiem jako dziedzinę, w ramach której spotykają się zainteresowania historyków i a n t r o p o l o g ó w (etnologów), historyk zaś m o ż e skorzystać z pojęć, metod i w y n i k ó w badań antropologii. Książka jest przede wszystkim studium metodologicznym. Została zaplanowana pierwsza część większej całości, na którą mają się złożyć trzy studia na temat jako pokrewieństwa na terenie Europy. Zawiera ona analizy niektórych rodzajów źródeł historycznych uznanych przez autora za szczególnie i pojęć stosowanych przydatne do badań nad pokrewieństwem w antropologii społecznej za p o m o c ą i wskazuje na m o ż l i w o ś ć metod tworzenia w ten sposób historii antropologicznej. Autor poszukuje inspiracji teoretycznej przede wszystkim w strukturalizmie brytyjskim, adaptując niektóre z koncepcji A . R . Radcliffe-Browna, Meyer-Fortesa. S. H . N á d e l a Jego g ł ó w n y m celem jest wkład w napisanie zostało zapoczątkowane dzięki ..niehipotetycznej" pionierskim pracom A. i in. historii pokrewieństwa, Macfarlane'a, studiom Grupy co do Badań Historii Ludności i Struktury Społecznej z Cambridge, książkom J . Goody'a, D . Hughesa i F . W. Kenta oraz M . Segalena. Autor rozpoczyna swoje rozważania od charakterystyki d o k u m e n t ó w historycznych jako źródła informacji trzech rodzajach źródeł: o pokrewieństwie 1. w przeszłości. Spisach (korezydancji); 2. Dokumentach ludności, Koncentruje się przede ważnych jako źródło wszystkim wiedzy interakcyjnych, takich jak kontrakty ślubne o i na wzorach testamenty, mówiących o zachowaniach związanych z rolami pokrewieństwa: 3. Rejestrach o d n o t o w u j ą c y c h istotne wydarzenia ustalenia powiązań w życiu jednostki, genealogicznych. takie jak narodziny, Przykładami śluby poszczególnych i zgony, rodzajów cennych źródeł, do które A . Plakans stopniowo wprowadza do treści książki, a następnie wykorzystuje w przeprowadza­ nych analizach, s ą : tzw. „Rewizja dusz" spis s p o r z ą d z o n y do c e l ó w podatkowych w Kurlandii w roku 1779, siedmiokrotnie p o w t ó r z o n y do roku 1859, uznawany za w y j ą t k o w o interesujący zespół dokumentów Społecznej z przez w s p o m n i a n ą Cambridge: francuskie rejestry parafialne z X V I I - X X j u ż Grupę kontakty w. z Niemiec Badań małżeńskie Historii Ludności z i sporządzone XVII w. z i Struktury Bordeaux tam na ich podstawie oraz przez lokalnych historyków genealogie m i e s z k a ń c ó w (tzw. Ortssippenbücher). Autor uznaje o d m i e n n o ś ć świadectw historycznych i danych antropologicznych, m. in. z faktu, że te pierwsze są informacjami zastanymi, sporządzanymi niż rodzajów badawcze, nie przeciwstawia jednak sobie tych d w ó c h wynikającą w celu źródeł. innych Przypomina �KI ( i NA'! I OMÓVVIÍNIA 287 też stwierdzenie С. Lévis-Straussa. który napisał, że źródła historyczne m o ż n a traktować jako zapisy amatorów-etnografów. Zainteresowanie A . Plakansa przede wszystkim źródłami, które m ó w i ą o związkach pokrewieństwa wielu anonimowych o s ó b . nie oznacza jednak braku zrozumienia dla jednostki i jej doświadczania s t o s u n k ó w pokrewieństwa. Badanie z jednej strony indywidualnego wymiaru pokrewieństwa, a z drugiej zobiektywizowanego (grup pokrewieństwa) oraz ich miejsca w systemach społecznych nie jest, zdaniem autora, sprzeczne i nie powinno się wykluczać. Szczególną uwagę poświęca Plakans językowi źródeł historycznych. Odróżnia dokumenty, w których informuje się o pokrewieństwie za p o m o c ą terminów używanych przez ludzi uczestniczących w tych więzach pokrewieństwa od innych, gdzie terminy te zapisane zostały w języku pisarza sporządzającego dokument (bardzo często obcym etnicznie lub społecznie). Zwraca również uwagę na to, iż należy zdawać sobie sprawę z o d r ę b n e g o charakteru języka analitycznego stworzonego przez kilka p o k o l e ń badaczy pokrewieństwa. Wielka jest r ó ż n o r o d n o ś ć pojęć, technik i metod zastosowanych w książce w celu odczytania informacji o pokrewieństwie zawartych w źródłach historycznych. Od strukturalistów brytyjskich autor zapożyczy! pojęcie „dziedziny" (domain) i „układu" (arrangement) pomocne w wyodrębnianiu w i ę z ó w pokrewieństwa od innych rodzajów więzi społecznych i ich uporządkowaniu. Największe jednak znaczenie przypisuje pojęciu „roli społecznej" i „sieci". Koncepcja ról społecznych, sprowadzona do roli pokrewieństwa, pozwala Plakansowi na transformację danych dotyczących zamieszkania, przede wszystkim zaś genealogii, w dane m ó w i ą c e o pokrewieństwie. Natomiast analiza sieciowa wybrana została jako dobrze prezentująca więzi pokrewieństwa i wskazująca na kanały informacyjne w obrębie grupy krewnych i powino­ watych. Szerokie o m ó w i e n i e znalazły metody analizy statystycznej, szczególnie użyteczne w studiach posługujących się źródłami masowymi. Podejście statystyczne m o ż n a s t o s o w a ć do rozstrzygania problemu reprezentatywności próby, ustalenia jednostki analizy, wyboru zmiennych i wreszcie wyboru szczegółowych technik opracowania, takich jak testy korelacji i testy znaczenia. Szczególnie interesujące są fragmenty pracy p o ś w i ę c o n e grupom pokrewieństwa. Autor jest przekonany, że źródła historyczne pozwalają p o z n a ć nie tylko grupy, które są w nich wyraźnie określone i w jakiś s p o s ó b nazwane, np. małe rodziny (conjugal families) lub grupy domowe (households), lecz r ó w n i e ż te przemilczane. Przedstawia propozycje rekonstrukcji (na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych) takich grup pokrewieństwa, jak np. bilateralny krąg krewnych definiowany z punktu widzenia jednostki (the kindred), grupa krewnych w y w o d z ą c a swą w s p ó l n o t ę od tego samego przodka (descent group) lub lineaż. Jest jedno­ cześnie ś w i a d o m , że nie zawsze potrafimy o d p o w i e d z i e ć na pytanie, czy tak zrekonstruowane konfiguracje pokrewieństwa istnieją realnie w społeczeństwie. Osiągnięciem autora jest nie tylko umiejętne i efektywne adaptowanie pojęć i metod antropologii do badania p o k r e w i e ń s t w a w przeszłości. Zaletą książki jest ponadto obrona autonomii badań historycznych. A . Plakans nie sprawdza w niej za p o m o c ą źródeł historycz­ nych hipotez sformułowanych w obrębie antropologii, lecz podejmuje próby zrozumienia informacyjnej wartości tych źródeł. Jeśli wzmiankuje o takich hipotezach, przedstawiając np. pogląd o zmniejszaniu się w Europie (poczynając od X V I w.) roli korporacyjnych grup pokrewieństwa zorganizowanych patrylinearnie na rzecz bilateralnych grup krewnych skoncentrowanych w o k ó ł jednostki, to tylko po to, by hipotezy takie zrelatywizować. W propozycjach w z o r ó w analizy źródeł historycznych przestrzega przed ignorowaniem dostar­ czanych przez nie drugorzędnych („miękkich") informacji, których pominięcie m o ż e zagrażać historycznej naturze badań i prowadzić j e w kierunku analiz pokrewieństwa ponadczasowych i wyrwanych z kontekstu społecznego, mających znaczenie dla budowania teorii, lecz m a ł o przydatnych do zrozumienia konkretnych, historycznych społeczności. Nie identyfikując antropo­ logicznej historii pokrewieństwa z antropologią, autor uczynił książkę interesującą także dla a n t r o p o l o g ó w , zwracając ich uwagę m. in. na k o n i e c z n o ś ć dostrzegania synchronicznego wymiaru pokrewieństwa i znaczenia wydarzeń unikalnych oraz proponując ostrożność w posłu­ giwaniu się hipotezami w momencie analizowania źródeł i opisu rzeczywistości. �RECENZJE I OMÓWIENIA 288 Książka Plakansa zmusza do refleksji nad stanem badań nad historią rodziny i po­ krewieństwa w Polsce. Niezmiernie mafo jest w naszej literaturze o p r a c o w a ń cych źródła historyczne, a jednocześnie nie łączących przeszłości z niedawną wykorzystują­ teraźniejszością. Wśród prac historyków należy wymienić odosobnione studia nad organizacją r o d o w ą K . Tymie­ nieckiego i S. Adamusa oraz opracowania odtwarzające drzewa genealogiczne i lineaże, głównie rodzin szlacheckich, a stanowiące uzupełnienie badań przede wszystkim z zakresu historii politycznej lub historii ideologii. Brakuje natomiast monograficznych o p r a c o w a ń życia rodzinnego i stosunków pokrewieństwa studia historyczno-demograficzne, demograficznymi prokreacyjnymi K. w parafii Czacz funkcjami Dobrowolskiego testamentami nad tzw. analiz d o k u m e n t ó w w okresie rodziny. włościańskimi napisanych przez historyków. Wyspecjalizowane m. in. interesujące badania S. Borowskiego nad procesami od X V I do Zapoczątkowane „związkami z XVII już rodowymi" i XVIII w„ nie historycznych z pytaniami XX w w., zajmują latach na Podhalu, były tworzonymi posługujące kontynuowane. pańszczyźnianej XVIII w. Historia rodziny przez etnologię i pokrewieństwa głównie badania się m. in. Próby kolejny wyraz dopiero w pracy A . W o ź n i a k a na temat rodziny i jej funkcji wsi się dwudziestych łączenia znalazły swój w mazowieckiej w Polsce oczekuje więc nadal na swoich badaczy. Zbigniew D A W N C H A T T Y . From Press, New Y o r k Camel lo Truck: The Bedouin in the Modern Jasiewicz World, Vantage 1986 Kultury pasterskie doczekały się ostatnio w piśmiennictwie etnograficznym szeregu opraco­ wań, które aktualizują oblicze tych form ludzkiej gospodarki udział także i polscy etnografowie, chociażby i stylu życia. Mają w tym w postaci publikacji w y n i k ó w swoich badań w Mongolii, Pakistanie i Algierii (Szynkiewicz 1981; Wolski 1963; Rybiński 1976). Tradycyjny obraz koczowniczego pasterza Azji i Afryki wymaga dziś znacznych korekt, z czego etnografowie wyraźnie zdają sobie sprawę. Wykłady prowadzone na te tematy na uniwersytetach coraz częściej uzupełniane muszą dla etnograficznego polskiego środowiska zatem, iż informacja o każdej być nowymi, nowej współczesnymi dostępnymi książce na te tylko materiałami, zwykle fragmentarycznie. tematy, stanowiącej zresztą Wydaje się istotny wkład w nasz z a s ó b wiedzy o etnografii koczowniczego pasterstwa, będzie cenna dla c e l ó w z a r ó w n o studyjnych, jak i dydaktycznych. Pozornie niedostępne na naszym rynku naukowym publikacje etnograficzne ze strefy dolarowej w rzeczywistości — w dobie odbitek kserograficznych i jednak jako tako działającej wymiany m i ę d z y b i b l i o t e c z n e j — m o g ą sowanych. Kierując się głównie tymi motywami skandynawskie temat rozważania w jej aspekcie ekologicznym na (Dzięgiel tradycyjnej 1986). trafić do rąk najbardziej zaintere­ omawiałem niedawno gospodarki D z i ś chciałbym na ł a m a c h pasterskiej zwrócić „Ludu" Afryki uwagę Czarnej na książkę amerykańskiej etnografki, D a w n Chatty, zatytułowałną „ Z wielbłąda na c i ę ż a r ó w k ę : Beduini we współczesnym świecie". Czterdziestoletnia Dawn Chatty przebywała 5 lat w Syrii. Po skończeniu studiów antropologicznych w Kalifornii wykładała na uniwersytecie amerykań­ skim w Bejrucie, a potem uzyskała stypendium badawczo-dydaktyczne z antropologii kulturowej na uniwersytecie w Damaszku w latach i prowadziła 1977-1979. 1979 zamieszkała w Omanie, gdzie jako ekspert O N Z zajmuje się opracowaniem zajęcia O d roku programów pomocy społecznej dla koczowniczych pasterzy. Z w y z n a ń autorki we wstępie wynika, ż e od początku pragnęła zweryfikować obiegowe poglądy z a r ó w n o zachodnich badaczy i ekspertów, jak i bliskowschodnich polityków, do­ tyczące rzekomej wrogości pasterskich b e d u i n ó w względem oficjalnych p r o g r a m ó w rozwojowych. Lektura r a p o r t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h agencji rozwoju rodziła podejrzenia, iż co najmniej c z ę ś ć odrzucanych przez pasterzy bliskowschodnich p r o g r a m ó w socjalnych i ekonomicznych �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 stanowi po prostu zagrożenie dla ich bytu i kultury. W k a ż d y m razie ś r o d o w i s k o B e d u i n ó w p ó ł n o c n o a r a b s k i c h przy bliższym kontakcie nie p r z y p o m i n a ł o jakiejś kulturowej skamieliny, 0 średniowiecznych strukturach. Były to społeczności dynamiczne, ż y w o reagujące na każdą n o w ą , nadającą się do wykorzystania okazję. Kultura arabskich B e d u i n ó w zmieniała swoje oblicza kilkakrotnie od c z a s ó w , gdy w g ł ę b o k i m średniowieczu Prorok z kupieckiego miasta siłą lub perswazją zjednał trwają i nieraz postępują sobie te wojownicze nadspodziewanie z pogranicza Arabii Saudyjskiej, Jordanii, plemiona szybko. Półwyspu Arabskiego. Wyruszając do obozowisk Zmiany beduińskich Syrii i Iraku Dawn Chatty uświadamiała sobie, że politycznie p ó ł n o c n o a r a b s c y Beduini zostali j u ż w X I X wieku spacyfikowani przez Turcję o t o m a ń s k ą , a ostatecznie zmuszeni do posłuchu wych. Dawn Chatty zdawała sobie sprawę, w okresie europejskich rządów iż tradycyjny rozbój i mandato­ wymuszanie danin na słabszych sąsiadach, tak chętnie od w i e k ó w uprawiane przez B e d u i n ó w , należą do przeszłości. Oczekiwała jednak, iż zastanie jeszcze tradycyjne układy kulturowe: podział na „wielkich" k o c z o w n i k ó w , specjalizujących się w chowie wielbłądów oraz na ich pośledniejszych współbraci, specjalizujących się w chowie owiec i kóz, zmuszonych ż y ć w pobliżu w o d o p o j ó w , a zatem na obrzeżach o b s z a r ó w rolniczych, lub opodal miast. Zastała jednak sytuację 1 obyczajową zupełnie różną od tradycyjnych wizji. Zanika obyczaj gospodarczą chowu wielbłądów. T o zwierzę juczne, służące od w i e k ó w w pustynnym ruchu karawanowym, zostaje poczynając od lat sześćdziesiątych ropy naftowej na Bliskim naszego stulecia przez wielkie ciężarówki. Wschodzie sprzyja dwu dni przerzucać się z dobytkiem owej ewolucji. C i ę ż a r ó w k a m i m o ż n a w ciągu obozowym Wielbłądy p o k o n y w a ł y te odległości dostęp do w o d o p o j ó w Beduini ł a g o d z ą wyparte Dostępność i stadami zwierząt w ciągu dwu tygodni. za p o m o c ą na nowe pastwiska. Okresowe susze samochodów-cystern. i utrudniony Niedostatek pasz likwidują także dzięki transportowi samochodowemu. C o więcej, zaczynają regularnie w miastach kupować Coraz nowoczesne mieszanki paszowe częściej też pasterz arabski i d o w o z i ć je na obszary rezygnuje z pośrednika w wypasów skupie swoich wełny i stad. zwierząt. Sam ładuje owce i kozy na skrzynię wielkiej ciężarówki i rusza na miejskie targi, sprzedając swój produkt tam, gdzie ceny są najkorzystniejsze. Nowego oblicza nabrała także produkcja mleczna. Mleko z pastwisk transportuje się cysternami do miejskich zlewni. Zdarzają się także ruchome, zmotoryzowane przetwórnie mleka, produkujące m a s ł o i sery. Szybki transport zwierząt i wody oraz k o m p o n e n t ó w paszowych spowodował zainteresowania ziemią. Koczownik p ó ł n o c n o a r a b s k i , niegdyś użytkujący marginesy wzrost ekumeny na obrzeżu terenów zdatnych pod uprawę roślin, dziś pragnąłby zawładnąć jak najrozleglejszymi obszarami pastwisk. T u jednak natrafia na konkurencję osadnictwa rolniczego i państwowe programy aktywizacji rolnictwa. Autorka zaobserwowała, jak liczne rody dawnych k o c z o w n i k ó w pasterskich paszowe. na części Niekiedy posiadanych ziem zresztą dzierżawią same swoje zaczynają ziemie uprawiać rośliny chlebowe rolnikom. Zaczyna zacierać się lub także granica między w ę d r o w n y m a osiadłym trybem życia. Powstają murowane osady, w których okresowo mieszkają z rodzinami właściciele stad, w innych porach ruszając z tych stałych domostw na dalekie pastwiska, pod namioty. Jednak nawet o b ó z pasterski nie musi się teraz tak często przenosić j a k dawniej. Samochodami ciężarowymi przewozi się stada owiec i kóz dogląda na pastwiska młodzież z koczowniczego w znacznym dojeżdżająca obozowiska do promieniu stad podejmuje na dokoła takiej motocyklach. Co grupy namiotów. Zwierząt część dziewcząt sezonowe prace na polach okolicznych rolników. Codziennie ich gromady d o w o ż o n e są do pracy samochodami. najmniej Przymus szkolny, nałożony na dzieci tych koczowniczych społeczności, też łatwiej realizować dzięki transportowi k o ł o w e m u . Zresztą co najmniej część rodziców kształci swoje potomstwo. Dodajmy, że autorka czas pewien gościła u jednego z w p ł y w o w y c h koczowniczych e m i r ó w , który sam miał na swoim koncie studia w Anglii r zakresu nauk społecznych i był autorem kilku esejów nauko­ wych. .. D a w n Chatty charakteryzuje ambiwalentny stosunek niepodległych p a ń s t w bliskowschodnich do swoich Beduinów. Oficjalnie co prawda chętnie nawiązuje się do szlachetnych średniowiecznego Araba, Beduina. który byl zbrojnym ramieniem armii Proroka. 19 - Etnografia Polska, t. 33. z. 1 tradycji Z drugiej �RECENZJE I OMÓWIENIA 290 strony miejskie sfery rządzące p a ń s t w bliskowschodnich obawiają się beduińskiego poczucia niezależności. Chatty zwraca uwagę, że a k t y w n o ś ć polityczna B e d u i n ó w rosła zawsze w czasach, gdy centralne ośrodki były słabe. W ó w c z a s stada k o c z o w n i k ó w p o d c h o d z i ł y bezkarnie niemal pod mury miast. D z i ś miejski żywioł arabski oferuje Beduinom idee integracji narodowej. Z niepokojem też spogląda na fakt istnienia po obu stronach każdej z granic tych samych, wspólnot, które dają priorytet tradycyjnym lojalnościom plemienno-rodowym. Amerykanka notuje utrzymywanie się autorytetów wśród szeików i emirów nawet wtedy, gdy zostają oni przez rządy centralne pozbawieni dawnej sily ekonomicznej i militarnej. Z a u w a ż m y przy tej okazji, że j u ż francuskie władze mandatowe w latach trzydziestych musiały ukrócić wśród B e d u i n ó w próby zastosowania s a m o c h o d ó w do c e l ó w militarnych. Niektórzy z w o d z ó w koczowniczych poczęli uzbrajać swe pojazdy w karabiny maszynowe. Książka D a w n Chatty, c h o c i a ż licząca zaledwie 172 strony druku, zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów. Autorka pisze o stosunku mężczyzn z obozowisk koczowniczych do swoich maszyn, o organizowaniu wyścigów ciężarówek i motocykli, tak jak to ongiś miało miejsce z wielbłądami. Zajmuje się też stosunkiem kobiet do innowacji samochodowej. Okazuje się, że wiele z nich z żalem wspomina czasy karawan wielbłądów i wspólny, mozolny trud zwijania obozowisk, będący zarazem okazją do kobiecych spotkań, współpracy, s ł o w e m c z e g o ś w rodzaju towarzyskiej rekreacji. Nie znajdziemy natomiast w omawianym dziełku, oprócz paru interesujących fotografii z obozu, s z c z e g ó ł ó w dotyczących kultury materialnej czy sztuki i zdobnictwa w życiu codziennym. Te dziedziny omawia dla B e d u i n ó w Jordanii nieduża, ale pięknie wydana i bogato ilustrowana książeczka innej etnografki. Angielki Shelagh Weir z British Museum (Weir 1976). Obie te publikacje traktujące o współczesnych Beduinach tego samego mniej więcej obszaru uzupełniają się zatem znakomicie i zasługują na uwagę etnografa. U w a ż n y czytelnik pracy D a w n Chatty m ó g ł b y zarzucić autorce pewien d o ś ć powierzchowny optymizm. Wydaje się. że o b s e r w o w a ł a ona sytuację z perspektywy najbogatszych o d ł a m ó w opisywanych społeczności. Wielu a u t o r ó w podkreśla, iż co najmniej od X I X wieku wspólnoty plemienne k o c z o w n i k ó w pasterskich ulegają coraz silniejszemu rozwarstwieniu m a j ą t k o w e m u . C o prawda bogaci zaczynają korzystać z nowoczesnych u d o g o d n i e ń i wynalazków, zmieniając swój s p o s ó b gospodarowania w rodzaj hodowli towarowej, ale biedota coraz częściej musi szukać chleba w miastach. Albo też staje się dzierżawcami i pastuchami u swoich p o b r a t y m c ó w . Malo też znajdziemy u Dawn Chatty rozważań ekologicznych, chociaż autorka zauważa niebezpieczeństwo wyczerpywania pastwisk przez p o w i ę k s z a n e ciągle stada koczownicze. Usiłuje twierdzić, że przynajmniej w Syrii niebezpieczeństwo zażegnuje się stosując rodzaj kontroli wypasanych terenów, zwany „hema" i nawiązujący do średniowiecznych praktyk arabskich. W konkluzji Amerykanka daleka jest od pesymizmu z a r ó w n o na temat l o s ó w beduiriskich h o d o w c ó w z Bliskiego Wschodu, jak i przyszłości ich u k ł a d ó w z poszczególnymi rządami centralnymi. T y m niemniej wskazuje na istniejące nadal nastroje nieufności wzajemniej. Zdaniem Dawn Chatty koczownicy p ó ł n o c n o a r a b s c y nie są przeciwni zmianom, lecz w procesie tych przemian pragną brać aktywny udział i przy okazji pilnie strzec własnych interesów. LITERATURA Dzięgiel L. 1986 Skandynawscy gicznym, antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i jej aspekcie ekolo­ ..Lud", t. 70. s. 260-270. R y b i ń s k i A. 1979 Gospodarka pasterskich beduinów z Algierii, s. 77-117. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. „Przegląd informacji o Afryce", nr 1-2, �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 W e i r S. 1976 The Bedouin. Aspects of the material culture of the bedouin of Jordan. London. i Pakistanu, „Etnografia Polska", W o l s k i К. 1963 Powindah: pakistańscy koczownicy Afganistanu t. V I I . s. 312-325. Leszek Dzięgiel A N N I K A R A B O . Change on the Euphrates. Villagres, Townsmen and Employees in Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No 15, Stockholm 1986, ss. 222 Rozprawa doktorska Anniki Rabo. obroniona na uniwersytecie sztokholmskim w Instytucie Antropologii Społecznej, stanowi plon badań stacjonarnych prowadzonych przez dwa lata w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii od jesieni 1978 do początku zimy 1980 r. Autorka j u ż w roku 1975 odwiedziła obszar swoich przyszłych obserwacji studiując wówczas na Uniwersytecie A m e r y k a ń s k i m w Bejrucie. Krótki pobyt na terenie realizowanego od lat wielkiego projektu rolniczego, który miał zapewnić Syrii rozwój gospodarczy, skłonił Annike Rabo do tematu przyszłych badań i wyboru miejsca eksploracji. Rabo władała językiem podjęcia arabskim w wystarczającym stopniu. bv w prowadzeniu w y w i a d ó w z urzędnikami agencji rozwojowej, mieszczanami i wieśniakami oraz robotnikami rolnymi o b y w a ć się na ogół bez pośrednictwa tłumaczy. Celowo usiłowała w każdym razie ograniczać tę pomoc do minimum, acz przyznaje w p o s ł o w i u . że wiele zawdzięcza gościnności Syryjczyków, z a r ó w n o w Damaszku, jak i na prowincji. Pierwotnie zresztą starała się o pozwolenie na badania e f e k t ó w kulturowych realizacji projektu rolniczego nad Eufratem zakładając, iż będzie mieszkała w jednym z istnieją­ cych tam eksperymentalnych jei te plany i z gospodarstw konieczności wynajęła „pilotowych". kwaterę Względy przy jednej z techniczne uniemożliwiły zaprzyjaźnionych rodzin syryjskich w miasteczku Raqqa. O k a z a ł o się to zresztą nader korzystnym zbiegiem okoliczności, ponieważ właśnie tu znajdował się ośrodek kierujący całym projektem zagospodarowania regionu Eufratu, zwany w skrócie G A D E B . Annika Rabo nie tylko mogła zatem o b s e r w o w a ć ś r o d o w i s k o zasiedziałych mieszczan, lecz również uzyskała pozwolenie studiowania d o k u m e n t ó w projektowych i prowadzenia w y w i a d ó w z personelem administracyjnym i technicznym tego przedsięwzięcia. zamieszkać Od wiosny roku 1979 m o g ł a nawet na osiedlu zbudowanym specjalnie dla personelu G A D E B i jego rodzin. T o dalo z kolei autorce okazję do przeprowa­ dzenia r o z m ó w i obserwacji życia codziennego odrębnej grupy ludzi, jak się o k a z a ł o wyraźnie wyalienowanej względem reszty m i e s z k a ń c ó w prowincji. Wielokrotne odwiedziny okolicznych farm pilotowych osad pozwoliły Annice Rabo z a p o z n a ć wyrobników rolnych i z pracą przyjaciele z Raqqa kierujących zorganizowali jej pobyt się z życiem gospodarstwem w wiosce, którą tych nowo zbudowanych agronomów. Na autorka nazwała koniec „Sabgha" nie chcąc swoich r o z m ó w c ó w w tej osadzie narażać na nieprzyjemności. Opinie wieśniaków i ich problemy o efektach Annika dostarczyły tej antropolożce polityki rozwojowej Rabo pisze, materiałów do trzeciego realizowanej przez p a ń s t w o iż uniknęła zamknięcia się w jednej członu jej rozprawy w północno-wschodniej Syrii. grupie czy ludzi, środowisku których opinie, nader subiektywne, mogłyby przedstawić obraz wypaczony. Z a r ó w n o bowiem wieśniacy, jak m i e s z c z a ń s t w o z Raqqa nie tylko wzajemnie mnóstwo do izolują zarzucenia. i przybyli z zewnątrz się najzupełniej Wyraźnie różnią świadomie, się ale sposobem do życia m ó w i ć , by istniała między nimi jakakolwiek w s p ó l n o t a interesów. zgadza się to z o g ó l n o p a ń s t w o w ą ideologią partii tego regionu także mają i trudno w nawzajem tej chwili W s p o s ó b jaskrawy nie Baath, rządzącej sześćdziesiątych i głoszącą oficjalny solidaryzm narodowy. specjaliści sobie Syrią od sychłku lat �RECENZJE I OMÓWIENIA 292 Annika Rabo mogła przeprowadzić swoje badania dzięki funduszom Szwedzkiej Agencji do Współpracy Badawczej z Krajami Rozwijającymi czyli Szwedzkiej R a d y do Badań Humanistycznych i Społecznych. SAREC, Się, oraz Korzystała czyli HFSR, z pomocy ambasady szwedzkiej w Damaszku oraz wielu przyjaciół, obywateli syryjskich. Jako m ł o d a , niezamężna kobieta nie natrafiała bynajmniej na trudności w prowadzeniu w y w i a d ó w w terenie. Mieszkając przy rodzinie w Raqqa wkrótce zaczęła uchodzić za wykształconą kuzynkę ze stolicy, kobietę n o w o c z e s n ą z wyuczonym zawodem, co we współczesnej Syrii lat osiemdzie­ siątych staje się w środowiskach miejskich zjawiskiem zgoła częstym. Rabo podkreśla, że prowincjonalne, wschodniosyryjskie społeczności — z a r ó w n o jak i wiejskie — nie obcych mężyczyzn. stosują W na co każdym dzień zasad razie nie do muzułmańskiej tego stopnia, wielokrotnie małomiasteczkowe, izolacji kobiet j a k to się względem czyta o świecie islamu. T o raczej z a m o ż n e mieszczaństwo wielkomiejskie, a nadto część p r z y b y s z ó w zatrudnia­ nych w administracji G A D E B , próbuje realizowania owej wytwornej, staroświeckiej izolacji płci w swoich rodzinach. T a k czy inaczej, Rabo m o g ł a prowadzić swoje wywiady, p o d r ó ż o w a ć , wertować archiwa G A D E B . Nie wspomina administracyjno-policyjnych, tak często ani słowem stosowanych o jakichkolwiek w krajach utrudnieniach rozwijających się, acz tai, iż aparat administracyjno-polityczny Syrii współczesnej przenika obecnie do dziedzin życia kraju nawet na dalekiej prowincji. Przypuszczalnie zresztą w ł a d z o m fakt, iż specjalistka z dalekiego uniwersytetu europejskiego nie wszystkich schlebiał pisze pracę n a u k o w ą na temat projektu rolniczego, który jest od lat prestiżowym dziełem rozwojowym państwa syryjskiego. GADEB, państwową, czyli Zarząd która ma za nawodnienia i inne zabiegi Główny Rozwoju Basenu Eufratu, jest scentalizowaną agencją zadanie aktywizację poprzez gospodarczą rekultywacyjne. Graniczy zbiornikiem Assad na Eufracie, 640 tys. hektarów ten obszar projektowy ze sztucznym w pobliżu którego wzniesiono zresztą nowe miasto Thaura (Rewolucja). Stolica administracyjna jednak nadal mieści się w dawnej, niewielkiej i poduupadlej mieścinie Raqqa, przeżywającej obecnie burzliwy rozwój. Tylko północno-wschodni skrawek prowincji Raqqa znajduje się w strefie deszczów. Reszta jest dziś na o g ó ł wyschniętym pustkowiem, c h o c i a ż gleby lokalne są żyzne, a nad rzekami od 30 lat udawały się plantacje bawełny. Zraszany corocznymi deszczami step na p ó ł n o c y jest w i e k ó w dla plemion pasterskich, które jednak dziś j u ż wiodą obszarem atrakcyjnym od tryb życia osiadły lub p ó ł - osiadły. Władze p a ń s t w o w e i zmienianie go nadzwyczaj niechętnie w pola ekstensywnej godzą uprawy się na samowolne pszenicy, gdyż może zaorywanie to stepu doprowadzić do c a ł k o w i t e g o wyniszczenia szaty roślinnej i przesunięcia granicy pustyni na p ó ł n o c . Wprowadzona w latach pięćdziesiątych nawadniana uprawa bawełny o zmianie struktury społecznej grupa w p ł y w o w y c h szejków tradycyjnych plemion organizujących dawnych lojalności w s p ó l n o t . Wokół uprawę w znacznym stopniu pasterskich. Wytworzyła tej rośliny przemysłowej miast pojawili się przedsiębiorcy rolni, zdecydowała się u nich na zasadach organizujący produkcję dostarczając usług maszynowych. Przedsiębiorcy ci, aczkolwiek oficjalnie potępiani przez lewicujące władze współczesnej Syrii, działają nadal, gdyż p r ó b y organizowania wieśniaków w spółdzielnie nie p o w i o d ł y się zupełnie na tych terenach. Syria jest przekonana, iż jej p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e obszary — dziś słabo zaludnione, pustynne i zaniedbane — posiadają wielki potencjał rolniczy. Nad tą filozofią ciąży istotnie spichlerz starożytnych metropolii. antyczna przeszłość kraju, s t a n o w i ą c e g o niegdyś Władze w Damaszku widzą w prowincji Raqqa klucz do u n o w o c z e ś n i e n i a Syrii nie tylko pod względem gospodarczym. Uważają, że powodzenie GADEB może przynieść zbawienne zmiany społeczne i polityczne. Że dzięki otwarciu p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h połaci Syria stanie się silnym p a ń s t w e m , utwierdzi swoją niepodległość, a zarazem przestanie być krajem nieproporcjonalnie zaludnionym i zagospodarowanym tylko w swej zachodniej połaci śródziemnomorskiej. N a s u w a j ą się tu analogie z szeregiem innych współczesnych państw Trzeciego Świata, w których elity rządzące wyobrażają sobie, że większość trapiących je p r o b l e m ó w da się rozwiązać za p o m o c ą jednego, wielkiego projektu rozwojo­ wego. Nawet zresztą, gdyby G A D E B nie okazał się panacaeum na wszelkie bolączki współ- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 czesnej Syrii, to i tak jego powodzenie m o g ł o b y się stać zbawienne dla setek tysięcy m i e s z k a ń c ó w tej części kraju. Syria korzystała w tworzeniu tego przedsięwzięcia z pomocy i rady co najmniej kilkunastu krajów świata. Obok specjalistów radzieckich pracowali tu Anglicy, Francuzi, Włosi, ale także i Niemcy z obu p a ń s t w niemieckich. A nadto Bułgarzy, Rumuni. W ę g r z y . . . Rabo nie wspomina o tym, lecz skądinąd wiemy, iż Syryjczycy zasięgali r ó w n i e ż rady u Australijczyków, mających zresztą d o ś w i a d c z e n i a z bardzo podobnym środowiskiem klimatycznym. Mimo tak licznych zagranicznych u d z i a ł o w c ó w i ekspertów opinię na temat najwłaściwszej drogi w p o s t ę p o w a n i u rezerwowały sobie naturalnie czynniki syryjskie. G A D E B stawał się we wschodniej Syrii rodzajem p a ń s t w a w państwie. D o lat osiemdziesiątych efekty całego przedsięwzięcia nie były jednak zadowalające. Źle pracował łańcuch eksperymentalnych form pilotowych. D ó spełnienia nadziei ż y w i o n y c h przez władze w Damaszku, jak i przez l u d n o ś ć powincji Raqqa, było bardzo daleko. Annika Rabo reprezentująca ten typ szwedzkiego środowiska a n t r o p o l o g ó w społecznych i etnografów, który pragnie a n a l i z o w a ć losy współczesnych społeczeństw w krajach roz­ wijających się w trakcie ich dramatycznych p r ó b wyjścia z zacofania — k o n c e n t r o w a ł a swoją uwagę na konfliktach i stosunkach międzyludzkich. Nie interesowała się szczegółami technicznymi. Jej praca jest studium humanistycznym pewnej filozofii rozwoju i jej realizacji w środowiskach ludzkich, którym projekt rozwojowy ma oficjalnie służyć. Z a r ó w n o a n g a ż o ­ wani do pracy w G A D E B specjaliści syryjscy, inżynierowie, agronomowie, e k o n o m i ś c i i technicy, jak m a ł o m i a s t e c z k o w a l u d n o ś ć Raqqa i wreszcie wieśniacy z pustynnych osad łączyli z projektem wielkie nadzieje osobiste. M o ż l i w o ś c i pracy, dobrobyt i ożywienie gospo­ darcze miasta, otwarcie rodzinnej wsi na świat i nowe m o ż l i w o ś c i życiowe, wszystko to z n a j d o w a ł o się w oficjalnych obietnicach władz centralnych przystępujących do realizacji projektu. Nikt natomiast — zdaniem R a b o — n i e uświadamiał sobie, iż każda zmiana niesie ryzyko. Ż e zyskując jedno, traci się drugie. N o i że czasami w gronie z w y c i ę z c ó w , którym się p o w i o d ł o , znajdą się i tacy, co w ostatecznym rachunku na nowej rzeczywistości stracili. Nie m u s z ą też p o ś r ó d przegranych znajdować się przedstawiciele oficjalnych w r o g ó w społeczeństwa, „feudałowie i wielcy kupcy". Tych raczej w prowincji Raqqa było akurat niewielu. C o zyskują osobiście mieszkańcy, a co tracą, j a k zmienia się ich kultura i rosną aspiracje, kogo winią za rozczarowania, z czego m u s z ą dziś r e z y g n o w a ć — oto pytania, jakie stawiała sobie Rabo w trakcie badań. Ale nadto zastanawiała się, czy władze biorą pod uwagę konflikty międzyludzkie, jakie w y w o ł y w a ć musi na miejscu polityka rozwojowa, czy też raczej ignorują te niebezpieczeństwa w imię oficjalnej ideologii solidaryzmu. Czy próbują faktycznie wciągnąć miejscową l u d n o ś ć w wielkie dzieło aktywizacji prowincji, czy też tylko ograniczają się do paternalizmu w z g l ę d e m „zacofanej prowincji" i do biurokratycz­ nego kierowania poczynaniami w najdrobniejszych szczegółach. I wreszcie w rozważaniach Szwedki znajdziemy n i e m a ł o miejsca p o ś w i ę c o n e g o bezpo­ średnim ingerencjom politycznym Baath w e k o n o m i k ę i w personalne układy sztabu G A D E B . T a k więc obok studium z zakresu antropologii ekonomicznej znajdziemy tu również niemało rozważań z dziedziny antropologii politycznej państwa bliskowschodniego. Bardzo ciekawe są opisy m e c h a n i z m ó w uzyskiwania rozmaitych t y p ó w protekcji w sprawach drobnych, codziennych, właściwie obracających się w sferze legalnej i w problemach p o w a ż n y c h , ryzykownych, wymagających ominięcia litery prawa. Inna rzecz, iż — jak słusznie zauważa sama autorka — te układy występują w państwach także i innych k o n t y n e n t ó w , jak chociażby w Meksyku. W Europie autorka dostrzega pewne p o d o b i e ń s t w a , np. w życiu publicznym p o ł u d n i o w y c h W ł o c h , lecz analogii nie musielibyśmy szukać aż tak daleko. W a ż n a natomiast jest uwaga, iż zjawiska takie nie są p o z o s t a ł o ś c i ą po tradycyjnych formach życia społecznego, rodzajem „feudalno-plemiennego" przeżytku. Są one raczej dziełem zupełnie współczesnych elit rządzących. U k ł a d y patron ~ klient w j a k i m ś sensie zacierają konflikty klasowe. W sytuacji, gdy każdy, nawet najskromniejszy obywatel ma „własne" dojście do sprawującego władzę urzędnika, który mu świadczy usługi, załatwia sprawy nie do załatwienia normalnym trybem, ratuje z tarapatów i pułapek zastawianych przez system biurokratyczny, wytwarza się złudne wrażenie, że wszyscy mają jakiś udział we władzy. Rabo dowodzi natomiast, iż część co �294 RECENZJE I OMÓWIENIA najmniej biurokracji po prostu ciągnie zyski z owych „usług" na rzecz kłientów-obywateli. Wyzyskiwacze eksploatując pozbawione wpływu grupy ludności równocześnie wytwarzają w umysłach swoich ofiar poczucie satysfakcji, ż e ludzie zaradni, mimo iż skromni i ubodzy, poprzez „ s w o i c h " odgrywają w życiu kraju wcale niepoślednią rolę. U k ł a d y typu popierającej się nawzajem kliki oraz typu patron klient rozbijają solidarność społeczności wyzyskiwanych. Nie są to bynajmniej formy epoki minionej, mimo że w przeszłości Bliski Wschód znał je dobrze. Obecnie kanałami nowoczesnej biurokracji centralistycznej przenikają do wszystkich z a k a m a r k ó w życia publicznego, przejmują dawne formy szczepowej i modyfikując je gubernatora prowincji, który posługują korzystając się nimi dla z przyjaźni własnych głowy celów. państwa lojalności Rabo opisuje na swoim obszarze stał się wkrótce patronem tradycyjnych szeików. Korzystał z ich systemu lojalności plemiennych, ale równocześnie zręcznie posługiwał się n o w o c z e s n ą administracją p a ń s t w o w ą , rzystał z politycznych k a n a ł ó w człowiekiem rządzącej partii w prowincji. Wobec stolicy był n i e z a w o d n ą czasach rewolty bractwa m u z u ł m a ń s k i e g o . rolę jedynego ich rzecznika u władzy, Baath. Wkrótce a także ko­ też stał się najbogatszym podporą władzy w burzliwych Wobec m i e s z k a ń c ó w prowincji Raqqa bez którego pośrednictwa odgrywał nic się nie da załatwić. W p o s ł o w i u dowiadujemy się o odejściu tego dygnitarza, ku uciesze dotychczas poniżanych przez niego p o l i t y k ó w lokalnych, lecz przecież na tym nie koniec. Inną interesującą fenomenu sprawą kulturowego. prezentowaną nam przez Rabo jest problem C z y m jest rozwój w rozważaniach teoretyków rozwoju jako euroamerykańskich różnych epok? C z y m natomiast w praktyce działania nowoczesnych elit władzy w Świecie? C o wreszcie oznacza on dla zwykłych obywateli rozwijających recepty na znajdują opinii rozwój posłuch zarówno którym Świecie? „rozwoju władz, by Ale także władzy mają w ogóle chciały Trzecim się? C z y przez Zachód ochotę polityki rozwojowej, jak i własnych W wypadku Syrii istotnie p o w a ż n i e i próby zerowego" proponowane C z y elity zagranicznych teoretyków ten rozwój obiecują? ze strony Eufratu. lub też propozycje w Trzecim państw zasięgać obywateli, Rabo nie dostrzega jakichkolwiek oznak pytać się o opinie mieszkańców konsultacji z zagranicznymi ekspertami, jakże basenu licznymi, nie dawały jednoznacznych odpowiedzi. Zresztą same władze w Damaszku nie zawsze dokładnie wiedzą, czy ich celem jest rozwój ekonomiczny, czy też osiąganie doraźnych c e l ó w politycznych nawet za cenę zwolnienia tempa realizacji projektu rolnego. T a k np. p o c z ą t k o w o zakładano sieć eksperymentalnych wsi rolniczych, w których na nadzielonych polach mieli g o s p o d a r o w a ć indywidualni rolnicy pod opieką a g r o n o m ó w . W pewnej chwili G A D E B by owe wsie zmienić w państwowe gospodarstwa pilotowe, otrzymał polecenie, na których mieli pracować najemnicy rolni. S p o w o d o w a ł o to napływ zupełnie odmiennego elementu ludzkiego do owych gospodarstw, płynność kadr i brak z a a n g a ż o w a n i a w w y k o n y w a n ą pracę ze strony najemników. R ó w n o c z e ś n i e pilotowym farmom, mającym pierwotnie w y p r ó b o w y w a ć nowe rodzaje roślin uprawnych i nowoczesne zabiegi hodowlane na obszarach projektowych, narzucono sztywne zadania produkcyjne. Kierujący nimi agronomowie byli raczej rozliczani z ilości wyproduko­ wanych p ł o d ó w rolnych niż z nowych d o ś w i a d c z e ń polowych. Rozbudowany aparat biurokratyczny G A D E B spętany był m n ó s t w e m przepisów zniechęca­ jących jego personel o niechętnym zwierzchników. inicjatywy i nowatorstwa. co zdolniejszych się, że G A D E B ich krewni, zasiadający w Związku wieśniacy można bezkarnie wypasali swe zwierzęta Rabo w wielu i energiczniejszych L u d n o ś ć miejscowa, szczególnie szybko zorientowała stad owiec do traktowaniu wyzyskiwać angażowani do miejscach inżynierów do robót własnych celów. na poletkach doświadczalnych R o l n i k ó w lub piastujący g o d n o ś c i wspomina przez swoich polowych, Właściciele lucerny, gdyż w Baath, tuszowali te nadużycia. Chłopi po staremu traktują zatem G A D E B jako część obcej siły polityczno-policyjnej, która z natury jest niebezpieczna i opresyjna. ale da się obłaskawić pod warunkiem, że się ma właściwe dojścia do odpowiednich ludzi. Mieszczanie z Raqqa na które sami liczyli, Drażnią ich ci są rozczarowani, bo najatrakcyjniejsze posady w nowej agencji, obsadzane są przez ludzi z wielkich miast, z Damaszku i Aleppo. przybysze, ich dobrobyt i władza. Ale przybysze-eksperci, wykształceni �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 295 Syryjczycy z wielkich o ś r o d k ó w , są także rozczarowani. Drażni ich prymitywizm i niechęć tuziemców, nazywanych przez nich pogardliwie „pastuchami owiec". Złości ich także biuro­ kratyczny system działania G A D E B i ociężałość tej machiny. Czują się w niej bezsilni, mimo że l u d n o ś ć miejscowa widzi w przybyszach wszechwładną, lecz leniwą i s k o r u m p o w a n ą elitę. Zagraniczni specjaliści utyskują wreszcie na nieudolnych i zbiurokratyzowanych techników i urzędników syryjskich z G A D E B . C i ostatni d o w o d z ą , że wielu usterkom realizacyjnym m o ż n a byłoby zapobiec, gdyby zagraniczni doradcy i eksperci sumienniej wykonywali swoje ekspertyzy. Obecnie, zdaniem Syryjczyków, stanowią oni nietykalną, uprzywilejowaną kastę, która rządzi się własnymi prawami w wydzielonych enklawach projektowych. W sumie zatem, wszystkie opisywane grupy realizatorów zagospodarowania rolniczego basenu Eufratu są niezadowolone z e f e k t ó w przedsięwzięcia i oskarżają się nawzajem. Nie ma mowy o zbliżeniu i współdziałaniu. Annika Rabo widzi przyczyny takiego stanu rzeczy w lekceważeniu roli czynnika ludzkiego i w centralistycznym paternalizmie państwa, a także poniekąd w słabości elity władzy, która zmuszona jest do r z ą d ó w arbitralnych, wydających chaotyczne dyrektywy i usiłujących nieraz zyskać sobie p o p u l a r n o ś ć za wszelką cenę. Przy niewątpliwym wzroście stopy życiowej tego regionu i rozwoju ludność traktuje władze nieufnie, niechętnie, z lękiem, korzystając zarazem z pozytywnych o w o c ó w , jakie dało prowincji zainstalowanie G A D E B właśnie tutaj. Studium Anniki Rabo jest jednak o wiele bogatsze w treść niż by to wynikało z dotychczasowego o m ó w i e n i a . Etnograf, który nie interesuje się akurat ani mechanizmem władzy państwa bliskowschodniego, ani kulturowymi efektami projektów rozwojowych znajdzie w rozprawie o mieszkańcach miast, c h ł o p a c h i ekspertach p a ń s t w o w y c h p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Syrii m n ó s t w o interesujących materiałów na temat najnowszego oblicza prowincji na Bliskim Wschodzie. Rabo odcina się we wstępie od tych a n t r o p o l o g ó w , którzy pomijają etnograficzne realia życia codziennego jako nudne opisy nie w n o s z ą c e niczego do analiz kulturowych. Czytelnik polski, izolowany od g ł ó w n e g o nurtu światowej literatury etnograficznej, z uczuciem frustracji czyta niejednokrotnie zagraniczne studia na temat j a k i e g o ś kraju, z których nie dowiaduje się niczego o kulturze jego m i e s z k a ń c ó w poza garścią danych encyklopedycznych, gdyż cudzoziemski badacz zafascynował się bez reszty j a k i m ś s p o ł e c z n y m czy politycznym fenomenem s z c z e g ó ł o w y m , który trzeba przyznać opisał po mistrzowsku. Trudno tu jednak winić obcych uczonych, dysponujących obszerną literaturą współczesną przedmiotu; nie muszą oni przy okazji prezentacji swoich analiz s z c z e g ó ł o w y c h d a w a ć wstępu ogólnoetnograficznego. Nam jednak w Polsce brak nieraz wiedzy natury zupełnie elementarnej o aktualnym obliczu życia obcych l u d ó w , które znamy na o g ó ł z dawnych o p i s ó w etnograficznych, liczących sobie po 30 czy nawet 70 lat. K s i ą ż k a Rabo jest zatem dla nas szczególnie cenna, bo m ó w i co działo się w życiu Syrii u progu lat osiemdziesiątych i jaki wówczas był o g ó l n y kierunek przemian kulturowych na wsi oraz w m a ł y m , lecz rozrastającym się mieście. Po wstępnych dwu rozdziałach w trzecim Annika Rabo zajmuje się s z c z e g ó ł o w o życiem wioski pustynnej Sabgha, posiadającej stare tradycje ekstensywnej gospodarki pasterskiej na stepach i zupełnie m ł o d e tradycje rolnicze. Charakteryzuje sytuację kobiet wiejskich i ich rolę e k o n o m i c z n ą jako siły roboczej. Daje wgląd w manipulacje prywatnych przed­ siębiorców rolnych, w ustrój rolny i zagadnienia własności ziemi. W opisie cyklu prac polowych zapoznaje nas z życiem i funkcją kulturową sezonowego obozowiska pasterskiego, a następnie analizuje rolę upraw bawełny w życiu zagrody wieśniaka. Dowiadujemy się o aspiracjach gospodarczych rolników, dążności do posiadania maszyn rolniczych, furgonetek lub przynajmniej motocyklowych p o j a z d ó w dostawczych. Stykamy się z problemem emigracji zarobkowych do bogatych krajów naftowych Zatoki Perskiej, która jednak staje się coraz trudniejsza. Praca w Zatoce Perskiej wydaje się również i dla m ł o d y c h mieszczan z Raqqa wyjściem z finansowego impasu, lecz rządy tamtejszych państw coraz niechętniej udzielają zezwoleń na przyjazdy zarobkowe swoim arabskim pobratymcom z mniej gospodarczo rozwiniętych krajów. Rabo kreśli dalej stosunek w i e ś n i a k ó w do oświaty i przesadne nadzieje z nią związane. Bardzo interesująca jest analiza p o g l ą d ó w społeczeństwa wiejskiego na �RECENZJE I OMÓWIENIA 296 szaraf (honor) i fakt przynależności społeczności wiejskie należały do wspólnot plemienno-rodowych. do grup znajdujących tradycyjnej drabiny społecznej i nie zaliczały się od się do Opisywane przez w i e k ó w na niskich szczeblach wpływowych wspólnot plemiennych. Reszta m i e s z k a ń c ó w pogardliwie nazywała ich pastuchami, owczarzami, z którymi się nikt nie liczył. C h ł o p s t w o to jednak usiłuje k u l t y w o w a ć tradycje „człowieka honoru", wolnego, rycerskiego Beduina, przy niezliczonych odstępstwach od tego kodeksu w życiu codziennym. U s t ę p s t w a i świadczenia na rzecz lokalnych policjantów czy datki w naturze dla wiejskiego nauczyciela chętnie tłumaczy się gościnnością, szlachetnością, hojnością. B y ć pasterzem liczy się w opinii właściciel wieśniaków. pola jest B y ć rolnikiem, fellahem — l i c z y tylko organizatorem produkcji, a się także, prace pod manualne warunkiem, iż wykonują najęci wyrobnicy. Niemniej ciekawe obserwacje etnograficzne zawdzięczamy Rabo z m a ł e g o miasta Raqqa, szczególnie ze środowiska zasiedziałych w nim mieszczan, którzy z niechęcią spoglądają na roje p r z y b y s z ó w ze wsi i wielkich miast. I tu r ó w n i e ż formalnie liczy się przynależność do poszczególnych klanu, mówi w s p ó l n o t rodowych, zalecane są małżeństwa w obrębie się o idealnej solidarności rodowców. Annika Rabo mieszczańskiego równocześnie podaje przykłady procesu rozpadu tego systemu, ustępującego rozwarstwieniu ekonomicznemu. Bogaci łączą się z bogatymi lub posiadającymi wpływy w życiu publicznym. Podobnie jak we wsi także i wśród mieszczan formalnie obowiązują rodzinnym i zawodowym. Ale m ł o d z i zasady honorowego p o s t ę p o w a n i a przyznają, że idealny, dziś szans wobec brutalnej konkurencji p r z y b y s z ó w honorowy z zewnątrz. T a k więc w życiu kupiec nie odstępstwa ma od honorowych, rodowych norm mieszczańskich tłumaczy się złym wpływem p r z y b y s z ó w z Aleppo i Damaszku, przede wszystkim pracujących rdzennym pytają mieszkańcom rozgoryczeni Raqqa. absolwenci „Któż szkół w GADEB. lepiej od nas i uniwersytetów Oni to zajmują zna po potrzeby powrocie Ale tak naprawdę to mieszczańskie ś r o d o w i s k o prowincjonalnego posady naszego należne regionu?" w rodzinne Raqqa nie zawsze strony. kwali­ fikacjami dorasta do potrzeb G A D E B . Hierarchia miasteczka wyraża się w systemie ceremo­ nialnych odwiedzin wzajemnych. K t o do kogo przychodzi, jak często, kto się z kim przyjaźni — oto cała sieć zasad, wedle których winien p o s t ę p o w a ć człowiek honoru. Cały czwarty rozdział p o ś w i ę c o n y życiu mieszczan z Raqqa jest dla etnografa bezcennym materiałem, g d y ż w s p o s ó b rzeczowy odmitologizowuje m n ó s t w o zagadnień etnografii współ­ czesnych miast bliskowschodnich. Annika Rabo obok zagadnień gospodarczych wiele miejsca p o ś w i ę c a rozwarstwieniu mieszczaństwa, ideologii, obyczajom, tradycji „starej" i tej, którą się dziś ś w i a d o m i e wprowadza. Relacje R a b o na temat pozycji i roli wykształconych m ł o d y c h kobiet niezamężnych, grup z a w o d ó w , jakie są dla dzisiejszej Syryjki uznane za „przyzwoite", i szybkiego procesu emancypacyjnego są prawdziwą rewelacją dla wszystkich, którzy interesują się z m i a n ą kulturową w społeczeństwach muzułmańskich. Piąty rozdział przedstawia świat ekspertów, inżynierów i administratorów G A D E B od strony ich marzeń, aspiracji i r o z c z a r o w a ń . Analizuje ich ś r o d o w i s k o rodzinne, lękliwą d b a ł o ś ć o „dobrą opinię" swoich małżonek, ewolucję nastrojów, od patriotycznego entuzjazmu po biurokratyczną rutynę. Szósty i s i ó d m y omawiają zagadnienia polityczne, które są tematem w i o d ą c y m c a ł e g o studium. Autorka szwedzka daje na k o ń c u bibliografię liczącą 118 pozycji, wydanych g ł ó w n i e w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, a także mały słowniczek najczęściej używanych terminów arabskich. C a ł o ś ć utrzymana jest w spokojnym, rzeczowym, chwilami trochę chyba zbyt beznamiętnym tonie. Z charakterystyczną dla S z w e d ó w powściągliwością autorka stara się f o r m u ł o w a ć sądy ostrożnie, a nawet chwilami j a k gdyby p o w s t r z y m y w a ł a się od d o ś ć oczywistych dla czytel­ nika (może polskiego czytelnika) konluzji. R a z i ć także musi używanie wobec Syrii terminu welfare state u kogoś, kto wzrastał w typowym zachodnim „państwie opiekuńczym", jakim jest Szwecja. Deklarowanie powszechnego dobrobytu i szczęścia jest udziałem wszystkich elit rządzących Trzeciego Świata, w tym naturalnie także i elity w Syrii, lecz dla pojęcia welfare state mamy j u ż chyba wypracowane pewne kryteria. Szkoda również, ż e autorka nie zajęła się rolą religii muzułmańskiej w aspekcie polityki rozwojowej i w o g ó l e czynnik �297 RECENZJE I OMÓWIENIA religijny został w rozważaniach Rabo potraktowany marginesowo, podczas gdy w rzeczywistości idee fundamentalistyczne na Bliskim Wschodzie nadają swoistej barwy coraz to nowym dziedzinom życia publiczngo tego regionu. Jasny, precyzyjny w y w ó d autorki jak gdyby stawał się mniej klarowny w k o ń c o w y c h rozdziałach. Pojawiają się w nich powtórzenia. Metodycznie m o c n ą stroną są w celach dokumentacyjnych przytaczane wypowiedzi rozmaitych informatorów, bardzo trafnie dobrane do toku rozważań. Staranny druk i d o s k o n a ł y papier ułatwiają lekturę dzieła. Szkoda, iż w paru miejscach nie usunięto drobnych nie­ d o k ł a d n o ś c i i o m y ł e k redakcyjnych, j a k np. w wypadku daty działalności Ibn Chalduna. Praca została wydrukowana po angielsku, jak zresztą poprzednie rozprawy antropologiczno-etnograficzne z tej serii wydawanej przez Instytut Antropologii Społecznej uniwersytetu w Sztokholmie. Tłumaczenie zostało — jak w poprzednich wypadkach — skontrolowane przez rodowitych A n g l i k ó w pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Szwedzcy antropolodzy konsekwentnie dbają o upowszechnianie swoich w y n i k ó w badawczych na całym świecie. Spośród 15 monografii wydanych między rokiem 1974 a 1986 przez ten ośrodek, i z reguły stanowiących efekty b a d a ń terenowych, dwie dotyczą indiańskich rezerwatów w Kanadzie, dwie inne traktują 0 problemach zaobserwowanych w północnej Kenii i uzupełnia je nadto rozprawa o tradycyjnej ekonomice pasterzy afrykańskiej sawanny. Po jednej przypada na Wyspy Dziewicze, Nepal, Jemen P ó ł n o c n y , Syrię, G a m b i ę i K o l u m b i ę . Cztery traktują o sprawach rozgrywających się we współczesnej Szewcji, lecz tylko jedna z owych trzech monografii omawia problemy rodowitych S z w e d ó w . Z p o z o s t a ł y c h bowiem jedna m ó w i o imigrantach asyryjskich z Turcji 1 Syrii oraz Iraku, druga zajmuje się mieszkającymi pod Sztokholmem imigrantami tureckimi, a trzecia traktuje o szwedzkich Lapończykach. Dzięki konsekwentnemu wydawaniu swoich prac w jednym z j ę z y k ó w światowych szwedzcy antropolodzy i etnografowie są czytywani i cytowani także i poza swoim krajem. Monografie serii sztokholmskiej zasługują na uwagę polskich e t n o g r a f ó w jako źródło cennych materiałów i jako przykład umiejętnego upowszechniania swoich osiągnięć naukowych. Leszek E D M U N D L E A C H , Culture and Communication. An Introduction to the use of structural Dzięgiel The logic by which symbols are connected. analysis in social anthropology, Cambridge University Press, 1985 „Obecnie z a r ó w n o w Wielkiej Brytanii, jak i w U S A większość a n t r o p o l o g ó w społecznych u w a ż a się za « f u n k c j o n a l i s t ó w » , tj. najogólniej rzecz biorąc za k o n t y n u a t o r ó w stylu pracy i tradycji Malinowskiego. W przeciwieństwie do nich Claude Lévi-Strauss jest antropologiem s p o ł e c z n y m k o n t y n u u j ą c y m tradycje, lecz nie styl pracy Frazera. N a j w y ż s z y m celem, jaki sobie stawia, jest raczej poznanie prawd dotyczących ludzkiej myśli n i ż poznanie f a k t ó w dotyczących organizacji p o s z c z e g ó l n y c h społeczeństw czy klas społecznych. Jest to różnica zasadnicza" (Leach 1973, s. 6). E. Leach, z którego książki pochodzą cytowane słowa, należy do najwybitniejszych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich starszego pokolenia. Urodził się w 1910 r. w rodzinie należącej do klasy średniej. Studia politechniczne u k o ń c z y ł w Cambridge uzyskując stopień inżyniera, potem w latach trzydziestych zmienił zainteresowania i wstąpił do London School of Economics, gdzie studiował antropologię pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego. W 1938 r. prowadził badania wśród K u r d ó w , w 1939 przebywał w Birmie badając K a c z i n ó w . Po wojnie p r z y g o t o w a ł dysertację d o k t o r s k ą opartą głównie na pracach publikowanych, g d y ż materiały zaginęły London mu w czasie wojny. Z a czasów Firtha był docentem w terenowe School of Economics, w 1953 przeszedł do Cambridge, gdzie został w y k ł a d o w c ą , a później rektorem Kings Collegu. W 1972 r. mianowano go profesorem (za: Kuper 1987, s. 203). Już pierwsza praca Leacha, Social and Economic Organization of Rowanduz Kurds, �298 RECENZJE I OMÓWIENIA która ukazaia się w 1940 г., byla zapowiedzią W tej krótkiej rozprawie zawarł on bowiem nowych treści w antropologii krytykę statycznego modelu brytyjskiej. funkcjonalnego, wypowiadając m. in. następujące charakterystyczne zdania: „nigdy nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z normą kulturową, w rzeczywistości sama norma istnieje jedynie jako stan napięcia p o m i ę d z y sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami". „Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a p o s z u k i w a ć w reakcjach jednostek na ich z r ó ż n i c o w a n e interesy ekonomiczne i polityczne" (Kuper W 1987, s. 204). 1954 r. ukazała się nader interesująca Systems of Highland Burma, gdzie i najbardziej znana praca Leacha rozwija zapowiedziane w poprzedniej Political pracy wątki, stwierdzając m. in., że r ó w n o w a g a systemu m o ż e b y ć traktowana jedynie jako pewien model przyjęty do c e l ó w analizy, któremu jednak rzeczywistość nigdy nie odpowiada całkowicie. O b s e r w o w a ć tu bowiem zawsze m o ż n a współgranie przeciwstawnych interesów i sprzeczności, które są źródłem zmiany społecznej. W każdym systemie tkwi w zarodku jego przeciwieństwo, a do zmiany przyczyniają się zwłaszcza jednostki rywalizujące o władzę. Wykazał to na przykładzie s y s t e m ó w politycznych K a s z i n ó w : gumalo. gumsa i państwa Szan. Leach W typie gumsa składającym się z sześciu powiązanych lineaży zasada symetrii p o ł ą c z o n a jest z zasadą hierarchii. W procesie rozpadu lineażu trzeba w pewnym momencie zrezygnować z pokrewieństwa na rzecz hierarchii i traktować pewną część swoich krewnych j a k o n i e w o l n i k ó w . Należy więc d o k o n a ć wyboru p o m i ę d z y zasadą hierarchii i pokrewieństwa. Ukazując różnice p o m i ę d z y systemami pokrewieństwa wskazał dalej, że dotyczą one raczej „porządku idealnego", a nie „rzeczywistości prowadził (Kuper empirycznej". Leach swoją Do analizę, końca czy jednak na nie poziomie bylo wiadome, ideologii czy na jakim poziomie rzeczywistego działania 1987, s. 209). Naczelny problem, jaki wyłania się w propagowanej przez Leacha analizie strukturalnej, sprowadza się do odkrycia m e c h a n i z m ó w logicznych ujawniających sposób, w jaki tworzą koncepcje w umyśle, w sferze idei i odnoszą je następnie do zewnętrznej, ludzie obserwo­ wanej rzeczywistości. Jaki stopień realności m o ż e m y przypisać owym operacjom i czy są one niezależne od p r z e d m i o t ó w zewnętrznych? Jak wiadomo problem ten jest rozwiązywany dwojako. D e Saussure i jego europejscy kontynuatorzy w j ę z y k o z n a w s t w i e mieli tendencję do przyjmo­ wania ekstremalnie racjonalistycznego stanowiska i ignorowania p r z e d m i o t ó w zewnętrznych. Jest to oczywiście zniekształcenie analogiczne do tego, jakie przyjmowali pozytywiści traktując wszystkie fakty oraz rzeczy istniejące obiektywnie i niezależnie od naszego umysłu. D l a Leacha metoda Lévi-Straussa była znakomitym narzędziem analizy s y s t e m ó w idealnych. Nigdy jednak przystawały w przeciwieństwie do Lévi-Straussa dokładnie do obserwowanych nie uważał, aby te struktury idealne statycznych wzorów zachowania. (Kuper 1987, s. 215). Strukturalizm Lévi-Straussa przeniknął wpływy zaznaczyły się najwyraźniej do Wielkiej Brytanii j u ż w p o ł . X X w. w latach sześćdziesiątych. Leach. Needham i Jego Mary Douglas to trzy nazwiska głównych szermierzy sławy Lévi-Straussa, jakkolwiek neostrukturalizm brytyjski był zawsze w dużej mierze krytyczny. W 1970 r. Mary Douglas pisała: „ N i g d y nie powinno się p o z w o l i ć na prowadzenie analizy zwartego systemu kategorii m y ś l o w y c h , która by nie miała ewidentnego odniesienia do życia s p o ł e c z n e g o ludzi myślących w tych kategoriach" (cyt. z a : Kuper 1987, s. 240). W gruncie rzeczy więc większość strukturalistycznie zorientowanych a n t r o p o l o g ó w brytyjskich pozostała wierna tradycji klasycznego funkcjo- nalizmu. Jest on bowiem bliższy społecznej i emocjonalnej stronie życia, ukazując żywego człowieka, ś w i a d o m i e kształtującego swoją rzeczywistość. Niemniej Lévi-Strauss oddziałał nowego spojrzenia na kulturę jako s y s t e m ó w myślenia. twórczo na a n t r o p o l o g ó w na system skłaniając komunikacji i do W swojej doskonałej pracy Culture and ich do podjęcia Communication przyjęcia problematyki Leach pisze: „ T y m c z a s e m moja ogólna teza jest nam bliska i znana: kultura komunikuje. Z ł o ż o n a współ­ z a l e ż n o ś ć wydarzeń kulturowych sama w sobie przekazuje informacje tym, którzy uczestniczą w tych wydarzeniach. Przyjmując tę tezę m ó j g ł ó w n y cel sprowadza się do ukazania sy­ stematycznej procedury, przy pomocy której antropolog prowadzący obserwację uczestniczącą �RECENZJE 299 1 OMÓWIENIA m o ż e rozszyfrować informacje zawarte w z i o ż o n y c h całościach, jakie obserwuje" s. 2). Z a ­ danie to Leach znakomicie wypełnia. W ujęciu Lévi-Straussa strukturalizm jest metodą dzonych (a więc natury psycho-biologicznej) badania głębokich, ukrytych i wro­ struktur rządzących ludzkim umysłem. Jest to n i e ś w i a d o m a działalność umysłu, funkcjonująca u wszystkich ludzi na tych samych zasadach. Lévi-Strauss poszukuje więc uniwersaliów. Są to pewne mechanizmy logiczne, określające s p o s ó b tworzenia się koncepcji w ludzkich umysłach. Ich celem jest p o r z ą d k o w a n i e otaczającej rzeczywistości. Odkrycie tego sposobu nie jest rzeczą łatwą. Konieczne jest do tego najpierw znalezienie odpowiednich reguł transformacji, czyli reguł ich przenoszenia z jednego układu w drugi. Istnieje oczywiście wiele płaszczyzn w jednych dziedzinach dokonuje takiej transformacji, niemniej u w a ż a się, że się ona łatwiej niż w innych. Dlatego Lévi-Strauss pre­ feruje sztukę, język, a szczególnie mit. N a gruncie strukturalizmu d o k o n a ł o się rozszerzenie pojęcia znaku i znaczenia. Nie jest to znaczenie rozumiane psychologicznie, dla k o g o ś : nadawcy łub odbiorcy. „ D l a strukturalisty o znaczeniu o k r e ś l o n e g o znaku decyduje nie intencja m ó ­ wiącego, ani kontekst wypowiedzi, lecz pozycja, jaką zajmuje znak w systemie, do którego należy" (Rosner 1984, s. 71). Znaki j ę z y k o w e i niewerbalne nie posiadają znaczenia jako izolaty, lecz jedynie jako elementy systemu. Leach pisze: „dwa kluczowe punkty są tu na­ stępujące [1] znaki nie zdarzają się w izolacji, znak jest zawsze częścią zespołu przeciw­ stawnych z n a k ó w , które funkcjonują w ramach specyficznego kulturowego kontekstu, [2] znak tylko wtedy przekazuje informacje, gdy jest p o ł ą c z o n y z innymi znakami i symbolami na­ leżącymi do tego samego kontekstu". I dalej: „najbardziej o g ó l n ą tezą, jaką tu stawiamy jest ta, że symbole występują w zespołach i że znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h symboli m o ż e b y ć odczytane nie w samym symbolu jako takim, ale jedynie poprzez przeciwstawienie go in­ nym symbolom" (s. 13 i 59). U podstaw języka, podobnie j a k działań społecznych, leżą bowiem działający ludzie sobie nie uświadamiają. struktury, których Kultury społeczeństw ludzkich różnią się między sobą tak j a k gramatyki p o s z c z e g ó l n y c h j ę z y k ó w . Niezależnie jednak od tych różnic wszystkie kultury mają jakąś głęboką, podstawową strukturę, której Lévi-Strauss właśnie poszukuje. Wysunął on hipotezę, że podstawowe myślenie u ludzi dokonuje się na bazie zasad rzenia par binarnych opozycji: dzień noc, czarny Dualizm ten ukazuje się w powierzchniowych biały, życie- śmierć, strukturach na różne duch sposoby, two­ ciało ale jest etc. to zawsze dzielenie świata na przeciwstawne elementy, których znaczenie zależy od tego co jest przeciwstawiane czemu. Jedno przeciwstawienie m o ż e b y ć wyrażone za p o m o c ą innego. Leach podaje przykład, że ubierając pannę m ł o d ą w białą suknię i w biały welon, a wdowę w czarną suknię i czarny welon, wykorzystujemy opozycję biały/czarny nie tylko, aby wy­ razić przeciwstawienie panna m ł o d a / w d o w a , ale również d o b r o / z ł o , szczęśliwy/smutny, czysty/ skalany (s. 19). D l a umysłu wszystkich ludzi charakterystyczne jest dążenie do p o r z ą d k o w a n i a zjawisk i ich klasyfikacji. Bardzo ważną cechą tego procesu jest, j a k pisze niszczenie ciągłości przestrzeni i czasu i dzielenie że ś r o d o w i s k o podzielonych nasze składa się z niezliczonej na odrębne klasy opatrzone liczby odrębnych osobnymi to odbywa się zgodnie z zasadami, według których Leach (1985, go na odcinki, dzięki czemu s. 22), uważamy, p r z e d m i o t ó w i wydarzeń, nazwami. I co więcej, j a k sobie wyobrażamy porządkowanie uporządkowana jest natura. Klasycznego przykładu dostarcza tutaj totemizm, który jest w pierwszym rzędzie systemem społecznej klasyfikacji. Wierzenia totemistyczne wiążą się z kultem g a t u n k ó w roślin­ nych i zwierzęcych opartym na wierze, że p o s z c z e g ó l n e grupy ludzkie w y w o d z ą swój r o d o w ó d właśnie od tych roślin i zwierząt, które stają się totemem tej grupy. Wierzenia te łączą się z o c h r o n ą tych g a t u n k ó w i szeregiem praktyk magicznych, które mają na celu pomno­ żenie gatunku. C o jednak faktycznie kryje się za tymi wierzeniami? Podążając za Leachem m o ż e m y o d t w o r z y ć zespół następujących „logicznych" kondensacji, jakich dokonuje Australijczyk w swoim u m y ś l e : 1) koncepcja w s t ę p n a : „wszyscy jesteśmy c z ł o n k a m i jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż pochodzimy od w s p ó l n e g o przodka"; 2) „oni wszyscy są członkami jednej grupy społecznej, p o n i e w a ż p o c h o d z ą od w s p ó l n e g o przodka"; 3) „te białe ptaki to Orły, te czarne �300 RECENZJE I OMÓWIENIA ptaki to K r u k i " — to klasyfikacja dokonana w oparciu o obserwację Natury; 4) „ M y różnimy się od nich, tak jak Orły różnią się od K r u k ó w " - to prosta metafora; 5) „ M y różnimy się od nich, p o n i e w a ż ich pierwszy przodek był Orłem, podczas gdy nasz pierwszy przodek był Krukiem" — jest to logiczna kondensacja twierdzeń 1-4 (Leach 1985, s. 40). Przykład ten ilustruje s p o s ó b rozszyfrowywania kodu zawartego w poszczególnych pod­ systemach kulturowych, które powinno s t a n o w i ć jedno z g ł ó w n y c h zadań antropologa społecz­ nego. Wstępna teza Leacha była, j a k j u ż podkreśliłam, następująca: kultura komunikuje. Dzia­ łania, dzięki którym ludzie k o m u n i k u j ą się, są ekspresyjne i przeciwstawiane naturalnym c z y n n o ś c i o m biologicznym ludzkiego organizmu oraz działaniom technicznym. Działania ekspre­ syjne to te, „które albo po prostu m ó w i ą c o ś o stanie świata takim jakim on jest, albo inaczej, zmierzają do zmiany jego znaczenia przez dostarczenie wyjaśnienień metafizycznych" (s. 9). D z i a ł a n i a ekspresyjne m o ż n a klasyfikować j a k o : sygnały, znaki i symbole. Leacha jest nadanie tym trzem powszechnie u ż y w a n y m terminom wyraźnie Zasługą sprecyzowanego znaczenia. Przyjmuje on wstępne założenie, że wszystkie niewerbalne wymiary kultury, np. style ubierania się, rozplanowanie wioski, architektura, meble, ż y w n o ś ć , przyrządzanie po­ siłków, muzyka, taniec itp., zorganizowane są we wzory, tak jak dźwięki, s ł o w a i zdania w języku. Jego zdaniem m o ż n a równie zasadnie m ó w i ć o regułach ubrań, j a k o regułach gramatycznych rządzących wyrażeniami rządzących noszeniem mowy. Przekazy informacji, jakie odbieramy za p o m o c ą różnych z m y s ł ó w , m o ż e m y ł a t w o przekształcić jedne w drugie. T o co słyszymy, daje się przedstawić w postaci o b r a z ó w wizualnych. Tekst m ó w i o n y przekształcić w pisany, wizualny zapis utworu muzycznego muzyk przetwarza w można dźwięki oraz ruchy ramion, ust i p a l c ó w (s. 11). Leach stawia tezę, że wszystkie rodzaje postrzegania zmysłowego muszą „logicznego" przebiegać mechanizmu, według który tego pozwala samego kodu. przekształcać Musi obrazy istnieć pewien wzrokowe w rodzaj dźwiękowe, dotykowe lub zapachowe. N a l e ż y jednak pamiętać, że istnieje jedynie przybliżone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y porozumiewaniem się za p o m o c ą języka m ó w i o n e g o albo pisanego a przekazywaniem informacji poprzez zachowania niewerbalne. N a przykład, gdy tworzymy symbole w snach lub poezji czy też nowe konwencje nie będą one przekazywały w inny s p o s ó b . Natomiast żadnych niewerbalnego zachowania, możemy informacji, o ile nie zostaną b y ć pewni, że dodatkowo wyjaśnione budując nowe zdania w ojczystym języku m o ż e m y oczekiwać, że zostaniemy natychmiast zrozumiani przez swoje audytorium. Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę komunikowania przyjmuje Leach tzw. „wydarzenie komuniku­ jące", tzn. gdy A przekazuje jakieś informacje na temat B . Związki p o m i ę d z y przekazującą informację j e d n o s t k ą metaforyczne A a informacją В mogą b y ć automatyczne (sygnały), (symbole) lub metonimiczne (znaki). Kluczowe rozróżnienie terminologiczne, jakie proponuje Leach, to rozróżnienie między s y g n a ł e m i o z n a k ą . S y g n a ł zachodzi wówczas, gdy związek między A i В jest mechaniczny i automatyczny, np. widok pożywienia wywołuje w z m o ż o n e wydzielanie śliny; uczucie pragnienia zmusza mnie do natychmiastowego u psa poszuki­ wania c z e g o ś do picia. O z n a k a zachodzi wtedy, gdy A wskazuje na B , ale p o m i ę d z y A i В nie ma ż a d n e g o związku przyczynowo-skutkowego. opisowy i jest arbitralnie ustalony z n a c z e n i a (signa) i o z n a k i „dym ludzkiego W jest wskaźnikiem danej wyboru. Oznaki ognia", ale symbolu Oznaki dzielą związek pomiędzy naturalne dotyczą są uznawane wyboru. Znaczenia z kolei m o g ą wypadku Związek p o m i ę d z y A i В ma charakter kulturze. się z kolei na n a t u r a l n e . Znaczenia to wszystkie związki dokonywane na zasadzie arbitralnego ludzkiego np. w za oznaki z w i ą z k ó w naturalnych, również na być dalej podzielone na s y m b o l e A i В jest metaforyczny, np. zasadzie i gdy znaki. x, y, z w równaniu algebraicznym oznaczają odpowiednio cenę sera, masła i chleba lub gdy korona jest u ż y w a n a jako marka piwa czy też gdy wąż w R a j u jest symbolem zła. We wszystkich przykładach A i В p o c h o d z ą z różnych k o n t e k s t ó w kulturowych i związek p o m i ę d z y nimi jest metaforyczny, całkowicie arbitralnie ustalony. Natomiast ze znakami mamy do czynienia w ó w c z a s , gdy p o m i ę d z y A i В zachodzi rzeczywiście j a k i ś wewnętrzny związek; chociaż �RECENZJE I OMÓWIENIA 301 jest on też kulturową konwencją. Niemniej A i В p o c h o d z ą z tego samego kontekstu kulturowego i związek p o m i ę d z y nimi jest metonimiczny, np. korona jest znakiem władzy królewskiej, mitra jest znakiem biskupa etc. Rozróżnienie pomiędzy metaforą a metonimia pochodzi od Jakobsona. Lévi-Strauss dla oznaczenia tych z w i ą z k ó w używał terminów „paradygmatyczny" i „syntagmatyczny". Podobne rozróżnienie spotykamy w muzyce, gdzie harmonia jest przeciwstawiana melodii. W przybliżeniu mamy tu następujące ekwiwalencje: S y m b o l / Z n a k — M e t á f o r a / M e t o n i m i a ^ = Związek p a r a d y g m a t y c z n y / Ł a ń c u c h syntagmatyczny = Harmonia/Melodia (s. 9-16). Związki metaforyczne i metonimiczne są c z ę s t o ze sobą przemieszane i znaczenie nierzadko zależy od transformacji z jednego typu do drugiego i na odwrót. Lévi-Strauss ukazał to na przykładzie mitu. Rozbija on najpierw syntagmatyczny łańcuch całej mitycznej historii na sekwencje pojedynczych e p i z o d ó w . Potem przyjmuje, że każdy epizod jest metaforyczną transformacją k a ż d e g o innego. Także mit jako c a ł o ś ć m o ż e b y ć u w a ż a n y za palimpset nakładających się na siebie metaforycznych transformacji (s. 25). Przemieszanie z w i ą z k ó w metaforycznych i metonimicznych jest charakterystyczne dla wszel­ kich r o d z a j ó w ludzkiego komunikowania się. Ilustruje to Leach m. in. na przykładzie błędów, jakie popełnia czarownik oddziałując magicznie na włosy potencjalnej ofiary X . P o d s u m o w u j ą c jego w y w ó d m o ż n a stwierdzić na przykład, ż e : gdy włosy rosną na głowie X są one metonimicznym znakiem X (częścią całości). G d y znajdują się w rękach czarownika, w ó w c z a s jedynym połączeniem, jakie występuje p o m i ę d z y X a jego włosami, jest werbalne stwierdzenie „to są włosy X " , p o m i ę d z y tym stwierdzeniem a X zachodzi więc związek metaforyczny. O t ó ż czarownik myli ten metaforyczny symbol z metonimicznym znakiem. N a s t ę p n i e zaczyna on traktować przypisany znak tak, jakby był on naturalnym wskaźnikiem i na koniec interpretuje on przypuszczalny wskaźnik jako sygnał zdolny do w y w o ł a n i a automatycznych konsekwencji na odległość (wierząc, że odprawiając rytuał m o ż e rzeczywiście wyrządzić szkodę X ) . Jedna z g ł ó w n y c h p o m y ł e k czarownika polega na niedostrzeganiu faktu, że włosy oddzielone od swojego naturalnego kontekstu, tzn. g ł o w y ofiary, zmieniają swoje znaczenie (s. 31). Znak staje się symbolem. Wprowadzony przez Leacha żargon jest męczący, ale sprecyzowanie formalnych rozróżnień p o m i ę d z y tymi trzema zasadniczymi typami dyady komunikacyjnej: sygnałami, znakami i symbolami, jest w praktyce użyteczne, p o n i e w a ż dzięki przyjęciu tych rozróżnień w prak­ tyce często ze sobą mieszanych m o ż e m y postrzegać świat tak, jak go postrzegamy. Lévi-Strauss widział p o d s t a w o w ą cechę sposobu klasyfikowania zjawisk przez ludzi w ustalaniu opozycji binarnych. N o w o ś c i ą w p r o w a d z o n ą przez Leacha b y ł o wskazanie trzeciej pośredniej, dwuznacznej i otoczonej tabu kategorii p o m i ę d z y opozycjami binarnymi nie będącej ani A , ani B . Jest ona swego rodzaju anomalią. Tę propozycję ilustruje Leach m. in. na przykładzie pojęcia granicy. Oddzialając j e d n ą klasę od drugiej za p o m o c ą symboli tworzymy granice dla dziedziny, która z natury swej jest ciągła. Wszystkie granice są przedmio­ towymi przerwami w tym, co z natury jest ciągłe (sąsiadujące ogrody oddzielone są płotami, granice p a ń s t w o w e przez pasy „ziemi niczyjej"). Odnosi się to z a r ó w n o do przestrzeni, jak i do czasu. Biologiczny u p ł y w czasu, którego fizycznie d o ś w i a d c z a m y , jest ciągły, stajemy się po prostu coraz s t a r s i . . . , „cały czas". A b y zmierzyć ten doświadczany przez nas czas, korzystamy z takich urządzeń, jak zegary i kalendarze i rozbijamy continuum czasowe na odcinki— sekundy, minuty, godziny, dnie, tygodnie. K a ż d y segment ma określony czas trwania, ale przerwy p o m i ę d z y nimi teoretycznie nie mają wymiaru czasowego. Jednak gdy odwracamy ten czas p o j ę c i o w y w społeczny, w ó w c z a s każda taka nie posiadająca wymiaru czasowego przerwa będzie z a j m o w a ł a określony czas. N a przykład zmiana statusu n i e ż o n a t e g o w ż o n a t e g o p o j ę c i o w o jest tylko w y m i a n ą kategorii, ale gdy ujmujemy rzeczy na poziomie działania wymaga ona odprawienia rytuału, który zabiera pewien czas (następuje w „czasie niczyim"). Granica stanowi więc tę linię, która oddziela dwie sfery społecznej czasoprzestrzeni, które m o ż n a scharakteryzować jako normalne, czasowe, wyraźnie oddzielone, centralne i świeckie, ale sama granica jest nienormalna, dwuznaczna, bezczasowa i święta, �302 RECENZJE 1 OMÓWIENIA często otoczona tabu. We wszystkich niemal społeczeństwach ludzkich przekraczanie granic i p r o g ó w związane jest z rytuałem, podobnie j a k przechodzenie z jednego statusu społecznego do drugiego. Przeprowadzając społeczne rozróżnienie p o m i ę d z y dzieckiem a d o r o s ł y m tworzymy sztuczną granicę, p o n i e w a ż z biologicznego punktu widzenia nie ma tu żadnej wyraźnej „przerwy". Wobec tego my musimy jej d o k o n a ć . Fizyczne okaleczenia ciała podczas inicjacji dokonywane są celem wprowadzenia właśnie takiego progu, punktu p r z e ł o m o w e g o czy punktu wejścia. Wszystko, co zostało w takim wypadku usunięte z ciała (włosy, zęby, napletek itp.), uważane jest za „brudne", za „sprawę nie na miejscu". Działanie to zapewnia czystość naszych społecznych kategorii; okaleczone ciało zostaje „oczyszczone". Opozycja czysty/brudny ma głębokie korzenie psychologiczne. K a ż d e dziecko w pewnym momencie zaczyna się interesować następującymi kwestiami: „ K i m jestem?", „Jakie są granice mojej osoby?", „Czy moje fekalia, moja uryna. m ó j pot, moje nasienie są częścią mojej osoby, czy nie?". Wydzieliny ludzkiego ciała są niejako zbędne, a wszystkie otwory ludzkiego ciała tworzą progi. Wydzieliny powinny stać się więc ośrodkiem tabu i w istocie w większości społeczeństw ludzkich są one prototypem „brudu", z k t ó r e g o każdy powinien się oczyścić. Jednak w takiej całkowicie oczyszczonej postaci człowiek nie miałby żadnych styczności ze światem zewnętrznym i z innymi jednostkami. Byłby wolny od dominacji innych, ale zarazem cał­ kowicie bezsilny. W oczyszczaniu się z owego granicznego brudu tkwi zatem pewien paradoks, który m o ż n a wyrazić za p o m o c ą następującej ekwiwalencji: Czysty/Brudny Impotencja/ /Potencja. Nasuwa się tu wniosek, że moc jest umiejscowiona w brudzie (s. 62). Ten paradoks jest m. in. źródłem wielu rytuałów religijnych oraz występującej w wielu religiach tendencji do wiązania świętości z a r ó w n o z zachowaniem ascetycznym, jak i rozwiązłym. Skoro bogowie są nieśmiertelni, fakt. że m o g ą się r o z m n a ż a ć przez stosunki seksualne, stanowi anomalię. Dalej skoro ludzie są śmiertelni byłoby anomalią, gdyby nie rozmnażali się przez stosunki seksualne. D l a boga-człowiek a anomalią jest z a r ó w n o rozmnażanie się przez stosunki seksualne, jak i nie rozmnażanie się w ten s p o s ó b . Znaczna większość wierzeń i praktyk religijnych w różnych kulturach m o ż e być wyjaśniona na zasadzie tego paradoksu. P o t ę g a b ó s t w jest często ł ą c z o n a z potencją seksualną. Wszyscy bogowie w klasycznej i orientalnej mitologii byli w y j ą t k o w o rozpustni. R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechnie m o ż n a było o b s e r w o w a ć tendencję, że mężczyźni aspirujący do osiągnięcia całkowitej świętości p o d p o r z ą d k o w y w a l i się reżimowi seksualnej ascezy. Paradoks ten rozwiązywany był w mitach religijnych na różne sposoby. Jednym z nich było przyjęcie, że pierwszy przodek płodził dzieci dopiero w bardzo podeszłym wieku. Adam spłodził Seta w wieku 130 lat, Abraham spłodził Isaaka mając lat sto. Oddzielano też seks od grzechu przez przyjęcie założenia, że prorok został niepokalanie poczęty przez świętą kobietę, która dawno j u ż przekroczyła wiek odpowiedni do rodzenia dzieci lub była bezpłodna z innych p o w o d ó w , jak Sara, Rebeka, Rachela. Elżbieta itp. (s. 73). Innym rozwiązaniem w odniesieniu do b o g a - c z ł o w i e k a jest przypisywanie mu s t o s u n k ó w z ladacznicą, która następnie staje się świętą przodkinią. „ L u d z k o ś ć " Jezusa potwierdzać miały fakty, że wiązał się on z ulicznicami, do których należała Maria Magdalena. W tego typu historiach seks pozostaje koniecznie zły, ale potencja seksualna świętego jest faktem uznanym. Mimo to zachowuje on swój ascetyzm w obliczu zepsucia. Leach podaje na to szereg przykładów, zaczerpniętych m. in. z mitologii chrześcijańskiej i hinduskiej. Wypływa 7 nich ogólny wniosek, że ascetyzm jest środkiem do osiągnięcia osobistej czystości, podczas gdy zachowanie ekstytyczne (rozwiązłe) sprzyja osiągnięciu mocy mi­ stycznej. Te dwuznaczności obecne w mitologii religijnej m o ż n a też o b s e r w o w a ć w patrylinealnych. egzogamicznych grupach linneażowych. Kobieta, która wchodzi do lineażu poprzez małżeństwo, uznawana jest p o c z ą t k o w o za obcą. Jest w pewnym sensie c z y m ś złym w drugim etapie, kiedy staje się matką nowych c z ł o n k ó w dobra. Jest symbolem cnoty i czystości, antytezą obiektu lineażu, seksualnego. i nieczystym. Ale staje się wewnętrznie �RECENZJE 303 I OMÓWIENIA Zarysowują się tu więc następujące ekwiwalencje: zona seksualna brudna grzeszna matka aseksualna czysta bezgrzeszna Wzór ten odpowiada d w ó m Mariom w mitologii chrześcijańskiej: Marii Matce Dziewicy i Marii Magdalenie (s. 75). Kwestia ta wiąże się jak najściślej z wyjaśnieniem tabu incestu. Istnieje wiele teorii na ten temat, ale żadna z nich nie jest w pełni zadowalająca. Leach sugeruje, że transformacja żona matka jest absolutnie nieodwracalna. Istnieje też przeciwieństwa pomiędzy tymi kategoriami. Jest to nowa wersja tezy Malinowskiego, że funkcją tabu incestu jest ochrona przed pomieszaniem się ról społecznych i konfliktami, jakie mogłyby z tego tytułu wynikać. Lévi-Strauss oddziałał na antropologię brytyjską przede wszystkim swoją teorią pokrewień­ stwa, zawartą w słynnych Elementarnych udanej próbie zastosowania strukturach pokrewieństwa, teorii tranformacji do s y s t e m ó w ambitnej, c h o ć pokrewieństwa niezbyt występujących od Australii do Północnej Syberii. Koncepcje zawarte w terminach pokrewieństwa, takie jak „ o j c o s t w o " czy „małżeństwo", są w pierwszym rzędzie ideami tworzonymi w umyśle, a nie odbiciem obiektywnej, materialnej rzeczywistości istniejącej w zewnętrznym świecie. Stąd, rozważania na temat kategorii pokre­ wieństwa i reguł małżeńskich mogą być ł a t w o przekształcone w pewien rodzaj algebry. Leach jednak sugeruje, że związek p o m i ę d z y tą algebrą pokrewieństwa a faktami bezpośrednio obserwowanymi w terenie jest często bardzo pośredni. Jego zdaniem do problematyki pokrewień­ stwa należy p o d c h o d z i ć z wielką ostrożnością. R ó ż n o r o d n o ś ć reguł małżeńskich, z jakimi spotykamy się w różnych społeczeństwach, jest uderzająca: w jednych społeczeństwach zakazuje się kategorycznie wszelkich małżeństw p o m i ę d z y krewnymi, w innych g ł ó w n y m nakazem małżeńskim jest ożenek z kobietą spokrewnio­ ną. Na drugim końcu znajdują się społeczeństwa zezwalające na małżeństwo z każdą niemal kobietą, która nie jest matką czy r o d z o n ą siostrą. R e g u ł y małżeńskie stanowią system klasyfikacji i służą określaniu środowiska społecznego danej jednostki. N a przykład „skoro wolno mi się pobierać z siostrą X , wobec tego moja własna kategorii kobiet, z którymi X m o ż e się pobierać" do zakłada zasadę wzajemności i równości. T y dajesz mi żonę, j a oddaję ci w zamian swoją siostrę. Istnieją jednak reguły zakładające przeciwną implikację: „jeśli mnie wolno się pobierać z siostrą X , to X nie m o ż e mojej siostry" reguła: siostra należy ta reguła ustawia nas w nierównej pozycji. Reguły takie mają poślubić ogromne znaczenie dla strukturyzacji wszystkich samoregulujących się społeczeństw. W krótkim eseju Leach nie czuje się przygotowany do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o rozważania wszystkich teoretycznych implikacji reguł małżeństwa i pokrewieństwa. Ogranicza się więc jedynie do kilku uwag. Tak więc. reguły egzogamii służą nie tylko identyfikacji i ściślejszemu odróżnianiu grup descendencji, ale posiadają one także negatywną implikację zagęszczania całego systemu. Skoro nie wolno nam się pobierać wewnątrz danej grupy, musimy poszukiwać partnerów małżeńskich na zewnątrz. Reguły endogamii z kolei, które zakazują małżeństwa z osobami p o c h o d z ą c y m i z innych s e g m e n t ó w tego samego systemu (np. dziewczyna indyjska z kasty wyższej nie m o ż e poślubić mężczyzny z kasty niższej; Biały z Afryki Południowej nie m o ż e ożenić się z Czarną kobietą z tego kraju, Żyd nie m o ż e wziąć za ż o n ę nie-Żydówki) wywołują na ogół silne emocje i niepokoje. test ortodoksji to, Jednakże na ogół Żydzi od 2500 że mężczyzna Żydzi, i jego ż o n a rzeczywistość nigdy nie odpowiada lat łączyli się tylko z kwakrzy, katolicy uważają winni b y ć wyznawcami Żydówkami, tej często samej za wiary. ściśle tej normatywnej idei. Gdyby stanowiliby dziś zapewne odrębną rasę. Jednakże świadectwa genetyczne wskazują, że tak nie jest. O g ó l n e spostrzeżenie Leacha mówi, że reguły dotyczące obserwowanych faktów. zawierania małżeństw dotyczą raczej idei aniżeli empirycznie �RECENZJE I OMÓWIENIA 304 Na koniec, to co podkreślał Lévi-Strauss, gdy występuje reguła: „ja (mężczyzna) poślubić córkę brata mojej matki, ale moja siostra nie m o ż e poślubić matki", w ó w c z a s grupy descendencji ł ą c z o n e są w p a r y — j e d n a grupa, to druga, to „otrzymujący żony". Stosunek ten zakłada swego mogę syna brata swojej „dający żony", rodzaju nierówność, która znajduje odbicie w miejscowej ideologii politycznej (s. 68). W przeciwieństwie do Lévi-Strausa Leach twierdził, ż e system wyborów małżeńskich nie stanowi niezależnego zjawiska, ale dostosowany jest do w a r u n k ó w politycznych i ekono­ micznych danego społeczeństwa. Jeśli dający żony posiadają w danej strukturze wyższy niż otrzymujący żony, zależy to przede wszystkim od r ó ż n e g o statusu i ekonomicznego tych grup (Kuper 1987, s. 229). Nie można więc status politycznego sprowadzać reguł małżeńskich do uniwersalnych cech ludzkiego u m y s ł u , ale należy je wyjaśniać w kontekście konkretnych w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych. T o samo odnosi się do reguł pokrewieństwa. Stanowią one o wiele bardziej skompliko­ wany problem i dlatego nie zostały tu szerzej o m ó w i o n e . Jeśli np. Trobriandczycy mają w zakresie stosunków pomiędzy i siostrą, bratem to dlaczego Tonga mają układ - j i synem ojcem układ — -f--|~, — + — • Jeśli brat matki jest częścią atomu pokrewieństwa, to dlaczego nie spotykamy awunkulokatu w każdym miejscu i czasie. O w a algebra pokrewieństwa nie przystaje do rzeczywistości wiążą się bezpośrednio podnoszonym ze stosunkiem empirycznej. Te trudności Lévi-Straussa do historii problemem j a k ż e przez jego adwersarzy. Lévi-Strauss rozmija się z konkretną często rzeczywistością historyczną, pomija c e l o w ą i ś w i a d o m ą działalność ludzi, która zawsze zmierza do przekształ­ cania zastanej rzeczywistości, a związek życia ludzkiego z konkretną rzeczywistością nie jest przypadkowy. Przejawia się on m. in. w stałej obecności ludzi tu i teraz. Pomijając dziedzictwa przeszłości historyczny wymiar rzeczywistości, Lévi-Strauss w życiu staje bezradny wobec wyjaśnienia przyczyn r ó ż n o r o d n o ś c i kulturowej. Z uwagi na to, że p o k r e w i e ń s t w o okazało się zjawiskiem zbyt mocno osadzonym w realiach życia społecznego, Lévi-Strauss zwrócił się do mitologii, która stanowiła właściwsze pole do poszukiwania czystych struktur mentalnych. W mitologii, jak pisał, oswobodzony jest na tyle, by prowadzić rozmowę z samym sobą „umysł ludzi i uwolniony jest od przymusu zajmowania się przedmiotami i uznaje siebie za c o ś , co sprowadza się w jakiś sposób do postrzegania siebie j a k o podmiotu" Lévi-Straussa nie był kartezjański. Nie uważał (za: Kuper 1987, on, że człowiek universum w swoim umyśle podążając za logiką czystego, s. 233). Racjonalizm tworzy prawdziwy model logicznego argumentu w sensie arystotelowskim, czyli posługując się ścisłe ustalonymi, łatwymi do wyodrębnienia „matematycznej logiki". W koncepcji Lévi-Straussa w sposób niejako poetycki, posługując człowiek się metaforami, to zilustrować na przykładzie pseudo-logiki tworzy w umyśle analogiami myślenia mitycznego. i regułami powiązania symbolami. Można Gdy analizujemy czynności techniczne, jest dla nas rzeczą oczywistą, że A jest różne od В i że nie one b y ć równocześnie u w a ż a n e za identyczne. W wypadku mito-logiki zwykłe mogą argumentacja jest akurat odwrotna. W mitologii chrześcijańskiej np. Matka Boga jest D z i e w i c ą , B ó g - s y n z Boga—ojca, mimo że B ó g - o j c i e c , I chociaż nawet głęboko wierzący został zrodzony B ó g — s y n i D u c h Święty byli jednym i tym samym. chrześcijanie mają trudności ze zrozumieniem takich tajemnic, to jednak z pewnością nie m o ż n a twierdzić, że koncepcje teologiczne są nielogiczne i pozbawione znaczenia. Posiadają one znaczenie, ale odnosi się ono do rzeczywistości metafizycznej. Nie m ó w i m y : wierzę, że 2 x 2 ~ 4; jest to dla nas pewnik. Ilekroć jednak używamy zwrotu „ja w i e r z ę . . . " , wiąże się on z ostrzeżeniem, że reguły zwykłej logiki nie mają tu zastosowania. Najbardziej fundamentalną cechą mitologiki jest o d w r ó c e n i e zwy­ k ł e g o doświadczenia. Istotną i g ł ó w n ą ideą wszystkich doktryn religijnych jest zaprzeczenie faktu, że śmierć zakłada unicestwienie jednostki. Dlatego wprowadza się pojęcie „tamtego świata" istniejącego w j a k i m ś „innym czasie". Dlatego przeciwstawia się ludzkiej bezsilności wszechmoc b o g ó w . Rytuały religijne są właśnie próbą ustalenia pomostu a „tamtym światem", za pośrednictwem którego wszechmoc pomiędzy „tym" boża m o ż e zostać przekazana �RECENZJE bezsilnemu szamani, które człowiekowi. media, mogą N a straży pustelnicy, tego pomostu a może być równocześnie stoją on być także bogami 305 1 OMÓWIENIA i ludźmi, święte osoby— kapłani, zamieszkany przez jak też c e c h o w a ć prorocy, bóstwa wcielone, się szeregiem innych przeciwstawnych cech. Istota b ó s t w a polega m. in. na tym, że przerasta ono samo i jednoczy wszelkie przeciwieństwa. i potencję seksualną Wierzenia przypisujące są tutaj dobrym przykładem. bogom równocześnie siebie ascetyzm Historie tego typu nie są po prostu wymyślone celem ćwiczenia się w sztuce paradoksu. Mają one często implikacje praktyczne. Pobożny Bramin ma np. o b o w i ą z e k spłodzenia męskiego potomka, ale jest on także moralnie z o b o w i ą z a n y do wycofywania się stopniowo w kierunku ascetyzmu (s. 74). Mit ilustruje więc tezę, że kategorie, za p o m o c ą których porządkujemy świat, tworzą się na zasadzie dowolnego zestawienia p o d o b i e ń s t w i przeciwieństw. Jeśli mają one charakter arbitralny, to u ich p o d ł o ż a muszą leżeć pewne zasady o bardziej uniwersalnym charakterze. O m ó w i o n e tutaj s k r ó t o w o p o g l ą d y Leacha p o c h o d z ą z książki, której polski przekład ukaże się niebawem nakładem P W N - u . Jest to zasygnalizowanie pracy orginalnej i ciekawej, pomyślanej jako wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii społecznej. Najbardziej godne uwagi jest przedstawienie formalnej aparatury pojęciowej dotyczącej k o d ó w informa­ cyjnych w terminach powszechnie znanego, codziennego doświadczenia. miejscach posługuje się faktami zaczerpniętymi z założenia, że dla początkującego z monografii Autor w niewielu antropologicznych, czytelnika najbardziej zrozumiałą wychodząc antropologią jest ta, która wiąże się 7 jego własnym doświadczeniem ż y c i o w y m . Jedyna monografią etnograficzną, na jaką często powołuje się Leach. jest Biblia. Oryginalnym wkładem Leacha jest przedstawiona w ostatnim paragrafie strukturalna analiza logiki ofiary oparta na danych zawartych w księgach Starego Testamentu Exodusie i Leviticusie. W ujęciu Leacha i talentem godnym strukturalizm staje się jasny, a analizy prowadzone Wyrazem rosnącego było i pojawienie blisko na Zachodzie zainteresowania systemami myślenia się. obok związana są ze s w o b o d ą odnotowania. strukturalizmu. takich z nią antropologia nurtów, symboliczna i postrzegania jak antropologia oraz etnonauka kognitywna i nowa etnografia. Antropologia kognitywna to s p o s ó b podejścia kładący szczególny nacisk na badanie procesów myślenia i postrzegania przedstawicieli różnych także e t n o n a u k ę i nową etnografię Sapir. Twierdził on, że zachowanie kultur. Niektórzy terminem tym określają nurty, którym początek dał właściwie znacznie wcześniej kulturowe jest zachowaniem symbolicznym a kultura to pojęcie abstrakcyjne, obejmujące sieć idei i w z o r ó w zachowania c z ł o n k ó w danego społeczeń­ stwa. Jest to zarazem pojęcie, które posiada różne znaczenia dla poszczególnych Te właśnie indywidualne centrum zainteresowań znaczenie, jakie ludzie przypisują „kulturze", stać się antropologa. Właściwy ruch zwany etnonauka z a p o c z ą t k o w a n y został artykułem Warda Componential jednostek. powinny Analysis... z 1956 r. Stwierdził on, że każde s p o ł e c z e ń s t w o Goodenougha posiada własny u m y s ł o w y szablon lub m a p ę kultury, obejmującą wszystko to, co jednostka musi wiedzieć, aby skutecznie działać w swoim środowisku. Etnonaukę określa jako m e t o d ę . W jej alternatywnej nazwie („nowa etnografia") zawarte jest jednak pewne założenie teoretyczne: kultura istnieje jedynie w umysłach jej nosicieli. Jest to więc koncepcja skrajnie racjonalistyczna i men- talistyczna. Aby uzyskać informacje całkowicie wolne od kategorii myślowych antropologa, przedsta­ wiciele etnonauki zwracają się do procedur lingwistycznych, używając głównie języka tubyl­ czego celem odtworzenia własnych klasyfikacji informatora. K o ń c o w y m efektem stępowania winno być uzyskanie kompletnego modelu danego tubylca. Jest to technika ogromnie do zbierania informacji z zakresu czasochłonna, wycinkowych dlatego badacze ograniczają się dziedzin, takich jak kategorie klasyfikacje roślin itp. M o ż n a więc uznać, że nowa etnografia, danych, jakkolwiek u jej p o d ł o ż a z wieloma krytycznymi. Podkreślano, V głosami - Hnojanliu Pobka. i H - > leżą pewne takiego po­ uniwersum charakterystycznego dla założenia że badaczy koloru, to nowa technika zbierania teoretyczne. zachowań Spotkały zawsze się one interesowało �306 RECENZJE i OMÓWIENIA bardziej to. co ludzie robią, aniżeli to, co się dzieje w ich głowach (odkrycie tego jest bowiem zadaniem niewykonalnym). Poza tym jest to orientacja zbyt indywidualistyczna i racjonalistyczna i przez to uniemożliwiająca p o r ó w n y w a n i e , badania ilościowe i ustalanie o g ó l n y c h prawidłowości. Niektórzy jednak wierzą, że u podstaw „emicznych klasyfikacji tubylczych leżą jakieś uniwersalne struktury organizujące ludzkie myślenie i zachowanie i że etnonauka, która nigdy nie posługiwała się tak zwartym systemem teoretyczno-metodologicznym jak strukturalizm Lévi-Straussa. pozwoli te zasady odkryć. W ramach tej orientacji Anthony Wallace z a p r o p o n o w a ł tzw. koncepcję „labiryntu poznawczego" (mazeway). Terminem tym określa on właściwą jednostce mapę poznawczą, obejmującą reguły ról społecznych i odpowiadające im zachowania. K a ż d a jednostka organizuje w pewien s p o s ó b swoje doświadczenie i nie powiela mapy innych jednostek. „Labirynt poznawczy" obejmuje jedynie dziedziny ważne z punktu widzenia wzajemnych oczekiwań partnerów interakcji, umożliwiające właściwe zachowanie i przewidywanie jego rezultatów. Ż a d n a jednostka nie rozporządza jednak całą wiedzą swojego społeczeństwa i dlatego po­ trzebuje innych ludzi, którzy ją uzupełniają. Jest to koncepcja skrajnie indywidualistyczna, ale jak wskazywał S a p i r — w ł a ś n i e owo psychologiczne podejście do kultury, z punktu widzenia konkretnej jednostki, kryje w sobie większe m o ż l i w o ś c i niż przyjmowanie z góry założenia, że kultura jest c z y m ś gotowym i danym. Badając indywidualne doświadczenie jednostki m o ż e m y więcej p o w i e d z i e ć o kulturze, niż dokonując tradycyjnego etnograficznego inwentarza cech kulturowych. T a k a zdepersonalizowana kultura jest zawsze pewną abstrakcją, modelem zachowania, który jest realizowany inaczej przez każdą jednostkę. Edward Sapir tak pisał na ten temat: „doszedłem do wniosku, że to właśnie mniemanie o kulturze, iż jest ona gotowa i dana stanowi najpoważniejszą przeszkodę w rzeczywistym rozumieniu kultury i przemian kulturowych oraz ich związku z o s o b o w o ś c i ą " (Sapir 1978, s. 144). Proponuje on następujące tematy, które powinny stać się przedmiotem dociekań antropologa: „poznanie porządku, w jakim wzorce kulturowe i ich fragmenty pojawiają się w psychice dziecka, co wymaga starannych i drobiazgowych badań jego rozwoju od narodzin, powiedzmy do 10 roku życia, analiza relewantności tych w z o r ó w dla rozwoju o s o b o w o ś c i dziecka, wreszcie pod koniec proponowanego okresu należałoby zbadać, j a k a część badanej kultury ma dla dziecka istotne znaczenie. C o więcej, należałoby ustalić, jaki stopień świadomej i nieświadomej systematyzacji oraz scalenia w z o r ó w jest dziecku dostępny. Trudne to zapewne, lecz nie niemożliwe [...] Zaryzykowałbym przepowiednię, że uzyskane w ten s p o s ó b pojęcie kultury, będzie zapewne niejasne i niepełne okaże się donioślejsze w skutkach i bardziej życiodajne niż przypinane do tej czy innej zbiorowości karty inwentaryzacyjne, które zwycza­ jowo nazywamy kulturą (tamże. s. I45-I4d). To psychologiczne podejście Sapira oddziałało niewątpliwie na późniejsze koncepcje antropologii kognitywnej. W jej ramach m o ż n a wyodrębnić nurt zwany antropologią symboliczną. Jego przedstawiciele podzielają przekonanie, że kultura jest systemem symboli, które posiadają różne funkcje znaczące i symboliczne. Niektórzy uważają, że jest to tylko odmiana szerszej tradycji funkcjonalistycznej. Uczonymi, których poszukiwania mieszczą się w tym nurcie, są: C . Geertz, D . Schneider, V. Turner i M . Douglas. David Schneider badał amerykańskie systemy pokrewieństwa jako systemy symboli, traktowane niezależnie od s y s t e m ó w socjologicznych i biologicznych. Pokrewieństwo to nie tylko fakty biologiczne. Symbolizuje ono wartości, takie j a k utrwalenie solidarności grupy, wzajemnej współpracy, norm zachowania itp. Clifford Geertz zajmuje się religią jako systemem symboli, który wyjaśnia i umacnia naturę otaczającego świata i utrwala emocje, z jakimi ludzie postrzegają świat rzeczywisty. Religia, to symboliczna interpretacja istoty ludzkiej egzystencji, istoty życia i porządku świata. Victor Turner, uczeń Maxa Gluckmana, zwraca swoje zainteresowania również na religię i rytuał jako zespoK symboli. Stara się zrozumieć, co te symbole znaczą dla c z ł o n k ó w danego społeczeństwa, opierając swoje rozważania na materiałach terenowych dotyczących plemienia Ndembu. �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 307 Mary Douglas rozwinęła innego rodzaju podejście do badania symboli. P r ó b o w a ł a ona znaleźć symbole uniwersalne, te mianowicie, które pojawiają się w wielu okresach i w wielu kulturach. Inspiracją do jej badań były prace Durkheima i Maussa dotyczące prymitywnych s y s t e m ó w klasyfikacji. Przyjmuje ona, sensie porządek naturalnymi że porządek symboliczny odzwierciedla symbolami, dodając m. in. symbolizm międzykulturowym (wg: Garbarino dotyczący ludzkiego Są to próby oscylujące w o k ó ł t e m a t ó w nieobcych Lévi-Straussowi. kognitywnej oraz i pewnym ciała relatywizm symbolicznej, w aspekcie 1977, s. 83-84). Te dwa stanowiska łączy racjonalistyczne spojrzenie na kulturę, dzieli natomiast indywidualistyczne, nastawienie w społeczny i wysuwa hipotezę, że m o ż n a p o s z u k i w a ć tego, co nazywa ona kulturowy badaczy wywodzący mieszczących się zapewne z się tradycji w psychologiczne nurcie antropologii Boasowskiej. określa się też czasem, niezbyt uprzejmie, jako ostatnie tchnienie relatywizmu Etnonaukę kulturowego. LITERATURA Garbarino 1977 M . S. Sociocultural Theory in Anthropology. A Short History, New Y o r k - Chicago- San Francisco i in. Goodenough 1956 W. Componential Analysis and the Study of Meaning, „Language", nr 32, s. 195-216. K u p e r A. 1987 Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Ł ó d ź , Wydawnictwo Łódzkie. Leach E. 1973 Lévi-Strauss, Warszawa. Rosner K. 1984 Strukturalne badania sztuki i kultury, „Studia estetyczne", t. 19. Sapir E. 1978 Język, kultura, osobowość, Warszawa. Barbara A D A M K U P E R , Między charyzmą nictwo Łódzkie, Ł ó d ź 1987, ss. 283 a rutyną. Olszewska-Dyoniziak Antropologia brytyjska. 1922-1982, Wydaw­ Status antropologii społecznej lub kulturowej jako ważnej dyscypliny nauki uznawany jest nie tylko w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, gdzie od dawna rozwijała się ona szczególnie bujnie, ale również w wielu krajach Europy, w Ameryce Łacińskiej, Indii, Australii i dużej części Afryki. Jej przedmiot (za wzorem A m e r y k a n ó w ) ujmowany jest dziś szeroko — antropologia to nauka badająca początki, rozwój i istotę g a t u n k ó w ludzkich. Tak rozumiana antropologia rozpada się na cztery działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropologię lingwistyczną. W praktyce jednak tak szerokie pojmowanie antropologii pozostaje na o g ó ł w sferze deklaracji, p o n i e w a ż — z wyjątkiem Franza Boasa, który istotnie poruszał się swobodnie po tych czterech polach — inni antropolo­ gowie zawężają swe zainteresowania do tzw. antropologii społeczno-kulturowej, którą określa się jako naukę o początkach kultury, kierunkach jej rozwoju i współczesnym zróżnicowaniu kultur ludzkich. W taki s p o s ó b definiuje również etnografię Wielka encyklopedia powszechna (Warszawa 1964, s. 500). Tradycyjny podział na etnografię, etnologię i antropologię stracił już dziś bowiem na znaczeniu. Wszystkie te gałęzie stopiły się w jedną naukę (antropologię) ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach �308 i RECENZJE aspektach jej istnienia, j a k o całokształt I OMÓWIENIA emiprycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. T o . co wyróżnia antropologię od innych nauk humanistycznych i społecznych, to ujął szerokie i ogólne to następująco: spojrzenie na „etnologia sprawy człowieka, daleka jest od kultury, społeczeństwa. ograniczania się do roli G . Picon jednej z wielu nauk społecznych i humanistycznych [...] jest właściwie uogólnieniem badań nad człowiekiem, jest ich aspektem teoretycznonaukowym, ich aspekt empiryczny" (Panorama myśli Bez względu na reprezentowane prawność i komplementarność historycznego stanowisko trzech gdy inne dyscypliny przedstawiają teoretyczne, sposobów tylko Paryż 1960, s. 183). antropolog musi uznać podejścia badawczego: pełno- holistycznego, i p o r ó w n a w c z e g o . Holizm oznacza badanie istot i grup ludzkich w kate­ goriach c a ł o ś c i o w e g o wytworami podczas współczesnej. wzoru życia, i działaniami postuluje kulturowymi. badanie z w i ą z k ó w Metoda historyczna w i współzależności antropoologii między sprowadza się do próby opisaniai przebiegu ludzkiej ewolucji biologicznej i kulturowej oraz umieszczenia różnych w z o r ó w życia w perspektywie historycznej. Metoda p o r ó w n a w c z a zaś bada zróżnicowanie kulturowe zmierzając do wyjaśnienia p o d o b i e ń s t w i różnic między kulturami oraz do wykrycia cech stałych tkwiących w tych różnicach i podobieństwach. Wszystkim naukom, z jakimi jest związana, antropologia dostarcza perspektywy historycznej oraz wskazuje na konieczność uwzględniania w ich analizach relatywizmu kulturowego. Z uwagi na wzrastającą Adama Kupera Dotyczy spotkała rolę antropologii w integracji nauk ze zrozumiałym zainteresowaniem się ona przecież rozwoju antropologii w kraju, o zachowaniu środowiska gdzie dyscyplina ta książka naukowego. ma szczególnie świetne tradycje i z którego wywodzi właściwie swój początek. A k a d e m i c k ą pozycję zdobyła antropologia w 1884 г., kiedy to Edward Burnett Tylor, sławny twórca ewolucyjnych s c h e m a t ó w rozwoju kultury, objął wykłady na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ostateczny profil współczesnej antropologii spoleczno-kulturowej ukształtował się właśnie w krajach anglosaskich, przy czym plejada liczących się w nauce światowej uczonych w y w o d z ą c y c h się z tych krajów jest długa (przypomnijmy tu m. in. J . Lubbocka, J . Frazera, E . Smitha, B. Malinowskiego, A. R . Radclifie-Browna, E . Evans-Pritcharda. R . Firtha, E . Leacha. A . Richardsa. L . H . Mor­ gana, A . L . Kroebera. C . Kluckchohna. R . Benedict, M . Mead, R . Lintona. i i n ) . Kuper przedstawia obraz antropologii zasadnicze zmiany, jakie zaszły brytyjska, np. w porównaniu brytyjskiej ostatnich sześćdziesięciu w refleksji antropologicznej z amerykańską, lat w tym okresie. charakteryzowała się ukazując Antropologia rozwojem podejścia holistycznego, które mistrzowsko zastosowane w badaniach trobriandzkich Bronisława Malinow­ skiego d o p r o w a d z i ł o do zasadniczej reorientacji teoretyczno-metodologicznej i z a d e c y d o w a ł o o funkcjonalistycznym kształcie tej dyscypliny. Funkcjonalizm w antropologii oznacza ujmo­ wanie e l e m e n t ó w kulturowych w kategoriach ich wzajemnych pow"iązań, bazując na założeniu, że szczegóły zwyczaju rozpatrywane w izolacji „są tak pozbawione znaczenia, jak oddzielne litery alfabetu". Amerykanie zarzucali c z ę s t o antropologom brytyjskim ignorowanie historii, nieprzykładanie wagi do zmienności kultur, pomijanie psychologicznego wymiaru rzeczywistości kulturowej, wyłączanie z zakresu ich zainteresowań takich a s p e k t ó w kultury, jak technologia, folklor, sztuka, wychowanie lub język oraz pomijanie badań p o r ó w n a w c z y c h się do krajów W s p ó l n o t y Kuper - i ograniczanie Brytyjskiej. o czym sam pisze we „Wstępie" - s p o w o d o w a ł prawdziwe wrzenie w środowisku a n t r o p o l o g ó w brytyjskich, przedstawiając je w s p o s ó b anegdotyczno-obrazoburczy, niejednokrotnie do o d b r ą z o w i e n i a jego pomnikowych postaci. Zacznijmy od prowadzący Malinowskiego. Kuper twierdzi, że Malinowski uważał się za proroka, p o s t a ć mesjanistyczną, której zasługą było nie tylko wypracowanie metody badań terenowych, ale niemalże stworzenie nowej dyscypliny akademickiej. „Całe pokolenie jego n a s t ę p c ó w nauczone antropologia społeczna rozpoczęła się na Trobriandach w 1914 r." (s. zupełnie było sądzić, 9). Nie jest iż to stwierdzenie tak dalekie od prawdy ~ - antropologia istotnie zyskała własne ramy teoretycznometodologiczne wraz z pojawieniem się funkcjonalizmu Malinowskiego. W innym miejscu Kuper przytacza opinię Lowiego: „Malinowski zajęty jest zawsze dwoma ulubionymi rozrywkami. Albo w y w a ż a drzwi otwarte, albo z rozdrażnieniem wyszydza �RECENZJE I OMÓWIENIA 309 prace, które go osobiście nie pociągają" (s. 36). Warto podkreślić, że opinia ta wyszła spod pióra antropologa amerykańskiego, krytykowanego za skrajnie atomistyczne i dyfuzjonistyczne podejście do kultury. Ośmieszane bylo zwłaszcza jego określenie kultury jako bez­ ładnej mieszaniny „strzępów i łat" (shreds and patches) nie przejawiającej żadnych cech integracji ani c a ł o ś c i o w e g o wzoru. Gdyby więc Lowiemu w porę w y w a ż o n o otwarte drzwi, nie popełniałby z pewnością takich błędów. Powyższy cytat wskazuje jednak na inną tendencję. Podczas gdy etnologowie w Polsce i na świecie dostrzegają w teoretycznym dorobku Malinowskiego szereg nieprzemijających wartości i z powodzeniem przystosowują jego model m. in. do badania współczesnych t y p ó w instytucji, antropologowie brytyjscy pomijają milcze­ niem lub znacznie bardziej krytycznie oceniają teoretyczną spuściznę po Malinowskim, podkreślając głównie jego zasługi jako znakomitego nauczyciela i badacza terenowego. Niemniej Kuper w pełni docenia i rozumie znaczenie generalizacji historycznych Malinow­ skiego: „wielkość Malinowskiego leży w jego zdolności chwytania w sieć teorii rzeczywistego c z ł o w i e k a : dumnego i dwulicowego, przyziemnego i m y ś l ą c e g o . Malinowski zaszczepi! swoim studentom bezcenną ś w i a d o m o ś ć napięcia, jakie istnieje zawsze p o m i ę d z y tym, co ludzie m ó w i ą , a tym. co czynią, p o m i ę d z y dążeniami jednostek a porządkiem s p o ł e c z n y m " (s. 49). Podkreśla też znaczenie okrytej przez Malinowskiego zasady wzajemności, służącej stwarzaniu więzi p o m i ę d z y ludźmi i stanowiącej potężny czynnik kontroli społecznej. O wielkości Malinowskiego świadczyło poznanie Trobriandczyka w całej pełni jego człowieczeństwa, skierowanie analizy na to, co w obcej kulturze jest powszechne, uniwersalne, właściwe także nam. P r z e m o ż n e oddziaływanie Malinowskiego na antropologię brytyjską trwało od 1924 do 1938 r. Po tym okresie nastąpiła dominacja orientacji socjologicznej, rozwijanej przez drugiego wybitnego luminarza funkcjonalizmu w antropologii Alfreda R . Radcliffe-Browna, który w 1937 r. objął katedrę antropologii społecznej na Uniwersytecie w Oxfordzie. Ten entuzjasta Durkheima położył szczególny nacisk na badanie s y s t e m ó w i p r o c e s ó w społecznych, stworzywszy podwaliny dla nurtu określanego mianem „socjologii p o r ó w n a w c z e j " . Malinowskiemu natomiast zarzucano często niedostateczne rozpracowanie teorii systemu s p o ł e c z n e g o i sprowadzanie wyjaśnień do biologizmu i płytko rozumianego psychologizmu, b ę d ą c e g o połączeniem teorii instynktów M c Dougalla i teorii s e n t y m e n t ó w Shanda. W proponowanym przez Malinow­ skiego podziale potrzeb na biologiczne, pochodne i psychiczne m o ż n a się d o p a t r y w a ć dalekich z w i ą z k ó w z koncepcją Marksa (podstawa materialna, struktura społeczna i ideologia), ale Kuper podkreśla, że jest to bardzo niedojrzałe zrozumienie p o g l ą d ó w Marksa i zreduko­ wanie marksizmu do pewnego rodzaju dietetyki (s. 45). Anglicy, zapewne przez sentyment dla swojego rodaka, skłonni są przypisywać większe zasługi w określeniu kształtu przyszłej antropologii brytyjskiej Radcliffe-Brownowi. Skonstruował on, j a k pisze Kuper, „bardziej precyzyjny zestaw pojęć do opracowania metariałów etno­ graficznych" (s. 51). W związku z tym nasuwa się pytanie, dlaczego większość znanych i d o s k o n a ł y c h monografii funkcjonalnych wyszła spod pióra u c z n i ó w Malinowskiego, uczestników jego seminariów, m. in. A . Richardsa, R . Firtha, I. Schapery, E . Evans-Pritcharda i in. Większość uznanych teorii dotyczących kultury pierwotnej (gospodarki, rodziny, prawa, magii, religii) wiąże się z nazwiskiem Malinowskiego. T o on przede wszystkim obalał mylne poglądy, p o r z ą d k o w a ! fakty, dostarczał nowych p r o w o k u j ą c y c h idei, a jego pozornie m a ł o frapujące teoretycznie pojęcie instytucji o k a z a ł o się narzędziem niezwykle skutecznym w badaniu zjawisk kulturowych. N a czym więc polegał wkład A . R . Radcliffe-Browna? Badane zjawiska dzielił on na trzy typy: techniki, reguły zachowania i zwyczaje o b r z ę d o w e , związane z sytuacjami zmian w życiu s p o ł e c z n y m . Interesowały go „sytemy faktycznych s t o s u n k ó w zależności p o m i ę d z y jednostkami pełniącymi określone role społeczne". Badacz ten posługiwał się często pojęciem „struktury społecznej" rozumianej jako „suma wszelkich społecznych relacji p o m i ę d z y wszyst­ kimi jednostkami w danej chwili" (s. 72). Wbrew Malinowskiemu uważał posługiwanie się pojęciem kultury za m a ł o przydatne w konkretnych badaniach: „ N a u k a o kulturze nie jest możliwa. M o ż n a badać kulturę jedynie jako cechę systemu społecznego [...], badając �310 RECENZJE I OMÓWIENIA kulturę bada się zawsze akty z a c h o w a ń określonej grupy o s ó b . które p o w i ą z a n e są ze sobą w strukturze społecznej" (s. 75). Drugi c z ł o n tej wypowiedzi byłby w pełni akceptowalny także dla Malinowskiego, utożsamianie badań nad kulturą z badaniem struktury społecznej, jak to czynił ale Radcliffe- -Brown, p r o w a d z i ł o w konsekwencji do niedostrzegania i pomijania szeregu zjawisk kulturo­ wych, takich j a k gospodarka, magia i religia pierwotna, wychowanie, folklor, sztuka. I fak­ tycznie. Radcliffe-Brown i jego uczniowie ograniczali pokrewieństwa, systemów politycznych, rzadziej s p o s ó b uprawiania antropologii co rozumiał ograniczenie się na o g ó ł do badania przez Radcliffe-Browna „ k o l e k c j o n o w a n i e m się jedynie do systemów prawa. Nie bez racji Edmund Leach nazwał sporządzania typologii motyli", przez struktur społecznych bez naukowego wyjaśniania zjawisk i formułowania praw naukowych. Podejście Radcliffe-Browna było uboższe od teorii Malinowskiego przez faktyczne eliminowanie jednostki biologicznych w analizie funkcjonalnej. Fakt ten zapewne s p o w o d o w a ł , i potrzeb że Radcliffe-Brown p o z o s t a ł właściwie bezradny wobec problematyki zmiany kulturowej, podczas gdy Malinowski podjął ją, mimo że jego propozycje w tym względzie uznano za niezadowalające, i wskazał na istotne czynniki zmian, jakimi są modyfikujące się w różnych sytuacjach potrzeby ludzkie oraz na to, że zmiany mają na o g ó ł charakter instytucjonalny. Należy także podkreślić, że u Radcliffe-Browna pojęcie „struktury" nie m i a ł o nic w s p ó l n e g o z podobnym pojęciem stosowanym przede wszystkim budowanym później przez Lévi-Straussa, dla którego struktura była w umyśle ludzkim modelem rzeczywistości. Radcliffe-Brown pisał na ten temat do Lévi-Straussa: „ U ż y w a m terminu «struktura spoteczna» w znaczeniu tak odmiennym zapowiada od korzyści. pańskiego, Podczas że prowadzenie gdy dyskusji jest nie dla Pana struktura społeczna tylko nie trudne, ma ale nic i nie wspólnego z rzeczywistością, lecz z budowaniem modeli, j a u w a ż a m strukturę społeczną za rzeczywistość" (s. 73). Łączenie pojęcia „struktury" z rzeczywiście obserwowalnymi stosunkami społecznymi przetrwało w antropologii brytyjskiej nawet wówczas, gdy przyjęcie koncepcji Lévi-Straussa i żywa na nią reakcja skłoniły badaczy do zajęcia się systemami myślenia i spojrzenia na kulturę jako na system komunikowania. Antropologia brytyjska pozostała jednak zawsze funkcjonalistyczna, a Edmund Leach — c z o ł o w y kontynuator idei Lévi-Straussa w anglojęzycznym środowisku naukowym — u w a ż a ł , że prace antropologiczne do badania struktur idei, jak to uwzględniać Leacha, rzeczywiście postulował obserwowalne r ó w n i e ż ó w porządek wzory nie m o g ą się ograniczyć jedynie francuski strukturalizm, lecz stosunków międzyludzkich. winny W idealny nie zawsze przystaje do zewnętrznej, zawsze przekonaniu obserwowalnej rzeczywistości, jak to zakładał Lévi-Strauss. M o ż n a powiedzieć, że dzięki znakomitej szkole, jaką stanowił funkcjonalizm brytyjski, antropologia w tym kraju p o z o s t a ł a empiryczna i po­ wiązana z praktyką, a zarazem otwarta na nowe prądy intelektualne, przygotowana do ich oceny krytycznej i reinterpretacji. Te nowe prądy w ujęciu E . Evans-Pritcharda, to przede M . Gluckmana i E . Leacha, wszystkim neofunkcjonalizm uwzględniający problematykę konfliktu s p o ł e c z n e g o oraz neostrukturalizm reprezentowany również w głównej mierze przez Leacha, a także — Needhama, M . Dauglas, W. Turnera. W latach pięćdziesiątych u Evans-Pritcharda, Gluckmana i Leacha pojawiają się pierwsze próby krytyki statystycznego modelu funkcjonalnego. w rzeczywistości Leach sama pisał: „ N i g d y norma nie istnieje absolutna z g o d n o ś ć z n o r m ą istnieje jedynie j a k o stan napięcia pomiędzy kulturową, sprzecznymi interesami i rozbieżnymi nastawieniami. Mechanizmu zmiany kulturowej m o ż n a w- reakcjach jednostek Leach, stanowi profesor na ich z r ó ż n i c o w a n e Uniwersytetu obecnie jedną interesy w Cambridge i przez z najwybitniejszych postaci Jego praca Culture and communication poszukiwać ekonomiczne i polityczne" (s. pewien rektor College, w czas Kings brytyjskiej antropologii 204). społecznej. będąca znakomitym wprowadzeniem w reguły analizy strukturalnej, stanowi zarazem oryginalny wkład w strukturalizm. Leach przede nie zgadza się z Lévi-Straussem, jakoby „uniwersalne" struktury mentalne wszystkim właściwe były wszystkim ludziom. W jego przekonaniu są one właściwe tylko niektórym, a poza tym — uwarunkowane kulturowo i zależne od w a r u n k ó w ekonomiczno-politycznych danego społeczeń­ stwa. Leach nie zgadza się także z tym, jakoby myślenie u ludzi d o k o n y w a ł o się jedynie �RECENZJE I OMÓWIENIA 311 na zasadzie tworzenia opozycji binarnych. Postuluje wprowadzenie trzeciej, pośredniej kategorii, która nie jest ani A, ani В — jest dwuznaczna, stanowi w pewnym sensie anomalię i przez to otoczona jest tabu. Taką kategorią jest np. pojęcie granicy czasowej, przestrzennej lub społecznej. W wielu społeczeństwach przekraczanie p r o g ó w i granic społecznych wiąże się z różnego rodzaju rytuałami. Wiele z tych rytuałów traktuje się jako rytuały oczyszczenia, zapewnienia czystości naszym s p o ł e c z n y m kategoriom. Leach nakłania do traktowania analiz strukturalnych z ostrożnością, dostarcza jednak przekonujących d o w o d ó w na ich p ł o d n o ś ć p o z n a w c z ą , pod warunkiem wykorzystania precyzyjnej aparatury analitycznej w postaci do­ kładnie zdefiniowanej terminologii, określającej charakter z w i ą z k ó w między kodami zawartymi w obserwowanych zachowaniach kulturowych a informacjami, jakie one przekazują. Kuper ocenia krytycznie ostatnie lata rozwoju antropologii brytyjskiej. W latach 1972-1982 wielu znakomitych u c z n i ó w Malinowskiego osiągnęło już wiek emerytalny, ż e g n a n o ich wielką liczbą ksiąg p a m i ą t k o w y c h , a nowi profesorowie nie zdołali przejąć przywództwa. wując rozwój antropologii brytyjskiej w latach siedemdziesiątych Podsumo­ i osiemdziesiątych uważa, że okres ten charakteryzuje się raczej konserwatyzmem u m y s ł o w y m . Kuper Antropologów mniej interesowały problemy socjologiczne, a koncentrowali się na badaniu p r o c e s ó w poznania. Znalazło to wyraz w pojawieniu się dwu n u r t ó w określanych jako „antropologia kognitywna", „ n o w a etnografia", „etnonauka". Obojętni też byli na osiągnięcia nauki światowej w zakresie antropologii lub innych związanych z nią dyscyplin, skupiając się na badaniu etnograficznych detali. Teoria w coraz mniejszym stopniu zaprzątała głowy a d e p t ó w tej dyscypliny na rzecz doskonalenia metod obserwacji i zdobywania wszechstronnej wiedzy historycznej, j ę z y k o w e j i in. na temat regionu, który ma stanowić przedmiot badań. O wyborze motywu przewod­ niego w badaniach decyduje zaś najczęściej nie teoria, ale preferencje profesora, u pisze się pracę lub też m o ż l i w o ś ć uzyskania większych którego dotacji na badania. Czyżby upadający R z y m ? Nie jest zapewne tak żle. N i e p o k o j ą c e zjawisko, o którym pisze m o ż e wiązać się z tym, że nie pojawiła się jeszcze nowa indywidualność byłaby zdolna z d o m i n o w a ć umysły, tak jak kilkadziesiąt lat temu naukowa, inwencji teoretycznej. Może to także j a k pisze która Malinowski, a także — być m o ż e — i z tym, że przerost wiedzy ściśle etnograficznej ograniczył w pewnym śmiałość więc Kuper, Kuper —kwestia stopniu „skromności i braku ambicji" (s. 243). Praca Kupera, mimo że przygotowana rzetelnie i ukazująca d o k o n a ł y się w myśleniu o człowieku świecie, nieco istotne przemiany, jakie w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat w Anglii i na rozczarowuje. Pisana jest jakby z pozycji dumnego syna Albionu, który m o ż e sobie p o z w o l i ć na autoironię, ukazanie własnych słabości i spojrzenie na zagadnienie z pełnym dystansu krytycyzmem. Autor nie proponuje też ż a d n e g o Odnośnie do Malinowskiego np. podaje m. in., że jego własnego własne stanowiska. noty biograficzne (umieszczane np. w Who is who) podkreślały zawsze dwa elementy: „szlacheckie pochodzenie ze strony obojga r o d z i c ó w oraz doktorat w 1908 roku sub auspicias Imperatoris, co było najwyższym zaszczytem akademickim w monarchii austro-węgierskiej" (s. 19). Cieszymy się, że w kraju, w którym tak wielką wagę przykłada się do nobilitacji a n t r o p o l o g ó w (w trudnym okresie lat siedemdziesiątych aż trzech z nich otrzymało nominacje szlacheckie), nasz rodak j u ż w chwili przybycia na teren Wielkiej Brytanii spełniał te warunki. Barbara Olszewska-Dyoniziak H E I D E N I X D O R F F , H E I D I M U L L E R , Weisse Western - Rite Roben. Von den Farbordnungen des Mitlelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, 218 ss. 115 fot. Omawiana publikacja p o w s t a ł a równolegle do wystawy na ten sam temat, przygotowanej przez Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Museum für Vólkerkunde (Abt. Europa) i Museum für Deutsche Volkskunde w Berlinie. Zaprezentowano na niej zbiory z 31 �312 RECENZJI; I OMÓWIENIA m u z e ó w krajowych i zagranicznych, w tym z Bazylei. Berna, Wiednia, Salzburga, Amsterdamu, Hagi. Brukseli. Paryża. Zamieszczony na końcu książki spis e k s p o n a t ó w (s. 191-207) wprawdzie nie podaje ich kolejnej numeracji, ale ilościowo zapewne przekraczają one ponad 700 sztuk, gdyż składają się z a r ó w n o z pojedynczych pozycji, j a k i całych z e s p o ł ó w tworzących komplety. Intencją autorek w przypadku publikacji i wystawy było przedstawienie historii odzieży nie od strony kroju. tj. formy i zestawu poszczególnych części czy ich zdobnictwa, ale od strony kolorystyki, jej zmienności w czasie, znaczenia i funkcji, począwszy od średnio­ wiecza, kiedy p o d p o r z ą d k o w a n a byla pewnym prawom i uzależniona od naturalnych ś r o d k ó w barwiących oraz zwyczajowych tradycji, aż po współczesne indywidualne upodobania. R ó w n o ­ legle autorki starały się o d p o w i e d z i e ć na szereg wiążących się ze sobą i nurtujących je pytań. np. jak d ł u g o i gdzie z a c h o w a ł o się respektowanie symbolicznego znaczenia kolorów, jak długo przetrwało w poszczególnych grupach społecznych prawo posługiwania się określoną kolorystyką i czy kolory są wyrazicielem stanów psychicznych," estetycznych, intelektualnych itp.? N a podstawie badań okazuje się, że do polowy X I X w. (1856), kiedy to przez angielskiego chemika. Wiliama Henry'ego Perkin'a, wynaleziony zosta! barwnik syntetyczny, stosowany w odzieży kolorystyka była ograniczona. Warunkowały ją barwniki pochodzenia naturalnego, przede wszystkim roślinnego, j a k : urzet (Isatis tinctoria), narzana (Rubia tinctorum), rezeda (Reseda luteo/a), indygo (Indigotera tinctoria), szafran (Crocus sativas), oraz zwierzęcego ~ purpura (Murex hrandaris) czy szkarłat (Coccínea) powszechne w całej Europie. Dzięki anilinie udało się uzyskać czyste i zróżnicowane w odcieniach barwy, które d o ś ć prędko zdobyły świat. Po Rewolucji Francuskiej nowe prądy m o d y stosunkowo szybko docierały na wieś, tak więc popularny w ó w c z a s kolor szary w niedługim czasie ustępuje miejsca szerokiej palecie kolorystycznej. N a skutek jednak zachodzących zmian społecznych i gospodarczych nie podlega ona żadnym ograniczeniom, jakie zgodnie z hierarchią społeczną, a potem stosownie także do praw przeciw zbytkom, obowiązywały, np. we Francji od k o ń c a X I I w., w Hiszpanii od X I I I w., a w Holandii i Niemczech od polowy X I V w. W X V i X V I w. przestrzegano ich surowo. W X V I i X V I I w. prawom tym p o d p o r z ą d k o w a n o , oprócz gatunku tkanin, kolorystyki i formy odzieży, także różne jej detale, jak obramowania czy obszycia obrzeży, jej długość oraz stosowanie o z d ó b . W X V I I I w. wszelkich tych z a k a z ó w coraz mniej przestrzegano, a po Rewolucji Francuskiej znikają z a r ó w n o zarządzenia, j a k i funkcjonujące normy. Pozostały jednak pewne tradycje kolorystyczne, których znaczenia m o ż n a dopatrzeć się w obowiązujących niegdyś regułach i obyczaju. Utrwaliły się one w pewnych grupach społecznych i zawodowych. Znane są także przypadki, kolorystycznego wyróżniania się odzieży niektórych prowincji, stanowiących w przeszłości np. odrębne księstwo czy własność kościelną. Odpowiednia kolorystyka podkreślała rangę wartości i upodobania estetycznego, podobnie jak czyniły to różnego rodzaju obszycia czy koronki albo hafty, np. złote lub srebrne. Miały więc przysługujące im tekstylia, kolory i ozdoby tylko stany wyższe, d u c h o w i e ń s t w o , miało je mieszczaństwo, rzemieślnicy i urzędy, a także wydziały fakultatywne w uniwersytetach. Odzież chłopska, zwłaszcza kobiece suknie i spódnice — j a k wskazują średniowieczne źródła, np. rękopis heidelberski albo zwierciadło saksońskie z początku X I V w. — były w kolorze szarym, brunatnym lub brunatno-fioletowym i w dużej mierze takie pozostały do X X w. Stosunkowo rzadko u ż y w a n o koloru niebieskiego lub czerwonego. Dopiero w X V I I w. kolor niebieski upowszechnia się w odzieży odświętnej, podczas gdy kolor czarny, wzorem hiszpańskiej mody. uważany był w tym czasie i nieco później w kręgach mieszczańskich za uroczysty i odświętny. Niemniej na wsi ani niebieski, ani czerwony kolor nie występują często. Przeważają raczej nadal barwy szare, wynikające z naturalnej kolorystyki surowca, jakim była wełna i len. Niejednokrotnie je mieszano, uzyskując melanż czarno- lub szaro-biały, co praktykowano przede wszystkim przy wyrobie popularnego lodenu. N a urozmaicenie kolorystyki w odzieży wiejskiej, a także jej symbolicznego znaczenia niemały wpływ wywarł Kościół katolicki, w którym np. żałobne znaczenie mają kolory czarny, fioletowy i biały. �RECENZJE i Również 313 OMÓWIENIA kolorystyka przypisywana p o s z c z e g ó l n y m świętym patronom i świętom oddziałała na wprowadzenie jej do odświętnej odzieży na wsi. Omawiana publikacja składa się z 5 podstawowych rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h szczegółom d o t y c z ą c y m kolorystyki, techniki pozyskiwania barw. znaczenia i kształtowania się ich symboliki p o c z ą w s z y od c z a s ó w średniowiecznych aż po współczesne. Mowa tutaj także o harmonii barw wyrażonej w tkaninach i kompozycji przy zestawianiu poszczególnych- części odzieży. Najobszerniejszą część opracowania (s. 83-170) stanowi analiza popularnych w odzieży ko­ l o r ó w : szarego i brunatnego, białego, ż ó ł t e g o , czerwonopurpurowego. r ó ż o w e g o , niebieskiego, zielonego, czarnego oraz czerwonego i niebieskiego jako k o l o r ó w Matki Boskiej i Chrystusa, dalej ich funkcji, symboliki i zastosowania na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m , wykorzystującym materiały z różnych krajów europejskich. Ostatni wreszcie rozdział p o ś w i e c o n o relacji po­ między kolorystyką odzieży a człowiekiem, tj. jego fizjonomią, psychiką itp., nadto uzależnieniu kolorystyki odzieży od pogody. C a ł o ś ć zamyka obszerne zestawienie literatury przedmiotu (s. 209-218). Na koniec warto podkreślić, że opracowanie zawiera wiele cennych wiadomości wiążących się z kolorystyką odzieży i strojów z a r ó w n o warstw elitarnych, jak chłopskich, z jej historią i prawami, jakim podlegała w ciągu minionych wieków, a także wiążących się z tendencjami współczesnego świata. Barbara Bazielkh �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b470200255ecb1b40dfe5bbe97604faf.pdf 64f8279072c95c4a54d209d74b140411 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1280 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.251-268 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 F. B E R L I K TCHR., Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932-1939, Poznań 1987, ss. 330, il. W 1932 r. prymas Polski, kard. August Hlond, sprawujący z ramienia Sfolicy Apostolskiej urząd Protektora Polskiego Wychodźstwa, powołał do życia nowe zgromadzenie zakonne, któremu papież Pius IX nadał nazwę Societas Christi pro Polonis Emigrantibus - Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej. Akt ten uwieńczył wieloletnie starania polskiej hierarchii kościelnej o zapewnienie emigrantom opieki duszpasterskiej w krajach ich osiedlenia. Zapocząt­ kował także najtrudniejszy, obok lat I I wojny światowej, okres w działalności Towarzystwa. W wydanej w 1987 r., nakładem Towarzystwa Chrystusowego, książce ks. Florian Berlik TChr. (zra. 1983 r.) podjął się niełatwego zadania rekonstrukcji pierwszego etapu historii Zgromadzenia z lat 1932-1939. Przedsięwzięcie było tym trudniejsze, iż podczas II wojny światowej zaginęła cała dokumentacja Towarzystwa przechowywana w Domu Macierzystym w Potulicach. Autor odtworzył dzieje Towarzystwa Chrystusowego wspomagając się materiałem wydawniczym pochodzącym z lat przedwojennej działalności Zgromadzenia, czerpiąc informacje z polskiej prasy katolickiej tego okresu oraz korzystając z archiwaliów obecnego Domu Głównego w Poznaniu, a także z relacji księży, którzy już jako zakonnicy współuczestniczyli w pierwszych pracach Towarzystwa. Sprawą nie bez znaczenia jest, iż ks. F . Berlik sam był już wówczas jego członkiem (w 1934 r. otrzymał pierwsze w tym Zgromadzeniu święcenia kapłańskie), a także - co najważniejsze, pełniąc już jako kapłan szereg odpowiedzialnych funkcji - stał się jednym ze współtwórców Towarzystwa Chrystusowego. Fakt ten zadecydował o tym, iż omawiana praca będąca rzetelnym świadectwem naocznego świadka, nabrała szczególnej wartości. Część zasadniczą opracowania poprzedza wstęp ks. Bernarda Kołodzieja TChr. oraz dwa kolejne rozdziały. Pierwszy, autorstwa dr Antoniny Tomkiewicz, stanowi zarys dziejów emigracji polskiej do roku 1939. Czytelnikowi nie zorientowanemu w problematyce polskiego wychodźstwa daje niezbędne minimum informacji na ten temat, pozwalając osadzić początkowy okres prac Towarzystwa zarówno w konkretnej sytuacji społeczno-ekonomicznej Rzeczypospolitej Polskiej, jak i w kontekście historii Polonii Zagranicznej. Tym pełniej też uzmysławia fakt, jaką koniecznością i potrzebą chwili było powołanie do życia zgromadzenia zakonnego o tak charakterystycznym profilu. Dopełnieniem części wstępnej jest rozdział II, poświecony ks. kardynałowi A. Hlon­ dowi - organizatorowi polskiego duszpasterstwa emigracyjnego. Autor rozdziału, ks. Czesław Kamiński TChr., zaznajamiając czytelnika'z życiorysem ks. Prymasa, szczególnie uwypukla jego działalność na rzecz polskiego wychodźstwa, jego niepodważalne zasługi w niesieniu wszechstron­ nej, nie tylko religijnej, opieki i pomocy polskim emigrantom. Prymas wizytował ośrodki polonijne w Europie Zachodniej i Ameryce Południowej zapoznając się z warunkami życia zbiorowisk polskich, z ich potrzebami i zamierzeniami. W podróżach duszpasterskich odwiedził Czecho­ słowację. Wielką Brytanię. Francję, Włochy, Jugosławię, Węgry, Austrię, Belgię oraz. Argentynę, Brazylię i Urugwaj. Powołanie do życia Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, choć nadało prawne ramy działalności Zgromadzenia, było jedynie pierwszym, ale niezbędnym, krokiem na drodze ku realizacji projektów kard. A. Hlonda. Ogrom pracy, jaki wiązał się z budową od podstaw struktury organizacyjnej Zgromadzenia, ze stworzeniem Seminarium dla przyszłych księży i braci Chrystusowców, programu ich nauczania, a także z zapewnieniem stałej siedziby, środków utrzymania i z wieloma innymi problemami, ks. Prymas powierzył ks. Ignacemu Posadzemu, który stal się w ten sposób współzałożycielem i twórcą Towarzystwa Chrystusowego. Jemu też poświęcony jest rozdział następny, który otwiera zasadniczą cześć opracowania autorstwa ks. F. Berlika. Działalność ks. Posadzego nie ograniczyła się wyłącznie do tak wielkiego zadania, jakim było zorganizowanie Towarzystwa. Odbył on nadto w latach 1929 1937, trzy podróże inspekcyjne wizytując dwukrotnie osady polskie w Ameryce Południowej i raz na Dalekim Wschodzie. Chciał �RECENZJE 251 I OMÓWIENIA osobiście zetknąć się z życiem rodaków na obczyźnie i przez poznanie ich problemów tak ukierunkować kształcenie księży, aby w pełni potrafili oni nieść pomoc emigrantom. Rozproszeni na wszystkich kontynentach, zmuszeni do żvcia w warunkach nieraz daleko odbiegających od tych, w których wyrośli, wśród obcego i odmiennego kulturowo żywiołu etnicznego, wymagali wszechstronnej pomocy i wsparcia. Ks. Posadzy w relacjach ze swych podróży zawarł wiele interesujących spostrzeżeń i refleksji osobistych. Prace te stanowią bogate źródło do poznania zarówno kultury odwiedzanych przez niego środowisk polonijnych, jak i krajów ich zamieszkania. Kolejne rozdziały odtwarzają szeroką panoramę dziejów Zgromadzenia na przestrzeni lat 1932-1939. Ks. Berlik przedstawił nie tylko suche fakty, ale i atmosferę pierwszych, trudnych lat działalności Towarzystwa. Złożyły się na nie przede wszystkim starania o zabezpieczenie materialnych podstaw jego egzystencji, niezbędnych do rozpoczęcia prac organizacyjnych. Dzięki hr. Anieli Potulickiei, która przeznaczyła swą rodową posiadłość w Potulicach na Dom Macierzysty Zgromadzenia, możliwe stato się podjęcie dalszych działań. I tu ks. F. Berlik zrekonstruował kolejne ich etapy: pierwszy nowicjat, organizację studiów filozoficznych i teolo­ gicznych, przygotowania do działalności społeczno-kulturalnej, utworzenie formacji brata, urucho­ mienie wydawnictwa (rozdziały IV, VI, VII, X). Szczególnie należy podkreślić wagę tego ostatniego dokonania, które umożliwiło Chrystusowcom zapoznanie społeczeństwa z ideą Zgromadzenia, propagowanie jego zamierzeń oraz informowanie czytelników o losach polskiej emigracji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na istotną kwestię poruszaną zresztą przez autora w kilku rozdziałach. Chodzi mianowicie o postawę społeczeństwa polskiego wobec planowanej działalności Towarzystwa, a co za tym idzie o problem znacznie szerszy, jakim była i jest rola świeckich w życiu Kościoła. Świeccy wciągnięci w prace na rzecz emigrantów działali w różnych stowarzyszeniach, m.in. „Opiece Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie", a od momentu powstania Towarzystwa Chrystusowego współuczestniczyli w jego przedsięwzięciach (rozdz. VIII) Poparcie narodu polskiego dla idei Zgromadzenia znalazło swoje odbicie nie tylko w bezpośrednich działaniach ale prwle wszystkim w niesieniu materialnego wsparcia Chrystusowcy którymi kierował ks' I Posadzy byli bowiem pozbawieni stałej pomocy finansowej Nie udzielały jej ani Kur^Mctronoitalna ani PX^ZW^^ ^ S w L i ^ m Tak więc przedwojenna tero aziaiainosc działaZść mozuwa możliwa b X jeaynie edvnfe OZICKI drieki oiiarnosci ' ^ ^ S społeczeństwa ^ ^ ^ \ K poisiticgo W S ^ ^ (ru/.u*. ^ T X AI), S jego nyfd Podkreślając znaczenie współdziałania instytucji kościelnych i świeckich w imię dobra emigracji polskiej, nie można pominąć stanowiska władz państwowych wobec tego problemu. Rząd polski popierał dążenia Towarzystwa Chrystusowego widząc w nim sprzymierzeńca w pracy na rzecz utrzymywania polskości wśród rodaków poza granicami kraju. Szybki rozwój Zgromadzenia w latach międzywojennych ułatwiła niewątpliwie szczera współpraca wszystkich zainteresowanych dobrem Polaków na obczyźnie. Tylko na tak szerokiej płaszczyźnie można było z pełnym powodzeniem działać i osiągać sukcesy. Niestety wybuch U wojny światowej położył kres realizacji zamierzeń ks. I. Posadzego. W nowej sytuacji planowane na wrzesień 1939 r. wyjazdy Chrystusowców do skupisk polskich w Europie Zachodniej nie doszły do skutku. Właściwa działalność Towarzystwa - duszpasterska pomoc dla emigrantów, a także społeczna i kulturalna opieka nad nimi - dopiero co rozpoczęta, gwałtownie została przerwana (rozdz. XIII). Okupacja niemiecka nie zdołała jednak przekreślić przedwojennego dorobku Zgromadzenia, a tym bardziej podważyć słuszności jego posłannictwa. Losy Towarzystwa Chrystusowego i jego członków w latach 1939-1945, a także w okresie powojennym do 1948 r. który wraz ze śmiercią Prymasa Polski A. Hlonda stanowi cezurę w jego dziejach, znalazły wierne odbicie w opracowaniu ks. Bernarda Kołodzieja TChr., wydanym w 1983 r. pt. Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dia Wychodźców 1939-1948. Książka ta, razem z omówioną powyżej pracą ks. Berlika, tworzy całość, dając zwartą historię Zgromadzenia w najtrudniejszych latach działalności, Obecnie po przeszło pięćdziesięciu latach istnienia Towarzystwo Chrystusowe posiada szeroko rozbudowaną sieć placówek duszpasterskich na świecie. Kilkuset księży pracuje poza granicami kraju, jednakże potrzeby środowisk polonijnych są znacznie większe. Fakt ten potwierdza słuszność i konieczność pełnienia misji wskazanej przez założyciela i twórców Zgromadzenia. Znaczenie jej dla przetrwania kultury i tradycji polskiej w krajach osiedlenia Polaków jest niepodważalne. Zapoznanie się z książką ks. F. Berlika oraz z wydaną przed kilku laty pracą ks. B. Kołodzieja i prześledzenie losów Towarzystwa od jego zarania pozwoli zainteresowanym problemami emigracji polskiej na poszerzenie wiedzy w tym zakresie. Sądzić należy, iż tak istotna dla Polonii działalność księży Chrystusowców doczeka się dalszego opracowania, od roku 1948 po lata współczesne, kiedy to zgromadzenie po burzliwym okresie wojennym zdołało okrzepnąć i szeroko rozwinąć swe prace yśród emigrantów polskich w świecie, ( Katarzyna Paradowska �252 RbCKNZJE I OMÓWIENIA osobiście zetknąć się z życiem rodaków na obczyźnie i przez poznanie ich problemów tak ukierunkować kształcenie księży, aby w pełni potrafili oni nieść pomoc emigrantom. Rozproszeni na wszystkich kontynentach, zmuszeni do życia w warunkach nieraz daleko odbiegających od tych, w których wyrośli, wśród obcego i odmiennego kulturowo żywiołu etnicznego, wymagali wszechstronnej pomocy i wsparcia. Ks. Posadzy w relacjach ze swych podróży zawarł wiele interesujących spostrzeżeń i refleksji osobistych. Prace te stanowią bogate źródło do poznania zarówno kultury odwiedzanych przez niego środowisk polonijnych, jak i krajów ich zamieszkania. Kolejne rozdziały odtwarzają szeroką panoramę dziejów Zgromadzenia na przestrzeni lat 1932-1939. Ks. Berlik przedstawił nie tylko suche fakty, ale i atmosferę pierwszych, trudnych lat działalności' Towarzystwa. Złożyły się na nie przede wszystkim starania o zabezpieczenie materialnych podstaw jego egzystencji, niezbędnych do rozpoczęcia prac organizacyjnych. Dzięki hr. Anieli Potulickiej, która przeznaczyła swą rodową posiadłość w Potulicach na Dom Macierzysty Zgromadzenia, możliwe stało się podjęcie dalszych działań. I tu ks. F . Berlik zrekonstruował kolejne ich etapy: pierwszy nowicjat, organizację studiów filozoficznych i teolo­ gicznych, przygotowania do działalności społeczno-kulturałnej, utworzenie formacji brata, urucho­ mienie wydawnictwa (rozdziały IV, VI, VII, X). Szczególnie należy podkreślić wagę tego ostatniego dokonania, które umożliwiło Chrystusowcom zapoznanie społeczeństwa z ideą Zgromadzenia, propagowanie jego zamierzeń oraz informowanie czytelników o losach polskiej emigracji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na istotną kwestię poruszaną zresztą przez autora w kilku rozdziałach. Chodzi mianowicie o postawę społeczeństwa polskiego wobec planowanej działalności Towarzystwa, a co za tym idzie o problem znacznie szerszy, jakim była i jest rola świeckich w życiu Kościoła. Świeccy wciągnięci w prace na rzecz emigrantów działali w różnych stowarzyszeniach, m.in. „Opiece Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie", a od momentu powstania Towarzystwa Chrystusowego współuczestniczyli w jego przedsięwzięciach (rozdz VIII) Poparcie narodu polskiego dla idei Zgromadzenia znalazło swoie odbicie nie tylko w bezpośrednich działaniach ale przede wszystkim w niesieniu materialnego wsparcia Chrystusowcy którymi kierował ks I Posadzy byli bowiem pozbawieni stałe) pomocy finansowej Nie udzielały iei ani Kuria Metropolitalna, ani Polonia Zagraniczna, ani władze państwowe. Tak więc przedwojenna jego działalność możliwa była jedynie dzięki ofiarności społeczeństwa polskiego (rozdz. XI). Podkreślając znaczenie współdziałania instytucji kościelnych i świeckich w imię dobra emigracji polskiej, nie można pominąć stanowiska władz państwowych wobec tego problemu. Rząd polski popierał dążenia Towarzystwa Chrystusowego widząc w nim sprzymierzeńca w pracy na rzecz utrzymywania polskości wśród rodaków poza granicami kraju. Szybki rozwój Zgromadzenia w tatach międzywojennych ułatwiła niewątpliwie szczera współpraca wszystkich zainteresowanych dobrem Polaków na obczyźnie. Tylko na tak szerokiej płaszczyźnie można było z pełnym powodzeniem działać i osiągać sukcesy. Niestety wybuch II wojny światowej położył kres realizacji zamierzeń ks. I. Posadzego. W nowej sytuacji planowane na wrzesień 1939 r. wyjazdy Chrystusowców do skupisk polskich w Europie Zachodniej nie doszły do skutku. Właściwa działalność Towarzystwa - duszpasterska pomoc dla emigrantów, a także społeczna i kulturalna opieka nad nimi - dopiero co rozpoczęta, gwałtownie została przerwana (rozdz. XIII). Okupacja niemiecka nie zdołała jednak przekreślić przedwojennego dorobku Zgromadzenia, a tym bardziej podważyć słuszności jego posłannictwa. Losy Towarzystwa Chrystusowego i jego członków w latach 1939-1945, a także w okresie powojennym do 1948 r., który wraz ze śmiercią Prymasa Polski A. Hlonda stanowi cezurę w jego dziejach, znalazły wierne odbicie w opracowaniu ks. Bernarda Kołodzieja TChr., wydanym w 1983 r. pt. Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1939-1948. Książka ta, razem z omówioną powyżej pracą ks. Berlika. tworzy całość, dając zwartą historię Zgromadzenia w najtrudniejszych latach działalności. Obecnie po przeszło pięćdziesięciu latach istnienia Towarzystwo Chrystusowe posiada szeroko rozbudowaną sieć placówek duszpasterskich na świecie. Kilkuset księży pracuje poza granicami kraju, jednakże potrzeby środowisk polonijnych są znacznie większe. Fakt ten potwierdza słuszność i konieczność pełnienia misji wskazanej przez założyciela i twórców Zgromadzenia. Znaczenie jej dla przetrwania kultury i tradycji polskiej w krajach osiedlenia Polaków jest niepodważalne. Zapoznanie się z książką ks. F . Berlika oraz z wydaną przed kilku laty pracą ks. B. Kołodzieja i prześledzenie losów Towarzystwa od jego zarania pozwoli zainteresowanym problemami emigracji polskiej na poszerzenie wiedzy w tym zakresie. Sądzić należy, iż tak istotna dla Polonii działalność księży Chrystusowców doczeka się dalszego opracowania, od roku 1948 po lata współczesne, kiedy to Zgromadzenie po burzliwym okresie wojennym zdołało okrzepnąć i szeroko rozwinąć swe prace wśród emigrantów polskich w świecie. I Katarzyna Paradowska �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 KOLĘDOWANIE NA LUBELSZCZYŹNIE, Wrocław 1986, P T L , ss. 397, ryc. 35 Kolędowanie na Lubelszczyźnie jest 25 tomem Literatury Ludowej za rok 1981 przygotowa­ nym pod kierunkiem J. Bartmińskiego i C. Hernasa. Poświęcono go w całości lubelskim obrzędom, zwyczajom i repertuarowi związanym z okresem świąt Bożego Narodzenia. W Nocie edytorskiej (s. 11-13) J. Bartmiński i W. Dębski wyjaśniają, że materiały publikowa­ ne w tomie pochodzą z badań terenowych prowadzonych przez pracowników Uniwersytetu VI. Curie-Skłodowskiej, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Muzeum Wsi Lubelskiej, Mu­ zeum Okręgowego w Lublinie i Instytutu Sztuki PAN w latach 1960-1982 w ponad 300 miejscowościach na obszarze umownie nazywanym Lubelszczyzną (obecnie województwa lubels­ kie, zamojskie, chełmskie, część tarnobrzeskiego i bielsko-podlaskiego). Intencja zespołu opracowującego zbiór było pokazanie całej różnorodności „form ob­ rzędowych i słownych składających się na repertuar bożonarodzeniowy regionu, od ustabilizowa­ nych zachowań, poprzez widowiska łączące zachowania, sytuacje i pieśni, po kolędy i wiersze, * niektóre już tylko indywidualne i znane wyłącznie w wersji językowej pisanej" (s. 11). Układ maleriałów tomu ma „pokazać, jak poprzez stratyfikację można próbować zrekonstruować historyczne okresy w rozwoju repertuaru" (s. 12). Tom otwiera studium J. Bartmińskiego pt. Wszystko się zmieniło, jak nigdy nie było (s. 5-10). Autor stwierdza w nim: „Wszystko, co się robiło od dnia Wigilii Bożego Narodzenia po dzień Trzech Króli, było poddane uporządkowaniu nastawionemu na odnowienie, przeżycie, inten­ syfikację sensu życia zarówno w jego wymiarze osobistym, jak społecznym i »kosmicznym«. Sens ten był artykułowany w wielotworzywowvm języku kultury, poprzez słowo, gest, zachowanie, obrzęd, w wyniku czego cały obchód świąt bożonarodzeniowych stawał się podobny do przedstawienia teatralnego. W tym wielkim teatrze dane były sytuacje, aktorzy i teksty. Zachowania ludzi-aktorów odtwarzały niepisany, ale znany w swoich ogólnych rysach scenariusz i następowały po sobie w określonej kolejności, odpowiednio do dni i godzin. Aktorami byli wszyscy od dzieci poczynając, wszyscy bowiem mogli, a poniekąd musieli, podjąć określone role. Każdy widz mógł stać się aktorem, każdy aktor był równocześnie widzem. Bogaty był repertuar tekstów, które z jednej strony dawały się łatwo przystosować do sytuacji, z drugiej strony, może nawet przede wszystkim, same organizowały te sytuacje przez wpisanie w nie sensu i modelowanie postaw uczestników" (s. 5). Fenomen określany mianem „kolędowania" skupia w sobie „splecione w jedną całość elementy chrześcijańskie i ogólnokulturowe, o bardzo dawnej jeszcze pogańskiej prowieniencji". Problem historycznej pochodności czy wtórności różnych elementów kulturowych występujących w tym okresie podejmowali badacze o nastawieniu strukturalno-typologicznym (zwłaszcza M. Eliade i R. Caillois). Wykazali oni, że w kulturach tradycyjnych wyrastających z religijnej koncepcji świata okres świąteczny jest czasem specyficznym „świętym", niezniszczalnym, „wiecz­ nym czasem teraźniejszym", w którym „odnajduje się w pełni sakralny wymiar żyda, doświadcza się świętości ludzkiego istnienia jako dzieła boskiego" (M. Eliade). Człowiek tych kultur („prymitywnych") jest podporządkowany „mitowi wiecznego powrotu: »wiedzionv« głodem sakrum i tęsknotą za bytem wraca okresowo do sytuacji mitycznej, do »początku«, kiedy to dokonało się stworzenie świata". Jak twierdzi R. Caillois, ta pierwotna, początkowa sytuacja występuje w postaciach antytetycznych jako chaos i wiek złoty. „Był to stan twórczej mocy, po którą świat obecny może sięgnąć w czasie święta, po to, by się odmłodzić i odzyskać pełnię życia. Święto tradycyjnie pojmowane, »prymitywne«, spełnia funkcję odradzania świata poprzez powrót do przeszłego stanu Chaosu i Złotego Wieku. Przywracana jest twórcza wolność, dozwolone przeróżne wybryki. Obrzędy Płodności mają zapewnić odradzanie natury. Obfitość zgromadzonego jadła i napojów pozwala na wozpasanie świąteczne«. Następuje zlanie się świata i zaświatów. Zawieszony zostaje powszechny lad, upadają wszystkie przegrody i umarli mogą bez przeszkód odwiedzać swoich potomków. Powrót do pierwotnego chaosu zaznacza się przez »czyny na opak«, przedrzeźnianie władzy i parodie liturgicznych śpiewów" (s. 6-7). Wszystkie te elementy, sklasyfikowane historycznie czy typologicznie, można odczytać we współczesnym folklorze bożonarodzeniowym regionu lubelskiego. Analiza struktury zebranych w tomie tekstów pozwala stwierdzić, że repertuar ten stwarza pozory wielkiego chaosu. „W sferze języka i motywów przedmiotowych, w zasobie wykonywanych utworów słownych i muzycznych, w postawach, wierzeniach, w całej sferze zachowań spotykają się i funkcjonują na równych prawach rzeczy pochodzące z różnego czasu, miejsca, środowiska, z odmiennych wzorców kultury" (s. 7). To, co dawne, łączy się z tym, co nowe, to co swojskie, z tym, co obce, to, co ustne (przejęte drogą transmisji słownej), z tym, co książkowe (odtwarzane z kantyczek). W sferze wierzeń �254 RECENZJE I OMÓWIENIA i praktyk, ci, co żyją, łączą się z tymi, co zmarli, to, co istnieje obecnie.-nawiązuje kontakt z tym, co będzie w przyszłości; to, co ludzkie, staje się udziałem zwierząt, a nawet drzew. Nie jest to jednak powrót do chaosu. „Znoszenie, zawieszanie opozycji, które porządkują normalny bieg spraw ludzkich i otaczający świat, nie idzie w nieskończoność. Ten proces neutralizacji, schodząc coraz głębiej nie dotyka fundamentu, nie zostaje zatarta granica między tym, co święte, żywe, a tym, co nieświęte, martwe. Nienaruszona, przeciwnie wyeksponowana jest opozycja »sakrum« i »profanum«, która jest zdaniem semiotyków najważniejszą opozycją nadbudowaną nad wszystkimi innymi w kulturze. Zawieszane są- granice drugorzędne z punktu widzenia wartości podstawo­ wych [...]" (s. 8). W dalszej części opracowania Bartmiński podaje przykłady wniosków, jakie wynikają z analizy struktury zebranego w tomie repertuaru „tekstów" (w szerokim rozumieniu tego słowa). Artykuł J. Petery, Obrzędy i zwyczaje ludowe w okresie Bożego Narodzenia (s. 14-45), opracowany został na podstawie materiałów z badań terenowych zebranych przez autorkę w latach 1958- 1971 w 246 wsiach ówczesnego woj. lubelskiego; materiałów terenowych zgroma­ dzonych w Zakładzie Języka Polskiego UMCS i Muzeum Wsi Lubelskiej oraz ustaleń kilkunastu " prac magisterskich: Informacje zawarte w tych źródłach obejmują kilka dziesiątków lat, sięgając przełomu X I X i XX w. Autorka prezentuje ten bogaty materiał zgodnip z chronologią obrzędów i zwyczajów charakterystycznych dla okresu Bożego Narodzenia. Rozpoczyna od omówienia poprzedzającego święta Bożego Narodzenia (zwane Godnimi Świętami lub Godami) 4 tygodniowego okresu postu - Adwentu. Szczegółowiej uwzględnia w nim zwyczaje praktykowane w dniach świętych: Katarzyny, Łucji, Mikołaja. W lubelskich godach trwających od Wigilii do Trzech Króli autorka charakteryzuje kolejne zachowania i czynności oraz zwyczaje i obrzędy mające miejsce w tym czasie. Pisząc o Wigilii Bożego Narodzenia Petera skupia uwagę na wystroju wnętrza w tym dniu, obowiązujących wówczas postach i zakazach; przygotowywaniu specjalnych potraw; czynnoś­ ciach, zabiegach i zwyczajach związanych z przynoszonymi do izby snopami zboża i wiązkami siana; przebiegu wieczerzy wigilijnej oraz towarzyszącym jej wróżbom (dotyczącym przepowiedni pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej, zamążpójścia, śmierci) i zabiegom magicznym (mającym zapewnić urodzaj, dostatek, owocowanie drzew, pomyślny chów inwentarza, zdrowie domowników); nakazom i zakazom oraz figlom i zabawom młodzieży. Następnie pisze o pasterce, świętowaniu pierwszego dnia Bożego Narodzenia, Świętych Wieczorach, dniu Św. Szczepana, wigilii Nowego Roku, Nowym Roku i Trzech Króli, charakteryzując obowiązujące W tym czasie zachowania, obrzędy i zwyczaje. Oddzielne miejsce w jej rozważaniach zajmuje samo kolędowanie, a więc chodzenie po domach z żywymi zwierzętami, maszkarami, gwiazdą i składanie życzeń gospodarzom. Artykuł kończy rodzaj aneksu zawierającego w układze alfabetycznym wykaz miejscowości w poszczególnych województwach (wg obowiązującego obecnie podziału adminis­ tracyjnego), z których pochodzi materiał będący podstawą opracowania. J. Seroriuk i G. Żuraw w artykule Podlazy i szczodrowanie (s. 46-77) omawiają znany już tradycji staropolskiej (i szerzej słowiańskiej) powszechny zwyczaj kolędowania w dzień Św. Szczepana i Nowego Roku, określany na Lubelszczyźnie jako szczodraki, podłazy. Pierwotnie były to dwa różne zwyczaje. Podłazy polegały na chodzeniu nieżonatych mężczyzn po domach, w których były dziewczęta na wydaniu. Szczodrowanie było natomiast przede wszystkim zwyczajem składania domownikom przez kolędników życzeń wszelkiej pomyślności. Z biegiem czasu nastąpiło wzajemne przeniknięcie intencji i czynności obrzędowych przejawiające się w obocznym występowaniu nazw oraz uczestnictwie mężczyzn z wszystkich grup wieku. Szczod­ raki są na Lubelszczyźnie nadal zwyczajem żywym, chociaż niewątpliwie zanikającym. Autorzy zamieszczają wykaz miejscowości uwzględnionych w opracowaniu oraz uzyskane w terenie dane o geograficznym rozmieszczeniu (rozpowszechnieniu) nazwy i wieku szczodrujących, czasie szczodrowania i formach wynagrodzenia za kolędę. Przedstawiony materiał obejmuje: 1. Ludowe scenariusze chodzenia po szczodrakach pochodzące z 2 lubelskich wsi: Karczmisk i Rochań, będące relacją z konkretnego wykonania. Są to opisy praktyk związanych ze szczodrowaniem najbardziej zbliżonych do tradycyjnych, zawierające oprócz kontekstu sytuacyj­ nego także teksty i nuty śpiewanej kolędy. 2. Wybór towarzyszących szczodrowaniu tekstów wraz z nutami i graficznymi przedstawieniami rytmo-metrycznego przebiegu recytacji pochodzących z różnych wsi Lubelszczyzny ułożony według chronologii ich występowania. W opracowaniu Kolęda i jej odmiany gatunkowe (s. 78-184) J. Bartmiński stwierdza znamienne dla regionu lubelskiego „stosunkowo dobre zachowanie tradycji kolędowania noworocznego przy równoczesnym bogactwie.pieśni bożonarodzeniowych". Pozwala to na stosowanie - zgodnie ze staropolską tradycją językową - jednej nazwy kolęda dla obu odmian pieśni. Natomiast \ �RECfcNZJE I OMÓWIENIA 255 biorąc za podstawę istotne kryteria intencjonalne Autor dokonuje podziału kolęd na następujące grupy: 1. Kolędy noworoczne (Życzące, „dunajcowe") związane z obrzędowym obchodzeniem domów z życzeniami w okresie Nowego Roku („nowe lato"); 2. Kolędy bożonarodzeniowe, wśród których są: a) przedstawiające zdarzenia związane z narodzeniem Jezusa, b) witające (pochwalne, adorujące) Jezusa, c) interpretujące sens przedstawianych zdarzeń (można je nazwać refleksyjnymi czy „teologicznymi"); 3. Kolędy przystosowane do nowych sytuacji towarzyskich (parodie kolęd) i społecznych (s. 79). Każda z grup jest scharakteryzowana w pierwszej części artykułu. Część druga zawiera repertuar, czyli wybór tekstów i nut ilustrujących dokonany przez autora podział merytoryczny kolęd śpiewanych na wsi lubelskiej. Ten materiał terenowy opatrzony jest znakomitą ~ wzorową wręcz dokumentacją. J. Węcławik w opracowaniu Godnie gadki (s. 185 190) omawia i przytacza teksty o tematyce bożonarodzeniowej zanotowane w Skierbieszowie, Sosnówce i Michałówce. Są to kolejno opowieści zatytułowane: Cudowny siew i żniwo, Spotkanie ze zbójem, Pająk i leszczyna. Uczony żaczek, Przemienienie w diabla. Ten sam Autor w pracy Widowisko z konikiem (s. 191-197) koncentruje się na opisie jednego z zespołów kolędniczych Lubelszczyzny, a mianowicie grupie przebierańców obnoszących masz­ karę konia i inscenizujących krótkie widowisko. Węcławik skupia uwagę na genezie tej praktyki obrzędowej, strukturze widowiska, jego wariantach (zanotowanych w Skierbieszowie, Lipsku, Grabowczyku Ulowie Białowoli) Rozważania te uzupełnia tekst, choreografia i zapis nutowy „konika" ze Skierbieszowa. Jedne z najstarszych widowisk misteryjnych - dialogi bożonarodzeniowe - są przedmiotem kolejnych rozważań J. Węcławika zatytułowanych Wprowadzenie w historię dialogu bożonarodze­ niowego (s. 198-235). Widowiska te oparte na technice dramatycznej charakteryzującej już utwory średniowiecza, a szczególnie XVI i XV!I w., w zmienionej ludowej formie przetrwały do XX w. Poszczególne sceny dialogów na Boże Narodzenie powstawały w procesie dramatyzowania fragmentów Ewangelii a także tekstów mszalnych apokryfów Nowego Testamentu oraz literatury patrystycznei" (s 199) Pełny dialog zawiera takie kwestie jak- Adam i Ewa w raju prorocy Zwiastowanie szukani noclegu scenę pasterska adoracje Nowo Narodzonego i pokłon Trzech Króli ich wizyta u Heroda rozkaz rzezi niewiniątek Historia tych inscenizowanych utworów uwvDuklaiaca zLożyczenia wnlywy oraz kicrunk rozwoju jakim podlegały w okresie kilku ^.eroieszowa „aoja.ogu ze zwiartowa wraz TZS^\\\^yT^%S^yS^^ „Herody" - najpopularniejsze w regionie lubelskim przedstawienie bożonarodzeniowe - jest tematem artykułu J. Adamowskiego i J. Bartmińskiego, „Herody" lubelskie - między misterium a kolędą życzącą (s. 240-293). Widowisko, którego aktorami są efektownie przebrani młodzi chłopcy, przedstawiane jest w mieszkaniach w okresie od drugiego dnia Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Jego akcja jest zwarta i krótka, dostosowana do możliwości powtórzenia w kilku domach w jeden wieczór. Autorzy prezentują postacie występujące w przedstawieniu oraz analizują podstawową funkcję lubelskich „herodów" polegającą z jednej strony na „wyjaśnianiu religijnego i moralno-egzystencjalnego sensu świąt Bożego Narodzenia, tj. uobecnianiu odwiecznego dramatu walki Dobra i Zła, życia i śmierci" (s. 243), z drugiej na włączeniu ich „w ludowy zwyczaj obrzędowego kolędowania świątecznego, czyli składania życzeń" (s. 243). Zrekonstruowany na podstawie istniejących materiałów terenowych schemat akcji „herodów" zawiera 20 scen. Autorzy zwracają uwagę na to, że schemat ten nie jest obligatoryjny dla wszystkich widowisk. W niektórych z nich mają miejsce zmiany kolejności scen, ale są też takie, które występują zawsze, jak np. „wprowadzenie i przedstawienie Heroda, jego autoprezentacja, przekazanie informacji o narodze­ niu nowego króla, rozkaz wymordowania dziatek, informacja o wykonaniu rozkazu, parodystyczne przesłuchanie Żyda, śmierć Heroda" (s. 245). Są też sceny często pojawiające się (np. scena z Turkiem) ojaz zupełnie indywidualne, np. cała druga część „herodów" z Janówki związana z postacią Twardowskiego. Niektóre sceny są w miarę wiernym odbiciem tematu biblijnego, ale są też zupełnie nowe, będące jednak nieodłączną składową widowiska. „Jednakże najważniejsza różnica, jaka zachodzi między przywoływanym dramatem liturgicznym a tudowymi »herodami« zawiera się w zmianie ogólniej funkcji i intencji widowiska" (s. 245). Kolędnicy bowiem najchętniej chodzili do chałup, w których były młode, ładne dziewczyny (sens matrymonialny). Wówczas często po przedstawieniu dramatu miał miejsce wspólny taniec i śpiewanie kolęd do wybranki. Właśnie „z tą archaiczną funkcją »herodów« nie deklarowaną jawnie, ale widoczną z pośrednich opowieści struktury repertuaru, łączyły się szczególne upodobania do postaci żołnierzy, marszał­ ków, których jest więcej niż sama akcja wymaga, a którzy z wielką ostentacją prezentują swoje piękne stroje i nieodzowne »męskie« atrybuty w postaci pałaszy i szabel" (s. 245). �256 RECENZJE I OMÓWIENIA Część druga opracowania zawiera znakomicie udokumentowane wywiady o „herodach" oraz scenariusze, teksty i zapisy nutowe widowisk ze wsi Woli Krajeńskiej, Polichny, Janówki. Artykuł J. Adamowskiego O szopce lubelskiej (s. 294-309) poświęcony jest jednej z najstar­ szych form polskiego kolędowania - szopce bożonarodzeniowej, znanej w innych regionach pod określeniem jasełka (min. Podlasie), wertep (Ukraina), betlejemki (dawna gubernia mińska). Na wstępie Adamowski zajmuje się geneza tego przedstawienia i kierunkiem jego przemian, a następ­ nie koncentruje uwagę na charakterystyce szopki w lubelskich wsiach (jej architekturze, postaciach, tekstach). Część druga pracv zawiera teksty i zapisy nutowe szopki z Hadynowa (woj. Biała Podlaska) z komentarzem o zmianach w stosunku do pierwowzoru tekstu napisanego przez Stanisława Miłkowskiego. W kolejnym studium „Wesele krakowskie" jako widowisko bożonarodzeniowe (s. 310-319) J. Adamowski przedstawia komentarz oraz tekst i zapis nutowy mniej znanego zwyczaju z okresu Bożego Narodzenia, zanotowanego we wsi Bordziłówka Nowa w 1977 r. w formie wspomnień informatorki. W oddzielnym opracowaniu zatytułowanym Kolędy okupacyjne (s. 320-336) J. Adamowski komentuje i przytacza 10 tekstów (wraz z zapisem nutowym) tych utworów pochodzących z penetracji terenowych wsi lubelskich, w znacznej części dotąd nie publikowanych. Ten gatunek kolęd tzw. aktualizowanych sięga czasów powstań narodowych. Wykorzystywał on silne nasemantyzowanie znanych powszechnie melodii przede wszystkim pieśni kościelnych typu: Bóg się rodzi, moc truchleje, Lulajże, Jezuniu ... itp. dla przekazania treści politycznych, a później i społecznych (np. kolędy robotnicze). Twórczość tego rodzaju odżyła w szczególny sposób w latach okupacji niemieckiej. W opracowaniu zwracają uwagę bardzo dokładne zapisy pochodzenia źródła, informacje 0 wykonawcach i okolicznościach wykonywania pieśni. Zwyczaj adoracji Bożego Dzieciątka znany i praktykowany przez parafian w Krasnobrodzie 1 okolicach (pd. Lubelszczyzna) w okresie od 26 grudnia do 2 lutego jest przedmiotem pracy G. Żuraw, Tzw. Adoracja Bożego Dzieciątka w parafii Krasnobród (s. 337-359). Scenariusze hołdu składanego Dzieciątku przez parafian sprowadzają się do pewnego schematu. Zawierają one: a) zapowiedzi (informujące o nazwie wsi, miejscu i czasie adoracji); b) recytacje wierszy przeplatanych śpiewem kolęd i pastorałek. Są wśród nich bardzo różnorodne teksty, a mianowicie fragmenty kolęd i pieśni nie będących kolędami, teksty literackie, wiersze układane przez parafian specjalnie na tę uroczystość, a zawierające przede wszystkim próby skierowane do Dzieciątka o błogo­ sławieństwo dla kraju i ludzi. Po kliku wygłoszonych wierszach śpiewane są kolędy (ogólnie znane i śpiewane dziś po kościołach i rzadkie, pochodzące z kantyczek lub tradycji ustnej regionu) i pastorałki związane tematycznie z treścią recytowanych tekstów; c) scenki dialogowane noszące charakter widowisk. Są wśród nich dwa rodzaje przedstawień. Pierwszy stanowią fragmenty szopek czy herodów, które jednak nie są dosłowną kopią tych widowisk, ponieważ mają inną szatę stylistyczną, ale te same nawiązania treściowe. Na drugi składają się przykościelne opowieści o Bożym Narodzeniu, które zawierają takie scenki, jak: poszukiwanie przez Marię i Józefa noclegu, przywitanie Trzech Króli, objawienie anioła, Trzej Królowie z aniołami przy żłóbku Dzieciątka. Scenki te nie występują jednocześnie (jako ciąg zdarzeń) w jednej uroczystości, ale pojawiają się jako pojedyncze epizody we wszystkich adoracjach; d) zakończenie będące podziękowaniem (często rymowanym) księdza lub parafian uczestnikom uroczystości za hołd złożony Dzieciątku. Wśród scenariuszy adoracji zdarzały się również poświęcone wspomnieniom z okresu 11 wojny światowej i monologi opowiadające o obchodach Bożego Narodzenia w tamtych dniach. Hołd składany jest Dzieciątku w kościele (zazwyczaj w Krasnobrodzie, ale także i w sąsiednich wsiach) w różnych porach dnia, przy tym zbierana jest ofiara przeznaczana z reguły na odnowienie kościoła. Animatorem tego zwyczaju jest ks. Mieczysław Wojtowicz, proboszcz w Krasnobrodzie, natomiast autorami tekstów sami parafianie. Prezentowany następnie przez autorkę wybór tekstów wykonywanych podczas adoracji podzielony został na 2 grupy. W pierwszej znajduje się pełna adoracja mieszkańców z Hutkowa (z 26 XII 1978 r.). W drugiej podano wybór kolęd śpiewanych w czasie adoracji i wierszy recytowanych podczas uroczystości przez mieszkańców różnych wsi. Pracę opatrzono skrupulatnymi danymi źródłowymi, a w przypisach odnotowano różne wersje tekstów. Tom zamyka artykuł M. Łesiowa, Boże Narodzenie w wierszach lubelskich poetów ludowych (s. 360-369). Zawiera on charakterystykę twórczości poetyckiej rolników ze wsi lubelskich, związanej z okresem Bożego Narodzenia, oraz teksty wierszy pochodzących z 3 konkursów ludowej poezji religijnej organizowanych od kilku lat na terenie diecezji lubelskiej przez wydział �257 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Duszpasterski Kurii Biskupiej w Lublinie z inspiracji i pod opieką ks. dr. D. Pietrasińskiego. Tom uzupełniają: streszczenie w języku angielskim, alfabetyczny indeks incipitów pieśni i wierszy, indeks nazwisk transkrybentów i zbieraczy materiałów, indeks badanych miejscowości, ilustracje obrazujące podejmowane w zbiorze zagadnienia, mapa miejscowości, z których pochodzi prezentowany materiał. Wszystkie artykuły zamieszczone w opracowaniu charakteryzuje wspólna koncepcja, rygorys­ tycznie przestrzegana przez autorów. Prezentowany materiał poprzedza jego charakterystyka, merytoryczna klasyfikacja dotycząca gatunków odmian i wariantów przedstawionych tekstów. Po nich następuje druk zebranych źródeł. Szczególna troska redaktorów naukowych i technicznych o wzorowe udokumentowanie każdego źródła sprawiła, że omawiany zbiór wyróżnia się wśród tego typu prac rzetelnością informacji i śmiało może uchodzić za przykład dla innych opracowań materiałów oraz podręcznik metodyki pracy dla studentów. Mirosława Drozd-Piasecka U T K A STANKOVA (tekst), L U D Y I K BARAN (fotografie), Lidove umeni z Cech, Moraw a Stezska, Praha 1987, ss. 200, ryc. 281, streszcz. rosyjskie, niemieckie, angielskie, wyd. Panorama Lektura opracowań poświęconych sztuce ludowej przyzwyczaiła Czytelnika do pewnego schematu w zakresie przedstawiania poszczególnych zagadnień składających się na ogólny problem - sztukę ludową. Generalnie można stwierdzić, że prace te skonstruowane są według kilku podstawowych zasad i ich wariantów, które sprowadzają się do: a) opisu jednej z dziedzin sztuki ludowej większego lub mniejszego terytorium, często wraz z rysem jej historycznego rozwoju; b) prezentacji poszczegól­ nych gałęzi sztuki ludowej występujących w regionie (lub na szerszym obszarze), np. architektura, strój, malarstwo, rzeźba, haft, koronka itd.; c) przedstawienia sztuki związanej z cyklem obrzędów zwłaszcza dorocznych (np. wielkanocnych, bożonarodzeniowych), rodzinnych (np. weselnych) czy też gospodarczych (np. dożynki), Na tle tych publikacji wyraźnie wyróżnia się praca I. Stankovcj. Autorka zrywając z dotychczasowym sposobem przedstawiania różnych gałęzi sztuki ludowej ukazuje ją (podobnie jak współczesna etnografia) od strony człowieka - jak sama to określa wc wstępie - w zależności od tego, jaką rolę pełniły (i pełnią) różne przedmioty w życiu społeczności wiejskiej. Przez analizę funkcji tych przedmiotów stara się poznać człowieka w całokształcie stosunków społecznych istniejących w określonych warunkach gospodarczych i historycznych. Konsekwentnie do tak zakreślonego problemu Stankova prezentuje materiał według nowej oryginalnej koncepcji, którą najlepiej oddaje sama konstrukcja i problematyka poszczególnych rozdziałów. Autorka omawia więc kolejno: sztukę jednego dnia; sztukę codzienną (na co dzień); sztukę dnia świątecznego; sztukę reprezentacyjną (czy służącą reprezentacji); sztukę służącą radości, przyjemności, zabawie. Zanim przejdę do omówienia pracy - kilka zdań natury ogólnej. Pisząc o sztuce ludowej autorka ma na myśli przedmioty artystyczne, które tworzył lud lub były dla niego przeznaczone, a które oprócz walorów estetycznych pełnią i inne funkcje. W tak ogólnie zarysowanym problemie Stankova wyróżnia dwa nurty twórczości ludowej. Pierwszy określa tradycyjną sztukę ludową. Źyla ona i rozwijała się nic podlegając wpływom kultury elitarnej. Przedmioty najstarsze z jej kręgu pełniły funkcje magiczno-symboliczne. Drugim kierunkiem jest twórczość, która poczynając od końca XVII w. stała się sztuką ludową. Rozwinęła się ona czerpiąc wzory, podniety i techniki zc sztuki akademickiej i twórczości rzemieślniczej. Cechuje ją przewaga funkcji reprezentacyjnej. W sztuce tradycyjnej wykonawca i odbiorca był ten sam, natomiast w drugim nurcie nastąpił już podział na wykonawcę i odbiorcę. Tradycyjna sztuka ludowa bierze swój początek już w głębokiej starożytności, jednak większość materialnych dokumentów, które zachowały się w dużej liczbie, pochodzi dopiero z połowy XVII w. Okres największego rozwoju sztuki ludowej - uzyskanie przez nią osobistego i formalnego wyrazu artystycznego - przypada w Czechach i na Morawach od lat siedem­ dziesiątych XVIII w. aż do polowy XIX stulecia. Natomiast samo pojęcie ludowej sztuki plastycznej pojawiło się w polowie XIX w., gdy przedmioty te zaczęto zbierać, oceniać i wystawiać, ale wówczas w większości nie pełniły już one w życiu społeczności wiejskiej swych pierwotnych funkcji. 17 - Etnografia Polska t. 34 z. 12 �258 RECENZJE [ OMÓWIENIA Całą twórczość ludową zdaniem Aulorki charakteryzuje prostota kompozycji, jedność znaczeń, nie ograniczona rzeczywistością fantazja formy i ekspresji kolorystycznej. Detale stanowią często zasadniczy motyw, nieraz całkowicie przytłaczający główny temat przedstawienia. Typowa płaskość wzoru, nagromadzenie drugorzędnych elementów, formuje nową, pełną poetyki twórczą całość. Czeska i morawska kultura ludowa należy do kręgu kultury centralnoeuropejskiej. Wschod­ nia część terytorium Czechosłowacji znajduje się natomiast pod wpływem kultury karpackiej. Tradycje przynależności do różnych jednostek politycznych, gospodarczych, religijnych, jak również izolacja ekonomiczna wsi, były przyczynami determinującymi powstanie regionów etnograficznych różniących się nic tylko dialektem, lecz także kulturą materialną i duchową. Niektóre formy i warianty twórczości ludowej osiągnęły na ziemiach czeskich wyjątkowo wysoką jakość i samodzielny wyraz wyróżniający ją od sztuki innych narodowości. Należą do nich przede wszystkim: pisanki, pasiaste tkaniny pościelowe i „szerki" (tkanina z lnu i wełny), hafty, strój, ozdabiane malaturami frontony domów w pd.-wsch. Czechach, rzeźba figuralna, rzeźbione w drewnie i specjalnie ozdabiane szopki, obrazy na szkle i papierze, szlifowane i formowane naczynia szklane oraz metalowe okładki modlitewników. Podobnie jak i w innych krajach europejskich, sztuka ludowa podtrzymywała i wzmacniała świadomość narodową sprzyjając odrodzeniu narodu czeskiego w XIX w. W pracy jest głównie mowa o sztuce Czech i Moraw, mniej Śląska. Autorka wykracza jednak poza te tereny operując materiałem porównawczym z innych krajów europejskich. Egzemplifikuje wywód danymi dotyczącymi przede wszystkim XVIII i XIX w., ale w przypadkach, gdy posiada starsze źródła (np. ikonograficzne) sięga również do XVII w. i wcześniej. W każdym rozdziale podaje różnorodność omawianych form artystycznych występujących w poszczególnych regionach i miejscowościach interpretując ich różne znaczenie (np. symboliczno-magiczne). Pisze o kolorystyce przedmiotów, materiale, technikach wykonania podkreślając zmiany zachodzące w tej dziedzinie w ciągu lat oraz o wpływie na ich ostateczny wygląd stylów sztuki elitarnej (np. baroku). Jeśli pozwalają jej na to źródła, zamieszcza również informacje 0 twórcach. W rozdziale I poświęconym sztuce jednego dnia autorka koncentruje się na estetyce przedmiotów obrzędowych. Szczególnie nasycone symboliką świadczą o powiązaniach w obrębie rodziny i społeczności wiejskiej. Przeniknęły one do umysłowości dziecka i dorosłych. Kierują ich myśl do sfery wyjątkowości, niepowtarzalności, zespolenia w momencie uczestnictwa w obrzędzie. Oprócz funkcji społecznych estetyka tych szczególnie pięknych przedmiotów ma znaczenie przede wszystkim magiczne. Wyraża też wartości duchowe i wieczną potrzebę człowieka upiększania siebie i swego otoczenia. Do najstarszych magiczno-symbolicznych wypowiedzi artystycznych zalicza Stankova zdo­ bione zielone gałęzie - symbol życia, zdrowia, pomyślności. Na ziemiach czeskich spotykane są one do dziś. Najczęściej są to ozdobione drzewce ustawiane na Wielkanoc, pięćdziesięciolecie, 1 maja, w czasie wesela, przy zwieńczeniu dachu (wiecha), w czasie dożynek i winobrania. Należą do nich także postacie ze słomy i kwiatów, które miały nakłonić przyrodę do dobrych zbiorów w roku następnym, wyobrażenia śmierci - marzanny ubrane w łańcuchy z wydmuszek jaj i kolorowych papierów, snopy czy wieńce dożynkowe. Tylko przez jeden dzień używano proporce weselne, strojono wozy wiankami, bukietami itd., kobiety zdobiły głowy wstążkami i zielonymi wiankami, zakładały paradne czepce i korony weselne. O fantazji i bogactwie wyobraźni ludu, a także o jego umiejętności improwizacji, świadczą futrzane, szmaciane i drewniane maski, które zakładano w czasie różnych świąt (przede wszystkim zimowych i wesel), a obecnie tylko w czasie Zapustów. Również zdobienie pisanek, wysypywanie piaskiem symbolicznych wzorów przed chałupą, ich nakrapianie na podłogach izb i rysowanie mydłem na szybach okiennych w słowac­ kich wsiach na Wielkanoc, przedtem o charakterze magicznym - teraz świadczą o upodobaniu ludu do ozdabiania. Do tego kapitału kulturowego zalicza autorka często zdobione kolorowym lukrem drobne pieczywo obrzędowe, kołacze i szyszki weselne, które miały w przeszłości znaczenie rytualne. Obecnie zachowały się na nich tylko fragmenty dawnych znaków i symboli (spirala, swastyka, krzyż, meander, postać ludzka, ptak, koń, jeleń), składające się niegdyś na kołacz pełniący funkcje zapewniające prosperitę gospodarczą, płodność, urodzaj, ochronę. Szczególnym przykładem artystycznego upodobania ludności wiejskiej są „rzeźby z ciasta" - pierogi. Występują one w różnych wariantach poczynając od weselnych, chrzestnych do tych przeznaczonych na święta religijne i kończąc na pogrzebowych i zaduszkowych składanych na grobach tych, co odeszli. Należą do tej twórczości także zanikające w tych czasach wianuszki na mogiłach przodków. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Obecnie - zdaniem Autorki - możemy ocenić jedynie dekoracyjność tych przedmiotów, bowiem znaczenie motywów, kompozycji i ozdób pozostaje dla nas zagadką; W rozdziale następnym Stankova omawia sztukę, która towarzyszyła człowiekowi w dzień powszedni, stymulując jego predyspozycje do przyjmowania, dostrzegania i oceniania estetycznej strony rzeczywistości. Zalicza do niej przedmioty pełniące przede wszystkim podstawowe funkcje utylitarne. Używane są one stale, ale równocześnie cechują je piękne kształty i zdobiny. Wykonywano je z reguły z miejscowego tworzywa, często także wykorzystując samorodne formy. Należą do nich m.in. różnorodne narzędzia drewniane, gliniane i plecione naczynia; rzeźbione w różne wzory formy na „modrotiski" (tkaniny niebieskie, na których odbijano białe wzory), ryzowane oparcia krzeseł, przęślice, deseczki tkackie i kijanki, ozdobne okucia wozów, sań, noże, tasaki; bogate hafty na ubraniach, suknie kobiet z niebieskiej tkaniny, wełniane chusty w kratę, nakrycia głowy, płaszcze i koszule mężczyzn; fundowane z rozmaitych okazji kamienne i drewniane rzeźby sakralne umieszczane w kapliczkach i „mękach pańskich"; ornamenty lub malowidła na szczytach domów, ozdobne okiennice, drzwi, bramy, furtki; architektura budynków gospodarczych i mieszkalnych i ich wystrój. Życie codzienne było przepełnione przedmiotami sztuki ludowej cenionymi i przekazywanymi następcom jako podstawowa część inwentarza. Dziedziczony był wśród nich dom z figurką patrona w niszy, ozdobne chomąta, sanie z głową Turka i innymi kutymi ozdobami, formy klockowe na „modrotisk"; ozdobne wyciskacze winogron używane przez producentów wina; rzeźbione deseczki tkackie; drewniane i żelazne dekorowane narzędzia do obróbki wełny i lnu, rzeźbione formy na masło; ryzowane i ozdobnie wykańczane metalem krosna. Dzień świąteczny (zwłaszcza Boże Narodzenie, Wielkanoc, niedziele), którego sztuce po­ święcony jest następny rozdział, zdaniem Stankovej najbardziej różnił się od zwykłego ubiorem mężczyzn i kobiet. Wieśniaczki w zależności od zamożności, statusu społecznego, pogody oraz kalendarza kościelnego ubierały się we wszystko, co najlepsze. Różnorodne wzory lnianych, bawełnianych oraz półwełnianych materiałów na spódnicach i fartuchach - efekt pracy profesjonalnych tkaczy i tkaczy amatorów - ozdabiały żeńską odzież w całym kraju. Głowy panien przystrajały wstążki, złote diademy, korale i kolie. Staniki zapinane były na srebrne, ołowiane lub mosiężne sprzączki i guziki. Na nogi zakładały wyszywane lub koronkowe pończochy oraz wytłaczane i wyszywane buty. Mężczyźni, podobnie jak kobiety, nakładali paradne koszule, płaszcze, futra, pasy, kapelusze, szaliki oraz brali ze sobą zdobione laski i fajki. Stajnie i podwórka były przystrajane zielenią. W izbach na świątecznie posłanych łóżkach leżały poduszki w pięknie utkanych powloczkach. Podczas Bożego Narodzenia w „białych izbach" umieszczano duże szopki z różnymi scenami pastoralnymi i scenami przedstawiającymi pracę rzemieślników. Wolny czas mieszkańcy wsi poświęcali ulubionym zajęciom: opowiadali, grali na instrumentach muzycznych, śpiewali, malowali, rzeźbili w drewnie. Kobiety haftowały, szyły, robiły na drutach. Mężczyźni przepisywali śpiewniki, ozdabiali ilustracjami modlitewniki. W ten sposób dzień świąteczny był specjalnym nie tylko zewnętrznie, ale wyróżniał się też twórczą działalnością. Przedmioty przeznaczone na dni świąteczne były charakterystycznymi znakami zróżnicowania klasowego społeczeństwa. Obecnie jako relikty mają one przede wszystkim wartość artystyczną. W święta używano przedmiotów, które w dzień powszedni były ukryte w komorach i schowkach. Dotyczy to w równej mierze stroju, jak i specjalnych akcesoriów związanych z danym świętem, jak np. szopki z figurami ustawiane w Boże Narodzenie, Sztuka reprezentacyjna czy służąca reprezentacji omówiona została w następnym rozdziale. Jak konstatuje Stankova, z obrzędową, świąteczną funkcją sztuki ludowej jest zespolona funkcja reprezentacyjna, która manifestowała status społeczny członka wspólnoty wiejskiej. Haft i koronka np., zadziwiające różnorodnością wyrazu artystycznego, bogactwem rozwiązań formalnych, były nie tylko środkami zaspokajającymi potrzeby zdobienia człowieka, ale także świadczącymi o stopniu zamożności rodziny, podnoszącymi jej dostojność i okazałość, prestiż i znaczenie w społeczeństwie. Do przedmiotów mających charakter reprezentacyjny zalicza autorka m.in. bardzo bogato wyszywane chusty, narożniki, ręczniki, poduszki, koszule, serdaki, surduty, spodnie, kożuchy oraz haftowane złotymi i srebrnymi nićmi czepce; malowane naczynia ceramiczne (misy, talerze, dzbanki) i kafle pieców z figuralnymi ozdobami "i scenkami rodzajowymi; wyrabiane przez rzemieślników cechowych: malowane lub szlifowane karafki, butelki, szklanki i puchary używane tylko przy wyjątkowo ważnych uroczystościach, zwłaszcza rodzinnych (chrzest, ślub, pogrzeb); �260 RECENZJE I OMÓWIENIA obrazy o tematyce sakralnej malowane na szkle, płótnie i papierze zawieszane rzędem nad stołem, nad którym umieszczano również prestiżowe ręcznie pisane i ilustrowane modlitewniki, śpiewniki i biblie czasem oprawiane w rytowane mosiężne okładki; cechowe puchary, sztandary, oznaki; kowalne krzyże cmentarne przypominające o życiowym prestiżu tych, którzy odeszli; zamki, okucia skrzyń i drzwi oraz rvtc żelazne formy do pieczenia wafli (andrutów); wreszcie tablice - szyldy reklamująco-informujące: gospód, cechów poszczególnych rzemiosł (np. malarzy, półcienników), kramów i strzelnic. W rozdziale ostatnim autorka omawia sztukę służącą przyjemności, zabawie, sprawiającą radość. Większość zaliczonych tu przedmiotów stanowiły dary. które nosiły znamiona podarków, a wyrażały określone treści społeczne. Były one powszechne we wszystkich grupach wieku i warstwach społecznych. Ojcowie, matki, babki i dziadkowie przywozili dzieciom z targów i jarmarków dekoracyjne pierniki, młodzieńcy obdarowywali swoje dziewczęta lukrowanymi sercami. Kupowano lub wykonywano ozdobne zabawki: huzarów, konie, ubrane drewniane lalki, ołowiane żołnierzyki, ceramiczne dziecinne naczynia, figurki, karuzele, młynki, piszczałki, które mimo woli naśladowały i poetyzowały świat. Wśród tych przedmiotów wymienia autorka także formowane z ciasta (następnie pieczone lub gotowane) figurki (panienek, koni, ptaków, psów, wiewiórek, lisków, jeży) przygotowywane specjalnie dla uciechy dzieci w całych Czechach i na Morawach; ludowe malowane szafy, które miały funkcje reprezentacyjne, ale przede wszystkim były podarunkiem męża dla nowo poślubionej żony; rogowe malowane lub wykładane skrzynki, drewniane kołyski i kolorową pościel; cieszące się dużą tradycją teatrzyki kukiełkowe, w których ożywały legendy, baśnie, mity i podania; malowane karty do gry; jarmarczne obrazy papierowe o śmiesznej świeckiej tematyce; ozdobne ilustrowane tablice wędrownych śpiewaków i gawędziarzy oraz rzeźbione figuralne ule pszczelars­ kie. Większość przedmiotów stworzonych dla radości było prezentami świadczącymi o sympatii darzącego, wyrażającymi myśli i serdeczne uczucia oraz więzi społeczne między ludźmi. Tekst I. Stankovcj jest przepięknie ilustrowany 281 barwnymi fotografiami R. Barana, które już same w sobie są przeżyciem artystycznym dla Czytelnika, w tym zwłaszcza polskiego, przyzwyczajonego do szarości większości opracowań. Uzupełnia go wybór literatury, alfabetyczny indeks nazw miejscowości, indeks nazw wytworów kulturowych, wykaz skrótów nazw muzeów oraz płócienna oprawa z kolorową obwolutą. Jak już zaznaczyłam na wstępie, klasyfikacja przedmiotów sztuki ludowej dokonana przez Stankova jest nowatorska i wysoce oryginalna. Wszelkie podziały - zwłaszcza gdy są prekursor­ skie - i przeprowadzone w obrębie szczególnie złożonego dziedzictwa kulturowego wsi, jaką jest bez wątpienia sztuka ludowa, z reguły wywołują refleksje, pozostawiają znaki zapytania, wzbudzają wątpliwości, uczucia niedosytu/często ostry sprzeciw. Zrealizowana koncepcja Stankovej również pobudziła moją wyobraźnię, „zmusiła" do zastanowienia się. Skoncentrowało się ono wokół przedmiotów włączonych do poszczególnych rozdziałów stanowiących podstawę klasyfikacji, które z lego względu wymieniłam dość szczegóło­ wo. Dlatego też ograniczę się w tym miejscu jedynie do zasygnalizowania kilku najbardziej kontrowersyjnych w moim odczuciu przykładów. Wydaje mi się, że nie można traktować jednakowo przedmiotów pochodzących niejako z różnych zakresów znaczeniowych. W rozdziale o sztuce dnia zwykłego są np. omówione malatury na domach, a także kapliczki i rzeźby sakralne. Zgoda, że były me stałym elementem artystycznym w obrazie wsi, ale czy ich podstawowe funkcje nie wiązały się bardziej z prestiżem, reprezentacją. Przecież kapliczki i figury z reguły fundowano, obok więc pamiątki dziękczynnej i manifestacji uczuć religijnych były wykładnikiem zamożności i znaczenia fundatora. Następnie w tej samej części opracowania umieszczono ozdobne prześlice deseczki tkackie kijanki bedacc z reguły szczególnie serdecznymi prezentami ofiarowywanymi kobiecie przez mężczyznę i Ttego względu bardziej pasują" do rozdziału poświęconego sztuce sprawiającej radość tym bardziej że umieszczono w nim pewne szczególnie ozdobne meble. Z kolei w rozdziale omawiającym przedmioty reprezentacyjne, prestiżowe, występują okucia drzwi, skrzyń, ozdobne zamki, które były codziennym elementem wystroju pomieszczeń. Można się też zastanawiać nad kutymi krzyżami cmentarnymi, czy nie były one stałym komponentem krajobrazu kulturowego wsi. W tym samym rozdziale znajdują się nie budzące większych wątpliwości obrazy religijne i hafty wyszywane na elementach stroju ludowego, ale obok omawiane są formy na wafle (andruty) oraz mające charakter zdecydowanie informacyjno-propagandowy szyldy c'echow warsztatów karczem i strzelnic Natomiast w części omawiającej sztukę prze­ znaczona dla przyjemności'czy rozrywki obok jarmarcznych pierników wymieniane sa karty do gry wspomniane już zdobione ule figuralne �261 R E C E N Z J E I OMÓWTENIA Podobnie można zastanawiać się nad twórczością jednego dnia czy przeznaczoną na jeden dzień (np, formy na masło i ser z ryzowanymi znakami symbolicznymi), czyli ogólnie mówiąc nad przedmiotami o charakterze obrzędowym, szczególnie nasyconymi symboliką, gdzie umieszczone są maski mięsopustne obok wianków i bukietów strojących wozy weselne, a zatem należących do określonego dnia świątecznego, z tym że materiał, z jakich je wykonano, był z reguły mniej trwały. Autorka wprowadzając rygorystyczne zasady klasyfikacji, odpowiadające tytułom rozdziałów, zastosowała bardzo efektowny podział jednak według różnych kryteriów. Jedne rozdziały skonstruowane zostały według zasady dzień świąteczny, niezwykły - sakrum, i dzień zwyczajny - profanum, natomiast przy innych kryterium było już odmienne, ogólnie pojęta przyjemność, jaką sprawiają przedmioty sztuki ludowej oraz prestiż czy poziom zamożności, co spotęgowało trudności w konsekwentnej kwalifikacji poszczególnych wytworów sztuki, o czym pisałam wyżej. Natomiast dla kultury ludowej charakterystyczne jest to że jedne i te same wytwory pełnią różne funkcje w rozmaitych sytuacjach społecznych i kulturowych Dlatego bogaty stroi ludowy jest zakładany zarówno w święta jak i dla reprezentacji i przyjemności czy radości to samo dotyczy zdobionych chałup, na które można patrzeć również z różnych, często podobnych punktów widzenia. Dobrym przykładem są tu przęślice czy kijanki, które rozpatrywane od strony funkcji, jakie pełniły w kulturze ludowej, mogą być analizowane m.in. jako przedmioty: a) utylitarne - codzien­ ne, b) artystyczne z racji swej formy i ogólnego rysunku, c) symboliczno-magiczne, gdy badamy znaczenie wyrytych na nich znaków, d) prestiżowe - w przypadku szczególnie rozbudowanej formy i treści, a tym samym drogie, reprezentacyjne, e) sprawiające radość - zwłaszcza gdy są prezentem od szczególnie bliskiej osoby, f) wyrażające upodobania ludu do upiększania najbliż­ szego otoczenia wreszcie g) pamiątki regionalne lub inne, jakimi mogą być obecnie. Moje dotychczasowe refleksje dotyczyły gównie tego, co w pracy jest (jej zawartości, układu); na zakończenie o tym, czego w niej nie ma. Otóż w trakcie lektury odczuwałam szczególny brak osobnego rozdziału poświęconego sztuce związanej z życiem religijnym wsi, sztuce tak bardzo charakterystycznej dla polskiej kultury ludowej. Sądzę, że gdyby rozdział taki istniał, rozwiązałby też wiele kontrowersyjnych w moim odczuciu ustaleń. Reasumując, praca Stankovej jest niezwykle interesująca, nowatorska i pobudzająca do myślenia. Napisana z ogromną erudycją i znajomością zagadnienia, ponadto pięknie wydana jest ważnym krokiem do przodu w zakresie badań sztuki ludowej. Jedyną uwagą rzeczywiście krytyczną, jaka nasunęła mi się podczas czytania, były streszczenia obcojęzyczne. Te, które mogłam ocenić, dotyczą języka angielskiego i rosyjskiego. Otóż niektóre ich fragmenty są wręcz humorystyczne. Piszę o tym nie dlatego, żeby zrobić przykrość znakomitej autorce, lecz przede wszystkim po to, aby uczulić piszących na zwracanie większej baczności w doborze tłumaczy. Mirosława Drozd-Piasecka N. L . ZUKOVSKAJA, Kategorii i simvolika tradicionnoj kuitury mongolov, Moskva 1988, Nauka, ss. 196 Tytuł najnowszej książki N. L. Żukowskiej przywodzi na myśl - na zasadzie prostego skojarzenia - Kategorie kultury średniowiecznej A. Guriewicza. Skojarzenie to okazuje się prawidłowe. Już we wstępie Żukowska pisze bowiem o inspiracjach książką tego autora. Przytacza też zaczerpnięte z jego pracy określenie, zgodnie z którym owe kategorie to „zestaw istniejących w kulturze i podstawowych dla niej paradygmatów, czyli zasad opisu, konstrukcji, koordynacji oraz klasyfikacji wszelkich zasadniczych zjawisk i form" (s. 4). Żukowska waha się nieco, czy stosowany przez nią termin jest najbardziej odpowiedni, ma on bowiem odmienne znaczenie w różnych dziedzinach nauki, jednakże - jak się zdaje - Guriewicz jest dla niej wystarczającym autorytetem usprawiedliwiającym stosowanie tego określenia. Przypomnę, iż Guriewicz stawiał sobie za cel zrozumienie kultury średniowiecza, charakterys­ tycznych dla niej zachowań i zjawisk oraz odtworzenie typowych wyobrażeń i wartości, poznanie nawyków myślowych, form oceniania rzeczywistości oraz sposobu patrzenia na świat. Zdając sobie sprawę z ograniczeń, z którymi musi się zetknąć współczesny badacz pragnący przeniknąć tajniki myślenia ludzi z odległych epok, spróbował ustahć podstawowe, a zarazem uniwersalne kategorie badanej kultury, nieodzowne do jej istnienia, przejawiające się we wszystkich jej wytworach, �262 RECENZJE I OMÓWIENIA a przy tym określające ludzką świadomość. Są to następujące pojęcia i formy postrzegania rzeczywistości: czas, przestrzeń, zmiana, przyczyna, los, liczba, stosunek zmysłowego do ponadzmvsłowego i części do całości. Te uniwersalne pojęcia łączą się w każdej kulturze ze sobą tworząc pewien model, rodzaj układu współrzędnych, za pośrednictwem którego ludzie postrzegają rzeczywistość i budują taki obraz świata, jaki istnieje w ich świadomości. W Kategoriach kultury średniowiecznej Guriewicz przedstawił kilka komponentów modelu świata: czas i przestrzeń, pracę, bogactwo, prawo, własność, dar i jego odwzajemnienie, osobowość człowieka, ukazując zarazem sposób rozumienia i istnienia tych kategorii w epoce barbarzyństwa i chrześcijańskiego średnio­ wiecza (Guriewicz 1976). Żukowska słusznie potraktowała kategorie wymienione przez Guriewicza jako uniwersalne i zainspirowana jego spojrzeniem na kulturę przeniosła je na bliski, znany sobie obszar, podejmując próbę przedstawienia kultury Mongołów w następujących kategoriach: przestrzeń, czas, kalendarz, święta, pojęcie szczęścia, pożywienie, dar i jego odwzajemnienie, etykieta, liczba oraz kolor. Badaczka ta należy dziś do najlepszych znawców kultury mongolskiej. Cechuje ją ogromna erudycja i doświadczenie zdobyte m.in. dzięki wieloletniemu udziałowi w pracach ekspedycji archeologiczno-etnograficznej AN ZSRR. Pisze przy tyra jasno, lekko, dając dowody znajomości badanej przez siebie kultury, jej rozumienia i wyczucia. Potrafi pojąć sposób myślenia pasterzy ogarniając spojrzeniem całość kultury i jej pojedyncze elementy. Bez trudu pokonuje wszelkie bariery obcości narodowej, kulturowej, językowej, środowiskowej, edukacyjnej i in. Część wyników prac tej badaczki i materiałów zawartych w prezentowanej tu książce została już udostępniona czytelnikom, głównie w rozmaitych publikacjach zbiorowych (por. Literatura). Dopóki jednak były to pojedyncze artykuły ukazujące się w różnym miejscu i czasie, dopóty poznawaliśmy tylko pewne wycinki, cząstki mongolskiego modelu świata. Zebrane w odrębnej książce, podporządkowane generalnemu zamysłowi, jakim jest ukazanie kategorii i symboliki kultury mongolskiej, materiały te przemawiają do czytelnika pełniej, nabierając tego szczególnego znaczenia, jakie przydaje się ujęciom syntetycznym. Książka podzielona jest na rozdziały ukazujące kolejno poszczególne kategorie mongolskiej kultury. Autorka nie trzyma się jednak niewolniczo nagłówków, swobodnie poruszając się w całości bardzo różnorodnego materiału, tam - gdzie to konieczne - operując powtórzeniami sprowadzonymi do niezbędnego minimum lub uzupełniając wcześniej podane informacje w miarę potrzeby. Mimo przyjętego podziału na kategorie i rozdziały, cały czas znajdujemy się w obrębie jednej kultury, w której rozmaite zachowania łączą się znakomicie ze sobą, tworząc zwartą całość bez szczelin i granic. Żukowska nie zakreśla swej pracy wyraźnych ram czasowych. Wyjaśnia tylko, że opisywana przez nią tradycyjna kultura Mongołów istniała jeszcze w początkach XX w. Mimo wielu zmian i szybkiego tempa rozwoju kultury współczesnej, podstawowe jej elementy nie zaginęły. Są one obecne obok elementów nowych, będących efektem przemian cywilizacyjnych, choć zmieniają się ich funkcje i znaczenie. Autorka patrzy na opisywane zjawiska z perspektywy historycznej. W źródłach pisanych pochodzących z różnych okresów szuka świadectwa dawności badanych przez siebie faktów, icn zmienności, zanikania itp. Prezentowany przez Żukowską sposób spojrzenia na kulturę mongolską nie jest dziś może czymś nowym dla etnografów. Nie jest też odkryciem dla mongolistów, gdzie pierwszeństwo przyznałabym Jerzemu Wasilewskiemu. Jego poszukiwania symboliki i znaczeń, odtwarzania mongolskiego modelu świata z podstawowym dlań systemem opozycji binarnych zaowocowały wcześniej nic tylko artykułem o symbolice jurty, na który powołuje się autorka, lecz także kilkoma innymi pracami (np. Wasilewski 1979, 1980). Po raz pierwszy jednak otrzymujemy książkę ó charakterze syntezy, dającą nam w miarę pełny obraz kultury mongolskiej i jej podstawowych wyznaczników, opartą na tak bogatym materiale terenowym, znakomicie poszerzającą dotych­ czasową wiedzę o tradycyjnej kulturze pasterzy mongolskich. Podstawowymi kategoriami kultury są czas i przestrzeń. W ramach tych kategorii - jak podkreśla autorka - powstaią, funkcjonują i rozwijają się: mitologia, religia, sztuka, nauka. Kategorie te muszą być brane pod uwagę, gdy rozpatrujemy etniczne aspekty kultury. Każdy etnos wypracowuje bowiem swoiste pojęcia czasu i przestrzeni. Wynika to m.in. z warunków ekologicz­ nych, w jakich żyje, i związanego z nimi typu gospodarki. Żukowska koncentruje się na tych sferach, obiektach i zjawiskach, w których przejawia się najwyraźniej mongolskie wyobrażenie przestrzeni i czasu. Jest to więc przede wszystkim jurta z jej podziałami wewnętrznymi, szeregiem elementów konstrukcji i przedmiotów, którym Mongołowie przydają walor sakralności. Z ognis­ kiem, otworem dymnikowym, masztem, niektórymi linami, progiem itp. wiąże się też wiele zachowań o znaczeniu symbolicznym. Widoczne jest to m.in. w sytuacji narodzin i śmierci, a także np. rozpadu rodziny lub jej zniszczenia. Jurta z jej bogatą symbolika wkomponowana jest �RKCENZJE 1 OMÓWTFN1A 263 w okalające ją środowisko naturalne. W przekonujący sposób Żukowska polemizuje z głoszoną w nauce tezą o dwóch typach oswajania przestrzeni znajdującej się poza granicami domostwa: koncentrycznym (statycznym) - charakterystycznym dla ludności osiadłej i liniowym (dynamicz­ nym) - właściwym dla koczowników. Przytoczony materiał mongolski wskazuje na możliwość połączenia obu typów w kulturze pasterskiej. Przykładem koncentrycznego oswajania przestrzeni jest jurta stojąca (tj. w czasie postoju), liniowego zaś - jurta koczująca. Wokół stojącej jurty tworzy się strefa udomowiona z wyznaczającymi jej granice elementami. Są to np. pale ze sznurami do przywiązywania koni, zagroda dla bydła i in. obiekty sytuowane zawsze w ten sam sposób w stosunku do jurty. Omawiając kategorię przestrzeni Żukowska zwraca uwagę na możliwość jednoczesnego istnienia kilku punktów centralnych, w stosunku do których lokalizuje się inne elementy przestrzeni. Takim centrum może być jurta i zarazem np. najwyższa góra w okolicy, kamienne usypisko owo, mogiły przodków itp. Wiele miejsca poświęca autorka omówieniu sposobów sakralizacji oswojonej przestrzeni. Kategoria czasu rozważana jest na przykładzie różnych jego rodzajów (czas mityczny, historyczny, „bytowy") oraz sposobów jego mierzenia. Rys historyczny ukazuje zmienność form kalendarza, jakim posługiwali się Mongołowie, a zarazem „oficjalne" i pasterskie sposoby określania tego wymiaru. Można się zastanawiać, czy kalendarz jest istotnie odrębną kategorią kultury, czy raczej podkategoną w stosunku do czasu, przejawem „oswojenia" go przez człowieka. Podobne wątpliwości nasuwają się też np. w przypadku kolejnej kategorii, jaką jest świat mongolskich świąt, zawężony tu przez autorkę do dwóch przełomowych momentów cyklu rocznego. Przyjmuję jednak, że termin „kategorie" ma dla Żukowskiej znaczenie porządkująco-operacyjne i nie wnikam zbyt głęboko w jego istotę. Przedstawiając świat mongolskich świąt dorocznych badaczka wskazuje na ich związek z przełomem pory jesienno-zimowej i wiosenno-letniej, kiedy to pasterze obchodzą Nowy Rok, oraz z końcem okresu wiosenno-letniego, na który to okres przypada organizowanie zawodów sportowych naadam. Nie precyzuje jednak, że w kulturze mongolskiej funkcjonował także podział roku na sezon wiosenno-zimowy i letnio-jesienny, naadam zaś organizowany byl czasem jesienią. Te dwa bardzo istotne dla pasterzy wydarzenia doroczne zostały prnez autorkę potraktowane odmiennie bez specjalnego uzasadnienia tego faktu. W zestawieniu z opisem obchodów nowego roku i bogactwa towarzyszących im zachowań symboliczno-magicznych, naadam wypada bardzo skromnie. Jego opis, poprzedzony krótkim wyliczeniem etapów kształtowania się tego rodzaju zachowań w kulturze mongolskiej, ograniczony został właściwie do charakterystyki zasadniczych reguł organizacji zapasów, zawodów łuczniczych i wyścigów konnych. Pominięta została cała sfera magiczno-symboliczna zawodów. Niezrozumiały staje się też ich związek z końcem lata, przy czym - o ile mi wiadomo - naadam organizowany bvł nie tylko w tym okresie. Pisząc o zawodach sportowych autorka używa określenia „święto" (s. 8,49), co wydaje mi się błędne, tym bardziej że koncentruje się właściwie na prezentacji trzech gier sportowych, mogących stanowić zaledwie element święta. Już lepsze jest chyba określenie „święto sportowe" (s. 59, 67) stosowane z wyczuwalnym odcieniem przenośni do współczesnych imprez sportowych. Z niezrozumiałych dla mnie powodów autorka nie pisze o związku zawodów ze składaniem ofiar na owo (owo tachich). Wspomina wprawdzie o najwcześniejszym etapie, kiedy to naadam był związany ze składaniem ofiar duchom opiekującym się terytorium rodowym, nie precyzuje jednak, czy ceremonia ta odbywała się na owo. Z moich badań wynika, że jeszcze w początkach XX w. występował wyraźny związek naadamu z owo tachich. a adresatami, dla których przeznaczone były ofiary, stały się duchy - gospodarze natury, przyroda lub samo owo. Zawody organizowane na zakończenie ceremonii pełniły funkcje magiczne, a także symboliczno-komunikacyjne (Kabzińska-Stawarz 1987; 1988, s. 152, 159-163). Zanotowane przeze mnie wypowiedzi pasterzy wskazywały na wyraźny, aczkolwiek umowny, związek naadamu z gospodarką. Nieprawdziwe jest więc stwier­ dzenie autorki, iż naadam nie był związany z działalnością pasterzy (s. 49). Nie łączył się on wprawdzie np. z cyklem najważniejszych prac pasterskich, lecz służył gospodarce - niejako pośrednio - dzięki przypisywanym mu funkcjom magicznym. Niektóre informacje o naadamie grzeszą zbytnim uogólnieniem. Dotyczy to np. wzmianki o udziale kobył w wyścigach (s. 66). Żukowska powołuje się tu na materiały archiwalne Kljujewej. Nie wiem, jakiej części Mongolii dotyczą te dane. Z badań, jakie przeprowadziłam wśród przedstawicieli Ojratów i Chałchasów, wynika natomiast, że możliwa jest sytuacja, w której obecność kobył w wyścigach nie tylko nie miała miejsca, ale była wręcz niepożądana i bezzasadna. Fragment pracy, w którym omawiany jest naadam, zaliczyłabym do najsłabszych partii książki. Wydaje się. że zagadnienie to nie leżało w głównym nurcie zainteresowań badawczych autorki. Ta garstka uwag krytycznych nie może jednak rzutować na opinię o całej pracy �264 RECENZJE 1 OMÓWIENIA i pozostałych jej częściach, które są znakomite i oparte na rzetelnych materiałach. Kolejną z omawianych kategorii jest pożywienie. Autorka przedstawia podstawowy jadłospis Mongołów, wskazując na jego uzależnienie od pory roku, opisuje sposób przygotowania potraw i napojów, zasady ich przechowywania, wyodrębniając przy tym pożywienie codzienne od rytualnego (świątecznego) z bogactwem jego symboliki. Interesujące są poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy Mongołowie pili świeże mleko. Żukowska wskazuje na niską mleczność bydła, brak możliwości przechowywania świeżego mleka przez dłuższy czas i konieczność przerabiania go na produkty, które można by zachować na zimę, nieużywanie mleka zsiadłego i inne czynniki, które, mogły ograniczać spożycie wspomnianego artykułu. Kolejny rozdział poświęcony jest mongolskiemu pojęciu szczęścia oraz zabiegom magicznym mającym na celu jego ochronę i zachowanie, a więc uniknięcie niepożądanej sytuacji, jaką jest opozycyjna wobec szczęścia kategoria smutku, goryczy. W centrum opisywanych tu działań znajduje się najczęściej kobieta rodząca oraz człowiek stary, chory lub zbliżający się do wieku uznanego za szczególnie niebezpieczny. Zabiegi magiczno-ochronne koncentrują się także wokół stad, stanowiących podstawę pasterskiej egzystencji. Funkcje magiczne, a zarazem symboliczne, przypisywali Mongołowie darom. Jak w wielu innych kulturach obowiązywała tu zasada wzajemności, odpowiedzi na dar. Żukowska wychodzi od znanych koncepcji Maussa, Levr-Straussa i Koswiena przenosząc je na grunt mongolski, gdzie ukazuje funkcjonowanie daru w rytuale weselnym, obrzędowości dorocznej, akcie pobratymstwa i in. Swoistym darem są też według niej ofiary składane np. gospodarzom terytorium. Znaczenie symboliczno-magiczne ma przy tym nie tylko sam akt obdarowywania, lecz także charakter przedmiotów występujących w roli daru/ofiary. Następna kategoria to etykieta, rozumiana jako system zrytualizowanych zachowań charak­ terystycznych dla etnosu i typowych powtarzających się sytuacji, wzajemnych relacji. To zachowanie ludzi w momencie powitania i pożegnania, zawierania znajomości, wyrażania wdzięczności. To także określone formy gościnności, zachowania się w jurcie, różne sytuacje rytualne, uczty, pozycje przyjmowane podczas snu, sposoby ułożenia zmarłych. To wreszcie rozmaite gesty, wykonywane chociażby w czasie spożywania posiłków, sposób podziału mięsa i wiele innych czynności, które - według autorki - są nie tylko przejawem stylu życia Mongołów, lecz także sposobem realizacji przyjętego przez nich modelu świata z podstawowym dlań podziałem na opozycje. On to wyznacza różnice w zachowaniach mężczyzn i kobiet, dorosłych i dzieci, pasterzy i łamów, określa zachowania codzienne i rytualne, formy zachowania się w sytuacjach radosnych i smutnych, reguły postępowania wobec osób obcych, bliskich itd. O sposobie widzenia świata, wyrażania pewnych pojęć i znaczeń możemy także mówić na podstawie symboliki liczb i barw. Przedstawiając te kategorie Żukowska trafnie operuje symboliką pasterską i nakładającą się na nią symboliką buddyjską (Jamajską). Odwoływanie się do źródeł historycznych pozwala jej wnioskować o trwałości i zmianie tych kategorii. Symbolika liczb i kolorów prezentowana jest nie tylko na etnograficznym materiale terenowym, autorka odwołuje się bowiem także do folkloru, mitów, zagadek. W przypadku barw zaś ukazuje ich zastosowanie w sztuce i ornamencie. Bogatszy niż w innych rozdziałach jest tu także materiał porównawczy. Autorka bardzo słusznie czyni nie wyodrębniając zagadnienia symboliki w oddzielnym rozdziale, choć tytuł pracy mógłby sugerować zastosowanie tego rodzaju zabiegu. Zdaje sobie ona doskonale sprawę, że oddzielenie symboliki od kategorii nie byłoby uzasadnione. Zjawiska te występują bowiem nierozłącznie (s. 10). W rozdziale przedstawiającym kategorię liczb zabrakło mi dwóch drobnych informacji. W przeglądzie najważniejszych wyobrażeń symbolicznych związanych z 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 12, 13, 37, 73, 81, 108 pominięta została cyfra 6, która - o ile mi wiadomo - ma symboliczne związki z ziemią. Nie wspomniano ponadto o 1000 i 10000, które to liczby symbolizują stan swoistej pełni, nasycenia, dostatku, doskonałości i służą pasterzom do wyrażenia owych stanów. W podobnym znaczeniu liczby te występują także w buddyzmie. W zakończeniu pracy pojawia się następujące stwierdzenie: „wszystkie kultury świata są do siebie podobne, a zarazem każda jest na swój sposób szczególna, oryginalna. Do tego wniosku na pewno dojdą liczni czytelnicy lej książki. Do tego wniosku wiódł ich autor" (s. 170). Wydaje mi się, że taką konkluzję można wyprowadzić jedynie na podstawie doskonałej znajomości wielu różnych kultur świata. Znajomość tę posiada sama autorka i zapewne niewielka część czytelników. Materiał porównawczy, jakim operuje ona w swej pracy, jest natomiast - według mnie - zbyt skąpy i podany ogólnie, a przy tym ukierunkowany na szukanie podobieństw nie tylko samych kategorii, a wiec tego, co z założenia jest uniwersalne, lecz także sposobu ich realizowania, wypełniania treścią, w danych kulturach. Trudno na jego podstawie mówić o różnicach �265 RECENZJE 1 OMÓWIENIA i oryginalności kultur. Materiał ten dozowany jest ponadto nierównomiernie. Czasem ogranicza się do spokrewnionych z Mongołami Buriatów lub wybranych ludów Syberii (np. Tuwińczyków), innym razem natomiast, zwłaszcza w końcowych częściach pracy, jego zasięg jest o wiele szerszy. Nie mająca odpowiednika w literaturze mongotistycznej książka Żukowskiej zostanie z pewnością poddana głębokim analizom przede wszystkim przez etnografów mongolskich. Taka konfrontacja wyników prac badacza z zewnątrz ze spojrzeniem tych, którzy należą do kultury mongolskiej choćby z racji swego urodzenia i którzy mają szczególne możliwości jej poznawania, będzie z pewnością interesująca. Ciekawe, czy sposób widzenia kultury mongolskiej, jaki proponuje Żukowska, zyska aprobatę naukowców mongolskich? Nie mówiąc już o tym, jak reagowaliby na zawarty tu materiał pasterze, których wypowiedzi były budulcem do kon­ struowanego przez badaczkę modelu, kluczem do zrozumienia tradycyjnej kultury Mongołów. Sytuacja, w jakiej znajduje się N. Żukowska, jest znakomita. Możliwość corocznego udziału w pracach ekspedycji* daje jej rzadką szansę przeprowadzania wywiadów, obserwacji, stałego kontaktu z polem badań i gromadzenia materiałów do kolejnych artykułów lub książek. Na rezultaty jej prac będzie z pewnością czekała coraz większa rzesza czytelników. Mam nadzieję, że także w Polsce, choć zainteresowanie kulturą mongolską jest dziś u nas raczej niewielkie, znikome. Zastanawiam się, czy prezentowanej tu książki nie należałoby przede wszystkim polecić wszystkim tym, którzy nie znają kultury mongolskiej lub mają o niej wyobrażenia zbliżone do stereotypów. Książka N. Żukowskiej stwarza im bowiem niecodzienną okazję poznania bogactwa tej kultury, jej barwności i różnorodności zachowań, a także zburzenia istniejących być może stereotypów i uprzedzeń. Oczywiście i ci, którzy zetknęli się bliżej z tradycyjną kulturą Mongolii, chociażby z uwagi na swoje profesjonalne zainteresowania, znajdą tu wiele nowych, nierzadko unikalnych materiałów, w interesujący i niebanalny sposób uporządkowanych i interpretowanych. LITERATURA G u r i e w i c z A. 1976 Kategorie kultury średniowiecznej. Warszawa, tłum. J. Dancygjer. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin gurvan naadam - „Three games of the men in Mongolia, „Ethnologia Polona*', vol. 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etno­ grafia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. W a s i l e w s k i J. S. 1979 Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, „Teksty", nr. 3, s. 97-121 (cz. I), nr 4, s. 58-85 (cz, II). 1980 Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie - śmierć, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 283-303. Z u k o v s k a j a N. L. 1979 Piśca kocevnikov Centralnoj Azii, „Sovetskąja Etnografija", vol. 5, s. 64-75. 1983a Binarnye oppozicii v tradicionnoj mongoVskoj kul'ture, [w:] Iskusstvo i kul'tura Mongolii i Central'noj Azii, cz. 1, Moskva, s. 127-138. 1983b Neskofko slov o pravilach mongolSkogo etiketa, [w:] Material'naja i duchovnaja kul'tura kalmykov, Elista, s. 59 77. . 1985 Mongoly, fw:] Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, Moskva. s. 169-189. 1986a „Podarok - otdarok" i ego mesto v sisteme sociai'nych cennostej Mongolov, [w:] Pamjati akademika B. Ja. Vladimircova, 1884-1931, Moskva, s. 160-168. 1986b Prostranstvo i vremja v mirovozzrenii mongolov, [w:] Mify, kul'ty, obrjady narodov Zarubeżnoj Azii, Moskva, s. 118-134. 1987 Ćislo v mongolsko} kul'ture, [w:] Archeologija, etnografija i antropologija Mongolii, Novosibirsk, s. 241-258. n Iwona Kabzińska-Stawarz �266 RECENZJE 1 OMÓWIENIA «BULLETIN", nr 1: 1988, ss. 78, nr 2: 1988, ss. 102, wyd. International Association for Mongol Studies, Ułan Bator Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistycznc powstało we wrześniu 1987 r, podczas V Międzynarodowego Kongresu Mongolistów. Cele Stawarzyszenia zostały wyraźnie określone w I rozdziale „Statutu". Są to: 1) udzielanie poparcia dla rozwoju międzynarodowych badań mongolistycznych; 2) poparcie dla działalności mongolistów, centrów badawczych i stowarzyszeń; 3) współpraca i rozwój kontaktów między mongolistami oraz centrami badań mongolistycznych; 4) rozwój współpracy z organizacjami naukowymi i kulturalnymi, o charakterze międzynarodo­ wym i narodowym, zainteresowanymi mongolistyką; 5) pomoc w dziedzinie publikacji i upo­ wszechniania wyników badań mongolistycznych; 6) wymiana literatury naukowej; 7) pre­ zentacja kultury mongolskiej, języka, literatury, sztuki i historii oraz systemu społecznego, • ekonomicznego, politycznego i prawnego poza granicami Mongolii; 8) udzielanie pomocy młodym mongolistom w doskonaleniu kwalifikacji naukowych. Widocznym efektem działalności Stowarzyszenia jest m.in. „Biuletyn" informacyjny wydawa­ ny w jęz. angielskim. Na czele międzynarodowego Komitetu Redakcyjnego stoi prof. Sz. Bira, pełniący zarazem obowiązki sekretarza generalnego Asocjacji. Planowane jest wydawanie 1 lub 2 numerów „Biuletynu" rocznic. W 1988 r. ukazały się 2 numery pisma. Zawierają one przede wszystkim bardzo interesujące informacje o najważniejszych dla środowiska mongolistów wyda­ rzeniach naukowych i organizacyjnych - konferencjach, sympozjach, spotkaniach roboczych, powstających stowarzyszeniach itp. „Biuletyn" przyczynia się wydatnie do obiegu informacji w środowisku mongolistów. Przegląd najważniejszych wydarzeń pokazuje przy tym, jak wiele dzieje się we współczesnej mongolistyce, jak ogromny jest zakres zainteresowań badaczy (świadczą o tym zarówno tytuły czy hasła, pod jakimi przebiegają poszczególne spotkania, jak też tytuły wygłaszanych referatów i komunikatów podawane w „Biuletynie" i pozwalające zapoznać się z programem kolejnych zebrań naukowych). W odrębnym dziale „Biuletynu" prezentowane są wybrane pozycje bibliograficzne pracow­ ników naukowych z poszczególnych ośrodków mongolistycznych. Zamieszczane są tu ponadto krótkie notki biograficzne. W 1 i 2 numerze pisma ukazał się przegląd prac mongolistów z Wielkiej Brytanii, Francji, Indii i Mongolii (w numerze 3 lub 4 powinna się znaleźć bibliografia wybranych prac polskich etnografów). Świadectwem rozwoju badań naukowych są m.in. publikacje. Przegląd zawartości ważniej­ szych tytułów, jakie weszły ostatnio do obiegu w środowisku, zajmuje sporo miejsca w „Biu­ letynie". Odrębna część pisma poświęcona jest informacjom o bieżących wydarzeniach kultu­ ralnych - nowych filmach mongolskich i o Mongolii, spektaklach teatralnych i baletowych, występach artystów mongolskich na zagranicznych scenach itp. Charakter tych imprez wskazuje na rosnące zainteresowanie folklorem mongolskim, a także dziejami Mongołów. W 2 numerze „Biuletynu" zamieszczono m.in. wspomnienie o zmarłym w 1986 r. wybitnym pisarzu, językoznawcy i historyku mongolskim C. Damdinsurenie, wraz z obszerną (ponad 150 pozycji) bibliografią jego ważniejszych prac. Ponadto znalazł się tam krótki szkic prof. O. Lattimore'a o jego pobycie w Chinach w latach 1929-19 30 i zbieraniu materiałów folklorystycz­ nych wśród Mandżurów. Stowarzyszenie planuje wydawanie czasopisma „Mongoł Studies". Będzie to równie potrzebna jak „Biuletyn" wizytówka mongolistów reprezentujących różne ośrodki i kierunki badań, rozmaite dyscypliny nauki. Czasopismo będzie miało charakter naukowy. Pierwszv numer „Mongoł Studies" zaplanowano na 1989 r. Iwona Kahzińska-Slawarz GALINA A. MAKAROVSKAJA, Russkie sali. Albom, Moskva 1986, ss. 184, ryc. 150 (w tym 123 kolor.) Do ważnych części tradycyjnego stroju kobiet rosyjskich należały różnego rodzaju szale. Noszono je także do ubioru szytego według mody zachodnioeuropejskiej, niezależnie od jej wskazówek. W ostrym klimacie okrywały one bowiem głowę i ocieplały przynajmniej górną część tułowia stanowiąc zarazem element dekoracyjny. Omawiany katalog rejestruje 121 szali z XIX i XX w. �RECENZJE I 267 OMÓWIENIA We wstępie omówiono historię rosyjskich manufaktur produkujących udane naśladownictwa modnych na początku XIX w. kaszmirowych szali. Pierwszą taką manufakturę założono w Pawłowie w 1812 r. i upaństwowiono w 1917 r. W katalogu ukazano wyroby około 10 manufaktur i fabryk wyrabiających wzorzyste szatę w latach 1820-1972. Wspomniano także 0 znakach towarowych i pieczęciach 10 manufaktur z XIX w. Na ilustracjach znajdują się m.in. fragmenty tkanin wzorzystych z XVIII w., z których uszyto stroje liturgiczne. Katalog ukazuje szeroki asortyment produkcji rosyjskich fabryk w zakresie wzorzystych szali o różnych cenach 1 jakości, przeznaczonych dziś w znacznej części dla kobiet wiejskich. Dawne szale tkano wzorzyście z najcieńszej wełny.Obecnie barwne wzory, przeważnie roślinne, drukuje się przy zastosowaniu najnowszych rozwiązań technicznych. Wydawnictwo powtarza na ogół publikowane już informacje o szalach wyrabianych w pierwszej połowie XIX w. Przynosi jednak sporo danych o produkcji tych wyrobów w ostatnim stuleciu. Irena Turnau ANNA C H L U P O V A , (i in.). Ludova vysivka. Techniky a ornamentika. Wstęp Ireny PiSutovej, Bratislava 1985, ss. 544, 258 rye, 312 il. kolor. Obszerna praca jest wynikiem dwudziestoletnich badań autorki i innych etnografów na terenie całej Słowacji. Niewielki wstęp historyczny zawiera dane o hafciarstwie słowackim od XIII w. W XVI w. przyjęto ornament z renesansowych wzorników włoskich i niemieckich wydawanych wiele razy drukiem. Wzory te przeszły później do hafciarstwa ludowego. Początkowo haftowano na lnianym płótnie, a od XIX w. także na tkaninach bawełnianych. Używano przędzy bawełnianej i wełnianej oraz nici metalowych, złotych i srebrnych. Hafciarstwo ludowe stosowało głównie ściegi liczone, a więc związane z podłożem, czasem jednak zdarzały się kompozycje oparte na rysunku, wyszywane ściegami nieliczonymi. Występowały różnego typu aplikacje. Znano ornament geome­ tryczny, jak też roślinny, figuralny, a nawet graficzny (wyszywano określone napisy). W książce, po wstępnym omówieniu wzorów ornamentalnych i technik hafciarskich ukazano 26 regionów Słowacji. Starannie wydzielono regiony używające określonych technik hafciarskich i zdobiących w odmienny sposób różne części garderoby. Ogólnie stwierdzono, że w zachodniej Słowacji przeważał ornament roślinny, podczas gdy w środkowej części tego kraju stwarzano częściej kompozycje figularne i stosowano także ornament geometryczny. We wschodniej Słowacji zdobienie ubiorów haftem było mniej popularne, wyszywano jednak nakrycia głowy i długie ubiory. Najbardziej rozpowszechnione było zdobienie haftem męskich i kobiecych koszul, spodni, kożuchów, czepców, gorsetów i chust. Wyszywano także ręczniki, bieliznę stołową i inne tkaniny służące do wyposażenia wnętrz mieszkalnych. Syntetyczne to omówienie przedstawia wyczer­ pująco słowackie hafciarstwo ludowe. Irena Turnau OPERA T E X T I L I A VARIORUM T E M P O R U M . To honour Agnes Geijer on her ninetieth birthday 26th October 1988, Inger Estham, Margarety Nockert (red.), The Museum of National Antiquities, Stockholm Studies 8, Stockholm 1988, ss. 188, rye. 119, w tym 12 kolor. Jak zwykle w księgach pamiątkowych mamy tu do czynienia ze znacznym rozproszeniem materiałowym. Artykuły przysłali najsławniejsi historycy światowego włókiennictwa, m.in. spec­ jaliści szwedzcy, dwie Norweżki, dwie specjalistki z R F N , jedna ze Szwajcarii, angielska para małżeńska, Islandka i Węgier. Uczczono 90-lecic urodzin jednej z najwybitniejszych historyczek włókiennictwa naszego stulecia. Agnes Geijer jest autorką licznych rozpraw dotyczących głównie wzorzystych tkanin jedwabnych z różnych okresów. Opracowała ona słynny zespół znalezisk z Birki, skarbiec katedry w Uppsali, a jej podręcznik historii światowego włókiennictwa ukazał się także po angielsku. Recenzowana książka wnosi wiele ważnych ustaleń do historii tego rodzaju wytwórczości (głównie w Europie). Należy rozpocząć od wyszczególnienia najnowszych wyników badań nad dawnymi zabyt­ kami. G . Arwidsson referuje ustalenia odnoszące się do zespołu zabytków opisanych przez Agnes Geijer w pracy doktorskiej Birka J/7 opublikowanej w 1938 r. Ustalenia te potwierdzają możliwość �268 RECENZJE I OMÓWIENIA produkcji słynnych pailium Frisonicum z czasów Karola Wielkiego we Fryzji. Na temat miejsca produkcji tych skomplikowanych pod względem technicznym wyrobów dyskusja toczy się już od pół wieku. Kilka studiów przynosi nowe ustalenia odnoszące się do techniki produkcji tkanin wzorzystych. U. Cyrus-Zelterstróm analizuje znalezione w Birce tkaniny jedwabne; W. Endrei wypowiada się na temat techniki wzorzystych adamaszków: I. Bergman omawia zabytki znalezione w Nubii pochodzące z I - V I w n.c.; a M. Ftury-Lemberg dyskutuje proweniencję jedwabnych samitów z V w. n.e. Wśród studiów zabytków pochodzących z okresu późniejszego na szczególną uwagę zasługuje opracowanie E. Gudjônsson dotyczące zachowanych w Islandii romańskich strojów liturgicznych z katedry w Hoiar. Autorka dochodzi do wniosku, że te wspaniałe hafty figuralne, wykonane po części złotą nicią, pochodzą prawdopodobnie z przełomu XII i XIII w. i należą do opus anglicanum, i Z zaś do produkcji miejscowej. D King z Anglii, prezydent międzynarodowego t o w a r z y s z e ń ^ włókienników, wraz z żoną Monique opracował typy wzorzystych tkanin jedwabnych wyrabia­ nych w Luce w 1376 r. K.Stolleis omówiła wźnogotyckie haftowane ornaty przechowywane we Frankfurcie nad Menem I Estham zajęła się intarsjowanymi figuralnymi złotymi haftami na skórze, pochodzącymi z okresu późnego średniowiecza! a przechowywanymi w Szwecji i w Finlan­ dii M ' Nockert ukazuie iedwabne ołaszcze z XV w nrzechowvwane w Malmo i Lundzie Z D a r u artykułów dowiadujemy się o innych zabytkach tekstylnych z muzeów szwedzkich, np. o haftach chińskich 7 X V I I w O m ó w i o n o także 80-tecie istnienia stowarzyszenia Pietas zjiimuiaceen <tip K u n ï c i w ï f y ) 4 i K a u i i i , w a p u i i i i j i < u i t » u w y u m i j ^ u a ¿ n n u h » . u a ^ c v j A i i a i ^ v i i w i c j u £ K U £ i i n c i u I>IUJCK tantach mody. Wyjątkowo syntetyczne omówienia dały dwie wybitne specjalistki norweskie. Zajęły się one historią dziewiarstwa, tylko fragmentarycznie opracowaną dotychczas w ich kraju. A. Kjellberg ukazała produkcję i użytkowanie dzianin w Norwegii do końca XVII w., opracowawszy uprzednio XVII-wieczne znaleziska z wykopalisk prowadzonych w Oslo (najstarszy zabytek z Bergen datowano pomiędzy 1476 a 1525 r.). Na podstawie archiwaliów wykazała, że w XVII w. użytkowanie dzianin (głównie pończoch) było szeroko rozpowszechnione w Norweeii. Znalazła ona także dane o ludowej produkcji tych dzianin brak jednak było cechów dziewiarskich M Hoffmann zajęła się importowanymi do Norwegi dzianymi wzorzyście jedwabnymi kamizel­ kami z XVII w. z którychcześć miała osobno nakładane rękawy ukazując te zabytki na tle ubiorów europejskich. Irena Turnau I N G E B O R G W E B E R - K E L L E R M A N N , Saure Wochen. Frohe Feste. Fest und Alltag in der Sprache der Brauche Bücher, München 1985, ss. 239, ryc. 333, w tym 91 kolor. Osobliwa to książka, w której bogaty i znakomicie dobrany materiał ilustracyjny zastępuje w znacznej mierze opisowy tekst. Autorka postawiła sobie za zadanie ukazanie zwyczajowych świąt i reguł obchodzenia różnego rodzaju uroczystości w krajach niemieckich (wraz z Austrią i Szwajcarią) od końca XVIII w. do współczesności. Dając definicję zwyczaju podkreśla jego funkcjonowanie w danej społeczności i wyżywanie się mieszkańców w organizowaniu odpowied­ nich obrzędów czy uroczystości. W poszczególnych rozdziałach omawia ona najpierw święta wiejskie (chrzciny, wesela i pogrzeby) ze znakomitymi ilustracjami ukazującymi świecenie złotego wesela z 1830 r. Dalej zajmuje się rokiem pracy rolnika z siewami i żniwami. Dopiero na trzecim miejscu wymienia święta kościelne różnych religii chrześcijańskich. Obok tradycyjnych świąt dorocznych opisuje drzewa ubrane pisankami wielkanocnymi z Hesji, wyścigi jeźdźców na Św. Jerzego w Bawarii, procesję w dniu Św. Marcina w Salzburgu. Ukazuje także inne święta regionalne, np. pasterskie w okolicach górskich lub zawody w wychodzeniu na słupy, z nagrodami. Funkcjonowały one jeszcze około 1958 r. w różnych częściach Niemiec. Osobnym zagadnieniem są święta rodzinne (urodziny, imieniny) i zwyczaje składania życzeń weselnych lub kondolencji. Do tego zagadnienia należy także zwyczajowe składanie podarunków wraz z całym przemysłem kartek życzeniowych. W oddzielnych rozdziałach autorka ukazuje także zwyczaje cechowe i innfi uroczystości miejskie, obecne święto kobiet aż do podtrzymywania folkloru jako ucieczki od niewygodnej i szarej rzeczywistości. Można nie zgadzać się z niektórymi definicjami autorki. Należy jednak podziwiać bogaty materiał i szerokość spojrzenia na realizację społecznych potrzeb świętowania. Irena Turnau �5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aaaadba4b067a00b66fda78f5e820413.pdf 575add87483a247ca73fb4e7dcc226fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1294 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. XXXV; 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kie­ runki przemian (refleksje etnografa), Wydawnictwo - Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie, Brzozów 1988, ss. 104. W polskiej literaturze etnograficznej w badaniach życia społecznego wsi wyraźnie zaznaczają się dwa najbardziej wyróżniające sposoby ujęcia: badanie zjawisk obserwowanych w dużym zasięgu terytorialnym (lub szerokim zakre­ sie tematycznym) oraz szczegółowe badania życia społecznego zlokalizowane w określonych warunkach historycznych i kulturowych regionu czy wsi. Etnografia polska w zakresie opracowań monograficznych posiada znaczny dorobek badawczy. Należy przy tym podkreślić, że cechowała go i cechuje róż­ norodność ujęć metodologicznych i szerokość zakresu tematycznego. Od po­ dejmowanych prób wyczerpującego „integralnego" ujęcia wszystkich dzidzin życia społeczności wiejskiej do poświęconych wybranym dziedzinom życia wsi reprezentatywnym z punktu widzenia charakterystyki określonej wiejskiej spo­ łeczności lokalnej. W powojennej etnografii problematyką, która odgrywała wiodącą rolę w analizie zjawisk kulturowych zachodzących na wsi było zagadnienie proce­ sów przemian badanych na przykładzie wybranych społeczności wiejskich. Analizę dokonujących się zmian społecznych i kulturowych przeprowadzono posługując się określonymi wyznacznikami wypracowanymi często na gruncie innych nauk społecznych. Istota jednak zachodzących procesów społeczno-kul­ turowych na wsi okazała siębardziej skomplikowana i wymykająca się pewnym schematom ujęć. W tej sytuacji coraz większe znaczenie dla zrozumienia zmie­ niającego się współcześnie obrazu wsi miały prace monograficzne, które z jed­ nej strony są wynikiem tak zwanej „obserwacji uczestniczącej", z drugiej ana­ lizą dokonujących się przemian w procesie „długiego trwania". Do takich stu­ diów należy zaliczyć pracę Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej poświęconą wsi Trześniów. Nadrzędnym celem badań, jak pisze autorka „było wykazanie za­ leżności współczesnych procesów przemiany, ich nasilenia, oporów, konfli­ któw, mozaikowości obrazu kultury od tego splotu warunków zastanych, który nawarstwiał się w toku historii i który za uczonymi polskimi Ludwikiem Krzy­ wickim i Kazimierzem Dobrowolskim, nazywamy podłożem historycznym współczesnej kultury wsi. W nim też, za znanym współczesnym historykiem francuskim Fernandem Braudelem, szukamy bardziej trwałych struktur, utrzy­ mujących się w czasie określanym jako długi". �238 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Doświadczenie badawcze Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej w zakresie studiów nad kulturą tradycyjną wsi polskiej są bogate i wszechstronne. Na pod­ stawie szerokiego materiału empirycznego z różnych terenów Polski konstruo­ wała w swoich poprzednich pracach model struktury tradycyjnej społeczności wiejskiej, w których „integralność" widzenia zjawisk kulturowych pozwala Jej zrozumieć, a nawet przewidzieć kierunki dokonujących się zmian. Wieś pd Polski szczególnie bliska Autorce (w 1968 r. opublikowała pracę Tradycyjna społeczność wiejska w procesie zmian. Studium wsiMnikówpowia­ tu krakowskiego) jest tym razem reprezentowana przez położoną na Pogórzu Karpackim wieś Trześniów. Wybór wsi nie jest przypadkowy. Autorka związa­ na więzami rodzinnymi śledzi jej losy od 1948 r. Określenie „obserwacja ucze­ stnicząca" w tych warunkach nabiera więc szczególnej treści i znaczenia. Wieś Trześniów traktuje Autorka jako model realny wsi rolniczych większego regio­ nu przy czym granice tego regionu wykreśla bazując na świadomości miesz­ kańców wsi oraz analizie rozmieszczenia i zróżnicowania na badanym terenie elementów modelu kultury tradycyjnej jak również charakterystycznych cech procesów przemiany, ich nasilenia, etapów, wariantów. Prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z szerokiego wachlarza zagadnień skła­ dających się na całość obrazu kultury wsi wybiera te, w których zgodnie z Jej doświadczeniem badawczym najsilniej utrwalone są tradycyjne treści kulturo­ we i które tworzą struktury utrzymujące się w czasie określonym jako długi. Na ich przykładzie śledzi proces dokonujących się przemian współczesnych. Przedmiotem analizy jest więc społeczność lokalna i utrwalające jej spoistość więzi społeczne, rodzina, jej ciągłość osiedleńcza. C/.lowiek, jego warsztat pra­ cy na tle trwałych podziałów gruntowych a zmiennych struktur użtkowania gruntów w obrębie wsi a także zmienność technik i narzędzi pracy. Wieś Trześniów jako społeczność lokalna reprezentuje te cechy i wartości, które pozwalają Autorce na realizację stawianych przez nią postulatów badaw­ czych. Należą do nich zasiedziałość osadnicza (Trześniów p o j a w i a się w źród­ łach po raz pierwszy w 1419 г.), zachowany w swym zasadniczym zrębie układ przestrzenny wsi oraz zróżnicowanie kulturowe wynikające ze zderzenia się na tym terenie dwu fal ludności i dwu różnych kultur rolniczej z północy i zachodu oraz pasterskiej ze wschodu i południa. Gromadzony materiał nie służy Autorce do generalizacji teoretycznych po­ za kontekstem procesu historycznego, poza kontekstem stosunku pomiędzy te­ raźniejszością a przeszłością. Wręcz przeciwnie przekazy przeszłości aktuali­ zowane są od nowa a pochodzące z przeszłości znaki odczytywane ponownie. Znamienne są tytuły poszczególnych rozdziałów konsekwentnie odzwier­ ciedlające kierunek zainteresowań Autorki. Do nich należą m. in. takie jak: „tradycyjne ramy społeczności lokalnej", „Długotrwałe rody", „Zwyczaje ro­ dzinne"; „Ziemia i praca. Wartości nadrzędne"; „Pożegnanie z tradycją i mi­ gracje ze wsi". Związek z ziemią spowodował, że w Trzcśniowie jak w wielu wsiach rol­ niczych mieszkańcy pozostali wierni pracy we własnym gospodarstwie rodzin­ nym. I z tym wiąże się głębokie i słuszne przeświadczenie Autorki, że przede �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 wszystkim w zawodzie rolnika szukać możemy kontynuowania niektórych z tych tradycji kulturowych, które wykształciły dawniejsze pokolenia miesz­ kańców wsi. Jak pisze Anna Kutrzeba-Pojnarowa „Choć zasadniczej zmianie uległy warunki w jakich można prowadzić ten zawód, jego niektóre cechy po­ zostały niezmienione. Są to: związek z rodziną oraz ojcowizną i łącząca się z tym ciągłość zasiedlenia, emocjonalny stosunek do ziemi i pracy przy wzra­ stającej zarazem trosce o doskonalenie metod tej ostatniej i o właściwy rachu­ nek gospodarczy, odpowiedzialność za swój warsztat i pracowitość, samodziel­ ność jednostkowych decyzji gospodarczych a równocześnie w razie potrzeby, współdziałanie w gromadzie, kontrola społeczna. Pozostały: zaradność w co­ dziennych kłopotach, samowystarczalność w najrozmaitszych pracach, zdolno­ ści wynalazcze na skalę potrzeb wiejskich". Bezpośredni i długotrwały kontakt z mieszkańcami Trześniowa i ogromne doświadczenie badawcze pozwoliły stworzyć sugestywny obraz życia wsi na przestrzeni kilkudziesięciu lat, ukazać jego specyfikację wynikającą z określo­ nych warunków życia i pracy związanych z gospodarstwem rolnym i określo­ nym środowiskiem przyrodniczym. Ogromnym walorem pracy i zasługą Auto­ rki jest autentyzm przedstawionego obrazu wsi i jego ujęcie całościowe mimo zastrzerzeń Autorki dotyczących pominięcia niektórych tematów obowiązują­ cych w klasycznym modelu monografii. Sądzę, że wynika to z realizacji tak ważnej zasady, nie zawsze przestrzega­ nej w prowadzonych badaniach - uznania podmiotowości człowieka w doko­ nywanej analizie zjawisk kulturowych, preferowanie studiów nad jego posta­ wami, zachowaniami, osobowością w stosunku do drobiazgowej faktografii, magii liczb i zestawień statystycznych czy teoretycznych ujęć o dużym stopniu ogólności. Taki charakter opracowań jaki prezentuje praca Prof. dr Anny Ku trzeb a-Pojnarowej stanowi o możliwościach konstruowania i wypełniania treścią modelu tradycyjnej kultury ludowej oraz pozwala zrozumieć i określić kierunki prze­ mian i mechanizmy przemian, a być może w przyszłości pozwoli na zbudowa­ nie modelu współczesnej kultury wsi. Na zakończenie pozwolę sobie zwrócić uwagę na nasuwające się pewne analogie pomiędzy pracą Prof. dr Anny Kulrzeba-Pojnarowcj a krótkim stu­ dium Prof. dr Jana Szczepańskiego wydanym w 1984 r. pod tytułem „Korze­ niami wrosłem w ziemię" poświęconą rodzinnej wsi Brzezina. Dorobek i do­ świadczenie naukowe Autorów to „mędrca szkiełko i oko" wzbogacone osobi­ stym stosunkiem i bliskimi kontaktami z opisywaną społecznością stanowi o szczególnej wartości tych prac, o ich walorze naukowym i pisarskim. t Vanda Paprocka �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Irena Huml, Współczesna tkanina polska, Warszawa 1989, ss. 247, ryc. 175 (w tym 81 barwnych) Po dziewięciu latach od oddania pracy wydawnictwo Arkady opublikowało długo oczekiwaną przez czytelników historię polskiej tkaniny artystycznej. Au­ torka obserwowała rozwój tego fenomenu artystycznego i technicznego w la­ tach 1960-1980, dodając niewielkie uzupełnienie z ostatniego okresu. Polska szkoła tkaniny artystycznej ukształtowała się po drugiej wojnie światowej. Jej osiągnięcia odniosły niebywały sukces za granicą, głównie dzięki nagrodom Centre Internationale de la Tapisserie Ancienne et Modernę (ukonstytuowanego w 1961, z siedzibą w Lozannie). Dzieła polskich artystów z najbardziej znaną Magdaleną Abakanowicz na czele, wyróżniły się już na pierwszych Biennale, a rok 1971 można uznać za moment kulminacyjny dla popularności polskiej tkaniny w kręgach międzynarodowych. Polacy umieli uchwycić właściwe pro­ porcje pomiędzy rodzimą tradycją, nie pozbawioną cech ludowości, a aktual­ nymi tendencjami sztuki profesjonalnej w nurcie międzynarodowym. Polska tkanina artystyczna była bardziej znana i naśladowana wśród międzynarodo­ wych twórców aniżeli inne dziedziny sztuk plastycznych i rzemiosła artystycz­ nego. Autorka dobrze przedstawiła tradycje polskiego włókiennictwa, do którego nawiązywano zwłaszcza w początkowym okresie powstawania tkanin powie­ rzchniowo zdobionych. Należy tu podkreślić dobór porównań kompozycji współczesnych artystów czerpiących z ornamentu makat, kilimów, pasów kontuszowych z XVIII i X I X w. Rozróżniła ona tkaniny artystyczne i użytkowe bez tak wysokich ambicji warsztatowych. W latach pięćdziesiątych najbardziej powszechne było inspirowanie się wzorami ludowymi i tradycyjnymi, a do tka­ niny żakardowej wprowadzono warstwę treściową. Dopiero lata sześćdziesiąte przyniosły tkanie tzw. współczesnego gobelinu, a także druku i malowania na tkaninie. Rzadko uprawiano batikowanic tkanin. Nowy kształt tkaninom artystycznym lub może raczej wyrobom wykonanym różnymi technikami, nadały pracownie Tkaniny ręcznej, Gobelinu, Żakardu i Dru­ ku w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz podobne ośrodki w Łodzi i So­ pocie. W nich szkolono plastyków w różnych rozwiązaniach technicznych i arty­ stycznych. Bez dobrej znajomości rzemiosła trudno byłoby rozpocząć ekspery­ mentowanie prowadzące od wiszącej na ścianie tkaniny dekoracyjnej do wykona­ nych z różnych rodzajów surowca, rozmaitymi technikami włókienniczymi, prze­ strzennych konstrukcji artystycznych spełniających rolę rzeźb. Właśnie tę zmianę funkcji tkaniny artystycznej należy w znacznym stopniu przypisać inwencji twór­ czej polskich artystów. Stanowi to ważny wkład w historię najnowszego włókien­ nictwa światowego. Przejście od płaszczyzny do kompozycji przestrzennych do­ prowadziło do analogii tych konstrukcji włókienniczych z biologiczną budową or­ ganizmów żywych. Autorka interpretuje to zjawisko jako przewagę treści huma­ nistycznych nad poszukiwaniami formalno-ekspresyjnymi. �241 RECENZJE I OMÓWIENIA Dorobek polskiej szkoły tkaniny artystycznej został ukazany wszechstron­ nie zarówno w treści pracy i notach biograficznych 73 najważniejszych arty­ stów, jak też w ilustracjach, które oprócz porównań z zabytkami ukazują tka­ niny cepeliowskie i autorskie. Książka nie zawiera streszczeń, ma się jednak ukazać w edycjach angielskiej, francuskiej i niemieckiej i będzie stanowić ważną pozycję eksportową. Irena Turiuui Rudolf Gross, Dlaczego czerwień jest barwą miłości, z niem. przełożyła Anna Porębska, Warszawa 1990, ss. 221. W książce poruszono zagadnienie wielkiej doniosłości. Dopiero od niedaw­ na zaczęto doceniać znaczenie barw w różnych dziedzinach kultury i tematyka ta jest stosunkowo słabo opracowana. Omawiana tu, trudna problematyka obej­ muje różne dziedziny wiedzy. Należy wyróżnić: 1) magiczne i psychospołeczne znaczenie poszczególnych barw; 2) informacyjno-znakowy i zarazem symbo­ liczny charakter ich zestawień; 3) historyczne mody w zakresie kolorystyki kie­ rujące w pewnym stopniu indywidualnym wyborem użytkowników oraz 4) mo­ żliwości techniczne w zakresie pozyskiwania różnych kolorów i ich odcieni związane z rozwojem farbiarstwa." W niemieckim wydaniu z 1981 r. omawiana książka nosi podtytuł Symbo­ lika barwna przestrzeni wieków. Autor zajmuje się tylko wybranymi zagadnie­ niami z dwóch pierwszych wymienionych grup zagadnień. Szkoda, że nie mógł uwzględnić dorobku wystaw zaprezentowanych w dwóch berlińskich muzeach etnograficznych w 1983 r. Obszerny katalog omawia znacznie szerszą paletę problemów kolorystyki z osobną rozprawą ukazującą możliwości farbiarskie . W niedostatecznym stopniu wykorzystana została także literatura kostiumologiczna, poruszająca zagadnienie znakowego charakteru barw w ubiorach . Autor powiązał układ książki z omówieniem poszczególnych barw. Zaczy­ na od tytułowej czerwieni i pochówków posypywanych ochrą w paleolicie, me­ zolicie, a także i w okresach późniejszych, a następnie ukazuje magiczne zna­ czenie czerwieni jako wieloznakowego symbolu: śmierci, seksu, miłości, płod­ ności, ognia, krwi, aż do haseł rewolucyjnych. Zauważa też m. in., że czerwień i biel mają wyjątkowe znaczenie w godłach wielu państw. Więcej miejsca po­ święcił autor omówieniu czerni i bieli, związanych jakoby ze śmiercią i powtór­ nymi narodzinami, symbolizowanymi przez ukazywanie siei znikanie księży­ ca. Zestawienie to symbolizuje także bóstwa zmarłych i występuje w słowiań­ skich i germańskich obrzędach pogrzebowych. Złoto i czerń zaś symbolizują kontrasty dnia i nocy. Błękit natomiast autor rozważa przede wszystkim na pła­ szczyźnie psychologicznej, w pozytywnym odbiorze systemu nerwowego wie­ lu Europejczyków. W kulturze ludowej błękit, w powiązaniu z barwą nieba, był utożsamiany z płaszczem opiekuńczym lub odczuwany jako groźny symbol wody. Warto zwrócić uwagę na tabelę niebieskich symboli używanych w Euro1 2 �242 RECENZJE I OMÓWIENIA pie przed- i po przyjęciu chrześcijaństwa (s. 157). Fiolet i purpura, to- - według Grossa - barwy egzotyczne dla europejskiej kultury. To twierdzenie związane jest z brakiem zainteresowania autora możliwościami farbiarskimi. W naszej części świata farbowano urzetem, a później indygo, a technika uzyskiwania od­ cienia purpury pochodzi z Fenicji. Analizując barwę zieloną, autor wskazuje, iż jest ona ceniona jako symbol ożywionej natury. Znaczenie brązu natomiast związane jest z magią zwierząt, zwłaszcza niedźwiedzia. Wreszcie szarość - jako symbol barier społecznych. Rzeczywiście ubodzy nosili niebarwioną odzież. Jednakże autor niepotrzebnie porusza zagadnienie odzieży skórzanej, która była najczęściej barwiona. Książka ta jest przykładem, jak efektowny z pozoru układ może zdezorga­ nizować sposób przedstawienia ważnych z trudnych zagadnień. Bez przemy­ ślenia szerszej problematyki symboliki barw i przedstawiania jej w powiązaniu z etnohistorycznym podłożem autor wylicza znaczną liczbę bezspornych nieraz faktów unikając bardziej syntetycznych wniosków. Książka ma charakter po­ pularnonaukowy, napisana jest żywo i interesująco. Dlatego wydrukowano ją u nas w tak trudnym wydawniczo okresie. Zawiera także przypisy, wykaz lite­ ratury oraz indeks osobowy i rzeczowy. Nie można również lekceważyć poda­ nych w niej informacji przedstawiających stan badań w krajach zachodnich (głównie niemieckojęzycznych). Istotnie, literatura niemiecka jest szczególnie bogata, gdy idzie o zagadnienia kolorystyki. Książka Rudolfa Grossa ma przede wszystkim znaczenie wobec braku polskiej literatury na ten temat. Powinni ją uwzględniać archeologowie, etnografowie i inni badacze kultury. Irena Turnan Przypisy H. N i X (1 o r f f. П. M ii 11 с r, Weisse Westell - Role Roben. von den Faibordnitngen des Mittelaltcrs zum iiidividitellen Farbgeschmackl. Mit einem Beitrag tt»/i Bernhanl Zcperitick muł Else-Marie Karisson-Stresse, Katalog wystawy Muzeum fur Volkerkunde und Museum fur Deutsche Volkskunde, Berlin 1983; patrz leż: I. T u r n a u, recenzja w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", r. 34: 1986. nr 2, s. 374-375. także, M. D i e i f e пЬ а с k, Hessisclier Trachlenalltag. Tracili ale SpiegelLandliclier Lcbenwcisett 192S-19SS, Irankfurtam Main. 1983. 1 - Na przykład R. L e v у - P i s e t z к y. La coulcurilans l'habilletnent Italien, [w:\Acles dn terCongres International d'Histoire dn Cosmine, Venezia 1952, s. 150-169. W nowszej literaturze: M. T a s z y с ka. Barwy włoskich tkanin jedwahnycli sprowadzanych do Polski w drugiej polowie XVII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", r. 31: 1983. nr 1, s. 45-52; M. W i I s к a. Du symbole alt \vletnent. Fonclion et signification de la coulenr thtns la culture courloisc dc In Pologna metliévalc, [w:] Les Cahiers dn Leopard d'Or, nr 1. Le véteinenl. au Моусп-ńge,-1990. s. 307-324. Toward a Computęj Ethnology, nr 20 Senri Ethnological Studies, Osaka 1987, (red.) J. Rabena, S. Sugita, M . Kobo, ss. 179. Omawiana praca została opublikowana w ostatnim, 20 numerze Senri Eth­ nological Studies - seryjnego wydawnictwa Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, które ukazuje się nieregularnie od 1978 roku. Jej treść wypeł­ niają referaty 8 Międzynarodowego Sympozjum Etnologicznego, zorganizo­ wanego po raz pierwszy w Japonii w dniach od 16 do 23 września 1984 r. przez �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace pod hasłem .Toward a Computer Ethnology", Uczestniczyli w nim informatycy, językoznawcy i etnolodzy z Europy, Sta­ nów Zjednoczonych i Japonii. Wśród zaproszonych gości byli: Louis D. Burnard - informatyk, specjalista w zakresie budowy baz daných z Oxford Univer­ sity Computing Service; Jostein H. Hauge - językoznawca, dyrektor Norwegian Computing Centre for the Humanites; Joseph Raben - profesor jęz. angielskie­ go w Queens College of the City University of New York, redaktor czasopisma „Computers and the Humanites"; Burhard B. Rieger - wykładowca języko­ znawstwa na Politechnice w Akwizgranie, profesor lingwistyki komputerowej na Uniwersytecie w Trewirze. Gospodarzy reprezentowali: Kazaburo Hachimura - informatyk, specjalista w dziedzinie automatycznego przetwarzania ob­ razów z Uniwersytetu w Kioto i pracownicy Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace Paul K. Eguchi - etnolog, Shigerhari Sugita - informatyk-etnolog, informatycy Masatoshi Kubo i Yasunosi Yamamoto. Coraz powszechniejsza obecność sprzętu komputerowego w naszych pla­ cówkach naukowych budzi uzasadnione zainteresowanie możliwościami i per­ spektywami zastosowania najnowszej techniki komputerowej również w pracy etnografów. Dlatego chciałabym zwrócić szczególną uwagę na tę pozycję, oma­ wiając wybrane problemy dotyczące zainteresowania komputerów w naukach humanistycznych przedstawione z perspektywy kilku lub kilkunastoletnich do­ świadczeń m. in. takich instytucji naukowych reprezentowanych na sympo­ zjum, jak Norwegian Computing Centre for the Humanity, Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace, Oxford University Computing Service. Wprowadzenie terminu „Computer Ethnology" do zainteresowań etnologii czy antropologii kulturowej jest ściśle związane z powstaniem i działalnością Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace, w którym - zdaniem S. Sugity - prawdopodobnie po raz pierwszy w świecie został on użyty dla określenia dziedziny badań porównawczych w ramach której komputer jest traktowany i analizowany jako jeden z wytworów kultury materialnej, badania natomiast dotyczą opisu i wyjaśniania jego wpływu na rozwój kultury i społeczeństwa. Powszechnie, również w tej pracy, jest on używany m. in. jako synonim zasto­ sowania komputera w etnologii do przetwarzania informacji, budowania baz danych itp. W problematykę tomu wprowadza artykuł J. Rabena „Computer Ethnology: A View from Human Siences", w którym autor przypomina, że rozwój techniki komputerowej i informatyki już w latach sześćdziesiątych stworzył ogromną szansę dla nauk humanistycznych w wykorzystaniu olbrzymiej pamięci mag­ netycznej i optycznej pozwalając na przetworzenie informacji w języku natu­ ralnym. Właśnie w tym obecnie już tradycyjnym zastosowaniu komputerów (np. w bibliotekach) widzi autor jedną z możliwości dla badań etnologicznych. Proponuje również, aby wprowadzano rozwiązania niekonwencjonalne budu­ jąc relacyjne bazy danych, odpowiednio ułożone, pozwalające na wyszukiwa­ nie powiązań między różnymi kategoriami zjawisk kultury (np. między wytwo­ rami kultury materialnej a obrzędami itp.). Zdaniem Rabena technika kompu- �244 RECENZJE I OMÓWIENIA terowa jest wspaniałą odpowiedzią na fizyczne, społeczne i psychiczne potrze­ by współczesnej nauki, sama stanowi jednak tylko potencjał, który aby mógł być wszechstronnie wykorzystywany i rozwijany potrzebuje pełnej akceptacji ze strony innych środowisk naturalnych i dużego zaangażowania badaczy w poznawaniu jej możliwości. Właśnie ten problem akceptacji nowego elementu w warsztacie badawczym powraca w wielu wypowiedziach. Najwięcej uwagi poświęca mu Y. Yamamoto w artykule „Ethnologist and Programming". Na podstawie własnych obserwa­ cji przeprowadzonych w Muzeum na temat sposobów i zakresu korzystania z systemu komputerowego przez etnologów autor poszukuje odpowiedzi na py­ tanie: Czy etnologom jest potrzebna umiejętność programowania komputerów? Przyznaje, że podejmując pracę w Muzeum jako informatyk, nie przewidział wielu problemów, z którymi się spotkał w trakcie wprowadzenia systemu kom­ puterowego. Wynikały one ze słabej znajomości i często niestety braku zain­ teresowania nową formą pracy wśród etnologów. Oczywiście.autor podkreśla, że już znaczną pomocą jest możliwość korzystania z samych wydruków kom­ puterowych przygotowanych przez innych specjalistów, czy z gotowych pro­ gramów np. tzw. edytorów tekstów. Również ważne zadanie spełnia udział in­ formatyków w roli human interface w ramach programowych badań interdys­ cyplinarnych uznanych powszechnie za optymalne rozwiązanie, ale jego zda­ niem umiejętność programowania jest naturalną koniecznością wywołaną roz­ wojem nauki w tym także dla etnologów, jednak pod warunkiem, że komputer zostanie zaakceptowany jako element warsztatu badawczego. Jedyne w omawianym tomie spojrzenie z pozycji etnologa-użytkownika znajdujemy w artykule P.K. Eguchi „An End User's View of Computer Ethno­ logy". Jest on zdecydowanym zwolennikiem badań interdyscyplinarnych. Egu­ chi przedstawia efekty swojej współpracy z informatykami, dzięki której po­ wstał specjalny edytor tekstów pozwalający na opracowanie i analizę materia­ łów językowych dotyczących literatury ustnej ludów Zachodniej Afryki. Jego praca potwierdza fakt, że zastosowanie komputera w opracowaniu materiałów językowych pozwala na stawianie pytań, których rozwiąznie przy zastosowaniu tradycyjnych metod pracy byłoby bardzo czasochłonne, a nawet niemożliwe. Dlatego od dawna technika komputerowa jest stosowana z dużym powodze­ niem w językoznawstwie. Osiągnięcia w tej dziedzinie specjalistów niemiec­ kich poznajemy w artykule „Empirical Semantics and Computational Lingwistics". B. B. Ricger przedstawiając swoje doświadczenia odwołuje się do pro­ jektu Computational Semantics realizowanego przez grupę badawczą M E S Y (Mathematic-Empirical SYstem) z German Institute Politechniki w Akwizgra­ nie w RFN, którego celem było badanie różnic i zmian językowych dokonują­ cych się w obu państwach niemieckich po 1945 r. w ciągu ostatnich 40 lat. Narodowe Muzeum Etnologiczne w Osace jest uznanym centrum informa­ cji j dokumentacji komputerowej dla potrzeb etnologii, oraz ośrodkiem nauko­ wym promującym szeroko badania interdyscyplinarne w tym zakresie. Ten pro­ fil działalności został określony już od momentu założenia placówki w 1974 r. S. Sugita w artykule ..Computers in Ethnological Studies: As a Tool and an �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Object" wprowadza czytelnika w struktury organizacyjne Muzeum przybliża­ jąc zakres prac prowadzonych w poszczególnych działach i sekcjach, oraz za­ poznaje ogólnie ze sprzętem, który składa się na system komputerowy Muzeum. (Właśnie w NME został opracowany i zastosowany w Dziale Wystaw unikalny system VIDEOTHEQUE). Autor odwołując się do dotychczasowych doświad­ czeń pracowników Muzeum przedstawia jednocześnie wiele postulatów na te­ mat pożądanego zakresu specyfikacji komputerów. Warto podkreślić, że ogromny postęp, jaki został dokonany w tej dziedzinie nauki w ostatnich latach, pozwala już na realizację niektórych z postulatów składanych w 1984 r. Ogromne zainteresowanie wykorzystaniem pamięci magnetycznej i opty­ cznej w prowadzeniu dokumentacji materiałów źródłowych w etnologii jest szczególnie widoczne w działalności muzeów, które gromadzą bardzo różno­ rodny materiał w postaci tekstów, zdjęć, rysunków, map, nagrań, oraz różnego rodzaju przedmiotów-zabytków kultury materialnej. Dotychczas dla wszy­ stkich typów materiałów źródłowych powszechnie przygotowywane są bazy danych tradycyjnie kodujące informacje na poziomie abstrakcyjnego opisu atrybutów. Pierwsze (znane mi) próby tego typu podejmowane są również w placówkach etnograficznych w Krakowie i Warszawie. W zbiorach muzealnych ważne miejsce zajmują materiały ikonograficzne, dla których zbudowanie baz danych związane jest z rozwojem systemów prze­ twarzania obrazów, które zdaniem japońskich specjalistów nie spełniają wszy­ stkich oczekiwań i wymogów aby mogły być już powszechnie i z powodze­ niem stosowane. Na problemy związane z techniką przetwarzania obrazów w budowie baz danych zwracają uwagę autorzy dwóch artykułów (R. Hachimura i M. Kubo) specjaliści w tej dziedzinie informatyki. R. Hachimura w opracowaniu "Image Processing and Computer Graphic in Human Sciences" odwołując się do przykładów dotychczasowego zastosowa­ nia technik przetwarzania obrazów i grafiki komputerowej, podkreśla, że ich dotychczasowe zastępowanie w etnologii jest stosunkowo nieznaczne. Autor dowodzi, że właśnie przyszłość procesów przetwarzania informacji w naukach humanistycznych (również w etnologii) jest związana z procesem przetwarza­ nia informacji obrazowej. M. Kubo w artykule "Visual Information Retrieval System for Ethnological Research" przedstawia zamierzenia i plany Narodowego Muzeum Etnologicznego w Osace w zakresie budowania baz danych dla właśnie tego typu mate­ riałów. Połączenie struktury tej bazy z innymi bazami już istniejącymi pozwoli na wyszukiwanie i oglądanie obiektów bezpośrednio na monitorze bez konie­ czności wielokrotnego dotykania i wyszukiwania zabytków w magazynach. Jednak zrealizowanie tych planów będzie możliwe dopiero po rozwiązaniu kil­ ku podstawowych problemów dotyczących m. in. sprzętu, oprogramowania, oraz opracowania tezaurusa do wyszukiwania informacji etnograficznej. Z kolei osiągnięcia i propozycje brytyjskich naukowców z Oxford Univer­ sity Computing Service zostały przedstawione przez Louis D. Burnard w arty­ kule "Data base or Knowledge base". Na przykładzie trzech projektów baz �246 RECENZJE I OMÓWIENIA danych autor opisał doświadczenia w zakresie zastosowania metodologii AN­ SI-SPARC do opracowania dokumentacji muzealnej. Pierwszy z nich Beazley Archive łączy w całość opisowe, ikonograficzne, katalogujące i atrybutowe da­ ne dotyczące wielu tysięcy waz greckich, drugi Leksykon Greckich Nazw Własnych zawiera epigraficzny indeks wszystkich sprawdzonych znanych nazw greckich od czasów najdawniejszych do połowy VII w. Trzeci projekt opracowywany we współpracy z Ashmodean Museum pozwala na stawianie pytań dotyczących wszystkich znaczących aspektów zabytków (ich konserwa­ cji, dostępności, katalogowania i opisu). Zdaniem autora w określeniu modelo­ wych zależności zawartych między poszczególnymi elementami wykorzystano wiele informacji semantycznych, dzięki czemu uzyskano wysoki stopień wie­ dzy specjalistycznej. Według Burnard w tym przypadku termin "bazy wiedzy' zastosowany zamiast "bazy danych" lepiej odzwierciedla charakter informacji dostępnych w tych projektach. J. Hagues w artykule "Computer Applications in the Hum Sciences in Norway: Past Experience and Future Expectations" zwraca m. in. uwagę na problemy orga­ nizacyjne nauki w swoim kraju. W latach siedemdziesiątych w Norwegii powstały niejako równocześnie niezależnie od siebie na Uniwersytecie w Bergen, dwa ośrodki zajmujące się promocją implementacji techniki komputerowej dla potrzeb humanistyki: Norwegian Computing Centre for the Humanities oraz Norwegian Social Science Data Service Centre. Zdaniem autora, wytworzyła się tym samym sztuczna sytuacja, która jest konsekwencją tradycyjnie ustalonych w Norwegii po­ działów sciences humaines, dlatego pisząc o doświadczeniach i osiągnięciach w tej dziedzinie odwołuje się przede wszystkim do działalności NCC for H, kie­ rowanej przez siebie instytucji, która ma na celu koordynację prac w zakresie kon­ sultacji, nauczania, obsługi sprzętu komputerowego, udzielania pomocy specjali­ stycznej przy indywidualnych projektach, badań metodologicznych i eksperymen­ talnych, ogólnego programu rozwoju, organizacji konferencji i wymiany informa­ cji. Centrum jest zaangażowane również w prace nad tworzeniem standardowych katalogów kolekcji zabytków muzealnych. W omawianym tomie zostały wspomniane bardzo różne możliwości imple­ mentacji techniki komputerowej w humanistyce oraz problemy z tym związa­ ne. Dowodząc, że obecnie przy zastosowaniu jej najnowszych osiągnięć etno­ logia może gromadzić i udostępniać znacznie więcej informacji różnego typu niżjest to możliwe przy zastosowaniu tradycyjnych metod dokumentacji. Bar­ dzo obiecujące perspektywy w tej dziedzinie łączone są z postępem w zakresie szybkości i dokładności rejestracji informacji. Jeżeli zostaną pokonane proble­ my natury ekonomicznej i społecznej nierozłącznie związane z wprowadza­ niem nowej techniki do warsztatów badawczych jest nadzieja, że w przyszłości pows-tającc bazy danych wzrosną liczebnie i kompleksowo (przy prawdopo­ dobnym zaakceptowaniu określonych standardów w całym świecie) będą mo­ gły zastąpić tradycyjne systemy informacji istniejące do dziś. Stwarzając bada­ czom szerokie możliwości prowadzenia badań porównawczych, wzbogacając ich warsztaty i pomysły w rozwiązywaniu podejmowanych problemów. Bogumiła Marczak-Krzystek �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 Brak u narodov Central 'noj i Jugo-Vostočnoj Evropy, Moskva 1988, J. V. Ivanova, M. S. Kašuba, N. A. Krasnovskaja (red.), ss. 240, ryc. 12 Książka ta ma duże znaczenie jako próba porównawczego opracowania zwyczajów weselnych u Serbo-Łużyczan, Polaków, Czechów, Słowaków, na­ rodów Jugosławii, Bułgarów a także Albańczyków, Rumunów i Greków w X I X - pocz. X X w. Pomysł syntetycznego opracowania zwyczajów weselnych u wy­ branych narodów Europy nie został niestety w pełni zrealizowany. Powstało 8 artykułów powiązanych jednym tematem traktujących o zespołach ludzkich niejednorodnych pod względem etnicznym, zróżnicowanych liczebnie, a złą­ czonych przynależnością do jednego państwa (np. narody Jugosławii i Czecho­ słowacji). Pewne ujednolicenie starano sięjednak osiągnąć realizując ustalony przez redakcję kwestionariusz zagadnień. Obejmował on m. in. problem uza­ leżnienia kontraktów małżeńskich od poziomu stosunków społeczno-gospodarczych, sprawę wyboru partnera opartego na zasadach społecznej i lokalnej endogamii, powiązań w grupach wiekowych, powinowactwa, przebieg ceremonii ślubnych, sposoby zapewnienia podstaw materialnych powstającej rodziny, ubiorów obrzędowych, wyprawy panny młodej i in. Autorzy zestawili tradycyj­ ne zwyczaje i uroczystości religijne z rejestracją małżeństwa w urzędach stanu cywilnego, zwracając także uwagę na obrzędy wprowadzania nowego członka do rodziny i społeczności wiejskiej. Podkreślono ponadto wielofunkcyjność małżeństwa oraz jego znaczenie społeczne, prawne, etyczne i religijne. Wartość poszczególnych opracowań jest różna. Należałoby chyba staranniej przekonsultować ustalenia rosyjskich specjalistów z etnografami z poszczegól­ nych krajów, którzy zapewne lepiej dostrzegają odrębności narodowe. W opra­ cowaniach przeważają znane z literatury przedmiotu opisy zwyczajów weslnych a nawet nutami melodii. Zmcznie mniej pogłębione są informacje o kon­ traktach małżeńskich, posagach, doborze małżeństwa od tej strony, fragmenta­ rycznie opisano też stroje weselne i ceremonie rozdawania podarunków. Nie­ wielu autorów dostrzegało starsze tradycje zawierania kontraktów małżeń­ skich. W sumie jednak dobrze się stało, że podjęto pierwszą próbę zestawienia podstawowych informacji o trybie zawierania małżeństw wiejskich w krajach środkowo-wschodniej Europy i na Bałkanach. Pomoże to w dalszych pracach syntetycznych, w których konieczne byłoby uwzględnienie wszystkich Sło­ wian wschodnich, a także pominiętych tu Węgrów, ponadto - staranniejsze roz­ różnianie zwyczajów weselnych narodów związanych wspólnotami państwo­ wymi. Irena Титан �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Aina Petrovna Alsupe, Aysma Janovna Kargane, Tautas lietiška maksla padomju Latvija 1970-1985 (Narodnoe prikladnoe isskustvo sovetskoj Latvii 1970-1985), Riga 1988, ss. 227, ryc. 484 (w tym 269 barwnych) Starannie wydana książka z dobrymi ilustracjami poświęcona jest okresowi rozkwitu łotewskiej sztuki zdobniczej. Podobnie jak w krajach skandyna­ wskich, na Łotwie jak też w innych krajach nadbałtyckich, tradycyjne ludowe zdobnictwo odgrywa znaczną rolę w dodatkach do współczesnej odzieży i de­ cyduję niemal o wyposażeniu wnętrz mieszkalnych. Autorki podkreślają dawne tradycje tej twórczości. W kraju pozbawionym samodzielności państwowej i własnej warstwy wyższej, ludowa twórczość chłopska utrzymywała łotewskie tradycje kulturowe. Należy to brać pod uwagę przy rozpatrywaniu zagadnień twórczości ludowej i jej historii. Najobszerniejsza część opracowania dotyczy artystycznych wyrobów włó­ kienniczych. Przeważają tkaniny użytkowane we wnętrzach mieszkalnych 0 geometrycznym i roślinnym ornamencie, często w kompozycji pasowej. Sze­ roko rozpowszechnione w odzieży także miejskiej są wzorzyście tkane pasy 1 wstążki, a kobierce i bieżniki są nieraz dużymi kompozycjami figuralnymi. Popularne jest także barwne dziewiarstwo wzorzyste (wyrób rękawic, nakryć głowy i szali ma na Łotwie średniowieczne tradycje). Interesujące są przykłady zdobienia haftem o tradycyjnym ornamencie. Można go odnaleźć także na to­ rebkach, teczkach, oprawach książkowych i innych wyrobach ze skóry. W pra­ cy ukazano ponadto ceramikę, wyroby z metalu, bursztynu i drzewa, meble i plecionki. Książka przedstawia bogatą możliwość łotewskiej twórczości lu­ dowej . Irena Turnan Pierwsze w literaturze światowej opracowanie poświęcone historii dziewiarstwa przed wprowadzeniem produkcji fabrycznej w najnowszej książce IRENY TURNAU HISTORY O F KNITTING B E F O R E MASS PRODUCTION Akcent, Warszawa 1991 Jeszcze do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4aeb20ed48841843d1a868750400cd8.pdf 232bdf02428f16293ae7bed421037663 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1358 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.161-219 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ETNOLOGIA W ROZTERKACH Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red. Teresa Karwicka, Toruń 1991, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Recenzowany tom obejmuje referaty, które wygłoszone zostały na kon­ ferencji pod tym samym tytułem, zorganizowanej przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu w 1986 roku. Jak za­ znaczają we wstępie Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski konferencja ta poświęcona była refleksji nad teoretyczno-metodologicznymi podstawami etnologii, głównie polskiej, przedstawieniu kluczowych problemów tej dys­ cypliny, a ostatecznym jej celem było zbliżenie intelektualne pomiędzy róż­ nymi ośrodkami etnologicznymi w kraju. Było to więc przedsięwzięcie nader pożyteczne i pożądane o dużym znaczeniu teoretycznym i praktycznym, zwłaszcza w świetle nie do końca sprecyzowanego kształtu tej dyscypliny w Polsce. Przez długie lata miała ona trudności w określeniu własnego miejsca w zespole nauk o człowieku i jego kulturze. Paradygmat antropologii anglosaskiej, tak wspaniale i od zarania stulecia się rozwijającej, nie zapuścił głębszych korzeni w etnografii polskiej, nie przeniknął do niej w stopniu na tyle dostatecznym, aby nadać jej od razu kształt dyscypliny wyraźnie odrębnej, o własnym obliczu teoretycznym, włas­ nych metodach i celach. Zadecydował o tym zapewne charakter materiału, z jakim mieli do czynienia etnografowie polscy (jakże różny od wielości i różnorodności kultur, z jaką na co dzień spotykali się antropologowie anglosascy) gdzie badana kultura ludowa była tylko częścią kultury ogólno­ narodowej, korelatem - jak to wykazywał Kazimierz Dobrowolski - szerszej struktury gospodarczo-społecznej. Stąd model chłopskiej kultury tradycyjnej czy kultury ludowej musiał być modelem eklektycznym, jak słusznie zauważa Czesław Robotycki (s. 8). Etnografia polska, której niejednokrotnie zarzucano rozbrat z teorią i brak wystarczającej świadomości teoretyczno-metodologicznej, musiała być jednak od samego początku bardziej wrażliwa na wpływy płynące z innych dyscyplin - historii, socjologii, psychologii, filozofii, historii lite­ ratury, sztuki, muzykologii, ostatnio w coraz większym stopniu za wzorem �162 RECENZJE I OMÓWIENIA nauki zachodniej - lingwistyki. I w tym być może tkwi jej szansa rozwinięcia własnego paradygmatu ujmującego badane zjawiska bardziej całościowo, także w znaczeniu podkreślanym niegdyś przez Maussa, który przez „cało­ ściowy fakt społeczny" rozumiał nie tylko funkcjonalną relację pomiędzy elementami kultury, ale również ujmowanie rzeczywistości w aspekcie międzydyscyplinarnym (nierespektującym formalnych granic podziału nauk) (Tarkowska 1974). Lektura prac zamieszczonych w recenzowanym tomie pozwala, jak sądzę, na sformułowanie wstępnej obserwacji ogólnej, że współczesna antropologia kultury w Polsce wydaje się być zdominowana przez par excellance filozoficz­ ną orientację, jaką stanowi kulturoznawstwo rozwijane głównie, choć nie tylko, przez poznański ośrodek naukowy. Ma to swoje dobre i złe strony - od strony pozytywnej, niepomiernie poszerza ogólnometodologiczną, metanaukową refleksję i świadomość etnografów polskich, po stronie negatyw­ nej oznacza często próbę podporządkowania badanej rzeczywistości wysoce formalnemu schematowi pojęciowemu, który nie wyrósł ani z empirii, ani z koherentnego i zwartego teoretycznego modelu wyjaśniania zjawisk (choć wyraźne są tu wpływy marksizmu). Jest to być może refleksja, która wywoła sprzeciw - tym bardziej, że w omawianym tomie znaleźć można przykłady, gdzie wyżej wspomniany schemat pojęciowy dostarcza interesujących i uży­ tecznych ram koncepcyjnych dla empirycznego ujmowania niektórych aspek­ tów kultury ludowej, jaki np. stanowi ludowy system światopoglądowy (por. Hanna Burszta, System kategorii moralnych tzw. światopoglądu ludowego - propozycje badawcze.). Niewątpliwą zasługą tego kierunku jest próba dostarczenia ram koncepcyjnych dla badania różnych form świadomości społecznej przy założeniu, że systemy światopoglądowe stanowią regulator czy waloryzator działań praktycznych, choć w ostatecznej instancji deter­ minowane są przez sposób produkcji (s. 113). Podniesione wyżej, niejako pierwsze odczucie, usprawiedliwione jest przez inny niepokojący problem, omówiony w ostatnim (rzecz charakterys­ tyczna) krótkim szkicu Marcina Piotrowskiego z Łodzi: jak to wszystko ma się do empirii, do badań terenowych i narzędzi badawczych, jakimi winien posługiwać się etnograf, o których etnologowie na ogół coraz rzadziej piszą i co więcej, obserwuje się coraz luźniejszy ich związek z terenem. Zaczyna się obecnie zapominać oczywisy skądinąd fakt, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarancją, że nie wyciągamy wniosków zbyt pochopnych, ogólnych, opartych na wyrywko­ wym materiale (s. 168), że nie popadamy w spekulacje, które rażą sztucznoś­ cią języka, logistycznymi wywodami, które przesuwają ciężar analizy z prze­ jawów realnego życia w sferę rozważań czysto akademickich. Do problemu tego jeszcze powrócimy. Cofając się jednak do zawartych w niniejszym tomie - referatów Krzysz­ tofa Piątkowskiego, Wojciecha Burszty, Michała Buchowskiego i Stanisława Węglarza, musimy uznać pozytywny walor takiej ogólnometodologicznej, �RECENZJE I OMÓWIENIA 163 metanaukowej refleksji, nawet jeśli roztrząsane dylematy mają w dużej mie­ rze pozorny charakter. Krzysztof Piątkowski podkreśla, że nauka na ogół w niewielkim stopniu jest świadoma swoich metod (s. 16) i etnologia stanowi tu przykład szczegól­ nie instruktywny. Najogólniej można powiedzieć, że od strony metody obowiązywał dotąd model etnografii empirycznej, co w płaszczyźnie ontologicznej oznaczało redukcję bytu do rzeczywistości przyrodniczej, w płaszczyźnie epistemologicznej - ograniczenie się do myślenia racjonalistycznego wykluczającego sądy subiek­ tywne, w płaszczyźnie logicznej - ograniczenie się do logiki formalnej i natural­ nej, ostro artykuującej problemy i przyjmującej ścisłe i obiektywne kryteria ich uzasadniania, w płaszczyźnie metodologicznej oznaczało postępowanie induk­ cyjne dopuszczające poszerzenie wnioskowania drogą dedukcji. Jednym słowem, obowiązywał model wyjaśniania racjonalistycznego przyznającego priorytet myśli logicznej, analitycznej i dyskursywnej nad myślą subiektywną, symboliczną, doznaniową. Były to więc postulaty neopozytywistycznego modelu nauki, który, jak wiadomo, znajduje się obecnie w odwrocie. Nie oznacza to bynajmniej kresu wyjaśnień racjonalnych - to co z racjonalizmu pozostało to dążenie do ścisłości i niesprzeczności for­ mułowanych sądów w granicach narzuconych przez język oraz świadomość ograniczeń językowych i innych uwarunkowań własnych poglądów (wiąże się z tym otwartość na inne poglądy, samokrytycyzm etc). Racjonalimu jednak nie można utożsamiać z nauką i to jest w tej chwili najistotniejsze. Nauka jest jedną z form intelektualnej aktywności człowieka, ale nie jedyną - symbole, jakie tworzymy w snach, poezji, sztuce, magii i religii, uważane dotąd za przejaw irracjonalności ludzkiego myślenia są tak samo tworem umysłu ludzkiego i określenie ich jako nieracjonalnych jest przebrzmiałą konwencją językową. Wojciech Burszta podnosi inny dylemat o podstawowym dla etnologii znaczeniu, mianowicie opozycję pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania (właściwiej należałoby powiedzieć uniwersalizmem). Relatywizm kulturowy pojawia się w antropologii wraz z postulatem ścisłej czasowo-przestrzennej lokalizacji badanych zjawisk. Następuje to właściwie dopiero wraz z funkcjonalizmem, choć wcześniejsze próby dyfuzjonizmu amerykań­ skiego można uznać również za pewien krok w tym kierunku. Tendencje uniwersalistyczne właściwe były głównie ewolucjonizmowi, chociaż nieobce są one również strukturalizmowi antropologicznemu. Dlatego autor niezbyt słusznie mówi o przewrocie funkcjonalno-strukturalistycznym (są to dwa bardzo odrębne przełomy), podobnie jak niecałkiem słusznie sprowadza się do wspólnego mianownika koncepcje ewolucjonizmu i szkoły kulturowo-historycznej (s. 28). Jest to zbyt duży skrót myślowy. Sami ewolucjoniści też dostrzegali przestrzenne i czasowe zrelatywizowanie zjawisk kulturowych, starali się jednak zanegować ten fakt przez wprowadzenie koncepcji psy­ chicznej jedności rodzaju ludzkiego i jednakowości jego postępu. Jeśli jednak �164 RECENZJE I OMÓWIENIA przez relatywizm rozumieć będziemy ujmowanie kultury tylko w jej własnych niepowtarzalnych kategoriach to najpełniejszy wyraz znalazł on w szkole Boasa i wyrosłej z niej „amerykańskiej szkole kultury i osobowości". Wojciech Burszta pisze dalej, że tym co decyduje o niepowtarzalnej od­ rębności danego systemu kulturowego jest proces akulturacji (s. 31). Termin akultuarcja ma w etnologii bardzo ściśle sprecyzowane znaczenie i odnosi się do przemian, jakie mają miejsce w wyniku przepływu treści kulturowych czy to w wyniku kontaktów bezpośrednich i ciągłych, czy też pośrednich. Nie wiadomo więc, czy mówiąc o akulturacji autor ma na myśli unikalny proces historyczny, przez jaki przeszedł dany lud, czy obowiązujące w danej kulturze techniki enkulturacyjne, czyli praktyki wychowawcze. Termin akulturacja jako synonim enkulturacji (autor powtarza to za Herskovitsem) rzadko już dziś bywa stosowany (jest to tradycja amerykańska) i jak sądzę, wprowadza to niepotrzebne zamieszanie w świecie właściwych an­ tropologii pojęć. Wracając jednak do relatywizmu - skoro mimo coraz powszechniejszych tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą stanowi on wciąż ważny (jeśli nie podstawowy) postulat metodologiczny antropologii, istotne wydaje się wyraźne sprecyzowanie co się pod tym pojęciem rozumie. Burszta wyróżnia tu sześć form relatywizmu: etyczny (E. Westermarck), pojęciowy postrzegania, prawdy, rozumu oraz językowy (s. 31-33). Wszystkie te typy relatywizmu sprowadzić można w zasadzie do relatwizmu pojęciowego, który stanowi dziś coraz bardziej powszechny kanon postępowania badaw­ czego, ujmującego kulturę jako „całość myślową", charakteryzującą sposób postrzegania, pojmowania i wartościowania otaczającego świata. Tendencja ta właściwa jest nowszym kierunkom etnologii, takim jak etnonauka, an­ tropologia symboliczna, do pewnego stopnia strukturalizm, obca jest nato­ miast takim kierunkom, jak materializm kulturowy czy szkoła ekologiczna, które uważają cały spór wokół relatywizmu za rozważania o czysto akade­ mickim charakterze. Nie jest to pogląd słuszny, zubaża bowiem nasze rozu­ mienie kultury o cały tak właściwy jej współczynnik humanistyczny. Jednak­ że podejście relatywistyczne ma również swoje negatywy. Oznacza ono w swojej skrajnej postaci niemożność porównania kultur na podstawie ja­ kiejś jednolitej płaszczyzny analizy, a tym samym niemożność formułowania praw ogólnych. Dlatego też bez wątpienia wygodniej jest przyjmować po­ stawę uniwersalistyczną, a relatywizm w traktowaniu kultury traktować jako stopniowe poszerzenie perspektywy zmierzającej do pełniejszej i głębszej koncepcji człowieka i stworzonej przez niego kultury. Gdy spotykamy się z obcymi kulturami, wszystko wydaje się nam inne; potrafimy jednakże te różnice sformułować i w dużym stopniu zaakceptować, co świadczy, że gdzieś tam w najgłębszych podstawach myślimy podobnie. Zwracał na to uwagę i Malinowski, i Lévi-Strauss. Świadomość tego dylematu mieli też wcześni badacze kultur pierwotnych (Bastían). Relatywizm nie wyklucza więc tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą. �RECENZJE I OMÓWIENIA 165 Znaczenie innego przeciwieństwa w sferze poznawczej podnosi Stanisław Węglarz - „empiryzm kontra racjonalizm". Spór to nie nowy i oczywiste dziś wydają się stwierdzenia, że nie istnieją „czyste", „nagie" fakty, że nasza percepcja nie jest po prostu czystym odbiciem postrzeganego faktu lecz także jego konstruowaniem na podstawie przyjętych z góry założeń interpretacyjnych. Stąd przeciwieństwo „empiria" - „teoria" wydają się również pozorne. Rozważania na ten temat miały swoje znaczenie w prze­ szłości, gdy trzeba było walczyć z idiografizmem etnografii ograniczającej się do prostego zbieractwa faktów, nie podporządkowanego żadnej refleksji teoretycznej. W etnografii polskiej wczesnego okresu tendencja ta była wyraźna, ale należy pamiętać, że tendencje nomotetyczne właściwe były już pierwszym kierunkom etnologii światowej, a więc np. ewoluqonizmowi. Autor omawianego szkicu podkreśla jednak istotny moment, że każdy stworzony przez naukę model teoretyczny jest modelem cząstkowym, wyjaśniającym tylko pewne aspekty rzeczywistości. Dotychczas zwykło się przyjmować, że odrębne modele teoretyczne stworzone przez jakąś gałąź wiedzy znoszą się niejako i każdy następny jest po prostu lepszy i bliższy prawdy obiektywnej. Tymczasem założenie, że wszystkie przedsięwzięcia teoretyczne stanowią pewną idealizację, ujmującą tylko pewne sfery rzeczy­ wistości - dopuszcza możliwość traktowania ich jako równorzędnych i komplementarnych „zdjęć" kultury. Przyjęcie tzw. postawy paradoksalnej w ujmowaniu rzeczywistości kulturowej uwzględniającej jej złożoność, paradoksalność i sprzeczność, wydaje się być bardzo płodną perspektywą poznawczą w badaniach nad kulturą, pozwalającą na przezwyciężenie jednostronności poszczególnych stanowisk teoretycznych (Olszewska-Dyoniziak 1991). Michał Buchowski z kolei rozważa zakres, znaczenie i stosowalność takich, obecnych w antropologii od samego zarania, kategorii pojęciowych jak: etnocentryzm - europocentryzm - scjentocentryzm. Każda z tych kate­ gorii jest szczególnym przypadkiem poprzedniej. Historia etnografii stanowi proces powolnego wyzwalania się z etnocentrycznej, europocentrycznej i scjentocentrycznej postawy na rzecz akceptacji innych od własnych, kul­ turowo uwarunkowanych przekonań, przywracania równorzędności i wza­ jemnego przenikania się myślenia racjonalistycznego i mistycznego, a także na rzecz relatywizmu poznania. Z wszystkich omówionych tu kolejno rozważań wynika, że główne dyle­ maty metodologiczne antropologii zostały dziś już całkowicie przesunięte na płaszczyznę epistomologiczną. Jej podstawowe problemy metodologiczne plasują się gdzieś na styku takich przeciwieństw jak obiektywizm i subiek­ tywizm poznania, racjonalizm i relatywizm, naturalizm i antynaturalizm, realizm i instrumentalizm czy wreszcie nomotetyzm i idiografizm. Współczes­ na metodologia unika jednoznacznych rozstrzygnięć, co stanowi szczególnie charakterystyczne znamię współczesnej świadomości metodologicznej antro­ pologii, przyjmującej postawę paradoksalną. �166 RECENZJE I OMÓWIENIA Spośród wymienionych wyżej opozycji najistotniejsza wydaje się opozycja pomiędzy relatywizmem i racjonalizmem. Relatywiści, jak już powiedzieliśmy, negują możliwość poznania obiek­ tywnego opartego na kategoriach pojęciowych i wiedzy właściwej kulturze europejskiej, opowiadając się za równoprawnością uwarunkowanych kul­ turowo przekonań. Racjonaliści natomiast opowiadają się za istnieniem wspólnego mianow­ nika dla systemów przekonaniowych różnych kultur, za istnieniem sądów uniwersalnych i obiektywnych oraz idei bazowych właściwych każdej kul­ turze. O różnicach kulturowych decydować mają idee i teorie wtórne (przy­ wodzi to na myśl „Elementargedanken" i „Kulturgedanken" Bastiana, co dowodzi, że świadomość tej opozycji ma już długą historię). Jednakże opowiedzenie się za jedną lub drugą postawą jest już dziś niemożliwe, przyjmując postawę relatywizmu, antropolog nie może wyrzec się europocentryzmu, scjentocentryzmu i racjonalizmu, które ukształtowały jego percepcję w takim stopniu, że wyrzeczenie się ich uniemożliwiałoby w ogóle wszelkie poznanie. Dlatego uważa się, że ujmowanie danej rzeczy­ wistości kulturowej z całkowicie emicznego punktu widzenia tzn. wolnego od własnych kategorii pojęciowych badacza, jest zadaniem niewykonalnym. Można tylko starać się minimalizować ich wpływ, całkowicie wyeleminować się go nie da. Wspomniane wyżej tendencje, cechujące świadomość metodologiczną współczesnych etnografów, podsumowała krótko w swoim referacie Ka­ tarzyna Kaniowska („Surrealizm a etnografia") - etnografia przestaje być nauką (odwrót od pozytywistycznego ideału nauki), a staje się ak­ tywnością (chodzi tu o aktywizację wyobraźni). Kulturę ujmuje jako rzeczywistość myślową (w większej mierze subiektywną niż obiektywną), poznawalną w większym stopniu przez ogląd intelektualny i doświadczenie wewnętrzne niż przez doświadczenie zewnętrzne. Wyznacza to nowe obszary poszukiwań i preferencję do zajmowania się mitem, snem i sztuką, ero­ tyzmem i magią, czyli kulturą symboliczną. Jest to znamię współczesnych czasów, ale w związku z tym nasuwa się pytanie, czy te nowe antypozytywistyczne tendencje mogą całkowicie przekreślić znaczenie analiz funkcjonalnych i scjentycznej orientacji w badaniach nad kulturą? Wydaje się, że nie. Rzeczywistość ludzkiego świata jest niejednorodna. Jest ona: 1) obiektywna, uniwersalistyczna i naukowo poznawalna, i to usprawied­ liwia analizy funkcjonalne, historyczne, materialistyczne, usprawiedliwia scjentyczną orientację w badaniach nad kulturą, mimo całej niechęci, jaką pozostawiła ona po sobie; 2) kulturowo-subiektywna i zrelatywizowana lecz koherentna i logicznie uporządkowana (i to usprawiedliwia analizy strukturalistyczne, etnonauki, antropologii symbolicznej, ukazujące sformalizowane cechy ludzkiego myś­ lenia i wszechobecność mitu); �RECENZJE I OMÓWIENIA 167 3) podmiotowo-subiektywna, a więc nieuchwytna, niejasna, dopuszcza­ jąca różne formy czysto indywidualnych impresji i ekspresji, (co usprawied­ liwia analizy fenomenologiczne najbliższe odkrywaniu podmiotowych i psy­ chicznych treści w kulturze). Stąd kontrowersyjna być może teza, że wszystkie te typy analizy są równoprawne, a jedynie niepokojący wydaje się fakt coraz większego od­ dalania się etnografów od konsekwentnie empirycznego stanowiska, które przecież decydowaało o tym, że tak wiele mieli oni do powiedzenia o kulturze ludzkiej i decydowało o ich wyjątkowej pozycji w zespole nauk o człowieku. Czy akademickie spory w sferze ogólnoepistemologicznej mogą zastąpić tę rzetelną wiedzę, którą w cichym trudzie zbierali badacze terenowi, uprzednio wprawdzie teoretycznie przygotowani, ale mający zawsze na uwadze teoriotwórczą rolę terenu? Literatura O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. (1991) O kulturze raz jeszcze - główne kontrowersje i podstawowe pojęcia, „Przegląd Humanistyczny", nr 1, s. 11 -27. T a r k o w s k a E. (1974) Durkheim.Mauss, Levi-Strauss.Ciąglość i zmiana w socjologii francuskiej, War­ szawa. Barbara Olszewska-Dyoniziak Ewa Nowicka Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład prob­ lemów antropologii kulturowej, PWN, Warszawa 1991. Ukazanie się w ostatnim roku w Polsce aż trzech podręczników an­ tropologii kultury (Brozi 1992; Olszewska-Dyoniziak 1991) w sytuacji, gdy przedtem ich w ogóle nie było, jest faktem znamiennym. Dowodzi, że dziedzina ta dopiero teraz zaczyna w Polsce, zyskiwać charakter dyscypliny wyraźnie już ukształtowanej, wyróżniającej się nie tylko lub raczej nie tyle przedmiotem, co raczej właściwym sobie aparatem pojęciowym, metodami oraz typami wyjaśniania naukowego. Dowodzi także tego, że zapotrzebowa­ nie na tę dyscyplinę wzrasta, o czym decydują nie tylko względy ogólnopoznawcze i szczególny klimat intelektualny, jaki antropologia wnosi do badań nad człowiekiem i kulturą (s. 26) ale również w coraz większym stopniu względy praktyczne. O tym szczególnym klimacie intelektualnym, którego znaczenie autorka słusznie podnosi decydują trzy względy: 1) Antropologia, w przeciwieństwie do socjologii oraz innych dyscyplin społecznych i humanistycznych zajmują­ cych się kulturą człowieka, przedmiotem badań czyni wszystkie kultury �168 RECENZJE I OMÓWIENIA ludzkie bez względu na czas i miejsce, w których się zrodziły, a nie tylko kultury z kręgu cywilizacji europejskiej i amerykańskiej - z fascynaq'i różno­ rodnością kultur się zrodziła i koncentrując się na badaniu tego fenomenu znacznie poszerzyła perspektywę poznawczą nauk o kulturze wytykając im niejednokrotnie pochopność w formułowaniu uogólnień opartych jedynie na badaniach własnej zachodniej kultury; 2) Po drugie, czyniąc społeczności pierwotne czy plemienne głównym przedmiotem swoich badań zwróciła szczególną uwagę na ich odmienność, co wiązało się z postulatem uchwyce­ nia subiektywnego aspektu badanych zjawisk tzn. właściwego badanym lu­ dziom sposobu postrzegania i konceptualizacji otaczającego świata, wolnego od kategorii pojęciowych, którymi posługuje się sam badacz. Ta „emiczna" postawa charakteryzująca zwłaszcza nowsze kierunki an­ tropologii - etnonaukę, antropologię kognitywną i symboliczną (choć nie obca również funkcjonalizmowi i strukturalizmowi), pozwalająca wyzwolić się z własnych stereotypów myślowych, zwiększająca humanistyczny współ­ czynnik badań nad człowiekiem i kulturą, prowadzi niejednokrotnie do nader interesujących obserwacji (por. np. prace amerykańskiego antropologa Edwarda Halla 1976, 1984, 1987), wiąże się jednak z szeregiem kłopotliwych problemów metodologicznych, gdyż zbadanie całej percepcji danej jednostki jest zadaniem niemal niewykonalnym, podobnie jak całkowite wyzwolenie się z własnych nawyków myślowych i przyswojonych kategorii pojęciowych; 3) Trzecią wreszcie przyczyną, która decyduje o owym szczególnym klimacie intelektualnym, jaki wnosi antropologia jest całościowe (można dodać: uni­ kalnie szerokie) spojrzenie na człowieka i stworzoną przez niego kulturę. Owa całościowość wyraża się zarówno w integralnym traktowaniu biologicz­ nego i kulturowego wymiaru rzeczywistości ludzkiej, środowiskowego i kul­ turowego, jak też w całościowym ujmowaniu samej kultury, wykrywaniu wzajemnych zależności pomiędzy dziedzinami i elementami kultury. Jak słusznie zauważa autorka, „Antropologia chętniej i częściej analizu­ je zjawiska kultury w związku z człowiekiem - istotą myślącą, przeżywają­ cą, odczuwającą, cierpiącą, nienawidzącą" (s. 34). Uwzględnianie tej emoc­ jonalnej strony życia w największym być może stopniu decyduje o owym szczególnym klimacie, jaki wnosi antropologia do rozważań nad kulturą, o tym, że jest nauką żywą, zdolną do dokonywania obserwacji, dostrzega­ nia faktów i dostarczania wyjaśnień, które wymykają się przedstawicielom innych dyscyplin badających bardziej zobiektywizowany świat wytworów człowieka. Dalej, autorka dokonuje oglądu dyscypliny z perspektywy innych, zwią­ zanych z nią nauk: archeologii, lingwistyki, religioznawstwa, antropologii filozoficznej, socjologii, historii (rozdz. II), wprowadzając własny, w moim przekonaniu słuszny, podział antropologii akademickiej na: antropologię społeczności pierwotnych, antropologię społeczności chłopskich (wiejskich), antropologię społeczności miejskich oraz antropologię historyczną (antropo­ logię dawnych cywilizacji). Jest to podział słuszny, dokonany wedle jedno- �RECENZJE I OMÓWIENIA 169 litego kryterium, jakie stanowi typ badanej społeczności, kryterium istot­ nego, gdyż odmienny typ materiału, jakiego na ogół dostarczają te cztery typy społeczeństw prowadzi do znacznych różnic w konceptualizacji pro­ blematyki badawczej, w stosowanych metodach badawczych, a nawet osią­ ganych wynikach badań (szczególnie instruktywnego przykładu mogą tu dostarczać np. różnice pomiędzy etnograficznymi badaniami społeczeństw chłopskich, powiedzmy w Polsce, a antropologicznymi badaniami społe­ czeństw plemiennych. To charakter materiału zapewne zadecydował o tym, że antropologii społeczeństw plemiennych przyświecały w większym stopniu cele nomotetyczne, etnografia społeczeństw chłopskich zaś miała przez długi czas charakter opisowy, konkretno-historyczny). Wprowadzone przez autorkę rozróżnienie jest także słuszne ze względu na to, że znaczenie podziałów między etnografią, etnologią, antropologią społeczną i kulturową zaczyna się już współcześnie zacierać wobec komplementarności metod i ce­ lów, jakie przyświecają wszystkim badaniom antropologicznym i braku jed­ noznacznych rozstrzygnięć pomiędzy takimi dylematami poznawczymi nauki jak nomotetyzm i idiografizm, relatywizm i uniwersalizm etc. (etnografia była dotąd uważana za naukę idiograficzną, etnologia i antropologia kultury za nauki nomotetyczne). Rozdział I I zawiera analizę podstawowych pojęć, jakimi posługuje się antropologia. Autorka traktuje antropologię jako dyscyplinę na tyle już ukształtowaną, że rozpatruje je w oderwaniu czy raczej niezależnie od szkół i kierunków, na gruncie których powstały, jako trwale związane ze schema­ tem pojęciowym antropologii. Jest to oczywiście uprawniony sposób po­ stępowania i akcent niewątpliwie optymistyczny -próba wprowadzenia pew­ nego ładu i ujednolicenia do rozbieżnie niejednokrotnie definiowanych pojęć. Słuszna jest też zasada ich klasyfikacji na te, które związane są z sys­ temowym podejściem do kultury, na te które służą do badania związków pomiędzy osobowością a kulturą oraz te, które służą badaniu dynamiki przemian. Jednakże abstrahowanie od założeń teoretycznych, z których te pojęcia wyrosły prowadzi do pominięcia całego ładunku krytycznego, jaki historycznie rzecz biorąc z tymi pojęciami się wiązał (np.dyfuzja jako mecha­ niczne pojmowanie przepływu treści kulturowych, abstrahujące od wszelkich procesów społecznych, jakie temu zjawisku towarzyszyły, wzór kulturowy jako pewna idealistyczna koncepcja, model stworzony w umyśle badacza, do którego się później nagina obserwowane zachowania, nawet samo pojęcie instytucji wprowadzone do antropologii głównie przez Malinowskiego, rów­ nież w wielu punktach było krytykowane). Rzecz charakterystyczna, wśród wymienionych przez autorkę pojęć nie pojawia się tak istotne dla szkoły kultury i ososbowości pojęcie charakteru narodowego. Brak też pojęć: „po­ trzeby", „funkcji" (?!), „standardu kulturowego", bez których trudno byłoby sobie wyobrazić jakiekolwiek funkcjonalne podejście do kultury, pojęć, których operacyjna przydatność w konkretnych badaniach, nie tylko same­ go Malinowskiego, została już wielokrotnie potwierdzona. Dalej. W świetle �170 RECENZJE I OMÓWIENIA wzrastającego znaczenia analiz strukturalnych w badaniach antropologicz­ nych, niezrozumiałe wydaje się także pominięcie przez autorkę pojęć - „zna­ ku" i „symbolu", tak charakterystycznych i nieodzownych dla wszelkich semiotycznych analiz kultury. Autorka zapewne uznała, że pojęcia te definowane są na ogół na gruncie semiotyki i socjologii, jako, że dotyczą semiotycznej interakcji: nadawca - odbiorca, ale nie jest to stanowisko słuszne. Współczesna antropologia ujmuje również kulturę jako system komunikacji, a rozróżnienia pomiędzy sygnałem, oznaką, znakiem i symbolem zostały precyzyjnie określone przez Edmunda Leacha (1989) i powinny wejść do trwałego arsenału pojęć antropologicznych. Nie sposób sobie bez nich w ogóle wyobrazić współczesnej antropologii, toteż to abstrahowanie od prezentacji konkretnych szkół i stanowisk i w tym przypadku stało się przyczyną istotnych pominięć. Należy się zatem zastanowić czy świadoma najprawdopodobniej rezygna­ cja przez autorkę z wykładu dotyczącego poszczególnych stanowisk teore­ tycznych była zabiegiem słusznym - zwłaszcza początkujący adept dyscyp­ liny może się poczuć zagubiony w tym świecie nie do końca, właśnie przez ten fakt, wyjaśnionych pojęć. Gdyby były one wyraźniej osadzone w teore­ tycznej kontekście, z jakiego wyrosły, stałyby się bardziej zrozumiałe i łatwiej przyswajalne. Z drugiej strony,za niewątpliwie słuszne uznać należy stanowisko, że nadszedł czas by niezależnie od wewnętrznych sporów, jakie miały miejsce pomiędzy różnymi szkołami, stworzyć pewien uniwersalny język antropolo­ giczny, przy pomocy którego antropolog mógłby atakować interesujące go problemy. Pojęcia te wymagałyby jednak głębszej krytycznej analizy także w kontekście historycznego kształtowania się ich znaczeń. Z faktu, że wprowadzenie podziału na nurt historyczny i scientystyczny w antropologii dalekie jest od ścisłości autorka w pełni zdaje sprawę (s. 116). Wręcz przeciwnie, najczęściej obserwuje się w praktyce łączenie tych dwóch postaw (monografie historyczno-socjologiczne) i jeśli można mówić o jakichś przeciwstawnych postawach, to raczej należałoby zaakcentować opozycję pomiędzy postawą scjentystyczną (pozytywistyczną) i antypozytywistyczną. Pierwsza charakteryzuje takie kierunki jak funkcjonalizm, materializm, druga takie kierunki jak strukturalizm czy fenomenologia. Kładzie się tu raczej nacisk na przeciwieństwo pomiędzy obiektywizmem i subiektywizmem poznania, aniżeli na różnice pomiędzy podejściem historycznym i scientystycznym. Podejście historyczne uważa się dziś za niezbędny postulat wszelkiego typu badań antropologicznych, nie wykluczające ujęcia scientystycznego. Gdy np. porównujemy dane historyczne dotyczące grup ludzkich z różnych terenów, którego celem jest formułowanie ogólnych praw rozwoju społecznego, nasze postępowanie jest na wskroś scientystyczne - wykorzys­ tując na pewnym poziomie analizy dane historyczne, odrywamy się następnie od nich, by formułować prawa uniwersalne wolne od korelatów czasu i przestrzeni. �RECENZJE I OMÓWIENIA 171 Typologię sposobów wyjaśniania naukowego w antropologii uważam natomiast za słuszną. Istotnie, wyjaśnianie przyczynowe, teleologiczne (funk­ cjonalne) i kontekstowe (strukturalne) należy uznać za trzy podstawowe typy wyjaśnień spotykanych, na gruncie antropologii, z tym, że wyjaśnianie teolo­ giczne może być (i najczęściej jest) również kontekstowe, o czym nie należy zapominać. Pisząc o technikach badań terenowych - tej domenie, z której antropolo­ gowie byli na ogół szczególnie dumni, Ewa Nowicka zwraca uwagę na niebezpieczną mitologizację terenu i metody terenowej, która jakoby powo­ dowała groźbę zaniku refleksji teoretycznej (s. 161). O ile z pierwszą częścią zdania nie sposób się nie zgodzić, o tyle druga jego część budzi istotne wątpliwości.Teoriotwórcza rola terenu była szczególnie podkreślana nie tyl­ ko przez takich badaczy jak Malinowski, ale została już ponad wszelką wątpliwość sprawdzona w wielu innych badaniach. Nadal więc specyfika antropologicznych technik badawczych wiąże się z tradycją bezpośrednich badań terenowych, wymagających długiego kon­ taktu z badanymi ludźmi. Na specyfikę tę składa się też patrzenie na kulturę przez pryzmat jednostek, ujmowanie jej od strony wewnętrznych treści kul­ tury, co nazwać możemy interpretacją humanistyczną. Te cechy różnią podejście antropologa od badań socjologicznych i historycznych, poza tym jednak wiele metod dzieli antropologia z tymi dwoma blisko z nią spokrew­ nionymi dyscyplinami, starając się jednak zachować swoją specyfikę i docie­ rać do tych sfer rzeczywistości, które wymykają się na ogół czysto socjo­ logicznym czy historycznym analizom. Rozdział V: „Problemy praktyki badawczej i zastosowania wyników badań", omawiający etyczne problemy antropologii, kulturowe, społeczne i instytucjonalne uwikłania antropologa, praktyczne efekty badań antropo­ logicznych i antropologię radykalną - zamyka Część I pracy, stanowiącą wnikliwy, mimo podniesionych wyżej niedostatków, przegląd problemów wiążących się z samym charakterem dyscypliny, właściwym jej schematem pojęciowym, metodami badawczymi, charakterem przedmiotu badań, wresz­ cie praktycznymi wynikami ekspertyz antropologicznych. Należy z uznaniem podkreślić, że rozważania te uczulają czytelnika na problematykę nigdy dotąd w naszej literaturze antropologicznej nie podnoszoną lub uwzględ­ nianą w niedostatecznym stopniu. Są to m.in. takie problemy jak: dystans kulturowy, kulturowy solipsyzm - czyli zasada uczestnictwa (kwestia stopnia poznawalności obcej kultury), istota natury ludzkiej, dylematy psychologicz­ ne badacza obcych kultur etc. Autorka uczula tym samym przyszłego ant­ ropologa na ogólnometodologiczne, ogólnopoznawcze i etyczne problemy dyscypliny, co może mu oddać cenne usługi w jego własnych badaniach. Tak się dotąd składało, że absolwenci antropologii dowiadywali się wiele o założeniach głównych kierunków teoretycznych antropologii, niewiele jed­ nak otrzymywali wskazówek co do tego, jak samemu prowadzić badania, jakim zestawem pojęć się posługiwać, na jakie problemy natury teoretycznej �172 RECENZJE I OMÓWIENIA i praktycznej być uczulonym. Sądzę, że ta książka przynajmniej częściowo, choć zapewne w stopniu niewystarczającym, spełnia rolę takiego drogo­ wskazu, mimo że daje się w niej odczuć wspomniany już kilkakrotnie brak pogłębionej analizy krytycznej dotychczasowych stanowisk i ustaleń teore­ tycznych antropologii. Skoro jednak zrobione to zostało gdzie indziej, czytel­ nik ma prawo oczekiwać zrębu pozytywnej wiedzy na temat współczesnych metod i technik badawczych oraz aktualnych problemów dyscypliny, skoro „dyskusje i spory pomiędzy szkołami zastąpiło wzajemne korzystanie z do­ świadczeń", a „wstępny etap podziału na szkoły i kierunki zaowocował względnym zaawansowaniem dyscypliny" (s. 128). Część I I pracy stanowi prezentację zasadniczego trzonu wiedzy, jaką na przestrzeni przeszło stuletniego okresu rozwoju dyscypliny udało się antropologom zgromadzić odnośnie takich dziedzin kultury jak: gospo­ darka, struktura społeczna, religia, magia i systemy światopoglądowe (rozdziały V I I I - X ) , jak też bardziej współczesnych problemów zmienia­ jącego się świata społeczeństw pierwotnych (rozdział XI). Dwa pierwsze rozdziały I I części pracy, zatytułowanej „Społeczeństwo pierwotne" - do­ tyczą: Genezy kultury (rozdział VI) oraz „Najwcześniejszych okresów rozwoju kultury ludzkiej" (rozdział VII). Wprowadzają nas one w takie zagadnienia jak: Miejsce człowieka w świecie przyrody - anatomiczne, fizjologiczne, behawioralne i intelektualne atrybuty człowieczeństwa, rozwój przedludzkich hominidów, punkty zwrotne w biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego, pojęcie rasy etc. Rozdział poświęcony najwcześniejszym okresom rozwoju kultury ludzkiej omawia rudymentarne formy kultury, a przede wszystkim gospodarkę górnego paleolitu oraz neolitu, istotę rewolucji neolitycznej, okres powstawania wczesnych cywilizacji. Obecność tych dwóch rozdziałów w omawianym podręczniku sprawia, że można go uznać za nawiązanie do tradycji podręczników amerykańskich ujmujących przedmiot antropologii akademickiej bardzo szeroko w ścisłym jego po­ wiązaniu z antropologią fizyczną i archeologią (przykładowo można by wymienić: A.L. Kroebera, Anthropolgy, New York 1948, J.M. Herskovitsa, Man and his works, New York 1956 oraz tegoż autora Cultural An­ thropology, New York 1955, R. Lintona, The Study of Man, New York 1936, E.D. Chappie, C.S. Coona, Principles of Anthropology, New York 1953, E.A. Hoebla, Man in Primitive Worlds. Ar. Introduction to An­ thropology, New York 1955, M . Titieva, The Science of Man, An Introduction to Anthropology, New York 1956 i wiele, wiele innych). We wszystkich tych podręcznikach zagadnienie miejsca człowieka w przyrodzie, jego cech somatycznych i biologicznego podłoża zdolności kulturotwórczych, zajmują poczesne miejsce, podobnie jak rozwój przedludzkich hominidów i wczesne fazy rozwoju kultury ludzkiej rekonstruowane na podstawie danych archeologii. Jest to tradycja wywodząca się jeszcze od X V I I I -wiecznych historiozofów zakładających jedność świata organicznego i praw jego rozowju, właściwa Boasowi i antropologom wyrosłym z jego szkoły. �RECENZJE I OMÓWIENIA 173 Antropologowie brytyjscy byliby mniej zadowoleni z takiego ujęcia przed­ miotu, gdyż zagadnienie tak odległej historii pozostawały na ogół poza zasięgiem ich uwagi. Przyjęcie jednak takiej szerokiej (a w tym wypadku należałoby raczej powiedzieć głębokiej) chronologicznie perspektywy wydaje się jednak nieodzowne dla zrozumienia osobliwości człowieczeństwa na tle świata przyrody i genezy kultury. Wiele gatunków zwierzęcych posiada rozwinięte życie społeczne, posługuje się znakami umożliwiającymi pewien stopień komunikacji, można by też wskazać na pierwsze próby posługiwania się u nich narzędziami - jednakże dopiero człowiek stworzył wtórne, sztuczne środowisko pozwalające mu na pośrednie przystosowanie się za pomocą przedmiotowych wytworów, na pozabiologiczny sposób prze­ kazywania norm i reguł życia społecznego z pokolenia na pokolenie za pośrednictwem języka, który pozwala na akumulację wiedzy i do­ świadczeń oraz powstawanie kultury. Cechą kultury ludzkiej jest jej zmien­ ność i przestrzenne zróżnicowanie, tylko człowiekowi właściwe są pewne normy etyczne i estetyczne, tylko człowiek posiada zdolność przewidywania następstw swoich czynów, świadomość, czasu, przemijania, śmierci, prze­ szłości i przyszłości - wszystkie te formy świadomości obce są przed­ stawicielom innych gatunków zwierzęcych. Człowiek wreszcie ma w więk­ szym stopniu rozwinięte uczucia altruistyczne, które odgrywają bez wąt­ pienia ważną rolę kulturotwórczą (s. 214). To tylko przykładowo wy­ mienione cechy człowieczeństwa, których wagę dla powstawania i tworzenia się kultury autorka podkreśla. W dalszej części rozdziału przedstawia się etapy ewolucji biologicznej gatunku ludzkiego (Australopithecus, homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens), Rozdział V I I , na podstawie danych archeologii ukazuje typy gos­ podarki z okresu paleolitu i neolitu, a także powstawanie pierwszych cywili­ zacji, których rozwój nastąpił ok. 4600 lat temu (Mezopotamia, Egipt, Chiny, później Ameryka Północna, Peru). W omawianych dwu rozdziałach, a także w kolejnym (VIII) dotyczącym roli środowiska i gospodarki pierwotnej autorka stara się odpowiedzieć na podstawowe pytania stawiane na ogół przez antropologów: 1) W jaki sposób przebiegała ewolucja biologiczna człowieka i jaki jest jej wpływ na powstawanie kultury ludzkiej? 2) jaki był przebieg ewolucji kulturowej począwszy od najwcześniejszych okresów rozwoju kultury ludzkiej? 3) w jaki sposó środowisko przyrodnicze wpływa na kulturę i odwrotnie (w jaki sposób kultura wpływa na środowisko naturalne) oraz relacje pomię­ dzy człowiekiem a środowiskiem, w którym żyje? Temu ostatniemu zagadnieniu głównie poświęcony jest rozdział VIII: „Gospodarka i sposoby adaptacji do środowiska naturalnego", gdzie mimo swojej niechęci do zajmowania się poszczególnymi szkołami antropolo­ gicznymi, autorka stosunkowo szeroko omawia kierunek ekologiczny, za­ początkowany przez Juliana H, Stewarda. Dowiadujemy się, że uboższe �174 RECENZJE I OMÓWIENIA środowisko w większym stopniu determinuje system gospodarczy społe­ czeństwa niż środowisko bogate, że różne dziedziny kultury są w nie­ jednakowym stopniu determinowane przez środowisko, że kultura pozo­ stawia zawsze znaczny margines swobody, jeśli chodzi o rozwiązywanie podstawowych ludzkich problemów. Samą gospodarkę przedstawia w spo­ sób opisowy (poprzez opis narzędzi, domostw, ubiorów najczęściej spo­ tykanych w społeczeństwach pierwotnych) wskazując też np. na zależność budownictwa nie tylko od środowiska naturalnego, ale i od struktury społecznej i politycznej danego społeczeństwa. Podobnie jest ze strojem, który obok funkcji czysto praktycznych pełni też funkcje estetyczne, jest wyróżnikiem społecznym etc. Dalej autorka omawia podstawowe typy zdobywania środków do życia - myśliwstwo i zbieractwo, kopieniactwo i pasterstwo, następnie zasady rządzące własnością, dystrybucją i wymianą dóbr. Nie wnikając w bliższą charakterystykę treści dalszych rozdziałów poświęconych strukturze społecznej (rozdział IX) czy systemom wyobrażeń 0 świecie (rozdział X), ogólnie można stwierdzić, że nie przedstawiają one wyników badań określonych szkół lecz stanowią bezpośredni opis zagadnień nie wolny oczywiście od uogólnień lecz wypływający z syn­ tetycznej wiedzy, stanowiącej podsumowanie wyników wielu badań o róż­ nych orientaqach. Należy jednak podkreślić, że zasługą autorki (w całej zresztą pracy) jest wprowadzanie pewnych własnych interesujących po­ działów i klasyfikacji (np. płaszczyzny kultury, podział antropologii, podział na tradycję marksizującą i socjologizującą w ujęciu struktury społecznej, określenie specyfiki myślenia pierwotnego przez wyartykułowanie kilku jego podstawowych cech itp.). Są to podziały i propozycje klasyfikacyjne uczulając na pewne problemy i porządkujące zagadnienia w określony sposób. Oczywiście można by wskazać na pewne luki w prezentowanej problematyce (np. na pewno nie wystarczająco potraktowane zagadnienie pierwotnego prawa), czy też samych pojęciach porządkujących (wspomi­ naliśmy o tym już wyżej, można tu jeszcze dodać, że np. nie tylko synkretyzm może być wynikiem akulturacji itd.), ale w tej chwili są to zarzuty mniej istotne. Ten bezpośredni, jeśli tak można powiedzieć, syntetyczny sposób przedstawienia kultury społeczeństwa pierwotnego, ilustrowany bogatym materiałem faktograficznym oswaja nas niejako z tym społeczeństwem, pozwala w większym stopniu skoncentrować się na przedmiocie badań, niż na ocenach uczonych, przez co zachęca do samodzielnych studiów 1 własnych przemyśleń, których obecność w wydaniu autorki jest w całym tekście wyraźnie widoczna. W sumie przybyła jeszcze jedna, wartościowa pozycja dotycząca pro­ blematyki u nas zaniedbanej (etnografia polska z opóźnieniem i w niedo­ statecznym stopniu przenosiła na grunt polski zdobycze antropologii za­ chodniej), książka wyraźnie artykułująca problemy i stanowiąca ambitną próbę wypełnienia dotkliwej luki, jaką do niedawna stanowił brak akademic­ kiego podręcznika antropologii kultury w Polsce. �RECENZJE I OMÓWIENIA 175 Literatura B r o z i K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, 1.1, Zarys historii antropologu kulturowej, Lublin. H a l l E. 1976 Ukryty wymiar, Warszawa. 1984 Poza kulturą, Warszawa. 1987 Bezgłośny język, Warszawa. Leach E. 1989 Kultura i komunikowanie. Logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do ana­ lizy strukturalnej w antropologii społecznej, [w:] E. Leach, A J . Greimas, Rytuał i tradycja, Warszawa. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kra­ ków. Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297 Książka, jak pisze autorka, „pomyślana jest jako wprowadzenie w pod­ stawowe pojęcia i zagadnienia antropologii kulturowej" (s. 15). Na tle jej historycznego rozwoju B. Olszewska-Dyoniziak przedstawia tradycyjne za­ gadnienia antropologii i stara się podsumować jej dotychczasowe osiągnięcia w różnych dziedzinach badania kultury. Autorka wywodzi się ze szkoły funkcjonalnej, reprezentowanej u nas przez ucznia B. Malinowskiego - An­ drzeja Waligórskiego, którego pamięci książka została zadedykowana. Nic więc dziwnego, że „głos Bronisława Malinowskiego przewija się przez karty tej książki" (s. 15). Autorka twierdzi, że funkcjonalizm „stanowi wciąż żywą i twórczą inspiraqe i może oddawać usługi w konkretnych badaniach" (s. 15). Książka ma charakter podręcznikowy i stanowi „prezentację klasycz­ nych stanowisk antropologii kultury i tych jej koncepcji empirycznych, które opierały się na tradycyjnym przedmiocie badań antropologii, zwłaszcza an­ glosaskiej, jakim była pierwotna kultura społeczeństw plemiennych lub ro­ dowych" (s. 16). Założeniem jest „podanie czytelnikowi podstawowego ma­ teriału dla zrozumienia istoty i zakresu prezentowanej dyscypliny (...), by na tej kanwie mógł on prowadzić dalsze już samodzielne badania nad bardziej złożonymi, specjalnymi czy nowymi problemami" (s. 16). Rzecz składa się z dziesięciu rozdziałów podzielonych na podrozdziały. (Omówienie podsta­ wowej terminologii dotyczącej dyscypliny w powiązaniu ze skrótową charak­ terystyką rozwoju tej dyscypliny w Polsce, daje autorka we wstępie). Roz­ dział I i I I traktują o przedmiocie, zakresie, metodzie oraz historii badań antropologicznych. W rozdziałach I I I - V I I omówiono najważniejszą te­ matykę antropologii (gospodarka, organizacja społeczna, prawo, magia i re­ ligia, zmiana kulturowa) i różne podejścia do niej w najważniejszych now­ szych orientacjach badawczych. W rozdziale VIII - X natomiast powraca �176 RECENZJE I OMÓWIENIA (szczegółowego tym razem) omówienie trzech szkół (funkcjonalnej, amery­ kańskiej szkoły kultury i osobowości oraz strukturalizmu C. Lévi-Straussa). Taki układ może budzić pewne wątpliwości. Czy słuszne jest powracanie w końcowej części do tematyki, która już skrótowo została potraktowana w rozdziałach wstępnych? Czy nie lepiej byłoby potraktować omówienie kierunków łącznie a potem przejść do pola badań i pokazać, jak się one w nim realizują? Może jednak takie podejście autorki znajduje wytłumacze­ nie w chęci wykazania poprzez trzy najbardziej reprezentatywne współcześ­ nie (choć nie synchroniczne) kierunki, zmian, jakie zachodzą w spojrzeniu badaczy na przedmiot badań, o czym mowa w zakończeniu? Przejdźmy jednak do omówienia poszczególnych rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiony został zakres antropologii sensu largo. Dyscyplina ta zajmuje się wczesnymi formami rozwoju człowieka" w oparciu o dane archeologii antropologii fizycznej, jak też wszystkimi współcześnie istnieją­ cymi i historycznie opisanymi społeczeństwami ludzkimi"(s. 18). W myśl wzorca amerykańskiego, autorka dzieli antropologię na cztery podstawowe działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropolo­ gię lingwistyczną (czyli naukę wykorzystującą w zasadzie te same techniki, co antropologia społeczno-kulturową do badania języków ludzkich i wza­ jemnych relacji między językiem a kulturą). Następnie omówiono różne podejścia do tej dyscypliny w Stanach Zjednoczonych (ze szczególnym uwzględnieniem jej prekursora F. Boasa oraz R. Piddingtona; wskazano również na istotne aspekty kultury: zjawisko społeczne, rzeczywistość histo­ ryczna, zespół form świadomości społecznej, system symboli, zjawisko psy­ chologiczne. Przedmiot badań przedstawia się w ujęciu autorki bardzo sze­ roko, gdyż, jak stwierdza, zainteresowania antropologów coraz bardziej przesuwają się na teren społeczeństw industrialnych czy rozwijających się. W rozdziale I I (zatytułowanym: „Drogi rozwoju w antropologii kulturo­ wej") przedstawiono w zarysie dzieje badań etnologicznych, poczynając od starożytności po czasy współczesne. Zasługą autorki jest tu obszerne, nie spotykane w dotychczasowych podręcznikach omówienie antropologii ame­ rykańskiej (m.in. takich kierunków jak: materializm kulturowy, antropologia kognitywna, etnonauka). Niezbyt przejrzyście natomiast została przedsta­ wiona metoda geograficzna i jej rola w innych kierunkach poza szkołą kulturowo-historyczną. Rozdział I I I traktuje o człowieku „ekonomicznym" i antropologicz­ nych badaniach nad gospodarką. Nawiązano tu znów do funkcjonalizmu R. Firtha, twórcy antropologii ekonomicznej. Podkreślony został również wkład B. Malinowskiego w tę dziedzinę. Podważył on twierdzenia niektórych ekonomistów, że w działaniu gospodarczym człowiek stawia sobie za cel osiągnięcie jak największych korzyści osobistych. Z badań Malinowskiego wśród Trobriandczyków wynikało, że „człowiek prymitywny często zainte­ resowany jest daleko bardziej wypełnianiem swoich zobowiązań moralnych niż osobistymi korzyściami" (s. 79). Założenia antropologii ekonomicznej �RECENZJE I OMÓWIENIA 177 zostały ściślej sprecyzowane przez Firtha, który stawia tej gałęzi wiedzy za cel badanie sposobów organizacji działalności dla-możliwie pełnego wyko­ rzystania ograniczonych możliwości, jakich dostarcza środowisko naturalne, a także sposobów przekształcania tego środowiska przez kulturę (s. 80). Uważa on, że wiele cech uznanych za charakterystyczne dla społeczeństw pierwotnych można też obserwować w społeczeństwach uprzemysłowionych, choć w społeczeństwach pierwotnych nie znajduje się m.in. takich kategorii, jak kapitał czy zysk. Ten pogląd Firtha został zakwestionowany przez wielu autorów podkreślających, że propozycje formalnej ekonomii nie mają uniwe­ rsalnego zastosowania. Trudno ustalić czy różnice między gospodarką pry­ mitywną a przemysłową są granicami stopnia czy rodzaju. Autorzy polemi­ zujący z Firthem (Dalton, Bohanan) proponują wydzielenie trzech typów systemów ekonomicznych: gospodarki bezrynkowej, gospodarki z rynkiem peryferyjnym i rynkowej w pełnym tego słowa znaczeniu. W społeczeństwach pierwotnych spotyka się jedynie pierwsze dwa typy gospodarki. Zasadnicze różnice między organizacją ekonomiczną społeczeństw industrialnych i pry­ mitywnych przejawiają się natomiast w prostocie procesów technologicznych oraz w skomplikowanym często systemie dystrybucyjnym u społeczeństw pierwotnych i odwrotną sytuacją w społeczeństwach industrialnych. Dal­ szymi wyróżnikami gospodarki prymitywnej są: oparcie podziału pracy na grupach płci i wieku, oraz wykonywanie pracy w grupach rodzinnych i krewniaczych, będących zazwyczaj grupami wielozadaniowymi nie nastawionymi tylko na produkcję. W rozdziale tym zostały też omówione funkcjonalne badania nad gospodarką pierwotną i ich rezultaty stanowiące egzemplifikację omawianych tez. Autorka przedstawiła także analizę marksistowską w odniesieniu do gospodarki pierwotnej ze szczególnym uwzględnieniem problemu alienacji, występującej jednak dopiero w społeczeństwach indust­ rialnych. Autorka dodaje, że nawet antropolodzy o orientacji marksistow­ skiej stwierdzili nieadekwatność i dezaktualizację koncepcji Marksa w wa­ runkach neokapitalizmu, co jednak nie usunęło problemu alienacji człowie­ ka. Uznano, że jej przyczyn należy szukać w warunkach społecznych, a więc nie przez ekonomię a przez socjologię, psychologię społeczną, antropologię. „Homo oeconomicus" musi ustąpić miejsca „homini sociológico", czyli człowiekowi, którego tożsamość jest określana przez role społeczne. Syg­ nalizuje tu autorka różne koncepcje człowieka wkraczając też na grunt filozofii i poprzez Freuda, Sartre'a, Lévi-Straussa dochodzi do wniosku, że ostatecznie w całościowej wizji człowieka największą rolę ma do spełnienia antropologia. W rozdziale IV przedstawione zostało antropologiczne podejście do zagadnień organizacji społecznej. Omówiono w nim podstawowe pojęcia z tego zakresu, m.in. pojęcie statusu jako zbioru praw i obowiązków, pojęcie jednostki, osoby, zbiorowości społecznej. B. Olszewska-Dyoniziak opiera się na definicjach podanych przez J. Szczepańskiego. Następnie przedstawia organizację społeczną na szczeblu pierwotnym, omawiając �178 RECENZJE I OMÓWIENIA poszczególne zasady łączenia się ludzi w grupy wg kryterium płci, wieku, pokrewieństwa, miejsca zamieszkania, pozycji społecznej, systemu władzy, siły politycznej. Najobszerniej omówiony został najbardziej znaczący czyn­ nik, tj. pokrewieństwo. Przedstawiono więc kolejno najważniejsze terminy dotyczące pokrewieństwa i zasad pochodzenia a także podstawowe ugrupo­ wania, jak: rodzina nuklearna poszerzona, lineaż, ród, wreszcie plemię. W tym ostatnim przypadku autorka podaje ciekawe przykłady dotyczące Afryki współczesnej, wykazujące płynność i zmienność koncepcji plemienia na skutek tworzenia się nowych granic państwowych, nieraz rozdzielają­ cych plemię. Tym niemniej poczucie przynależności plemiennej jest tam wciąż jeszcze bardzo silne i dominuje nad poczuciem przynależności narodowej. Autorka wspomina o ciekawym zjawisku państw-miast af­ rykańskich istniejących od starożytności i średniowiecza nieraz do czasów nowożytnych. Rozdział V dotyczy zagadnień prawa pierwotnego. Nawiązano tu znów do koncepcji Malinowskiego, który pierwszy zwrócił uwagę na to, że badając prawo pierwotne musimy przyjąć znacznie szerszą definicję prawa i badać nie tylko to, co nazywamy prawem karnym, lecz wszystkie siły, które zapewniają konformizm społeczny. „Badania nad prawem winna poprzedzać socjolo­ giczna analiza konkretnego zachowania ludzi w codziennych sytuacjach życiowych". Wszystkim bowiem zachowaniom towarzyszą pewne reguły, normy postępowania, obwarowane określonymi sankcjami, które na szczeb­ lu pierwotnym niekoniecznie muszą przyjmować postać kary. Autorka oma­ wia następnie trzy podstawowe definicje prawa stosowane w antropologii: 1) - przyjęta przez Radcliffe-Browna - prawo to systematyczne stosowanie siły przez politycznie zorganizowane społeczeństwo. Badaczy interesuje tu głównie problem prymitywnych zbrodni i kar, przypadki łamania reguł i sposoby ich karania; 2) - ujęcie Malinowskiego - które zalicza do prawa istniejące w danym społeczeństwie reguły i zobowiązania zmierzające do zachowania ładu i porządku społecznego (zasada wzajemności, sankcje opinii publicznej, które czasem mogą doprowadzić do samobójstwa, także nagroda sprawiająca, że tubylcom nie opłaca się łamać reguł; 3) - G. Wilson - prawo występuje wszędzie tam, gdzie w rozstrzyganie sporu jest zaan­ gażowany ktoś niezainteresowany. (Forma decyzji wydawana przez legalną władzę). Omówiona też została klasyfikacja reguł prawnych wg Malinows­ kiego, a także zagadnienie sankcji. Kulturowy kontekst zbrodni przedstawio­ no natomiast na przykładzie książki hinduskiego autora S.C. Varmy, doty­ czącej zabójstw w jednej z prowincji Indii. Nie wiem czy jest to przykład najlepiej dobrany do zilustrowania przyczyn zabójstwa u społeczeństw ple­ miennych. Bądź co bądź szczep ten obraca się już od dawna w kręgu cywilizacji. Przykład zabójstw w przypadku zagrożenia głodem dla zdobycia pożywienia nie byłby chyba aktualny dla wielu społeczeństw zbieracko-łowieckich, u których często dopuszczalne jest korzystanie z obcego terytorium łowieckiego czy nawet z upolowanej przez innego łowcę zwierzyny w przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 179 padku takiego zagrożenia. Autorka zastrzega zresztą na końcu rozdziału, że stopień konformizmu wobec norm społecznych wygląda różnie u różnych społeczeństw. Rozdział V I poświęcony jest magii i religii w badaniach antropologicz­ nych. Autorka omawia problem definicji religii poczynając od Tylora (teoria animizmu, wiary w istoty duchowe). Istotny moment, na jaki zwrócili uwagę pierwsi badacze religii to - według autorki - pojmowanie jej jako specyficz­ nej formy interpretacji i porządkowanie uniwersum oraz próby przystosowa­ nia się do niego. Zaczęli oni również wyjaśniać religię poprzez funkcję, jaką pełni ona w ludzkim życiu. Ten funkcjonalny charakter pojmowania religii - zrozumienie roli, jaką pełni ona w życiu indywidualnym i zbiorowym, zdaje się być dla autorki najważniejszy i jemu poświęca najwięcej uwagi. Orientację podkreślającą niezależność zjawisk życia religijnego od innych dziedzin kul­ tury uważa za właściwą głównie dla strukturalizmu. Pomija natomiast mil­ czeniem kierunek fenomenologiczny, który odegrał tak ważną rolę w pracach religioznawczych. Nie zostali też wymienieni autorzy, tacy jak: G. van der Leeuv czy G. Widengren. Spośród reprezentantów tego kierunku został jedynie przedstawiony bardzo pobieżnie M . Eliade. Nie powiedziano jednak o jego koncepcji symboli i mitów jako wyrazu ludzkiego odwiecznego prag­ nienia unieruchomienia czasu, zatrzymania czasu potocznego życia przez czas sakralny. Dość obszernie omawia natomiast autorka wierzenia i rytuały magiczno-religijne oraz strukturę religii, w tym również rolę wierzeń w bez­ osobową, niematerialną siłę przenikającą wszystkie żywe i martwe obiekty, także ludzi, nadając im moc i siłę. Przy omawianiu rytuałów religijnych zabrakło szerszego omówienia zagadnienia ofiary, zjawiska bardzo często spotykanego we wszystkich prawie kultach. W osobnym podrozdziale przed­ stawione zostało zagadnienie totemizmu. Rozdział V I I dotyczy antropologicznych badań nad zmianą kulturową. Zostały w nim przedstawione podstawowe typy zmiany kulturowej, jak: akulturacja, asymilacja, adaptacja. Procesy zmian kulturowych zaprezento­ wano w diagramach. Autorka omówiła też teorię kontaktu kulturowego Malinowskiego, wyrosłą na gruncie badań społeczeństw afrykańskich. Wią­ zało się to z przeświadczeniem o praktycznej funkcji, jaką ma do spełnienia antropologia. „Nauka naprawdę zaczyna się od jej zastosowania" (s. 168). W dalszym ciągu przedstawiono stanowisko A.R. Radclife-Browna i T. Parsonsa w zakresie teorii zmiany kulturowej. U tego ostatniego punkt wyjścio­ wy teorii zmiany społecznej stanowi pojęcie równowagi systemu i mechaniz­ mów kontroli społecznej. Źródeł zmian doszukuje się on na styku czterech systemów: społeczeństwa, kultury, osobowości i organizmu biologicznego. Równowaga systemu społecznego może, według niego, zostać zakłócona, ale nigdy nie bywa unicestwiona. Zostaje ona z czasem przywrócona, gdyż zachodzi proces dynamiczny polegający na stałym przełamywaniu i przywra­ caniu procesu równowagi. Bezpośrednim czynnikiem zmiany społecznej są - zdaniem Parsonsa - dewiacyjne zachowania jednostek. Autorka odnosi się �180 RECENZJE I OMÓWIENIA krytycznie do tego twierdzenia uważając słusznie, że akty indywidualnego zachowania wprowadzającego zmiany niekoniecznie muszą wynikać z proce­ sów dewiacyjnych. Koncepcja Parsonsa budzi, według niej, zastrzeżenia również ze względu na źródła, z jakich on korzysta. Parsons, jak twierdził Waligórski, nie przywiązywał większej wagi do przekładania wypracowanych przez siebie kategorii modelu na język konkretnych badań. Malinowski dysponował skuteczniejszymi metodami analizy ze swymi prostymi katego­ riami instytucji, standardu kulturowego i in. Jednak zarzut ahistoryczności dał assumpt dla szeregu stanowisk opozycyjnych antropologów brytyjskich (Evans-Pritchard, Max Gluckmann, E. Leach). Wskazują oni na koniecz­ ność wprowadzenia do modelu funkcjonalnego wymiaru czasowego. Autor­ ka omawia kolejno ich poglądy i zasady postępowania. Przedstawia ponadto stanowisko Lévi-Straussa w kwestii zmiany kulturowej. Rozdział V I I I poświęcony jest szkole funkq'onalnej w antropologii i kry­ tyce tego kierunku, a rozdział LX - amerykańskiej szkole kultury i osobowo­ ści. Rozdział X traktuje o strukturaliźmie antropologicznym Lévi-Straussa i jego badaniach nad sztuką. W zakończeniu autorka rozpatruje przyczyny zmian, jakie zaszły w kate­ goriach analiz antropologicznych w ostatnich czasach. Zostały one spowo­ dowane, jak twierdzi, przejściem antropologów do badania wielkich, wysoko rozwiniętych społeczeństw. Zwraca się dziś przede wszystkim uwagę na kulturę symboliczną. „Bardziej niż zobiektywizowany świat wytworów in­ teresują badaczy tworzone w umyśle ludzkim struktury idei, bardziej niż dyskursywna, interesuje ich myśl symboliczna" (s. 259). Można na zakończenie powiedzieć, że książka spełnia cel, jaki autorka sobie postawiła. Dodatkowym walorem są tak potrzebne w opracowaniach podręcznikowych wykazy ważniejszych lektur, obszerna bibliografia, indeks nazwisk a także słownik ważniejszych terminów z zakresu antropologii kultury. Teresa Karwicka Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183 Świadomość problemów i kondycji teoriopoznawczej uprawianej dyscyp­ liny naukowej stanowi trudną do przecenienia wartość; każda próba po­ szerzenia czy pogłębienia tej świadomości winna zasługiwać na uwagę. Błę­ dem byłoby zatem niezauważenie czy jedynie zdawkowe odnotowanie stu­ dium J. Damrosza, które jest właśnie taką próbą, tym cenniejszą, iż w znacz­ nej mierze stanowiącą dokonanie w swoim rodzaju pionierskie. Celem tej pracy jest historyczny przegląd kształtowania się aparatu pojęciowego pol- �RECENZJE I OMÓWIENIA 181 skiej nauki o kulturze ludowej od pierwszych lat X I X w. do 1939 r. Nie jest to jednak, jak podkreśla autor, ani „historia myśli etnologicznej (etnograficz­ nej)" (s. 9), ani też analiza gramatczna czy logiczna sensu stricto (s. 11). Pierwsze zastrzeżenie pozwala uniknąć zarzutu niewyczerpania problema­ tyki, drugie jest równie zrozumiałe i oczywiste: tego typu analiza mogłaby być interesująca dla badaczy języka, teoretyka kultury zmuszałaby jednak do uwzględnienia wszelkich znaczeń badanych kategorii pojęciowych bez względu na to, jak dalece sięgałyby rozbieżności między ich poszczególnymi przypadkami. Z drugiej strony konsekwentne jej stosowanie zmuszałoby autora do wyłączenia z obszaru zainteresowania badaczy, którzy choć znacznie przyczynili się do wzbogacenia dorobku intelektualnego omawianej dziedziny, nie posługiwali się terminami stanowiącymu tu swoiste kryterium kwalifikacyjne. Taki punkt widzenia prowadziłby - analogicznie - „do historii socjologii bez Marksa, bez Tocqueville'a, bez Freuda oraz bez dziesiątków innych autorów, którzy do postępu wiedzy o społeczeństwie przyczynili się bardziej, aniżeli rówieśni im profesjonalni socjologowie" (Szacki 1981, s. 16). Jakie rozwiązanie teoretyczne proponuje zatem autor, pragnąc prześledzić rozwój pojęć w polskiej nauce o kulturze ludowej? Przede wszystkim chce on osadzić swe rozważania w kontekście koncepcji teoretycznych, problemów badawczych, szkół naukowych i powiązań z innymi dyscyplinami oraz w kon­ tekście dokonujących się równocześnie przemian społecznych. Ta opcja zbliża się w pewnym przynajmniej stopniu do historii myśli etnograficznej, co - mimo pewnej niekonsekwencji wobec założeń wcześniejszych - jest jedyną sensowną decyzją dotyczącą ogólnych ram analizy. „Analiza socjokontekstu znaczeniowego", jak nazywa swą procedurę badawczą autor ma dotyczyć czterech naczelnych kategorii pojęciowych: 1) zakres „kultury ludowej" i pojęć pokrewnych, jak „kultura chłopska", „kultura wiejska" itp.; 2) zakres dyscyp­ liny naukowej i ujęć dyscyplinarnych - „etnografia", „etnologia" itp.; 3) zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii zróżnicowania w czasie, jak „zmienność i ciągłość kulturowa", „tradycja" itp. (s. 29). Wyszczególnienie opatrzone jest komentarzem, który kłóci się z wcześ­ niejszą oceną przydatności „analizy gramatycznej czy logicznej". Przedmiotem uwagi autora jest bowiem każda refleksja teoretyczna i wszelki materiał źródłowy dotyczący „kultury ludowej" (również pojęć synonimicznych i po­ krewnych), który obejmuje nawet odosobnione czy kontrowersyjne jej definic­ je (s. 29-30). O skutkach konsekwentnej realizacji tego typu podejścia była już mowa. To, że autorowi udało się ich uniknąć, dzięki czemu prowadzona przez niego analiza wolna jest od jałowych roztrząsań nad obszarem przypadków semantycznie niespójnych, to rezultat wprowadzenia - implicite - pewnych założeń teoretycznych ograniczających przedmiot rozważań do kultury ludo­ wej pojmowanej jako kultura społeczności lokalnych, przede wszystkim środowisk chłopskich i robotniczych (s. 30). Druga kategoria pojęciowa �182 RECENZJE I OMÓWIENIA dotyczy dyscypliny, którą autor określił ogólnym terminem „nauka o kulturze ludowej". Dziedziną, która za swój główny przedmiot obrała kulturę ludową jest oczywiście etnografia (etnologia), ale nie tylko ona zajmuje się jego eksploracją. W mniejszym czy większym stopniu są nimi zainteresowane: socjologia, antropologia kultury, archeologia, muzykologia, historia kultury materialnej, historia sztuki i inne. Stąd zastosowanie tak ogólnego terminu wydaje się w pełni uzasadnione. Rozdziały I I i I I I poświęcone są kwestii podstawowej, tzn. przeglądowi, zgodnie z zasadami wymienionymi w rozdziale I , pojęć, problemów i kon­ cepcji teoretycznych dotyczących kultury ludowej. Ogromną zaletą tej części jest udana próba powiązania rozwoju aparatu pojęciowego etnografii i za­ kresu jej zainteresowań (również dyscyplin pokrewnych) z jego społecznymi uwarunkowaniami. Nie jest to prosta charakterystyka stanowisk i teorii, wyizolowana i oczyszczona z wszelkich zewnętrznych zależności, co często ma miejsce w tego typu opracowaniach. Geneza i proces instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej czy diagnoza kryzysu dyscypliny w ob­ liczu zaniku jej tradycyjnego przedmiotu (lud, chłopstwo itd.) to tylko przykłady problemów wnikliwie opracowanych przez J. Damrosza. Autor nie poprzestaje jednak na socjologicznym spojrzeniu na historię etnografii. Od czasu do czasu porzuca tę metaanalizę, by zająć własne stanowisko wobec metodologicznych problemów nauki o kulturze ludowej. Splotu od­ miennych punktów widzenia nie uzupełnia co prawda informacja o świado­ mym i celowym zastosowaniu dwu komplementarnych języków interpreta­ cyjnych, ale to formalne uchybienie nie powinno jednak przesłaniać przede wszystkim walorów socjologicznego opisu losów etnografii. Towarzyszy mu więc wątek dotyczący kondycji etnografii jako dyscypliny naukowej, jej dylematów metodologicznych, miejsca pośród innych gałęzi humanistyki, wreszcie roli i zadań stojących przed nią w nowej sytuacji kulturowej. Rozważaniom o swoistości i odrębności badań etnograficznych, jakie snuje autor, towarzyszy jednocześnie świadomość ogromnego uwikłania tej nauki w związki z innymi pokrewnymi dyscyplinami, jak filozofia, socjo­ logia, antropologia, archeologia, geografia (s. 103, 123). Wydaje się, że koneksje te są oczywiste, a nawet w niektórych przypadkach istniejąca relaq'a wykracza znacznie poza luźne „pokrewieństwo". Autor skupia jed­ nak swój wysiłek w głównej mierze na przedstawieniu racji mających wyka­ zać specyfikę nauki zwanej etnografią, etnologią, folklorystyką czy niekiedy ludoznawstwem. Powołuje się przy tym głównie na proces jej instytucjonali­ zacji (pierwsza wzmianka o „etnografii", pierwsze opisy kultury ludowej, przyjęcie w poczet nauk akademickich, wydawnictwa, w tym periodyki poświęcone kulturze ludowej, stowarzyszenia i organizacje powoływane do prowadzenia badań etnograficznych i opieki nad tradycją społeczności wiej­ skich, itp.), który obok swego wymiaru socjologicznego nabiera teraz nowe­ go znaczenia. Rozważanie problemu, czy etnografia jest czy nie jest nauką, a jeśli nią jest, to gdzie tkwią jej początki (wedle autora było to w roku 1802, �RECENZJE I OMÓWIENIA 183 za sprawą H. Kołłątaja) (s. 54) i czy jest nauką autonomiczną, trudno uznać za merytorycznie istotne. Po części świadom tego J. Damrosz stwierdza: „Pozorny jest spór o to, czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy też społecznych (socjologii) - nauka o kulturach ludowych (regionalnych) i plemiennych zawiera różne perspektywy metodologiczne [...]". Zaraz jednak dodaje: „Właściwsze byłoby przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk historycznych i nauk społecznych" (151 -152). Autor przyznaje więc, że etnografia posługuje się perspektywami metodologicznymi zaczerpniętymi z nauk społecznych, historii, geografii itd., co nie przeszkadza mu jednak wysunąć tezę o r ó w n o r z ę d n o ś c i tej dyscypliny wobec nauk historycznych i społecznych. Przyczyny tego stanu rzeczy należy chyba upatrywać w silnej potrzebie nadania etnografii jedno­ znacznego statusu odrębnej dyscypliny naukowej. Równorzędny jest np. opis środowiska przyrodniczego, w jakim żyją Eskimosi, sformułowany przez geografa, z opisem ram kulturowych, w jakich funkcjonuje ta społeczność, dokonanym przez etnografa. W obrębie samych nauk o kulturze (przyjmijmy to ogólne określenie jako obejmujące zarówno to, co autor nazywa naukami historycznymi, jak i społecznymi) równorzędne jest badanie kultury rozumia­ nej „jako system znaków i znaczących przekazów" z badaniem kultury rozumianej , jako konfiguracja wzorów myślenia i zachowania ludzi w danej zbiorowości" (Nowak 1985, s. 122). Są to perspektywy różne, ale równorzęd­ ne, odmienne, ale mające tę samą rangę heurystyczną. Należy więc postawić pytanie, na czym polega specyfika stanowiska (stanowisk) teoretycznego etnografii w stosunku do nauk o kulturze, w czym tkwi jej oryginalność. Inspirujące dla polskiej etnografii były, jak pisze J. Damrosz, założenia socjologii humanistycznej (Diłthey, Simmel, Tónnies, Weber), koncepcja grup pierwotnych Cooleya, praca Thomasa i Znanie­ ckiego Chłop polski w Europie i Ameryce, szkoła Durkheima, fenomenologia Husserla, funkcjonalizm Malinowskiego i Radcliffe-Browna, historyzm Boasa, kulturalizm Kroebera, idea animal symbolicum Cassirera. Przytoczo­ ny tu zestaw stanowi wybór klasycznych już dziś pozycji nauk o kulturze i filozofii. Koncepq'e tych autorów stanowią źródło metodologicznych roz­ wiązań, z których czerpią nie tylko etnografowie, ale badacze zajmujący się najrozmaitszymi fragmentami i problemami rzeczywistości społecznej. Zasa­ dnicze pojęcia poszczególnych, prezentowanych przez autora, kierunków w etnografii polskiej trudno uznać w najmniejszym chociaż stopniu za swoiste i-obce kulturom nie-ludowym. Rozwój i postęp (Moszyński), więź kulturowa (Poniatowski), tradycja i zderzenie kultur (Dobrowolski) czy wreszcie przestrzeń i czas, kategorie które autor włączył do zestawu naczel­ nych pojęć, nie tylko niczym nieznanym nie szokują, ale dawno już weszły do kanonu teoretycznego zarówno nauk o kulturze, jak i filozofii. Przedstawiona w książce J. Damrosza historia podstawowych pojęć i my­ śli etnografii stanowi zarazem prezentację dorobku intelektualnego tej dys­ cypliny. Pomińmy romantyczne wezwanie Z. Dołęgi-Chodakowskiego, by �184 RECENZJE I OMÓWIENIA „pójść i zniżyć się pod strzechą wieśniaka w różnych odległych stronach", choć dla autora stanowi ono „postulat badań terenowych" (s. 55) czy od­ biegające już znacznie od mody na ludowość stwierdzenie R.W. Berwińskiego: „Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze, mutatis mutandis, jak dziecko" (s. 71), gdyż ciężar gatunkowy tych sformułowań niezbyt dobrze świadczy o kondycji dziedzic­ twa teoretycznego etnografii, a nie są one przecież dla niego reprezentatyw­ ne. Przytoczenie przez autora tego typu treści usprawiedliwić może jedynie chęć w miarę pełnego przeglądu wydarzeń związanych z dziejami etnografii. Pozostały materiał empiryczny, gdzie przeważa większa dbałość o wyrażane myśli, nie obfituje jednak w twórcze koncepcje. Są to najczęściej twierdzenia wtórne, dość oczywiste, by nie powiedzieć trywialne i nie wykraczające poza doświadczenie nauk o kulturze w ogólności. Jedynym bardziej interesującym rozwiązaniem - wyróżnionym także przez Damrosza - jest koncepcja „treści kulturalnych" Bystronia, która odnosi się jak twierdzi sam jej autor, do różnych kultur, nie tylko ludowej, ale także szlacheckiej czy mieszczańskiej. Przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk o kul­ turze nie jest więc zasadne i nie wynika to nawet - w głównej mierze - z tych powodów, które wymieniliśmy przed chwilą, ale z relacji o charakterze logicznym, jaka występuje między tymi dziedzinami. Kultura ludowa jest zaledwie j e d n ą z w i e l u form praktycznego istnienia kultury jako całości. Tę wielość stanowią np. kultura młodzieżowa, elitarna, masowa, mieszczań­ ska czy wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. Ich podmiotami są każdora­ zowo konkretne zbiorowości społeczne wyróżniane w oparciu o takie stan­ dardowe kryteria, jak pochodzenie społeczne, rodzaj wykonywanej pracy, status ekonomiczny, styl życia, wykształcenie. Tworzenie odrębnych auto­ nomicznych dyscyplin naukowych do badania każdej z tych form byłoby pozbawionym sensu mnożeniem bytów pozornych, ponieważ jako jedynie fragmenty, różne postaci jednoczącej je całości, jaką stanowi właśnie kultura en bloc, nie mogą być badane z pominięciem podstawowej bazy metodolo­ gicznych i teoretycznych idei, jaką jest o g ó l n a n a u k a o k u l t u r z e . Równie nieuzasadniona byłaby np. próba obrony tezy o równorzędności socjologii pracy czy socjologii sztuki wobec socjologii ogólnej. „Etnografia" jest w istocie jedynie nazwą pewnego działu nauki o kulturze, działu doty­ czącego kultury ludowej. Z zagadnieniem tym wiąże się problem „kryzysu etnografii" polegający na zaniku jej przedmiotu badawczego w rezultacie procesów industrializacji i urbanizacji. Zdaniem autora takie kategorie jak „lud", „chłopstwo", „kul­ tura ludowa" „nie są adekwatne do rzeczywistości, ponieważ nie istnieje już pojęcie »ludu« czy »chłopstwa« w znaczeniu wyodrębnionej kategorii stanu społecznego jak niegdyś". Proponuje w związku z tym, by określenia te i odpowiadająca im pro­ blematyka pozostały domeną „etnografii historycznej", która zajmowałaby się właśnie badaniem „tradycji ludowych i jej współczesnych reliktów" �RECENZJE I OMÓWIENIA 185 (s. 149). Trzonem „nauki o kulturze ludowej" powinny być jednak, zdaniem Damrosza, badania nad kulturą „małych grup indywidualnych producentów rolnych lub w ogóle mieszkańców wsi bez względu na rodzaj pracy zawodo­ wej [...] i to niezależnie od tego, w jakim stopniu kultura ta nawiązuje do tradycji ludowych [...]. W tym wypadku proponować można nazwę: »kultura wsi«, »kultura wiejska«, a także »kultura społeczności lokalnych« oraz »kultura regionalna« (cały obszar wsi i miast wyodrębnionych regionów kulturo­ wych)" (s. 149-150). Należy również uwzględnić pięć „kategorii ponadwiejskich", do których zaliczono: „etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmianę kulturową". Tak więc „etnografii historycznej" winna towarzyszyć nauka o współczesnej kulturze wiejskiej i kategoriach ponadwiejskich czyli etnologia. Propozycja wyjścia z kryzysu zarysowana przez Damrosza, a głównie jego koncepcja „etnologii" nasuwa kilka wątpliwości. Pierwsza z nich doty­ czy zasadniczego w jej formule pojęcia wsi. Kryterium jej wyróżniania nie może być bowiem kultura ludowa, która ulega zanikowi; poza tym autor sam wyznaje, że więź z tradycją nie jest tu istotna. Nie jest nim także charakter wykonywanej pracy, gdyż nie chodzi tylko o producentów rol­ nych. W dalszym ciągu wywodu dowiadujemy się, że nie tylko kultura - trudnej do zidentyfikowania - wsi, ale także miast, jeśli znajdują się one w jednym „regionie kulturowym" wchodzi w zakres zainteresowań „etnolo­ gii". I znów pojawia się pytanie o kryterium wyodrębniania takich regionów w dobie powszechnej unifikacji kulturowej, hegemonii kultury środków masowego przekazu, ruchliwości przestrzennej i społecznej, a więc zjawisk w pełni docenionych przez autora, które, paradoksalnie, zrodziły u niego potrzebę określenia nowego przedmiotu „nauki o kulturze ludowej". Po trzecie wreszcie w zakres „etnologii" wchodzą takie zagadnienia, jak etnos, etos czy ludowość, a więc problemy, które zgodnie z wcześniejszym po­ glądem J. Damrosza miały być raczej badane przez „etnografię historyczną". Zmierzch tradycyjnej kultury ludowej jest faktem; w obliczu procesów urbanizacji, industrializacji i innych im towarzyszących jest to zjawisko nieuchronne. Nie oznacza to jednak, że niejako mechanicznie następuje zanik przedmiotu badań etnograficznych, że tracą one rację istnienia. W przeszłość odchodzi bowiem kultura ludowa jako pewien zamknięty, spójny układ norm i wzorów wspólnych określonym przestrzennie wydzielo­ nym społecznościom etnicznym, istnieją zaś jej rozproszone, mniej lub bar­ dziej zniekształcone relikty oraz ogół nowych tworów będących efektem zderzenia ludowej tradycji z nowoczesnością kultury masowej. Zakładając, że proces neutralizacji ludowości będzie się pogłębiał, zasadniczym przed­ miotem etnografii pozostaną badania historyczne. Taka jest rzeczywistość kultury ludowej i taką należałoby ją przyjąć dostosowując programy badaw­ cze do jej charakteru i zakresu, a nie odwrotnie. Tak jak pozorny jest spór o to, „czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy też społecznych (socjologii)" (s. 151), tak równie złudne jest dokonane przez �186 RECENZJE I OMÓWIENIA autora „wzbogacenie" etnografii historycznej „etnologią" badającą „współ­ czesną kulturę wsi i kategorie ponadwiejskie". Należy przypuszczać, że jego celem było udzielenie odpowiedzi na, „przeniesione z poprzedniej epoki", pytanie: „Czy ograniczyć się do etnografii historycznej [...], czy zająć się szczególnie współczesnością, stosując metodologię nauk społecznych?" (s. 151). Pytanie to zostało w zasadzie źle postawione, a dowodem tego jest stanowisko samego autora, który znosi tak sformułowaną alternatywą i oba zakresy badań (i „tradycje ludowe" i jej „współczesne relikty") włącza po prostu w ramy etnografii historycznej. Ten sam autor jest zarazem zdania, że „nauka o kulturze ludowej" winna jednak silniej zaakcentować swą obecność w badaniach nad współczesnością, tzn. objąć swym zasięgiem większy obszar aktualnej rzeczywistości społecznej, niż tylko „współczesne relikty". Ambiwalencja poglądów między trzeźwą oceną sytuacji a próbą dowartościowania „nauki o kulturze ludowej" przy pomocy co najmniej dyskusyjnych posunięć jest następstwem nie tyle rzeczywistego zmierzchu etnografii, co raczej pochopnej i sformułowanej na fali ogólnej metody intelektualnej nauk humanistycznych diagnozy. Na zakończenie kilka słów na temat postulatu J. Damrosza dotyczącego wspólnego języka komunikaqi społecznej. Porozumiewanie się teoretyków i praktyków, badaczy i dziennikarzy, działaczy społecznych, urzędników itd. wymaga nie „ujednolicenia poglądów i postaw", nawet nie „wspólnej ter­ minologii", a jedynie „rozumienia pojęć i znajomości nazw (terminów)" (s. 21). Rzeczywistość znacznie odbiega jednak od tego wzorca; podstawowe kategorie, jak „lud", „kultura" czy „region", powszechnie stosowane nie oznaczają niestety zawsze tego samego. Język praktyki skażony jest stereo­ typowym sposobem myślenia, język teoretyków zaś narastającą hermetycz­ nością (s. 128, 146, 154). W tej sytuacji lansowany przez autora postulat nabiera szczególnego znaczenia, zwłaszcza w przypadku takiej dziedziny jak kultura ludowa, gdzie działalność praktyczna jest równie doniosła jak anali­ zy teoretyczne, a obustronnie korzystne byłoby zaistnienie płaszczyzny po­ rozumienia pozwalającej na swobodną przekładalność perspektyw. Przedstawione tu uwagi polemiczne nie powinny przesłaniać niekwestionowalnych zalet pracy J. Damrosza: przede wszystkim chodzi o udaną próbę naszkicowania rozwoju nie tylko podstawowych pojęć „nauki o kul­ turze ludowej", ale także wybranych koncepcji teoretycznych oraz procesu instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej z zastosowaniem soqologicznego punktu widzenia. Dla samych etnografów będzie ona miała zapewne jeszcze większy walor, nie tylko bowiem zawiera historyczny prze­ gląd i zarazem uporządkowanie siatki pojęciowej, ale zainspiruje ich być może do studiów nad szeregiem problemów zasygnalizowanych jedynie przez autora. Jeśli nawet niektóre propozycje ich rozwiązań nie są wolne od mankamentów i budzą pewne wątpliwości, to istotniejsze jednak wydaje się samo postawienie ważkich pytań (jeśli prawdziwa jest myśl Heideggera, �RECENZJE I OMÓWIENIA 187 wedle którego „pytanie jest pobożnością myśli"), wskazanie interesujących kwestii, jakich wiele odnajdziemy na kartach tej książki. Literatura N o w a k S. 1985 Metodologia badań społecznych, Warszawa. Szacki J. 1981 Historia myśli socjologicznej, 1.1, Warszawa. Aleksander Lipski Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza, Przedmowa Jana Szcze­ pańskiego, Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Ziemie Za­ chodnie - Studia i Materiały Nr 15, ss. 342 3 października 1990 r. rozpoczęła się nowa epoka w dziejach Niemiec. Data ta jest również ważną cezurą (nie tylko historyczną) dla pozostałych państw Europy. Mimo wielu wysuwanych hipotez i spekulacji na temat zjednoczenia, dalszych losów państwa niemieckiego, nikt obecnie nie może przewidzieć następstw, jakie wynikną z tego faktu dla naszego kontynentu. Zwłaszcza państwa sąsiadujące z Niemcami starają się dostrzegać wszelkie nowe aspekty, pojawiające się w polityce zagranicznej zjednoczonych państw niemieckich i uaktualnić bilateralne stosunki z nimi. Nowe płaszczyzny, w oparciu o które przebiegać będą wzajemne kontakty, szczególnej wymowy nabiorą dla naszego kraju. Znajdujemy się w sytuacji, gdy za zachodnią granicą znika jedno państwo (utrzymujące z Polską stosunki na podstawach utrwalonych nienaruszalnym przez dziesięciolecia układem sił w Europie) i pojawia się drugie, wraz z innymi dążeniami i oczekiwaniami. Zaskakująca szybkość procesu zjednoczeniowego ujawniła w wielu wypadkach brak kon­ cepcji racjonalnego rozwiązania niektórych zapomnianych bądź przemilcza­ nych procesów i zjawisk, występujących teraz z nową siłą. Jednym z nich jest problem mniejszości niemieckiej w Polsce. Dla wielu obywateli naszego kraju ta tematyka dawno została złożona do lamusa historii przy czynnym udziale powojennej propagandy, przekonującej o definitywnym rozwiązaniu pro­ blemu niemieckiego w Polsce. O istnieniu i o zasięgu tego zjawiska mogliśmy się przekonać naocznie podczas pierwszej wizyty kanclerza Helmuta Kohla w Rzeczypospolitej Polskiej oraz w czasie wyborów samorządowych. Za­ skoczenie było tym większe, im mniej do tej pory poświęcano w naszych środkach przekazu miejsca społecznościom lokalnym i mniejszościowym. Również na rynku księgarskim przez wiele lat ta tematyka była poruszana nader skąpo. W dużej mierze był to wynik błędnej polityki wydawniczej i społecznej. Paradoks polegał na tym, iż z jednej strony badania naukowe �188 RECENZJE I OMÓWIENIA nad różnymi grupami społecznymi (w tym narodowościowymi) były pro­ wadzone już od pierwszych lat powojennych przez naukowców z różnych ośrodków krajowych. Rezultaty ich poczynań niestety nie były w stanie przeniknąć przez coraz bardziej gęstniejące sito doktryn i wytycznych do szerszego kręgu odbiorców. Ci właśnie, z drugiej strony złaknieni rzetelnej, obiektywnej informacji, dysponowali przeważnie całą gamą stereotypów, utrwalanych przez propagandę oraz niewielką ilością opracowań prze­ znaczonych raczej dla wąskiego grona specjalistów. Kolejne zmiany ekip rządzących w minionych dziesięcioleciach nie wpływały bynajmniej na wielkonakładową politykę wydawniczą, nieodmiennie stojącą na straży jednolitego społeczeństwa socjalistycznego. Nie było tam miejsca na przed­ stawienie wewnętrznych odmienności i rozbieżności, nurtujących poszcze­ gólne grupy społeczne i narodowe. Przełom, jaki dokonał się jesienią 1989 r. w Polsce i jego dalsze etapy pozwalają żywić nadzieję na wyrównanie wieloletnich zaniedbań w tym względzie. Czy przybiegać to będzie z szyb­ kością zbliżoną do tej, jaka towarzyszyła zjednoczeniu Niemiec - należy wątpić. Niemniej jednak nowy układ sił w Europie, powstały u progu lat dziewięćdziesiątych winien przynieść polskiemu czytelnikowi poza masą literatury „solidarnościowo - niepodległościowo - rozliczeniowej" (zalegającej już półki księgarskie) również tytuły poświęcone obywatelom polskim, poczuwającym się poza przynależnością państwową do swego odmiennego pochodzenia lub przynależności do określonej grupy społeczno-kulturowej. Cieszy zatem fakt, iż niedawno mogliśmy powitać na rynku wydaw­ niczym książkę, wychodzącą naprzeciw oczekiwaniom szerokiego kręgu czy­ telników, dotyczą mniejszościowych grup społecznych. Są to Mazurzy - spo­ łeczność pogranicza pióra Andrzeja Saksona. Pozycja wydana przez Instytut Zachodni w Poznaniu jest kolejnym krokiem na drodze socjologicznych badań Ziem Odzyskanych. Zamierzeniem Autora było przedstawienie szer­ szemu kręgowi odbiorców wyników własnych badań, poczynionych w latach 1982-1986 wśród ludności mazurskiej zamieszkałej w Polsce oraz w RFN. Pierwszoplanowym zadaniem tej pracy jest niewątpliwie wyodrębnienie i scharakteryzowanie mechanizmów, funkcjonujących wśród grup pograni­ cza społecznego o niejednoznacznie wykształconym poczuciu tożsamości narodowej. Specyfiką tego problemu jest i to, że społeczności te były przez stulecia odcięte od macierzystego pnia, by dzięki przekształceniom dziejo­ wym po 1945 r. znaleźć się w ramach macierzystego organizmu pań­ stwowego. Zetknięcie się Mazurów z odrodzonym po I I wojnie Państwem Polskim obfitowało w wiele niespodzianek i problemów, rzucających najczęś­ ciej długi cień na powojenne stosunki społeczne w tym regionie. Złożyło się na to wiele przyczyn - od przemian ustrojowych aż po zwykłe, jednostkowe zatargi sąsiedzkie. Te i inne zagadnienia kształtujące przez dziesięciolecia aż do czasów nam współczesnych współżycie „polsko-mazurskie" przedstawił Andrzej Sakson w sposób na miarę możności obiektywny, popierając swe �RECENZJE I OMÓWIENIA 189 ustalenia rzetelną bazą faktograficzną i dobrym warsztatem naukowym. Jest to tym bardziej cenne, iż właśnie na Mazurach występowało wzajemne przenikanie się licznych sprzeczności w stopniu znacznie wyższym, niż na pozostałych Ziemiach Zachodnich. Mazurzy - społeczności pogranicza są także udaną próbą zapisania kolej­ nej „białej plamy" na gruncie społecznych przekształceń ludności Polski. Impulsem do szerokich, wielopłaszczyznowych badań Autora nad społeczno­ ścią mazurską była również szybko zmniejszającą się ilość jej przedstawicieli w naszym kraju (z około 80 tys. w 1947 r. do około 10 tys. obecnie). Istotnym było wyodrębnienie dla potrzeb badawczych Mazurów jako samo­ istnej grupy w przeciwieństwie do poprzednich badań socjologicznych, ujmu­ jących zazwyczaj Mazurów i Warmiaków jako jedną zbiorowość mającą te same problemy. Pomysł potraktowania Warmiaków jako społeczności po­ równawczej, alternatywnej, poza znaczeniem naukowym wydaje się ciekawy pod względem samej koncepcji. Dzięki niej skuteczniej można unaocznić różnice historyczne, kulturowe, lingwistyczne, psychospołeczne i inne, wy­ stępujące pomiędzy tymi dwiema grupami. Właściwe oddanie proporcji mię­ dzy poszczególnymi zagadnieniami prezentowanymi w książce jest rezul­ tatem m.in. ośmioletniego pobytu i pracy w Olsztynie -stolicy regionu. Obcowanie „na co dzień" z problematyką mazurską zapewniało łatwiejszy i pełniejszy dostęp do badanej społeczności, skądinąd nieufnej lub wręcz wrogo nastawionej do obcego otoczenia. Wcześniejsze artykuły Autora, publikowane też w wydawnictwach regionalnych, stanowiły dobry paszport do przekroczenia mazurskiego interioru. A rozciągał się on na rozległym, zróżnicowanym pod wieloma względami obszarze. Poza Olsztynem, będą­ cym naturalną stolicą mazurszczyzny (grupuje się tam przeważająca część inteligencji mazurskiej) A. Sakson przeprowadził swe badania w 38 miej­ scowościach regionu. Eksploracje porównawcze na Warmii objęły 4 repre­ zentatywne ośrodki. Dla Autora podstawowym kryterium wyboru miejsca była „wielkość skupiska ludności mazurskiej", lecz nie pomijał takich wsi i miast, w których autochtoni stanowili mniejszość lub też nie było ich w ogóle. Kreślony na tym tle obraz przemian, zachodzących zwłaszcza po I I wojnie światowej, jest dzięki temu pełniejszy i pozwala mieć zaufanie do kompetencji badającego. Poza kontaktami bezpośrednimi, wysiłek badawczy Autora przyniósł również bardzo pokaźny materiał archiwalny - niezbędny dla właściwego kształtowania ocen i refleksji. Doskonałym, lecz jakże często przykrym komentarzem do wielu dokumentów i postanowień władz (cytowanych ob­ szernie) są liczne wypowiedzi i opinie ich adresatów - Mazurów. Momentami można odnieść wrażenie jakby przeglądało się wielki, rozpisany na okresy historyczne akt oskarżenia, złożony przez ludność mazurską polskim ośrod­ kom władzy państwowej na ręce przyszłych pokoleń Polaków. Wyjazdy na stałe do Niemiec są tylko smutnym finałem rozgrywającego się od 45 lat dramatu. Nasuwa się jednak i inna refleksja. Przedstawiając zderzenie �190 RECENZJE I OMÓWIENIA autochtonów z ludnością napływową, autor mimo zajęcia obiektywnego, wyważonego stanowiska popartego licznymi dokumentami i wypowiedziami, nieco za mało zaprezentował racje tych ostatnich. Poza przypadkami ewiden­ tnego bandytyzmu i szabrownictwa (godnych jednoznacznego potępienia) w jakie obfitowały pierwsze lata powojenne, przybysze z innych stron Polski a zwłaszcza z terenów włączonych do ZSRR byli w podobnym stopniu poszkodowani, co ich mazurscy sąsiedzi. Wielu z nich musiało pogodzić się z utratą ukochanej ojcowizny na zawsze. Groby ich przodków także pozos­ tały za kordonem. Oderwani brutalnie od własnych pni kul­ turowych zostali nagle rzuceni w inny, nieznany i często nieprzyjazny świat obcej cywilizacji i umysłowości. Tragedią jednych i drugich było wzajemne niezrozumienie i uleganie stereotypom z góry klasyfikujących każdego w ka­ tegoriach: swój - dobry, obcy - wróg. Nie można dziwić się zbytnio, iż wychowani od wieków na katolickim podłożu przybysze nie od razu byli w stanie rozeznać się w niuansach religijnych ewangelickich w większości Mazur, przeplatanych tkwiącym gdzieniegdzie elementem niemieckim. Po­ nadto cierpienia, jakie były udziałem nowych osiedleńców przede wszystkim ze strony Niemców (utożsamianych najczęściej z protestantyzmem) oraz Rosjan, uniemożliwiały skutecznie racjonalne spojrzenie na otaczające zawi­ łości. Była to przecież grupa żądna rekompensaty, zadośćuczynienia za krzywdy wojenne, będące ich nieszczęsnym udziałem. Stąd można zrozumieć tendencje do zajmowania najlepszych gospodarstw, mieszkań itd., mimo istnienia ich prawnych właścicieli. Uważam, że trochę ten problem przem­ knął się bokiem. A szkoda. Byłby to jeszcze jeden obraz (poza mazurskim i warmińskim) wynikający nawet pośrednio z przeprowadzonych badań. Za to absolutnie można się zgodzić z poglądem, iż jedną z czołowych przyczyn trwania antagonizmów, rezygnacji połączonej najczęściej z regermanizacją i emigracją była nieudolna, nieodpowiedzialna a przez to wysoce szkodliwa polityka władz centralnych i lokalnych w odniesieniu do problemu mazurskiego. Mimo niewątpliwych walorów o charakterze historyczno-poznawczym nie należy zapominać, iż książka jest przede wszystkim pozycją socjologicz­ ną. Być może niektórzy czytelnicy nie w pełni zaspokoją swą ciekawość na temat Mazurów,ale przecież praca A. Saksona nie pretenduje do miana wyczerpującego wszystkie aspekty kompendium. Interpretacja zjawisk spo­ łecznych jest przeprowadzona przez pryzmat socjologicznych kategorii teorii dezintegracji społecznej i teorii trwania, wraz z wydobyciem cech wyznacza­ jących adaptację, dezintegrację i trwanie społeczności mazurskiej. Warto zaznaczyć, iż na ostateczny kształt pracy znaczny wpływ miało prowadzone przez wiele lat studium przypadku czterech rodzin mazurskich wraz z wy­ stępującymi w ich ramach małżeństwami mieszanymi. Bardzo trafnym wydaje się zaznajomienie czytelników ze swym warsz­ tatem badawczym i sposobami zbierania informacji przez Autora w pierw­ szej części pracy oraz jasne sprecyzowanie jej zadań i dróg ich rozwiązania. �191 RECENZJE I OMÓWIENIA Uważam, że uwzględniając te właśnie formalne wymogi pracy naukowej książka może służyć jako modelowy przykład właściwego rozłożenia i uję­ cia wyżej wymienionych zagadnień dla studentów nauk historyczno-społecz­ nych, piszących prace magisterskie i inne. Żałuję za to, iż przy okazji przeprowadzonych badań terenowych (połączonych z obserwacją uczestni­ czącą) Autor nie zebrał materiałów, obrazujących tę sferę kultury Mazurów, która swój wyraz znajduje w obrzędowości, obyczajach, twórczości ludowej itp. Uwzględnienie tych nieodłącznych elementów egzystencji badanej społe­ czności, ich zanikania, przechodzenia w nowe jakości, przenikania do innych grup bądź trwania z ich nosicielami nadałoby pracy znacznie szerszy zakres poznawczy oraz dokumentacyjny. Mazurzy wręcz na naszych oczach zdają się zanikać we mgle przeszłości i zapomnienia. Z jednej strony zaważył na tym ich wielki exodus do Niemiec w poszukiwaniu bardziej dostatniego i spokojnego życia, z drugiej coraz większym piętnem odciska się unifikujący wpływ cywilizacji technicznej. Dlatego tak ważnym jest działanie dokumen­ tujące rozpływające się obrazy niektórych historycznie ukształtowanych spo­ łeczności. Mazurzy -społeczność pogranicza A. Saksona rolę tę spełnia dodat­ kowo w wymiarze twórczym. Pobudzając do refleksji zda się zachęcać do kolejnych badań, wskazując wnikliwym odbiorcom nowe pola eksploracji naukowej, dotąd słabo lub zupełnie niezagospodarowane. W moim odczuciu, w odniesieniu do Mazurów jest to wielkim przesłaniem tej książki. Iwo Nowak Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Pow­ szechnego, ss. 350 Połączenie zawodu etnologa i dziennikarza nie jest zjawiskiem wyjąt­ kowym. W przypadku Krzysztofa Renika jest ono jednak szczególnie udane. Wykorzystanie dziennikarskiego talentu, pasji, wyczucia tematu idzie tu w parze z rzetelnym przygotowaniem warsztatowym, umiejętnością pracy w terenie, wśród ludzi reprezentujących różne kultury, grupy etniczne, spo­ łeczności. Znawca i miłośnik Indii, autor wielu artykułów, wystaw, fotografii, tym razem wyruszył na Litwę, Łotwę, Białoruś i Ukrainę. Podtytuł najnowszej książki K. Renika jednoznacznie określa krąg informatorów, wśród których ten nieprzeciętny badacz szukał odpowiedzi na pytania nurtujące z pewnoś­ cią także wielu polskich czytelników. Nie każdemu jednak dane jest uzys­ kanie odpowiedzi na miejscu. K. Renik spełnia więc rolę pośrednika między uczestnikami i świadkami procesów zachodzących za naszą wschodnią gra­ nicą a tymi, którzy chcieliby dowiedzieć się jak najwięcej o dokonujących się �192 RECENZJE I OMÓWIENIA tam przeobrażeniach, zmianach postaw wobec religii (nie tylko katolickiej), o pękających tamach zmowy milczenia wokół kwestii istnienia Boga (w wymiarze absolutnym i pojedynczego człowieka). Termin „podpolnicy", będący zarazem tytułem książki, brzmi raczej obco. Uprzedzając prezentację materiałów i garść osobistych refleksji Autor wyjaśnia więc, że chodzi tu o ludzi, którzy działali w podziemiu. „Podpolie, to po prostu podziemie. Książka jest zatem o ludziach Kościoła, którzy przez kilka, a niekiedy i kilkanaście lat prowadzili podziemną działalność kościelną [...]. Określenie to [...] przysługiwało głównie kapłanom, którzy kończyli podziemne seminaria i byli tajnie wyświęcani oraz tym duchownym, którzy po powrocie z zesłania lub obozu nie rejestrowali się u radzieckich władz wyznaniowych, by uzyskać prawo prowadzenia działalności duszpasterskiej, ale podejmowali taką działalność sekretnie, bez wiedzy i zgody władz ad­ ministracyjnych" (s. 5). Z książki tej trudno napisać recenzję, a jeszcze trudniej byłoby to uczynić uzbroiwszy się „w mędrca szkiełko i oko". O Podpolnikach można tylko mówić bardzo osobiście, zachęcając zarazem gorąco do sięgnięcia po tę wyjątkową pozycję, by spojrzeć na przemiany zachodzące na ziemiach b. ZSRR oczyma ludzi, którzy przeżywają je bezpośrednio, dla których są one częścią własnego, nierzadko dramatycznego i okrutnego życia. Z poszczególnych wypowiedzi układa się wyraźnie specyficzny, trójpłaszczyznowy wizerunek kościoła katolickiego na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Pierwsza z tych płaszczyzn to przeszłość - porewolucyjna, stalinowska, poststalinowska - czas walki z Kościołem, prób wykorzenienia religii z ludzkiego życia, prześladowania kapłanów, zamykania i niszczenia budynków kościelnych, rozwiązywania seminariów duchownych itp. W tych czasach, mimo gróźb i represji, znaleźli się księża, ryzykujący życiem dla Kościoła i wiary, pełniący swe obowiązki nawet w ekstremalnych warunkach (obozy pracy, więzienia). To dzięki nim Kościół przetrwał, choć okoliczności wybitnie temu nie sprzyjały. Ocalili go też ludzie, którzy zachowali w pamięci modlitwy, przekazując je swym następcom, którzy pod nieobecność księdza udzielali chrztu i chowali zmarłych, celebrowali nabożeństwa, nierzadko z okazji różnych od tych, jakie występują w kościele katolickim w Polsce (np. dzień św. Agaty, Św. Błażeja). W warstwie historycznej mieszczą się więc nie tylko życiorysy księży, wspomnienia o ich rodzinach, drodze do duszpasterstwa, warunkach, w jakich zdobywali wiedzę i wykształce­ nie, otrzymali święcenia kapłańskie, lecz także ogólne informacje o polityce władz wobec religii i zjawiska religijności, wobec kleru i Kościoła, która ukształtowała los księży, zwłaszcza „podpolników". Uświadamiamy sobie zarazem, jak szczególnego charakteru, uporu, determinacji i odwagi, jak wielkiego umiłowania Boga wymagało zostanie i bycie księdzem na tamtych terenach, w nie tak jeszcze odległych czasach. Jak prawdziwie można tu mówić o powołaniu do kapłaństwa. Druga, wyraźna warstwa narracji obejmuje czas obecny, czas przełomu, większej swobody działania, odzyskiwania kościołów i budynków klasztor- �RECENZJE I OMÓWIENIA 193 nych, otwierania seminariów, zainteresowania ludzi kościołem, religią, ros­ nącej potrzeby uczestnictwa we mszy Św., korzystania z sakramentów. Jest to zarazem czas wielkiej próby i czas przeobrażeń w życiu duchowym mieszkańców wymienionych terenów. Jak zgodnie twierdzą księża - wiedza religijna ludzi pozbawionych przez dziesięciolecia słowa bożego, kontaktu z instytucją Kościoła (zwłaszcza mło­ dego pokolenia) jest niewielka. Katechizację trzeba właściwie zaczynać od początku, od znaku krzyża i podstawowych modlitw. Nauczanie religii utrudnia nie tylko brak odpowiednich podręczników, dobrych przekładów Pisma Świętego, modlitewników, lecz także - co może jest nawet ważniejsze - przyzwyczajenie ludzi do stylu życia, którego Kościół nie jest w stanie zaaprobować. Zerwanie z tym stylem, z życiem w grzechu, wymaga nie lada pracy, siły woli, jest próbą, przez którą nie każdy potrafi przejść. Nieodpar­ cie nasuwa się też pytanie, czy zainteresowanie religią (nie tylko katolicką) ogranicza się wyłącznie do udziału we mszy św. i korzystania z sakramentów (zwłaszcza chrztu) czy też idą za tym głębsze przemiany świadomości, moral­ ności, charakteru, stosunków społecznych? W wielu przypadkach jest to zapewne chwilowa moda na przeżycia duchowe, religijne... Poza pracą duszpasterską, ewangelizacją, księża wkraczają też na zupeł­ nie niezorganizowany obszar działalności charytatywnej - prowadzenia szpi­ tali, domów opieki, sierocińców. Niełatwo sobie z tym poradzić, dysponując szczupłą, dalece nie wystarczającą kadrą duchownych, obsługujących nie­ rzadko kilka parafii rozrzuconych na ogromnych przestrzeniach. Narodzinom potrzeby kontaktu ze sferą sacrum, wzbogacenia życia po­ przez religię, towarzyszy wzrost świadomości narodowej. Problem ten zary­ sowuje się znakomicie w wypowiedziach informatorów K. Renika. Okazuje się też m.in., że nasze na ogół stereotypowe wyobrażenia kreślące granicę między narodami tożsamą z granicą między wyznaniami - nie znajdują potwierdzenia w rzeczywistości. Katolikami są bowiem nie tylko Polacy mieszkający na Litwie, Łotwie, Białorusi czy Ukrainie,lecz także przedstawi­ ciele innych narodowości. Problem katechizacji, odprawiania mszy Św., wy­ głaszania homilii jest na tych wieloetnicznych obszarach niezwykle złożony, trudny i delikatny. Można sobie z nim poradzić tylko wówczas, gdy zna się i rozumie miejscową specyfikę: warunki życia, charakter kontaktów między­ ludzkich. Łatwo tu o błędy, których nie ustrzegli się np. księża przybywający okazjonalnie z Polski, przenoszący żywcem stosowane u nas wzory zacho­ wań na odmienny grunt. Było to nierzadko powodem zadrażnień, niepo­ trzebnego upolityczniania kościoła, gdy tymczasem, co zgodnie podkreślali informatorzy K. Renika - najważniejsza jest ewangelizacja, głoszenie jed­ ności kościoła przy jednoczesnym wspieraniu dążeń poszczególnych narodo­ wości do zachowania rodzimej kultury. Na terenach zróżnicowanych etnicznie i wyznaniowo niezwykle istotną rolę odgrywa język jako instrument porozumiewania się ludzi ze sobą, a także najważniejszy chyba wyznacznik świadomości i identyfikacji narodowej. Trzeba �194 RECENZJE I OMÓWIENIA przyznać, ze księża „podpolnicy" radzą sobie z tym delikatnym problemem doskonale. Przekazują wiernym katolikom - nie-Polakom streszczenia kazań w ich rodzimych językach, rozpowszechniają modlitewniki zawierające teksty modlitw w językach występujących na danym terenie, dającym wiernym możliwość wyboru języka modlitwy, organizują wspólne śpiewania, odprawiają niektóre msze po polsku, inne - po litewsku czy białorusku. W ten sposób budują poczucie wspólnoty religijnej, wznoszącej się ponad podziały językowe, etniczne, narodowościowe, państwowe i polityczne. „Podpolnicy" rozumieją swoje posłannictwo. Wiedzą, że kapłan ma służyć ludziom w takim języku, w którym jest dla niego zrozumiały. „Nie być Polakiem, nie być Litwinem - być katolikiem, bo wszyscy jesteśmy dziećmi Bożymi..." (s. 87) - oto prosta prawda, którą, niestety wielu odrzuca, wyolbrzymiając kwestie narodowościowe, identy­ fikując poczucie narodowości z określonym wyznaniem i wykorzystując kościół dla własnych interesów politycznych. Szczególnie jest to widoczne na Białorusi (np. s. 96,219 i in.) a także na Litwie i Ukrainie, gdzie próbuje się wywoływać nastroje antypolskie i antykatolickie głosząc hasła o zagrożeniu polonizacją. W wywiadzie dla Anny Baczewskiej, dziennikarki „Życia Warszawy", K. Renik powiedział: „Książka powstała z mojego sprzeciwu wobec dwóch obiegowych sądów. Wedle pierwszego, wszyscy na tamtych terenach garną się teraz do kościoła, drugi sugeruje, że tam kompletnie nie ma życia religijnego". Informacje księży - „podpolników" obalają ten obraz, nie mniej zakorzeniony w świadomości przeciętnego zjadacza chleba niż stereo­ typ: Polak - katolik, Białorusin - prawosławny itp. Weryfikuje go też życie, obnażając nieprawdziwość obiegowych sądów. Sami dziś bowiem doświad­ czamy kontaktów z przybyszami z b. ZSRR reprezentującymi skrajne po­ stawy wobec życia i religii, a wychowanymi w takich samych warunkach. Z jednej strony - rozmodlone tłumy młodzieży spieszącej na spotkanie z Ojcem Świętym, do religijnych sanktuariów, z drugiej - budzące grozę hordy handlarzy, przemytników i innych pospolitych przestępców. Jak wszę­ dzie bowiem, tak i na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie żyją ludzie dobrzy i źli, wierzący i niewierzący. Trzecią warstwę relacji księży tworzą prognozy na przyszłość. Są one raczej optymistyczne, choć księża zdają sobie sprawę z głębokiego spus­ toszenia duchowego, z rozległego zasięgu demoralizacji, zatarcia granicy między grzechem i moralnością, ze strachu, który dziś jeszcze nie pozwala ludziom w pełni cieszyć się religijną wolnością, manifestować związku z koś­ ciołem, z określoną wiarą. Wiedzą też, że czekający ich ogrom pracy nie wyda owoców od razu. Ziarno rzucone w glebę wzejdzie być może dopiero w następnych pokoleniach... Wiele informacji zawartych w książce K . Renika ma charakter unikalny. Ich bezsprzecznym walorem jest też fakt pochodzenia z tzw. pierwszej ręki. Mimo coraz większej jawności, otwierania się na Wschód - problemy, o których mówią rozmówcy Autora nie należą do powszechnie znanych, ani nagłaśnianych. Myślę tu m.in. o charakterystyce stosunków etniczno-naro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 195 dowościowych i wyznaniowych, o ocenach roli księży z Polski w pierwszym okresie odradzania się religijności na Wschodzie, o reakcjach ludności pol­ skiej na próby wprowadzenia innych języków do liturgii kościelnej, o od­ radzaniu się autorytetu księdza i in. To ostatnie zjawisko prowadzi do koncentracji pewnej grupy ludzi (także młodych) wokół postaci duchow­ nego, a zarazem nierzadko powoduje konflikt np. z tymi, którzy tracą swą dotychczasową pozycję, którzy przez całe lata zastępowali księdza w części jego obowiązków religijnych, a teraz - w czasach bardziej sprzyjających religii - muszą usunąć się w cień. Wypowiedzi księży wskazują, że sytuacja kościoła katolickiego na po­ szczególnych terenach jest odmienna. Wynika to m.in. z odrębnych jego losów w przeszłości. Szczególnie dramatyczne wydają się dzieje kościoła katolickiego na Białorusi. Nieco, ale tylko nieco lepiej, przychylniej patrzono na działalność kościoła na Litwie czy Łotwie. Inaczej też układały się sto­ sunki między przedstawicielami różnych wyznań na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Problem ten jest związany z określoną strukturą etniczną, naro­ dowościową i religijną. Współżycie przedstawicieli różnych wyznań nie jest pozbawione napięć i konfliktów. Jest to też, niestety, sfera umiejętnie wyko­ rzystywana przez tych, którym nie na rękę pojednanie i spokój. Niektóre wątki powtarzają się wyraźnie w kolejnych wywiadach. Są to przede wszystkim pytania o kwestie narodowościowe i wyznaniowe, o dzia­ łalność księży z Polski, ocenę aktualnego stanu religijności i jej perspektywy. Mimo to książka nie jest nużąca w czytaniu. Poszczególne kwestie ukazywa­ ne są bowiem z indywidualnej perspektywy osób, których obserwacje i do­ świadczenia odnoszą się do różnych miejscowości, parafii, skupisk ludzkich, różnych terenów b. ZSRR. Pozwala to na pokazanie lokalnych odmienności, stanowiących ilustrację generalnych procesów. Informacje o specyfice poszczególnych terenów mogą być przydatne nie tylko osobom, które z różnych względów interesują się tym, co dzieje się na zachodnich rubieżach b. ZSRR, lecz także tym, którzy wybierają się do rodzin, znajomych, organizują akcje charytatywne itp. Książka przestrzega przed popełnianiem błędów, przed lekceważeniem miejscowej specyfiki, wa­ runków życia i ich korzeni, uświadamia konieczność postępowania ze szcze­ gólnym wyczuleniem. Księża, z którymi rozmawiał K. Renik niejednokrotnie mówili o lęku i niedowierzaniu towarzyszącym odradzaniu się życia religij­ nego na Wschodzie, o obawach przed ułudą, chwilowością odwilży. Lęk ten nie jest też obcy ludziom pochodzącym z tamtych terenów, a mieszkających po polskiej stronie granicy. Kiedy w rozmowie z pewną panią powiedziałem o badaniach polskich etnologów na kresach wschodnich - zawołała z prze­ rażeniem: „żebyście tylko czegoś nie zepsuli!" Właśnie dlatego, by nie zniszczyć tego, co tak ważne i dla naszych sąsiadów, by zrozumieć to, co dzieje się za polską granicą trzeba wziąć do ręki książkę K. Renika, szukając w niej nie tylko dramatycznej, nierzadko sensacyjnej warstwy politycznej wplecionej w konkretne ludzkie życiorysy, �196 RECENZJE I OMÓWIENIA lecz także, a może nawet przede wszystkim - rzetelnych faktów ukazujących i środowisko ludzi należących do kościoła katolickiego, i zmieniające się również środowisko, w którym ten kościół istniał i istnieje nadal, próbując się rozwijać, pokonywać bariery i problemy, ciesząc się też niekłamanymi osiągnięciami. Niewątpliwym walorem książki są mapki poszczególnych państw (czte­ rech dawnych republik radzieckich), na których zostały zaznaczone stolice i granice archidiecezji i diecezji oraz ważniejsze miejscowości, także te, gdzie prowadzone były wywiady. K. Renik szykuje się już do kolejnego wyjazdu. Tym razem obszarem jego peregrynacji będzie Kazachstan, Kirgizja, Uzbekistan i Tadżykistan. Jestem przekonana, że owoce tej podróży będą równie dojrzałe i znaczące, przybrane zarazem w tak niebanalną formę, jak książka o „podpolnikach". Iwona Kabzińska-Stawarz Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Slowacji, M.G. Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115. Publikacja, którą przedstawiam zasługuje na omówienie z co najmniej dwu powodów. Po pierwsze, w sposób odważny - przy wykorzystaniu istotnych materiałów naukowych - autorzy tego opracowania zbiorowego podjęli problematykę ciągłości kulturowej społeczności polskiej na spornym (od 1920 r.) terytorium, usytuowanym na pograniczu dwóch państw powstałych po I wojnie światowej. Po drugie, jest to pierwsza publikacja utworzonego niedawno Społecznego Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Obie okoliczności wymagają krótkiego chociażby komentarza. W kwestii pierwszej należy zauważyć, że w omawianej pracy znalazły się opracowania wytrawnych badaczy Zaolzia, czy w ogóle Śląska Cieszyń­ skiego, jako pewnej całości historyczno-kulturowej. Zamieszczone w tomie artykuły nie budzą zastrzeżeń od strony źródłowej, warsztatowej. Są też interesujące poznawczo, wnosząc nową jakość do naszej dotychczasowej -jakże niepełnej, wręcz ubogiej - wiedzy o Polakach Zaolzia. Tom otwierają dwa artykuły Stanisława Zahradnika. W pierwszym z nich autor prezentuje szkicowo losy Polaków na Zaolziu w latach 1920-1990, w drugim natomiast dokonuje rzeczy stanowiącej pewne novum - zestawia podstawowe ustalenia historiografii Zaolzia (po 1945 г.): czechosłowackiej, polskiej i osobno zaolziańskiej. Taka właśnie prezentacja literatury przed­ miotu dobrze orientuje zainteresowanego czytelnika w dotychczasowych próbach badania, ale też i fałszowania historii Zaolzia. Pozostałe artykuły poświęcone są ukazaniu i wykazaniu - na wybranych przykładach - istotnych cech trwałości kultury polskiej na Zaolziu, szczegół- �197 RECENZJE I OMÓWIENIA nie w okresie ostatnich 50 lat. I tak, z jednej strony Daniel Kadłubiec dość obszernie przedstawia historię i współczesny rozwój badań nad cieszyńską kulturą ludową (ze szczególnym uwzględnieniem problematyki zaolziańskiej), z drugiej zaś Jan Szymik kreśli obraz tradycyjnych ludowych ob­ rzędów dorocznych Lachów Cieszyńskich. Niezwykle cenne poznawczo są też końcowe opracowania poświęcone językowi. Najpierw Janina Raclavska przedstawia szkic dziejów polszczyzny cieszyńskiej, a następnie Bożena Madecka zajmuje się bliżej scharakteryzowaniem zakresu funkcjonowania języ­ ka polskiego na Zaolziu (w świetle ankietowych badań socjolingwistycznych przeprowadzonych w latach 1988-89). Artykuły prezentowane przez wymienionych autorów są z jednej strony syntezą wcześniejszych ustaleń (i ich częściową przynajmniej weryfikacją), z drugiej zaś - próbą wzbogacenia ogólnego obrazu całości problemu o no­ we, znaczące elementy. I chociaż znaczenia tej interesującej pracy nie można przeceniać - z naukowego punktu widzenia - to trzeba na pewno uznać jej pionierski charakter i znaczne walory poznawcze, mimo fragmentaryczności ujęcia niektórych ważnych zagadnień. Ale, co może jest jeszcze ważniejsze - i tu wypada się zgodzić z Marianem G. Gerlichem piszącym w „Posłowiu" - iż praca ta „mówi o ludziach, którzy są zanurzeni, mimo różnych wirów historii, w polskości, a wyrazem ich tożsamości jest kultura i język". I właś­ nie fascynacja żywotnością języka i kultury Polaków zaolziańskich inspiro­ wała autorów do opracowania książki o Zaolziu w takim a nie innym kształcie. Nie wykluczone zatem, że konkluzje tej pracy zainspirują dalsze pożyteczne studia nad Zaolziem. Zadanie takie staje zapewne i przed Spo­ łecznym Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Biorąc pod uwagę kompetencje i predyspozycje zespołu związanego z tym Centrum, jestem przekonany, że Ośrodek ten jest w stanie podjąć w niedługim czasie szeroko zakrojone badania nad procesami trwania i przebudowy tożsamości kulturowej nie tylko Zaolzia, ale całego Śląska, jako swoistego pogranicza etnicznego. Andrzej Stawarz J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176; t. I I , Katowice 1992, ss. 126 + 96+152+lOnlb. Podjęta ostatnio, a zbiegająca się z 20 rocznicą śmierci Autora, inicjatywa opublikowania Dzieł Józefa Ligęzy (1910-1972) zasługuje na szczególną uwagę nie tylko znawców czy miłośników kultury Śląska, ale także znacznej części fotkorystów i etnografów. Rozpoczęte właśnie przedsięwzięcie, zakrojone na pięć tomów, zaowo­ cowało już dwiema istotnymi pozycjami. Tom pierwszy, przygotowany �198 RECENZJE I OMÓWIENIA wspólnie przez Dionizjusza Czubalę i Mariana G. Gerlicha, wypełniają bajki zapisane przez J. Ligęzę, w latach 50-tych na Górnym Śląsku, a incydentalnie także w Zagłębiu Dąbrowskim, Beskidzie Żywieckim czy w okolicach Czę­ stochowy. Publikacja została przygotowana na podstawie maszynopisów opracowanych niegdyś przez J. Ligęzę. Według ustaleń D. Czubali, Autor zapisów nie ujednolicał tekstów bajek stylistycznie, zachowując ich archaicz­ ny najczęściej charakter, a także dialektyzm, nieporadności stylistyczne i błę­ dy gramatyczne. Okazany szacunek dla autentyku niepomiernie podnosi wartość prezentowanego zbioru bajek. Osobną i wcale niełatwą sprawą było przygotowanie tego zbioru do druku. Sam Ligęza gromadząc latami teksty nie segregował ich wedle gatunków. Z tego względu należy w pełni docenić trud D. Czubali, który uporządkował zbiór zgodnie z systematyką bajek Juliana Krzyżanowskiego, z dodatkowymi oznaczeniami według klasyfikaqi międzynarodowej AT oraz niemieckiej. Dodatkowo D. Czubala zabezpieczył się przed ewentualnym zarzutem subiektywnego wyboru motywu przewod­ niego bajek jako kryterium klasyfikacji, oznaczając wątpliwe czy dyskusyjne klasyfikacje wątków stosownymi odsyłaczami. Po odrzuceniu tekstów niekompletnych D. Czubala uwzględnił w 1.1 Dzieł J. Ligęzy 78 bajek w następującym układzie: 1) bajki zwierzęce (poz. 1-11), 2) bajki magiczne (12-55), 3) bajki religijne - legendy (56-62), 4) bajki nowelistyczne - nowele (63-66), 5) bajki łańcuszkowe (67-69), 6) bajki ajtiologiczne (70), 7) bajki nie sklasyfikowane (71-78). Nie przeceniając wartości zbioru, w którym wyraźnie dominują bajki magiczne, trzeba zauważyć, iż sam fakt pierwodruku zbioru może mieć istotne znaczenie zarówno dla pewnych uzupełnień w zakresie badań porów­ nawczych, jak i dopełnienia wiedzy o folklorze Górnego Śląska. Innym istotnym walorem 1.1 Dzieła jest szkic M.G. Gerlicha poświęcony biografii i osiągnięciom badawczym Józefa Ligęzy. Opracowanie M.G. Ger­ licha jest napisane w sposób obiektywny i wyważony, z należnym szacun­ kiem dla dorobku Autora, nie zawsze przecież docenianego, a w przypadku kilku prac i cennych iniq'atyw badawczych - przemilczanego. Nie do końca też chyba etnografowie polscy uświadamiali sobie do tej pory fakt, iż J. Ligęza był jednym z pionierów badań nad społecznościami robotniczymi, przystępując jako pierwszy do współczesnych prac tego typu na Górnym Śląsku. Niemniej największe zasługi niewątpliwie poniósł on na polu badań nad folklorem górniczym tego regionu. I z tego właśnie względu wydawcy serii postanowili przypomnieć zainteresowanym ważniejsze prace Ligęzy publikowane przed laty. Pomieszczono je w I I tomie Dzieł (przygotowanym do druku przez M.G. Gerlicha) jako przedruki w następującej kolejności: „Ludowa literatura górnicza" (pierwodruk 1958 г.), „Śladami tradycji" (1968) oraz „Podania górnicze z Górnego Śląska" (1972). Prace te, w dużej mierze pionierskie ze względów poznawczych, nie były zbyt szeroko rozpowszechnione z uwagi na kształtujący się w PRL klimat polityczny wokół sprawy Śląska. �RECENZJE I OMÓWIENIA 199 Udanie zapoczątkowana edycja Dzieł rodzi nadzieję na to, że bogata spuścizna rękopiśmienna Józefa Ligęzy, wokół której narosło wiele niepo­ trzebnych nieporozumień, emocji czy mitów, ujrzy niebawem w całości światło dzienne. Zapewne z wielkim pożytkiem dla etnografii i folklorystyki polskiej. Andrzej Stawarz The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt Feintuch, (ed.), Lexington: The University Press of Kentucky, 1988, s. 288 Troska o zachowanie kultury (conservation of culturé), jej ciągłości i zróżnicowania stanowi znaczący ruch we współczesnej rzeczywistości amerykańskiej. Obejmuje on zarówno zachowanie (preservation) dziedzictwa kulturowego lokalnej społeczności, jak i popularyzację poprzez publikację, programy edukacyjne czy publiczne wydarzenia, przy udziale sił akade­ mickich i społecznych. Oznaką dbałości państwa o zachowanie folklife (kultury, stylu życia i pracy danej społeczności lokalnej) stało się usta­ nowienie dekretem Kongresu z 1976 r. „American Folklife Center" za­ angażowanego w dokumentowanie i prezentowanie amerykańskiej wielokulturowości, przedstawianie modelowych projektów jej ochrony, pomoc lokalnym agencjom kultury ludowej. Obecnie realizowanych jest w USA ok. 40 stanowych programów zachowania folklife (pierwszy powstał w Penn­ sylvania w 1966 r.) w ponad 80% stanach, pobierających ok. 12% budżetu sponsorujących ich agencji. Jedną z głównych wartości takich programów są stawiane pytania, dotyczące stymulowania do refleksji nad miejscem przeszłości w teraźniejszości, utrzymania lokalnych tożsamości w sytuacji globalizacji kultury, przekształceń demokratycznych i pluralistycznych idei społecznych w kwestie polityki kulturalnej. Zdaniem fińskiego folklorysty L. Honko bowiem wiele współczesnych narodów rozwiniętych czerpie nowe siły intelektualne z rodzimych kultur ludowych jako sposób przeciwdziałania hegemonii kolonializmu, zachodniego komercjalizmu i mass mediów. Ze zjawiskiem tym współistnieje równocześnie świadomość kontrowersji i po­ laryzacji wynikających z napięć pomiędzy narodem i społecznością lokalną, społeczeństwem masowym i folklife. Wielość problemów, możliwości działań instytucjonalnych i ich koor­ dynacji, a jednocześnie refleksje nad bogactwem tradycji i kultur lokalnych stały się impulsem db zorganizowania przez B. Feintucha w Western Ken­ tucky University w 1985 r. konferencji pt. „Folklife and the Public Sector: Assessment and Prognosis" (Życie ludowe a sektor publiczny: ocena i prog­ noza), której pokłosiem jest prezentowana edycja. Konferencja skupiła pra­ wie 100 folklorystów z terenu USA reprezentujących stanowe i lokalne rady �200 RECENZJE I OMÓWIENIA sztuki, muzea, systemy szkolne, Bibliotekę Kongresu, uniwersytety, National Endownment for the Arts, towarzystwa historyczne, centralne i lokalne centra folklife, centralne agencje historycznego preservation, rady humanis­ tyczne, Smithsonian Institution. Zaprezentowane na niej 53 referaty skon­ centrowały się na roli folklorystów w zachowaniu kultury, a zwłaszcza na zbadaniu stanu amerykańskiej folklorystyki sektora publicznego. Obecny tom zawiera wybór 16 tekstów dających szerokie spektrum zagadnień: od problematyki historycznej po współczesną, jak też reprezentujących wielość perspektyw: od akademickich do praktycznych. Omawiana książka jest za­ tem obszernym głosem w dyskusji nad rolą w warunkach amerykańskich folklorystyki zorientowanej praktycznie (w publicznym sektorze), jej po­ trzebami, problemami, konkretnymi osiągnięciami, sytuując się tym samym opozycyjnie wobec badań akademickich opierających się głównie na doku­ mentowaniu i komentowaniu, a w tym kontekście szczególnie opozycyjnie wobec przydatności fińskiej metody historyczno-geograficznej stwarzającej fałszywy obraz folkloru amerykańskiego poprzez studiowanie przede wszyst­ kim zachowania w Ameryce form przeniesionych z Europy. Aspekt historyczny zaangażowania instytucji państwowych w zachowa­ nie i dokumentowanie ekspresji kulturowych zagrożonych przez wielość społecznych, ekonomicznych i politycznych presji prezentują eseje E. Brady „The Bureau of American Ethnology: Folklore, Fieldwork, and the Federal Government in the Late Nineteenth and Early Twentieth Centuries" (Biuro amerykańskiej etnologii: folklor, badania terenowe i rząd federalny w końcu XIX i początku X X stulecia) oraz J. Hirsch „Cultural Pluralism and Applied Folklore: The New Deal Precedent" (Kulturowy pluralizm a folklor stoso­ wany: precedens okresu New Deal). E. Brady podkreśla zwłaszcza rolę Bu­ reau of American Ethnology (działającego od r. 1879), stanowiącego pierw­ szą amerykańską agencję rządową zaangażowaną w systematyczne zbieranie i publikowanie materiałów etnograficznych (głównie z zakresu kultury ma­ terialnej) oraz jego zasadnicze znaczenie dla późniejszych programów sek­ tora publicznego, które oparte były już na innych celach i instytucjach. Natomiast J. Hirsch przywołuje historię folklorystyki sektora publicznego w okresie New Deal, stawiając tezę, iż stworzenie American Folklife Center w znacznej mierze bazuje na wizjach folklorystów właśnie tego znaczącego w dziejach Stanów Zjednoczonych AP okresu. Wśród idei z przeszłości aktualnych obecnie dostrzega np. przeciwstawianie się wzrostowi standary­ zowanej kultury masowej, relacje między folklorem a współczesnością i po­ trzebą korzeni, folklorem, romantyzmem i nacjonalizmem, folklorem i plu­ ralizmem kulturowym, folklorem i prowincjonalizmem, kosmopolityzmem, grupą, jednostką - sprawy te były bliskie centralnej problematyce badań prowadzonych przez folklorystów okresu New Deal. Autor eksponuje rów­ nież prace prowadzone nad folklorem w ramach Federal Writers'Project (FWP), którego przedstawiciele, opierając się na ideach R. Bourne'a i H . Kallena o kulturowym pluralizmie, „międzynarodowej" Ameryce, jej �RECENZJE I OMÓWIENIA 201 federacji kultur, orędowali zwłaszcza za pluralizmem i egalitaryzmem warto­ ści poszczególnych grup kulturowych, etnicznych i rasowych. Byli oni zwo­ lennikami kulturowego relatywizmu, akcentując raczej pluralizm historycz­ nie uwarunkowanych kultur niż hierarchiczno-ewolucyjny schemat kultury uniwersalnej, w której poszczególne grupy zajmowały niższe lub wyższe szczeble. Wyznawali idee kultury jako siły integrującej oraz pojęcie akul­ turacji, tak charakterystyczne dla F. Boasa i R. Benedict, uznali oni istnienie bogatych kultur lokalnych, które wyrosły z „American experience". Zda­ niem Hirscha, spuścizna tego nurtu badawczego to przede wteystkim okreś­ lony bagaż teoretyczny (nie tylko cała masa materiałów folklorystycznych) dotyczący roli, jaką mogą odegrać folkloryści sektora publicznego w warun­ kach ustrojowych państwa demokratycznego. Zatem FWP i cała reforma kulturalna New Deal miały istotne znaczenie dla powojennego ukształtowa­ nia się pluralistycznego obrazu kultury amerykańskiej - także dla widzenia tej kultury jako zarówno różnorodności, jak i całości. Obecne przesunięcie zainteresowań amerykańskich folklorystów w stronę sektora publicznego stanowiło więc kontynuację tendencji, które zaznaczyły się w okresie New Deal. Czymże zatem charakteryzuje się współczesna amerykańska folklorystyka sektora publicznego - spróbujemy dostrzec jej specyfikę w świetle dalszych esejów zawartych w „The Conservation of Culture". Wiele cennych informacji i ustaleń wprowadza już referat pro­ gramowy A. Greena „A Keynote: Stitching Patchwork in Public" (Myśl przewodnia: pozszywana pstrokacizna w sferze publicznej) omawiający kon­ cepcję publicznego sektora oraz rolę folklorystów w programach kultural­ nych wiążących estetyczną tradycję z narodową misją, wartości jednostkowe kultury ludowej ze społecznymi obligacjami. Pojęcia „sektor publiczny", „służba publiczna" kojarzą się zdaniem Greenea obecnie z nowymi znacze­ niami: zachowaniem zagrożonych form ekspresji, obroną praw mniejszości, równością kulturową, poszukiwaniem łączości pomiędzy ochroną środowis­ ka, zachowaniem historii i etnograficzną dokumentacją. Folkloryści sektora publicznego o jasno sprecyzowanym profilu zawodowym pojawili się w USA niedawno, bo dopiero od 1981 г., a legislacyjnym zwycięstwem tak zorien­ towanej folklorystyki było ustanowienie w 1976 r. American Folklife Preser­ vation Act. Istotne stało się więc dostrzeżenie rangi czynności zbierackich i komentarzowych oraz widzenia jednostkowych zjawisk kulturowych w kontekście zachodzących aktualnie szerszych trendów społeczno-politycz­ nych, a nawet biurokratycznych. Kluczowymi elementami folklorystycznego credo Greenea są: jednostkowość (particularity), zachowanie (preservation), pluralizm. Zastanawia się on także zarówno nad kompetencjami folklorystów-praktyków, jak i trudnościami związanymi z ich pracą terenową. Otwar­ te pozostawia pytanie czy folkloryści tak zorientowani przyczyniają się do utrwalenia „wielokolorowej" kultury narodowej czy też raczej do tendencji separatystycznych w niej. Na specyfikę prac sektora publicznego folklorys­ tyki wpływa też, zdaniem autora, brak prostej definicji pojęcia „folk" - jest �202 RECENZJE I OMÓWIENIA ono badzo szerokie, obejmuje wiele różnorodnych przejawów kultury lokal­ nej, niesie konotacje potęgi i marginalności, siły i słabości. W swoich dąże­ niach do uznania doniosłości działań folklorystów sektora publicznego prze­ ciwstawia się poglądowi, iż powinni oni jedynie przekazywać te stare, zmur­ szałe praktyki do muzeum, gdyż grupy lokalne chcą się wtopić w zunifiko­ waną społeczność. Jest to pogląd fałszywy, albowiem właśnie owa różnorodność nadaje im niepowtarzalną tożsamość. Analizę promocji kultury ludowej poprzez programowanie publiczne na 3 konkretnych przykładach obejmujących bardzo zróżnicowane w cha­ rakterze kulturowym obszary: wieloetniczną (z ludnością zamieszkałą też sezonowo) Florydę, stan Vermont (zamieszkały przez dwie osadnicze grupy: autochtonów i ludność napływową z nizin), oraz również wieloetniczną metropolię Baltimore przywołują szkice P.A. Bulger „Folklife Programs in Florida: The Formative Years" (Programy „folklife" na Florydzie: lata formatywne); J.C. Beck „Public Sector Folklore in Vermont" (Folklor sektora publicznego w stanie Vermont) i E. Eff „Birth of a New Tradition: A City Folklorist for Baltimore" (Narodziny nowej tradycji: foklorysta miejski dla Baltimore). Eseje te łączą elementy analizy historycznej, opisowej i komentarze osobiste w prezentowaniu ewolucji programowania „folklife" na wybranych terenach. Stanowią też określoną sumę doświadczeń wy­ nikającą z realizacji konketnych programów, które przyniosły sukces oraz perspektywy przyszłej działalności folklorystów sektora publicznego w zróż­ nicowanych etnicznie społecznościach. Specyficzne środowisko Florydy zaakceptowało rolę folklorysty publicznego przede wszystkim w związku z organizowanym tam (cyklicznie od lat 50-tych) i cieszącym się dużą popularnością Florida Folk Festival, stanowiącym zdarzenie o znaczeniu rytualnym, które nadawało sens estetycznym wyborom, odnawiało więzi pokrewieństwa, umożliwiało publiczne ukazanie spopularyzowanej wersji tradycyjnej ekspresji podbarwionej sentymentalnością. Właśnie festiwal ten był katalizatorem programu „folklife". Zdaniem P.A. Bulger jej sukces wiązał się nie tyle z wiedzą naukową, co z umiejętnością rozwiązywania problemów praktycznych, prawnych i finansowych, przygotowania sen­ sownego programu i wywiązywania się z terminów narzuconych przez kalendarze rządowe. Inny charakter przybrała realizacja programu „folklife" w stanie Ver­ mont, która doprowadziła do ustanowienia w roku 1984 Vermont Folklife Center (tego typu forma organizacyjna, bazowa dla działalności folklorystów zmierzających do zachowania i propagowania kultur regionalnych, stanowi najnowsze zjawisko w folklorystyce sektora publicznego). Jego celem stało się zorganizowanie archiwum gromadzącego wszystkie materiały związane z tradycyjnymi kulturami stanu Vermont: zbieranie, badanie, dokumentowa­ nie i interpretowanie tradycyjnych kultur społeczności zamieszkującej ten stan oraz spożytkowanie materiałów archiwalnych do oddziaływania eduka­ cyjnego na szkoły i szerszą publiczność. Osiągnięcie tego sukcesu poprzedziły �RECENZJE I OMÓWIENIA 203 liczne prace rekonesansowe zmierzające do kulturowego „oswojenia" i roz­ poznania terenu, identyfikacji informatorów, twórców kultury, np. poprzez obserwację głównego domu towarowego, miejsca gdzie spotykali się wszyscy okoliczni mieszkańcy, poprzez prelekcje, wystawy, wywiady, działalność edukacyjną w szkołach (lekcje o sztuce ludowej, wywiady z artystami ludo­ wymi, wystawy sztuki ludowej, konspekty i lekcje do przeprowadzenia przez nauczycieli). O działalności folklorysty sektora publicznego w warunkach wielkomiej­ skich traktuje szkic E. Eff. Baltimore było pierwszym miastem amerykańs­ kim, które ustanowiło w 1985 r. stanowisko miejskiego folklorysty, został on podporządkowany nie lokalnym agencjom artystycznym, jak zdecydo­ wana większość folklorystów sektora publicznego, lecz urzędowi miejskiego planowania i przebudowy. Program „folklife" wiązał się z wyeksponowa­ niem związku pomiędzy kulturą zamkniętych społeczności etnicznych w obrębie metropolii Baltimore, a urbanistyczną transformacją miasta, np. przebudowa North Avenue dokonała się z uwzględnieniem naturalnych i historycznych więzów skupisk ludzkich na tym terenie. E. Eff wskazuje na typowe metody pracy folklorysty w warunkach dużego miasta, tj. prze­ glądy, dokumentacje fotograficzne i video, nagrania dźwiękowe, dokument fotograficzny historyczny, identyfikowanie i zbiór obiektów kultury (ar­ tifacts), formami zaś jego działalności są: wycieczki, festiwale, forum, warsztaty, wystawy, kursy rzemiosła ludowego, audycje radiowe, publika­ cje. Program obecny realizowany przez autorkę dotyczy Bożonarodzenio­ wych ogródków z choinkami (,,Christmas gardening", wyprowadzone z tradycji germańskiej), czyli konkretnie polega na nauce uprawiania tej postaci sztuki ludowej. Z form pracy folklorysty sektora publicznego zwłaszcza dwie poddane zostały szczegółowemu oglądowi: stanowe wystawy sztuki ludowej: R.T. Teske „State Folk Art Exhibitions: Review and Preview" (Stanowe wystawy sztuki ludowej. Przegląd a prapremiera) oraz tzw. „żywe cele­ bracje" - living celebrations J. Santino, „The Tendency to Ritualize: The Living Celebrations Series as a Model for Cultural Presentation and Va­ lidation" (Tendencja do rytualizowania: serie „żywych celebracji" jako model dla kulturowej prezentacji i uprawomocnienia). Celem eseju R.T. Teske stało się prześledzenie trendów rozwojowych stanowych wystaw sztuki ludowej (zapoczątkowanych obchodami 200-lecia Ameryki), wśród których ponad 100 zorganizowanych było przez folklorystów sektora pu­ blicznego dokumentujących regionalne, etniczne i zawodowe tradycje. Ewo­ lucja struktury tych wystaw przebiegała od koncentracji na formach sztuki poszczególnych grup osadniczych do przesuwania organizacyjnego punktu ciężkości ku elementom wspólnym, łączącym różne środowiska, różne et­ niczne, regionalne, zawodowe i religijne tradycje. Nacisk przesunął się następnie z tych elementów sztuki ludowej, które łączą wielu przedstawicieli różnych grup na artystę ludowego jako jednostkę pracującą w ramach �204 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycji cementującej określone środowisko społeczne. Stanowe wystawy sztuki ludowej ujawiniły zatem przesunięcie badań folklorystycznych z do­ minującego nacisku na grupę i jej rolę w kształtowaniu i utrzymywaniu tradycji w kierunku większego uwrażliwienia na umiejętności indywidu­ alnego artysty ludowego tworzącego i eksperymentującego w ramach stru­ ktur danej tradycji. Ujawniły również przesunięcie z wcześniejszego hi­ storycznego rozumienia sztuki ludowej w kierunku jej współczesnego poj­ mowania lub kompromisu pomiędzy jej rozumieniem z perspektywy historii sztuki i folklorystyki. Wśród postulatów dotyczących korekt tego rodzaju przyszłych prezentacji znalazła się konieczność wypracowania intelektualnie uzasadnionej definicji sztuki ludowej, która pozwoliłaby na precyzyjną identyfikację produktów sztuki kolektywnej i indywidualnej - zatem problem otwarty nie tylko dla współczesnego środowiska amerykańskich wspólnot kulturowych. Na szczególną uwagę wśród nowych form pracy folklorysty sektora publicznego zasługują zwłaszcza tzw. „żywe celebraq'e", transformacje pry­ watnego rytuału w zdarzenie, publiczne połączenie świata sztuki i rytuału, odgrywanie przed oczami uczestników rytualnych scen z maksymalną mini­ malizacją podziału ról na wykonawców i publiczność. J. Santino przeprowa­ dza analizę tego sposobu zachowania i popularyzacji folklife w kontekście zorganizowanej w 1982 r. w Smithsonian Institution wystawy pt. „Celebration: A World of Art and Ritual". Istota tych „żywych celebracji" jako zjawiska kulturowego wiąże się z ideą organizowania w USA tzw. muzeów „żywej historii", którego doskonałym przykładem może być chociażby Fort Snelling zbudowany w latach 20-tych poprzedniego stulecia u zbiegu rzek Mississippi i Minnesota dla ochrony ówczesnej północno-zachodniej granicy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Stanowi on klasyczną twierdzę obronną z owych czasów, zarówno w swym wystroju zewnętrznym jak i wewnętrz­ nym. Urządzone w nim w istocie stereotypowe muzeum historyczne zostało ożywione przez grupę występujących w nim aktorów w kostiumach z ówczes­ nej epoki, zachowujących się według ówczesnych norm, reprezentujących ówczesną mentalność i odgrywających rytualne role, jakie pełnili w tym forcie jego mieszkańcy w latach 20-tych XIX wieku. W ten sposób muzealna prezentacja historii uzyskuje olbrzymią atrakcyjność, narzucając turystom współuczestnictwo w niej. Prezentowanie tradycyjnych świątecznych celebracji w sposób sformali­ zowany w warunkach muzeum (galerii) przybrało charakter rytuałów inten­ syfikowania grupowej jedności i tożsamości. Owe rytuały intensyfikacji miały także pewne cechy obrzędów przejścia ze względu na rzeczywiste transfor­ mare postaw uczestniczących w nich osób: poprzez wymienność ról wyko­ nawców i publiczności, aż do pełnej integracji w części finalnej celebracji: zatem od separacji poprzez liminalność, do ostatecznej agregacji. Jednakże ta końcowa asymilacja odbywała się nie do dominującej kultury amerykań­ skiej, lecz do kultury mniejszościowej, etnicznej. Zdaniem autora, tego typu �RECENZJE I OMÓWIENIA 205 zrytualizowane serie „żywych celebracji" odgrywają bardzo dużą rolę w two­ rzeniu nowych symboli i rytuałów, mogą być interpretowane jako symbolicz­ ne procesy, które powstały w odpowiedzi na nowe społeczne sytuacje (imig­ racja, zmiana klasy społecznej, urbanizacja, itp.). Zjawiska te można również interpretować w płaszczyznach symbolu i rytuału, jest to zatem działalność symbolotwórcza, która powinna być rozpatrywana w kategoriach antropo­ logicznych i semiologicznych. Jednakże patrząc z innej perspektywy prak­ tyka ta jest niebezpieczna, albowiem wiąże się z upublicznianiem lokalnych wierzeń, zmianą społecznego tła oraz z wielopoziomowym skomplikowaniem tych wielokroć sakralnych wydarzeń. Problemom metodologicznym i etycznym badaczy i działaczy sektora publicznego w sferze folkloru zawodowego, transformacji kultury miejsca pracy w prezentację publiczną poświęca swe refleksje R. McCarl „Occupational Folklife in the Public Sector: A Case Study" (Zawodowe „folklife" w publicznym sektorze: studium konkretnego przypadku). Stara się on wskazać na niesłuszność obiegowego sądu, iż folklor zawodowy ginie w ob­ liczu wzrastającej automatyzacji i komputeryzacji. Za kluczowy czynnik w stworzeniu i utrzymaniu kultury zawodowej uznaje sposób produkcji, który daje badaczom realistyczne podejście do zmieniających się zajęć oraz form kulturowej ekspresji. Owa ekspresja grupy zawodowej przybierać może bardzo wiele postaci: od żargonu do pełnych opowieści, od indywidualnych zwyczajów do skomplikowanych rites de passage, od prostego rękodzieła do złożonych technologicznie czynności. W pezentacji folkloru zawodowego 0 charakterze festiwalowym za najważniejsze uważa umiejętność przetłuma­ czenia zawiłości procesu wytwórczego w jego metaforyczne ekspresje, skon­ centrowanie się na prezentacji nie tyle samej wiedzy i doświadczeń zawodo­ wych, ile symboliki pracy (rzemiosła), zatem przesunięcie akcentu na meta­ foryczny opis rzeczywistych zachowań. Ten kierunek działania w upowszech­ nianiu folkloru zawodowego {occupationalfolklore) pozwala wyjść poza krąg stereotypów i martwych eksponatów i ukazać tkwiących za nimi praw­ dziwych ludzi i ich kulturowy dynamizm. Na relację między pracą na rzecz folklife a zachowaniem (preservation) historii i środowiska naturalnego wskazują szkice: O.H. Loomis „Links Between Historie Preservation and Folk Cultural Programs" (Związki po­ między zachowaniem historii a ludowymi programami kulturalnymi); M.A. Williams „The Realm of the Tangible: A Folklorist's Role in Architec­ tural Documentation and Preservation" (Strefa tego co namacalne: rola folklorysty w zachowaniu i dokumentacji architektury); M . Camitta „The Folklorist and the Highway: Theoretical and Practical Implications of the Vine Street Expressway Project" (Folklorysta a autostrada: teoretyczne 1 praktyczne implikacje programu budowy autostrady Vine Street) oraz M . Hufford („Stalking the Native View: The Protection of Folklife in Natural Habitats" (Zbliżanie się do poglądu autochtonicznego: ochrona folklife w środowiskach przyrodniczych). Ruch zachowania historii w swej �206 RECENZJE I OMÓWIENIA początkowej fazie dotyczył ochrony unikalnych struktur o znaczeniu narodowo-historycznym. Obecnie folkloryści argumentują za utrzymaniem nie tylko tych struktur, ale również ożywiającej ich ludzkiej tkanki. Istnieje zatem zbieżność pomiędzy tymi dwiema początkowo całkowicie różnymi perspektywami: zachowaniem historii a programami folklife. Zdaniem O.H. Loomisa dialog folklorystów z historycznymi peservationists pozwala wyraźnie artykułować wartość nieuchwytnych elementów kultury, które są również historycznie istotne. Autor omawia też przykłady działań z zakresu historie preservation, w których mogliby partycypować folkloryści, np. przygotowanie narodowego rejestru starych budynków rolniczych w rejonie Jacksonville (koncepqa przekształcenia go w muzeum żywej historii i miejsce folklorystycznych prezentaq'i) czy program zachowania, udokumentowania i zinterpretowania kompleksu architektonicznego budynków w Ybor City, jednego z pierwszych kubańskich osiedli na Florydzie, ze znajdującą się tam fabryką cygar, również jako miejsca na festiwale etniczne. Połączenie wysiłków nad zachowaniem folklife i historycznego dziedzictwa regionu służy jednemu celowi - ochronie kulturowej różnorodności amerykańskiego społeczeństwa. Zadanie to ma tym istotniejsze znaczenie w świetle za­ chodzących przemian, których adwokatem stają się amerykańskie agendy rządowe. Ich legislaq'e nie zawsze właściwie oceniają lokalne wartości, jak np. w przypadku dezintegracyjnego, negatywnego wpływu budowy auto­ strady na społeczność jednej z dzielnic w Filadelfii. Studium folkloru w środowisku, które zostało przeobrażone przez taką inwestycję - studium etycznych, teoretycznych i praktycznych implikacji tej transformacji, przy­ wołuje właśnie praca M . Camitty. Stanowi ona jednocześnie głos-apel 0 przemyślenie konsekwencji podobnych programów urbanistycznych, doprowadzających do uwiądu zastane społeczne i kulturowe struktury. Ów głos wskazuje również na rolę folklorysty sektora publicznego i konieczność przedkładania kulturowych preferencji nad ekonomiczną i społeczną uży­ teczność. W podobnym duchu kształtuje rolę folklorysty W.A. Williams w odniesieniu do architektonicznej dokumentaqi i ochrony zabytków przeszłości, które to działania powinny być elementem szerszego programu zachowania folklife uwzględniającego kryterium typowości bądź niepo­ wtarzalności, indywidualności danego obiektu (utrzymanie równowagi pomiędzy tymi elementami). Za najważniejsze w najbliższej przyszłości w zachowywaniu zabytków architektury uważa określenie praw jednostek 1 społeczności w obliczu interwencyjnej natury działań dla utrwalenia architektury, badanie sposobów zrozumienia wartości przypisywanych obiektom architektonicznym oraz zdefiniowanie nowych kryteriów doku­ mentacyjnej adekwatności. Natomiast w świetle szkicu M . Hufforda folklife należy postrzegać jako przedłużenie skarbnicy historycznej, archeologicznej i przyrodniczej, czyli określenie jej relacji do zasobów historycznych i naturalnych danego terenu. Konieczna jest zatem współpraca również z ruchem ochrony środowiska. �RECENZJE I OMÓWIENIA 207 Jednym z centralnych aspektów działalności folklorysty sektora publicz­ nego jest świadomość jej interwencyjnego charakteru. Zwracają nań uwagę zwłaszcza: S. Staub „Folklore and Authenticity: A Myopic Marriage in Public Sector Programs" (Folklor a autentyczność: krótkowzroczne małżeń­ stwo w programach sektora publicznego); J. Haskell Speer „Unshared Visions: Folklife and Politics in a Rural Community" (Odrębne wizje: „folklife" i polityka w wiejskiej społeczności); D.E. Whisnant „Public Sector Folklore as Intervention: Lessons from the Past, Prospects for the Future" (Folklor sektora publicznego jako interwencja: lekcje z przeszłości, perspektywy na przyszłość), którego konsekwencje mogą być bardzo różnorodne: kształtowany obraz danej kultury poprzez realizację okeślonych programów badawczych może polegać na wiernym zachowaniu jej rzeczywistych wartości lub np. na podporządkowaniu jej potrzebom roz­ maitych grup nacisku zewnętrznego, chociażby polityczno-ekonomicznego. Inna kwestia to dokonywane wybory - zarówno konkretnych społeczności, jak tych spośród ich kulturowych czynności, które należy prezentować (priorytet muzyki, tańca, rzemiosła i sztuk dekoracyjnych z uwagi na ich widowiskowość). Poprzez wybór (kogo i co prezentować) kształtowana jest zatem publiczna świadomość zakresu folklife, często rozbieżna z akademic­ kim jego widzeniem. Według S. Stauba, folkloryści sektora publicznego, wykształceni w uniwersytetach i pracujący w agendach rządowych powinni służyć lokalnej społeczności, która nie jest zorientowana ani na gusta akademickie, ani na biurokrację instytucji państwowych, powinni być orędownikami kultury tej społeczności, transponować tradycyjne wartości i praktyki na formy zrozumiałe dla szerokiego odbiorcy. Zasadniczą bowiem rolą każdego publicznego programu folklorystycznego jest jego oddziaływanie edukacyjne, jednym zaś z kluczowych pojęć staje się w tym kontekście „autentyczność", pojmowana wszakże wieloznacznie: w ujęciu uniwersyteckim jako spuścizna przeszłości, tradycja, w potocznym zaś rozumieniu jako symboliczna konstrukcja obejmująca ciągłość i nieciągłość kulturową. Używając terminu „autentyczność" folklorysta sektora publicz­ nego konotuje swój dystans wobec społeczności, których kulturę i folklife określa tym mianem. Z punktu widzenia tej kategorii, artystów ludowych można zatem podzielić na tradycyjnych (autentycznych) oraz tych, którzy z pozycji środowiska bliskiego folklorysty zajmują się utrwalaniem tradycji ludowych (zawodowych). Na moralny aspekt interwencji kulturowej zwraca uwagę J. Haskell Speer. Ingerencja w życie danej społeczności może prowokować wewnętrzne konflikty społeczne, ujawniać złożoność etycznych napięć w obrębie badanej społeczności, jej politycznych zaangażowań i etycznych wyborów, stwarza często konieczność przezwyciężenia sprzeczności interesów publicznych i prywatnych (np. pomiędzy dążnością do eiitaryzmu w działalności lo­ kalnych ośrodków kultury). Moralne dylematy towarzyszą i realizatorom publicznym programów folklife: czy celem ich poczynań ma być głównie �208 RECENZJE I OMÓWIENIA włączenie lokalnej społeczności w aktywne działanie na rzecz zachowania swej tradycji, czy też raczej stworzenie materiałów o dużej wartości nauko­ wej, lecz o małej praktycznej użyteczności przez daneśrodowisko. Zasadniczy problem wynikający z powyższych refleksji wiąże się więc z podstawowymi pytaniami, które stawia D.E. Whisnant: jak interweniować i z jakimi skutkami, w jakich okolicznościach historycznych, politycznych i kulturowych, i w służbie jakich wartości i wizji społecznych; nawet najlepsze bowiem intencje folklorysty sektora publicznego nie gwarantują pewnych pozytywnych następstw jego interwencji w życie danej społeczności. W zwią­ zku z tym bardzo istotnym jego celem jest nie poddawanie się tendencji do nadmiernego romantyzowania, lecz rozumienie, interpretowanie i wzmac­ nianie żywotnych i twórczych procesów kulturowej adaptacji i zmiany, właściwe wartościowanie kulturowych preferencji w obliczu ekonomicznej i społecznej rzeczywistości, a tym samym obrona pojęcia tradycji przed ahistorycznym ujmowaniem i polityczną manipulacją (tu krytyka kursu prawicowego, konserwatywnej władzy Reagana; wskazanie na konieczność przyjęcia przez współczesnych folklorystów sektora publicznego bardziej zdecydowanej postawy, wykroczenia poza liberalno-konserwatywną opcję swych poprzedników). Zachowanie folklife w warunkach postępujących procesów cywilizacyj­ nych, industrializacji środowisk wiejskich staje się obecnie problemem nie tylko społeczeństwa amerykańskiego i wspólnot zachodnioeuropejskich o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego, lecz w coraz większym zakresie obejmuje również społeczności krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Dlatego wydaje się, iż wartościowe i inspirujące doświadczenia amerykań­ skich folklorystów sektora publicznego można włączyć w ogólną dyskusję dotyczącą form ochrony zróżnicowanych zjawisk współczesnej kultury śro­ dowisk wiejskich i zawodowych, a zwłaszcza dyskusję o folkloryzmie, które to pojęcie notabene nie funkcjonuje w świadomości autorów prezentowa­ nych szkiców. Należałoby tu mówić o folklorze „żywym", lecz już z pewnoś­ cią w bardzo zredukowanych formach, folklorze „potencjalnym", żyjącym jeszcze w świadomości starszego pokolenia autochtonów czy emigrantów, folklorze „reanimowanym" na podstawie istniejących źródeł bądź praktyki terenowej, jak też folklorze „nowym" tworzącym się pod wpływem zacho­ dzących zmian współcześnie (zob. Lubelska rozmowa o folkloryzmie, „Lite­ ratura Ludowa" nr 4/6: 1987, s. 73-103). Amerykańscy folkloryści sektora publicznego (ukierunkowani głównie pragmatycznie), jakby tych istotnych subtelności, nie tylko terminologicznych, nie dostrzegali, również pozo­ stających w tej sferze „grzechów" folkloryzmu (w ujęciu O. Sirovátki), spro­ wadzając swoje działania głównie do „reanimacji" i edukacji pro publico bono, a więc „kultury prezentacyjnej", pozostawiając kwestię łączenia do­ świadczeń akademickich z praktyką terenową bardziej w sferze postulatów. Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka �RECENZJE I OMÓWIENIA 209 Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Čechách a na Moravě, Praha 1988, wyd. Vyšehrad, s. 127, ilustr. W roku 1988 upłynęło blisko 80 lat od wydania pierwszej (i jedynej) pracy o jednej z dziedzin czeskiej kultury ludowej, a mianowicie książki K. Procházky „O betlémech" (O szopkach). W ciągu tego czasu wprawdzie bardzo wiele się zmieniło w ludowym szopkarstwie, lecz nie zaniknęło ono zupełnie. Równocześ­ nie stan wiedzy na jego temat poszerzył się, wymagając opracowania nowej syntezy zagadnienia. Naprzeciw istniejącym potrzebom wyszedł, zajmujący się szczegółowo problematyką ludowych szopek, profesor Vladimir Vaclik, pracow­ nik naukowy w Trebechovicih. Po długoletnich badaniach wymagających wielostronnych studiów, zgromadzenia ogromnego materiału faktograficznego, szerokiej wiedzy o warstwach rzemieślniczych przygotował on opracowanie zatytułowane Szopki ludowe w Czechach i na Morawach. Przedmiotem rozprawy są szopki ludowe i artystyczne wykonywane przez profesjonalistów w wielu regionach etnograficznych Czech i Moraw. Szopkarstwo ludowe rozwijało się na tych terenach od drugiej połowy X V I I I w., gdy pod wpływem prądów i reform Oświeceniowych z kręgu kultury elitarnej szopki przeniknęły do ówczesnych mieszkań, stając się ich ozdobą w okresie Bożego Narodzenia. Tym bowiem stały się sceny narodzenia Zbawiciela, których liczne przykłady sięgają do naszej tradycji. Ich realizm opierający się na obserwacji spraw codziennych w połączeniu z naiwną fantazją są przede wszystkim dziełem twórców ludowych. Bogato ilustrowana kolorowymi i czarno-białymi fotografiami książka Vaclika składa się właściwie z 2 części, z których pierwsza poświęcona została omówieniu ogólnych problemów związanych z szopkarstwem w jego rozwoju historycznym i technicznym, druga natomiast zawiera analizę kon­ kretnych przykładów tej twórczości z poszczególnych regionów etnograficz­ nych Czech i Moraw. Jak czytamy w części I , we wspomnieniach z dzieciństwa zachowaliśmy obraz świąt Bożego Narodzenia, z zielonym drzewkiem, pod którym czekały podarki, oraz życzenia spokoju i szczęścia składane domownikom. Symbolem Bożego Narodzenia w Czechach, tak jak i w wielu innych europejskich i zamorskich krajach jest zielone drzewko (choinka), bogato przyozdobione. Nie zastanawiamy się nad tym, że pierwotnie było to tylko drzewko, które dopiero z czasem przybierano jabłuszkami, orzechami, cu­ kierkami, własnoręcznie wykonanymi ozdobami, świeczkami, zimnymi og­ niami, a wraz z rozwojem techniki i elektrycznymi lampkami. Na temat genezy zwyczaju stawiania drzewka bożonarodzeniowego jest wiele teorii, z których autorowi najbliższe jest wyjaśnienie, że żywy świerk, w dzień zimowego przesilenia, dzięki swej zieleni miał symbolizować zwycięsto życia nad śmiercią. Jedna z pierwszych wzmianek o drzewku bożonarodzeniowym w Cze­ chach pochodzi z 1845 r. od Václava Krolmuse, który w Opowieściach �210 RECENZJE I OMÓWIENIA staroczeskich pisze, że: w wieczór wigilijny w pomieszczeniach trzymali ludzie świerczek lub jodełkę ubraną owocami, pieczywem i innymi smakołykami, a wśród nich piernikami i rodzynkami. Drzewko zawieszone było szpicem do ziemi. Krolmus słusznie zauważył, że strojenie bożonarodzeniowego drzewka nie jest zwyczajem słowiańskim. Obecnie przeważa pogląd, iż przyszedł on do Czech z Austrii lub Niemiec ok. 1815 r. Początkowo zagościł w domach szlachty i bogatego mieszczaństwa dużych miast (Praha), w dalszej kolejności przeniknął do miast mniejszych, aż w końcu trafił do wiejskich chat, przy tym w niektórych regionach górskich dopiero w XX w. Wraz z rozpowszech­ nianiem się zwyczaju stawiania i strojenia drzewka bożonarodzeniowego kurczyły się zasięgi występowania ludowych jasełek i szopek, które miały znacznie starsze rodowody i tradycje na ziemiach Czeskich. Obecnie nie jest możliwe prześledzenie genezy i rozwoju rozmaitych form ludowych jasełek i szopek. Ważną sprawą jest natomiast ustalenie tego, gdzie się pojawił zwyczaj wytwarzania i stawiania szopek, uzależniony od ist­ niejących potrzeb najszerszych warstw ludowych - przede wszystkim przez rzemieślników i twórcow-chałupników. Następnie należy ukazać rozwój his­ toryczny tych form, jeśli stały się wzorem dla ludowego twórcy. Wreszcie przeanalizować literaturę przedmiotu, czyli prace badaczy zajmujących się historią jasełek, którzy koncentrują swoją uwagę nie tylko na szopkach, ale i kontekście kulturowym bożonarodzeniowych zabaw, gier i misteriów w od­ ległej przeszłości. Przy tym należy dodać, że w okresie Bożego Narodzenia w antycznym Rzymie obchodzono święta pogańskie, które zawierały wiele elementów przypominających narodzenie Chrystusa. Niektóre z nich zostały zaadoptowane i wykorzystane przez Chrześcijaństwo zanim jeszcze zrodził się zwyczaj stawiania szopek. Biblijna przypowieść o narodzeniu Chrystusa - tak jak ją przekazuje Ewangelia i późniejsze apokryfy - była przedstawiana za pomocą trzech głównych kompozycji postaci: dziecka leżącego w stajence między dwoma zwierzętami lub dziecka na matczynych kolanach, dalej - kłaniających się pasterzy i trzech mędrców ze wschodu, którzy przyszli pokłonić się nowona­ rodzonemu i przynieśli mu dary. Analiza tych zasadniczych kompozycji postaci jest podstawą badań niektórych historyków śledzących genezę jasełek i ich przemiany. Jednym z układów postaci, który zachował się w jasełkach i szopkach do naszych czasów, są trzej królowie. Malarze przedstawiali ich, aż do X I w. w strojach, które świadczą o tym, że trzej królowie dostali się do społeczności figurek jasełkowych najprawdopodobniej z terytorium ówczesnej Persji. Przy tym interesujące jest, że nie zawsze było trzech króli, bywali i czterej, a są przykłady występowania nawet 12 i 14 władców. Mędrców kłaniających się małemu Jezuskowi przedstawiano najpierw jako powabnych młodzieńców. Był to bez wątpienia wpływ antyku, gdzie uważano, że starcy nie mogą sprawiać swymi podarunkami szczęścia dziec­ ku. Następnie trzej królowie byli przedstawiani jako mężczyźni w różnym �RECENZJE I OMÓWIENIA 211 wieku, a jeszcze później jako reprezentanci trzech ras ludzkich. Stara arysto­ kracja widziała w trzech mędrcach - królach uosobienie swojej potęgi i do­ stojeństwa, trudno więc było jej pogodzić się z faktem skojarzenia i ob­ razowania jej majestatu uosabianego przez czarną rasę. Z tego powodu, jak twierdzą historycy, do grona trzech króli Mauretanin dostał się znacznie później. Upłynęło blisko 1000 lat zanim mędrcy ze wschodu pozbyli się perskich szat, zaczęli upodabniać swój ubiór do stroju szlachty i założyli królewskie korony. W najstarszych przedstawieniach sceny w Betlejem nie jest jeszcze widoczna żadna stajnia ani jaskinia. Tylko dziecko zawinięte w chustę leży między osłem a wołem, a dookoła Niego kłaniają się pasterze. Maria Panna i święty Józef na tych obrazach nie byli obecni. Do całej sceny narodzenia Chrystusa zostali dodani później. Równie interesujące jest przedstawienie obu zwierząt. Jeszcze na długo przed tym zanim zostały wprowadzone do sceny betlejemskiej w apokryficznej przypisywanej św. Mateuszowi Ewan­ gelii, widzimy je na rzeźbach sarkofagowych, leżące koło nowo narodzone­ go Chrystusa. Antyczny byk, który w czasach starożytnych na terenie całego basenu Morza Śródziemnego był symbolem siły i płodności przemie­ nił się w lichego kastrata. Na podstawie analizy źródeł, jak zauważa Vaclik, można stwierdzić, że oba zwierzęta dostały się do betlejemskiej scenerii nie tylko dlatego, aby utrwalić twierdzenie, że Chrystus narodził się w stajni, lecz żeby udokumentować pogląd, iż starzy, antyczni bogowie wzięli udział w nowym obrządku oraz wyrazili posłuszeństwo i oddanie nowo narodzo­ nemu dziecku - Bogu. W literaturze czeskiej i obcej poświęconej genezie jasełek często powtarza się opinia, że autorem pierwszej z nich, jest św. Franciszek z Asyżu, który z pomocą swoich przyjaciół - zwierząt, przedstawił ją przed Bożym Naro­ dzeniem 1223 r. w jaskini leśnej nieopodal Greccio w Umbrii. Był to żłób z sianem, przy którym jak przy ołtarzu stały dwa żywe zwierzęta: osioł i wół. Do tej pory nowo narodzony Jezus był malowany w ołtarzach i na obrazach jako cesarz, otoczony przepychem i dobrobytem. Czyn św. Franciszka był zatem oceniany jako bardzo nieobyczajny i sprzeczny z tradycją. Jednak tajemnicza atmosfera tej chwili, fantazja i pewna powaga mistyczna sprawiły, że misterium Franciszkańskie, będące jakby preobrazem jasełek, po śmierci świętego zaczęto wystawiać w różnych klasztorach pod Jego wezwaniem. Rozwój tych form, ściśle związany z początkiem i rozwojem tak zwanych zabaw liturgicznych, możemy śledzić od połowy X V I w. aż do dnia dzisiej­ szego. Prawdą jest, że jasełka narodziły się na terenie kościoła, ale zanim to nastąpiło, już w dobie gotyku ich elementy występowały w kościelnych zabawach bożonarodzeniowych, chociaż nie można jeszcze mówić, że właś­ nie z nich wywodzą się późniejsze jasełka kościelne. Figury Jezusa, Marii i św. Józefa były tu odtworzone z drewna, wosku, ale inne postacie grali żywi ludzie. Później, w okresie baroku, te zabawy kościelne przemieniły się w ża­ kowskie, ówcześni studenci chodzili od domu do domu i kolędowali. �212 RECENZJE I OMÓWIENIA Istnieje przypuszczenie, że Franciszkanie byli jedynie twórcami pomysłu stawiania jasełek i szopek. Według źródeł, których Vaclik podaje liczne przykłady, ich budowę w kościołach Czeskich i Morawskich rozpoczęli Jezuici pod koniec X V I w., w okresie kontreformacji. Od ok. drugiej połowy X V I I w. - oprócz kościołów - pojawiają się jasełka w majątkach prywat­ nych, na początku X V I I I w. obserwujemy rozszerzanie się zasięgu ich wy­ stępowania na siedziby drobnej szlachty, a od połowy X V I I I w. - także w domach mieszczańskich. Wykonywali je na zamówienie kościołów profesjonalni rzemieślnicy, oraz poddani chłopi w dobrach prywatnych i kościelnych. Po 1780 г., na skutek oświeceniowych reform józefińskich (Józefa II) m.in. w kościołach zabroniono wystawiania jasełek jako zwyczaju nie stosownego w tym miejscu. Przyczyną tych restrykcji był zaobserwowany fakt coraz większego zagęszczenia w nich elementów świeckich, które bardziej oddziaływały i przyciągały wiernych niż figury i obrazy świętych. Jasełka musiały więc opuścić teren kościołów, ale nie zostały wymazane z pamięci ludu, który w biblijnej opowieści narodzin Chrystusa w ubogiej stajni czerpał podniety dla własnej wyobraźni i stwierdzania wielu analogii z osobistą sytuacją. Rzemieślnicy i uzdolnieni chłopi, zgodnie ze swą fantazją, wrażliwością estetyczną i umiejętnością patrzenia na otaczającą rzeczywistość zaczęli tworzyć malowidła i figury ze scenami betlejemskimi i przechowywać je w domach. Szopkarstwo ludowe stawało się dla wielu ludzi pasją i zajęciem przez całe życie. Autor, poświęcając oddzielny rozdział ludowym i profesjonalnym twór­ com szopek, pisze m.in., iż ich wyrób i stawianie jest przede wszystkim wyrazem kultury ludowej małych miasteczek o rzemieślniczej tradycji, sta­ rych centrów przemysłowych (np. tekstylnych, obuwniczych itd.), zwłaszcza tych, gdzie długo zachowała się kultura tradycyjna. Wiele miejscowości szopkarskich w Czechach i na Morawach zamieszkiwała ludność etnicznie zróżnicowana: Czesi, Polacy, Niemcy. Analizując i szczegółowo charakteryzując figurki występujące w szop­ kach Vaclik stwierdza, że poza tymi, które przedstawiają podstawowy mo­ tyw akcji narodzin Chrystusa, wszystkie inne postacie rozwiązywane były z ogromną fantazją oraz odzwierciedleniem lokalnych cech kultury danego regionu, widocznych m.in. w stroju, charakterze gospodarki (np. pasterstwa) czy wykonywanych zajęciach. Na ziemiach Czech i Moraw występowała ogromna różnorodność typów i konstrukcji szopek. Autor szczegółowo omawia te formy, zwracając szcze­ gólną uwagę na to czy są one stałe czy przenośne, skrzyniowe, malowane, czy figurki są mechaniczne-obrotowe, czy przenoszone przez kolędników itd. Wskazuje na ich genezę i cechy charakterystyczne. Oddzielnie Vaclik pisze o tworzywie, z jakiego wykonywane były figury szopek. Przede wszystkim stosowano w tym przypadku: papier, drewno, szkło, glinę, ciasto, cukier, czekoladę. Za każdym razem zaznacza jego rodzime lub obce pochodzenie. �RECENZJE I OMÓWIENIA 213 Najbogaciej rozwijało się szopkarstwo ludowe na przełomie X I X i X X w., chociaż jego początki sięgają ostatnich lat X V I I I stulecia, uzyskując mno­ gość form i bardzo wysoki poziom artystyczny tej dziedziny sztuki ludowej. Jedak w 1895 r. na praskiej wystawie sztuki ludowej nie ma o nich nawet najmniejszej wzmianki. Tym większa więc zasługa ówczesnego muzeum kul­ tury ludowej w Pradze, które z inicjatywy Karla Procházky zaczęło w pierw­ szych latach naszego stulecia kompletować ludowe jasełka i szopki z całego terenu Czech, Moraw, Śląska i Słowacji. Zbiory te w następnych latach znakomicie rozrosły się w niezwykle cenną ekspozycję ludowych szopek, którą znawcy uważają za jedną z największych i najcenniejszych w Europie. Część I I pracy Vaclika poświęcona została omówieniu szopkarstwa 16 regionów etnograficznych Czech i Moraw na podstawie konkretnych kolekcji. Każdy zbiór został opatrzony krótkim rysem historycznym, infor­ macjami o twórcach oraz charakterystyką szopki zawierającą m.in. opisy jej konstrukcji, technicznych zasad budowy figurek, ich ubiorów i cech szcze­ gólnych, częstokroć będących wyrazem odrębności regionalnych i różnych zajęć gospodarczych mieszkańców. Uzupełniają te dane liczne, znakomite technicznie i artystycznie, w większości barwne ilustracje, krótki wykaz literatury przedmiotu i indeks miejscowości, z których pochodzą eksponaty. Ta niezwykle interesująca, oparta na szerokim materiale źródłowym i pięknie graficznie wydana stricte naukowa praca posiada jeszcze jeden bardzo rzadki walor, a mianowicie - język, którego forma zapewnia jej szerokie kręgi czytelników nawet o odmiennych zainteresowaniach. Mirosława Drozd-Piasecka P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, s. 199 Nakładem wydawnictwa Słowackiej Akademii Nauk „Veda" ukazała się urocza książka popularnonaukowa o przedwojennej Bratysławie. Jej auto­ rzy, w tym trzech etnografów (V. Feglová, D. Luther i P. Salner), historyk (V. Obuchová) oraz archiwistka (E. Mannová), opierając się głównie na literaturze pamiętnikarskiej oraz współcześnie zapisanych relacjach 50 infor­ matorów, starali się odtworzyć obraz życia codziennego i odświętnego Braty­ sławy sprzed kilkudziesięciu lat. W dwunastu rozdziałach ukazane zostały chyba wszystkie ważniejsze przejawy aktywności społecznej, kulturalnej i towarzyskiej mieszkańców Bratysławy od schyłku X I X w. aż po lata 30-te. Wiele form aktywności bratysławian zaniknęło w okresie I I wojny światowej lub też niedługo po 1945 г. I może właśnie z tego powodu intencją redaktora i autorów było stworzenie dzieła o niekoniecznie przesadnych ambicjach naukowych, świet­ nie natomiast wypełniającego zadanie ukazania młodemu pokoleniu miasta �RECENZJE I OMÓWIENIA i jego tradycji w niedawnej przecież epoce ich rodziców czy dziadków. Nie dziwi zatem bardzo osobisty stosunek autorów do rodzinnego i dla nich miasta (wszyscy urodzili się po 1945 г.), a także dbałość o uchwycenie (na podstawie relacji i wspomnień) klimatu, rytmu, swoistych smaków i zapa­ chów - specyficznego powabu Bratysławy. A że było to miasto o wielu swoistych cechach niech świadczy fakt ukształtowania się ciekawej struktury etnicznej. Przestrzeń i klimat miasta, cała niemal jego kultura, były w X I X w. i początkach naszego stulecia kształtowane przez Niemców, Węgrów i Słowaków oraz, w małym stopniu, Żydów. Jeszcze u schyłku X I X w. przeważali Niemcy (do 60% ogółu ludności miasta), żartobliwie nazywani tutaj „kraxelhuberi". Ale już około 1910 r. proporcje między Niemcami i Węgrami wyrównały się (odpowiednio 42% i 40,5%). Słowacy stanowili nadal mniejszość (do 15%), na pozostałe grupy (Żydzi, Czesi i in.) przypa­ dało mniej niż 2,5%. Proporcje te w dużej mierze odwróciły się po utworze­ niu Republiki Czechosłowackiej. W krótkim czasie zaczęli przeważać Słowa­ cy (40-42%), na niekorzyść Niemców, a głównie Węgrów. Bratysława lat międzywojennych, to - w pamięci indagowanych przez etnografów informatorów oraz przedwojennych pamiętnikarzy - miasto licznych winiarni, kawiarni, restauracji, także piwiarni. Miasto miało sto­ sunkowo niewielką grupę bogatych przedsiębiorców (ze słynnym Batą na czele), a przede wszystkim dość zamożną i ruchliwą klasę średnią (kupcy, rzemieślnicy, drobni producenci, właściciele winnic) oraz warstwę urzę­ dniczą. Było ponadto ośrodkiem uniwersyteckim o poważnych tradycjach. Wpływy kultury niemieckiej były tutaj wszechobecne, odnosiło się to także do sfery rozrywki i życia towarzyskiego. Bardzo liczne winiarnie czy ka­ wiarnie, a także pięknie usytuowane restauracje, stanowiły prawdziwe oś­ rodki spotkań wielu bratysławian, czy to w kręgach przyjaciół i dobrych znajomych, czy też miejscowej bohemy. Okazją do ciągłych spotkań i biesiad był nie tylko czas wypoczynku sobotnio-niedzielnego, ale także liczne ceremonie i święta miejskie. Bodaj najbardziej demokratycznym miejscem towarzyskich zebrań były wewnętrzne podwórka domostw właścicieli winnic. Wspólne picie wina „pod viechou" było powszechne. Takich „lokali" istniało w Bratysławie końca lat 30-tych już ponad 800 - przy 35 ulicach! „Pod viechou" spotykali się ludzie wszystkich narodowości i wielu zawodów. Przy winie zacierały się podziały społeczne, różnice polityczne, etniczne. To były miejsca integracji społecznej o niebagatelnym znaczeniu. Ale do czasu. Wszystko upadło z nastaniem ery niemieckiego faszyzmu: wszak właścicielami ogromnej większości winnic byli przed wojną... Niemcy. To tylko jeden z charakterystycznych rysów ówczes­ nej rzeczywistości życia społecznego i kulturalnego Bratysławy. Innym była niezwykła wręcz akywność publiczna mieszkańców skupionych w ponad 600 różnego rodzaju stowarzyszeniach: oświatowych, kulturalnych, społecz­ no-politycznych, charytatywnych, kombatanckich, zawodowych i in. Wiele stowarzyszeń miało swoje doroczne uroczystości, jubileusze, święta. Wszyst- �RECENZJE I OMÓWIENIA 215 ko to dodawało miastu blasku i koloru. A trzeba jeszcze wspomnieć chociaż­ by o wspaniałym Dunaju, który i tutaj - podobnie jak w pobliskim Wiedniu (dokąd jeździło się po prostu „električkou") czy Budapeszcie - spełniał rozliczne funkcje. Autorzy nie pominęli także tematu osobliwych postaci, typów i fizjonomii, z typowym dla Bratysławy Schóner Náci na czele. Miniona rzeczywistość, może nieco idealizowana przez wielu wspomina­ jących tamte czasy, miała też swoje niedostatki, a także cienie życia społecz­ nego. Nie zapomnieli o tym autorzy pisząc rzetelnie o dzielnicach lumpenproletariatu i biedoty, pladze prostytutek czy żebraków. W ten sposób obraz przedwojennego życia bratysławian stał się pełniejszy, bliższy obiektywnej prawdzie. Na koniec kilka uwag o szacie edytorskiej, która zwraca uwagę niezwykłą starannością i dbałością o dobór interesujących (w tym wielu kolorowych) ilustracji. Co ciekawe, obok licznych fotografii znalazły się też reprodukcje ogłoszeń i reklam prasowych, co wydatnie podniosło atrakcyjność publikacji. Praktycznie, jak do tej pory, jest to jedyne opracowanie tego typu w naszej części Europy. I co jest jeszcze ważne, autorzy daleko wykroczyli poza problematykę kultury środowisk robotniczych, dotychczas dominującą w czecho-słowackiej (a także i polskiej) etnografii miasta. Z tego punktu widzenia należy dostrzec istotne walory omawianej pozycji, trudnej do prze­ cenienia jeżeli chodzi o możliwości inspirowania następnych tego rodzaju badań i studiów, także w Polsce. Andrzej Stawarz Svod etnografičeskich ponjaüj i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny. Etnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988, ss. 223 Pozycję tę, będącą rezultatem współpracy etnografów radzieckich i nie­ mieckich (b. NRD) warto chyba przypomnieć w momencie przelewającej się właśnie przez środowisko polskich etnografów kolejnej fali dyskusji o nazwie dyscypliny. Jest to druga część z serii pod nazwą: „Svod etnografičeskich ponjatij i terminov". Pierwsza ukazała się w 1986 r. i nosiła tytuł: Socjal'no-ekonomičeskie otnošenija i socionormativnaja kul'tura. Zestaw prezentowanych haseł ma przede wszystkim służyć ukazaniu związków etnografii z innymi dziedzinami nauki, dyscyplinami wiedzy. Stąd m.in. hasła: paleoetnografia, etnografia historyczna, etnografia etniczna, etnogeografia, etnozoologia, demografia etniczna, etnografia agrarna, ekologia etniczna, etnografia normatywna, etnoarcheologja itp. Nie zabrakło, rzecz jasna, rozważań o takich podstawowych pojęciach, jak: Etnografia, Etnologia, Volkskunde, Vólkerkunde, Folklorystyka, Antropologia kulturowa i społeczna �216 RECENZJE I OMÓWIENIA i in. W sumie w części poświęconej związkom etnografii z innymi dyscyplinami oraz subdyscyplinom etnograficznym znalazło się 35 haseł. Omówienie po­ szczególnych terminów wzbogacono informacjami o najważniejszych pozycjach bibliograficznych. Druga część książki poświęcona jest przeglądowi głównych kierunków i szkół etnograficznych. Przegląd rozpoczyna się od radzieckiej szkoły etno­ graficznej i szkoły mitologicznej. Nie pominięto żadnego z klasycznych już dziś kierunków, poświęcając też nieco miejsca prądom mniej znanym, mniej popularnym w nauce światowej, które nie zdobyły tak powszechnego uzna­ nia, jak ewoluq'onizm, funkqonalizm czy strukturalizm, dyfuzjonizm, szkoła kulturowo-historyczna i in. Myślę tu m.in. o freudyzmie i neofreudyzmie, antropologii działania (action athropology, antropología dejstvija), teorii holokulturalizmu (holocultural theory) i in. Wśród haseł zwracają uwagę omówienia etnografii narodowych: radzieckiej, francuskiej, holenderskiej (szkoła amsterdamska i lejdeńska), fińskiej, szwedzkiej i chińskiej, stanowią­ cych - jak można przypuszczać - przykład wypracowania oryginalnych metod badawczych i zastosowania ich w badaniach naukowych, najczęściej dla ściśle określonych celów (zwłaszcza praktycznych - widać to wyraźnie na przykładzie szkoły chińskiej i holenderskiej). W tej części znalazło się 39 haseł charakteryzujących ważniejsze kierunki i szkoły etnograficzne. Można się jednak zastanawiać nad kryteriami doboru niektórych przy­ kładów, zwłaszcza dla prezentacji szkół narodowych. Czyżby etnografowie i etnolodzy innych krajów (poza wspomnianymi) ograniczyli się tylko do naśladownictwa? Czyżby nie wnieśli niczego nowego, oryginalnego do skarb­ nicy ogólnoświatowej wiedzy etnologicznej? W tym miejscu można by się także oddać rozważaniom nad - podnoszonymi nie tylko w naszym środowisku - kwestiami centrum i peryferii nauki, a zarazem zastanowić głęboko nad dorobkiem polskiej etnografii, etnologii, antropologii kul­ turowej oraz reprezentujących te dyscypliny (subdyscypliny?) ośrodków. Myślę, że trwająca obecnie dyskusja prędzej czy później zmusi nas do gruntownego rachunku sumienia, podsumowania dotychczasowych osią­ gnięć. Jestem przekonana, że nie mamy się czego wstydzić ani przed Zachodem, ani przed Wschodem. Dla wszystkich możemy być partnerami w dyskusji, w długofalowej współpracy badawczej, w wymianie publikacji. Nie należymy do bogatych krajów świata i większość ośrodków badawczych funkq'onuje na skromnym poziomie ekonomicznym. Naszym bogactwem jest natomiast spora grupa naukowców o głębokiej wiedzy, nieprzeciętnych zdolnościach i pracowitości, umiejętności oryginalnego i twórczego myślenia, o dorobku, którego nie powstydziłby się żaden uczony z wielkich - cen­ tralnych ośrodków naukowych. Ostatnia część pracy ma być w zamyśle poświęcona prezentacji metod etnograficznych. Część zamieszczonych tu haseł (wywiad, obserwacja, an­ kieta, kwestionariusz itp.) ukazuje jednak bardziej techniki badawcze. Wy­ daje mi się również, że i tu autorzy nie zastosowali jednolitych kryteriów �RECENZJE I OMÓWIENIA 217 doboru haseł. Omówili bowiem zaledwie cztery metody (funkcjonalno-strukturalną, porównawczo-historyczną, typologiczną i analizę składnikową), włączając omówienie pozostałych do haseł, których zadaniem jest prezenta­ cja kierunku lub szkoły. Te drobne, kosmetyczno-kompozycyjne usterki nie obniżają jednak zna­ cząco ogromnych walorów książki - podręcznika, encyklopedii, zestawu haseł, który - moim zdaniem - powinien znaleźć się na półce każdej podręcz­ nej biblioteki etnologicznej i w spisie podstawowych lektur etnografów, etnologów, antropologów (każdy znajdzie tu z pewnością wiele podstawo­ wych informacji ukazujących w sumie dorobek i interesujące dzieje naszej dyscypliny). Iwona Kabzińska-Stawarz „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis střední, východní a jihovýchodní Evropy", Nr 1: 1992, ss. 93 Zła sytuacja ekonomiczna, brak sponsorów i dotacji nie przeszkodziły grupie czeskich i słowackich etnologów w wydaniu pierwszego numeru nowego czasopisma poświęconego - najogólniej mówiąc - etnologii Europy środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej. Zamiarem członków Ko­ mitetu Redakcyjnego, wśród których znajdują się znane dobrze m.in. w Polsce nazwiska Václava Froleca (redaktor naczelny), Josefa Vařeki, Jany Volfovej, Bohuslava Beneša, Jána Botíka i in. - jest publikacja studiów i artykułów ukazujących procesy etnokulturowe i zmiany zachodzące w wa­ runkach i sposobie życia ludności zamieszkującej wymienione obszary Euro­ py. Redakcja zachęca ponadto do współpracy, dyskusji i rozważań nad zagadnieniami teorii, metodologii i szeroko rozumianej problematyki an­ tropologicznej. Jak wyjaśniono we Wstępie, impulsem do wydania „Ethnologia Europae Centralis" było poczucie konieczności naukowej integracji krajów Europy należących do byłego „bloku wschodniego" z resztą naszego kontynentu. Nie chodzi przy tym o zwykłą fuzję i naśladownictwo, lecz o lepsze wyko­ rzystanie teoretycznych i metodologicznych osiągnięć etnologii europejskiej, a także amerykańskiej antropologii kulturowej, przy jednoczesnym zachowa­ niu własnego, narodowego charakteru dyscypliny i dotychczasowych tradycji badawczych. Współczesny obraz etnologii europejskiej jest złożony i bogaty. Etnologia byłych krajów socjalistycznych zajmuje w nim miejsce szczególne. Mimo pewnego skażenia ideologią, ma ona przecież niekwestionowane osiągnięcia i wyraźną specyfikę. „Ethnologia Europae Centralis" ukazuje się w okresie burzliwych prze­ mian zachodzących na naszym kontynencie i nowych prób samookreślenia �218 RECENZJE I OMÓWIENIA się, nie pozostających bez wpływu na kulturę poszczególnych narodów (w tym także - na kulturę ludową). Istnieje dziś pilna konieczność wyjścia poza dotychczasowe obszary eksploraq'i, poszukiwania nowych metod pracy, przede wszystkim jednak - zaakcentowania obecności i roli etnologów w badaniu współcześnie występujących procesów. Etnolog nie może pozos­ tać obojętny wobec takich zjawisk jak: budzenie się świadomości odrębności etnicznej, określanie własnej tożsamości kulturowej, etnicznej, powstawanie regionów i in. Redaktorzy przyznają, iż procesy narodowościowe nie były dotychczas wnikliwie badane przez etnologów w naszej części Europy. Koncentrowano się też raczej na szukaniu podobieństw, tego co wspólne w kulturze poszczególnych państw i grup dowodząc, iż nastąpiła niemal całkowita unifikacja wzorów i integracja kulturowa, gdy tymczasem - co widzimy wyraźnie - pod przykrywką owej rzekomej unifikaqi toczył się proces utrwalania cech specyficznych dla kultury np. określonej grupy etnograficznej. Temu co wspólne i co odmienne w kulturze Europy, jej korzeniom, roli niektórych obszarów o szczególnym znaczeniu dla współczesnego obrazu kultury europejskiej (m.in. Karpaty, Bałkany), zmianom mentalności doko­ nującym się pod wpływem określonych wydarzeń historycznych i poszukiwa­ niom własnej tożsamości, inspirującym nowy humanizm, poświęcony jest artykuł Václava Froleca pt. „Przestrzeń kulturowa Europy środkowej i połu­ dniowo-wschodniej. Sfera kultury ludowej". Soňa Švecová natomiast ukazuje na przykładzie Słowacji jakże dziś aktualny problem istnienia grup etnograficznych i kształtowania się regio­ nów, dowodząc iż mimo silnych, odgórnych dążeń unifikacyjnych grupy te zachowały wyraźną odrębność kulturową (artykuł ilustrowany jest dwoma mapkami). Kolejny artykuł (Josefa Vařeki i Aleny Plessingerovej) jest próbą okreś­ lenia kierunków, rezultatów i celów badań tradycyjnego budownictwa wiej­ skiego w Czechach. Autorzy podkreślają m.in. konieczność zastosowania semiotyki do badania budownictwa, które jest nie tylko obiektem tzw. kultury materialnej lecz także swoistym centrum kulturowym, nadto - zja­ wiskiem ekonomiczno-społecznym. Zmiany w czeskiej obrzędowości weselnej i różne warianty wesela, roz­ patrywane w dwóch planach: znaczeniowym i ekspresyjnym, są natomiast tematem artykułu Václava Froleca. Integralną część tekstu stanowią foto­ grafie pochodzące z 1980 i 1986 г., które dokumentują ciągłość i aktualność pewnych tradycji, widocznych m.in. w stroju i obrzędach. Podstawowe problemy czeskiej etnografii: wypracowania nowych teorii i ich zastosowania do systematycznych badań tradycyjnej kultury ludowej rozważa Jan Souček. Wskazuje on niektóre dziedziny kultury, takie jak: muzyka, pieśni i szeroko rozumiany folklor, gdzie tradyq'e ludowe zachowa­ ne są do dziś. Ich przekaz a zarazem utrwalanie następuje m.in. poprzez rozmaite festiwale folkloru i ruch amatorski na wsi. Zastanawiając się nad �RECENZJE I OMÓWIENIA 219 przyczynami długotrwałego kryzysu w etnografii czeskiej i słowackiej autor nie wini wyłącznie sytuacji politycznej lat 1948-1989, lecz twierdzi, iż przy­ czyny te tkwią w konkretnych ludziach i mają czysto subiektywną naturę. Jin Langer zastanawia się natomiast nad nowymi koncepcjami i moż­ liwościami organizacji skansenów, które znalazły się obecnie na rozdrożu. W pierwszym numerze „Ethnologia Europae Centralis" zamieszczono ponadto wspomnienia o dwóch znaczących dla etnografii postaciach: An­ tonina Václavíka i Petra Bogatyreva. Odrębny dział stanowią Recenzje, omawiające najnowsze osiągnięcia wydawnicze etnografii czeskiej, słowackiej i węgierskiej. Miejmy nadzieję, że - zgodnie z zamierzeniem twórców pisma - „Ethno­ logia Europae Centralis" stanie się platformą wymiany myśli, doświadczeń i obserwacji oraz naukowej dyskusji i miejscem integracji etnologów europej­ skich, a także tytułem, po który sięgać się będzie równie chętnie, jak po czasopisma mające już ugruntowaną pozycję w świecie etnologicznym. W imieniu własnym i Redakcji „Etnografii Polskiej" życzę twórcom i współ­ pracownikom nowego pisma, by ich marzenia spełniły się i by wprowadziło ono nowe, ożywcze prądy do etnologii europejskiej. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd64d613b95ea27e2b6c49b03a4487d.pdf d085a440972b0437aac5de5a5c4bbc3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1417 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.187-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X X X V I I : 1993, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Michał Buchowski, Wojciech J. Burszta, O założeniach interpretacji antropo­ logicznej, P W N , Warszawa 1992, ss. 128 Antropolog czy etnograf polski z zainteresowaniem bierze do ręki książ­ kę, zapowiadającą określenie teoretyczno-metodologicznych podstaw nauki, której często zarzucano w Polsce nikłą świadomość teoretyczną i faktyczne ograniczanie się do opisowych badań konkretnego wycinka rzeczywistości historycznej (przeważnie kultury ludowej), którym nie przyświecały na ogół żadne ambicje teoretyczne. Wysiłek podjęty przez Michała Buchowskiego i Wojciecha J. Bursztę zasługuje na uwagę, gdyż autorzy poruszając się na najwyższym szczeblu metanauki, starają się, jak sami piszą, przeprowadzić analizę poznawczych i interpretacyjnych możliwości antropologii, pojmując tę ostatnią przede wszystkim jako naukę o społeczeństwach odmiennych od tego, w jakim funkcjonuje antropolog. Jest to świadome wprowadzenie przez autorów pewnego ograniczenia - antropologia bowiem zajmuje się wszystkimi społeczeństwami ludzkimi, zarówno tymi, których współczynniki humanistyczne są całkowicie odmien­ ne od tych, jakie właściwe są kulturze nowożytnoeuropejskiej (s. 5), jak też tymi, których antropologowie sami są uczestnikami. I wówczas nie przedmiot decyduje o specyfice podejścia antropologicznego, ale przyjęcie szczególnej perspektywy poznawczej i zespołu dyrektyw metod ologicznych niezależnych niejako od tego przedmiotu (do których należy zaliczyć holizm, historyzm etc). Tymczasem autorzy przeprowadzając swoistą obronę „kultury pierwot­ nej" koncentrują się na odmienności przedmiotu i z niego starają się wypro­ wadzić specyfikę podejścia antropologicznego. Stoją na stanowisku istotnej odrębności kultury pierwotnej od kultury nowożytno-europejskiej i różnice te starają się określić w terminach jednego głównie semiotyczno-strukturalnego typu interpretacji antropologicznej i przy użyciu aparatury pojęciowej wypracowanej głównie przez kulturoznawczy ośrodek poznański. Forma interpretacji antropologicznej inspirowana przez językoznaw­ stwo, semiotykę i hermeneutykę w większym stopniu niż inne typy analiz antropologicznych (funkcjonalizm, materializm kulturowy) rodzi problemy �188 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA natury epistemologicznej i skłania do refleksji nad takimi zagadnieniami jak relatywizm versus obiektywizm poznania, rola języka w kulturze i jej poznaniu, emiczna lub etyczna postawa badawcza etc. Antropologowie funkcjonaliści przystępując do badania obcych sobie kultur przyjmowali milcząco założenie, że rzeczywistość ta dostępna jest obiektywnemu po­ znaniu przy pomocy kategorii analitycznych badacza (jakkolwiek w pełni doceniali rolę znajomości tubylczego języka w odtwarzaniu kategorii pojęciowych właściwych badanym ludziom). Nie wiemy wprawdzie ile zjawisk kultury pierwotnej umknęło przez to ich uwagi, wiemy natomiast do jak znakomitych rezultatów dochodzili. Wiemy także, że posługując się właściwą sobie aparaturą analityczną mogli uchwycić wiele zjawisk pierwo­ tnego świata, których tubylcy nie byliby w stanie sobie uświadomić [!]. Przekonanie, że każda kultura zrozumiała jest jedynie w swoich własnych kategoriach, datujące się od czasów Boasa nie oznacza w praktyce przyj­ mowania skrajnego relatywizmu pojęciowego, który znalazł m.in. wyraz w koncepcjach etnonauki i antropologii kognitywnej - oba nurty określane czasem niezbyt uprzejmie jako „ostatnie tchnienie relatywizmu kulturo­ wego". Autorzy przychylając się w zasadzie do stanowiska relatywizmu pojęciowego, jakkolwiek nie skrajnie pojętego, wyrażają przekonanie, że nie jest możliwe ponadkulturowe wartościowanie poznawczych wyników badań naukowych. Ze stwierdzeniem takim trudno byłoby się zgodzić. Kultura to bowiem nie tylko rzeczywistość myślowa, składająca się z sądów normatyw­ nych i dyrektywnych, ale także obiektywna praktyka społeczna wyrażająca się w konkretnych utylitarnych działaniach i przedmiotowych wytworach, zmieniających zastaną rzeczywistość w pożądanym kierunku. Co więcej, relatywizm językowy, który w przekonaniu Sapira i Whorfa miały być podstawą relatywizmu pojęciowego nie jest z tym relatywizmem pojęciowym tożsamy. Łatwo można wykazać, że u podstaw odrębnych języków leżą te same pojęcia, których przekładalność nie nastręcza większych trudności badaczowi. Kładł na to nacisk Lévi-Strauss poszukując pod powierzchnią zróżnicowanych kulturowo form uniwersaliów w kulturze (por. także prace nowsze innych autorów np. Hortona o uniwersalnie podzielanych ideach bazowych i zróżnicowanych kulturowo - ideach wtórnych - s. 84). Gdy­ byśmy zakładali skrajny relatywizm pojęciowy - wykluczałoby to jakiekol­ wiek badania porównawcze i formułowanie uogólnień dotyczących kultury ludzkiej. Fakt, że niektórzy ludzie wyróżniają sześć stron świata, a nie cztery, nie odróżniają lewej strony od prawej czy wyróżniają tylko dwa rodzaje kolorów, nie oznacza, że w innych sferach formułowane przez nich pojęcia nie będą tożsame z naszymi. Poza tym sam fakt, że potrafimy te różnice sformułować, a także zaakceptować świadczy o tym, że gdzieś tam w naj­ głębszych podstawach myślimy podobnie. Spór pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania wydaje się więc w dużej mierze pozorny. To co zawdzięczamy relatywizmowi, to przede wszystkim liberalność postaw i poszerzająca perspektywę poznawczą otwar- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 189 tość na inne sposoby myślenia i wzory życia, która nie wyklucza obiekty­ wizmu poznania, wręcz przeciwnie wzmacnia go i pogłębia. Przyjęcie skrajnej postawy relatywistycznej wykluczałoby też stosowanie interpretacji rozumiejącej w klasycznym diltheyowskim rozumieniu - tak postulowanej zarówno przez funkcjonalistów jak i później fenomenologicz­ nie nastawionych etnologów. W jej miejsce autorzy proponują tzw. interpretację humanistyczną, jako najbardziej odpowiedni i budzący najmniej wątpliwości typ interpretacji możliwy do zaakceptowania przez antropologię. Według definicji Kmity: „Interpretacja humanistyczna czyli przyporządkowanie sensu podjętej czynności jest [...] odmianą teoretycznego wyjaśniania faktu podjęcia czyn­ ności imputującego (trafnie bądź nietrafnie) danemu podmiotowi pewną społecznie akceptowaną wiedzę łączącą daną czynność z jej preferowanym rezultatem, ów preferowany rezultat identyfikuje się z sensem czynności". (Kmita 1987, s. 265). Interpretacja humanistyczna nie jest więc równoznaczna z interpretacją rozumiejącą - zakłada bowiem widzenie faktów poprzez odmienny typ wiedzy i wartości aniżeli ten, który jest udziałem badacza. Autorzy czerpią więc obficie z dorobku kulturoznawstwa, zapożyczając zarówno wypracowaną przez tę szkołę aparaturę pojęciową, jak i niektóre pomysły teoretyczne. Kulturoznawstwo w Polsce, odmiana filozofii kultury pretenduje do przyjęcia roli, jaką w antropologii anglosaskiej pełniła i pełni antropologia społeczna i kulturowa, w antropologii francuskiej - antropolo­ gia strukturalna, w Rosji - szkoła semiotyczna w Tartu (Kmita 1985, s. 5). Powierzchowny czytelnik prac kulturoznawczych uderzony byłby zapew­ ne swoistym żargonem naukowym wprowadzonym przez tę szkołę. Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że ten na pozór wysoce formalny i sztucz­ ny język służy precyzacji wielu podstawowych dla humanistyki pojęć, wery­ fikacji dawnych teorii i formułowaniu nowych, których definiowanie bez pomocy tego języka byłoby zapewne trudniejsze (jakkolwiek nie niemo­ żliwe!). Tak też jest zapewne z „kulturą typu magicznego" - koncepcją zaproponowaną przez autorów omawianej pracy. Kulturoznawcy traktują kulturę jako rzeczywistość myślową, której kwintesencję stanowią sądy (przekonania) normatywne i dyrektywalne, (a więc reguły, zasady i wartości z jednej strony, przepisy i instrukcje z drugiej), które odkrywa się poprzez ustalenie semantyki rekonstruowanych pojęć - semantyki właściwej przedstawicielom badanej kultury, opatrywanej na ogół komentarzem wyrażonym w języku badacza. Jest to badanie kultury w pierwszym rzędzie jako systemu komunikowania przy czym funkcję komunikacyjną pełni nie tylko (jakkolwiek przede wszystkim) język, ale również inne dziedziny kultury jak obyczaj, mit, rytuał, sztuka... Zdaniem kulturoznawców możliwy jest podział kultury na: sferę praktyki techniczno-użytkowej, która determinuje materialną bazę funkcjonowania społeczeństwa, sferę praktyki symboliczno-komunikacyjnej, która zapewnia �190 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA społeczną współpracę, komunikację i integrację oraz praktykę światopo­ glądową waloryzującą inne formy i typy działalności, w której da się wyróż­ nić trzy historyczne warianty: magiczny, religijny i filozoficzno-religijny. Wymienione dziedziny praktyki społecznej tworzą hierarchiczną struk­ turę funkcjonalną, w której prymat praktyki techniczno-użytkowej, łagodzo­ ny jest przez waloryzujące ją (podobnie jak praktykę symboliczno-komunikacyjną) przekonania światopoglądowe. Rzecz w tym, że wyodrębnienie wszystkich tych sfer kultury i praktyki społecznej nie stanowi problemu w odniesieniu do kultury nowożytno-europejskiej, okazuje się natomiast problemem, gdy przystępujemy do analizy kultury pierwotnej. Autorzy przeprowadzając „ o b r o n ę " wprowadzonej przez siebie kon­ strukcji teoretycznej, jaką jest pojęcie „kultury typu magicznego", określają ją jako synkretyczno-kulturową, co oznacza, że nie da się tam (przynajmniej na poziomie świadomości tubylców) wyraźnie oddzielić sfery techniczno-użytkowej od komunikacyjnej i światopoglądowej. Tubylcy nie potrafią wyraźnie odróżnić czynności użytkowych od symbolicznych i światopoglą­ dowych. Ich świadomość społeczna ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie. Autorzy polemizują w zasadzie ze znanymi stwierdzeniami Malino­ wskiego, że tubylcy wyraźnie odróżniają czynności magiczne do technicz­ nych, przypisując im inny rodzaj skuteczności. Powołują się na Leacha, który pisał o Malinowskim: „Byłoby znacznie lepiej, gdyby utrzymywał, że Europejczycy, tak samo jak Trobriandczycy niezdolni są do rozróżniania obydwu kategorii. Pragnąć udowodnić, że Trobriandczycy dzikimi nie są, usiłował im narzucić taką precyzję klasyfikacji, jaka normalnie wymagana jest tylko od profesjonalnych logików" (Leach 1957, s. 129). Mówiąc, że świadomość społeczna tubylców ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie, nie usiłują bynajmniej autorzy wskrzesić dawno już przebrzmiałej koncepcji Levi-Bruhla, że umysł człowieka pierwotnego jest całkowicie pogrążony w mistycyzmie, że nie odróżnia on świata realnego od własnych fantasmagorii, nie umie tworzyć powiązań przyczynowo-skutkowych i wyciągać poprawnych wniosków z doświadczenia. Mówiąc o świado­ mości synkretycznej autorzy chcą podkreślić, że wszystkie niemal czynności w kulturze pierwotnej mają charakter wieloaspektowy i wielofunkcyjny - po­ siadają nie tylko cel praktyczny, ale integrujący społecznie - komunikacyjny, są też w określony sposób waloryzowane światopoglądowo-mistyczno-religijnie. Niemal każda czynność posiada tam charakter rytuału i tak jest pojmowana. Trobriandczyk wie, wprawdzie, że przy pomocy samej magii nie można uprawiać ogrodów, jednakże ta uprawa, nierozerwalnie spleciona z rytuałem, ma dla niego sens przede wszystkim magiczny. Działając ra­ cjonalnie wierzy jednak równocześnie w magiczną moc swoich słów oraz interwencję duchów przodków i sił nadprzyrodzonych. Nie trzeba oczywiście udowadniać, że jest to typ myślenia nieobcy przed­ stawicielom kultury nowożytnoeuropejskiej - rangę mistycznej waloryzacji �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 191 wielu działań współczesnego człowieka potwierdza ciągła obecność w jego życiu obrzędów i praktyk religijnych (prezydent Wałęsa w czasie swojej wizyty w Jerozolimie wsunął w Ścianę Płaczu karteczkę z życzeniem do Pana Boga w języku polskim, wychodząc z założenia, że Pan Bóg zna język polski i relatywizm pojęciowy nie stanowi dla Niego problemu), myślenie magiczne obecne jest w języku reklamy, propagandy, przemówień, deklaracji politycz­ nych, etc. Przesadne jest oczywiście twierdzenie Leacha, że Europejczyk, podobnie jak trobriandczyk nie rozróżnia tych dwóch sfer myślenia, różnica bowiem polega właśnie na tym, że współwystępowaniu tych dwóch typów działań w obydwu typach społeczeństw towarzyszy odmienny stopień świadomości tego faktu. To właśnie mieli na myśli autorzy omawianej książki mówiąc o kulturze typu magicznego". Teza o integralności poszczególnych sfer życia: techniczno-uży tkowej, symboli czno-komunikacyjnej i światopoglądowej w kulturze pierwotnej nie byłaby oczywiście czymś nowym - był to fakt wielokrotnie obserwowany i potwierdzany przez wielu badaczy antropolo­ gów (funkcjonalistów przede wszystkim, ale także i innych), novum nato­ miast stanowi odniesienie tej zasady również do myślenia pierwotnego. Zasadniczą tezą, jaką stawiają autorzy odnośnie myślenia pierwotnego (Rozdział I I : „ M o w a magiczna a język nowożytny") jest to, że człowiek pierwotny w większym stopniu niż człowiek cywilizowany posługuje się tzw. mito-logiką, która polega na ciągłym przekształcaniu związków metonimicznych w metaforyczne i odwrotnie. W przeciwieństwie do struktualistów w rodzaju Leacha czy samego Lévi-Straussa, twierdzą oni, że człowiek pierwotny nie jest jeszcze w stanie odróżniać tych dwóch typów związków: przedmiotowo-metonimicznych i symboliczno-semantycznych czyli metaforycznych. Metoni­ mia zakłada faktyczny (przedmiotowy) związek pomiędzy znaczącym a ozna­ czanym (na zasadzie przyległości - część zastępuje całość), metafora - oznacza związek symboliczny, w którym związek pomiędzy znaczącym a oznaczanym jest nie tylko czysto kulturową konwencją, ale i abstrakqa. Zgodnie z teorią Malinowskiego język w kulturze pierwotnej pełni przede wszystkim funkcję pragmatyczną. Oznacza to, że jego funkcja symboliczna nie jest jeszcze przez tubylców rozpoznawana. Słowo znaczy coś tylko o tyle, o ile można go zastosować i wywołać przez nie jakiś stan rzeczy, natomiast nie znaczy nic, jeśli nie wiąże się z jakimś działaniem i ma służyć jedynie wyrażeniu myśli mówiącego. Malinowski stał na stanowisku, że najpierw ukształtowało się czynne (pragmatyczne) zastosowanie języka - dźwięk na tym etapie nie jest jeszcze symbolem - jest ściśle powiązany z rzeczą którą oznacza, następnym etapem jest rytualne zastosowanie języka - gdzie słowo działa na rzecz, ale równocześnie rzecz wyzwala słowo w ludzkim umyśle i wreszcie trzecim etapem jest powstawanie mowy narracyjnej, w której symbol odrywa się od oznacza­ nego stanu rzeczy i staje się konwencją. Dopiero w tym ostatnim stadium wykształca się semantyka, można mówić o metonimii i metaforze oraz o langue (systemie znaków) i przeciwstawnych parole - mowie jednostkowej. �192 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorzy tak piszą na ten temat: „Mówienie - myślenie typu czysto magicznego charakteryzuje także swoisty synkretyzm polegający na tym, że mowa magiczna zarówno symbolizuje to do czego się semantycznie odnosi, jak też pozostaje z symbolizowanym stanem rzeczy w stosunku przedmiotowometonimicznym - wpływa nań podmiotowo lub jest jego częścią (w sensie fizycznym)", (s. 35). Wyrażając to prościej - chodzi o to, że tubylec wypowiadając jakieś słowo nie tylko uświadamia sobie jakąś rzecz, ale stara się również na nią oddziaływać. Następuje identyfikacja słowa z rzeczą, stąd wiara w realną siłę sprawczą słowa, czyli jakbyśmy powiedzieli inaczej w magiczną moc słowa. Słowo wyraża nie tylko istotę rzeczy, ale sama rzecz jest w słowie zawarta. G. van der Leeuw w Fenomenologii religii pisze: „Nie wiemy nic o począt­ kach języka. Jest jednakże prawdopodobne, iż najpierwotniejszy język skła­ dał się ze słów pragnienia i afektu. Wywoływano lub likwidowano sytuacje i okazje" (van der Leeuw 1978). Tej funkcji, jak się zdaje nie utracił, przynajmniej częściowo, również język nowożytny. W całej sferze uczuć, literaturze i poezji, czy też w bardziej prozaicznych przejawach życia publicznego - polityce i propagandzie, ta funkcja języka jest wciąż obecna. Nieprzypadkowo, antropolog Andrzej Waligórski zatytułował jedną ze swoich prac Język sugestii, magii i propagan­ dy we współczesnym społeczeństwie brytyjskim (notabene była do dysertacja doktorska, napisana pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego). Nato­ miast puste słowa, ten twór nowożytnego języka, o których również pisze G. van der Leeuw (s. 39), są niekiedy istotnie trudną do wykorzenienia plagą. Rozdział I I I nosi tytuł „Rites de passage" i przywołuje od razu na myśl znaną i głośną w antropologii pracę van Gennepa. Autorzy precyzują w nim pojęcie rytuału, definiując go jako zestandaryzowane, pozatechniczne dzia­ łanie społeczne, które należy odróżnić od ceremonii (czyli właśnie owej skonwencjonalizowanej etykiety). Ta ostatnia nie posiada bowiem owej wa­ loryzacji magiczno-światopoglądowej. Te ustalenia terminologiczne pełnią ważną funkcję - pozwalają na od­ powiednie klasyfikowanie i rozróżnianie określonych form zachowań spo­ łecznych. Wydaje się jednak, że bardziej słuszne byłoby objęcie pojęciem rytuału również owych „rytuałów" świeckich czyli ceremonii i innych form skonwencjonalizowanego zachowania się, pozwoliłoby to bowiem na uchwy­ cenie interesującego zjawiska „rytualizacji" niektórych form zachowań pozareligijnych i pozamagicznych, poprzez odrywanie się tych zachowań od ich pierwotnej motywacji i funkcjonowania na zasadzie „rytuału" właśnie czyli pustej etykiety lub konwencji. Waga badań nad rytuałem wiąże się z tym, że stanowią one niejako kondensację relacji społecznych i przekonań stając się bogatym źródłem informacji o społeczeństwie. Arnold von Gennep podzielił, jak wiemy rytuał przejścia na rytuały separacji {rites de separation), które oddzielają jednostkę od jej dawnego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 193 statusu, rytuały marginalne {rites de marge), które służą celebracji zmiany i rytuały włączenia {rites de agrégation), które włączają jednostkę wraz z jej nowym statusem do nowej grupy społecznej. D o obrzędów przejścia zaliczył van Gennep wszelkie obrzędy związane z cyklem życiowym jednostki - na­ rodzinami, dzieciństwem, dojrzewaniem, narzeczeństwem, małżeństwem i śmiercią, oraz obrzędy doroczne. Koncepcję swoją traktował jako heury­ styczną, jako nawet rodzaj olśnienia, które pozwoliło mu na odkrycie uni­ wersalności występowania sacrum i profanum w życiu ludzkim i stałego mieszania się (kontaminacji) tego co społeczne z tym co nadprzyrodzone. Koncepcja rytuałów przejścia pozwoliła mu także ukazać stadialność egzystenqi ludzkiej, która znajduje właśnie odbicie w rytuałach wspomagających przejście z jednej grupy wiekowej do drugiej, z jednej pozycji społecznej do drugiej. W społeczeństwach pierwotnych rytuały te mają sakralny charakter. W związku z tym pozostaje interesujący problem - dlaczego rytuały przejścia powszechnie obecne w życiu człowieka pierwotnego znikają lub raczej tracą na znaczeniu w społeczeństwach cywilizowanych? Twórca tzw. „szkoły z Manche­ ster" Max Gluckman próbuje dać odpowiedź następującą. W społeczeństwach pierwotnych, gdzie obserwować można wielofunkcyjność działań ludzkich oraz zjawisko wielorakości i niezróżnicowania ról społecznych, jakie jednostka pełni w stosunku do innych jednostek i grup społecznych, obrzędy służą właśnie oddzieleniu i zaznaczeniu ról tam gdzie nie są one formalnie rozdzielone. W społeczeństwach cywilizowanych natomiast role są wyraźnie rozdzielone i zdefiniowane w praktyce społecznej, stąd nie zachodzi konieczność obrzędowe­ go ich rozdzielania. Zróżnicowanie życia świeckiego prowadzi do spadku roli rytuału i mistycznej etykiety (s. 62). Ranga rytuałów w społeczeństwie pier­ wotnym wiąże się także z szeregiem innych funkcji, jakie pełnią one w życiu społecznym, umacniają i kodyfikują strukturę danego społeczeństwa, ustanawia­ ją i umacniają pewne normy i wartości, pełnią funkcję edukacyjną stając się ważnym i uznanym środkiem transmisji wiedzy i treści kulturowych z pokolenia na pokolenie, rozładowują konflikty i napięcia, wyrażają ludzkie pragnienia i emoqe, poza tym dzięki rytuałowi i związanym z nim wierzeniami dostarczają pewnego modelu uniwersum pełniąc zatem funkcję poznawczą. Koncepqa rytuałów przejścia, tak b e 2 d i t o ś n i e skrytykowana przez Maussa (który wyraził pogląd, że jedynym „osiągnięciem" van Gennepa było stwierdze­ nie występowania we wszystkich zjawiskach - początku, środka i końca) w przedstawieniu autorów staje się zagadnieniem frapującym i wielowątkowym, mogącym stać się źródłem inspiracji dla wielu nowych i ciekawych interpretaqi zjawisk życia społecznego. Nic też dziwnego, że wątek ten powraca w pracach wielu antropologów współczesnych - na gruncie neostrukturalizmu brytyjskiego rozwijają go między innymi Mary Douglas, Edmund Leach, Victor Thurner. Wszystkim tym autorom chodzi, najogólniej rzecz biorąc, o zdefiniowanie sytuaqi, które w społecznym odczuciu określane są jako niebezpieczne, nadzwyczajne, wyjątkowe, obwarowane zakazami i nakazami, posiadające cechy dwóch sytuacji jakościowo odmiennych (s. 59). �194 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Rozdział V: „Rola danych lingwistycznych w podmiotowym rekonstruo­ waniu kultury" - podnosi kwestie poruszane już wyżej znaczenie dla huma­ nistyki tzw. podmiotowego badania kultury i jak sam tytuł wskazuje roli języka w tego typu badaniach. Tzw. podmiotowa antropologia dążąca do odtwarzania tubylczej wizji świata i tubylczych wyobrażeń o świecie w ter­ minach oryginalnych ich semantyki społecznej musi uwzględniać rangę języ­ ka jako najlepszego środka wnioskowania o istnieniu i organizacji tubyl­ czych pojęć i brać pod uwagę problem przekładalności kulturowych pojęć w aspekcie międzykulturowym. Na ogół jednak mimo tendencji relatywi­ stycznych przeważa stanowisko, że przezwyciężenie trudności związanych z przekładem jest zadaniem możliwym i wykonalnym - jednym z ważniej­ szych zadań, jakie stoją przed antropologami. Nowej antropologii, która doceniając w pełni rolę językowo-kulturowych uwarunkowań prowadzonych badań i osiąganych wyników, nie neguje całkowicie ich obiektywnej prawo­ mocności, proponują autorzy nadać nazwę „antropologia sceptyczna". Rozdział V I : „ N a t u r a i kultura w perspektywie strukturalistycznej" to interesujący szkic ukazujący koncepcje twórcy strukturalizmu antropologicz­ nego poprzez pryzmat osiowej dla jego rozważań opozycji pomiędzy naturą a kulturą. Wszystkie badane i preferowane w badaniach strukturalistycznych zjawiska, takie jak: język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, totemizm, mu­ zyka, sztuka analizuje Lévi-Strauss jako pewne struktury myślowe unifiku­ jące porządek natury i kultury w koherentny system myślowy. Przeciwień­ stwo natury i kultury da się w jego przekonaniu sprowadzić do trzech podstawowych opozycji: 1) uniwersalność versus partykularność, 2) spon­ taniczność versus normatywność oraz 3) bezwzględność contra względność (s. 107). Natura jest uniwersalna, spontaniczna, samowyjaśnialna (tzn. bez potrzeby odwoływania się do kultury). Kultura jest czasowo i przestrzennie zrelatywizowana, regulowana za pomocą ustanowionych norm i wyjaśnialna przy pomocy kategorii zaczerpniętych z natury. Szczegółowe znaczenie dla powstania kultury ma wykształcenie się ustanowionych norm - one to bowiem w pierwszym rzędzie pozwalają odróżnić zachowania kulturowe od biologicznych. Pierwszym wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest pojawienie się zakazu kazirodztwa i jego inwersji w postaci reguł egzogamii. Zakaz kazirodztwa jest o tyle paradoksalny, że przynależy zarówno do porządku natury jak i kultury - z jednej strony zgodnie z prawami natury zakazuje pewnych typów stosunków biologicznych, z drugiej uruchamia wymianę matrymonialną, która jest zjawiskiem czysto kulturowym. W świadczeniach matrymonialnych, podobnie zresztą jak w języku, którego powstanie uważa Lévi-Strauss za dalszy krok w przekroczeniu przez człowieka progu natury, przejawiają się trzy podstawowe struktury ludzkiego myślenia: 1) wymóg Normy jako Normy (chodzi o podkre­ ślenie właściwej umysłowi ludzkiemu tendencji do wprowadzenia porządku w chaos natury), 2) zasada wzajemności (w myśl której każde świadczenie �195 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musi zostać zrównoważone przeświadczeniem, co prowadzi do różnych form wymiany), 3) syntetyczny charakter daru (który syntetyzuje i integruje spo­ łecznie ludzi). Do. wymiany kobiet i informacji dodaje Lévi-Strauss jeszcze trzeci typ powszechny w społeczeństwie ludzkimi - wymianę dóbr i usług pomiędzy jednostkami i grupami. Wspomniane tu podstawowe struktury logiczne ludzkiego umysłu są wcześniejsze od wszelkiej działalności kulturowej (a więc zakazu kazirodz­ twa, reguł egzogamii etc.). Lévi-Strauss stoi na stanowisku pierwszeństwa struktury wobec praxis. Stąd jego zdanie: „natura jest prekulturą i subkul­ turą równocześnie" traci swoją pozorną sprzeczność, gdyż oba te porządki zostały wyprzedzone i przeciwstawione przez „Logikę" wyprzedzającą wszel­ kie ludzkie myślenie (s. 119). Stąd już tylko jeden krok do kreacjonistycznego stanowiska (często zarzucanego Lèvi-Straussowi), poszukującego pierwotne­ go „Sensu" istnienia kierującego zarówno porządkiem natury jak i kultury. Struktura w tym przypadku to narzucający się ludziom niejako od zewnątrz sposób porządkowania pojęć natury i kultury. Warstwa informacyjna pracy jest istotnie imponująca - świadczy nie tylko o erudycji autorów (także w zakresie najnowszej literatury przed­ miotu), ale też o ich kulturze filozoficznej. Wymaga jej zwłaszcza semiotyczno-strukturalny typ interpretacji antropologicznej, jaką przyjęli oraz intere­ sujące ich najbardziej zawiłe, niejednokrotnie metanaukowe problemy epistemologiczne. Jest to typ refleksji rzadko podejmowany w polskiej literatu­ rze etnograficznej. Stanowi on pewne novum pozwalające wznieść się ponad podziały i wewnętrzne spory pomiędzy poszczególnymi szkołami i kierun­ kami, poszerzając niepomiernie ogólnometodologiczną świadomość osób zajmujących się antropologią. Osobną sprawą jest kwestia języka - zbyt hermetycznego, by praca wartościowa i interesująca (zawierająca także propozycje własnych interpre­ tacji) mogła zdobyć szerszy krąg czytelników i wyjść poza wąskie grono specjalistów. Pragmatyczna, afektywna funkcja języka (w sensie powodowa­ nia pożądanych stanów) ma, jak się okazuje, również niebagatelne znaczenie w nauce. LITERATURA K m i t a J. 1985 Kultura i poznanie; W a r s z a w a . 1987 Interpretacje, [w:] Filozofia i nauka. Zarys encyklopedyczny, Warszawa. Leach E. 1957 The Epistemological ture. Evaluation van Background to Malinowski's of Work of Malinowski, Empiricism, [w:] Mon and Cul­ R . F i r t h (ed.), L o n d o n , der L e e u w G . 1978 Fenomenologia religii, W a r s z a w a . Barbara Olszewska-Dyoniziak �196 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Czesław F.obotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, 1992, ss. 125 UJ, K r a k ó w Kultura ludowa to dziś nie funkcja miejsca zamieszkania, to pewien określony typ reakcji kultowej właściwy przedstawicielom różnych warstw i grup społecznych. Myśl tę można uznać za przesłanie recenzowanej tu książki Czesława Robotyckiego, budzącej moje mieszane (choć ogólnie pozytywne) uczucia: od zainteresowania ciekawym, samodzielnym i orygi­ nalnym zarysowaniem koncepcji antropologii w dobie współczesnej do pew­ nego zdziwienia przykładami niektórych szczegółowych analiz, zwłaszcza w ostatniej części pracy. Autor, obok Z. Benedyktowicza, L . Stommy, R. Tomickiego, J.S. Wasi­ lewskiego należy do tych etnografów polskich, którzy pozostają pod bezpo­ średnim wpływem strukturalistycznych i postrukturalistycznych kierunków w etnologii, zwłaszcza zaś nawiązują do osiągnięć moskiewsko-tartuskiej szkoły semiotycznej. Niełatwy typ analizy, jaki narzuca strukturalistyczne ujmowanie kultury, znalazł u wspomnianych etnografów interesujące roz­ winięcie wzbogacone własnymi propozycjami analizy. Autor omawianej pracy nie powiela gotowych schematów, nie przytacza sprawozdań z cudzych myśli, starając się zarysować własną wersję tego, co rozumie przez interpretację antropologiczną i przedstawia własną próbę jej konkretyzacji. Istotę tej interpretacji określa np. w zdaniu: „Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Antropolog zadaje sobie na ogół pytanie, jak ta pierwsza istnieje w drugiej i odpowiedź na to pytanie stanowi właśnie interpretację antropologiczną (s. 108), lub wyko­ rzystując wypowiedź Ludwika Stommy: [...] etnologia nie jest nauką o kul­ turach chłopskich. Etnologia nie jest nauką o kulturach egzotycznych ludów. Etnologia nie jest też nauką o innych kulturach nieelitarnych. Etnologia jest nauką o wewnętrznych mechanizmach wszystkich kultur. Domeną etnologii są więc zjawiska zbiorowe mające charakter nieuświadomiony, przejawiające się na zewnątrz pod postacią, jak to wyliczał Edward B. Tylor: „wiedzy, wie­ rzeń, sztuki, moralności, prawa i obyczajów", czyli działań, umiejętności i przeświadczeń, których interpretacje, o ile w ogóle są podejmowane przez członków danej społeczności - przybierają z reguły formę wtórnych racjo­ nalizacji lub odwołań do mitycznych ad initio. Pod pojęciem wewnętrznych mechanizmów kultury rozumieć należy zarówno prawdziwościowe struk­ tury tzw. pamięci kulturowej, wyznaczającej ogólne ramy transmisji kultury jak też ich uchwytne czasowo realizacje (kombinacje poszczególnych opo­ zycji i mediacji, braudelowskie koniunktury) ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości kulturowej barwną mozaiką konkretnych jednostek empirycz­ nych (mitemy, zdarzenia) (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1977). Pod stwierdzeniem, że etnologia jest nauką o wewnętrznych mechani­ zmach kultur podpisałby się dziś każdy współczesny etnolog czy antropolog, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 197 w tym także i przede wszystkim antropolog-funkcjonalista. Ale w ujęciu Stommy i Robotyckiego owe wewnętrzne mechanizmy kultury rozumiane są w określonym sensie - dotyczą powiązań na poziomie myśli nieuświadomio­ nej i symbolicznej. Dlatego miejsce realistycznego, pozytywnego opisu, jakim posługiwała się etnografia tradycyjna zajmuje dziś luźniejsza interpretacja w formie eseju łączącego w sobie zarówno wymogi naukowe, jak i swobodne skojarzenia należące do sfery sztuki. Wraz z tym zmienia się także przedmiot opisu - nie będzie to już ogół zobiektywizowanych wytworów i działań ludzkich lecz te sfery kultury, które w myśleniu potocznym uchodzą za zabobony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne (s. 7). Jednym słowem świat symbolicznych znaczeń, które tworzą ludzie na różnych poziomach i w różnych sferach życia, a których interpretacja i właściwe czy ponowne odczytanie staje się naczelnym zadaniem antropologa kultury. Jak pisze Jacques Derrida: „nie istnieją fakty lecz tylko milcząca wielość sensów każdego zdarzenia" (1992, s. 22). To stanowisko dekonstruktywizmu, a także postmodernizmu, najnowszych dziś prądów w humanistyce znajduje wyraźne odbicie w poglądach autora i typie analiz, jakie prze­ prowadza. Snując rozważania nad istotą antropologii w dobie współczesnej roz­ poczyna autor od wyraźnego rozróżnienia podejścia etnograficznego od antropologicznego. Pierwsze, przynajmniej w warunkach polskich, zrodziło się głównie z zainteresowań etnografów polskich ludem i folklorem, którym to badaniom przyświecały w dużej mierze cele patriotyczne. Elementy fol­ kloru warstwy chłopskiej uważano za przejaw, zalążek, pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej. W warunkach rozbiorów badania nad kulturą ludową służyć miały podtrzymywaniu świadomości narodowej stąd upo­ wszechnił się romantyczny model tej kultury i do dziś mówi się o niej (choć tradycyjna kultura ludowa nie ma już współcześnie empirycznego odpowied­ nika) w dość wysokich rejestrach narodowych. Od strony teoretycznej w interpretowaniu owej kultury ludowej mieściły się różne paradygmaty teoretyczne: ewolucjonizm, szkoła kulturowo-historyczna, funkcjonalistyczna, historyczna etc, co dawało w rezultacie eklek­ tyczny schemat interpretacji bazujący na pozytywistycznych i realistycznych założeniach teoriopoznawczych, w których brakowało pogłębionej koncepcji człowieka, systemowego ujęcia kultury, w którym w ogóle nie było mowy 0 rozważaniach nad kulturą jako tekstem, znaczeniem czy symbolem (s. 19). Pojęcie antropologii, które nie ma w Polsce dalekich tradycji, wiąże autor z tym ostatnim właśnie typem rozważań, wyrażając przekonanie, że inter­ pretacja antropologiczna to interpretacja w kategoriach znaczenia, znaku 1 symbolu. Deklaruje się tym samym autor jako przedstawiciel modnej w ostatnich latach w antropologii polskiej orientacji, jak już wskazywaliśmy, akcentujących silne powiązania z moskiewsko-tartuską szkołą semiotyków rosyjskich i estońskich. Stanowisko to bazuje na założeniu, że kultura to �198 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „wielopoziomowy" i „wielojęzyczny" system semiotyczny, w obrębie które­ go stale odbywa się wewnętrzny dialog i który można tłumaczyć w jego własnych kategoriach tzn. bez odwoływania się do rzeczywistości zewnętrz­ nej wobec kultury tzn. np. do czynników biologicznych, społecznych, czy psychologicznych. Można jednym słowem tłumaczyć kulturę przez kulturę w języku mitu (obrazowym i symbolicznym) sztuki (projekcyjnym i od­ twarzającym) i nauki (modelowym). Kultura ludowa nie może być charak­ teryzowana jedynie przez czynnik społeczny, gdyż nie jest właściwością jedynie warstwy chłopskiej. Kultura „typu ludowego" może być właściwa mieszkańcom miast - robotnikom, inteligentom, warstwom elitarnym stano­ wi bowiem typ reakcji kulturowej w kategoriach myślenia mitycznego i sym­ bolicznego. Dlatego gdy dziś mówimy w etnografii o wymiarze społecznym w bada­ niach nad kulturą, rozumiemy przez to na ogół myślenie w kategoriach „swój", „obcy", jako podstawowych kategoriach służących identyfikacji w różnych konfiguracjach grupowych. W świetle nowej koncepcji kultury ludowej zmienia się także pojęcie folkloru - nie jest on już tylko wytworem chłopskiej kultury tradycyjnej. Dawniej można go było zdefiniować jako stan izolacji świadomościowej charakterystyczny dla kultur zamkniętych. Ale czy w dobie komunikaqi masowej zniknęły warunki do wytwarzania się folkloru? Na pewno nie. Pozostaje bowiem myślenie stereotyp we, życzeniowe, myślenie w kategoriach wartości, które tworzy nowy folklor wielkich społeczności zurbanizowanych i zindustrializowanych. Owo odczytywanie sensów zbiorowych reakcji, nowych symboli, znaczeń przypisywanych różnym fragmentom otaczającej nas rzeczywistości, pozostanie więc domeną antropologa, co pozwoli mu się zmierzyć z kulturą współczesną. Dzięki temu, mimo że antropologia stanowić zaczyna w coraz większym stopniu naukę pogranicza, naukę interdyscyplinarną, co autor w ciągu swych wywodów wielokrotnie i z całym naciskiem podkreśla, zachowuje ona jednak wciąż odrębny przedmiot i nie grozi jej, jak to prognozowano w latach powojennych kres i całkowite wchłonięcie przez socjologię. Można jednak w tym miejscu zauważyć, że o ile dopuszcza się inne od proponowanego przez autora paradygmanty uprawiania antropologii (np. socjologizujący, czy funkcjonalistyczny) można powiedzieć, że antropolog pozostaje wciąż najbliższy socjologowi. Jest on jednak socjologiem szczegól­ nego typu - po pierwsze preferuje obserwację uczestniczącą i swobodny nieskategoryzowany wywiad w stosunku do metod ilościowych i badań ankietowych, ujmuje kulturę zawsze całościowo jako system zależności (czy to strukturalnych czy funkcjonalnych) i odkrycie ich wewnętrznych powią­ zań uważa za podstawowy cel swojej analizy, podczas gdy socjologowie mieli tendencję do fragmentaryzacji rzeczywistości, rozczłonkowywania jej na ele­ menty policzalne, które stanowiły jedyną przesłankę do budowy teorii, po trzecie antropolog widzi kulturę zawsze w ścisłym powiązaniu z podłożem �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 199 historycznym, podczas gdy socjolog nie uważa historii za jedyny i najistot­ niejszy czynnik kształtujący i wyjaśniający kulturę danego społeczeństwa. Te trzy różnice wyznaczyły specyficznie antropologiczną perspektywę poznaw­ czą w badaniach nad kulturą, łączącą w sobie historyczny, holistyczny i relatywistyczny punkt widzenia, przy czym relatywizm ten stosowany bywa raczej w odniesieniu do całości kultury (etos, styl, konfiguracja kultury) aniżeli do jej wewnętrznych podziałów. Przyjęta przez autora opcja teoretyczna bazuje na zawężonym, ideacyjnym rozumieniu kultury. Jest to rozumienie kultury jedno z możliwych, a na jego ograniczenia wskazywał sam Edmund Leach, główny kontynuator, ale także i krytyk koncepcji Levi-Straussa w Wielkiej Brytanii. Uważa on, że owe struktury idei, główny przedmiot badań strukturalistycznie zorientowa­ nych antropologów nie stanowią przecież niezależnego zjawiska lecz do­ stosowane są zawsze do warunków ekonomicznych i politycznych danego społeczeństwa. Ich zróżnicowanie w obrębie kultury jest nie tylko wyrazem wewnętrznych mechanizmów dokonujących się na poziomie samej kultury (będących funkcją wewnętrznych intelektualnych treści człowieka), ale jest także funkcją uwarunkowań społecznych. Owa tendencja do jednostron­ nego, men tali stycznego ujmowania zjawisk, której towarzyszy niejednokrot­ nie ignorowanie społecznego i realnego wymiaru rzeczywistości, która cechu­ je współczesną naukę bywa też przedmiotem krytyki. Niektórzy uważają, że analiza jedynie świata symbolicznych znaczeń (czy w języku - reguł gier językowych: Sprachspiel) nie może niczego wyjaśniać i może stanowić za­ ledwie interesującą rozrywkę intelektualną dla tych, którzy się nią zajmują, nie wnosząc nic nowego ani do nauki, ani do życia praktycznego. Ze stanowiskiem takim trudno byłoby się zgodzić - pasjonującą jest bowiem sprawą wiedzieć jak to się dzieje, że dana rzecz może przekazywać informacje inne od tych, jakie zawarte są w niej samej, czyli komunikować o czymś, co jest zawarte poza nią. Rozwój semiotyki - nauki o znakach, który można uznać za jedno z największych osiągnięć intelektualnych X X wieku nie tylko może w przyszłości doprowadzić do wypracowania ogólnej teorii wyjaśniającej działanie umysłu ludzkiego, ale prawidłowe odczytywanie znaków niewątpliwie przyczyni się do pogłębiania zrozumienia między ludźmi. Dlatego koncepcja antropologii zarysowana przez autora wydaje się być interesująca, choć nie całkiem do zaakceptowania w szczegółowych roz­ wiązaniach (o czym za chwilę), a także całkowitym odwrocie od tendencji pozytywistycznych i postpozytywistycznych, za którym autor się opowiada. Chcąc określić charakter współczesnej antropologii jako dyscypliny autor podkreśla jej: 1) imperializm tematyczny, 2) interdyscyplinarność, 3) empiryczny charakter, 4) interpretacyjność. �200 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Antropologa interesuje współcześnie każdy przejaw ludzkiego życia, o ile da się go ująć w kategoriach znaczenia. Ów imperializm zakresowy wynika z pogranicznego charakteru antropologii, a także obserwowanego ostatnio procesu antropologizacji nauk humanistycznych. Przeżywając kryzys ant­ ropologia wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologicz­ ne z innymi dyscyplinami, dostarczając różnego rodzaju argumentów, które ze względu na te cechy antropologii, o których pisaliśmy wyżej okazały się atrakcyjne dla przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych. Sama jed­ nak nie dookreśliła ściśle swojego zakresu, stąd mówi się dziś częściej o „in­ terpretacji antropologicznej" niż o „antropologii" i trwają ciągle spory o to czy jest ona dziś nauką czy sztuką. Często określa się antropologię jako sztukę interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury (s. 25). Stąd suchy pozytywny opis ustępuje miejsca esejowi 0 swobodnych skojarzeniach literackich. Jedno tylko pozostaje bez zmian - konsekwentnie empiryczna podstawa antropologii. Najpierw fakty, potem interpretacja. W tym empirycznym podejściu upatruje właśnie autor siłę tej dyscypliny. W pewnym miejscu określa autor swoje stanowisko następująco: „Przy­ jęta przez mnie postawa badawcza polega w wielu wypadkach na «grasowa­ niu» po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zjawisk już analizowanych z innych punktów widzenia" (s. 7). Osobiście nie mam nic przeciwko „grasowaniu" w nauce, o ile robi się to w sposób inteligentny (daleko bardziej podejrzane z moralnego punktu widzenia jest np. grasowanie na cudzych nieszczęściach), wydaje mi się jednak, że należałoby raczej powiedzieć, iż podczas gdy dawny etnograf czy antropolog mając wyraźnie wyodrębniony przedmiot badań, jakim była kultura określonego typu „prostszego" społeczeństwa (chłop­ skiego czy prymitywnego) czuł się zobligowany do opowiedzenia się po stronie takiej czy innej szkoły etnologicznej, obecnie, gdy przedmiotem jego rozważań staje się kultura współczesna, musi być przede wszystkim humanistą poruszającym się swobodnie w polu badawczym innych dy­ scyplin, wykazując znajomość ich teorii, metod i wyników, bowiem inter­ dyscyplinarność jest w ogóle cechą nauki X X wieku. Nie sposób sobie wyobrazić współczesnego etnologa-strukturalisty, który by nie znał osiągnięć językoznawstwa, filozofii, psychologii, w dużej mierze także historii sztuki 1 literaturoznawstwa. Spośród trzech możliwych linii rozwojowych, jakimi mógł przebiegać rozwój antropologii: 1) pogłębienia znaczenia jednej z istniejących szkół, 2) powstania nowej szkoły o wiodącym znaczeniu, 3) rozwoju w kierunku współpracy interdyscyplinarnej, trzecia z tych dróg wydaje się zyskiwać współcześnie coraz bardziej na znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że an­ tropolog „grasuje" jedynie na zdobyczach innych nauk dopowiadając niekie­ dy swoją interpretację. Wręcz przeciwnie, wnosi on do tych nauk własne koncepcje teoretyczne i metodologiczne, własny zasób pojęć i wyraźnie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 201 wydzieloną problematykę badawezą. Autor to zresztą sam doskonale ukazu­ je w dalszych partiach książki, gdzie rozpatruje antropologiczne możliwości interpretacji zagadnienia narodu oraz twórczości popularnej. W pierwszym przypadku antropolog styka się przede wszystkim z historykiem i socjolo­ giem, w drugim z historykiem sztuki i literaturoznawcą. Problematyka narodu to typowa problematyka pogranicza - jest ona przedmiotem dociekań historyków, socjologów, etnologów, literaturoznawców, historyków sztuki, gdyż znajduje ona odbicie w literaturze, folklorze, sztukach plastycznych, publicystyce etc. Najogólniej rzecz biorąc naród ma swój aspekt społeczny, kulturowy i językowy - w każdej z tych sfer etnolog mógłby wyznaczyć odrębną dla siebie problematykę badawczą. Rozpatrywanie narodu musi uwzględniać ponadto trzy socjologicznie różne poziomy uczestnicwa: państwo, naród i grupę etniczną (s. 36). Na gruncie państwowym dokonuje się identyfikacja formalno-prawna, na poziomie narodu świadomościowo-emocjonalna, na poziomie grupy etnicznej - emocjonalna. Problematyka grup etnicznych stanowiła tradycyjną problematykę et­ nologii (regionalizmy, instytucje mniejszościowe i religijne) i może stanowić punkt wyjścia dla rozważań nad narodem - uchwycenia zjawiska niejako w mikroskali, gdzie ściera się pojęcie ojczyzny prywatnej i ideologicznej, wyraźnie rysuje się zagadnienie tożsamości w kategoriach: swój - obcy. Na wyższym poziomie analizy, gdy mówimy już o narodzie jako pewnej wspólnocie ideologicznej wyrażającej się w poczuciu tej wspólnoty, ogólnie można powiedzieć, że podczas gdy socjologa interesuje bardziej społeczny wymiar istnienia narodu (typy więzi narodowej, charakter elit narodowych, świadomość narodowa, ideologie, programy, deklaracje) o tyle antropologa interesuje mityczny wymiar narodu. Może on go rozpatrywać na trzech poziomach: 1) przez wskazanie na zmityzowany charakter wiedzy o kulturze ludowej jako wartości narodowej; 2) przez ukazanie sposobów użycia i funkcjonowania znaków więzi narodowej; 3) przez ukazanie pewnych mitologicznych zabiegów wobec tradycji na­ rodowej (dzieła sztuki, prace naukowe, język propagandy, zabiegi zmierza­ jące do ożywienia folkloru etc). Przykładem takiego znaku więzi narodowej, szeroko analizowanym przez autora był np. krzyż z kwiatów, układany na Placu Zwycięstwa w Warszawie ku czci Stefana Wyszyńskiego od czerwca 1981 do czerwca 1983, wzbudza­ jący sentymenty i uczucia narodowe Polaków. Nie wnikając w całą bogatą problematykę narodu w wymiarze interdys­ cyplinarnym zarysowaną przez autora w rozdziale 3, skoncentruję się tu na jednym zagadnieniu - różnicy w podejściu historyka i socjologa do tej problematyki. Jest to przykład instruktywny, gdyż potwierdza moją tezę, że antropolog nie tylko dopowiada interpretację do zagadnień analizowanych �202 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA już z innych punktów widzenia, ale wypracowane przez niego kategorie pojęciowe stanowią w określeniu istoty problemu wkład być może najważ­ niejszy. Autor znakomicie tę kwestię ukazuje wprowadzając rozróżnienie pomiędzy historią (która jest domeną historyka) i tradycją (którą zajmuje się etnolog). Choć obie te kategorie służą opisywaniu przeszłości, to jednak należą do różnych porządków opisu: historia opisuje fakty w języku nauki, tradycja wyraża interpretację przeszłości w języku mitu. Tradycja jest w wię­ kszym stopniu wywołana emocjami, nie potrzebuje tak jak historia racjo­ nalnych uzasadnień. Należąc do podstawowych kategorii analitycznych et­ nografii nadaje inny, subiekywny sens historii. Składa się ona z trzech aspektów: przedmiotowego (dziedzictwo), czynnościowego (przekaz treści) i podmiotowego (postawa wobec przeszłości). Ten ostatni jej aspekt wydaje się najważniejszy zwłaszcza w świetle interesującego nas tu problemu narodu. To dzięki tradycji tworzy się zbiorowa autoświadomość i stereotyp własnej grupy. Nie ma jednej historii lecz jest ich tyle, ile jest paradygmatów okre­ ślających sposób widzenia świata. Tradycja należy więc do mitycznego po­ rządku świata - tworzone przez nią teksty pomijają, gubią lub przekształcają fakty historyczne w swoich całościowych interpetacjach przeszłości (s. 44). Dlatego powinny być przedmiotem analizy metakulturowej, jako fakty, które oderwały się od swojego obiektywnego podłoża i uległy procesowi mityzacji. Taki jest wkład antropologów do rozumienia historii, która j u ż jako zapis dziejów przeżyła się. Jest nauką o problemach masowych i ich transformacjach, a nie o faktach (s. 42). Na przykładzie Śląska autor ukazuje właśnie ów proces przenikania się historii i tradycji, będący rezultatem m.in. pewnych mitologizujących zabie­ gów dokonywanych zarówno przez stronę polską, niemiecką, jak i społecz­ ność międzynarodową. W wyniku tych zabiegów wytworzyły się trzy po­ stawy emocjonalne wobec tradycji Śląska: postawa ideologiczna - polegająca na nachalnym udowadnianiu polskości Śląska nawet za cenę fałszowania podręczników historii i niszczenia zabytków architektury niemieckiej. Dalej - postawa heroiczna, akcentująca moralny aspekt walki z niemczyzną - Nie­ miec przedstawiany jest jako wróg i obcy, a takie ogólnoeuropejskie wartości jak: praca, rodzina, wierność, religia przyporządkowane są jedynie swojskiej, własnej kulturze śląskiej. Podkreśla się jej ludowy charakter, który był zawsze synonimem poczucia wspólnoty narodowej i słowiańskiej etc. Wresz­ cie istnieje trzecia postawa wobec przeszłości, którą autor określa jako nostalgiczną - najczęściej spotykaną w literaturze pięknej, która eksponuje pamięć ojczyzny prywatnej, fascynagę oryginalnością śląskiego obyczaju łączącego w sobie elementy polskie i niemieckie. Postawa ta określa Śląsk jako „małą ojczyznę" ludzi nastawionych na codzienność i pracę, odznacza­ jących się specyficznym poczuciem humoru i fatalistycznym sposobem w i ­ dzenia świata (s. 80-81). Rozdział 4, w którym rozważane są zagadnienia twórczości popularnej, gdzie antropolog styka się z historykiem sztuki i literaturoznawcą przede �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 203 wszystkim, przynosi najpierw interesujące rozważania na temat folkloru społecznych protestów, do którego wytworzenia dały asumpt wydarzenia w Stoczni Gdańskiej z sierpnia 1980. Formy sztuki ludowej: poezja, pieśni, hasła, symbole, sztuka plastyczna, zrodziły się jako reakcja na tę niecodzien­ ną sytuację - powstała w wyniku tego sztuka „a vista" - spontaniczna, niecyzelowana, mająca wszelkie znamiona sztuki ludowej. Na tym przy­ kładzie można było obserwować naocznie swoiste procesy kulturotwórcze zmierzające do „przywrócenia autentyczności i wagi ludzkim słowom i ges­ tom, czy też szerzej rytuałom, twórczości i moralności. Przywrócenia obycza­ jowi swoiście polskiego charakteru" (s. 76). „Struktury reakcji kulturowych tkwią w nas głęboko i tłumione wybuchają niekiedy w miejscach i chwilach nieprzewidzianych" (s. 77). O ile do tego momentu rozważania autora nie budzą najmniejszych sprzeciwów, stanowią przykład analiz interesujących i niebanalnych, o tyle podawane w następnym paragrafie przykłady analizy otoczenia wizualnego mogą wywoływać pewne zdziwienie u etnografa przyzwyczajonego do reali­ stycznego sposobu interpretacji. Autor rozważa w nich przykłady takich peryferyjnych elementów otocze­ nia wizualnego jak: instrukcja posługiwania się śpiworem ze zdjęciem wpólleżącej, brzydkiej i tłustej, pozbawionej wdzięku kobiety, ulotkę zachęcającą do pracy w M P K z wizerunkiem gładko uczesanego młodzieńca z narzu­ coną niebieską chustą z frędzlami, rzeźbę ogrodową z okolic Zalipia koło Dąbrowy Tarnowskiej przedstawiającą chłopca, trzymającego w rękach na­ czynie i karmiącego siedzącego mu na ramieniu ptaka z rozpostartymi skrzydłami, dalej - kalendarz ścienny z życzeniem kupiony u kominiarza, etc. Pomijając dobór tych zupełnie peryferyjnych elementów otoczenia wizu­ alnego, pewne opory wywołuje sposób ich analizy w kategoriach historii sztuki wysokiej, a więc poszukiwanie analogii do motywów, jakie znaleźć można w dziełach znanych malarzy, takich jak: Giorgiono, Tycjan, Cousin - przedstawiających Venus - italską boginię rozkoszy, piękną i pełną wdzię­ ku, która rzekomo miała być prototypem owej brzydkiej, tłustej baby z in­ strukcji posługiwania się śpiworem. Natomiast chłopiec z plakatu zachęcają­ cego do pracy w M P K to analogia do znanych schematów portretowych Artura Durera, Diego Silvy Velasqueza, itp. w odniesieniu do każdego z analizowanych przykładów. Historia sztuki pomogła autorowi w analizie wybranych przedmiotów odkryć schematy ikonograficzne, które uległy daleko idącym przekształ­ ceniom. W związku z tym nasuwają się tu antropologowi nieprzywykłemu do tak śmiałych i odległych interpretacji pytania, czy wybrane przedmioty można nazwać nie tylko sztuką w ogóle, ale nawet kiczem i czy interpretowanie ich w terminach historii sztuki wysokiej jest w ogóle uprawnione? Tradycyjna twórczość ludowa miała swoją niezaprzeczalną wartość artystyczną - łatwą do uchwycenia przez artystę - malarza, rzeźbiarza, czy �204 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA znawcę - historyka sztuki. Stosowanie analizy estetycznej do tego typu sztuki było jak najbardziej uzasadnione, jakkolwiek najczęściej analizowana ona była w swoich własnych ludowych kategoriach. Autor staje po pierwsze na stanowisku współczesnej estetyki, w której występuje tendencja do niewprowadzania kategorycznego rozróżnienia na sztukę wysoką i niską (czyli kicz), po drugie, strukturalistycznego stanowis­ ka, które Lévi-Strauss wyraził w znanym cytacie: „znajdując upodobanie w swoim odosobnieniu artysta hołubi iluzję być może płodną, lecz przywilej, jakiego sobie udziela nie jest realny. Kiedy wierzy, że tworzy dzieło oryginal­ ne, odpowiada on twórcom z przeszłości i teraźniejszości, rzeczywistym, bądź wyobrażonym. Czy jest się tego świadomym czy nie, nigdy nie kroczy się samotnie drogą tworzenia (Lévi-Strauss 1985, s. 87). Odniesienie owych przedmiotów do dziel sztuki wysokiej pozwoliło auto­ rowi, w jego przekonaniu, ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, będące śladem, echem zaledwie dawnych stylów i epok. Usprawiedliwienia dla tego typu wniosków można by szukać, w moim przekonaniu, głównie w socjologii. W świetle teorii opadu kulturowego (który to proces wzmógł się ostatnio dzięki kulturze masowej) przenoszenie takich schematów jest wysoce prawdopodobne. Dzięki kulturze ma­ sowej różnym albumom, reprodukcjom, fotografiom, reklamom, plakatom, których treść osiada w zbiorowej wyobraźni, wytworzył się rodzaj „wy­ obrażeniowego zaplecza" potocznej świadomości (s. 83), które może znaleźć odbicie nawet w tego rodzaju peryferyjnych, pozbawionych estetycznej war­ tości wytworach. Także teza bazująca na historii sztuki, potwierdziła się przez socjologię*. Lévi-Strauss zaszczepił w antropologii odwagę interpretacyjną, która zapuściła już głębokie korzenie w umysłach antropologów i dużo wody upłynęło od czasu, gdy mój mistrz Profesor Andrzej Waligórski, zdeklaro­ wany zawolennik funkcjonalizmu w czasach, gdy idee Lèvi-Straussa dopiero zaczęły przenikać do Polski, zwykł mawiać o Lèvi-Straussie: „on ma gorąco pod kapeluszem". Dziś tę żartobliwą wypowiedź można zinterpretować jako historyczną, stwierdziwszy tylko, że była ona przejawem swoistego folkloru, jaki swego czasu wytworzył się w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ, a który, co z wielkim żalem należy stwierdzić, zniknął już bezpowrotnie. Gdy Waligórski zauważył w czasie wykładu wystający ze stołu gwóźdź, który rozerwał mu marynarkę, od razu zadał pytanie - jaka jest tego funkcja? Dziś * M o ż n a jednak również z a u w a ż y ć , że taka, a nie inna forma wizualna omawianych elemen­ t ó w tłumaczy się po prostu poprzez ich funkcję, nie zaś w terminach historii sztuki, ani socjolo­ gicznej teorii opadu kulturowego. N a przykład młodzieniec w chuście z frędzlami reklamującej pracę w M P K to jeden z faktycznie zaobserwowanych m ł o d y c h ludzi wracających z wojska, którzy kupują sobie takie właśnie chusty i zbierają na nich podpisy k o l e g ó w , a większość z nich poszukuje właśnie pracy i dlatego bierze się ich do reklamy. „ A r t y s t a " nie miał tu najprawdopodobniej żadnych skojarzeń z motywami sztuki wysokiej i do analizy tego elementu wizualnego otoczenia wystarczyłaby zapewne po prostu analiza socjologiczna. �205 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musiałby ustąpić i zadać pytanie - jakie jest tego znaczenie? Tak oto zmieniają się paradygmaty w nauce. Dowcip ten to tylko przypomnienie starych, dobrych czasów - w niczym nie umniejsza on walorów interesującej pracy Robotyckiego. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z., R o b o t y c k i Cz., S t o m m a L . , T o m i c k i 1977 Antropologia kultury w Polsce - pojęcia, R., W a s i l e w s k i J . S . inspiracje. Materiały do słownika, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 10, z. 1 D e r r i d a J. 1992 Pismo filozofii, K r a k ó w . Lévi-Strauss 1985 C. Drogi masek, L ó d ź . Barbara Olszewska-Dyoniziak Thomas Rhys Williams, Cul tur al Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1990, ss. 434 Znajomość amerykańskich, brytyjskich lub innych obcojęzycznych pod­ ręczników antropologii kultury jest w Polsce znikoma. Trochę wiedzy na ten temat zaszczepił studentom polskim i swoim uczniom Profesor Andrzej Waligórski. Jego losy życiowe sprawiły, że przez szereg lat miał bezpośredni kontakt z antropologią brytyjską, uczestnicząc w seminariach Bronisława Malinowskiego w London School of Economics, pisząc pod jego kierunkiem pracę doktorską i uczestnicząc w zainicjowanych przez niego badaniach afrykańskich (wśród plemienia Lu o z Kenii w* latach 1946 - 1948; Waligórski 1969). W Polsce przez długi czas za odpowiednik antroplogii kultury uważano etnografię czy etnologię. A przecież to nie to samo. W jednym ze swoich artykułów określiłam etnografię jako „opis ludów", antropologię zaś jako „naukę o człowieku" (Olszewska - Dyoniziak 1993). Pierwszej z nich przy­ świecały cele opisowe, kolekcjonerskie, często ideologiczne i patriotyczne (podtrzymywanie świadomości narodowej, gdyż przez długi czas w wieku XDC i później kulturę ludową uważano za pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej), druga stawiała sobie zawsze cele nomotetyczne, zmie­ rzając do odkrycia praw rządzących rozwojem i funkcjonowaniem kultury ludzkiej. Tak szeroko i ambitnie zarysowany przedmiot antropologii zaczyna 1 1 Por. Olszewska-Dyoniziak 1976. A r t y k u ł stanowi przegląd i t y p o l o g ważniejszych, g ł ó w n i e v r brytyjskich i amerykańskich, p o ć ? e z n i k ó w antropologii kultury. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA się upowszechniać w Polsce dopiero w ostatnich latach. Teraz dopiero można obserwować pierwsze sygnały zaszczepienia na grunt polski tego modelu uprawania antropologii, jaki już dawno ugruntował się w antropologii zachod­ niej. Wszystko to jednak stanowi zaledwie początek. Stąd też w dalszym ciągu rysuje się potrzeba uprzystępnienia Polakom zdobyczy antropologii zachodniej, nie tylko przez tłumaczenie dzieł wybitniejszych antropologów lecz również poprzez popularyzację ukazujących się na Zachodzie podręczników antropolo­ gii. To ostatnie zadanie jest o tyle ważne, że Amerykanie (podobnie jak Brytyjczycy i częściowo także Niemcy) doszli do perfekcji jeśli chodzi o eleganc­ ję, przejrzystość, przystępność, adekwatność i merytoryczną poprawność w przedstawianiu podręcznikowej wiedzy. Można zaryzykować twierdzenie, że właściwy dla kultury zachodniej szacunek dla człowieka, przejawiający się w trosce o formalną i funkcjonalną doskonałość oferowanych mu wytworów i urządzeń, wyraził się także w tej dziedzinie. Podręczniki te dalekie są od chaotycznego i niechlujnego stylu niektórych opracowań, opartych na wyrywko­ wym materiale i przypadkowej literaturze - właściwy jest im ład i metodyczność w przedstawianiu przemyślanego, opartego na wszechstronnej erudycji materia­ łu, poprawne klasyfikaqe i pogłębione uogólnienia. Same w sobie podręczniki te przyczyniają się nie tylko do przedstawiania stanu wiedzy antropologicznej, ale także do jej rozwoju. Nie bez znaczenia jest także forma wydania i szata graficzna. Warto pofatygować się do Biblioteki Jagiellońskiej czy którejś z innych bibliotek naukowych, by zobaczyć jak został np. wydany podręcznik Williamsa A . Havillanda (1981) - śródtytuły, wyeksponowane w tekście na osobnym tle hasła i terminy, odpowiednio dobrane ilustraqe, wszystko to stwarza wrażenie przejrzystości, przystępności, ułatwiając odbiór i za­ chęcając do lektury. D o tego typu podręczników należy też niewątpliwie omawiana tu praca Thomasa Rhys Williamsa. Nawiązuje ona do najlepszych tradycji podręcz­ ników amerykańskich, zamykając w sobie ogrom trudu autora. Nie przypad­ kowo więc autor uznał za stosowne, dedykując książkę swojej żonie i synom, usprawiedliwić się, że tyle czasu musiał im zabrać z rodzinnego życia, by napisać to dzieło. Sądząc po rezultacie, był to jednak wysiłek opłacalny. Podręcznik składa się z czterech części i czternastu rozdziałów. Część I , zatytułowana „Rozwój kultury" obejmuje następujące rozdziały: 1. Era łow­ ców, 2. Intensywne zbieractwo i rolnictwo, 3. Rozwój cywilizacji. Część I I zatytułowana „Badanie współczesnych kultur" zawiera rozdziały: 4. Bada­ nie kultury, 5. Analiza faktów kulturowych. W części I I I , zatytułowanej „Życie społeczne i kulturowe ludzi" znajdują się rozdziały: 6. Wkraczanie w świat: niemowlęctwo, dzieciństwo, wiek młodzieńczuy, 7. Socjalizacja 2 3 2 Niemal w tym samym czasie ukazały się ostatnio w Polsce aż trzy podręczniki antropologii kultury, patrz: Brozi 1992; Nowicka 1991 oraz Olszewska-Dyoniziak 1991. 3 P r z e t ł u m a c z o n o j u ż n a język polski prawie wszystkie ważniejsze prace C . Levi-Straussa oraz w i ę k s z o ś ć prac B . Malinowskiego. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 207 i osobowość, 8. Język i komunikacja, 9. Wzory adaptacji do środowiska. 10. Organizacja życia społectznego: pokrewieństwo, ugrupowania krewniacze i małżeństwo. 11. Porządkowanie życia społecznego: kontrola społeczna, prawo, polityka, państwo. Koncepcja świata nadprzyrodzonego: nadnaturalizm i religia. 13. Zmiana kulturowa. Część I V , zatytułowana „Antropologia wobec przyszłości" składa się z jednego rozdziału. 14. Antropologowie i ich praca badawcza. Całość kończy Epilog: „Przyszłość antropologii" oraz słow­ nik ważniejszych terminów antropologicznych, indeks autorów i indeks te­ matyczny. Układ treści jest dość typowy dla wielu podręczników antropologii. Nie ma w książce natomiast osobnego rozdziału poświęconego szkołom i kierun­ kom antropologii; stanowiska te jednak manifestują się w toku prezentacji poszczególnych zagadnień. Najczęściej cytowanymi autorami wydają się być Bronisław Malinowski i George Murdock, ale bynajmniej nie funkcjonalizm Malinowskiego stanowi przesłanie tej książki. Już powierzchowna lektura tego obszernego, bo liczącego 434 strony podręcznika skłania do wniosku, że autor przychyla się do stanowiska neoewolucjonistycznego, przyjmując raczej przyrodniczy model antropologii aniżeli humanistyczny (ang. science i humanities). Część I pracy to szczegółowy opis przebiegu ewolucji kulturowej począw­ szy od paleolitu trwającego od ok. 4 milionów lat do 12000 lat n.e., poprzez okres mezolitu (ok. 15000-8000 lat n.e.) aż do neolitu (ok. 8000-4000 lat n.e.) oraz okresu powstawania wielkich (ok. 4000-450 lat n.e.). Dla każdego z tych okresów autor omawia podstawowe techniki wytwarzania narzędzi, wyodrębniając na ich podstawie określone kręgi kulturowe czy okresy (kore­ spondujące zazwyczaj z odpowiednimi typami środowisk geograficznych) - dla paleolitu będą to okresy: szatoperoński, oryniacki, grawetański, soluterański, magdaleński. Odpowiednie regionalne tradycje odnaleźć można w epoce mezolitu i neolitu: kulturę natufską w Jordanii i Izraelu, kartumską w Północnej Afryce, archaiczną w Ameryce Północnej i maglemowską regio­ nalną tradycję w Europie. Autor przedstawia nie tylko najbardziej typowe dla tych okresów narzę­ dzia i techniki ich wytwarzania, ale również formy organizacji społecznej, techniki wychowywania dzieci i niemowląt, podział pracy według płci, po­ czątki budownictwa, formy współżycia w małych grupach etc. Konkluduje, że dzięki wszystkim tym urządzeniom ludzie byli w stanie nie tylko przetrwać w trudnych warunkach, ale rozwijać sukcesywnie coraz to wyższe formy życia (udomowienie roślin i zwierząt), pozwalające im na przeżycie we wszystkich niemal typach środowisk. Rewolucja neolityczna uświadomiła ludziom jak dalece ich intelektualne możliwości i społeczno-kulturowe urzą­ dzenia pozwalają w istotny sposób zmieniać dotychczasowy tryb życia na bardziej bezpieczny, dostatni, zapewniając większą ilość wolnego czasu na zajmowanie się innymi zajęciami aniżeli te, które są bezpośrednio związane z walką o codzienne przeżycie (s. 57). �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W rozdziale 3 ,,Rozwój cywilizacji" autor omawia proces powstawania cywilizacji w konkretnych regionach (południowa Azja, Egipt, kultury śród­ ziemnomorskie, Indie, Chiny, cywilizacja Andyjska etc). Dowodzi to, jak sądzę, że opowiada się za tezą multilinealnej ewolucji. Nawoływanie do uwzględniania w rozwoju kultury przede wszystkim techniczno-środ o wiskowych zmiennych jest także widoczne w rozdziale 9, ukazującym wzory adaptacji do środowiska. Według danych zebranych przez Murdocka odno­ śnie 563 kultur ludzkich, 63% (356 kultur) ludzkości opiera swą egzystencję na produkcji żywności (rolnictwo), 37 % (207 kultur) żyje natomiast lub żyło głównie ze zbieractwa, łowiectwa lub rybołówstwa. Typy gospodarki są jak najściślej skorelowane z typami środowisk geograficznych. Wyjaśniając typy gospodarki i wzory adaptacji ludzi do środowiska antropologowie przyjmują na ogół 5 podstawowych typów interpretacji: 1) ewolucyjną, 2) ekologiczną, 3) marksistowską i neomarksistowską, 4) materializmu kulturowego, 5) formalnej ekonomii. Interpretacja ewolucyjna operuje takimi koncepcjami jak: „adaptacja", „zwyczaj", „ e w o l u g a " zapożyczonymi z biologii i zmodyfikowanymi tak by mieściły w sobie rolę i wpływ kultury. Niektóre wyjaśnienia ewolucyjne obejmują też koncepcję energii czy systemu energetycznego (mowa tu o koncepqi Leslie White'a) zaczerpniętej z fizyki i inżynierii. Wyjaśnienia ekologiczne poszukują związków pomiędzy społecznymi i kulturowymi przejawami życia ludzi, a środowiskiem naturalnym. W tym typie wyjaśniania ludność danego regionu traktowana jest jako , jednostka biologiczna" podporządkowana takim samym „prawom", jakim podlegają również inne istoty zwierzęce żyjące w tym środowisku. Cechy środowi­ ska naturalnego uważane są w tym typie interpretacji za istotny czynnik w kształtowaniu i ukierunkowywaniu życia społecznego i kulturowego. Wyjaśnienie marksistowskie przyjmuje, że warunki materialnego życia ludzi stanowią „ostateczną determinantę" wszystkich pozostałych dziedzin kultury i społeczeństwa. W ortodoksyjnej myśli marksistowskiej owe wa­ runki materialnego życia ludzi określane są jako „infrastruktura" inaczej „baza". Wszystkie inne formy kultury i społeczeństwa określane są jako „superstruktura" czyli inaczej „nadbudowa". Według koncepcji marksistow­ skiej wszystkie polityczne, religijne wychowawcze i społeczne instytucje kul­ tury kształtowane są bezpośrednio przez infrastrukturę i pozostają pod jej bezpośrednią kontrolą . Wyjaśnienie materializmu kulturowego opiera się w zasadzie na wykorzysta- ' niu koncepcji marksistowskiej, z włączeniem jednak do niej elementów demo­ grafii i ekologii , które w istotny i zasadniczy sposób tę teorię modyfikują. 4 5 4 D z i ś wiadomo, że stosunki produkcji m o g ą leżeć poza d o m e n ą samej gospodarki, w szerszej strukturze społecznej, którą na szczeblu pierwotnym s t a n o w i ą np. stosunki pokrewieństwa, a gos­ podarka jawi się j a k o jeden z a s p e k t ó w (niekoniecznie d o m i n u j ą c y czy determinujący, a nade wszystko niekoniecznie wyjaśniający) systemu społecznego; por. Godelier 1972, s. 93-95. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 Wyjaśnienie formalnej ekonomii nawiązuje do tzw. „neoklasycznej" teorii ekonomicznej opartej na koncepcjach logiki formalnej i matematyki (tzw. teoria ogólnej równowagi). Bazuje ona na idei, że wybory ekonomiczne ludzi zmierzają zawsze do maksymalizacji zysków, co odnosi się także do społeczeństw plemiennych. Stąd niektórzy antropologowie przychylają się do stanowiska, że reguły formalnej ekonomii mogą mieć również zastosowanie do analizy prymitywnych systemów gospodarczych. Określa się tych uczo­ nych jako „formalistów" i przeciwstawia ich „substantywistom" tzn. tym antropologom, którzy uważają, że zasady rządzące gospodarkę pierwotną są tak diametralnie różne od tych, jakie rządzą gospodarką społeczeństw wyżej rozwiniętych, że nie można ich zrozumieć przez zastosowanie reguł analizy wypracowanych przez formalną ekonomię. Nie sposób oczywiście przybliżyć w tym miejscu czytelnikowi treści wszystkich rozdziałów omawianego podręcznika. Każdy z nich stanowi osobną, bogatą w treść rozprawkę, opartą na obszernej literaturze przed­ miotu. Odsyłając zatem czytelnika do szczegółowej lektury interesujących go rozdziałów, zatrzymamy się tutaj na jednym z nich, ale o znaczeniu węz­ łowym, dotyczącym typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów (Rozdział 5 „Analiza danych kulturowych"). Ewa Nowicka (1991) w swoim podręczniku wyodrębnia trzy podstawowe typy wyjaśniania właściwe antropologii: 1) genetyczne czyli przyczynowe, 2) teologiczne czyli funkcjonalne, 3) kontekstowe czyli strukturalne. Można dyskutować czy jest to klasyfikacja rozłączna, ale zostawmy na razie ten problem. W świetle koncepcji autora omawianego podręcznika typów takich jest więcej. Wyróżnia on bowiem aż siedem typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów. Zanim przejdziemy do bliższego ich omówienia, zacznijmy od przytoczenia sformułowanej przez autora definicji antropologii. Pisze on: „Antropologowie kulturowi zmierzają do formułowania twier­ dzeń ogólnych, odnośnie cech wspólnych dla wszystkich kultur, w ciągu całego okresu trwania kultury ludzkiej, opartych na zrozumieniu kultury jako całości raczej aniżeli na badaniu wybranych jej dziedzin" (s. 103). Oczywiście definicja ta jest wyrazem przyjęcia określonej opcji epistemologicznej i teoretycznej, której autor w dalszych wywodach nie przestrzega konsekwentnie. 5 Marvin Harris uzupełnia teorię m a r k s i s t o w s k ą o teorię wzrostu ludności Malthusa oraz koncepcje woluntarystyczne, uwzględniające w większym stopniu niż to czynił marksizm twórczą rolę c z ł o w i e k a w kształtowaniu dziejów ludzkich. Samo istnienie walk klasowych u w a ż a za niewystarczający czynnik przeobrażeń - konieczne są do tego nowatorskie osiągnięcia w dziedzinie technologii, b ę d ą c e dziełem myślących ludzi, gdyż jedynie one zdolne są przełamać kryzysy demograficzno-ekonomiczne wynikające ze wzrostu ludności i kurczenia się z a s o b ó w ś r o d o w i s k a naturalnego. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA M o ż n a się z nim jednak zgodzić, że cechą podejścia antropologicznego jest badanie zjawisk ludzkiego świata w wymiarze: 1) transkulturowy 2) transtemporalnym i 3) holistycznym. Termin „transkulturowy" w ujęciu autora oznacza, że antropologowie zmierzają głównie do badania uniwersalnych czy wspólnych cech w kul­ turach ludzkich. I tutaj nasuwają się wątpliwości - termin „transkulturowy" może bowiem oznaczać coś zgoła przeciwnego, że antropologowie usiłują uchwycić niepowtarzalne, unikatowe cechy konkretnych kultur. Przyjmując takie a nie inne rozumienie terminu transkulturalny autor odcina się od postaw relatywistycznych. Termin „trantemporalny" oznacza, że antropolog bada kulturę ludzką na przestrzeni całego okresu jej istnienia, stąd odwoływanie się do danych archeologicznych uważa on za niezbędny etap swej pracy badawczej. Ta głęboka chronologiczna perspektywa pozwala bowiem poznać warunki wzrostu, stabilności i przemian kultury oraz osadzić każdą badaną kulturę w historycznym kontekście ogólnego, historycznego rozwoju. I wreszcie termin „holistyczny" odnosi się do orientacji, która traktuje wszystkie dziedziny kultury jako równie ważne dla istnienia i funkcjonowa­ nia całego systemu kulturowego. Oznacza to, że nawet badając pojedynczue aspekty kultury (strukturę społeczną, język czy religię) antropolog musi mieć zawsze na uwadze ich związki z wszystkimi pozostałymi dziedzinami kultury. Są to konstatacje zupełnie oczywiste dla współczesnego antropologa, wy­ chowanego w duchu tradycji funkcjonalistycznej. Przejdźmy do zaproponowanej przez autora klasyfikacji typów wyjaś­ niania antropologicznego. Są to kolejno: 1) analiza w terminach „emic-etic" 2) etnonauka 3) analiza struktur głębokich 4) analiza interpretacyjna 5) podejście konceptualne 6) podejście korelacyjne 7) podejście kontekśtualne A d . 1. Analiza w terminach „emic-etic" sprowadza się do uchwycenia rozbieżności pomiędzy tym co ludzie mówią, myślą i czują, a tym co jest obserwowane przez antropologa jako faktyczne zachowanie. Jeśli tubylec np. informuje badacza, że w jego plemieniu „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a w parę godzin później antropolog obserwuje, że ten sam mężczyzna uderzył żonę tak silnie, aż wypadła przez drzwi swojego bambusowego domku i upadła ciężko na ziemię - wówczas mamy do czynienia z tą rozbieżnością, o którą chodzi (przypadek zanotowany przez autora w 1960 roku w plemieniu Dunsanów na Borneo). Tubylec przekazał antropologowi stwierdzenie pewnego stanu idealnego, w któryr zeczywiście wierzył. Antropolog zaobserwował i dokonał stwierdzenia stanu realnego w zasadniczy sposób rozbieżnego ze stwierdzeniem tubylca i ideą tkwiącą w jego umyśle. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 211 Wedlug Marvina Harrisa, który właśnie wprowadził do antropologii terminy „emiczny" i „etyczny", odniesienie do siebie tych dwóch sfer faktów jest sprawą zasadniczej wagi w badaniach antropologicznych: pozwala bo­ wiem na uzyskanie bardziej pełnego i adekwatnego obrazu kultury - opis „emiczny" ukazuje, w jaki sposób tubylcy widzą i konceptualizują swój świat kultury, opis „etyczny" ukazuje, jak faktycznie przebiegają zachowania kulturowe badanych ludzi. Ukazanie kontrastu pomiędzy tym co „idealne", a tym co „realne" winno zatem stanowić główny problem badawczy an­ tropologa. Sam Harris uważa podejście „etyczne" za bardziej płodne nauko­ wo ponieważ pozwala ono na wyjaśnienie owego „emicznego Universum", a nie tylko jego rejestrację. Z wyjaśnieniem „etycznym" wiąże się jednak również ryzyko - dwaj różni badacze prowadzący badania tej samej kultury w tym samym lub różnym czasie mogą dojść do całkowicie różnych wniosków w jej opisie i ocenie; autor podaje szereg takich potwierdzonych przykładów. Na sposób interpretacji obserwowanych danych może wpływać bowiem płeć, wiek, narodowość czy przynależność kulturowa badacza. A d . 2. Idea analizy „emiczno-etycznej", zaproponowana przez Marvina Harrisa została zakwestionowana przez zwolenników tzw. „nowej etno­ grafii" utożsamianej często z „etnonauką" lub „etnolingwistyka". Wierzą oni, że prawdziwe naukowe badanie kultury winno koncentrować się jedynie na opisie stanu idealnego tzn. analizie sposobu, w jaki członkowie danej kultury myślą, czują czy konceptualizują swój świat. Tylko tubylcze „teorie kultury" się liczą i mogą prowadzić do formułowania wniosków wolnych od etnocentrycznych uprzedzeń i zniekształceń wynikających z ukształtowanych przez tradycję euroamerykańską schematów myślowych (Charles Frake -jeden z pierwszych agitatorów etnonauki). Stąd przedstawiciele etnonauki zwracając się do metod lingwistycznych zmierzających do odtworzenia poznawczej „ m a p y " badanego społeczeństwa, wierzą w możliwość dotarcia do logicznego fundamentu kultury, który będzie można wyrazić w języku matematycznym, logiki formalnej i teorii zbiorów. A d 3. Analiza danych kulturowych w terminach „struktur głębokich", zainicjowana przez Lèvi-Straussa, bazuje na założeniu, że człowiek wyposa­ żony jest od urodzenia w pewne przekazywane biologicznie wzory myślowe, które leżą u podstaw wszelkich operacji myślowych człowieka. Analogicznie do zaprogramowanego matematycznie komputera ukierunkowują one myśl ludzką i nadają jej ogólny kształt. W przekonaniu Levi-Straussa odkrycie, ujawnienie tych „głębokich struktur" jest pierwszoplanowym zadaniem an­ tropologa. „Umysł" ludzki jest więc, jego zdaniem, źródłem wszystkich form kultury i społeczeństwa. Owe elementarne struktury myślowe zorganizowane są na zasadzie binarnych opozycji: męskie - żeńskie, prawe - lewe, wysoki - niski, dobry - zły, jasny - ciemny etc. Levi-Strauss wydaje się przyjmować założenie, że te podstawowe, sformalizowane cechy ludzkiego myślenia są takie same u wszystkich ludzi niezależnie od czasu i miejsca, w którym oni �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA żyją. Obserwowane różnice kulturowe są zawsze wtórnym odbiciem zespołu owych podstawowych, długotrwałych i niezmiennych struktur myślowych. Jest to stanowisko w zasadniczy sposób odmienne od tego, jakie przyjmują przedstawiciele etnonauki - odkrycie poznawczej organizacji właściwej danej kulturze, które jest ostatecznym celem etnonauki, dla Levi-Straussa stanowi zaledwie wstęp do odkrycia tego co się za nią kryje, a co jest powszechne, wspólne i uniwersalne w ludzkim myśleniu. A d 4. Wreszcie wyodrębnić można czwarty typ analizy zaproponowany przez Clifforda Geertza - tzw. „podejście interpretacyjne". Bazuje ono na założeniu, że działalność ludzka przebiega w sposób „stochastyczny" (prawdopodobny, przypadkowy) tzn., że wydarzenia kulturowe są przypad­ kowe raczej aniżeli przebiegają według ustalonych i niezmiennych sekwenq i . W stochastycznym modelu kultury większość zachowań kulturowych postrzegana jest jako zachowania nowe, innowacyjne i odrębne, nie mające swojego odpowiednika w żadnym innym miejscu i czasie. Badacza in­ teresuje przede wszystkim ich wyjątkowość i niepowtarzalność raczej aniżeli związek z ustalonymi regułami określającymi wszelkie przeszłe i przyszłe działania. A d 5. Podejście, które określa autor jako „konceptualne" dotyczy rodza­ j u danych, jakie antropolog zbiera w terenie i zakłada, jak się zdaje fakt, że może on się skoncentrować na rejestrowaniu jedynie jednego konkretnego zespołu faktów, z pominięciem lub zignorowaniem innych. A b y przybliżyć, na czym polega istota tego podejścia wprowadza autor klasyfikację faktów kulturowych na siedem podstawowych grup: a) do pierwszej grupy należą fakty składające się na „idealny" obraz kultury, tzn. tubylcze poglądy, opinie, odzwierciedlające ich sposób myślenia i odczuwania, ich sposób widzenia własnej kultury; b) druga grupa faktów odzwierciedla „realny" obraz kultury i obejmuje faktycznie zaobserwowane przejawy zachowań; c) trzecią grupę faktów stanowią obiekty materialne takie jak narzędzia, broń, środki transportu, domostwa, przedmioty sztuki i codziennego użytku, udomowione zwierzęta etc; d) czwarta grupa faktów składa się z trwałych zapisów takich jak filmy, notatki, taśmy, dotyczących języka, zachowania czy też innych „realności" takich jak np. rozmiary populacji, gęstość zalud­ nienia, rozrodczość czy stopień umieralności; e) piątą grupę faktów stano­ wią wszelkie formy zapisu właściwe badanym kulturom - ryty, piktografy (obrazkowe symbole), malowidła, które umacniają własne zapisy antropolo­ ga i pozwalają na ustalenie sekwencji pewnych znaczących wydarzeń w kul­ turze. Przykładem tego typu danych kulturowych mogą być pisane sprawo­ zdania dotyczące migracji czy ważniejszych zmian politycznych (podboje, nowi przywódcy, etc). Przykładem tego typu faktów mogą być różnego rodzaju symboliczne przedmioty - jak np. pasy i sznury z czerwonych, białych i purpurowych muszli, jakie Morgan zaobserwował u Irokezów, a które stanowiły symbole pewnych ważniejszych religijnych i politycznych wydarzeń, f) Szóstą grupę faktów stanowią wszelkie zaobserwowane kon- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 213 trasty pomiędzy kulturą „realną", a „idealną" tzn. porównanie tego co ludzie czują, myślą i rozumieją z tym co faktycznie robią. Ten typ kulturo­ wych danych wskazuje na specjalne mechanizmy obronne wykorzystywane przez ludzi - takie jak: racjonalizacja, projekcja, sublimacja, represja etc. Ilustracją tego może być podawany już powyżej przykład rozbieżności po­ między stwierdzeniem tubylca z plemienia Dunsanów, że „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a faktycznie zaobserwowanym przez autora wypadkiem silnego uderzenia przez tego samego mężczyznę jego żony. W późniejszej rozmowie na ten temat mężczyzna ów stwierdził: „jesteś w błędzie - ty tego nie widziałeś"; g) Siódmy rodzaj faktów zbieranych przez antropologów kulturowych to pisane notatki i komentarze oparte na wiedzy i zrozumieniu badanej kultury przez antropologów, które zazwyczaj byłyby niezrozumiałe dla członków badanego społeczeństwa. Antropolog np. wie, że grupy społe­ czne opisywane przez Tikopijczyków jako „paito", przez Nuerów jako „thok dwiel", przez Kaczinów z Birmy jako „ a m y u " czy przez Chińczyków jako „tsung-tsu" to ten sam identyczny rodzaj grup, które on sam określiłby jako „patrylinealne grupy descendencji". Takie techniczne terminy stanowią pewien skrót myślowy, wykorzystywany przez antropologa dla uporząd­ kowania i zorganizowania wielkiej liczby informacji, jakie uzyskuje on bada­ jąc daną kulturę. A d 6. Analiza korelacyjna znana jest w antropologii od samego zarania dyscypliny. W 1989 roku Edward Burnett Tylor zebrał dane porównawcze dotyczące form zawierania małżeństwa i form pokrewieństwa spotykanych w różnych kulturach ludzkich. Użył on terminu „przyleganie" (adhesioń) na określenie faktu, że pewne formy zachowania wydają się skorelowane z pewnym określonym typem kultury. Stwierdził np. że w kulturach w których występuje matrylinealna forma descendencji, spotyka się na ogół zwyczaj unikania teściowej. Zwrócił tym samym uwagę na fakt, że pomiędzy poszczególnymi elementami kultury mogą istnieć całkowicie nieoczekiwane związki. Analiza korelacyjna wymaga znajomości dużej liczby kultur, stąd jej zastosowanie przez długi czas było ograniczone. Na wielką skalę tego ro­ dzaju-badania porównawcze zaczęto dopiero prowadzić w 1943 roku przy Uniwersytecie w Yale. Najpierw dotyczyły one 150 kultur, w 1957 już 565 kultur, w 1967 - 862 kultur, w 1980 liczba przebadanych kultur wynosiła już 1100 kultur. Badania tego typu prowadzone są w ramach organizacji zwanej „ H u m a ń Relation Area Files" ( H A R F ) działającej już nie tylko przy Uniwersytecie w Yale, ale również w dwudziestu innych ośrodkach uniwer­ syteckich w Stanach Zjednoczonych i zagranicą. Na podstawie danych zbie­ ranych przez H A R F można dokonywać wszelkich możliwych korelacji po­ między różnymi formami zachowań kulturowych a typami kultury, z który­ mi są powiązane. W 1943 roku np. Horton badał związek pomiędzy nasile­ niem alkoholizmu a typem kultury, w 1945 roku Ford badał związki pomiędzy typem kultury a przyrostem naturalnym. Murdock badał specjalne �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stosunki, jakie zachodzą pomiędzy terminologią pokrewieństwa a: 1) regu­ łami descendencji, 2) regułami zawierania małżeńsw, 3) regułami rezydencji, wykorzystując próbę 85 kultur przebadanych przez H A R F i 165 kultur, do których dane zebrał sam. Jego prace na ten temat uważane są za równie ważne osiągnięcie, co znacznie wcześniejsza praca Tylora.W 1953 roku John Whiting i Irving Childe badali związki pomiędzy typami opieki nad dziećmi a zachowaniem dorosłych w 75 kulturach ludzkich. Gwałtowny wzrost stosowania metody korelacyjnej nastąpił w momencie zastosowania komputerów do badań antropologicznych, które umożliwiły dokonywanie wielkiej liczby skomplikowanych korelacji. Analiza korelacyjna krytykowana była głównie przez Bronisława Mali­ nowskiego (1931) i Edwarda Sapira (1934) za traktowanie kultury jako zbioru izolowanych i niepowiązanych ze sobą wewnętrznie elementów. Wynikiem tej krytyki było m.in. wprowadzenie w ostatnich trzech deka­ dach do analizy korelacyjnej analizy wieloczynnikowej badającej zależność nie tylko pomiędzy dwoma zmiennymi, ale starającej się uchwycić związek pomiędzy wieloma zmiennymi przy pomocy matematycznych współczyn­ ników korelacji. A d 7. Krytyka atomistycznego traktowania kultury i ewolucjonistycznych założeń o jednakowości postępu dla wszystkich kultur ludzkich doprowadziła do powstania w ramach antropologii tzw. kontekstualnego wyjaśniania zjawisk. Początek dały idee i badania Franza Boasa, jednakże pełne rozwinięcie metoda ta znalazła w szkole funkcjonalnej A.R. Radcliffee-Browna i B. Malinowskiego. Boas stwierdził, że każda kultura winna być traktowana jako równorzędna w stosunku do innych i winna być rozumiana jedynie w swoich własnych terminach. Zaczął traktować poszczególne kultury jako „unikalne całości" wyjaśnialne jedynie w termi­ nach unikalnej historii przez jaką przeszedł dany lud. Założenie to określa­ ne jest obecnie jako kulturowy relatywizm. Przez wyjaśnianie kontekstualne możemy więc rozumieć odniesienie każdego obserwowanego przejawu ludzkiego zachowania do owego niepowtarzalnego kontekstu w jakim jest osadzona dana kultura. Ale analiza kontekstualna może być też rozumiana głębiej. W latach 30-tych i 40-tych zaczęto krytykować idee skrajnie pojętego relatywizmu poszukując wspólnych podstaw kultury, które mogłyby być podstawą do prowadzenia badań porównawczych. Bronisław Malinowski za takie uniwersalne podstawy kultury uważał potrzeby ludzkie. Przekraczają one granice kulturowe i stanowią podłoże wyłaniania się we wszystkich kulturach ludzkich takich samych jej uniwer­ salnych aspektów (gospodarka, system władzy, system kontroli społecznej, system edukacyjny, religijny, sztuka, etc), które różnią się jedynie w szcze­ gółach ich realizacji. Założenie o istnieniu wspólnych podstaw dla wszy­ stkich kultur złagodziło więc ideę relatywizmu, ale jej całkowicie nie przekreśliło. W latach 50-tych ów relatywizm w złagodzonej formie wyraził się w stanowisku traktującym każdą kulturę jako „cybernetyczny system �RECENZJE r OMÓWIENIA 215 sprzężeń zwrotnych", co zakłada, że zmiana w jednej części systemu znajduje swoje reperkusje w innych częściach systemu i wpływa na cha­ rakter jego całości. Podsumowując można więc powiedzieć, że metoda kontekstualna bazuje na trzech podstawowych założeniach: 1) założeniu o całościowym charak­ terze kultury, 2) założeniu o wspólnych podstawach kultury oraz 3) założe­ niu relatywizmu kulturowego, ale raczej w jego metodologicznym aniżeli ideologicznym rozumieniu. Oznacza to, że ów relatywizm nie jest pojmowa­ ny w sposób skrajny, zakładający że poszczególne kultury mogą być badane jedynie w swoich własnych terminach, ale traktuje się tę ideę jako użyteczne narzędzie analityczne dla wyjaśnienia skomplikowanych niekiedy problemów życiowych na jakie napotykają badani ludzie, a które związane są z lokal­ nymi warunkami ich życia, co nie oznacza negowania występowania cech wspólnych w różnych kulturach (Kluckhohn). Wyjaśnienie kontekstualne to zatem nie tylko wyjaśnianie w terminach unikalnej historii danego społeczeństwa, ale również wyjaśnianie systemowe przez odniesienie danego zjawiska do kultury pojmowanej jako całość współ­ zależnych i wzajemnie powiązanych elementów. Metoda kontekstualna za­ tem zakłada, że można porównywać ze sobą jedynie kultury jako całości, a nie pojedyncze, wyrwane z kontekstu kulturowego elementy. Jednym słowem ten sam element spotykany w różnych kulturach może mieć w każdej zupełnie inne znaczenie, dlatego niedopuszczalne jest atomistyczne traktowa­ nie go jako samodzielnej i niezależnej jednostki badań. Współwystępowanie tylu uzupełniających się lub wręcz alternatywnych metod analizy w antropologii świadczy o tym, że wciąż jeszcze mimo przeszło stuletniego rozwoju jest ona nauką młodą poszukującą coraz to nowych, bardziej precyzyjnych, doskonalszych i adekwatnych sposobów opisu i metod wyjaśniania rzeczywistości kulturowej. Jednakże fakt ist­ nienia wielości uzupełniających się czy alternatywnych metod jest także dowodem prężności dyscypliny i tkwiących w niej potencjalnych możliwości rozwojowych. Skoncentrowaliśmy się tutaj na bardziej szczegółowym przedstawieniu tylko jednej z proponowanych przez autora klasyfikacji, ale o znaczeniu podstawowym. Podręcznik w nie obfituje, każdy właściwie rozdział przynosi nowe, indywidualnie przez autora wprowadzone sposoby porządkowania materiału, świadcząca o tym, jak dalece gruntowna i przemyślana jest wie­ dza, którą reprezentuje. W rozdziale 7: „Socjalizacja a osobowość" przytacza np. tablicę porząd­ kującą różne teorie „kultury i osobowości" (s. 164): I . Antropologia psychoanalityczna: a) ortodoksyjna - Freud, Roheim, Ferenci; b) neofreudowska - Fromm, Erikson, Bettelheim. I I . „Kultura i osobowość" a) „konfiguracjonizm" - Benedict, Mead, Hallowell; �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA b) „podstawowa osobowość" - Kardiner, Linton, D u Bois, Mead, Galdwin i Sarson; c) „charakter narodowy" - Kluckhohn, Mead, Beteson, Hsu, La Barre; d) „korelacyjno-międzykulturowa" - Whiting, Spiro, Levine. I I I . Antropologioa kognitywna a) „prymitywna mentalność" - Tylor, Levi Brühl, Boas, Lévi-Strauss; b) „rozwojowa" - Tyler, Cole, Pirce-Williams; c) „etnosemantyczna" - Conklin, Frake, Kay, Berlin. I V . Struktura społeczna i osobowość a) „materializm kulturowy" - Marks, Engels, Bucharin, Harris b) „pozycjonalizm" (układ pozycji społecznych) - Vehlen, Weber, Merton; c) „symboliczny interakcjonizm" -- G.H. Mead, H . Blumer, E. Gofïman. Systematyzacje tego typu odsłaniają zapewne czytelnikowi polskiemu nieuświadamiane lub w niedostatecznym stopniu uświadamiane problemy i rozróżnienia. Powinno to zachęcić do lektury. Na koniec przytoczmy charakterystyczne zdanie, jakie wypowiedział autor w podsumowaniu ostatniego rozdziału: „Dowiadujemy się od antro­ pologów, że w trudnych okresach i sytuacjach ludzie myślą jasno, uczą się szybko i dobrze i wykorzystują swoją górnolotną wyobraźnię, odwagę i zdol­ ności do pokonywania, rozwiązywania i przezwyciężania w praktyczny spo­ sób trudności związanych z problemami, jakie niesie życie" (s. 388). Nie znaczy to oczywiście, że inne świadectwa historii ludzkiej - z jej straszliwymi i krwawymi wojnami, przejawami gwałtu i bezsensownego okrucieństwa (dodajmy tu głodu, nędzy, chorób i innych nieszczęść) - powinny być z tego opisu wyłączone. Ale mimo to wnioski autora są optymistyczne. Od okresu ok. 4 milionów lat przed n.e., gdy ludzkość liczyła zaledwie kilka tysięcy osób, żyła na krańcach przyrodniczego świata zdominowana przez silniejsze, szybsze i bardziej zwinne stworzenia, istoty ludzkie jako gatunek doszły do pozycji dominującej na kuli ziemskiej, rozrastając się do miliardów jednostek i wypełniając każdą ekologiczną niszę naszej planety. Choć wielu ludzi w ciągu tej długiej historii żyło w nędzy i braku pewności jutra oraz sensu swojego istnienia, to jednak w ostatecznym rozrachunku 300 000 pokoleń ludzi wyszło zwycięsko z tego trwającego 4 miliony lat pochodu. Optymizm autora jest budujący, ale czy w pełni uzasadniony? W tym pozytywistycznym modelu nauki, jaki prezentuje omawiana praca, brakuje jak się zdaje miejsca na bardziej ogólną refleksję filozoficzną dopuszczającą wątpliwości, niepewność, brak jednoznacznych roztrzygnięć w ocenie tego co słuszne czy pewne w historii ludzkości i możliwe do realizacji w per­ spektywie jej dalszego rozwoju. Ale może lepiej być optymistą, gdyż na zasadzie samospełniającej się przepowiedni, optymizm ten może okazać się twórczy, pozwalając na rozwiązanie większej ilości problemów w sposób pozytywny. �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Brozi K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Godelier M. 1972 Haviland Rationality and Irrationality in Economies, New Y o r k . Monthly Review Press. W. 1981 Cultural Anthropology, N e w Y o r k , wyd. 3. Nowicka E. 1991 Świat kultury - Świat kulturowej, człowieka, systematyczny wykład problemów antropologii Warszawa. Olszewska-Dyoniziak B. 1976 Antropologia społeczna 1991 Człowiek 1993 „Opis jako przedmiot nauczania, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 20, z. 1. - kultura - osobowość. ludów" i ,,Nauka Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a k ó w . o człowieku", czyli etnografia i antropologia kultury, „ L u d " , t. 75, P o z n a ń . Waligórski 1969 A. Społeczność afrykańska rykańskiego plemienia Luo, w procesie przemian, 1890, 1949. Studium wschodnioaf- Warszawa Barbara Olszewska-Dy oniziak Andrzej Pośpiech, Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlach­ ty wielkopolskiej z XVII wieku. Studia i Materiały z Historii Kultury Mate­ rialnej, t. L X I V , Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Letter Quality, Warszawa 1992, ss. 143 Inwentarze ruchomości jako masowe źródło do różnych dziedzin historii kultury materialnej zaczęto wykorzystywać dopiero w ostatnich dziesięcioleciach w związku z rozwojem nowoczesnej aparatury obliczeniowej. Uprzednio były one przytaczane pojedynczo lub w niewielkich zespołach rzadko dochodzących do kilkuset pozycji. Andrzej Pośpiech wykorzystał w sumie dwieście inwentarzy wielkopolskiej szlachty, co stanowi dwie trzecie odnalezionych dzięki kwerendzie wiejskiej rejestrów. Porównawczo sięgnął on do 50 pośmiertnych spisów ruchomości szlacheckich z terenu województwa ruskiego. Ta niewielka ilość przebadanego materiału pozwoliła autorowi na szczegółową analizę życiorysów znacznej części zmarłych właścicieli ruchomości, ich upodobań i wyboru w zakresie posiadanych przedmiotów. Zagadnienie to poruszył nawet w osob­ nym artykule o Stanisławie Kurowskim, zmarłym w 1651 r. (Pośpiech 1989). Trzy inne artykuły omawiają zagadnienia szlacheckiej zamożności na podstawie inwentarzy wielkopolskich, majątek osobisty szlachcica wielkopolskiego, oraz miejsce ubioru w analizowanych spisach (Pośpiech 1981, 1986, 1992). Warto podkreślić szczególny wkład autora do historii polskiego ubioru narodowego na skutek jego ustalenia dotyczącego szybkiego r ozp o wszechni ani a się kontuszy w drugiej połowie X V I I w. Moda kontuszowa stała się strojem ubożejącej szlachty wielkopolskiej. �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zachodnioeuropejskie badania nad inwentarzami ruchomości szły do­ tychczas raczej w kierunku bardziej masowego wykorzystywania tego źródła, nie unikając także ich krytycznej analizy. Należy tu przytoczyć przynajmniej zbiory referatów z dwóch międzynarodowych konferencji w Wageningen w Holandii (patrz: Pr o ba te inventories..., 1980) i w Bernie (Inventaires..., 1988). Zaowocowały one wzmożonymi badaniami zwłaszcza we Francji i na wyspach Brytyjskich. Lektura licznych już opracowań nasuwa uwagę, że wykorzystywanie inwentarzy ruchomości przez histo­ ryków gospodarczych przynosi więcej ważnych ustaleń w zakresie okre­ ślania poziomu życia różnych warstw społecznych w danym kraju (należy tu wspomnieć o M . Baulant 1985, 1989), a także poziomu rolnictwa, czy budownictwa, aniżeli w dziedzinie odzieży. Uwagę tę nasuwają dwie większe prace Daniela Roche o odzieży ludności Paryża i o kulturze pozorów czyli historii odzieży we Francji w X V I I i X V I I I w. W pracach tych przytaczano wiele danych statystycznych o stanie posiadania gar­ deroby przedstawicieli różnych warstw ludności miejskiej, ilości posia­ danych okryć, spodni, spódnic czy bielizny. Jednakże bez materiałów ze źródeł ikonograficznych i zachowanych zabytków te dane są tylko suchym wyliczaniem pożytecznym dla dalszych badań historyka ubiorów (Roche 1981, 1989). Wstępne wyniki badań Johna Styles dotyczących północnej Anglii w X V I I I w. musiałyby być w przyszłości także oparte na szerszym tle porównawczym (Styles 1992). W naszej części Europy jedynie moja książka o ubiorze narodowym wykorzystuje ponad pięć tysięcy inwentarzy ruchomości (Turnau 1991). Na Węgrzech, w Słowacji, w Czechach, w Rosji i na Białorusi przytacza się tylko niewielką część posiadanych inwentarzy. Na tym tle porównawczym książka Andrzeja Pośpiecha jest przede wszystkim analizą źródłoznawczą wielkopolskich inwentarzy szlacheckich ruchomości. Autor zna dotychczasowe krytyki źródłowe. Wykazuje on doskonałą znajomość badanego środowiska, co ułatwiła mu praca dok­ torska o szlacheckim handlu ziemią i przemianach struktury majątkowej w powiecie kaliskim (Pośpiech 1989). Jego szczegółowa analiza zawartości poszczególnych inwentarzy, wraz z układami rodzinnymi, ma ogromne znaczenie źródłoznawcze. Pod tym względem książka musi być starannie wykorzystywana przez dalszych badaczy nie tylko w Polsce, co ułatwi obszerne streszczenie angielskie. Najważniejsze ustalenia dotyczą czasu sporządzania inwentarza i motywów tego postępowania. Selektywność zapisu jest sprawą oczywistą; nie warto było opisywać mało wartościowych przedmiotów. Jednakże autor stwierdził, że niekiedy drobiazgowość redakqi nie była związana z wiarygodnością przekazu. Czasem zresztą i sami twórcy inwentarzy nie ukrywali ich braków, a nawet celowych pominięć. Roz­ patrując te zagadnienia w szerszej skali chronologicznej można by dodać jeszcze zmiany cen poszczególnych mobiliów np. odzieży lub bielizny, które wobec tego nie były wyliczane ze względu na niską wartość w sto- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 sunku do kosztowności, sreber stołowych lub mebli. Już w ciągu X V I I I w. zaczyna się obserwować to zjawisko mimo gwałtownie rosnących liczb pozostawionych spisów. Autor chciał zbadać szlachecki świat przedmiotów na podstawie dro­ biazgowej analizy dwustu inwentarzy. Z jego rozważań wyziera rozczaro­ wanie, że tego dokonać nie zdołał. W inwentarzach pomijano wiele przed­ miotów, które nie warte były wyliczenia ze względu na cenę i stopień zużycia, nie były sporną częścią majątku i wreszcie mogły być pominięte świadomie dla zmniejszenia masy spadkowej. Na podobne trudności na­ trafiłam w swej pracy przy wykorzystywaniu także analizowanych przez autora spisów. Dlatego mogę stwierdzić, że żaden inwentarz nie oddaje w pełni stanu posiadania mobiliów zmarłego szlachcica czy mieszczanina. Pamiętać należy, że spisywano rzeczy znajdujące się w pozostawionym przez niego majątku i mieszkaniu. Część cenniejszych przedmiotów mogła być ukryta bądź wyniesiona. Utrudnia to jednak najbardziej analizę szczegółowego stanu posiadania zmarłych. Zagadnienie to najbardziej pasjonowało autora omawianej książki. Przy korzystaniu z wielu tysięcy spisów wybiera się tylko określone typy przedmiotów charakteryzuj ące użytkowanie ich przez przedstawicieli określonych grup społecznych czy środowisk. Dla przykładu mogę stwierdzić, że w analizie tak szlacheckich, jak mieszczańskich spisów ruchomości w niewielkim stopniu interesowałam się liczbą kaftanów czy okryć wierzchnich a w znacznie większym ich typem, a więc: czy były to kontusze, kiereje czy giermaki. Badacz różnych typów mobiliów interesuje się dotacją ich występowania i zmianami mody na pewne formy. D o tego celu przesunięcie nawet o kilka lat daty sporzą­ dzania inwentarza nie odgrywa tak znacznej roli wobec znacznie ważniej­ szego braku, jakim jest wiek właściciela ruchomości, którego niemal nigdy nie uwzględniano. Także nie istniała tu możliwość świadomej zmiany tych mobiliów. Sporządzająca inwentarz rodzina nie miała wyraźnych powodów do nazywania delii kontuszem, a nieznajomość tych ubiorów była mało prawdopodobna. Natomiast szczegółowa i doskonale przedstawiona kryty­ ka źródłowa inwentarzy szlachty wielkopolskiej dokonana przez Andrzeja Pośpiecha stanowi ważny argument w dyskusji nad publikowaniem poje­ dynczych spisów. Inwentarze są źródłem masowym i wyciąganie wniosków z jednego lub kilku spisów wyrwanych z kontekstu chronologicznego, społecznego i geo­ graficznego dla przedstawienia pewnych typów ruchomości nie jest uzasad­ niona i należałoby publikować tylko znaczne zespoły lub też zrezygnować z druku. Także wyciąganie wniosków tylko z tego typu źródła bez znajo­ mości szerokiej bazy porównawczej w zakresie danego typu mobiliów nie pozwala na bardziej ogólne ustalenia. Nie podoba mi się komercyjny raczej tytuł omawianej książki. Analiza inwentarzy ruchomości nie jest pułapką dla badacza, który krytycznie roz­ patruje każdy przekaz źródłowy. Doskonale napisana książka Andrzeja �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Pośpiecha pomaga w krytycznej analizie tego coraz szerzej wykorzystywane­ go źródła. Praca ta wnosi nowe ujęcia tak do metodologii źródeł histo­ rycznych jak do obrazu mentalności szlachty wielkopolskiej X V I I w. Pod­ kreślenie we wnioskach skromnego standardu życia tej szlachty zwalcza wiele utrwalonych stereotypów myślenia o tej warstwie społecznej. Przybliża zara­ zem te inwentarze, które, jak zaznaczono, nie są tylko „omnium rerum mobilium" lecz raczej „omnium rerum nobilium". LITERATURA Baulant M. 1985 Un dossier: La personne âgée dans la société Briarde aux XVI le et XVI Ile siècle, „ A n n a l e s de D é m o g r a p h i e Historique", s. 283-302. 1989 L'appréciation du niveau de vie. Une problème, une solution, Histoire et Mesure", t. 4, nr 3-4, s. 267-302. Inventaires 1988 Inventaires après-décès économique et et ventes des quotidienne e meubles. e XIV -XIX Apport siècle, à une histoire de la M. Baulant, vie A . J . Schuurman P. Servais (eds), Louvain-la Neuve. Pośpiech 1981 A. Majątek osobisty ruchomości szlachcica z XVII w świetle wielkopolskich pośmiertnych inwentarzy wieku, „ K w a r t a l n i k Historii Kultury Materialnej", r. X X I X , nr 4, s. 463-482. 1986 Miejsce ubioru w wielkopolskich pośmiertnych inwentarzach szlacheckich XVII wieku, „ K w a r t a l n i k H K M " , r. X X X I V , nr 3, s. 443-449. 1989b Majsterkowicz do badań polskiego, 1989a w kont uszu ( Szlachecki osobowości), pośmiertny [w:] Szkice z dziejów Srebrna XVII jako źródło społeczeństwa „ S t u d i a i M a t e r i a ł y z Historii Kultury Materialnej", t. 61, s. 177-190. Majętności na sprzedaż. Szlachecki handel ziemią w powiecie kaliskim w latach 1580-1655, 1992 inwentarz mobiliów materialnego bytowania łyżka — probierz w.), [w:] Nędza szlacheckiej i przemiany struktury majątkowej Wrocław. zamożności? {Przykład i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza Wielkopolski po wiek XX, materiały Sesji zorganizowanej przez I H K M P A N 20-22 maja 1991 r., Warszawa 1992, s. 151-162. Probate 1980 Probate inventories. A new source for the historical study of wealth, materiał culture and agricultural development, A . van der Woude, A . Schuurman (eds.), Wagenin¬ gen, „ A . A . G . Bijdragen", t. 23. R o c h e D. 1981 Le peuple de Paris. Essai sur la e culture populaire au XVIII siècle, Paris, s. 164-201. 1989 La culture des apparences. Une histoire du vêtement e XVII -XVIII e siècle, Paris. Styles J. 1992 The consumption of clothing in the north of England in the eighteenth century, A n g l o D u t c h C o n f é r e n c e on Textile History, Tilburg. T u r n a u I. 1991 Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. Irena Turnau �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 221 Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, I , Towarzystwo Gruzińsko-Polskie, Warszawa 1991. Wydany został pierwszy numer nowego pisma poświęconego historii stosunków gruzińsko-polskich. Być może problematyka ta nie jest tak istot­ na dla naszego kraju, jak chociażby stosunki z naszymi sąsiadami. Prace zamieszczone w piśmie są jednak interesującym uzupełnieniem dziejów na­ szych kontaktów ze Wschodem, zarówno Azją, jak i wschodnią częścią Europy. Czytelnik polski znajdzie tu wiele informacji, z których najciekaw­ sze wydają się być te dotyczące licznych, jak się okazuje, nieraz zaskakują­ cych kontaktów między obu narodami. Słowo wstępne, podpisane przez Komitet Redakcyjny, przedstawia krótki zarys historyczny ponad pięćsetletnich już kontaktów gruzińsko-pol­ skich. Historię tę tworzyły kolejne fale emigracji polskiej docierające na Kaukaz, oraz emigranci z Gruzji, którzy osiedlili się na ziemiach polskich. Zeszyt zawiera m.in. artykuły poświęcone twórczości Szoty Rustawelego, niektórym aspektom historii politycznych stosunków z początków X X w., misji wojskowo-dyplomatycznej Tytusa Filipowicza w Tbilisi, a także „Ty­ godnikowi Polskiemu" - czasopismu, które w 1918 r. przez krótki okres ukazywało się w Tbilisi. Poza tym w piśmie są dokumenty dotyczące ogłoszenia niepodległości Gruzji w 1918 r. oraz ciekawe wspomnienia o kilku bardziej znanych Gruzinach mieszkających w Polsce w okresie międzywojennym. Stosunkom polsko-gruzińskim poświęcono dotąd w Polsce niewiele pub­ likacji. Tym większe znaczenie ma więc pismo poruszające tę tematykę. Wydaje się, że powinno ono nie tylko znaleźć odbiór wśród czytelników zafascynowanych Kaukazem lub Gruzją, ale także - u osób zainteresowa­ nych historią Polski i związków naszego kraju ze Wschodem. Dagnoslaw Demski „Przegląd Wschodni. Historia i wspóteesność Polaków na Wschodzie", z. 1^1:1992 W styczniu 1993 r. członkowie Redakcji „Przeglądu Wschodniego" i Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim zorganizowali uroczyste spotkanie połączone z dyskusją o kierunkach polskiej polityki wschodniej. Uczest­ niczyli w nim m.in. naukowcy, przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagrani­ cznych, działacze towarzystw polonijnych i inne osoby zainteresowane - najogólniej mówiąc - sprawami Polaków na Wschodzie. Zgodnie z za­ mierzeniem organizatorów, spotkanie to było jednocześnie szczególnym sposobem zamknięcia i podsumowania rocznej obecności Pisma na rynku �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wydawniczym. Jako że wszelkie rocznice są zwykle okazją do dyskusji i przemyśleń - pozwolę sobie na kilka refleksji. Cztery Zeszyty, jakie ukazały się w pierwszym roku działalności Redakcji „Przeglądu", poświęcone są - zgodnie z przyjętymi założeniami - szeroko ujętej problematyce historycznej, poczynając od X I V w. po współczesne losy Polaków na Wschodzie. Ów Wschód przy tym, to nie tylko tzw. Kresy lecz obszar daleko bardziej rozległy (geograficznie i semantycznie) rozciągający się od obecnych wschodnich granic Polski po Sachalin i Mandżurię. Od paru lat dzieje i różne formy działalności Polaków na Wschodzie (pogranicznym, kresowym, Dalekim i syberyjskim) znajdują się w centrum uwagi dużej części społeczeństwa polskiego. Budzą także spore zainteresowa­ nie naukowców. Jest to zrozumiałe. Prz;ez ostatnie dziesięciolecia bowiem wszystko to, co miało związek z Polakami mieszkającymi przede wszystkim na terenach b. ZSRR traktowano jako tzw. tematy polityczne, objęte surową cenzurą. Był to fragment historii, którą próbowano skazać na zapomnienie. Będące wynikiem określonych zmian politycznych, jakie miały miejsce w ostatnich latach, runięcie murów, którymi odgradzano zwłaszcza minione półwiecze historii Polaków na ziemiach b. ZSRR - przede wszystkim od świadomości młodego, ,,pokolumbowego" pokolenia - spowodowało istny zalew publikacji ukazujących losy Polaków w wymiarze jednostkowym, rodzinnym, społecznym, państwowym. Nadszedł czas ujawniania dokumen­ tów archiwalnych, opatrzonych dotychczas napisem „ściśle tajne" i wyjaś­ niania tzw. białych plam, obejmujących nie tylko okres obecnego stulecia lecz także wiele faktów z minionych epok. Wobec swoistej mody na sprawy wschodnie, zwłaszcza zaś na losy Polaków (w tym: bliskie współczesności) oraz wielości istniejących i przygotowanych do druku publikacji, a także znacznego zakresu prowadzonych obecnie badań naukowych - „Przegląd Wschodni" stoi przed trudnym zadaniem sprostania niemałej konkurencji i pozyskania szerokiego grona stałych czytelników. Od jego redaktorów i współpracowników przede wszystkim zależy też czy zdołają - jak czynili to dotychczas - przyciągnąć autorów, którzy mają coś nowego do powiedzenia i utrzymać dobry poziom Pisma. Wydane w pierwszym roku istnienia 4 Zeszyty „Przeglądu Wschodniego" są dobrą wizytówką. Mam nadzieję, że kolejne roczniki będą równie in­ teresujące i bogate w nowe treści, informacje o odkryciach naukowych, prowadzonych badaniach i nasuwających się spostrzeżeniach, uzupełniając wciąż jeszcze - moim zdaniem - niedostateczną (mimo wielości publikacji, audycji radiowo-telewizyjnych, a także odzywających się co jakiś czas gło­ sów, ubolewających, iż nastąpiło przesycenie tego rodzaju tematyką) wiedzę naszego społeczeństwa o Polakach na Wschodzie. Należy podkreślić, że karty tej księgi polskich losów znaczone są nie tylko problemami bolesnymi, dramatycznymi, rysującymi się czarną, mroczną kre­ ską w ludzkiej pamięci. We wschodnim wątku naszych dziejów - zwłaszcza jeśli spojrzeć nań w tak rozległym planie czasowym, jak czynią to twórcy �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 „Przeglądu" - nie brakuje jasnych, barwnych stronic. Są one reprezentowane np. przez różne formy twórczości. Mówienie o nich uważam za konieczne, jeśli chce się ukazać prawdziwy, pełny, zróżnicowany obraz historii i współ­ czesności. Ten właśnie mniej znany i eksponowany wątek przewija się bardzo wyraźnie na kartach „Przeglądu". Tematyka poszczególnych Zeszytów jest najczęściej różnorodna. Teksty napisane przez historyków, znawców sztuki, literatury, architektury, filolo­ gów, etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin łączy natomiast przeważ­ nie wspólny obszar geograficzny. Stosunkowo najbardziej zróżnicowany tematycznie i „przestrzennie" jest Zeszyt 1. Zamieszczone w nim teksty dotyczą bowiem wybranych zagadnień historyczno-politycznych, narodowościowych, literatury, architektury i in.; niejednorodny jest też obszar zainteresowań poszczególnych autorów. Zeszyt ten otwiera bardzo ważny, moim zdaniem, artykuł Stefana Kieniewicza pt. „Kresy. Przemiany terminologiczne w perspektywie dziejowej". Równie istotne jak sprawy terminologii i ich zwiąsiku z najważniejszymi wydarzenia­ mi historycznymi, które objęły obszar Kresów są - nie zaznaczone w tytule, a znakomicie uwypuklone w artykule sprawy świadomościowe, zmieniają­ cych się postaw, odczuć i skojarzeń. Zeszyt 2 poświęcony jest przede wszystkim Polakom na Syberii w X I X w.: dziejom powstańców, zesłańcom. Problematyka historyczna spla­ ta się tu z opracowaniami na temat różnych form twórczości artystycznej (literatury, malarstwa, rysunku i in.), jakie rozwijały się na terenie Syberii. Artykuły zamieszczone w Zeszycie 3 łączy wspólny obszar - Litwa. Zakres prezentowanych tu zagadnień jest bardzo szeroki: od wybranych problemów historycznych i dziejów szlachty polskiej po współczesne prze­ miany narodowościowe, kwestie etniczne (ujęte przez historyków oraz - widziane oczyma dzisiejszych mieszkańców Wileńszczyzny) i sprawę kul­ tury religijnej wsi polskiej. W Zeszycie 4 dominuje „problematyka ukraińska". Obok artykułu pre­ zentującego współczesne przemiany narodowościowe na Ukrainie omawiane są tam również m.in. rozmaite formy kultury artystycznej mieszkańców Lwowa związane z życiem muzycznym, twórczością literacką, architekturą. Stałym działem Pisma są „Dokumenty i Materiały". Można w nim znaleźć m.in. unikalne najczęściej materiały archiwalne, informacje o zawar­ tości wybranych archiwów, nie publikowanych pracach zmarłych już naj­ częściej badaczy, fragmenty kronik, listów, dzienników, dokumenty urzędo­ we i in. Publikacja tego typu materiałów ma nie tylko znaczenie poznawcze, lecz także znakomicie uzupełnia i poszerza wiodącą tematykę poszczegól­ nych Zeszytów. W każdym Zeszycie znajduje się także dział Recenzji, w którym omawia­ ne są wydawnictwa związane bezpośrednio z tematyką poruszaną na łamach „Przeglądu". Pozostałe działy pisma to: „ K r o n i k a " oraz „In Memoriam". Mają one przede wszystkim charakter dokumentalno-informacyjny. �224 RECENZJE I O M Ó W I E N I A Lista autorów, którzy publikowali dotychczas w „Przeglądzie Wschod­ n i m " jest długa. Obok badaczy polskich, reprezentujących różne dyscypliny nauki, znajdują się na niej również nazwiska zagranicznych współpracow­ ników pisma. Dzięki nim przed polskim czytelnikiem otwierają się np. nie dostępne dotychczas archiwa. Udział badaczy spoza Polski może też mieć niemałe znaczenie w przypadku dyskusji o problemach wymagających wielo­ stronnego, obiektywnego oglądu. Należą do nich właśnie sprawy Polaków na Wschodzie oraz wszelkie kwestie etniczne, zagadnienie kształtowania się stosunków międzysąsiedzkich, oceny niektórych wydarzeń historycznych itp. Z pewnością kolejne Zeszyty „Przeglądu" otworzą się szerzej na taką dysku­ sję. W jakimś stopniu wymusi je też nie tylko określona sytuacja historyczno-polityczna lecz także - rozwój badań prowadzonych w Polsce i poza jej granicami, dotyczących m.in. szeroko rozumianych kwestii etnicznych, kon­ taktów i wpływów kulturowych. Na odkrycie, zbadanie i opracowanie czeka też jeszcze wiele faktów i zagadnień należących np. do sfery kultury ludowej, religii, działalności artystycznej i in. Z pewnością - zgodnie z istniejącą już tradycją - informacje o nich będą nadal zamieszczane w Piśmie. Bardziej zróżnicowany stanie się też zapewne obszar stanowiący wspólne tło pub­ likowanych artykułów i materiałów. Myślę, że Redakcja „Przeglądu Wschodniego", zamykając pierwszy rok swej działalności, ma wiele powodów do zadowolenia. W tym miejscu chciałabym też życzyć Jej kolejnych, interesujących roczników i poszcze­ gólnych Zeszytów oraz coraz większej liczby znakomitych autorów i wier­ nych czytelników. Iwona Kab z Ińska-Staw arz Krystyna Chabros, Beckoning Fortune. A Study of the Mongoł dalalga ritual. Asiatische Forschungen, Bd 117, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1992, ss. 316, 11 i l . czarno-białych Książka znanej mongolistki Krystyny Chabros przyciąga uwagę nie tylko treścią. Jej wielkim walorem jest bowiem także precyzyjna i logiczna kom­ pozycja tekstu oraz niezwykle staranna edycja. Istnieją okoliczności, w których człowiek odwołuje się do pomocy „sił wyższych", ucieka do nadzwyczajnych środków i zabiegów, modli się lub po prostu komunikuje swe życzenia, oczekiwania, w nadziei na ich spełnienie. Dzieje się tak przede wszystkim w różnorakich sytuacjach przełomowych w życiu człowieka, świata przyrody, kosmosu, w biegu czasu... Są one najczęściej związane z faktycznym, jak w przypadku choroby, lub symbolicznym zagrożeniem życia, trwałości grupy i/lub szeroko rozu­ mianego środowiska. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 225 Jedną z form komunikowania ludzkich pragnień są rytuały i właściwe dla nich zachowania. Należy do nich m.in. mongolski rytuał „przywoływania", „przywracania" pomyślności, stanowiący zasadniczy przedmiot rozważań Autorki prezentowanej tu książki. Beckoning Fortune jest rezultatem wielo­ letnich prac gabinetowych oraz badań terenowych, które K . Chabros prze­ prowadziła w latach 1988-1989 wśród Chałchasów i Ojratów mieszkających w ajmaku Uws i kobdoskim. Na podstawie tej pracy Autorka uzyskała doktorat. Generalnie rzecz biorąc, dalalga polega na wykonywaniu ruchów okręż­ nych prawą ręką lub obiema dłońmi (na wysokości klatki piersiowej albo łona) przy czym jako rytualny rekwizyt występuje tu np. dekorowana strzała lub jej symboliczne ekwiwalenty: rozgałęziony kij, przednia noga owcy i in. Istotnym elementem rytuału jest też m.in. spalanie ziół oraz/lub zwierzęcej sierści albo kości, wspólna uczta uczestników ceremonii, recytowanie oko­ licznościowych tekstów (jak wyjaśnia Autorka, są to raczej inkantacje niż modlitwy skierowane do określonych bóstw). K . Chabros zwraca uwagę na trzy podstawowe elementy rytuału: 1) gest przywoływania pomyślności, 2) towarzyszące mu okrzyki ąuruil, qurui\ i 3) cel analizowanego zachowania. Omawia także znaczenie kontekstu, w którym występuje rytuał dalalga. Są to m.in. dwa okresy cyklu rocznego: jesienny i wiosenny. Należy przy tym zauważyć, że dalalga wiąże się zawsze z przełomowymi etapami wspomnia­ nych pór roku - ich początkiem, środkiem lub końcem. W cyklu dobowym natomiast czasem, w którym organizuje się dalalga jest np. moment poprze­ dzający zachód słońca, gdy dzień zmienia się w noc. U pasterzy czasowy kontekst rytuału związany jest ściśle z kalendarzem podstawowych prac i rytmem koczowania. U rolników natomiast wyznacza go najczęściej czas zakończenia żniw (może to być również ostatni miesiąc jesieni). K . Chabros wskazuje przy tym na istotne różnice między rytuałem wiosennym i jesien­ nym, jak też na zasadnicze odrębności cechujące obie pory roku. Dalalga odbywa się nadto po polowaniach, podczas niektórych obrzędów przejścia, jest także elementem zabiegów leczniczych oraz ceremonii ofiarnych (składa­ nia ofiar przeznaczonych dla owoo, gospodarzy wód, bóstw opiekuńczych, Nieba, gór, władcy ognia, Gesera i in.). Są to zawsze momenty o szczegól­ nym, sakralnym znaczeniu dla wspólnoty, rytuał dalalga zaś - jak podkreśla Autorka - jest związany z cyrkulacją życia i śmierci. Szczególne znaczenie ma spalanie określonych obiektów podczas rytuału dalalga. (Wiosną np. jest to m.in. sierść wielbłądzia, pochodząca z szyi i górnej części nóg, jesienią zaś - kość piersiowa antylopy). Mongołowie przypisują tym zabiegom określone funkcje magiczne. Wiosną oczekują, iż dzięki dalalga zostaną powtórzone typowe dla tej pory zjawiska (topnienie śniegów, narodziny zwierząt), jesienią zaś - spodziewają się akumulacji występujących wówczas w obfitości dóbr. Istotne dla skuteczności rytuału jest przede wszystkim uwolnienie energii witalnej, życiodajnych sił; za ich siedlisko uważa się m.in. właśnie obiekty spalane podczas dalalga. �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Wskazanie na udział dalalga w procesie uwalniania energii, uaktywniania jej dla kreacji (a może raczej: re-kreacji) różnych form życia uważam za niezwykle ważne. Zagadnienie związku między zachowaniami rytualnymi a uaktywnianiem życiodajnej energii, przekazem sił witalnych na różnych piętrach Universum było już sygnalizowane w literaturze mongolistycznej (patrz np.: Bawden 1985; Hamayon 1991, 1992a,b; Kabzińska-Stawarz 1991, s. 88-89, 118; 1992) nie zostało ono jednak dotychczas omówione w wyczer­ pujący sposób. Książka K . Chabros wnosi tu wiele nowego, znakomicie wyjaśniając znaczenie dalalga. Uzupełnia też dotychczasowy stan wiedzy o udziale zachowań rytualnych w utrzymaniu i przemieszczaniu zasobów życiodajnej energii. Tłumaczy tym samym ich rolę w utrwalaniu podstaw egzystencji Natury w różnych przejawach jej istnienia. Autorka analizuje związki dalalga z obrzędami przejścia oraz ich wy­ stępowanie w takich sytuacjach zmiany jak: ubój zwierząt, odjazd panny młodej do domu teścia, wyjazd syna do wojska, choroba, śmierć itp. W ta­ kich właśnie momentach następuje m.in. wyłączenie jednostki ze wspólnoty rodzinnej, a zarazem utrata cząstki potencjału energetycznego grupy, prze­ mieszczenia jej do innego, „obcego" świata, naruszenie dotychczasowej sta­ bilizacji. W tych przypadkach rytuał ma za zadanie przywrócenie stanu równowagi. Temu celowi służy też dalalga występujący np. po narodzinach dziecka, a więc w sytuacji wejścia nowego członka rodziny do rodu ojca przy jednoczesnym, symbolicznym odłączeniu od matki, a zarazem - przywróce­ nia matce praw członka określonej wspólnoty. Podobne znaczenie dla stałe­ go obiegu energii, przemieszczania jej potencjału, ma - jak trafnie zauważa Autorka - dalalga organizowany przez myśliwych. Szczególną rolę rytualną pełni mięso (głównie owcze). Jest ono spożywane przez uczestników dalalga. Naczynie z mięsem przykłada się także do ciała na wysokości piersi. Dla współczesnych Mongołów mięso jest przede wszystkim nośnikiem energii. W przeszłości natomiast prawdopodobnie przypisywano mu również rolę symbolicznego łącznika między żywymi i zmarłymi. Związek ten nie został jednak dostatecznie wyjaśniony ani w dotychczasowych opracowaniach, ani też w recenzowanej pracy. Autorka stwierdza, że inwokacje wygłaszane w czasie rytuału są skierowane do gór, których władców (duchy opiekuńcze) uważa się za konceptualizację przodków. Można więc przyjąć, iż duchy przodków są obecne także w czasie dalalga. K . Chabros ma dobre przygotowanie etnograficzne, przede wszystkim jednak jest językoznawcą. Połączenie tych dyscyplin daje interesujące rezul­ taty w jej pracach. Przykładem jest m.in. Beckoning Fortune. Przedmiot analizy lingwistycznej stanowi tu np. okrzyk ąurui towarzyszący rytuałowi dalalga i występujący u różnych grup mongolskojęzycznych a także ture­ ckich. Autorka podaje przykłady tłumaczenie tego okrzyku i wskazuje na różne możliwości jego interpretacji, m.in. jako „obcy świat", albo „chodź, zbierz się". Sama jednak, jak się zdaje, podobnie jak większość badaczy, skłania się ku koncepcji, iż termin ąurui jest nieprzetłumaczalny. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 Qurui pełni także określone funkcje magiczne. Służy przywołaniu po­ myślności przez jednoczesne zwalczanie zła (jak wykazały moje badania, podobną rolę pełni np. okrzyk uuxai\ wznoszony przez łuczników i widzów po każdym celnym strzale podczas zawodów sezonowych). Wiele miejsca w omawianej pracy zajmują teksty inwokacji wygłaszanych w różnych sytuacjach rytualnych, w których kontekście występuje dalalga (s. 210-289). Autorka wykorzystuje przede wszystkim istniejące publikacje, podając transkrypcję przytaczanych tekstów, ich tłumaczenie na angielski oraz komentarz. Z niejasnych dla mnie powodów nie wspomina natomiast 0 efektach własnych badań, nie przytacza też materiałów, które najprawdo­ podobniej zebrała podczas prac terenowych. Analizując znaczenie gestu dalalga K . Chabros odwołuje się m.in. do koncepcji sformułowanej przez J.S. Wasilewskiego (1978), opartej w dużej mierze na materiale mongolskim. Zgodnie z tą koncepcją, ruch okrężny (obrotowy) wykonywany - jak w przypadku dalalga - w kierunku „ze słońcem" służy podtrzymaniu życia i łączy uczestników ceremonii z przod­ kami, ustanawia więc rytualną więź między dwoma cyklami: energii życiowej 1 związku międzypokoleniowego istniejącego w ramach określonego lineażu. Służy też nawiązaniu kontaktu z „Supernaturą", z „innym wymiarem", w najszerszym znaczeniu zaś - powoduje pożądany ruch świata, kosmosu. Wiele uwagi poświęcono w pracy znaczeniu rekwizytów używanych pod­ czas dalalga: strzały, kija (i przywiązywanych do nich przedmiotów, np. monet, woreczków z gotowanym ziarnem), mięsa, liny, skóry zwierząt, naczyń i in. Kije i liny traktowane są przy tym jako nośniki energii, naczynia zaś - jako jej zbiorniki. Zdaniem Autorki, o kluczowej obecności strzały w rytuale można mówić tylko w odniesieniu do jego zlamaizowanej wersji (lamajski rytuał będący odpowiednikiem mongolskiego dalalga wyrasta z ko­ lei prawdopodobnie z bon i praktykowanych w nim zabiegów z użyciem „wróżebnych strzał". Typowo mongolskim rekwizytem jest natomiast roz­ gałęziony kij. M o i m zdaniem, informacja ta powinna być podana na począt­ ku, nie zaś - jak to uczyniła Autorka, dopiero na s. 159-160. We „Wstępie" bowiem (s. 1), wskazując znaczenie terminu dalalga oraz zbliżonego doń buyan kesig K . Chabros pisze: ,,this name derives from the gestures which the officiant makes; holding some ritual object, typically a decorated arrow, he describes circles with it in the air" [podkr. moje - I.K-S]. Stwierdziwszy. brak mongolskich i szamańskich korzeni omawianego rytuału, zwłaszcza zaś - zapożyczenie strzały, K . Chabros dochodzi do wniosku, iż w takim przypadku badanie znaczenia tego rekwizytu wniosłoby niewiele do wiedzy o rytuale (s. 177). Wydaje mi się jednak, że taki wniosek jest zbyt pochopny. Autorka wyjaśnia wprawdzie, że wiedza pasterzy mon­ golskich w tym zakresie jest niewielka (powołują się oni na tradycyjną obecność dalalga i strzały w ich rodzimej kulturze) pojawia się jednak - jak sądzę - szerszy problem, dobrze znany etnologom. Otóż, posiadanie wiedzy o genezie badanych zachowań, znajdującej potwierdzenie w faktach �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i źródłach historycznych, jest obowiązkiem badacza, nie należy jej jednak wymagać od informatorów. Ich widzenie rzeczywistości i sposoby jej inter­ pretowania, choć nierzadko różne od tzw. obiektywnej prawdy historycznej, są nie mniej ważne dla zrozumienia badanej kultury niż realne fakty. Uwa­ żam też, że Autorka zbyt rzadko oddaje głos swoim informatorom, stosun­ kowo często natomiast przytacza prace innych badaczy, wykorzystując je przede wszystkim jako szerokie tło porównawcze. Takie operowanie materia­ łem nie jest oczywiście błędem ani powodem do czynienia zarzutów i nie ma większego znaczenia dla prezentowanych wniosków. Moja uwaga dotycząca bardzo wyraźnej, nieuzasadnionej - jak myślę - przewagi cytatów z prac już publikowanych (w wielu przypadkach dobrze znanych) nad materiałem tere­ nowym, pochodzącym „z pierwszej ręki", wynika być może przede wszyst­ kim z osobistego stosunku do tego typu materiałów, będących przecież szczególnie żywym źródłem tworzonym przez badaczy, oraz przekonania o ich wartości naukowej. Nie bez znaczenia są też w tym przypadku oczeki­ wania wobec Autorki, która informuje o swoim pobycie w terenie, budząc tym samym nadzieję, iż zechce się podzielić z czytelnikami większą częścią przeprowadzonych tam wywiadów i zanotowanych obserwacji. Przytoczenie oryginalnych wypowiedzi informatorów nie tylko znakomicie uzupełniłoby analizę rytuału, lecz także ukazałoby sposób postrzegania określonych zja­ wisk i zachowań przez osoby reprezentujące badaną kulturę. Książka K . Chabros zawiera obszerną bibliografię, liczącą 251 pozycji (uwzględniono w niej prace wydane do 1990 r.). Z przyjemnością odno­ towałam, iż Autorka często odwołuje się do efektów badań uczestników ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii i wykorzystuje zgromadzone przez nich materiały. Dotyczą one nie tylko dalalga lecz także wielu innych zachowań występujących w kulturze mongolskiej, w tym m.in. - ich znaczenia symbolicznego. Można natomiast żałować, że omawiana praca jest tak oszczędnie ilustrowana, choć trzeba jednocześnie przyznać, że zamieszczone w niej rysunki i fotografie ukazują najważniejsze zachowania rytualne, dobrze uzupełniając podane w tekście informacje, będące przed­ miotem analizy. Beckoning Fortune zainteresuje zapewne przede wszystkim mongolistów. Myślę jednak, że można ją również polecić wszystkim tym, którzy zajmują się problemem zachowań rytualnych i ich znaczenia. Nie tylko ze względu na treść lecz także jako przykład rzetelnej, drobiazgowej i wyczerpującej analizy wybranego zagadnienia. Dogłębnie analizowany przez K . Chabros rytuał, podobnie jak sam termin dalalga, kryje bogactwo symboliki, ukazy­ wane stopniowo przez Autorkę. Odgrywa on złożoną rolę społeczno-kulturową, ważną zarówno z punktu widzenia pomyślności pojedynczego człowieka, jak i większych grup społecznych. Znaczenie omawianego rytuału przekracza jednak wymiar ludzki, ziemski, dalalga bowiem - jak wykazano w recenzowanej pracy - łamie wszelkie granice czaso-przestrzenne, służąc tworzeniu doskonałej całości. �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Bawden C R . 1985 Vitality and death in the Mongolian dichtung, Hamayon 1991 Helden­ R. Le Chamane matériaux 1992a epic, [w:] Fragen der mongolischen t. 3. Asiatische Forschungen 91, Wiesbaden» s. 9-24. ,joue" sibériens, et gagne ou Vact ion rituelle chamanique, sur la base de [w:] Destin de rituell. Revue du College de..., s. 65-77. Le jeu de la vie et de la mort, enjeu du chamanisme sibérien, „ D i o g e n e " , n r 158, s. 63-77. 1992b Postface, „ D i o g e n e " , nr 158, s. 151-160. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991 Games of Mongolian 1992 M c w przyrodzie Shepherds, Warszawa. nie ginie, „Etnografia Polska", t, 36, z. 1, s. 135-159. Wasilewski J.S. 1978 Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. Iwona Kabzińska-Stawarz Alice Sórkózi, Political Prophéties in Mongolia in the 17-20th Centuries, Akadémiai Kiadó, Budapest 1992, ss. 165 Procesy zachodzące we współczesnym świecie dowodzą niezbicie, że żyjemy w czasie wielkiego przełomu. Jeśli wierzyć astrologom - dokonujące się na naszych oczach wydarzenia są wynikiem specyficznego układu planet. Znając ten układ można było przewidzieć dużo wcześniej współczesne konflikty, wojny, zmiany układów społeczno-politycznych, klęski ekolo­ giczne i in. Odkrywanie przyszłości, tak poprzez obserwację mapy Nieba, jak i rozmaite wróżby, przepowiednie, interpretacje snów i in. fascynowało ludzkość niemal od kolebki. Jak słusznie podkreśla we „Wstępie" do swej książki A . Sarkózi, literatura profetyczna jest prawie tak stara jak ludzkość. Tworzyły ją niemal wszystkie kultury świata. Dzieła tego typu znane są także Mongołom i od lat stanowią przedmiot badań Autorki. Większość tekstów reprezentujących tę część literatury mongolskiej nie ukazała się jednak do tej pory drukiem, nie została ujęta w formie odrębnej monografii, aczkolwiek niektórzy mongoliści (m.in. W. Heissig, Ch. Bawden, A . G . Sazykin i in.) wskazywali na naukowopoznawcze znaczenie tego rodzaju źródeł i bogactwo zawartych w nich treści. A . Sarkózi włożyła wiele trudu w wydobycie, opracowanie i uporząd­ kowanie materiałów źródłowych reprezentujących mongolską literaturę pro­ fetyczną X V I I - X X w., znajdujących się m.in. w kolekcji Węgierskiej Akade­ mii Nauk oraz w bibliotekach zachodniej Europy i Petersburga. W omawia­ nej tu pracy zaprezentowała jednak tylko 13 spośród ponad 170 ksiąg profetycznych, dokonując transkrypcji tekstów mongolskich i ich tłumacze­ nia na język angielski, opatrując je także odpowiednimi przypisami. Dotyczą �230 / R E C E N Z J E I OMÓWIENIA one przede wszystkim warstwy językowej. Stosunkowo mało jest nato¬ miast w komentarzach odniesień do szerszego tła historyczno-kulturowego. Wszystkie teksty zamieszczone w omawianej książce zostały opracowane niezwykłe starannie. Tłumaczenia są przejrzyste, choć - jak zwykle w takich przypadkach - można się spodziewać, że językoznawcy będą się spierać 0 niektóre interpretacje. Oddzielny rozdział poświęcony został zagadnieniu synkretyzmu, przede wszystkim wyraźnym wpływom indo-tybetańskim i chińskim na mongolską literaturę profetyczną. Odpowiednie teksty egzemplifikują jej nurty, wywo­ dzące się z tych dwóch wielkich kręgów cywilizacji. Przeważają przy tym zdecydowanie prace o tybetańskim rodowodzie. Przepowiednie odnoszą się do konkretnych osób (np. władców), określają też mniej lub bardziej szczegółowo przyszłość ludzkości. Wizje poszczegól­ nych autorów, dotyczące końca świata są, najczęściej katastroficzne. Przebija z nich jednak optymistyczne przesłanie dla tych, którzy postępują godnie 1 wytrwają w wierze do końca. Niektóre teksty podają np. ogólną charak­ terystykę kolejnych lat i miesięcy, zwracając uwagę na niebezpieczeństwa grożące ludzkości w tym czasie. Autorstwo przepowiedni przypisuje się konkretnym postaciom historycznym lub bóstwom. Zawsze jednak ich źród­ łem jest Niebo, które objawia swą wolę za pośrednictwem wybranych, powołanych do tego celu osób. Lektura poszczególnych tekstów jest zajmująca. Zainteresują one, jak sadzę, nie tylko mongolistów, znawców języka, literatury itp., lecz także np. badaczy historii Mongolii. Są także znakomitym źródłem do badania men­ talności społeczeństwa mongolskiego, zwłaszcza warstw pozostających w bezpośrednim kręgu oddziaływania dworu i klasztorów. Iwona Kabzińska-Stawarz Svod etnograficeskich ponjatij i terminov. Narodnye znanija. Folklor. Narodnoe iskusstvo, vyp. 4, B.N. Putilov, G. Strobach (red.), Moskva 1991, ss. 166, nib. 1 Przygotowana w kooperacji Instytutu Etnografii im. N . N . Mikłucho-Makłaja A N SSSR z Centralnym Instytutem A N G D R (przed połączeniem obu niemieckich państw) czwarta już edycja Svoda etnografićeskich ponjatij i terminov (zob. rec. cz. 2 w: „Etnografia Polska", t. 36:1992, z. 1, s. 215-217) stanowić może doskonały materiał wprowadzający do aktualnej wciąż dyskusji nad charakterem i miejscem badań etnograficznych we współ­ czesnej myśli humanistycznej; w tym konkretnym przypadku w odniesieniu do trzech powiązanych ze sobą, ale i samodzielnych sfer kultury: wiedzy ludowej, folkloru i sztuki ludowej. Pytanie bowiem o kierunki, granice �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 231 podstawowych zadań badawczych w obrębie tych trzech dyscyplin, odpowia­ dających im pojęć i terminów nie uzyskało jak dotąd zadowalającego oświet­ lenia, a zróżnicowane postawy przejawiają się tak w ogólnoteoretycznym, jak i metodologicznym planie oraz konkretnej praktyce badawczej. Intencją obecnego tomu stała się więc próba przybliżenia dyskusyjnych kwestii i pro­ pozycji ustaleń pozwalających na osiągnięcie najkorzystniejszych rozwiązań badawczych w wybranych sferach kultury ludowej. Ważną rolę w wypeł­ nieniu tego przesłania odgrywa część wstępna opracowana przez czołowych badaczy: rosyjskiego - B.N.Putiłowa i niemieckiego - G. Strobacha. Jej charakter informacyjno-postulatywny uzasadnia metodę i dobór materiałów części zasadniczej - słownikowej, rysuje kontekst, krąg problemów i meto­ dologiczne przesłanki europejskiej myśli etnograficznej. Wyróżnione dyscy­ pliny mieszczą się bowiem, zdaniem autorów, od dawna w polu etnogra­ ficznego poznania rozpatrywane przez pryzmat „etnicznej specyfiki" bądź jako leżące poza bezpośrednią rzeczywistością etnograficzną, traktowane jako „źródło" zamykające w sobie informacje, materiały, przetransponowa­ ne świadectwa różnych aspektów ogólnych. W konstatacjach odwołujących się do badań wiedzy ludowej najistotniej­ sze wydaje się dostrzeżenie i wyeksponowanie „dwoistości wiedzy" charak­ terystycznej dla archaicznego stadium świadomości pierwotnej, a tym samym idei nierozdzielności wiedzy „praktycznej" i mitologii, rytuału, „irracjonal­ nych działań". Putiłow i Strobach słusznie podkreślają konieczność umac­ niania interpretacji działalności ludzkiej jako całościowego systemu, w ob­ rębie którego, pierwotnie, w przeszłości, procesy technologiczne korelowały z uniwersalnym mitycznym systemem, tym samym jakakolwiek działalność sankcjonowana była nie tylko realnymi potrzebami, ale i rytuałem. Zasada jedności widzenia świata (modelu świata) występująca w społeczeństwie pierwotnym i długi czas przejawiająca się w tradycyjnych społecznościach determinować powinna charakter postępowania badawczego, który uwzględ­ niałby również specyficzną osobliwość procesu poznania: brak podziału na „naturalne" i „ponadnaturalne" (świat prezentuje się wyłącznie na poziomie realności), brak występowania kryterium prawdziwość - fałszywość; tutaj „reguły" (jako jedna z gałęzi wiedzy) są logiczne jak logiczny jest model świata zabezpieczający pomyślność jego nosicieli, niemożność rozdzielania ani przeciwstawiania „praktyczności" i „ideologiczności" (należy mówić o uniwersalnym charakterze korespondencji pomiędzy tworzoną rzeczą, bu­ dową ludzkiego ciała, społeczną organizacją kolektywu i wyobrażeniami o budowie kosmosu). Właściwe przyjmowanie jedności, nierozdzielności związków semantycz­ nych, światopoglądowych, genetycznych, funkcjonalnych należy, zdaniem autorów, do jednego z ważnych zadań badawczych, podobnie jak poświę­ cenie większej uwagi gałęziom słabo spenetrowanym: ludowej geografii i to­ pografii, hydrografii, zoologii i botanice, technologii różnych procesów. Szczególne miejsce uzyskuje badanie ludowej wiedzy ekologicznej. Wśród �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA postulatów badawczych pozostaje również analiza tworzenia się i funkcji ludowej wiedzy w jej historycznym rozwoju w różnych społecznych forma­ cjach aż do czasów obecnych oraz pytania o formy i funkge wiedzy ludowej w warunkach zmian cywilizacyjnych, a także zwrócenie uwagi na etniczną specyfikę różnych obszarów wiedzy, które może dać rezultaty wyłącznie przy szczegółowym opisie materiałów, ich systematyzacji, poznaniu historyczno-genetycznych aspektów w kontekście jednej kultury tradycyjnej etosu. Tutaj konieczne wydaje się skojarzenie z obszernymi badaniami porównawczymi ukierunkowanymi w stronę typologii, określenia ogólnych prawidłowości historycznych determinujących ludową wiedzę, jej miejsce w dorobku ludz­ kości. Potrzeba opracowania dotyczy również problemu zróżnicowania form wiedzy ludowej i sposobów ich ochrony, przekazu wyrażania, kontekstu sytuacyjnego jak również ważności czynników różnicujących - płci, wieku, charakteru specjalizacji, momentów społecznych. Wpółczesne miejsce wiedzy ludowej w badaniach etnograficznych wyznacza więc swoiste ,,prawo dopeł­ nienia" między dwiema nierozdzielnymi sferami tradycyjnej rzeczywistości, ale i pozostałymi działami ludowej kultury, tworząc z nimi spójny system. Zależności te chyba najmocniej uwidaczniają się w badaniach folkloru, na co również zwrócili uwagę Putiłow i Strobach. Skrótowy rys ewolucji tego kluczowego pojęcia (począwszy od J. Thomsa), głównie w rosyjskiej myśli badawczej posłużył autorom m.in. do słusznej krytyki orientacji filologicznej, która ustaliła się w folklorystyce rosyjskiej już od końca lat dwudziestych - początku trzydziestych naszego wieku. Folklor jako „ustna poetycka twórczość ludowa", „sztuka słowa", czyli artystyczne wyrażenie tradycyjnej wiedzy i wyobrażeń stanowiących jego osnowę światopoglądową został więc „wypreparowany" z naturalnej sfery swego bytu, tj. środowiska etnograficz­ nego, pozostając w obrębie metodologii literaturoznawczej. Wśród negaty­ wów takiej orientacji (pozytywy były i są niezaprzeczalne) właśnie oderwanie od naturalnego podglebia w decydujący sposób zmieniało jego status, po­ zbawiając go znacznych obszarów tradycyjnego materiału kultury duchowej oraz organicznych związków z różnymi sferami sztuki tradycyjnej (muzyki, tańca, teatru i in.). Konieczność badań synkretycznych, rozwijania koncepqi jedności folklorystycznego i etnograficznego podejścia do folkloru dostrzegali niektórzy tylko uczeni rosyjscy (D.K. Zielenin, L I . Tołstoj, O . M . Frejdenberg, W.J. Propp, P.G. Bogatyriew), choć koncepcja ta w obec­ nym czasie zdobywa sobie coraz większe uznanie. Bardziej jednak niż stosu­ nek folklorystyki do etnografii interesuje autorów sytuacja odwrotna - relaq a etnografii do folkloru, usamodzielnienie się folklorystyki, „filologizaqa" badań sprawiły, że dzisiejsza etnografia odnosi się do folkloru jako do samodzielnego obszaru kultury (podobnie jak w odniesieniu do literatury czy muzyki), którym jakoby rządziły inne zasady. W efekcie tego podejścia w obrazie tradycyjnej kultury badanej przez etnografów jest on programowo pomijany, bądź tylko sygnalizowany. Autorzy krytycznie odnoszą się do tematu, szczególnie popularnego w najnowszych badaniach etnograficznych, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 ujmującego „folklor jako etnograficzne źródło". Ich zdaniem, podobne po­ dejście skrajnie zawęża i zubaża folklor jako zjawisko kultury, niewiele wnosząc do eksploracji etnograficznych. Najwłaściwsze byłoby przyjęcie założenia o całościowym charakterze świata etnosu i folklorze pozostającym jego naturalnym składnikiem. Wyprowadzony z tych przesłanek najbar­ dziej efektywny kierunek badań polegałby na poznaniu folkloru w kon­ tekście tradycyjnej kultury ludowej, wskazaniu na genetyczne, semantyczne, strukturalne i funkcjonalne związki faktów folklorystycznych z innymi zjawiskami rzeczywistości etnograficznej. Tu najnowsze badania rosyjskie - W.J. Proppa, E . M . Mieletinskiego, G.W. Ciwjana, W . N . Toporowa, N . I . Tołstoja, W.W. Iwanowa, SJ. Niekljudowa, E.S. Nowik, A . K . Bajburina, B . N . Putiłowa i in. - wyraźnie wskazują na produktywność tej orientacji. Zatem nałożenie się zadań folklorystycznych i etnograficznych pozwala dotrzeć do głębokich warstw folkloru, które określają właśnie jego fenomen, dostrzec specyficzny język i rządzące nim wewnętrzne reguły. Jednocześnie weryfikacji wymagają niektóre ustalenia dotąd nie poddawane w wątpliwość: chociażby formuła „sztuka słowa", która rozpatrywana z pozycji estetyki literaturoznawczej, bez podkreślenia ludowego pojmowania tej kategorii, doprowadziła do pozostawienia poza zasięgiem zainteresowania folklorys­ tyki form nierzadko trudno uchwytnych, „ulotnych", które ze swej natury, funkcjonalności, łączności z modelem świata powinny doń przynależeć. Su­ rowej krytyce poddają również autorzy koncepcję, zrodzoną jeszcze w latach trzydziestych w nauce rosyjskiej - pojmowania folkloru jako twórczości ludowej, czyli sztuki ludzi pracy, która w praktyce przejawiała się w uzna­ waniu ideologicznych stereotypów oraz akceptacji zjawisk nie odpowiadają­ cych socjologicznym kryteriom ludowości ani wyższym potrzebom estetycz­ nym. Zjawiska te egzystowały wyłącznie dzięki swej socjalnej przynależności. Kolejne pytanie wymagające rozpatrzenia, zdaniem autorów informacyjno-postulatywnej części edycji, dotyczy społecznej natury folkloru, a tym samym poszerzenia pola przedmiotowego folklorystyki o obszary społecznie jej przynależne, gdzie „kultura folklorystyczna" funkcjonowała na równi ze środowiskiem wsi lub osiedla robotniczego, a więc o środowiska miejskie z ich zróżnicowaną stratyfikacją socjalną, rzemieślnicze (każdy typ profesjonalno-kulturowej specyfiki), młyny, armię, flotę, katorgę, więzienie, miej­ sca zsyłek, szkoły, bursy, klasztory itp. 2'właszcza dzięki jedności folklory­ stycznego i etnograficznego podejścia do oralnej kultury tradycyjnej rezul­ taty naukowe mogą być znaczące. Opcję tę obserwujemy także w badaniach międzynarodowych. W nauce niemieckojęzycznej (w znacznym stopniu i międzynarodowej) dominuje koncepcja pojmowania folkloru „sensu largo" (wg rozróżnienia J. Burszty), a uwagę badaczy, oprócz obszarów wykracza­ jących poza ustną tradycję poetycką (obyczaje, muzyka, tańce, gry) przycią­ gają również związki tradycji ustnej z różnymi formami tradycji pisanej, przetransponowanymi i zasymilowanymi zgodnie z ludowymi kanonami. Punkt ciężkości międzynarodowych badań przesuwa się też ku problemom �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA recepcji tradycji historycznych we współczesnej rzeczywistości oraz w stronę nowych form, zjawisk i funkcji przy zmieniających się społeczno-kulturo­ wych uwarunkowaniach. Ostatni z komponentów tytułowej triady - sztuka ludowa - zaprezen­ towany został również w duchu informacyjno-postulatywnym dominującym w całej edycji. Autorzy przede wszystkim dostrzegają istotną i cenną zmianę, jaka dokonała się w ostatnich latach w tym obszarze badań, poświadczającą też generalną tendencję wyznaczoną dążeniami do odkrycia i poznania spe­ cyfiki etnicznej we wszystkich sferach kultury tradycyjnej - badanie sztuki ludowej w jej głębokich, etnicznych związkach. Tak z punktu widzenia ogólnej metodologii i teorii, jak i w wytyczaniu praktycznych dróg badań istotny pozostaje problem etnograficznego podejścia do sztuki jako przed­ miotu poznania i jego odniesień do historii sztuki, oczywiście przy pod­ stawowym założeniu - ukazania „etnicznej specyfiki", ale też „odrzuceniu „estetycznego nihilizmu" (S.W. Iwanow), niedocenianiu szczególnego arty­ stycznego wyra™ dzieł, przejawiającego się poprzez znaczenia etniczne, etniczno-genetyczne i funkcjonalne. Na plan pierwszy wysuwa się zatem poznanie związków dzieł i form sztuki ludowej z całokształtem życia etosu, z jego wyobrażeniami (modelem świata), w szczególności z mitologią, rytua­ łem, funkcjami praktycznymi i poznawczymi. Stąd ważny pozostaje szczegól­ ny zwrot ku semantyce, odsłanianiu złożonej symboliki, ku mikroelementom technicznej strony twórczości w zakresie: sztuk plastycznych, form dekoracyjno-użytkowych, artystycznej obróbki metalu, ornamentyki, tkactwa, hafciarstwa, plecionkarstwa, itd. Zarysowuje się też specyficzna rola badań wczesnych form i stadiów sztuki ludowej przynosząca cenny materiał dla poznania osobliwości etnicznych i etnokulturowych procesów naszych cza­ sów (zwłaszcza w zakresie niektórych już zanikłych form kultury deter­ minujących również antropologiczne typy tradycyjnych społeczności). Myśl główna przyświecająca etnograficznej orientacji w badaniu sztuki ludowej, jak również pozostałych przywoływanych tu dziedzin, zawiera się w pojmowaniu ich przejawów jako elementów dynamiki życia etnosu wto­ pionych w procesy egzystengi przez swój związek z rytuałem oraz inne praktyczne funkcje. Ta orientacja przyświeca też przywoływanym w książce terminom i pojęciom, dzięki czemu słownik ten może być percypowany na kilku poziomach: od ogólnej deskrypcji zjawisk do głębokich odniesień mityczno-rytualnych. Należy mocno zaakcentować również inną myśl wio­ dącą książki, wynikającą z wymienionego wyżej założenia, iż w kontekście tradycyjnego modelu życia etnosu, w ogólnym obszarze jego kultury owe trzy dziedziny tworzą nierozszczepialną całość ze względu na ich związek z praktyką i określającym ją światopoglądem, ich funkcjonalne ukierun­ kowanie, charakter semantyki i ześrodkowanych w nich informacji o historii etnicznej i specyfice etnosu. W tym świetle jako jedno z najistotniejszych zadań współczesnej etnografii jawi się przełamanie izolacji w poznawaniu ukazanych dziedzin - postulat badań kompleksowych. O pełnym powodze- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 niu wskazanego stanowiska świadczą hasła słownikowe (79) opracowane przez znanych z kompetencji naukowych badaczy rosyjskich i niemieckich, wsparte reprezentatywną, międzynarodową bibliografią. Omawiane kom­ pendium wiedzy świetnie odpowiada zwłaszcza potrzebom zorientowanych antropologicznie folklorystów, których interdyscyplinarne obserwacje wy­ magają głębokiego osadzenia w złożonej i wielopoziomowej rzeczywistości etnograficznej. Takie spojrzenie przynieść może właśnie pożądane efekty badawcze, choć wymaga ono dużej sprawności intelektualnej badającego. Jego próbą są np. następujące hasła: mit, poznanie mitologiczne, czas mitologiczny, mitologiczna kosmogeneza i socjogeneza, model kosmiczny, symbol, symbolika, dające podstawy światopoglądowe wszystkich etnograficzno-folklorystycznych faktów. Na uwagę zasługują też takie hasła ogólne jak: książka popularna, kalendarz, karnawał, teatr ludowy, ku­ kiełkowy, maski, etnometeorologia, medycyna ludowa, metrologia oraz wiele innych bazujących na źródłach wschodniosłowiańskich, europejskich i pozaeuropejskich, istotnych dla badaczy polskich w perspektywie komparystycznej, ale przede wszystkim ze względu na preferowaną metodę kompleksowego oglądu. Obecna edycja „Zbioru pojęć i terminów etnogra­ ficznych" to zatem rodzaj klucza do szczegółowych eksploracji, w których wszystkie elementy etnograficzno-folklorystycznego bricolage pozostają wo­ bec siebie w trwałym związku. Anna Brzozowska-Krajka Dominique Cardon, Guide des teintures naturelles. Plantes - Lichens - Champingons - Mollusquies et Insectes, Delachaux et Niestlé, Neuchâtel - Paris 1990, ss. 400, 49 tablic barwnych; współpraca przy wyborze ilustracji: Gaétan du Chatenet Autorka tej podstawowej pracy z zakresu farbiarstwa barwnikami natu­ ralnymi sama wypróbowała działanie znacznej części omawianych surow­ ców. We „Wprowadzeniu" wyjaśniła jednak, iż nie zdołała uwzględnić nie­ których surowców występujących sporadycznie w afrykańskich i amerykań­ skich dżunglach i używanych tylko przez niektóre plemiona. Miała też trudności z wyborem omawianych roślin farbiarskich. W założeniu autorce chodziło przede wszystkim o ukazanie barwników szerzej stosowanych w farbiarstwie na przestrzeni dziejów. Część z tych roślin miała także znaczenie lecznicze. D . Cardon przytoczyła wyjaśnienia z zakresu teorii światła i re­ akcje chemiczne spotykane w farbiarstwie oraz omówiła przygotowanie surowców włókienniczych do przyjęcia farby. Chodzi tu o różne typy zapraw i stosowanie barwników kadziowych. Autorka scharakteryzowała następnie typy barwników (z podziałem na roślinne i zwierzęce oraz - wedle kolorów �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i ich odcieni). Podręcznik ukazuje praktyczne recepty farbiarskie. Wykorzy­ stano tu doświadczenia badawcze autorki, zdobyte podczas przygotowy­ wania jej tezy doktorskiej o technologii średniowiecznego sukiennictwa w Langwedocji, Katalonii i na Balearach. Należy podkreślić niezwykłą konsekwencję układu omawianej książki. Nie można było przyjąć łatwiejszego układu słownikowego, dobry indeks ułatwia też znalezienie określonych barwników. Tablice barwne zawierają niezwykle staranne przerysy omawianych materiałów farbiarskich, ułatwiając ich identyfi­ kację w razie trudności terminologicznych. Praca, oprócz części wstępnej, zawiera omówienia barwników roślinnych i zwierzęcych. Barwniki mineralne natomiast, mimo ich wczesnego użytkowania przez człowieka, nie należą do tematyki książki (dotyczy ona bowiem tylko naturalnych środków farbiarskich). W wewnętrznym podziale na rozdziały autorka omówiła zielone rośliny barwiące na czerwono, co na język chemii przekłada się jako barwniki chinonowe. Z bardziej znanych wymieniła krokosz i różne typy marzanny. Przyjęła często stosowany podział wewnętrzny w charakterystyce barwników (w książce ma on odniesienia do barwnych tablic). Po opisie barwnika i ustaleniach terminologicznych podano miejsce upraw i występowania zwierząt, których części są używane do celów farbiarskich, informacje o czasie zbioru, zasadach wydobywania barwnika, uzyskiwanych barwach i ich zastosowaniach. Omawiano też obszernie zastosowanie barwników od starożytności do współ­ czesności, wraz ze skalą produkcji przemysłowej. W kolejnych rozdziałach autorka skoncentrowała się na sposobach bar­ wienia na żółto roślinami zawierającymi flawony oraz roślinach barwiących od czerwieni do czerni, zawierających antocyjany. Do najbardziej znanych z tej grupy barwników roślinnych należy kampesz. Nie wszystkie barwniki żółci są natomiast flanoidami; wymienia się tu szafran i kurkumę. Ogromna grupa barwników pozwalających uzyskać błękit zawiera indygo, do najdawniej używanych należy urzet. Rośliny zawierające taninę barwią na różne odcienie beżu, szarości, czerni i brązu. Można tu wymienić różne typy dębowych galasówek i kory, a także kasztanowce, winorośl, granatowieć, sumak i niektóre gatunki liści herbacianych. Barwniki uzyskiwane z grzybów i porostów były zawsze mniej znane ze względu na trudności ich wykorzystania na skalę przemysłową. Autorka omawia ich kwasowy skład chemiczny, wskazuje także na obecność chino­ nów. (Wiele z tych barwników można było badać na południu Francji). Wśród barwników zwierzęcych, z których uzyskiwano poszukiwane od­ cienie czerwieni i fioletu, z najsławniejszą purpurą tyryjską, D . Cardon wy­ mienia różne rodzaje mięczaków i owadów. Autorka przytacza także staro­ żytne przepisy farbiarskie Pliniusza i Witruwiusza podkreślając, że podobne odcienie czerwieni można było uzyskać z barwników roślinnych. Barwy karmazynu, szkarłatu i cynobru pozyskiwano natomiast z owadów zawiera­ jących barwniki antrachinonowe. Obok różnych typów kermesu i koszenili autorka dała staranne omówienie czerwca zwanego polskim (wykorzystano �237 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tu prace Z. Roweckiego i H . Wernerówny, wydawców dzieł Breyniusa i von Bernitza). Podkreśliła znaczenie czerwca i kermesu z Armenii zwracając uwagę, że nie wytrzymały one konkurencji amerykańskiej koszenilii. Dobrze wydana książka jest podstawowym podręcznikiem barwników naturalnych i łączy znakomitą znajomość historii farbiarstwa ze współczesną wiedzą chemiczną i techniczną. Irena Turnau Le costume populaire provençal. Rode de basso Prouvenço, Yves Fattori (ed) Musée des Arts et Traditions Populaires de Moyenne Provence, Edisud, Aix-en Provence 1990, ss. 223, ryc. 437, w tym barwnych 320 + 17 tablic wykrojów Książka ta jest pracą zbiorową 10 autorów pod ogólną redakqa i ze znacznym wkładem autorskim Yves Fattori. Ubiór prowansalski oznaczał się wyjątkową oryginalnością i bogactwem rozwiązań zdobniczych.Zarazem zachowała się bogata ikonografia sięgająca co najmniej X V I I I w. oraz za­ bytki muzealne ukazujące także ubiór roboczy chłopów, co stanowi wielką rzadkość. Te ostatnie zostały opublikowane w wydanej wcześniej książce Michela Biehna, dotyczącej tej tematyki. Ukazano tam mianowicie wieś­ niaczki w codziennych ubiorach. W końcu X V I I I w. noszono koszulę z za­ kasanymi do łokcia rękawami, kaftan karako z drukowanego perkalu z du­ żym dekoltem osłoniętym chustką zawiązaną na szyi. Spódnica do kostek była ocieplana pikowaniem na bawełnie. Na nią wkładano drugą spódnicę z drukowanego perkalu, drapowaną podciągnięciem z przodu i fartuch. Ubiór ten nie uległ zmianie w I ćwierci X I X w. Ocieplana pikowaniem spódnica była częściowo osłonięta fartuchem z kieszeniami, gorset nie miał rękawów, a koszulę osłaniano przy szyi chustką z barwnego drukowanego perkalu . Ten typ odzieży roboczej nie przypominał mody miejskiej, a cha­ rakterystyczny ubiór dwuczęściowy był łatwiejszy do wykonania w domu. Omawiana książka ukazuje odzież roboczą i chłopów i pasterzy. Autorzy Le costume... dali systematyczny opis wszystkich części odzieży kobiecej i męskiej, noszonej przez chłopów, rzemieślników i najzamożniejszych przedsiębiorców. Zajęto się także akcesoriami, takimi jak: parasole, koronki, hafty i guziki, oraz technikami krawieckimi. Słowniczek objaśnia terminologię kostiumologiczną w języku prowansalskim. Na wyjątkową uwagę zasługuje zespół wyobrażeń ikonograficznych pochodzących z ob­ razów wotywnych z X V I I I i X I X w. Ukazują one cudowne ocalenia żeglarzy, 1 1 Michel Biehn, En jupon piqué Laflïtte, b.m. 1987. et robe d'indienne. Costumes provençaux, É d i t i o n s Jeanne �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rybaków, wnętrza mieszkalne z łożami chorych tak chłopskie jak mieszczań­ skie o różnym stopniu zamożności. W tej bogatej ikonografii uderza charak­ terystyczny ubiór o szczególnej rozmaitości nakryć głowy a więc męskich kapeluszy o różnych kształtach i fantazyjnych czepków damskich. Ubiór ten nie ulegał poważniejszym zmianom od końca X V I I I do co najmniej pierwszej połowy X I X w. Zanalizowano szczegółowo przekształcanie się roboczych fartuchów, które w X V I I w. ulegały stale znacznemu rozszerzeniu dla lepszej ochrony reszty ubioru. Obie książki dobrze się uzupełniają i przedstawiają wyjątkowo interesujący przykład archaicznych ubiorów ludowych, niezależ­ nych od panującej mody miejskiej. Irena Turnau Marie Mercie, Sophie Charlotte Capdevielle, Voyages autour d'un cha­ peau, Éditions Ramsay de Cortanze, Paris 1990, ss. 208, ryc. 216, w tym barwnych 36 Książka ta z pozoru wygląda na popularnonaukową. Jednakże przy staranniejszej lekturze okazuje się, że jest to sumienne opracowanie historii nakryć głowy z obszernym słowniczkiem oraz znakomitymi ilustracjami. Autorki rozpoczynają od znalezisk prehistoryeznyeh w Europie, następnie uwzględniają tradycyjnie Egipt, Grecję i Rzym. Obszerny rozdział o Galii i średniowieczu od V - X V w. przynosi informacje z Francji i innych krajów Europy zachodniej. Dalszy podział przyjmuje tradycyjne chronologie kostiumologii francuskiej a więc okres renesansu, siedemnastego stulecia, panowania Ludwika X V i X V I . Dalej omawia się okres od Dyrektoriatu do Restauracji, drugiego Cesarstwa i końca X I X w. Opracowanie kończy obszerne omówienie zmiennych mód nakryć głowy w X X w. wraz z uwzględ­ nieniem wielkich domów mody i ich wzorów. Opracowanie to może być pożyteczne przy ustalaniu terminologii wszel­ kich akcesoriów mody zachodnioeuropejskiej. Można też wykorzystywać ustalenia słownikowe (kilkaset haseł). Hasłowym określeniem wszelkich form nakryć głowy jest w tej książce kapelusz. Brak natomiast różnorodnych dodatków tego typu do europejskich strojów ludowych, które miały wyjąt­ kowo silny charakter znakowy informujący o stanie cywilnym, płci, wieku i statusie społecznym właściciela. Jednakże tematyka akcesoriów oficjalnej mody zawsze była bardziej atrakcyjna dla szerszego kręgu odbiorców. Nie­ liczne informacje o nakryciach głowy tak wieśniaków jak przedstawicieli obcych w danym społeczeństwie grup etnicznych przynoszą fragmentaryczne dane do historii ubiorów ludowych. Irena Turnau �239 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Maria Cristina Masdea, Angela Carola Per rotti, Napoli - Firenze e Ritorno. Costwni popolari del Regno di Napoli nelle Collezioni Borboniche e Lorenesi, Guida Editori, Napoli 1991, ss. 233, ryc. 200 + 36 tablic barwnych Jest to katalog wystawy ukazującej zbiory ogromnej kolekcji ikonografii ubiorów ludowych ze znacznej części zachodnich Włoch od Neapolu do Florencji wraz z 11 regionami. Różnice w ludowej odzieży z końca X V I I I i X I X w. ukazano w opracowaniach jedenastu autorów, nie mających cha­ rakteru opisu katalogowego lecz będących omówieniem syntetycznym licz­ nych ilustracji. Ten układ sprawia, że otrzymujemy opracowanie przed­ stawionej ikonografii a nie jedynie wprowadzenie do katalogu wystawy. Ujęcie to ma znaczniejsze walory informacyjne. Widać z niego, że zarówno szeroko pojęte regiony królestwa Neapolu, jak sąsiadujących z nim wysp, a także Lukki i okolic Florencji miały wyodrębnione przynajmniej odświętne ubiory. W niektórych z nich przytaczano ikonografię z najstarszych włoskich albumów pochodzących z X V I w. Pojęcie ubioru ludowego potraktowano szeroko. Wykorzystano materiały z tak licznych w X V I I I w. wedut miejskich i przedstawienia odzieży rybaków w nadmorskich okolicach. Opracowanie Elisy Miranda o strojach mieszkańców okolic Bari i Otranto ukazuje porów­ nawczo inny region Włoch. Książka ta przynosi nieznane dotychczas materiały przechowywane w prywatnych kolekcjach. Pozwolą one na opracowanie w przyszłości atlasu strojów ludowych różnych ziem włoskich. Dotychczas zagadnienie to było rzadko poruszane w literaturze przedmiotu. W ostatnim okresie opubliko­ wano wprawdzie kilka katalogów wystaw ubiorów z poszczególnych regio­ nów, jednakże rzadko miały one bardziej syntetyczny charakter. Irena Turnau Ritratti di Carnia tra '600 e '800. Dalia Donazione Ciceri. Costumi e tessuti nella tradizione Tolmezzo, Museo Carnico delie A r t i Popolari „Michele Gortani", b.m. 1990, ss. 95, ryc. 68 +barwnych 36 Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum w Karnii na północy Włoch ukazuje duży zbiór prowincjonalnych portretów i innych obrazów z X V I I i X I X w. przedstawiających mieszczan i chłopów z podgórskiego regionu. Ikonografia ta została omówiona w dwóch wprowadzających artykułach Gilberto Ganzera i Attiliany Argentieri Zanetti. W sumie ukazano szerzej 40 portretów, które następnie przedstawiono w obszerniejszym katalogu zawierającym kilkadziesiąt zabytków ikonograficznych i 16 dokumen­ tów dotyczących historii omawianej kolekcji. Książka ta stanowi znako­ mity materiał porównawczy nie tylko do historii tego odciętego od obcych �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wpływów regionu Włoch, lecz do odzieży podgórskich regionów Europy X V I I - X I X w. Portrety prowincjonalnych malarzy ukazują charakterystycz­ ne twarze mieszczan i chłopów przypominające swym ostrym realizmem portrety sarmackie Polski, Węgier czy Słowacji. Zarazem analiza przed­ stawionych ubiorów ukazuje bardzo powierzchowne wpływy tak francuskiej mody tego okresu, jak jej ludowej wersji z innych regionów Włoch. Męskie ubiory świadczą o nieco większym wpływie tej mody przynajmniej w spod­ niach do kolan przy prosto krojonych kaftanach i kołnierzach koszul za­ miast halsztuków. Większa rozmaitość cechuje odzież kobiet, rzadziej opusz­ czających swe miejsce zamieszkania Noszą one różne czepki, chustki lub szale misternie zawiązywane na głowach, gorsety na haftowanych koszulach i fartuchy na długich spódnicach. Należy zaobserwować wczesne rozpow­ szechnienie się drukowanych płócien lub perkali, z których szyto fartuchy. Dzieci ubierano podobnie jak dorosłych jeszcze w X I X w. Irena Turnau IISITfDT IRC^FOIOGII I El!:0!i *f Polskiej Akademii Nauk Z A K Ł A D ETNOLOGU A l . Solidarności 105» 00-140 W a r s z a w a te!. 2 0 - 2 8 - 8 1 do 8 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e94b11df01e6670c1450179373a5c1ac.pdf d680414bb333c7d7538936bdbf716eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1437 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.241-270 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antropologiczna opowieść , Instytut Kultury, Warszawa 1994, ss. 184, il. 18 ; Dla kogo została napisana ta książka i jakiemu celowi ma ona służyć? Mimo intrygującej okładki i takichż tytułów rozdziałów na pewno nie jest ona przeznaczona dla przeciętnego czytelnika. Nie jest to lektura lekka i popularna, nie tylko w swej części pierwszej zatytułowanej „Powaga", ale także w części drugiej pt. „Zabawa". Jak mówią autorzy we „Wstępie", jest to próba zaprezentowania pewnej wizji antropologicznej refleksji nad kul­ turą, jednej z możliwych i nie pretendującej do miana uniwersalnej. Autorzy podzielili czas istnienia antropologii na dobę modernizmu i postmodernizmu (co wydaje się wielkim uproszczeniem) i w ramach tych dwóch „epok" charakteryzują postawy antropologa w stosunku do badanej rzeczywistości. Jest to, jak powiedział poeta, „przyglądanie się własnemu przyglądaniu", refleksja nad widzeniem świata przez antropologów różnych orientacji, jed­ nak zawsze sprowadzonych do modeli widzenia świata tych dwóch okresów, co w pewnym sensie zamazuje cechy charakterystyczne różnych kierunków, szczególnie w dobie modernizmu która to doba charakteryzowana jest głów­ nie przez orientacje egzystujące w etnologii polskiej. Postmodernistyczne spojrzenie ilustrowane jest natomiast przede wszystkim poglądami i tezami antropologów anglosaskich. Ich spojrzenie na kulturę i człowieka bardzo ściśle wiąże się ze współczesnymi kierunkami filozoficznymi. Poglądy te można by określić jako pewne zmaganie i próbę okiełzania wszech­ ogarniającego nauki o człowieku (tak przynajmniej można by sądzić z relacji autorów) relatywizmu i dekonstrukqonizmu. Przy tym wszystkim interesują autorów problemy, „przed jakimi staje badacz kulturowej obcości w mo­ mencie, gdy nie przymyka oczu na teraźniejszość, gdy wytrąca się z utartego szlaku rozumowania, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna jego rola jako antropologa naukowca. O tym mówi drugi aspekt rozważania, który spro­ wadza się do „pokazania, co dziś antropolog może dojrzeć w kulturze pozbawiwszy się swej uprzywilejowanej pozycji obiektywnego obserwatora. Antropolog współczesności chcąc nie chcąc jest też uczestnikiem zjawisk, o których wypowiada się w trybie naukowym. Dzieje się tak szczególnie, gdy przedmiotem zainteresowań czyni kontekst mu najbliższy czyli to, co go �242 RECENZJE I OMÓWIENIA bezpośrednio otacza. Okazało się, że tym, co decyduje o swoistości i atrak­ cyjności antropologicznego widzenia kultury nie jest przedmiotowo potrak­ towany zakres zainteresowań, ale raczej sposób stawiania pytań do tej kultury się odnoszących" (s. 13). Szczegółowe omówienie poglądów anglo­ saskich uczonych Rorty'ego i Geertza stawia nas wobec problemu etnocentryzmu wykraczającego poza problemy naukowe i mającego ważkie znacze­ nie w życiu społecznym. Szczególnie w rzeczywistości amerykańskiej rzutuje on na ustosunkowanie się do mniejszości, przede wszystkim do Indian. Rorty dostrzega znaczny wpływ antropologów na to, jak wyglądała ich sytuacja w Ameryce XIX-wiecznej i jak wygląda obecnie. Antropologowie doby modernizmu traktowali krajowców i ich kultury jak „zamknięte mo­ nady, do których wstęp mają jedynie wtajemniczeni... Podkreślanie odmien­ ności, niewspółmierności, całościowości, rytualizacji itd. kultur tzw. prymi­ tywnych jeszcze bardziej te kultury marginalizowało" (s. 93). Inaczej jest dziś, gdy - jak mówi Rorty - kultura liberalna narzuciła antropologom nową rolę. Mają oni rozszerzać „horyzonty własnego społeczeństwa, po to choćby, by demokracja liberalna mogła wypełnić swoje moralne zadanie: harmonijnie połączyć i pogodzić zróżnicowanie i uniwersalność" „Rolą antropologów jest « produkowanie » coraz większej liczby koneserów zróżni­ cowania, podobnie, jak to czynią na swój sposób historycy, pisarze i dzienni­ karze" (s. 95). Odrzucając istnienie transkulturowych, uniwersalnych war­ tości i kryteriów racjonalności, Rorty proponuje anty-antyetnocentryzm. Zakłada bowiem, że „jeśli badacz nie jest w stanie odwołać się do neutral­ nych kryteriów, nieuchronnie grozi to irracjonalizmem i/lub etnocentryzmem, a one spaczają w istotny sposób prawdziwy obraz analizowanego wycinka rzeczywistości. W miejsce tej teorii anty-antyetnocentryzm proponu­ je rodzaj filozoficznej terapii, której jedynym celem jest wskazanie na prak­ tyczną przewagę instytuqi liberalnych w umożliwianiu jednostkom i kultu­ rom «dawać sobie radę», bez wtrącania się w prywatność innych, bez wchodzenia w konflikt z pojęciami dobra innych ludzi. Nie relatywizm, nie « obiektywność» transkulturowa, ale etyczna propozycja i zachęta. Być może jest to najlepsza rzecz, jaką ludzkość może zrobić." (s. 96). Geertz widzi jednak niebezpieczeństwo w traktowaniu mniejszości jako równoprawnych członków społeczeństwa bez dostrzegania ich wieloaspektowej odrębności. Alkoholizm i pijaństwo wśród Indian Południa i Zachodu Stanów Zjedno­ czonych wymagają uwzględnienia kontekstu plemiennego, sytuacji destrukcji tradycyjnej kultury, jakiej doświadczyli tubylcy (s. 92). Wielu intelektua­ listów świata zachodniego jest przeciwnych włączaniu się Latynosów czy Indian w świat cywilizacji amerykańskiej. Uważają, że powinni oni zachować własną odrębność językową i kulturową. Wiemy, że nie jest to pogląd nowy. Przed zbyt szybką akulturacją w Afryce przestrzegał Bronisław Malinowski. Jeśli idzie o Indian, to przypomina się opowieść o rozbitym kubku Indianina z Wzorów Kultury Ruth Benedict mówiąca, jak delikatną sprawą jest udzie­ lanie owym „innym" kulturowo mniejszościom dobrodziejstw cywilizacji. �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Ten dylemat spojrzenia na inne kultury tak wiele znaczący w życiu społecznym ma też swój odpowiednik w badaniach naukowych prowadzo­ nych przez antropologów. Przeciwstawieniu: swój - obcy, my - oni, tkwią­ cemu w założeniach i metodzie badawczej, poświęcają autorzy wiele miejsca w swej pracy. Tutaj wspierają ich rozważania filozofów, „metafizyka Innego", Levinasa i „możliwość Innego" - J. Derridy. Podaje ona w wąt­ pliwość możliwość poznania bowiem, kiedy podmiot wykracza poza siebie „ku temu, co napotyka w świecie, rozpoznaje zawsze samego siebie." Jest tak zawsze, gdy chcemy poznawać, jest to więc sytuacja nieodłącznie przypi­ sana losowi antropologa - chcąc czy nie, musi on zawładnąć swoim, innym, kiedy pragnie go ująć w pojęciowe ramy reprezentacji." (s. 50). Wprawdzie autorzy nie uważają za zasadne odwoływanie się antropologa do tej filozofii, widzą jednak współzależność tych rozważań z rozterkami badaczy antropo­ logów borykających się z problemem," jak uniknąć zarówno etnocentryzmu, jak i - symetrycznego względem niego relatywizmu [...], jak rozumieć inność kulturową bez redukowania jej do ram kultury naszej, jak zachować odmienność innych ludzi, odmienność dzięki której inny pozostaje innym, nie przechodząc przez «filtr» procesu zrozumienia?" (s. 52). Modernistycz­ na relacja: podmiot poznający - przedmiot poznania została w postmoder­ nizmie zakwestionowana (s. 44). „Na gruncie antropologicznym pojawia się powszechnie postulat, iż pierwej należy oswoić naszą własną kulturę i po­ znać ją w taki sposób, jakby to była kultura w rzeczywistym sensie inna, 0 statusie tej inności analogicznym, jaki przydawano dotąd kulturom prymi­ tywnym. Chodzi o to, by zachować inność zarówno w nas samych, jak 1 dotychczasowych innych, by w rezultacie dotrzeć w rejon wyższy ponad różnice" (s. 44). Wszystkie omawiane przez autorów teorie mówią o wzajem­ nym powiązaniu i oddziaływaniu na siebie badacza i badanego, a ściślej dwóch poznających się podmiotów. Autorzy prezentują nam również przeniesioną z filozofii na grunt nauk antropologicznych metodę dekonstrukcji. Jak twierdzą oni, nie jest to burze­ nie całkowite dotychczasowych konstrukcji myślowych, ale ich przebudowa, wykazanie ich ograniczenia i sprzeczności, ale jednocześnie przejęcie tego, co jest pozytywne. „[...] Dekonstruowanej opozycji nie odrzuca się, ale za­ chowuje «w planie myslowym», aby posługiwać się nią w rozumowaniu, a w końcu niejako się ją przywraca po dokonaniu odwrócenia nadającego jej odmienny status i znaczenie". Za prekursora tej metody w naukach antro­ pologicznych jest uważany przez Deridę Claude Lěvi-Strauss (s. 64-65). Z rozważań tych płynie dość pesymistyczny wniosek, że wszystkie zało­ żenia teoretyczne, z jakimi przystępujemy do badań kultury są konieczne i nieuniknione, ale jednocześnie stanowią one balast przeszkadzający na­ szemu rzeczywistemu wniknięciu w tę badaną kulturę (s. 68). To podejście dekonstruuje również przeświadczenie o możliwości zwierciadlanego odbicia świata w umyśle badacza. W swej książce Mirror for Man wydanej w 1949 r. amerykański antropolog C. Kluckhohn uważa za rzecz oczywistą, że owo �244 RECENZJE I OMÓWIENIA zwierciadło , jest trwałe, obiektywne i nigdy nie podlega rozbiciu; możemy nie zgadzać się co do interpretacji zwierciadlanego obrazu innych konwencji kulturowych, ale przecież nie będziemy negować, że lustro oddaje wiernie rzeczywistość, że ją odbija." W 1982 r. ukazuje się książka Jay'a Ruby'ego A Crack in the Mirror, w której stwierdza on, że „nie ma żadnego zwierciad­ ła, rozpadło się ono na szereg drobnych odprysków. Nie warto w ogóle do niego powracać, ponownie je mozolnie składać, gdyż byłoby to złożenie wyrażające kolejną obiektywistyczną iluzję. Byłby to powrót naszego zwierciadła, przez nas złożonego" (s. 38-39). Ani Ruby, ani współautorzy wzmiankowanej książki nie popadają jednak w pesymizm. Uważają oni, że „to co stworzyło rzekomo niezmienne i trwałe zwierciadło adekwatnego przedstawienia świata, którego wyrazem były przezroczyste opisy innych kultur, jest wytworem naszej kultury." Kolory tego obrazu wyprodukowali sami antropologowie „tworząc dyscyplinę i formułując poznawcze ideały nauki mierzącej się ze światem różnic i podobieństw ludzkiej kultury. Te kolory to miara porządkująca wszelkie społeczeństwa, dzięki której można je w ogóle porównywać lub kontrastować. Lustro [...] jest w istocie swej partykularystyczne, historycznie zmienne i stanowi w tym sensie iluzję obiektywności. Ta iluzja ma swoje źródło w filozofii, a została przejęta na własny użytek przez antropologię i «wywieziona» poza nasz świat po to, by poznać to, co inne, egzotyczne, ale co zwierciadło to zawsze jest w stanie wiernie uchwycić - jak to zwierciadło. Antropolog miał tylko opowiedzieć, co w nim zobaczył, uporządkować obraz i zaprezentować profanom" (s. 39). Na tle tych rozważań przyglądają się nasi autorzy etnologii polskiej w ostatnich dziesięcioleciach. Spoglądają na nią dość krytycznie cytując słowa C. Geertza: „antropologia często zanika, ale niekoniecznie często się odradza" (s. 54). Właśnie te słowa odnoszą się, według nich, do polskiej etnologii. Sądzą, że ona „nie jest nauką o wyłanianiu się kultur, o ich dynamice, lecz wiedzą o kulturach zanikających" (s. 54). „Pojęcie kultury [...] jest pojęciem skierowanym ku obyczajom i tradycji, które należy chronić od zapomnienia, gdyż od zagłady uchronić się nie da. Etnologia w Polsce to nauka o ginących, zanikających elementach dziedzictwa kulturowego [...] Etnologia polska skazała się na peryferyjność własnych zainteresowań, od­ wróciła od «zywych stanów kultury». Stąd odbicie w niej dyskusji, o których staramy się w tej książce nieco powiedzieć jest znikome, żeby nie powiedzieć żadne [...] Najgorsze jednak, co mogłoby spotkać naszą dyscyplinę w jej krajowym wariancie, to utrata poczucia rzeczywistości, czego mamy już symptomy" (s. 55). Dalej podnoszą autorzy problem mityzacji takich pojęć jak: „tradycja", „kultura ludowa", „kultura tradycyjna" i sygnalizują, „w jaki sposób podstawowe założenia wynikające z przyjętego przez bada­ cza sposobu rozumienia kultury mogą, « ustawiać » sam sposób podejścia do zagadnienia tradycji"; „[...] praktyka etnograficzna trwa siłą własnej inercji" (s. 73) [...] „Oskar Kolberg zapisywał tysiące stron, a za nim i przed nim inni wizerunkiem wsi spokojnej, wesołej, rozśpiewanej, ale i tajemniczej" (s. 78). �245 RECENZJE I OMÓWIENIA Tymczasem „kultura dla antropologii nie jest już dziś - jak mówiliśmy - jakąś tradycją, którą koniecznie trzeba ocalić od zapomnienia, lecz jest zbiorem kodów, ideologii i artefaktów, które poddają się twórczym i kry­ tycznym przetworzeniom" (s. 110). Wydaje się jednak, że obraz polskiej etnologii przedstawiony przez autorów jest zbyt jednostronny i że oni sami ulegli mityzacji. Poczynając od Kolberga. Pisał on o tym, co współcześnie widział na polskiej wsi i w wielu miejscach jego opracowań spotykamy się z konstatacją zmian zachodzących już wówczas na wsi, przenikającym wpływom miasta, zanikania tego, co tradycyjne. Nigdy nie twierdził on, że kultura chłopska jest czymś stałym i niezmiennym. A jeśli idzie o naszą etnologię ostatnich dziesięcioleci to już w żadnej mierze nie można przyjąć tezy, że zajmuje się ona tylko ginącymi elementami dziedzictwa kulturowego. Wystarczy przyjrzeć się monografiom, takim jak Kurpie - Puszcza Zielona czy Stare i Nowe Siołkowice, a także pracom ukazującym się w serii Biblioteki Etnografii Polskiej - M . Biernackiej, W. Paprockiej, J. Kucharskiej czy pracom publikowanym w Zeszytach Etnograficznych UJ, by stwierdzić, że procesy przemian, zagadnienia tworzenia się nowych kształtów kultury wiejskiej nie są naszym etnologom obce.. Nie mówię już o „Polskiej Sztuce Ludowej" czy „Literaturze Ludowej", bo tu może istotnie wiodą prym nie etnologowie. W każdym razie uważam, że owe „żałobne lamenty" nad polską etnologią są nieuzasadnione. Autorzy próbują wskazać wyjście ze „ślepego zaułka", w jakim - według nich - znalazła się nasza dyscyplina. Jako na niewykorzystane, a warte uwagi pole zainteresowań, wskazują na kulturę masową oraz na zagadnienie kiczu, które to problemy dość obszernie oma­ wiają, wkraczając tu zresztą na obszary innych dyscyplin. Ostatni rozdział zatytułowany „Fin de siécle" jest jakby przedstawieniem historycznych korzeni dzisiejszych ideologii. Ideologia oświeceniowa zrodziła libertynizm burzący ustalony porządek rzeczy, on kształtuje porządek epoki. Autorzy starają się uchwycić podstawowe rysy libertynizmu z antropologicznego punktu widzenia. Choć trudno jest ustalić ścisły związek tego rozdziału z całością książki, można wnioskować, że autorzy chcą wykazać analogie „fin de sieďu" z końcem naszego stulecia. W zakończeniu autorzy próbują tchnąć optymizm w czytelni­ ka poetyckim stwierdzeniem: „Antropologia współczesności nie musi dostoso­ wywać się do nowej rzeczywistości, ma swoje tropy i kanały opowieści, które staraliśmy się pokazać. Nie musi omijać rzeczy ułomnych czy zdegradowanych: rozgląda się po teraźniejszości i patrzy w przeszłość - nie boi się przyszłości. Nic to, że popada w sidła tradycji, którą rehabilituje, choć przeszłość się dziś ujednolica w stereotypowe wyobrażenia o niej samej: nie boi się końca historii, to jej urok. A więc snuć się będzie dalej antropologiczna opowieść" (s. 164). A na skrzydełku książki napisano: „Gdyby nie było kultury, nie byłoby antropologii, a gdyby nie antropologia inaczej z pewnością widzielibyśmy kulturę i inaczej sobie o niej opowiadali." Teresa Karwicka �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszub­ skiej w Polsce i Kanadzie, Łódź 1993, ss. 136 Recenzowana książka jest wynikiem wieloletnich badań, przemyśleń i pracy Autorki, która w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przeby­ wała wśród Kaszubów Bytowskich - w samym centrum niewielkiego areału, jaki zamieszkują w Polsce, a następnie wśród kaszubskich osadników na terenie Kanady w parafii Wilno. Przedmiotem zainteresowań stały się rodzi­ ny rolnicze i chłoporobotnicze identyfikujące się co najmniej od 3 pokoleń z kaszubską grupą etnograficzną, kultywujące rodzime tradycje językowe i kulturowe. W tych różniących się strukturą społeczno-zawodową środowi­ skach Autorka starała się uchwycić stosunek ludzi do tradycji, ocenę i war­ tość, jaką dla nich przedstawia poprzez poznanie zachowań, opinii, sądów, poglądów, sposobów myślenia. Dla zgłębienia tych problemów starała się też wniknąć w genealogie, życiorysy i wydarzenia z przeszłości, które zawa­ żyły na poglądach i postawach życiowych badanych rodzin i mogły wpłynąć na ich obecny stosunek do tradycji. Nieodzownym działaniem w poszukiwaniu tożsamości kulturowej tu­ tejszej ludności było ustalenie modelu współczesnej rodziny kaszubskiej i porównanie go z przyjętymi dotychczas systemami w skali regionu, a nawet kraju również w perspektywie dziejowej, na ile to oczywiście było możliwe. Dopiero w tak szeroko zakreślonej perspektywie można poznać mecha­ nizmy, jakie współdziałają w przekazywaniu tradycji. Warto w tym miejscu podkreślić, że nie jest to sprawa prosta i łatwa do uchwycenia, w przeciwień­ stwie do zjawisk materialnych i społecznych. Problem tożsamości wiąże się bowiem ze sferą świadomości, a zjawiska z otaczającego świata, wynikające z działalności człowieka, są tylko zewnętrznym tego przejawem i potwier­ dzeniem. Wskazują na to wyniki badań również innych autorów zajmują­ cych się problematyką stosunków etnicznych oraz zagadnieniem „swoi" i „obcy", np. na Górnym Śląsku (K. i J. Wodzowie, K. Łęcki, P. Wróblew­ ski, M.G. Gerlich, E. Kłosek i inni). Autorce omawianej pracy chodziło przy tym o sięgnięcie w najgłębsze pokłady jestestwa, a zarazem o określenie autorytetów uwzględnianych zarów­ no w obrębie rodziny, jak też w kręgach krewniaczo-sąsiedzkich. Aby dotrzeć do sedna problemu należało pokonać wiele przeszkód i barier wynikających z życiowej sytuaqi Kaszubów. Przez wiele pokoleń żyli oni bowiem w różnych układach społeczno-politycznych, które nie były obojętne dla procesu kształto­ wania się świadomości narodowej oraz poczucia odrębności językowej, kulturo­ wej i religijnej jednostek oraz całej polskiej zbiorowości tego regionu. Okres stanowiący historyczne tło dla problemów poruszanych w pracy sięga połowy ubiegłego wieku. W części pierwszej Autorka uwzględnia sytuację kształtującą się w centrum i na peryferiach kaszubskiego obszaru językowego, tj. na terenie Polski, a w części drugiej - wśród ludności kaszubskiej żyjącej w diasporze, konkretnie w parafii Wilno na terenie Kanady. Kulturę regionalną �247 RECENZJE I OMÓWIENIA ukazano tutaj najpierw we wsiach ziemi bytowskiej, poprzez pryzmat uwarun­ kowań i przebiegu procesów identyfikacji kulturowej, sytuacji społeczno-prawnej, życia rodzinnego, życia religijnego, języka etnicznego oraz stosunku Kaszubów do własnych i obcych wzorów kulturowych. W części drugiej natomiast treści te wzbogacono jeszcze o informacje na temat przebiegu procesów osadniczych w nowej ojczyźnie i życia na farmach - obrazujące łącznie procesy adaptacji do nowych warunków gospodarczo-społecznych w Kanadzie. Szerzej też został tutaj omówiony stosunek do własnych i obcych wzorów kulturowych. W procesie identyfikacji kulturowej uwzględniono bowiem wyobrażenia i stosunek do kraju przodków, tworzenie się organizacji parafialnej, zastępowanie kaszubskiej tradycji regionalnej elementami polskiej tradycji narodowej oraz innowacje kulturowe. Zakończenie odnosi się wyłącznie do części I I pracy i jest odpowiedzią na pytanie, co przyczyniło się do utrzymania świadomości i tożsamości kulturowej Kaszubów żyjących w diaspo­ rze. Na pierwszym miejscu Autorka wymienia religię (katolicką), dalej język, w mniejszym stopniu tradycje obrzędowe, które ustępują obecnie miejsca tradycjom historycznym i patriotycznym własnego narodu. Nieco inaczej wygląda to obecnie w Polsce, na terenie kaszubskiego obszaru językowego, różnicującego się na strefę peryferyjną i centralną Kaszub. Tutaj różnice te powodują „odmienne możliwości rozwoju gospodarczego i społeczne­ go oraz różne losy historyczne w dwudziestoleciu międzywojennym". Praca byłaby pełniejsza, gdyby konkluzje wynikające z treści obydwu części porównano ze sobą, uwzględniając także opinie Kaszubów miesz­ kających w Polsce na temat swych ziomków w Kanadzie i vice versa. Otwarta pozostała także kwestia, czy i jakie elementy kultury kaszubskiej przenikały do sąsiednich i współzamieszkujących obcych grup etnograficz­ nych, zarówno w Polsce, jak w Kanadzie i jaki był ich odbiór Kaszubów. Być może obraz tożsamości tej grupy byłby przez to bardziej wyrazisty, mobilizujący samookreślenie i identyfikację. Tym niemniej w obecnym wy­ daniu praca jest równie interesująca i stanowi cenny wkład do poznania czynników i przyczyn wpływających na stopień świadomości społecznej oraz kultury jednej z grup etnograficznych żyjących na polskim pograniczu, a także w obcym jej środowisku dalekiej Kanady. Barbara Bazielich Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Wydawnictwa Fundacji „Histo­ ria pro Futuro", Rozprawy, tom I I I , Warszawa 1992, ss. 295, mapa 1 Omawiana tu książka wybitnego znawcy kultury cygańskiej, będąca jego rozprawą habilitacyjną, wyraźnie różni się od wcześniejszych prac tego autora. Inna jest przede wszystkim jej podstawa źródłowa, pojawia się też w niej wiele nowych pytań badawczych. Autor tak pisze o tym we „Wstępie": �248 RECENZJE I OMÓWIENIA „W dotychczasowej swojej pracy posługiwałem się głównie materiałami etno­ graficznymi. Jednakże coraz częściej powracała myśl, że weryfikacji wymaga także wiedza historyczna, że jest to nawet być może jedno z najpilniejszych zadań dla tych, którzy zajmują się Cyganami. Rozwój nauk społecznych, fakt, że Cyganami zaczęli się interesować także zawodowi antropolodzy i etnolodzy [...] pozwolił nie tylko pełniej opisać, ale i lepiej zrozumieć wiele kwestii. Często jednak to, co wynika z analizy etnologicznej, nie wiąże się z tym, co zdaje się wynikać z wiedzy historycznej. To skłania do wniosku, że należałoby pogłębić badania historyczne i źródłowe, sprawdzić stan wiedzy i to nie tylko w odniesieniu do Polski. Dlatego właśnie zająłem się weryfikacją bazy historycznej, powrotem do źródeł i do podstawowych dla cyganoznawstwa pytań, by mieć obraz przeszłości bliższy prawdy, a zarazem lepiej zrozumieć to, co wynika z materiałów etnograficznych i szukać wyjaśnień także tych zjawisk i procesów, które obserwujemy współcześnie." (s. 2) Tych kilka zdań określa nie tylko cel pracy lecz również stosunek autora do wcześniejszej literatury przedmiotu i w związku z tym wymaga wyjaśnienia. Literatura cyganoznawcza, choć bardzo obfita, była do niedawna jeszcze efektem fascynaqi Cyganami nie podbudowanej zazwyczaj niezbędnym do prowadzenia poszukiwań naukowym przygotowaniem. To, co przez całe dziesięciolecia pisano o Cyganach było, jak zauważa L. Mróz, obciążone „wyjątkowo dużym procentem błędu, uproszczonych sądów, interpretacji nie mających uzasadnienia, powierzchownych informacji lub zupełnych fantazji" (s. 1). Tak więc ten „powrót do źródeł" jest w przypadku wielu kwestii związanych z genezą i historią Cyganów po prostu koniecznością, a ostrożność z jaką autor korzysta z prac swoich poprzedników, jak będziemy mieli możność przekonać się, jest w pełni uzasadniona, bo choć od kilku lat „Cyganie, ich geneza i kultura znaleźli się w polu zainteresowania zawodowych antropolo­ gów, także historyków" (s. 1), to i im zdarza się jeszcze bezrefleksyjne powielanie zdań niegdyś przez kogoś z uczonych wypowiedzianych. Ten „powrót do źródeł", o którym pisze autor, dokonywał się w jego pracy kilkoma drogami: przez krytyczną analizę literatury dotyczącej genezy i historii Cyganów, co w niektórych wypadkach było próbą dotarcia do źródeł w tych pracach wykorzystanych, przez szeroko zakrojoną kwerendę archiwalną mającą na celu poszukiwanie nowych źródeł, a prowadzoną w ramach problemu węzłowego „Cyganie w Polsce" w archiwach polskich i litewskich i wreszcie drogą badań terenowych, w czasie których autor starał się zgromadzić zachowane w ustnej tradycji dwu grup społecznych Indii, uważanych dość powszechnie za protoplastów Cyganów, przekazy o ich własnej przeszłości i pochodzeniu. Poszukiwań źródłowych na taką skalę nie prowadził żaden z uczonych zajmujących się tą problematyką. Problem genezy i historii Cyganów pojawia się jako jeden z głównych kierunków poszukiwań naukowych Lecha Mroza już od dawna. Obszernie został potraktowany w książce o Cyganach z lat siedemdziesiątych, przewija się i w późniejszych artykułach. Powraca jako jedno z zagadnień wiodących �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy autor wraz z grupą studentów roz­ poczyna poszukiwania przodków Cyganów w północno-zachodnich Indiach. Podjęcie przez L. Mroza tego problemu wiązało się z głęboką świadomością jego złożoności i trudności związanych z jego rozwiązaniem. Krótki przegląd treści książki może o tych trudnościach dać jedynie przybliżone wyobraże­ nie. Zaczynają się one już w momencie próby określenia przedmiotu badań, gdyż - jak stwierdza sam autor - „słowo Cyganie jest terminem o znacznej pojemności i niezbyt ustalonych granicach: określa rozmaite, czasem z grun­ tu odmienne społeczności" (s. 4). Wyjaśnieniu problemów terminologicz­ nych poświęca L. Mróz cały rozdział pierwszej części pracy, konkludując ostatecznie, iż jej przedmiotem „są Cyganie właściwi, ci, których przodkowie wyszedłszy z Indii przemierzyli Iran i Bizancjum i od XIV stulecia reje­ strowani są w kronikach i literaturze europejskiej i których drogi prowadziły także do Ameryki i Australii" (s. 13). W kolejnych rozdziałach autor zajmuje się hipotetycznymi przodkami Cyganów, sporem wokół ich wyjścia z Indii, najdawniejszymi źródłami do ich dziejów, kwestią migracji Cyganów na kontynencie europejskim i ich przyczynami. Następnie omawia postawy wobec przybyszów w różnych krajach Europy, wyjaśnia pochodzenie nazw „Egipcjanie" i „Roma", pisze 0 początkach prześladowań Cyganów w Europie i próbach biblijnego ich uzasadnienia, ich wizerunku w źródłach z XV i X V I w. i zmianach za­ chodzących w postawach wobec Cyganów w krajach Europy w wiekach następnych. Dalsze rozdziały (część VI) poświęcone są dziejom Cyganów w Polsce od X V w. aż po I I wojnę światową i praktyce społecznej wobec nich. Część pracy wyraźnie różniąca się od poprzednich, historycznych, stanowią trzy „komentarze etnologiczne" dotyczące więzi społecznych, nie­ spójności wierzeniowo-religijnej i rozmaitości materialnych form egzystencji Cyganów. Zwięzłe „Zakończenie" zawiera sformułowane w kilkunastu pun­ ktach konkluzje. Uzupełniają pracę trzy suplementy: pierwszy poświęcony Bandżara i Gadulia Lohar, grupom społecznym z północno-zachodnich Indii jako hipotetycznym protoplastom Cyganów, drugi traktujący o węd­ rówkach grup Cyganów w XV i X V I w. pod wodzą tzw. książąt i baronów cygańskich, trzeci zawiera kilkanaście dokumentów z X V - X V I I I w. dotyczą­ cych Cyganów w Polsce, pochodzących z XIX-wiecznej pracy J. Daniłowicza oraz z archiwów w Krakowie, Olsztynie i Wilnie. Jedną z kwestii podstawowych, dotychczas nie rozwiązanych i budzących wśród badaczy największe spory, jest pytanie o rejon Indii będący prakolebką Cyganów i o to jakie grupy społeczne dały im początek. Istnieje na ten temat wiele hipotez i jak wykazuje to autor, niemal wszystkie są równie mało udokumentowane. Szerzej zajmuje się L. Mróz jedną z nich - dość popularną we współczesnym cyganoznawstwie tezą o związku Cyganów z wędrownymi kowalami - Gadulia Lohar i handlarzami bydła 1 soli - Bandżara. Obu tym grupom poświęca autor sporo miejsca w roz­ dziale o przodkach Cyganów oraz obszerny suplement. Te partie książki �250 RECENZJE I OMÓWIENIA L. Mroza, a zwłaszcza suplement należą do najbardziej oryginalnych i chciał­ bym jeszcze do nich wrócić. Spory wywołuje również kwestia, kiedy przodkowie Cyganów opuścili Indie i jakimi drogami dotarli do Europy. Wprawdzie dzięki badaniom językoznaw­ czym dokonano pewnych istotnych ustaleń, ale nie są one dokładne. Zdaniem L. Mroza, początek tej wędrówki miał miejsce w X I w. i wiódł m.in. przez Armenię, Bizanqum, do krajów Europy południowo-wschodniej. Dane języko­ znawcze wskazują, że przodkowie Cyganów stosunkowo długo przebywali na terytorium Armenii. Czy były to ziemie Armenii właściwej czy też armeńskiego królestwa Rubenidów w Cylicji, tego wobec braku jakichkolwiek poza języko­ znawczymi źródeł, nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć. Pewne wątpliwości budzą rozważania dotyczące pierwszej wiadomości o Cyganach, pochodzącej z X I w. Za G. Soulisem, jednym z tych profe­ sjonalnych badaczy Cyganów, których autor pracy obdarza większym zaufa­ niem, powołuje się on na źródła gruzińskie z tego okresu, a m.in. na Kronikę Iberii. Tytuł przytoczony został w tłumaczeniu, ale jest to prawdopodobnie Matiane Kartlisa, jedna z części zbioru gruzińskich kronik - Kartlis Cchowreba. Jak się wydaje, Soulis okazał się tu niezbyt wiarygodny, bo w akademickim tłumaczeniu tej kroniki na język rosyjski {Matiane Kartlisa, Tbilisi, 1976), brak opisu wydarzeń w parku Filopati w Konstantynopolu, który miał zawierać ową wzmiankę o Cyganach. Wątpliwości co do prawdziwości informacji Soulisa wyraża również, choć z innych powodów, sam autor. Lepiej udokumentowane są późniejsze dzieje Cyganów. Wspominające o nich źródła są już na tyle liczne i wiarygodne, że pozwalają autorowi wysunąć przypuszczenie, iż proces formowania się Cyganów jako grupy dokonywał się na terenie Bizanqum - w Azji Mniejszej i na Bałkanach - prawdopodobnie nie wcześniej niż w XIV w., zaś jego rozwinięcie miało miejsce w krajach Europy południowo-wschodniej. Interesującą, a niekiedy wręcz pasjonującą lekturą są rozdziały książki L. Mroza poświęcone dziejom Cyganów w Europie, szlakom ich wędrówek, kształtowaniu się postaw wobec nich i zachodzącym w tej dziedzinie prze­ mianom, rodzeniu się stereotypowego wizerunku Cygana. Część dotycząca Cyganów w Polsce, oparta na najbogatszym materiale źródłowym, nasuwa nieco uwag. Wiodącą kwestią w tej części pracy jest nowa polityka społeczna wobec Cyganów, uprawiana od połowy XVII w., mianowa­ nie zwierzchników cygańskich dla całej Rzeczypospolitej, lub - częściej - lokalnych. Wydaje się jednak, że oprócz tego warto było, dysponując tak dużą ilością materiałów, spróbować wydobyć z nich wszystko to, co dotyczy kształtowania się kultury cygańskiej w okresie od X V I do X V I I I w. Tego rodzaju przedsięwzięcie byłoby trudne do realizacji w skali Europy, możliwe natomiast w skromnym choćby zakresie, na materiale polskim. Tu również nasuwa się refleksja związana z pytaniem o kryteria „cygańskości", o znaki tożsamości wspólne dla wszystkich grup cygańskich. Dwu­ krotnie podejmuje autor w pracy kwestię cygańskiego etosu, nie rozwijając �251 RECENZJE I OMÓWIENIA jednak tej myśli szerzej. Być może właśnie etos okazałby się tym elementem wspólnym. Może należałoby się nim zająć w kontekście rozważań nad kształtowaniem się kultury cygańskiej w Polsce, z odwołaniem oczywiście do materiałów z innych krajów. Na zakończenie chciałbym wrócić jeszcze do sprawy hipotetycznych przodków Cyganów. Wiadomo, że pochodzili z Indii. To jedno jest pewne, niemal cała reszta pozostaje przedmiotem sporów. W tej kwestii L. Mróz obiera inną niż w pozostałych przypadkach drogę „powrotu do źródeł". Nie odwołuje się do hinduskich annałów, kronik i dokumentów zawierających wiadomości na ten temat, bo one nie istnieją; tego rodzaju dzieła są zresztą w Indiach rzadkością. Hindusi mają specyficzny stosunek do historii i takie poszukiwania są przeważnie stratą czasu. L. Mróz sięga do materiałów z własnych badań terenowych i odpowiedzi na pytania szuka w mitach mówiących o genezie grup Bandżara i Gadulia Lohar. Ta odpowiedź trochę rozczarowuje, choć można było się jej spodziewać: „odwoływanie się do związków z Bandżarami i Gadulia Lohar należy uznać na takie same fantaz­ jowanie jak cała niemal historia protoplastów cygańskich" pisze L. Mróz (s. 244). Są tylko dwa elementy łączące te społeczności: koczowniczy tryb życia i pewien szczegół mitów genealogicznych: forma egzystencji traktowa­ nej jako przekleństwo, kara. Wkraczając do Europy Cyganie podobnie jak Bandżara i Gadulia Lohar, dokonują mitologizacji własnej przeszłości, ale czynią to wyłącznie na użytek obcych - nie-Cyganów. Opowieści o pokutnej pielgrzymce mają im otworzyć rogatki i bramy miast, ułatwiać wędrówkę. Tworząc te opowieści na użytek obcych, zapominają co mówiły ich własne mity o pochodzeniu, odcinają się od własnej przeszłości. Historia Cyganów zaczęła się dopiero w Europie i pisana była przez Europejczyków. Książka Lecha Mroza jest pracą wyjątkową w literaturze cyganoznawczej, pracą, której autor stawia sobie trudne pytania i wiele z tych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Jest to książka, która skłania do refleksji i daje satysfakcję w przemierzaniu wraz z jej autorem, mało przetartych dróg. Andrzej Woźniak Antoni Kuczyński, Syberia - czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Ossolineum, Wrocław 1993, ss. 435, il. 80, indeks nazwisk Antoni Kuczyński, wrocławski etnolog i socjolog, od lat zajmuje się dorobkiem naukowym polskich podróżników i badaczy kultur pozaeuropej­ skich. Szczególnym zainteresowaniem autora cieszy się obszar Eurazji. W tym celu prowadził on studia archiwalne, a także podróżował po terytorium Rosji, Syberii i Dalekiego Wschodu. Pozwoliło mu to na dokonanie obserwacji i wywiadów terenowych. Prezentowana tu antologia jest najobszerniejszą z dotychczasowych prac Kuczyńskiego. �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Autor w obszernym rozdziale ustosunkowuje się najpierw do całości zagadnienia, potem zamieszcza w chronologicznym porządku 24 fragmenty polskich relaqi o Syberii, a wreszcie podsumowuje całość. Książka doczeka­ ła się licznych, pochlebnych recenzji zarówno w kraju, jak za granicą. Nie pora i miejsce, by je tu streszczać i powtarzać. O jej walorach przekonać się może czytelnik. Tutaj chodzi raczej o przedstawienie szczegółów konstrukcji i zestawu tematów poruszanych w interesującym nas dziele. Ze „Wstępu" wynika, że Antoni Kuczyński ukończył swą pracę we wrześniu 1992 г., co gwarantuje, że w trakcie jej przygotowywania nie był skrępowany ogranicze­ niami cenzury. Rzecz otwiera liczący 99 stron rozdział wprowadzający czytelnika w ca­ łokształt stosunków politycznych Syberii i ekspansji Rosji na wschód, ku brzegom Oceanu Spokojnego. W tym właśnie kontekście autor przed­ stawia losy Polaków, zsyłanych na Sybir od XVII w. Początkowo byli to jeńcy wojenni, a później, po upadku niepodległej Rzeczypospolitej - pows­ tańcy i uczestnicy niepodległościowych organizacji. Wreszcie w wieku X X ich miejsce zajęli zarówno masowo deportowani w okresie czystek stalinow­ skich sowieccy obywatele polskiej narodowości, jak i ludność zaanektowa­ nych po roku 1939 obszarów państwa polskiego. Dla celów dydaktycznych niezmiernie jest przydatny pierwszy rozdział książki, stanowiący syntetyczne omówienie diaspory polskiej na Syberii w różnych okresach. Cechuje go rzeczowość. Autor uniknął monotematycz­ nego eksponowania problematyki martyrologicznej. Bardzo ciekawą rolę w podboju rosyjskiego Dalekiego Wschodu odegrało paru polskich zesłańców-awanturników, których losy mogłyby posłużyć za kanwę niejednej przy­ godowej fabuły literackiej. Dodajmy od siebie, że już posłużyły. Jedna z nowel Jacka Londona, Zhańbione czoło, opisuje makabryczny fortel, jakie­ go używa schwytany przez rozwścieczonych Aleutów Polak, by uniknąć śmierci w męczarniach. Podobnie jak w swoich poprzednich antologiach, Kuczyński daje bardzo obszerny biogram przedstawianych postaci, wraz z tytułem i miejscem wydania pamiętnika, z którego zaczerpnął wybrany fragment. Po takim omówieniu następuje właściwa relacja. Przegląd wypisów otwiera Józef Kopeć, brygadier Powstania Kościusz­ kowskiego. W antologii znajdujemy też wersję ucieczki Beniowskiego z Kamczatki, uzyskaną przez Kopcia w czasie zesłania na tym Półwyspie od naocznych świadków. Zapiski innego, również XVIII-wiecznego zesłańca, księdza Faustyna Ciecierskiego z Litwy to rozdział następny. Ten uczony dominikanin, skazany za niepodległościową konspirację na Wileńszczyźnie, ostatecznie został na Syberii nauczycielem. Powierzono mu edukaqe dzieci miejscowych urzędników. Wyjątkowo tragiczną postacią jest bohater następnego rozdziału antologii, uczestnik Powstania Listopadowego, Wincenty Migurski. Na zesłaniu pocho­ wał żonę i troje małych dzieci. Bezskutecznie usiłował uciec z rodziną do kraju. �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Justynian Ruciński z kolei, ziemianin z Wołynia, trafił na Syberię za udział w konspiracji w roku 1839. W przytoczonym fragmencie wspomnień kreśli on m. in. przerażający obraz transportu skazańców, terroryzowanych przez towarzyszące im grupy kryminalistów. Ten sam motyw znajdziemy sto lat później w Archipelagu Gułag Sołżenicyna. Obyczaje Rosjan syberyjskich są tematem relacji Rafała Błońskiego. Ukarany zesłaniem za działalność konspiracyjną pełnił on funkcję pisarza w jednej z gmin syberyjskich, gdzie ceniono jego wykształcenie. Agaton Giller, którego XIX-wieczna działalność patriotyczna i publicy­ styczna była niejednokrotnie przedmiotem analiz naukowych, doczekał się tu publikacji fragmentu swych wspomnień traktującego o polskich zesłań­ cach w Kraju Zabajkalskim, w rejonie Kiachty. Realia życia rosyjskiego wieśniaka na Syberii były niejednokrotnie przed­ miotem opisów zarówno Polaków, jak i Rosjan. Codzienne życie chłopa syberyjskiego przedstawia tu uczestnik Powstania Styczniowego Konstanty Rinaldo Borowski, zatrudniony w charakterze parobka przez jednego z miejscowych gospodarzy. Szereg interesujących szczegółów dotyczących intymnych stron życia ro­ dzinnego ubiegłowiecznych Buriatów znajdziemy natomiast w następnym rozdziale, u przyrodnika i lekarza - Benedykta Dybowskiego. Styl i sposób ujęcia opisywanej rzeczywistości wyraźnie odbiegają od zapisków mniej wykształconych rodaków-zesłańców. Zupełnie inną tematykę podejmuje w kolejnym przytoczonym wspomnie­ niu Piotr Deręgowski, świadek tragicznie zakończonego powstania polskich zesłańców nad Bajkałem w roku 1866. W antologii Kuczyńskiego znalazły się także listy z zesłania pod Irku­ ckiem, pisane do najbliższych przez uczestnika Powstania Styczniowego Rafała Kalinowskiego, wyniesionego w roku 1983 na ołtarze. Podobnie jak Borowski, również Stanisław Krupski, z zawodu lekarz, pisze o życiu codziennym syberyjskich mieszkańców rejonu Krasnojarska i rusyfikacji obyczajów ludności tubylczej. Krupski został karnie wcielony do armii carskiej po Powstaniu Styczniowym. Opis specyficznego środowiska znajdujemy z kolei w rozdziale poświęco­ nym fragmentowi wspomnień księdza Mikołaja Kulaszyńskiego. Duchowny ten po Powstaniu Styczniowym trafił z Lubelszczyzny w okolice Gór Sajańskich, do osady księży-zesłańców. Przebywając w niej Kulaszyński mógł podróżować po okolicy, interesując się dogłębnie życiem miejscowych Buria­ tów. Zawdzięczamy mu m.in. znakomity obrazek rodzajowy wizyty prawo­ sławnego archireja, namawiającego bezskutecznie grupkę koczowników buriackich do przejścia na chrześcijaństwo. Analogie z retoryką waszyngtoń­ skich agentów „do spraw Indian", działających w tym samym czasie na zachodniej półkuli, są wręcz zaskakujące. O tym, jak kwitło życie towarzyskie polskich rodzin zesłańczych w sy­ beryjskiej miejscowości Usole dowiadujemy się z fragmentu wspomnień �254 RECENZJE I OMÓWIENIA lekarza Wacława Lasockiego, wykonującego tam swój zawód, aresztowane­ go na Ukrainie w czasie Powstania Styczniowego. Z Usolem związany był również autor następnej relaqi, także powstaniec, Feliks Zienkiewicz. Jego opis pożaru Irkucka z roku 1879 zamieścił Kuczyński w kolejnym rozdziale. Antologia zawiera nie tylko teksty pamiętnikarskie. Jeden z rozdziałów prezentuje próbki prozy literackiej Adama Szymańskiego, który za kon­ spiracyjną pracę niepodległościową został deportowany z Kongresówki do Jakucji. Inny zesłaniec, Zygmunt Węgłowski, pisze o badaniach naukowych, jakie pod koniec wieku X I X prowadzili w Jakucji polscy skazańcy. Zasadniczo jednak jest to relacja z ekspedycji w tym kraju prowadzonej przez Aleksandra Czekanowskiego, któremu autor towarzyszył. W konwencji naukowej utrzymuje nas także rozdział stanowiący impre­ sje Bronisława Piłsudskiego z pobytu wśród Ajnów na Sachalinie. Autor znalazł się na zesłaniu pod zarzutem spisku na życie cara Aleksandra I I I w roku 1887. Odmiennym ujęciem odznaczają się natomiast uwagi brata Bronisława Piłsudskiego Józefa, (późniejszego marszałka Polski). Pisze on o buncie polskich więźniów w Irkucku, w którym sam wziął udział i o specyficznych warunkach panujących w tym więzieniu. Jedyną relacją Polaka, który nie znalazł się na Syberii pod przymusem jest fragment tekstu wybitnego antropologa Juliana Talko-Hryncewicza, późniejszego członka Polskiej Akademii Umiejętności. Na przełomie X I X i X X w. uczony z własnej inicjatywy podjął penetrację badawczą pogranicza rosyjsko-chińskiego. Już jednak następny rozdział, poświęcony Stanisławowi Martynowskiemu, zesłanemu za socjalistyczną agitację (prowadzoną w roku 1906 w Łodzi) na powrót umieszcza nas w atmosferze relacji osób represjonowanych. W zamieszczonym fragmencie Martynowski opisuje wizytę, jaką tuż po uwolnieniu przez rewolucję z więzienia złożył aresztowanemu w tym mieście carowi Mikołajowi I I . Mieczysławowi Lepeckiemu, zawodowemu oficerowi Wojska Polskiego i zarazem znanemu podróżnikowi, zawdzięczamy wstrząsający opis zdewa­ stowanych cmentarzy Irkucka w okresie międzywojennym. Prawdziwie przejmujące dzieje V Dywizji Strzelców Polskich na Syberii zawiera tekst Włodzimierza Scholze-Srokowskiego, również oficera polskie­ go z okresu międzywojennego. Ten tragiczny epizod z czasów rewolucji bolszewickiej na Syberii, w który uwikłane zostały oddziały polskie nadal należy do mało spopularyzowanych w społecznym odbiorze. W okres martyrologii Polaków, jaka zaczęła się po wybuchu I I wojny światowej, wprowadza nas fragment relacji Jerzego Michalewskiego, zawo­ dowego oficera armii polskiej, wywiezionego na Syberię. Tej samej epoki dotyczy ostatnia relacja, napisana przez Władysława Wojtowicza, pracow­ nika naukowego Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. Wywiezio- �255 RECENZJE I OMÓWIENIA no go na Syberię w roku 1940. W antologii opublikowano serię jego listów pisanych z miejscowości Ust-Kaduj. Obszerny rozdział podsumowujący podkreśla zasadniczą różnicę pomię­ dzy traktowaniem zesłańców dawniejszych epok przez władze imperium carskiego i eksterminacyjną polityką sowiecką. Co najmniej część depor­ towanych na Sybir Polaków w poprzednich wiekach mogła tam wykonywać swój zawód, służyła miejscowej ludności swoimi umiejętnościami. Pełniła nawet niejednokrotnie ważne funkcje administracyjne. Polska diaspora na Syberii odegrała znaczącą rolę cywilizacyjną w tym regionie świata. Re­ presyjny system stalinowski natomiast miał na celu wyniszczenie fizyczne ludzi, których deportowano na dalekie obszary imperium. Cenna i obszernie udokumentowana antologia syberyjskiej diaspory polskiej, jaką zawdzięczamy Antoniemu Kuczyńskiemu, równocześnie wy­ czerpuje merytorycznie ten gatunek opracowań, dotyczący Sybiru widziane­ go oczami naszych rodaków. Przyszli autorzy winni zająć się natomiast szczegółowymi analizami rozmaitych aspektów pobytu Polaków w tej części Azji i ich rolą kulturotwórczą. Wrocławski etnolog swoją obszerną pracą otworzył pole do dalszych badań specjalistycznych. W części omówień syntetycznych i biogramach książka miejscami nie jest wolna od powtórzeń, które jednak nie umniejszają jej walorów merytorycz­ nych. Na szczególne uznanie zasługuje dbałość autora o dokumentację foto­ graficzną i szereg ciekawych reprodukcji starych sztychów oraz rycin. Dob­ rze się stało, że Kuczyński, wzorem poprzedników, nie zakończył swego wykładu na początkach wieku XX, lecz ustosunkował się także do ostat­ niego, najtragiczniejszego rozdziału historii polskiej diaspory na Syberii. Leszek Dzięgiel Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Warszawa 1990, Instytut Hi­ storyczny Uniwersytetu Warszawskiego, t. 1, ss. X I + 246; Kobieta i eduka­ cja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, t. 2, część I , ss. 283, część I I , ss. 345 Recenzując wspomnienia Iriny Ratuszyńskiej z czasów, gdy ta więziona była w kobiecych obozach pracy, Francine du Plessix Grey (1988, ss. 25-26) przekonywująco dowodziła, dlaczego dla zrozumienia mechanizmów funkqonowania jakiejś społeczności tak istotne jest badanie i analizowanie do­ świadczeń kobiet (obok doświadczeń mężczyzn). Polityczne więźniarki gułagu starały się radzić sobie z sytuacją więziennną inaczej niż mężczyźni. W czasie wolnym (choć oczywiście nie było go wiele) mężczyźni planowali lub marzyli o ucieczkach, grali w szachy, mówili o polityce. Kobiety starały �256 RECENZJE I OMÓWIENIA się raczej o wprowadzenie do więziennego życia rytuałów i pewnej elegancji. Tygodniami przygotowywały się do obchodów czyichś urodzin, starały się przyszykować prezenty, wyszywały obrusiki, wypiekały jakieś rodzaje cias­ tek. Latem dekorowały kwiatami stoły, pamiętały o świętach religijnych. Słowem, na tragiczną sytuację gułagów mężczyźni i kobiety reagowali od­ miennie. Już kilkanaście lat temu zwracali na to uwagę np. nastawieni rewizjonistycznie historycy amerykańscy, postulując nie tylko pisanie odręb­ nej historii kobiecej, co raczej pisanie „nowej historii", która dostrzegałaby owe odrębności położenia i doświadczania rzeczywistości przez mężczyzn i przez kobiety. Postulat taki współbrzmi z przekonaniem historyków, że historiografia powinna interesować się nie tylko dziejami elit, ale zajmować się też doświadczeniami wszystkich grup ludzkich, niezależnie od koloru skóry, wykształcenia, płci, pochodzenia etnicznego, wieku . Jako pole ba­ dawcze „historia kobiet" wciąż jeszcze pozostaje - piszą specjaliści - pew­ nym marginesem głównego nurtu historiografii (a nawet antropologii) i wciąż dyskutowany jest problem włączenia ich, wprowadzania do opraco­ wań ogólniejszych, syntez itp. (Gabaccia 1991, s. 61; 1992, s. 47). Tak jest przynajmniej w USA, tak jest w Niemczech. Przywołuję przykład amerykańskiego piśmiennictwa (historycznego, nie „feministycznego" przecież) po to, by uwypuklić rangę omawianej tu pu­ blikacji pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca . Nigdy zresztą dosyć zestawiania, porównywania naszego piśmiennictwa z tendencjami po­ jawiającymi się w innych państwach. Działający w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego zespół badawczy pod kierunkiem Profesor Anny Żarnowskiej doszedł do przekonania, że „niezbędne jest rozszerzenie pola obserwacji na kobiecą część społeczeństwa. Specyfika - pod wieloma względami - sytuaqi społecznej kobiet, jak również ich ról w społeczeństwie nie bywały dotąd w analizach historyków w dostatecznym stopniu uwzględ­ niane. Co więcej - na ogół nawet nie dostrzegano odmienności tempa, zasięgu, form, a nawet swoistości mechanizmów procesu modernizacji społecznej w kobiecej połowie społeczeństwa" („KiS", s. VII-VIII) . Kilka lat temu zespół podjął zakrojone na szeroką skalę prace dotyczące roz­ maitych aspektów położenia kobiet na ziemiach polskich w wieku X I X 1 2 3 1 Wciąż na marginesie pozostaje tzw. historia dzieci, choć i ona powoli zyskuje w historio­ grafii swą „niszę" (Aries 1960; Hiner, Hawes 1985; Hawes, Hiner 1985; Bellingham 1988; Hiner 1978; deMause 1988; Walaszek 1993). Stosuję następujące skróty: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich - „KiS"; Kobieta i edukacja - „KiE". Niezwykle ostro podkreślali te luki w historiografii B. Lorence-Kot i Rudolf Jaworski podczas panelu „Ruch kobiecy i zmiana społeczna w wieku X I X : przykład polski", zor­ ganizowanego w ramach I V Światowego Kongresu Studiów Wschodnioeuropejskich w Harrogate, Wielka Brytania, lipiec 1990. R. Jaworski jest także jednym z autorów tomu „KiS". Deklaracja ta współbrzmi z niektórymi tylko twierdzeniami Rosalyn Baxandall, Lindy Gordon i Susan Reverby (Baxandall, Gordon, Reverby 1976, s. X X I I ) . 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 i XX, tj. w czasie gdy dochodziło do zasadniczych zmian ekonomicznych, społecznych, także mentalnych. Realizowany program badawczy starał się ukonkretnić, uszczegółowić i ożywić obraz społeczeństwa polskiego XIX-XX wieku. Realizatorzy zamierzenia wychodzą z oczywistego zało­ żenia, że o grupie społecznej mówić trzeba także jako o zróżnicowanej wewnętrznie według płci - na kobiety i mężczyzn. Choć oczywista, prawda ta rzadko jednak jest wypowiadana, a często uważana za mało płodny poznawczo banał. Studia wstępne dotyczyły miejsca i roli kobiet w rodzinie w wieku X I X . Później analizowano „problemy związane z oddziaływaniem głęboko zako­ rzenionych w świadomości społecznej wzorców wychowawczych oraz prze­ mian, jakim wzorce te ulegały" (KiE", t. 1, s. 3). Materiały, które powstały w tej fazie badań opublikowano w dwóch wolumenach pt. Kobieta i eduka­ cja. Grupa prowadzi prace nadal. W maju 1993 r. zorganizowano konferenqę zatytułowaną „Kobiety w ruchach politycznych na ziemiach polskich" i można mieć nadzieję, że materiały wydane zostaną drukiem. Właściwie wszystkie trzy tomy próbują dać odpowiedź na pytanie, do jakiego stopnia nowy system społeczno-ekonomiczny (kapitalizm) wpłynął na zmianę położenia kobiet. Na ile przeobraził tradycyjny „patriarchalizm" rodziny? Czy i w jakim stopniu, mimo wielu zmian, relikty pre-industrialnego „paternalizmu" pozostały na ziemiach polskich? Omawiać te trzy tomy szczegółowo niezwykle trudno. Dość powiedzieć, że „KiS" to zbiór 14 artykułów, a „KiE" to 37 rozmaitych tekstów, zarówno przeglądowych i syntetyzujących, jak szczegółowo-przyczynkarskich. W tomie „KiS" na społeczne konteksty wyznaczające sytuację społeczną kobiet na ziemiach polskich wskazują: Tomasz Kizwalter, Stefania Kowalska-Glikman (pisząc o zaborze rosyjskim) i Rudolf Jaworski (omawiający sytuację w zaborze pruskim). Marianna Knothe poświęciła szczegółowy szkic kobietom ze społeczności wiejskiej Zaborowa w Galicji. Na istnie­ jące wciąż w opracowaniach i historiografii luki wskazuje we „Wstępie" Anna Żarnowska (dotyczy to np. pozycji kobiet w środowiskach drobnomieszczańskich i inteligenckich, wciąż jeszcze - okazuje się - nie w pełni rozpoznanej). Opublikowane studia szczegółowe dotyczą natomiast (i jakże słusznie) tyleż historii kobiet, co historii rodziny, zmian pozycji i roli kobiety w rodzinach ziemiańskich (Danuta Rzepniewska), drobnoszlacheckich (Jolanta Sikorska-Kulesza), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robot­ niczych (Maria Nietyksza, Anna Żarnowska), mieszczańskich (Ryszard Kołodziejczyk). Eseje mówią także o aktywności zawodowej kobiet. Druga część publikacji zawiera szkice nieco luźniej związane z pozostałymi, mogą być one jednak pożyteczne przy kreśleniu tła wydarzeń i zmian. Są to następujące teksty: Tadeusza Cegielskiego, „Masoni, kobiety i kwestia kobieca", Wiktorii Śliwowskiej, „Kobiety w ruchu pomocy zesłańcom polskim na Syberii w pierwszej połowie X I X wieku", Izabeli Rusinowej, „Prawo wyborcze, a ruch kobiecy w Stanach Zjednoczonych". �258 RECENZJE I OMÓWIENIA Dwa tomy „KiE" zawierają zarówno teksty syntetyzujące, jak i szcze­ gółowe - wszystkie starają się wpisywać omawiane zjawiska w konteksty procesów modernizacji społeczeństwa polskiego. Teksty zawarte w tomie pierwszym dotyczą wzorów wychowawczych, wzorów osobowych (propago­ wanych lub akceptowanych przez rozmaite grupy społeczne), a więc w rodzi­ nach ziemiańskich i inteligenckich (Jadwiga Hoff, Bianka Pietrow-Ennker , Andrzej Szwarc, Izabella Rusinowa), mieszczańskich (Adam Dobroński, Regina Renz), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robotniczych (Anna Żarnowska, Edward Pietraszek). Michał Śliwa prezentuje wzorzec osobowy kobiety - socjalistki. Zofia Borzymińska natomiast pisze o wzorach wycho­ wania kobiet w szkołach żydowskich w Królestwie Polskim w wieku XIX. 0 społeczności żydowskiej wspomina także tekst Reginy Renz. Autorzy podkreślają trwałą obecność we wszystkich owych wzorach tradycji i daw­ nych norm obyczajowych. Porównanie z sytuacją w innych krajach ułat­ wiać winny np. artykuły Doroty Zamojskiej („Inny model feminizmu" - rzecz dotyczy francuskich arystokratek z przełomu wieków XVIII i XIX) 1 Grażyny Szelągowskiej („Aspiracje edukacyjne i poziom wykształcenia kobiet w Skandynawii na przełomie XIX i XX wieku"). Właściwie wszyscy autorzy wielekroć zwracają uwagę na fakt, że walki i ruchy niepodległo­ ściowe zmuszały kobiety do podejmowania ról nowych, hołdowania nietradycyjnym wzorom postępowania. Interesujący, choć w zasadzie wykra­ czający poza ramy chronologiczne tomu, jest tekst Dariusza Jarosza, „Wzo­ ry osobowe i modele awansu społecznego kobiety wiejskiej w Polsce w prasie periodycznej z lat 1949-1955" (oparty na materiałach archiwalnych). Część druga ,,KiE" koncentruje się „na sprawach związanych z dostępem kobiet do różnych form i stopni kształcenia ogólnego i zawodowego" („KiE", t. 1, s. 9). Uwagę poświęcono zwłaszcza coraz większej partycypacji kobiet w różnych formach kształcenia (od początku X I X do połowy XX w.). Zwraca się także uwagę na rolę, jaką w tym procesie odegrała demokratyzująca się opinia publiczna. We „Wstępie" wydawcy piszą: „Istotny element owej presji stanowiły próby zorganizowanego działania samych kobiet: tworzenie oświaty pozaszkolnej, tajnej polskiej szkoły, czytelnictwo, samokształcenie itp." („KiE", t. 1, s. 9). Sporo uwagi poświęcono aktywności zawodowej kobiet (myślę głównie o syntetycznym artykule Anny Żarnowskiej), wchodzeniu przez kobiety do nowych zawodów. Niektórzy spośród autorów zajmują się zawodami zdominowanymi przez kobiety, także pracą kobiet w rzemiośle i przemyśle (Anna Żarnowska, Walentyna Najdus, Włodzimierz Mierzecki, tekst tego ostatniego jest najobszerniejszym w całym tomie. Wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi: Jakie były aspiracje zawodowe kobiet w X I X i XX wieku? - pytają wydawcy tomu („KiE", t. 1, s. 10)? Jak się zmieniały, ewoluowały? Jak mogły być realizowane? 4 4 Oczywista omyłka sprawiła, że po tekście zabrakło przypisów, choć w artykule wy­ drukowano numery odnośników. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Wszystkie trzy tomy składają się na publikację ważną - zarówno dla „historii kobiet" tout court, jak historii społecznej Polski X I X i X X w., dziejów edukacji, idei, mentalności, rodziny, grup społecznych, etnicznych, modernizacji, struktur społecznych, stereotypów. Bogactwo i mnogość pro­ blematyki są oczywiste. Nawet jeśli wśród opublikowanych artykułów jest wiele opracowań tematycznie wąskich, i tak znakomicie poszerzają one naszą wiedzę ogólną. Zespół warszawski nawiązał kontakty i współpracę z kilkoma specjalistami spoza Polski. Ważne to i godne podkreślenia, cho­ ciaż nie jest to zapewne współpraca zakrojona na bardzo szeroką skalę. Konsekwencję stanowi fakt, że w zbyt nikłym stopniu pojawia się w oma­ wianych tomach perspektywa porównawcza (co dostrzegają skądinąd wyda­ wcy - „KiE", t. l,s. 4). Opublikowane materiały to - powtórzmy - wciąż początek drogi badawczej. Redaktorzy sugerują wyraźnie potrzebę, ba!, konieczność, podejmownia dalszych tematów, rozwijania zasygnalizowanych problemów. Spośród pytań, jakie na marginesie omawianych tomów można postawić wymieniałbym i takie: Jak zmieniały się formy opieki nad niemowlętami i dziećmi - do niedawna była to wyłączna domena kobiet (tutaj, jako szczegółowy poruszyć należałoby problemy porodów) . Czy, w jakim stopniu i pod wpływem czego dochodziło do zmian w sposobach prowadzenia gospodarstwa domowego? Jaka była rola reklamy w definiowaniu nowej pozycji, nowej roli kobiet w rodzinie w X X w.? Ogromnie ważna wydaje się także kwestia przemocy, brutalności, tych najciem­ niejszych stron życia rodzinnego, o których z takim talentem i sukcesem pisała w USA Linda Gordon (1988). Jest to także istotne wobec, funkcjonującego przecież i kultywowanego w Polsce, stereotypu kobiety otaczanej szczególnym szacunkiem przez mężczyzn, o czym wspomina np. Bianka Pietrow-Ennker, („KiE", t. 1, s. 13-15). O brutalności i gwałcie pisze jedynie Edward Pietraszek („KiE", t. 1, s. 158). Wykorzystując akta kryminalne, sądowe, archiwalia instytucji charytatywnych, autobiografie, Elizabeth Pleck (1987) pytała w odnie­ sieniu do Ameryki, jakie były prawne i instytucjonalne reakcje na przestępstwa dokonywne w rodzinach, na fizyczne, moralne, seksualne znęcanie się nad kobietami i dziećmi. Czy pomiędzy wiekiem XVII a współczesnością malała brutalność, bezwzględność i okrucieństwo w stosunkach rodzinnych? Jej konstatacje mogły być zaskakujące. Rzadkie przypadki dokonywania mordów w rodzinach w kolonialnej Ameryce stawały się częstsze w X I X w., a jeszcze powszechniejsze w wieku XX. U nas o podobnych problemach pisała Elżbieta Kaczyńska, wciąż jednak ogromnie wiele pozostaje do zrobienia, zwłaszcza, jeśli chcieć przyjrzeć się sytuacji i przemianom we wszystkich zaborach. 5 5 Prace takie istnieją w historiografiach innych krajów. Wspomnieć warto nie dokończoną książkę tragicznie zmarłej Catherine M . Scholten na temat połogów w Ameryce lat 1650-1856 (Scholten 1985), w której autorka dostrzegała wyraźny związek pomiędzy zmianami w trak­ towaniu połogów i w położnictwie, a nowymi koncepcjami na temat wychowywania dzieci i pozycji kobiety w społeczeństwie; inne nowsze opracowania: Ladd-Taylor 1988; Lewis, Lockridge 1988. �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Znacznie więcej też można by powiedzieć na temat konfliktów międzypokoleniowych. Na opis czekają problemy przestrzeni: miejsc spotkań, „sfer", „pól" kontaktów pomiędzy kobietami, odmiennych wszak niż miej­ sca spotkań mężczyzn. Na ile da się je scharakteryzować, zanalizować? Istnieją oczywiście pewne prace (np. fenomen „salonu warszawskiego" po­ siada obszerną literaturę, a wspomina o tym Maria Wierzbicka, „KiE", t. 1) i wielka w tym również zasługa historyków literatury. Równie ważne i istot­ ne byłyby jednak rozważania na temat rozrywek, zabaw, sposobów spędza­ nia wolnego czasu przez dziewczęta i kobiety z różnych środowisk. Po­ wracając do uwag początkowych - warto w przyszłości pomyśleć o wyraź­ nym zderzeniu światów mężczyzn i kobiet tak, by pisząc o obu grupach wykazać ponownie i udowodnić zasadność „wprowadzania" kobiet do hi­ storii. Narazie jednak zainspirowane przez A. Żarnowska i A. Szwarca gru­ py badaczy wykonały pracę ogromnie istotną, a nasza wiedza na temat procesów modernizacji na ziemiach polskich została istotnie wzbogacona. Adam Walaszek LITERATURA A r i e s Ph. 1960 L'enfant et la vie familiale sous l ancien regime, Paris (wydanie angielskie Cen­ turies of Childhood: A Social History of Family Life, New York 1962; wydanie niemieckie Die Geschichte der Kindheit, München 1978). B a x a n d a l l R., G o r d o n L . , R e v e r b y S., [eds.] 1976 Introduction, [w:] America's Working Women, New York. B e l l i n g h a m B. 1988 The History of Childhood Since the "Invention of Childhood": Some Issues in the Eighties, "Journal of Family History", Vol. 13, no 2, s. 347-358. de M a u s e L . [ed.] 1988 The history of Childhood. The Untold Story of Child Abuse, New York. G a b a c c i a D. 1991 Immigrant Women: Nowhere at Home?, "Journal of American Ethnic History, Vol. 10, no 4, s. 61^87. 1992 Comment, "Journal of American Ethnic History", Vol. 11, no 4, s. 47-53. Gordon L. 1988 Heroes of Their Own Lives. The Politics and History of Family Violence, Boston 188O-1960, New York. H a w e s J . M . , H i n e r N . Ray, [eds.] 1985 American Childhood: A Research Guide and Historical Handbook, Westport. H i n e r N.R. 1978 The Child in American Historiography: Accomplishments and Prospect, "The Psychohistory Review" vol. 7, 1978, no 1, s. 13-23. H i n e r N . R . , H a w e s J . M . , [eds.] 1985 Introduction, [w:] Growing Up in America. Children in Historical Perspective, Urbana-Chicago, s. X I I - X X V . L a d d - T a y l o r M. 1988 Grannies' and 'Spinsters': Midwife Education under the Sheppard-Towner Act, "Journal of Social History" Vol. 22, no 2, s. 255-275. �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Lewis J., Lockridge K . A . 1988 'Sally Has Been Sick': Pregnancy and Family Limitations Among Virginia Gentry Women, 1780-1830, "Journal of Social History", Vol. 22, no 1, s. 5-19. Pleck E . 1987 Domestic Tyranny: The Making of Social Policy Against Family Violence from Colonial Times to the Present, New York. Plessix Grey du F . 1988 Sisterhood in the Small Zone, "The New York Times Book Review", 30X1988, cyt. za: Sydney Stahl Weinberg, The Treatment of Women in Immigration Hi­ story: A Call For Change, "Journal of American Ethnic History", 11(1992), no 4. Scholten C M . 1985 Childbearing in American Society, 1650-1856, New York. W a l a s z e k A. 1993 Amerykańska historiografia poświęcona dzieciom i dzieciństwu w Stanach Zjed­ noczonych od czasów kolonialnych do Wielkiego Kryzysu Ekonomicznego, „Kwar­ talnik Historyczny", nr 2, s. 55-75. Elżbieta Mazur, Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa 1921-1939. Mate­ rialne warunki bytu robotników i inteligencji, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1993, ss. 175, fot. 15, rys. 47, tab. X I , wykresów 13 Celem, który postawiła sobie autorka tej interesującej, pod pewnymi względami nowatorskiej pracy, jest przedstawienie warunków mieszkanio­ wych i życia codziennego robotników i inteligencji, mieszkańców między­ wojennej Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, która w dziedzinie roz­ wiązań architektonicznych, a zwłaszcza szerokiego i z rozmachem realizowa­ nego programu społecznego, była wówczas wzorem dla wielu innych przed­ sięwzięć tego rodzaju. Szeroki oddźwięk WSM-owskiego eksperymentu i mimo pewnych niepowodzeń w realizacji, dość powszechne jego naślado­ wanie przez spółdzielnie mieszkaniowe w całej Polsce, pozwala widzieć w tej książce opracowanie, którego ustalenia i wnioski odnoszą się nie tylko do dwu warszawskich osiedli mieszkaniowych - na Żoliborzu i na Rakowcu. Autorka - historyk kultury materialnej - świadomie nie zajmuje się teoretycznymi i ideologicznymi założeniami twórców koncepcji osiedli robo­ tniczych. Interesuje ją przede wszystkim materialny efekt ich pracy, „co­ dzienna egzystencja lokatorów, nie w pełni świadomych uczestników tego żoliborskiego eksperymentu." W obszernym „Wstępie", oprócz celu i podstawowych założeń pracy omawia autorka wykorzystaną literaturę (opracowania historyczne, prace poświęcone architekturze i urbanistyce, opracowania z dziedziny etnografii i socjologii) oraz źródła. W szerokim wachlarzu wykorzystanych w pracy źródeł, stosunkowo niewielką pozycję zajmują materiały rękopiśmienne (większe znaczenie miało dla autorki jedynie opracowanie wyników ankiety przeprowadzonej wśród mieszkańców żoliborskiego osiedla WSM). Istotną rolę natomiast odegrały źródła drukowane, zwłaszcza zaś obszerne, coroczne sprawozdnia WSM �262 RECENZJE I OMÓWIENIA z lat 1926-1938. Dość szeroko wykorzystane zostały ówczesne opracowania teoretyków ruchu spółdzielczego i propagatorów nowoczesnego rozwiązania kwestii mieszkań robotniczych - J. Strzeleckiego, T. Toeplitza, A. Próchni­ ka, St. Tołwińskiego i in. Autorka wykorzystała również ich drukowane wspomnienia i część prac publicystycznych. Osobną grupę stanowią tzw. dokumenty życia społecznego: afisze, programy, ulotki, cenniki, książeczki członkowskie itp. E. Mazur przeprowadziła również szeroko zakrojoną kwerendę w prasie, obejmującą 11 tytułów (m.in. „Zdrowie", „Tygodnik Ilustrowany", „Prze­ gląd Techniczny", „Ekonomista" i in.), a zasadnicza część pracy oparta jest na informacjach z takich czasopism jak: „Życie WSM", „Dom, Osiedle, Mieszkanie" czy „Robotniczy Przegląd Gospodarczy". Pewnym novum w warsztacie naukowym historyka jest korzystanie przez autorkę, choć - jak się wydaje - jeszcze dość nieśmiało i w niezbyt dużym zakresie, ze źródeł wywołanych: 25 wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM. Do zagad­ nienia tego zresztą wrócę jeszcze nieco dalej. Istotną rolę w badaniach E. Mazur odegrały źródła ikonograficzne (część z nich jest reprodukowana w pracy), odwołuje się również autorka do źródeł materialnych - zachowa­ nych (oprócz I kolonii) osiedli WSM. Pierwszy rozdział pracy poświęcony jest warszawskiemu budownictwu dla robotników w drugiej połowie X I X i na początku X X wieku. Jak podkreśla autorka - wiele inicjatyw i poczynań tego okresu stanowiło wzo­ rzec i źródło inspiracji dla przyszłych twórców WSM i bez ich omówienia praca byłaby niepełna. Dodać trzeba, że ten krótki zarys historii budowni­ ctwa dla robotników w Warszawie, który powinien stać się zaczątkiem osobnego opracowania, należy do najbardziej interesujących fragmentów książki, choć chciałoby się np. dowiedzieć nieco więcej o warszawskim budownictwie przyfabrycznym. Jest to zresztą - co stwierdza sama autorka - problem bardzo mało opracowany. Następne trzy rozdziały mówią o twórcach WSM i mieszkańcach WSM-owskich osiedli na Żoliborzu i na Rakowcu (rozdział I), architekturze, budownictwie i funkcjonowaniu tych osiedli mieszkaniowych (rozdział III) oraz życiu mieszkańców WSM (rozdział IV). Twórcom WSM, grupie lewicowych przeważnie działaczy o spółdzielczym rodowodzie, poświęca autorka kilkanaście stron drugiego rozdziału. W dalszej jego części za­ tytułowanej „Mieszkańcy osiedli żoliborskiego i rakowieckiego WSM", autorka pokazuje jak ówczesna sytuacja ekonomiczna modyfikowała pier­ wotne założenia twórców WSM co do składu socjalnego osiedli. Kolonie te - zaplanowane jako robotnicze, stawały się z czasem (zwłaszcza w latach wielkiego kryzysu), za wyjątkiem niewielkiego osiedla na Rakowcu, osied­ lami inteligenckimi. Rozdział trzeci jest historią niełatwego powstawnia dziewięciu kolonii WSM na Żoliborzu i osiedla na Rakowcu. Zawiera wiadomości o architek­ turze wznoszonych w poszczególnych koloniach budynków, ilości i wielkości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 mieszkań, ich wyposażeniu, sprawach związanych zfinansowaniembudowy, jej organizacją, itp. Został on podzielny przez autorkę na dwie części. W pierwszej pisze o wnętrzach i wyposażeniu mieszkań WSM w latach 1928-1939, w drugiej o „życiu w przestrzeni osiedlowej". Omawiając pro­ blematykę wnętrz i wyposażenia mieszkań autorka starała się ukazać cały kompleks zagadnień, które musieli rozwiązać twórcy WSM, a więc możliwie jak najbardziej funkcjonalne rozplanowanie wnętrza mieszkań i ich wy­ posażenie w elementy stałe (szafy, szafki, spiżarki, stoły, pawlacze, itp.) nie zapominając jednocześnie, że komorne w tych mieszkaniach musi zostać na poziomie dostępnym dla robotników (później zaś, najczęściej dla mniej zarabiających inteligentów). Projektowano również wyposażenie wnętrz mieszkań w meble, ozdoby i przedmioty codziennego użytku. Następnie opierając się na materiałach z wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM, autorka starała się skonfrontować, jak wyglądała zapamiętana przez in­ formatorów rzeczywistość w porównaniu z planami i projektami twórców WSM-owskich osiedli. W drugiej części rozdziału noszącej tytuł „Życie w przestrzeni osiedlowej", E. Mazur pisze o kolonijnej infrastrukturze oraz działalności związanych z WSM stowarzyszeń i organizacji: pralni i kąpieliskach, sklepach i usługach, utrzymywaniu porządku w koloniach. Wiele miejsca poświęca Stowarzyszeniu Pomocy Wzajemnej Lokatorów „Szklane Domy" i jego rozległej działalności kulturalnej oraz licznym klubom i kółkom współpracującym z tym stowarzyszeniem. Obszernie omówiona została działalność Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci i sprawy oświaty w osiedlach WSM. W krótkim „Zakończeniu" raz jeszcze przypomina autorka, że „wstępne teoretyczne założenia twórców idei wzorowego osiedla dla robotników zwe­ ryfikowało życie" (s. 153). Zapewnienie rodzinom najniżej uposażonym zakładanego w programach twórców WSM standardu mieszkaniowego oka­ zało się w tamtych czasach niemożliwe. Plany spółdzielni musiały ulec istot­ nym modyfikacjom, czego szczególnym przykładem jest robotnicze osiedle na Rakowcu. Realizowano natomiast dość konsekwetnie program socjalno-oświatowy i kulturalny, który w poważnym stopniu wpływał na życie codzienne mieszkańców WSM. Jednocześnie autorka podkreśla, że właśnie odtworzenie owej codzienności okazało się najtrudniejsze. „Wynikało to przede wszystkim - stwierdza dalej - ze specyfiki źródeł, które przedstawiały raczej poglądy i osiągnięcia twórców, a nie odbiorców, a także naturalnej i zrozumiałej idealizacji obrazu życia w osiedlach międzywojennej WSM, który zachował się w pamięci moich respondentów oraz autorów innych relacji i wspomnień" (s. 153). Dziś, z perspektywy lat, mimo wspomnianych już wcześniej trudności i niepowodzeń WSM-owski eksperyment jest oceniany ze wszech miar pozytywnie. Wróćmy jednak do wcześniejszego stwierdzenia autorki, iż najtrudniejsze w jej pracy okazało się „odtwarzanie codzienności" WSM-owskich kolonii �264 RECENZJE I OMÓWIENIA sprzed kilkudziesięciu lat, a wynikało to przede wszystkim ze specyfiki źródeł. Podstawowymi zaś źródłami w rozdziale o życiu codziennym WSM - najciekawszym i chyba najważniejszym w całej pracy są doroczne sprawo­ zdania WSM i WSM-owska prasa. Trudno określić jaki był w tym rozdziale udział materiałów pochodzących z wywiadów z mieszkańcami WSM. Przy­ puszczam jednak, że stosunkowo niewielki. Na relacjach ustnych oparty jest jedynie fragment tekstu opisujący wyposażenie WSM-owskich mieszkań oraz zasadnicze różnice w umeblowaniu mieszkań inteligenckich i robot­ niczych (s. 110-125). Szkoda, że tylko tyle. Nie znam wprawdzie zakresu tematycznego tych 25 przeprowadzonych przez autorkę wywiadów, sądzę jednak, że można z nich było zaczerpnąć znacznie więcej wiadomości nasy­ cając bardziej realiami ów obraz WSM-owskiej codzienności. Daje tu jednak znać o sobie tak częsta wśród historyków nieufność do źródeł wywołanych, wątpliwości co do ich wiarygodności, w przypadku jednak większej ilości wywiadów i możliwości weryfikacji przy pomocy innych źródeł - zupełnie nieuzasadnione. Pierwsze kroki w kierunku przełamywania tych uprzedzeń zostały jednak zrobione i jest to zasługa autorki. Andrzej Woźniak Irena Turnau, European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1994, ss. 204, 58 il. Praca Ireny Turnau na temat europejskiej odzieży roboczej jest kolejną obszerną monografią przygotowaną przez autorkę w stosunkowo krótkim czasie. Autorka poświęciła wiele lat pracy problematyce odzieży i tekstyliów, toteż w swoim naukowym dorobku ma sporo cennych publikacji nie tylko w formie artykułów w różnych specjalistycznych czasopismach w kraju i za granicą, ale przede wszystkim w postaci prac zwartych, wydanych zarówno w języku polskim, jak angielskim. Są one szczególnie cenne i to z wielu powodów. Podejmują bowiem tematykę nader skromnie uwzględnianą przez polskich badaczy, tym samym więc wzbogacają nasz dorobek naukowy i wiedzę, poszerzając je znacznie o wartości poznawcze. Jako historyk, Autorka wykorzystuje w szerokim zakresie materiały archiwalne różnych specjalistycznych jednostek w kraju i za granicą, nadto zbiory muzealne i ikonografię o szerokim przekroju czasowym, nie mówiąc o literaturze polskiej i obcej, której bogaty zestaw podaje zawsze w bibliografii i przy­ pisach do swoich tekstów. Warto dodać, że źródła te wzbogaca nowymi materiałami i stale aktualizowanym wieloaspektowym spojrzeniem, którego zakres poszerza nadto dzięki uczestnictwu w międzynarodowych i krajo­ wych konferencjach, czego wyraz daje następnie w sprawozdaniach i omó­ wieniach, opublikowanych m.in. w „Etnografii Polskiej",, „Ludzie", „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Książka na temat europejskiej odzieży roboczej od XIV do X V I I I w., jak większość prac zwartych Autorki, jest jedyną w swoim rodzaju jeśli chodzi 0 polską literaturę przedmiotu. Obrany temat nikle bowiem przewija się w różnorodnych opracowaniach dotyczących odzieży i stroju, a już zupełnie brak jakiejkolwiek monografii z tego zakresu. Odzież i stroje stanowią swoisty dział zainteresowań etnografów, historyków sztuki, kostiumologów, teatrologów, historyków czy historyków kultury materialnej, częściej jednak zwracają oni uwagę na ich stronę plastyczną, dekoracyjną, dzieje, modę, formę, częściowo także na funkcję, motywację obyczajową, formy archaicz­ ne i specyfikę regionalną, przy czym niebagatelny dział stanowią opracowa­ nia dotyczące historii strojów warstw elitarnych. Tymczasem odzież ludzi pracy i to różnych zawodów ginie na tym tle i we wszelkich opisach jest raczej pomijana. Barwniej przedstawia się ona w ikonografii, ale że zajmuje 1 tutaj marginalne miejsce - obraz jedności, tj. podobieństw, bądź różnorod­ ności i wielości odmian, zależnie od uprawianego zawodu staje się mało czytelny i bliżej nieokreślony. Praca Ireny Turnau wydaje się tym cenniejsza, iż w kolejnych rozdziałach uwzględnia: odzież codzienną wieśniaków, rze­ mieślników i kupców, ludzi uprawiających niebezpieczne zawody, odzież inteligencji pracującej zawodowo, np. intelektualistów, nauczycieli i schola­ rów, medyków, prawników, poza tym ubiór służących wedle hierarchii służby, osobno liberie jako znak zależności od określonych, wysoko po­ stawionych chlebodawców oraz cedowane przez nich części ubrania, stroje żebraków, komików i kuglarzy. Wartość takiego ujęcia podnosi jeszcze fakt, że ukazano odzież ludzi tych środowisk występującą w różnych krajach Europy. Istnieje więc możliwość porównania oraz szerszego spojrzenia na poziom ich kultury w ciągu czterech stuleci, poza tym - uchwycenia procesu wzajemnego oddziaływania prowadzącego do pewnej unifikaqi, czy przy­ czyn powstawania odrębności i swoistej specyfiki. Na tym tle rysuje się też pytanie, na ile ludzkie ciało, jego budowa i antropologiczne cechy wpływają na kształtowanie się form odzieży odpowiednio do wykonywanej pracy czy zajęcia. Stosownie do zaleceń kościoła katolickiego i innych wspólnot chrze­ ścijańskich, nagie ciało człowieka winno być okryte. Kościół jednak nie wnikał w sposoby i środki wykorzystywane do tego celu, aczkolwiek na podstawie ubioru, jego wyglądu i schludności ukształtowała się poprzez wieki opinia, że można z tego wnosić o charakterze człowieka i o tym, czym się zajmuje. Stąd przysłowie: ,jak cię widzą, tak cię piszą", świadczące równocześnie, że ubiór pozwalał wyraźnie odróżniać biednych od bogatych, przedstawicieli plebsu od dobrze urodzonych, elegantów od ludzi nie dbają­ cych o swój wygląd. Okazuje się, że nawet europejska literatura dotycząca odzieży i strojów zajmowała się dotąd szerzej problematyką sposobu ubierania się i wyglądem ludzi pracy. Brak też monograficznych opracowań na ten temat, zarówno odnośnie do poszczególnych krajów, jak też na tle szerszym, europejskim. Wyjątek stanowią publikacje angielskie, wśród których znajduje się praca �266 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Cunningtona i С. Lucas'a omawiająca odzież ludzi pracy w Anglii od X I w., do 1914 r. W Anglii ukazały się nadto prace dotyczące odzieży służby od wieków średnich do 1900 r. (P. Cunnington) i odzieży codziennej w latach 1650-1900 (E. Ewing). Autorzy w innych krajach uwzględniali odzież ludzi niektórych zawodów jedynie w opracowaniach tym zawodom poświęconych, np. służbie, górnikom, hutnikom, żeglarzom, rzemieślnikom. Oprócz tego na ludzi pracy, zwłaszcza wieśniaków, zwraca uwagę literatura dotycząca kultury średniowiecza. Zagadnienie odzieży jest w niej najczęściej tylko jednym z wielu innych przejawów codziennego życia. Tym niemniej warto zwrócić uwagę, że ubiorowi tej grupy ludności w czasach śred­ niowiecznych i nowożytnych poświęcono najwięcej miejsca. Autorka w ob­ szernej bibliografii wymienia tylko niektóre opracowania, np. dotyczące Słowenii (A. Bas), Francji (M. Closson, P. Mone, F. Piponnier, B. Muchenbled), Rosji, Litwy, Mołdawii (pod red. M.G. Rabinowicza). Do tych nielicznych można by dodać jeszcze W. Rósener'a, Peasants in the Middle Ages (Chicago, 1992) T. Tolley'a, /7 libro delie ore (Regio Emilia, 1993) czy J. Markova, Slovensky ludový odev v minulosti. Materiály к dějinám slovenského oděvu (Bratislava, 1955). Okazuje się, że dopiero rozwój kapitalizmu w X I X w. przyniósł faktycz­ ną unifikację odzieży zarówno na wsi, jak i w miastach, a czasy współczesne i masowa produkcja konfekcji zaczęła zacierać różnice w wyglądzie ludzi pracy, niezależnie od uprawianego zawodu. Coraz częściej też zaczęły poja­ wiać się w związku z przepisami dotyczącymi ochrony i bezpieczeństwa pracy racjonalnie wypracowane modele odzieży roboczej i ochronnej, co w minionych wiekach tylko częściowo miało rację bytu i zaznaczało się przede wszystkim w odzieży osób pracujących w trudnych i niebezpiecznych zawodach. Na zakończenie warto dodać, że omawiana książka wzbogacona została na ogół mało znanymi ilustracjami, które unaoczniają i dokumentują poruszaną w niej problematykę. Barbara Bazielich „Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich", z. I I , 1992, (Warszawa), ss. 72, fot. 13, Towarzystwo Gruzińsko-Polskie „Zwyczajowo już, w kontaktach Gruzinów i Polaków obecna jest wza­ jemna przyjaźń i niezwykła życzliwość, wielki sentyment jednego narodu do drugiego" - pisze jeden z autorów, Albin Głowacki z Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego, przedstawiając losy uchodźców polskich w Gruzji w czasie I I wojny światowej. Wybitną postacią w historii obu naszych narodów jest jezuita Juda Tadeusz Krusiński (1675-1757), polski misjonarz w Persji, który dzięki wybitnym talentom dyplomatycznym i znajomości języków stał się ważną �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 postacią na dworze perskim. Napisał i opublikował po łacinie historię Persji, a także Gruzji, której część znajdowała się w tym czasie pod perskim panowaniem. To z jego dzieł Europa czerpała w tym czasie wiedzę o Persji i Zakaukaziu. „Pro Georgia" zamieszcza fragment rozdziału jego pracy Trágica veríeníis belli Persici, pt. De Georgianis - czyli O Gruzinach: „Co się tyczy upodobań tego ludu, z powodu krzepkości ciała i skłonności natury stworzony do sztuki wojennej. Poza tym do kształcenia intelektu czy ducha. Jeśli przytrafiłoby się, co się czasem zdarza, wykształcenie równe pięknu ciała, trzeba ich zaliczyć do najszlachetniejszych narodów". Barwną historię życia Krusińskiego przedstawił w „Pro Georgii" Dawid Kolbaja - Gruzin z Zugdidi, który na Uniwersytecie Warszawskim przygotowuje pracę dok­ torską o tym uczonym i jest jednocześnie spiritus movens redakqi periodyku. O Gruzinach w XIX-wiecznej Warszawie pisze prof. dr. Andrzej Woź­ niak z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Okazuje się, że generał-gubernator Warszawy w latach 1897-1901, gruziński książę Aleksander Bagration-Imerretyński nie najgorzej zapisał się w pamięci warszawskiego ludu, gdyż m.in. wyjednał u cara zgodę na postawienie pomnika Mickiewi­ cza na Krakowskim Przedmieściu. Gruzinów można było wówczas spotkać w Warszawie nie tylko w roli carskich oficerów. W latach trzydziestych przebywali tu zesłańcy polityczni z Gruzji, m.in. książę Giorgi Eristawi, późniejszy tłumacz Mickiewicza na gruziński. W latach dziewięćdziesiątych studenci-Gruzini na Uniwersytecie Warszawskim (wówczas rosyjskim) zało­ żyli tajną organizację - Ligę Wyzwolenia Gruzji i zostali aresztowani. W In­ stytucie Weterynaryjnym w Warszawie studiował Noe Żordania - późniejszy premier niepodległej Republiki Gruzińskiej. Zagadnienie niepodległości Gruzji w stosunkach międzynarodowych 1918-1921 przedstawia prof. Wojciech Materski z Instytutu Studiów Poli­ tycznych PAN. Opisuje wytrwałe starania gruzińskich polityków o uznanie niepodległości Gruzji przez państwa zachodnie, które jednakże uważały kwestię gruzińską za wewnętrzną sprawę Rosji, a gdy zmieniły zdanie - woj­ ska bolszewickie wkraczały już do Tbilisi. O działalności Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi w okresie między­ wojennym oraz o wizytach na Zakaukaziu dwu posłów polskich w Moskwie, pisze prof. Marek Mądzik z UMSC. Upadek niepodległej Gruzji w 1921 roku był przyczyną, dla której w Polsce znalazło się liczne grono emigrantów, w tym - wielu wyższych oficerów. Ich wspomnienia w „Pro Georgii" są kolejnym świadectwem, iż Polska stała się dla nich drugą ojczyzną. Wszyscy bowiem Gruzini-oficerowie kontraktowi brali udział w obronie Polski w 1939 roku, mimo iż część gruzińskiej emigracji na Zachodzie wybrała opcję niemiecką. Przypomniana została postać majora Artemiego Aroniszydze, jednego z dowódców obrony Warszawy. Pomnik „1939" na ul. Grójeckiej stoi na miejscu barykady jego batalionu. Aroniszydze był później komendantem Obwodu Piotrków Trybunalski A K i po wojnie więźniem UB. Wspomnienia swoje zamieszcza �268 RECENZJE I OMÓWIENIA Jerzy Tumaniszwili, który jako oficer walczył podczas wojny na ORP „Bu­ rza" i niszczycielu „Piorun". Wydawane w międzywojennej Warszawie przez Sergo Kuruliszwili cza­ sopismo „Głos Wschodu" oraz zainicjowany przez jego brata Jana periodyk „Wschód i Polska", poświęcające wiele miejsca problematyce kaukaskiej i idei prometejskiej, omawia artykuł Andrzeja Woźniaka. „Pro Georgia" przedrukowuje też opublikowany w 1938 roku krótki esej Gruzja XII stulecia. Autor, major Dymitr Szalikaszwili, kwatermistrz I Pułku Szwoleżerów - to ojciec generała Johna Shalikaszwili, głównodowo­ dzącego sił NATO w Europie. Dziś w Towarzystwie Gruzińsko-Polskim spotyka się osoby o tych sa­ mych nazwiskach, co w przedwojennym Klubie Gruzińsko-Polskim. Obecna działalność Towarzystwa, omawiana na łamach „Pro Georgia", to organizo­ wanie uroczystości w rocznicę niepodległości Gruzji (26 maja 1918) oraz praca nad inwentaryzacją grobów gruzińskich na polskich cmentarzach. Towarzystwo zamawia również msze żałobne w kościele prawosławnym na Woli w intencji ofiar wojny w Gruzji i wysyła pomoc humanitarną dla uchodźców. W przygotowaniu jest trzeci numer „Pro Georgia". Urszula Doroszewska „Zeszyty Łużyckie", nr 1-8; 1990-1994 „Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łu­ życzan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 r. Dotychczas wyszło 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przy­ gotowaniu. Na łamach „ZŁ" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (I), istotom nadprzyro­ dzonym (I), szczególnie południcom (II) w folklorze łużyckim na tle porów­ nawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (II) , inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce łużyckiej (VIII), śląskim i łużyckim legendom o królu węży (IV). Opisuje się zwyczaje ludowe zwią­ zane z narodzinami, ślubem i pogrzebem (III), całoroczne obrzędy kościelne (III) , stroje ludowe (III), tradycyjne potrawy (III). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce (IV) i polskiego na Łużycach (IV), historia muzyki łużyckiej (III) i jej dzisiejszy stan (VIII) oraz polskie wątki melo­ dyczne w łużyckich pieśniach (IV). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (VIII). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (II), kina (III) oraz sztuk plastycznych (I). �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa (IV) i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (VI), religijną twórczość J. Barta-Ćisinskiego (II), przekłady autorów tego pisarza na polski (IV) i Mickiewicza na łużycki (IV), patriotyzm J. Skali (III), pamiętnikarstwo lat powojennych (II), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (V). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicz­ nych mieszkańców Łużyc (I), dzisiejszej sytuaqi językowej na Łużycach (I), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki (II), rozwoju łużyc­ kiego słownictwa (II), roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (II), udziału w tym procesie takich pisarzy jak M . Frencel (VII) oraz J.B. Fryco (VII), łużyckiego słownictwa dialektalnego z zakresu uprawy lnu (III) i hodowli zwierząt (III) na tle porównawczym. Zasygnalizowana jest wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycz­ nym (VI) i odbicie jej w łużyckiej poezji (VIII). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferenqi w 1919 г. (II), pierw­ szych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych (III), działalności J.A. Smolera (III), o czasopiśmiennictwie łużyckim (III), kul­ turotwórczej roli protestantyzmu (III) i powstaniu wspólnoty katolickiej (III), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim (V), kultywo­ waniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski (V), późniejszej kolonizacji łużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (V), o sytuacji Łużyc w okresie I I I Rzeszy, w latach 1945-1947 i u schyłku NRD(VI). Przedstawiona jest historia Domowiny (VI) , instytutów naukowych: w Budziszynie (VI) i w Lipsku (VI), wreszcie historia flagi łużyckiej na tle porównawczym (VIII). W „ZŁ" porusza się tematy mające walor demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (II), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju (VI), relaqe łużycko-niemieckie (VI), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan (VIII), fenomen łużyckiej rodziny (VIII), historia łużyckiej emigraqi (VIII), otoczona powszechnym kultem postać A. Andrickiego (VII) . Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc (VII), historii Budziszyna (VII), rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (VII). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie: nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc (W. Szewczyk IV, W. Kochański IV) oraz Polski (S. Nawka IV, A. Nawka IV, M . Hornik VIII), przedstawiono prołużyckie organizacje (IV, VIII), wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (VII). Złożony do druku „ZŁ" IX poświęcony jest sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z lite­ ratury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniej­ szości narodowych świata: Kaszubów, Fryzów, Drzewian Połabskich, Ajnów, Walijczyków. „ZŁ" X i X I zajmą się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich �270 RECENZJE I OMÓWIENIA na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o wojnie napoleońskiej na Łużycach i jej reper­ kusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich) a również historią najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspo­ mnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. „ZŁ" X I I będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewi­ dziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współ­ czesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubość („miłość") u ro­ mantyków łużyckich i in. „ZŁ" X I I I chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50-tą rocznicę śmierci. Każdy numer zawiera przekłady z łużyckiej poezji i prozy (tak współ­ czesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych, kronikę kulturalno-naukową. „Zeszyty Łużyckie" można otrzymać za zaliczeniem pocztowym. Adres: mgr Zdzisław Kłos, sekretarz redakcji „Zeszytów Łużyckich", Instytut Filo­ logii Słowiańskiej UW, 02-678 Warszawa, Szturmowa 3, tel. 472171. Cena 30000 zł. Komplet „ZŁ" znajduje się w większości bibliotek naukowych. Sprzedaż również w księgarni im. B. Prusa, Warszawa, Krakowskie Przed­ mieście 7 oraz Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych, Pa­ łac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa. Bylibyśmy wdzięczni za współpracę autorską. Ewa Siatkowska �COMMUNICATING EXPERIENCE 13-16 June 1996 IX I N T E R N A T I O N A L ORAL HISTORY CONFERENCE CALL FOR PAPERS The international oral history conferences are meeting-places for researchers who utilize and analyse oral sources - interviews, life-stories, and oral traditions. Oral history is a method which today is used and recognized in many different disciplines all over the world. Communicating Experience is the general theme of the IX International Oral History Conference at Goteborg University, Sweden, 13-16 June 1996. How is human experience communicated? How is it transformed into permanent knowledge? The question embodies not only the means but also the hindrances for it. How can the communication of experience be utilized as a research methodology? What is the interplay between hegemonic strategies and popular resistance? Whose experiences become recognized and transmitted over generations? How come so much human knowledge is made tacit? We look forward to papers that analyse communication of experience not only through language but also through other means, such as stereotypes, both of "us" and "the others". We also anticipate papers regarding the disruption of communication, due to differences in class, gender and generation. We invite you to send proposals for papers on the theme "Communicating Experience" before 1. February 1995 to the address below. Apart from the title, your name and address, we want an outline of the contents of your paper. The form of the proposal is one page, not more. We shall arrange a special video section, according to demand. The main language is English. French and Spanish are the other two official languages of the international oral history conferences but will reach a more limited audience. During March 1995 we shall send out information about accepted proposals for papers together with a preliminary programme., including practical details. We strive to keep the costs down! We need your complete paper, of ten tofifteenpages, not later than 1 December 1995. Please, respond to our call for papers, also by distributing it to others and through sending us addresses to departments/people you think we should contact. Welcome to "Communicating Experience" in Goteborg 13-16 June 1996. Your sincerely Sven В EK Birgitta Skarin Frykman Secretariat: Department of Ethnology, University of Goteborg. Vástra Hamngatan 3, S-411 17 Goteborg, Sweden. Tel: +4631 7731971, Fax: +4631 138030. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są tylko na okresy kwartalne. Cena prenumeraty krajowej na 1994 r. wynosi 100.000 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. 3. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę: do 20.11 - na I kwartał roku następnego, do 20.02 - na I I kwartał, do 20.05 - na I I I kwartał, do 20.08 - na IV kwartał. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f44bc6bc66258a32c072dd4a9276e5d5.pdf 4666afee6b8c577f70e8c5e179cca7a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1449 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.243-295 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwer­ sytet Jagielloński, ss. 147 Antropologia społeczna jest dyscypliną, która w sposób wiążący, w nie­ których przypadkach nawet decydujący, określiła zrąb naszej wiedzy o kul­ turze i zachowaniach ludzkich. Wypowiedziała się nie tylko na temat „animale sociále" czy „zoon politicón" - człowieka społecznego i twórcy ustro­ jów politycznych, tak jak socjologia, nie tylko o „homo religiosus" - istocie 0 transcendentnej wyobraźni, twórcy wierzeń i rytuałów religijnych i magicz­ nych, ale także o przyziemnym (czy też, jak chcą niektórzy antropologowie, nie tak bardzo przyziemnym) „homo faber" - człowieku twórcy narzędzi 1 dóbr materialnych, zaspokajających jego potrzeby materialne i związanych z nimi formach współdziałania, tworzących w sumie system ekonomiczny danego społeczeństwa. Ten aspekt życia ludów pierwotnych przyciągał po­ czątkowo niewielką uwagę etnografów czy antropologów, których frapo­ wały w pierwszym rzędzie niezwykłe przejawy kultury pierwotnej, otoczone aurą niesamowitości obrzędy magiczne, pikanteria i ekscentryczność zwy­ czajów seksualnych, niezwykłość i oryginalność pierwotnej sztuki i in. Bada­ nia nad gospodarką ograniczały się początkowo do opisów wytworów kul­ tury materialnej i technologii. W znacznie mniejszym stopniu przedmiotem uwagi etnografów był sam system ekonomiczny jako powiązana całość rzą­ dząca się sobie właściwym zespołem reguł i zasad. Stosunkowo późno wy­ odrębnia się na Zachodzie rozwinięta już dziś poddyscyplina antropologii społecznej, zwana antropologią ekonomiczną. Ma ona za sobą dość długi okres sporów i dysput teoretycznych, ustaleń, które niewątpliwie wniosły liczący się wkład do ogólnej teorii ekonomicznej, choć kwestia relacji antro­ pologii ekonomicznej i formalnej ekonomii, choć kwestia relacji antropologii ekonomicznej i formalnej ekonomii pozostaje po dziś dzień nie do końca rozstrzygnięta. W Polsce osiągnięcia antropologów w tej dziedzinie znane są głównie z dwóch przetłumaczonych na język polski prac Bronisława Malinow­ skiego: Ogrody koralowe i ich magia (Dzieła, t. 4, Warszawa 1986) oraz Argonauci Zachodniego Pacyfiku (Dzieła, t. 3, Warszawa 1987). Obie te prace ukazują jednak raczej uwikłanie systemu ekonomicznego w szerszą strukturę społeczną, jego powiązania i zależność od systemu pokrewieństwa, hierarchii rangi czy też związek z rytuałami i wierzeniami magicznymi, sztuką i estetyką. Ukazują raczej jak działa i funkcjonuje kultura społeczeństwa plemiennego �244 RECENZJE I OMÓWIENIA jako całość, aniżeli zasady rządzące samym systemem ekonomicznym. Próbę odniesienia danych etnograficznych dotyczących gospodarki pierwotnej do ogólnej teorii ekonomicznej zawdzięczamy natomiast dwóm innym autorom, których twórczość jest u nas mniej znana (z uwagi na brak przekładów) - Amerykaninowi Johnowi Melville Herskovitsowi (1952) oraz Brytyjczy­ kowi - wybitnemu uczniowi Malinowskiego, Raymondowi Firthowi (1939, 1946 a, b). Od momentu ukazania się ich pomnikowych dzieł antropologia ekonomiczna rozwinęła się znacznie, przechodząc kolejne etapy teoretycznego rozwoju od formalizmu, poprzez substantywizm, antropologię marksistowską aż do antropologii symbolicznej. Są to jednak dzieje również w nikłym stopniu znane czytelnikowi polskiemu. Dlatego też z dużym zadowoleniem i zainteresowaniem należy przyjąć recenzowaną tu pracę Krystyny Romaniszyn, dającą zarys dziejów tego problemu i stanowiącą kolejną próbę uprzystępnienia czytelnikowi polskiemu zdobyczy klasycznej i najnowszej antropologii społecz­ nej. Podobnego dzieła, w odniesieniu do koncepcji struktury społecznej, dokonała Mariola Flis (1988) uprzystępniając nam mało znane osiągnięcia socjologiczne brytyjskiej szkoły funkcjonalnej, a głównie jej strukturalno-funkcjonalnego odłamu, wywodzącego się od Alfreda Reginalda Radclife-Browna. Ośrodek krakowski, obok lubelskiego i poznańskiego, stanowi dziś główną antroplogiczną placówkę uniwersytecką, kontynuując i uprzy­ stępniając czytelnikowi polskiemu zdobycze zachodniej antropologii społecznej i kulturowej (por. Literatura). Zasadniczym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem antropologicznych koncepcji gospodarki - pisze autorka - był fakt, że niektórzy antropologo­ wie zwykli byli sprowadzać istotę gospodarki do „zasady ekonomicznej racjonalności", w myśl której człowiek wybiera zawsze taką strategię działa­ nia, jaka zapowiada uzyskanie maksymalnych korzyści materialnych. Moż­ na tu argumentować, że było to stanowisko w pierwszym rzędzie ekonomi­ stów, a nie antropologów i że zarówno Malinowski, jak też może w mniej­ szym stopniu Raymond Firth ostro z taką koncepcją polemizowali, dostar­ czając licznych dowodów na to, że tzw. „człowiek ekonomiczny" kierujący się w swych działaniach motywem czystego zysku ekonomicznego, jest iluzją wymyśloną przez gabinetowych uczonych w nikłym stopniu znających realia kulturowe i społeczne kontekst działań ekonomicznych. Ten ostatni w naj­ większym stopniu decyduje o tym, jak będzie przebiegać działalność ekono­ miczna, czy będzie ona nastawiona na maksymalizację zysku, czy głównym jej celem będzie podtrzymywanie zasad i stabilności struktury społecznej (por. np. trobriandzkie dary urigubu dla męża i rodziny siostry). W wielu społeczeństwach pierwotnych istnieją specjalne mechanizmy wyrównawcze, których celem jest utrzymanie stanu „demokratycznego ubóstwa" i zapobie­ żenie nadmiernemu bogaceniu się jednostek (s. 41-42). Dlatego poglądy niektórych autorów umniejszających różnice pomiędzy gospodarką tradycyjną (plemienną czy chłopską), a rozwiniętą (społeczeństw industrialnych) zostały później zakwestionowane przez wielu uczonych. Wśród �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 nich na czoło wysuwa się Karl Polyanyi. Autor ten stwierdza istotną odmien­ ność gospodarki tradycyjnej i rynkowej, i z zaangażowaniem przeprowadza krytykę tej ostatniej. Jego uczniem i zagorzałym zwolennikiem był G. Dalton. Według koncepcji „substantywistycznej", której Polyanyi jest twórcą i głównym adherentem, istotą gospodarki tradycyjnej jest fakt uzależnienia egzystencji jednostki od środowiska naturalnego i od pozostałych jednostek (s. 47). Analiza w kategoriach podaży i popytu czy też w kategoriach rac­ jonalnego ekonomicznego wyboru jest dla tych typów gospodarki nieprzy­ datna. Takie jest stanowisko „substantywistów", podczas gdy „formaliści" uważają reguły analizy wypracowane na gruncie ekonomii zachodniej za przydatne dla analizy wszelkich typów gospodarki. „Substantywiści" kładą przede wszystkim nacisk na badanie form wy­ miany ekonomicznej, która, w ich przekonaniu, w pierwszym rzędzie konstytuje i scala system ekonomiczny. Polyanyi wyróżnia trzy podstawowe typy wymiany: wymianę odwzajemnioną, redystrybucję i wymianę rynkową. Ta ostatnia obca jest gospodarkom tradycyjnym lub występuje tam jedynie w zalążkowej formie. Głównym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem „substantywistów", przede wszystkim ze strony antropologów marksistow­ skich, było pomijanie w rozważaniach tych pierwszych całej sfery produkcji, co prowadziło do koncentrowania się wyłącznie na problemach mikrogospodarczych (z pominięciem makrogospodarczych). Według koncepcji „substantywistów", gospodarka tradycyjna zawieszo­ na jest niejako w środowisku instytucji społecznych pełniących różnorodne funkcje, nie tylko gospodarcze, ale także społeczne, magiczno-religijne, estetyczne. Dlatego trudno jest tam wyabstrahować system ekonomiczny z całokształtu działań społecznych, a gospodarka jawi się jako jeden z różno­ rodnych aspektów kultury, niekoniecznie dominujący, a nade wszystko nie­ koniecznie determinujący. W gospodarce „formalnej", rynkowej, system gospodarczy wyodrębnia się natomiast w samodzielną w dużej mierze funkqonalna całość „atakującą" wszystkie pozostałe instytuqe społeczeństwa (s. 49). Jest to różnica jakościowa i decydująca. Równocześnie Polyanyi przeprowadza pewną idealizaqe gospodarki trady­ cyjnej, w której motywowi zaspokajania potrzeb egzystencjalnych towarzyszyć mają postawy altruistyczne, przeciwstawne egoistycznej pogoni za zyskiem w społeczeństwach rozwiniętych (s. 51). Wysuwa on utopijną wizję „szlachetne­ go dzikiego", zapoznając oczywisty skądinąd fakt, że zasada „do ut des" (zasada wzajemności) nie wyklucza działań agresywnych i egoistycznych. Poza tym Polyanyi nie uwzględnia faktu zróżnicowania gospodarek trady­ cyjnych oraz ich zależności od środowiska naturalnego. Na pewno inne zasady obowiązywać będą w społeczeństwach zbieraczy i łowców, a inne wśród pa­ sterzy i rolników. Nie uwzględnia też faktu niepewności bytu, braku pożywienia, zagrożenia głodem, nieumiejętności magazynowania i przechowywania żyw­ ności. Czynniki ekologiczne wpływające na ograniczenia produkqi mogą tu więc wywierać decydujący wpływ na charakter systemu ekonomicznego. �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Toteż wyidealizowana koncepcja „szlachetnego dzikiego" zarysowana przez Polyanego spotkała się z ostrą krytyką. Szczególnie ostro rozprawił się z nią Leopold Pospisil, który swoimi badaniami nad plemieniem Kapaul z Nowej Gwinei udowodnił, że człowiek pierwotny może w równym stopniu, co cywilizowany kierować się w swoich działaniach gospodarczych moty­ wem czystego i maksymalnego zysku ekonomicznego. Wskazał na występo­ wanie u tych plemion gospodarki pieniężnej, rynkowej i komercjalnej. Do podobnych wniosków doszła Mary Douglas (1982) w swojej pracy na temat systemów pieniężnych społeczeństw pierwotnych, udowadniając, że racjonal­ ne kalkulacja nie jest obca społeczeństwom pierwotnym. Substantywizm Polyanyego i Daltona określany jest często jako neofunkcjonalizm. Stanowisku temu zarzucano przede wszystkim przecenianie znaczenia instytucji społecznych w określaniu gospodarki i niedocenianie czysto ekonomicznych pobudek działalności, racjonalnych kalkulacji oraz - co szczególnie istotne dla tych typów gospodarki - osadzenia ich w środo­ wisku naturalnym, od którego są uzależnione. Reasumując można powiedzieć, że spór pomiędzy substantywistami a formalistami sprowadzałby się, najogólniej rzecz biorąc do tego, że przyjęty przez formalistów sposób analizy (np. Le Claire) ujmuje struktury gospodarcze jako autonomiczne i niezależne od systemu społecznego i dąży do odkrywania wewnętrznych praw rządzących funkcjonowaniem samego systemu ekonomicz­ nego, podczas gdy w ujęciu substantywistów nie da się wyabstrahować systemów ekonomicznych z całokształtu struktury społecznej. Ten spór w łonie antropologii ekonomicznej należy już do jej historii. Okazał się jednak instruktywny dla budowy teorii i oddziałał ożywczo na rozwój antropologii, uświadamiając antropologom wagę uogólniania, wiążą­ cych się z nim pułapek i niebezpieczeństw, ale także twórczych możliwości. Jest to przykład szczególnie instruktywny dla sposobu budowy teorii, z którego „teoretycy" mogą bez wątpienia wyciągnąć pouczające wnioski. Dlatego rozważania autorki na temat podstawowych różnic w „strategii budowy teorii" pomiędzy substantywistami a formalistami uznać należy za szczególnie cenne (s. 65-70). Podkreśla ona komplementarność tych teorii poruszających się na różnych poziomach rzeczywistości społecznej (substantywiści koncentrują się na tym co empiryczne, formaliści na tym co logiczne), wskazuje też na potrzebę pluralizmu w sferze teorii, który to fakt wielokrotnie podkreślałam w różnych miejscach (patrz: Olszewska-Dyoniziak 1991, s. 260; 1994, s. 168). Zarysowany powyżej spór ma już dziś charakter historyczny, także ze względu na zmiany, jakim współcześnie zaczyna podlegać gospodarka trady­ cyjna kiedy obserwuje się „chłopienie dzikich" i „proletaryzację chłopów", a różniące pomiędzy odmiennymi typami gospodarek zaczynają się zacierać. Próbą pogodzenia tych przeciwstawnych stanowisk jest tzw. „nowa antro­ pologia ekonomiczna", wykorzystująca założenia materializmu historycznego do analizy wszelkich typów gospodarki. Neomarksiści zarzucali poprzednim stanowiskom brak wypracowania odrębnej teorii systemów ekonomicznych r �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 i ograniczanie się do przedstawiania empirycznych realiów mieszczących się na poziomie opisu. By przezwyciężyć tę tendenqe antropologowie marksistowscy, tacy jak Claude Meillasoux, Maurice Godelier, George Dupre, Pierre Ray czy Emanuel Ferana wkraczają z gotową teorią, jakiej dostarczył materializm historyczny. Interesuje ich „sposób produkcji", „formy produkcji", „stosunki produkcji", problem wyzysku, „klas" etc. Podstawowymi pytaniami, na jakie starają się odpowiedzieć, są: „kto pracuje?", „dla kogo?", „co dzieje się z wytworzonym produktem?", „kto sprawuje kontrolę nad dystrybucją?" , jak odtwarza się system gospodarczy?", etc. (s. 85). Marksiści definiują gospodarkę głównie poprzez sposób produkcji (np. społeczeństwa kapitalistyczne, lennicze, krewniacze, czy też zbieracko-łowieckie, pasterskie, rolnicze, przemysłowe), kładąc jednak główny nacisk na badanie roli stosunków produkcji w określaniu charakteru systemu ekono­ micznego. Podejmują problematykę przemian formacji społeczno-ekonomicznych i próbują zaadoptować pojęcia wypracowane na gruncie teorii marksistowskiej do badania transformacji, jakim podlegają pod wpływem dominującego sektora kapitalistycznego gospodarki niekapitalistyczne, „pe­ ryferyjne". Dlatego głównym przedmiotem swych analiz czynią problemy gospodarcze Trzeciego Świata oraz ekspansji zachodnio-europejskiego i amerykańskiego kapitalizmu na tereny, którym dotąd właściwe były trady­ cyjne systemy gospodarki. Proces ten opisują neomarksiści na ogół jako prowadzący do eksploatacji, wyzysku i degeneracji tych społeczeństw. Jest to tzw. peryferyjny kapitalizm z jego nędzą, degeneracją. Daleko bardziej optymistycznie widzą ten proces moderniści zakładając, że jest to tylko droga, etap przejściowy, do pełnej transformacji i pomyślnego rozwoju. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że neomarksiści, tacy jak np. Maurice Godelier, przykładają szczególną wagę do roli stosunków pokrewieństwa w określaniu prymitywnych systemów ekonomicznych, co mieści się w tradyqi antropologii społecznej. Znana jest np. teza Godeliera, że stosunki pokrewień­ stwa stanowią zarówno bazę jak i nadbudowę. Godelier sytuuje zatem stosunki produkqi poza domeną samej gospodarki w szerszej strukturze społecznej, przez co nie uznaje gospodarki za jedyny czynnik determinujący i wyjaśniający pozostałe aspekty społeczeństwa i kultury (Godelier 1973, s. 93). Wreszcie całkowicie nową interpretację systemów ekonomicznych pro­ ponuje S. Gudeman, który reprezentuje tzw. kognitywny czy symboliczny nurt w antropologii ekonomicznej kładąc nacisk na to, że wszelkie wzory działalności ekonomicznej, a więc produkcja, dystrybucja, wymiana i kon­ sumpcja podlegają kulturowemu modelowaniu i są tworami społecznymi, kulturowymi i historycznymi zarazem. Stanowisko Gudemana jest na wskroś relatywistyczne, zakłada on fakt kulturowego modelowania gospodarki i ogranicza jej interpretację do wska­ zania jej kognitywnego i symbolicznego aspektu. Wprowadza kategorie „modelu lokalnego" i „modelu uniwersalnego", których empiryczne desygnaty mają być przedmiotem badań antropologicznych. Ten kognitywny, �248 RECENZJE I OMÓWIENIA wyobrażeniowy aspekt można byłoby uznać za najbardziej dynamiczny i dynamizujący sferę gospodarki. Na jej kształt wpływają bowiem w decydu­ jący sposób zmiany wzorów normatywnych, wiedzy, wyobrażeń, wierzeń in. Józef Niżnik proponuje, aby te elementy nazwać „symbolicznym univer­ sum gospodarki", które informuje zarówno o jej złożoności i wieloelementowości, jak też o jej swoistym uporządkowaniu. Na „symboliczne universum gospodarki" składają się zarówno elementy kognitywne - „co się wie", jak też elementy normatywne, aksjologiczne - „co się uznaje za właściwe". J. Rosická w swojej pracy O wyobraźni eko­ nomicznej Polaków (Kraków 1991) wskazuje właśnie, w jaki sposób i w ja­ kim stopniu idee, wiedza, przekonania na temat gospodarki wpływają na wybory i organizują działania gospodarcze. Zainicjowała ona w ten sposób wart kontynuowania kierunek badań nad świadomością ekonomiczną jed­ nostek i społeczeństw. Krystyna Romaniszyn natomiast wyodrębnia w hi­ storii antropologii ekonomicznej cztery główne opcje teoretyczne: forma­ lizm, substantywizm, neomarksizm i antropologię symboliczną. Formalizm interpretuje gospodarkę w kategoriach działań jednostko­ wych opartych na logicznym wyborze zmierzającym do maksymalizacji zy­ sku rozpatrywanego zarówno z punktu widzenia jednostki jak i zbiorowości. Substantywizm i marksizm, choć tak bardzo się różnią między sobą, kładą nacisk na społeczny aspekt rzeczywistości gospodarczej. Substanty­ wizm zmierza do ukazania wielostronnych powiązań gospodarki z innymi dziedzinami kultury i osadzenia jej w całokształcie systemu społecznego. Marksizm kładzie nacisk na stosunki produkcji i wiążące się pośrednio z nimi zmiany formacji społeczno-ekonomicznych. Analiza symboliczna ukazuje rzeczywistość gospodarczą poprzez pryz­ mat funkcjonujących na jej temat idei i wyobrażeń, które w niemniejszym stopniu określają ludzkie wybory niż zasada racjonalności czy wymogi struktury społecznej. Wielość stanowisk teoretycznych w kwestii gospodarki wskazuje niezbi­ cie, z jak złożonym i wieloaspektowym typem rzeczywistości mamy do czynienia. Można ją sobie wyobrazić jako przecinanie się czterech głównych płaszczyzn: habitatu czyli środowiska naturalnego, płaszczyzny społecznej, płaszczyzny symbolicznej i płaszczyzny jednostkowej. Nie jest ona z tych elementów złożona, lecz wszystkie one na nią oddziaływują. Proponowany przez autorkę model gospodarki nie jest budowany wokół osi kultura - natura czy też wokół kategorii „potrzeb", jak w antropologii funkcjonalnej Malinowskiego. W proponowanym modelu gospodarka jawi się jako określona całość, w której przecinają się różne płaszczyzny. Dlatego model ten wolny jest od wszelkiego redukcjonizmu. Nie absolutyzuje jed­ nego wymiaru rzeczywistości lecz podkreśla współwystępowanie wielu z nich. Dopuszcza też komplementarność i równoprawność różnych opcji teoretycznych. Przyjmuje się tu, że odmienne teorie nie tyle „znoszą się" (jak to na ogół chętnie przyjmują teoretycy), ale uzupełniają. Ten „programowy �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 eklektyzm" nie jest czymś ujemnym - pozwala bowiem ukazać różnorod­ ność i wielość problemów badawczych, co umożliwia wszechstronne i pełne oświetlenie zagadnienia. I w tym, w moim przekonaniu, należy upatrywać w pierwszym rzędzie walor tego typu podejścia. Co dzieje się zatem z antropologią ekonomiczną współcześnie, gdy zani­ kać zaczyna dotychczasowy przedmiot jej badań, jakim byly tradycyjne typy gospodarek? Przemiany, jakim zaczynają one ulegać współcześnie rodzą nową sytuację egzystencjalną, a w ślad za nią tworzą się przesłanki do wyłonienia nowych stanowsisk teoretycznych. W dobie współczesnej zaczy­ nają się rozwijać badania nad tzw. gospodarką nieformalną. Ich pionierem był Karl Hart. Wprowadził on pojęcie gospodarki formalnej i nieformalnej. Ten drugi nurt gospodarczy rozwijający się jako przejaw nieudanych do końca prób transformacji gospodarki tradycyjnej w kapitalistyczną przycią­ ga jego szczególną uwagę. Określa go jako „czarny", „drugi", „podziemny" czy „alternatywny" sektor gospodarki - a jego przejawami są przede wszyst­ kim: drobna wytwórczość i drobny handel (w tym także uliczny). Oba typy działalności, które dokonują się niejako w kulturowej czy „legislacyjnej" próżni, stanowią próbę wyrwania się różnych jednostek z zależności i rygo­ rów obowiązujących w dotychczasowych miejscach pracy, a także próbę wyrwania się z nędzy i ubóstwa i polepszenia własnej sytuacji materialnej. Chociaż owa „legislacyjna próżnia" stwarza dogodne warunki do szerzenia się różnego rodzaju afer gospodarczych, stanowić może jednak równocześnie dogodne warunki do wyzwalania się jednostkowych inicjatyw w zakresie organizowania sobie pracy i środków utrzymania w warunkach przymuso­ wych. Szczególnie instruktywnego przykładu dostarczają tu sytuacje, jakie zrodziły się w okresie transformacji w krajach byłego obozu wschodniego, świadczące też być może o przełamywaniu zrodzonych w warunkach real­ nego socjalizmu wzorów „wyuczonej niezaradności". Problem to oczywiście 0 wiele bardziej złożony i wielowątkowy. Interesująco pisze na ten temat autorka w zakończeniu pracy (s. 129-138) analizując sytuacje w Indiach, Chinach, Ameryce Łacińskiej, byłym ZSRR i in. Kończąc, należałoby pogratulować autorce. Na podstawie dobrze dobranej 1 reprezentatywnej literatury przedmiotu dokonała ona trafnej syntezy mało znanej u nas problematyki, znakomicie, w klarowny i przejrzysty sposób, przedstawiła historię problemu, ukazując antropologiczne korzenie jego ujęcia. Jest to moment istotny, wskazuje bowiem na rosnącą rangę antropologii społecznej i kulturowej w określaniu i interpretowaniu najbardziej węzłowych i aktualnych problemów współczesnego świata. Ukazała, jak w analizie tego szczegółowego problemu przełamuje się panorama zmieniających się para­ dygmatów myśli antropologicznej, wnoszących nowe sposoby widzenia i ujmo­ wania rzeczywistości. Świat gospodarek ludzkich zaś jawi się jako problem bogaty, barwny, wieloaspektowy i złożony, nie mniej frapujący od preferowa­ nych dotąd przez antropologów innych aspektów kultury. I choć antropologia zmuszona jest dziś, podobnie jak inne dyscypliny, do rozstrzygania swoich �250 RECENZJE I OMÓWIENIA problemów badawczych w toku współpracy interdyscyplinarnej, z przed­ stawionych wywodów widać niezbicie, że wnosi ona swój własny, unikalny sposób spojrzenia, oparty na szerokiej perspektywie poznawczej, łączącej holistyczny, porównawczy i historyczny punkt widzenia, który oddziałuje w najwyższym stopniu ożywczo na jednostronne niejednokrotnie interpretacje, jakie rodzą się na gruncie innych dyscyplin szczegółowych. LITERATURA Broži K.J. 1994a Antropologia wartości. Kategoria standardu kulturowego w badaniach nad warto­ ściami, Lublin, U M C S . 1994b Materializm kulturowy i etnokulturalizm Marvina Harrisa, Lublin, Antropologia kulturowa 22, U M C S . Buchowski M. 1986 Magia, jej struktura i funkcje, Poznań, U A M . B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław, Ossolineum. 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań, U A S M . Douglas M. 1982 An Active Voice, London. F i r t h R. 1939 Primitive Polynesian Economy, London. 1946a Malay Fisherman. The Peasant Economy, London. 1946b Themes in Economic Anthropology. A General Comment, [w:] Themes in Economic Anthropology, R. Firth (ed.), London. F l i s M. 1988 Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław, Ossolineum, PWN. G o d e l i e r M. 1973 Rationality and Irrationality in Economies, London. H e r s k o v i t s J.M. 1952 Economic Anthropology. A Study of Comparative Economies, N Y . O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a ­ ków, Universitas. 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków, Universitas. P a l u c h A. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej, Warszawa, PWN. Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydawnictwa UW, ss. 354 Książka Sławoja Szynkiewicza ma charakter podręcznikowy. Jest ona jedynym, jak do tej pory, całościowym ujęciem problemu pokrewieństwa w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autor rozpoczyna od omówienia historii problemu. Przypomina tu m.in. Johanna Jakoba Bachofena, który jako pierwszy dokonał rozdzielenia po- �RECENZJE I OMÓWIENIA 251 krewieństwa na matrylinearne i patrylinearne oraz wyprowadził ewolucyjną tezę o pierwotności tego pierwszego. Następnie prezentuje znaczące dokona­ nia innych ewolucjonistów: J. McLennana, H.S. Maine'a i L.H. Morgana, przechodząc do bliższych nam, w sensie historycznym, badaczy: E. Durkheima, W.H.R. Riversa, A.L. Kroebera, B. Malinowskiego, A.R. Radcliffe-Browna, M . Fortesa, G.P. Murdocka, R. Needhama, C. Lévi-Straussa. Omawia też szeroko spory teoretyków i badaczy dotyczące rozwoju i ewo­ lucji systemów pokrewieństwa oraz jego terminologii. Przytacza również wypowiedzi wyżej wymienionych osób, które uznaje za klasyków badań nad pokrewieństwem. W następnym rozdziale autor próbuje wyjaśnić istotę pokrewieństwa. Przytacza różnorakie definicje, a przede wszystkim stara się wykazać różnicę pomiędzy biologicznym i społecznym ujęciem tego zagadnienia. Poddaje przy tym krytyce biologiczne podejście do problemu, wskazując na jego niewystarczalność i , co za tym idzie, niemożność wyjaśniania istoty po­ krewieństwa jedynie za pomocą koncepcji biologicznych. S. Szynkiewicz poszukuje kulturowej definicji pokrewieństwa, by udowodnić, że nie da się go sprowadzić wyłącznie do aspektu biologicznego. Jednocześnie zauważa, że do dziś trwają spory dotyczące tego problemu. Nadal bowiem niektórzy naukowcy, np. Schneider, utrzymują, że bez biologicznej podstawy pokre­ wieństwo jest niczym (s. 56). Tezę o biologicznych podstawach pokrewień­ stwa głosił również B. Malinowski. Uważał on m.in., że nazwy stopni po­ krewieństwa odzwierciedlają ich biologiczne podłoże. Z tą koncepcją nie godzi się S. Szynkiewicz. Pyta on mianowicie, dlaczego w społecznościach matrylinearnych najbliższym krewnym ego, prócz matki, jest jego wuj, a nie ojciec, skoro biologiczna koncepcja wyjaśniania zjawiska pokrewieństwa wyraźnie wskazuje, że naszym krewnym jest człowiek o genotypie podob­ nym do naszego własnego. To społeczeństwo poprzez kulturę definiuje kto jest krewnym, a kto nim być nie może. Owszem, zdajemy sobie sprawę z tego, iż pokrewieństwo jest czymś naturalnym, ale identyfikujemy je za pomocą kultury, jej symboliki i języka. Pokrewieństwo funkcjonuje w ra­ mach kultury i nie może być od niej oderwane. Pokrewieństwo jest dziełem człowieka; jest ludzkim wynalazkiem. Przemawiają za tym formy artykulacji bliskości więzów między krewnymi, które objawiają się w sposobie grupowa­ nia, rangowania i przypisywania krewnym określonych ról, funkcji, statusu społecznego, a także miejsca w grupowej stratyfikacji (s. 81). Na podstawie wypowiedzi teoretyków etnologii oraz tezy o kulturowym pochodzeniu pokrewieństwa S. Szynkiewicz buduje swoją własną definicję tego zjawiska. Wydaje się, że jest ona dobrym podsumowaniem i wykładnią jego stanowiska, które - jak przypuszczam - podziela większość współcze­ snych etnologów. Stwierdza on mianowicie, że „pokrewieństwo to całość więzi społecznych, zachowań oraz koncepcji podlegających ich kulturowemu uogólnieniu, które powstają wokół szeroko rozumianego procesu repro­ dukcji społecznej i stosują terminologię pokrewieństwa" (s. 93). �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Przedmiotem kolejnego rozdziału jest terminologia pokrewieństwa. Mówi się tu m.in. o metodach zbierania informacji dotyczących terminów pokre­ wieństwa - metodzie genealogicznej rejestracji terminów Riversa, metodzie spisywania terminów „wyłapywanych" z bezpośrednich, swobodnych wypo­ wiedzi, o tym skąd wzięła się terminologia pokrewieństwa, o typologii i klasyfikacji systemów terminologicznych oraz kryteriach powstawania kate­ gorii nazewniczych. W rozdziale dotyczącym źródeł pokrewieństwa autor omawianej tu książki bardzo szeroko opisuje spory dotyczące kierunku ewolucji form pokrewieństwa. Badacze zastanawiali się m.in. nad tym, co było pierwsze: system matrylinearny czy patylinearny, ród czy rodzina? Według autora, większość ewoluqonistów (za Bachofenem) uważała, iż pier­ wszą formą był system matrylinearny. Po epoce ewolucjonizmu, na podstawie wyników badań nad rdzennymi Australijczykami oraz Indianami amery­ kańskimi, pierwszeństwo to przyznano jednak systemowi patrylinearnemu (S. Szynkiewicz przytacza tu m.in. przykład plemienia Szoszonów, które pierwotnie było grupą zbieracko-łowiecką o poligynicznym typie rodziny i patrylinearnym systemie pokrewieństwa, a następnie przeszło do gospodarki rolniczej. Spowodowało to zmianę systemu na matrylinearny i miało związek z osiadłym trybem życia kobiet, do których dochodzili mężczyźni, spędzający większość czasu poza rezydencją na polowaniu lub wojnie). Do dziś w etno­ logii trwa spór o pierwotność jednego lub drugiego systemu. W ostatniej części wspomnianego rozdziału Szynkiewicz szeroko omawia problem rezy­ dencji małżeńskiej oraz grup pochodzeniowych (lineaże, grupy o domniema­ nej genealogii, klany, gens, fratrie i moiety). Lektura książki S. Szynkiewicza może nasunąć przypuszczenie, że cała dzisiejsza etnologia stoi na gruncie ewolucjonizmu. I chyba tak jest w rzeczy­ wistości (por. Buchowski 1993, s. 17). Autorowi nie udało się uniknąć opar­ cia swego podręcznika na tej, nieco już podstarzałej (co nie znaczy, że przestarzałej), teorii. Już sam układ rozdziałów w książce skłania czytelnika do namysłu. S. Szynkiewicz rozważa bowiem w pierwszej kolejności pokre­ wieństwo matrylinearne, w następnej zaś - patry linearne. Z lektury książki wynika natomiast, że większość „pierwszych" ewolucjonistów tak właśnie wyobrażała sobie linię rozwojową systemów pokrewieństwa - od matriar­ chatu do patriarchatu. Pomiędzy tymi dwoma miało się plasować pokre­ wieństwo podwójne jako równoważące obydwa te systemy w ramach jednej konstrukcji. Na samym końcu tego continuum znajdować się miał system bilateralny. Oczywiście później nauka zakwestionowała to spojrzenie zastę­ pując je kolejnymi rozwiązaniami o ewolucyjnym charakterze (np. o pierwotności patriarchatu). Do dziś etnologia nie może się od takich rozwiązań uwolnić. Dowodem tego może być np. przytoczona przez Szynkiewicza teoria Divale z 1984 roku (s. 187). W następnych rozdziałach książki omówiono bardzo szczegółowo: po­ krewieństwo matrylinearne (pochodzenie dziedziczone po matce, sukcesja władzy i dziedziczenie z reguły korporacyjnego majątku po bracie matki, �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 matrylokalność, awunkulokalność, patrylokalność, mniejsza trwałość mał­ żeństwa, konflikt emocjonalny na linii ojciec - syn - siostrzeniec), pokre­ wieństwo patrylinearne (rezydencja patrylokalna, egzogamia, pochodzenie dziedziczone w linii męskiej, trwałość małżeństwa, dziedziczenie władzy i majątku w linii męskiej, reguła jedności lineażu), podwójny system po­ krewieństwa (przynależność do patrylinearnej linii ojca i matrylinearnej linii matki, dziedziczenie majątku ruchomego matrylinearne), pokrewieństwo bilateralne (dowolny przekaz pochodzenia, wolny wybór krewnych ze strony matki lub ojca, typy rezydencji małżeńskiej: bilokalny i neolokalny, duży krąg krewniczy - familia, rodzina, kinred). Autor omawia również, tzw. systemy marginalne, które jednakże, jak sam zaznacza, istnieją w zasadzie tylko w umysłach badaczy (są to pozostałe możliwe teoretycznie systemy: równoległy i przemienny; w pierwszym z nich kobiety dziedziczą po kobie­ tach, a mężczyźni po mężczyznach, w drugim kobiety dzedziczą po mężczy­ znach i odwrotnie). W ostatnim rozdziale autor omawia m.in. przekształcenia polskiego sys­ temu terminologicznego, a następnie - zmienność systemu pokrewieństwa. Stwierdza też, że według etnologii ewolucja tych systemów jest faktem; nie wiadomo tylko, który z nich ma być tym pierwszym. Próbowano np. na­ kreślić linię przedstawiającą rozwój form pokrewieństwa od matrylinearnego, poprzez patrylinearny, do bilateralnego, ale teza ta została obalona. Etnologowie zastanawiają się również nad przyczynami transformacji form pokrewieństwa. Książka Szynkiewicza rozszerza wiele wątków zawartych w definicji po­ krewieństwa umieszczonej w Słowniku Etnologicznym (Penkala-Gawęcka 1987). Definicja ta jest ze zrozumiałych powodów (forma słownika nie pozwala przecież na rozwinięcie tematu) niekompletna i nie wyczerpująca. Poszukując dalszych śladów tematyki pokrewieństwa w polskim piśmienni­ ctwie etnologicznym natrafiłem na nie m.in. w publikacji Ewy Nowickiej Świat człowieka - świat kultury (Nowicka 1991) - nota bene książki o pod­ ręcznikowym charakterze z zakresu całej antropologii społecznej. W pracy tej odnaleźć można dość szczegółowe opisy struktur społecznych związanych z pokrewieństwem, a więc form małżeństwa i rodziny, klanu i lineażu, łącznie z egzemplifikacjami. Jednakże najciekawszym z pism dotyczących problematyki pokrewieństwa, które ukazały się przed wydaniem książki Szynkiewicza, jest - moim zdaniem - artykuł B. Malinowskiego pt. Zagad­ nienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań (Malinowski 1930). Pod­ daje on m.in. krytyce ewolucjonistyczną teorię pokrewieństwa i wprowadza funkcjonalizm do rozważań nad tym zagadnieniem. Dla Malinowskiego poszukiwanie genezy terminologii pokrewieństwa jest „fałszywym proble­ mem". Pisze on: „Źródłem całego zła jest to, że poszukiwaliśmy genezy pokrewieństwa, zanim zrozumieliśmy istotę samego pokrewieństwa" (tamże, s. 21). I dalej: „Nowoczesny czyli funkcjnonalny etnolog stara się [...] zro­ zumieć, czym jest w rzeczywistości pokrewieństwo dla krajowca; pragnie on �254 RECENZJE I OMÓWIENIA pojąć, jakich terminology używa się na oznaczenie pokrewieństwa i co one wyrażają [...]" (tamże, s. 21). Według Malinowskiego, istnienie pokrewień­ stwa ułatwia funkcjonowanie małżeństwa - legalizuje rozrodczość, tworzy struktury socjalizacji. Czytając książkę S. Szynkiewicza można odnieść wrażenie, że etnologia przetrwała okres naporu funkcjonalizmu i strukturalizmu powracając, choć­ by na polu rozważań nad pokrewieństwem, do „starych i poczciwych" koncepcji ewolucjonistycznych. Wydaje mi się, że w tej materii nie ma dla ewolucjonizmu alternatywy - teorii równie jak on sam nośnej. W związku z tym, długo jeszcze będzie znajdował swoich zwolenników pośród etno­ logów, którzy na podstawie jego założeń tworzyć będą kolejne hipotezy. Pozostaje nam mieć nadzieję, że doczekają się one równie udanego i warto­ ściowego kompendium, jakim dla dotychczasowych hipotez i teorii stało się Pokrewieństwo Sławoja Szynkiewicza. Tomasz Szlendak LITERATURA M a l i n o w s k i B. 1930 Zagadnienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań, „Przegląd Socjologiczny", Nr 1, s. 17-31. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Seks i stłumienie w społeczności dzikich, Warszawa, PW^N, s. 410-436. Nowicka E. 1991 Koncepcje form pokrewieństwa, małżeństwa i rodziny. Struktury społeczne zwią­ zane z pokrewieństwem, [w:] Świat człowieka - świat kultury, Warszawa, PWN, s. 349-351 oraz s. 370-381. P e n k a l a - G a w ę c k a D. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Słownik etnologiczny, Warszawa - Poznań, PWN, s. 282-286. Shamans and Cultures, M . Hoppál, K.D. Howard (eds.), ISTOR Books 5, Akadémiai Kiadó Budapest, International Society for Trans-Oceanin Rese­ arch, Los Angeles, ss. 302 Książka jest zbiorem referatów, które zostały wygłoszone podczas I kon­ ferencji zorganizowanej przez The International Society for Shamanistic Research w Seulu w lipcu 1991 r. Poszczególne teksty mają najczęściej cha­ rakter case studies i nie wyczerpują zagadnień badanych i omawianych przez ich autorów. Składają się jednak na całość, ukazującą różne, często mało znane aspekty zjawiska, jakim jest szamanizm. Nie od dziś fascynuje ono badaczy i wciąż jeszcze nie zostało do końca opisane ani wyjaśnione. Oma­ wiana książka jest też znakomitym uzupełnieniem dotychczasowego stanu wiedzy o szamanizmie - jego genezie, typologii, związanych z nim wie­ rzeniach, rytualnych praktykach, wyobrażeniach na temat „wędrówek" sza- �RECENZJE I OMÓWIENIA 255 mana i „tamtego świata", sposobów działania szamana, jego miejsca w spo­ łeczeństwie i in. Niektórzy autorzy wskazują też np. na wpływy różnych kultur na lokalne odmiany szamanizmu. Szczególnie interesujące są, moim zdaniem, teksty, w których ukaza­ no „sposoby rekrutacji" szamanów, ich relacje z duchami-przewodnikami i opiekunami. Zwrócono tu także uwagę na pewne specyficzne cechy osobo­ wości szamana, uzdolnienia, dzięki którym może on pełnić swe funkcje. Omawiane są też różne kategorie duchów, z którymi szaman nawiązuje kontakty jako medium, pośrednik między światem żywych i zmarłych, ludzi i sił kosmicznych, itp. Tego typu informacje pokazują, jak bardzo zróż­ nicowany jest świat duchów - przewodników szamana. Reakcje między duchami i szamanem nabierają też specyficznego, nieanonimowego cha­ rakteru. Interesującym przykładem opisu jest w tym przypadku artykuł J. Lemoine'a, oparty na materiałach zgromadzonych w Laosie i Tajlandii. Autor, w zajmujący sposób przedstawia opisy wędrówek szamana w po­ szukiwaniu duszy chorego. Trasy wędrówki (i podejmowane działania) zale­ żą od postawionej diagnozy, tj. określenia, jaki rodzaj duszy ma kłopoty i gdzie należy jej szukać, gdy zmierza ku reinkarnacji. W wędrówce szamana bardzo ważna jest pomoc duchów, które wraz z nim szukają duszy chorego, wspomagane przez dźwięki muzyki. Kilku autorów podejmuje ciekawe próby odpowiedzi na pytanie, czym jest właściwie trans, ekstaza lub odmienny stan świadomości szamana. Warto tu zwrócić uwagę na artykuł S.A. Mousalimas (oparty na materia­ łach z Alaski) oraz Kwang-iel Kim i Tae-gon Kim (dotyczący Korei). Ci ostatni badacze określili np. trzy zasadnicze kategorie odmiennych stanów świadomości, w czasie których szaman nawiązuje kontakt z du­ chami: zawłaszczenie, trans i quasi-zawłaszczenie (possesion-belif). Autorzy podkreślają, że klasyfikacja ta nie odpowiada interpretacjom samych sza­ manów, przez których każdy stan ekstazy jest jednoznacznie rozumiany jako zawłaszczenie. Inna badaczka, R. Hamayon, próbuje natomiast wyjaśnić (na podstawie materiałów syberyjskich), jakiego rodzaju siły są asocjowane z funkcjami pełnionymi przez szamana i jaka jest ich natura. Autorka zwraca ponadto uwagę na pewne symboliczne aspekty szamanizmu. Z tekstów zamieszczonych w pracy jasno wynika, że szamanizm nie jest dziś archaicznym i zapomnianym rytuałem, lecz należy do żywych zjawisk o szerokim zasięgu. Co więcej, w niektórych krajach działają ruchy (sekty) nawiązujące do szamańskich tradycji i wierzeń (mają one np. wielu zwo­ lenników w Japonii - zagadnieniu temu poświęcony jest ciekawy artykuł Sachiko Hatanaka). Wiele osób korzysta też na co dzień z pomocy sza­ mana w przypadku choroby lub pyta go o radę w życiowych problemach (jak zauważa Yoriko Kanda, nie ma wówczas mowy o odświętnym rytuale). Szaman zajmuje też ważne miejsce w poszczególnych społecznościach. Jak podkreśla np. Guo Shuyon, pełni on nie tylko istotną rolę w przekazywaniu �256 RECENZJE I OMÓWIENIA treści kulturowych i tradycji społecznych lecz także - w kreowaniu kultury klanu. Szaman jest bowiem twórcą literatury ustnej, tańca, wiedzy medycz­ nej, polityki grupy i in. Znakomitym uzupełnieniewm informacji o roli szamana w przekazywaniu treści kulturowych jest artykuł E. Helimskiego, oparty na materiałach mandżurskich. Autor stawia przy tym interesujące pytanie, czy język duchów ma wpływ na rozwój języka ludzi? Omawiana praca ukazuje wyraźnie, jak niejednorodne i złożone jest zjawisko szamanizmu, jak wiele można tu wyróżnić lokalnych wariantów, specyficznych odmian. Należy do nich np. japoński kuchiyose, koreański tan* gol i kut (w tym rytuale bardzo ważną funkcję pełni śmiech, komizm, jest on ponadto elementem magii płodności). Można ponadto wyróżnić kilka wariantów szamanizmu buriackiego. Jak zauważa D. Dugarow, wy­ stępują tu m.in. różnice w sposobie wyboru tzw. białych i czarnych szama­ nów. Biali szamani np. wybierani są przez Niebo, Stwórcę, Gromowładcę a nie przez duchy, jak się to zwykło przyjmować do tej pory. Niektórzy badacze ukazują ponadto podstawowe różnice między lokalnymi odmiana­ mi szamanizmu, np. japońskim i koreańskim (artykuł Yoriko Kanda). Inni natomiast, jak np. M . Hoppál, podejmują próbę zsyntetyzowania badań dotyczących różnych regionów świata. Autor ten - na podstawie materiałów z obszaru Syberii - dokonuje również przeglądu definicji szamanizmu. Zde­ cydowana większość z nich ma charakter opisowy. Rodzi się więc - moim zdaniem - pytanie, czy jest w ogóle możliwa inna niż opisowa definicja, która choć w przybliżeniu określiłaby istotę szamanizmu. W omawianej książce znajdujemy ponadto np. próby typologizacji szamanów (Yoriko Kanda wyróżnia m.in. następujące typy: kapłan, mediator, uzdrowiciel, artysta, wróżbita. Możliwy jest też podział na typ ekstatyczny i nie-ekstatyczny i in.) Niektórzy badacze (np. Gabor Vargyas) ukazują strukturę ceremonii szamańskich, sekwencję stałych elementów, wzorów zachowań; tekst oparty jest na materiałach z Wietnamu. Większość tekstów bazuje na wynikach najnowszych badań terenowych i literaturze oraz źródłach archiwalnych. Warto również zwrócić uwagę na zachowane gdzieniegdzie unikalne księgi szamańskie. Jeden z takich zabytków - manuskrypt z 1884 r. spisany przez szamanów Sibe (Chiny) i zawierający teksty modlitw oraz zaklęć mających służyć określonym celom, w zależności od sytuacji - przed­ stawia Giovanii Stary. Właściwie każdy z 30 tekstów (nie licząc „Wstępu") zamieszczonych w Shamans and Cultures... zasługuje na oddzielne omówienie. Mam jednak nadzieję, że nawet ten pobieżny z konieczności przegląd zachęci Czytelników do sięgnięcia po sygnalizowaną pozycję. Nie mogą jej, moim zdaniem, po­ minąć nie tylko badacze szamanizmu, lecz także etnolodzy zajmujący się innymi dziedzinami kultur ludów Azji i Ameryki Północnej. Iwona Kabzińska-Stawarz �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi. Warszawa 1994, ss. 182 Piotr Eberhardt podjął się analizy bardzo trudnego problemu w dzie­ dzinie europejskich studiów narodowościowych tj. ustalenia białoruskiego obszaru etnicznego i w miarę ścisłego określenia liczby Białorusinów w la­ tach 1897-1989, biorąc za podstawę dostępne spisy ludności, polskie i ro­ syjskie. Autor daje w swojej pracy obraz zmian i tendencji w sferze przemian narodowościowych, na konkretnym, stałym terytorium, dla którego przyjął określenie „Ziemia Białoruska". Twierdzi, że zasada stałości terytorialnej, chociaż nie przynosi optymalnych konsekwencji merytorycznych to zde­ cydowanie ułatwia dokonanie analizy. Uważa też, że zwłaszcza w tej pracy jest celowe odnoszenie się do stałego terytorium, ponieważ na pograni­ czu strefa etniczna bezustannie „falowała" w zależności od koniunktury społeczno-politycznej. Z tych samych względów zawodne były kryterium językowe. Najbardziej wiarogodne jest natomiast, zdaniem Autora, kry­ terium wyznaniowe. P. Eberhardt, w swoim studium ukazuje poprzez cyfry proces likwidowa­ nia supremacji polskiej, walkę Rosji z polską kulturą, ograniczanie wpływów katolicyzmu na rzecz prawosławia i likwidowanie polskiej własności mate­ rialnej z jednej strony, a także postępującą rusyfikację tego terenu z drugiej. Jako jeden z nielicznych porównał on charakter polonizacji i rusyfikacji. O ile polonizacja wynikała z ewolucji, o tyle, zdaniem Autora, rusyfikacja była zaprogramowana. Kolejne spisy ludności przeprowadzane od 1931 ro­ ku po rok 1989 miały udowodnić na ile udało się zrealizować założenia w tej dziedzinie. P. Eberhardt stwierdza, że mimo natężonej akcji antypolskiej, przesiedleń, migracji ludności, urbanizacji a także rusyfikacji Białorusinów, nie udało się zniszczyć polskości na pograniczu litewsko-białoruskim, ani też w zupełności zrusyfikować narodu białoruskiego. Obydwa narody przetrwa­ ły i dotrwały do momentu upadku imperium sowieckiego, chociaż naród białoruski u progu swej niepodległości znalazł się na granicy utraty tożsamo­ ści narodowej wraz z zanikiem języka białoruskiego; obecnie po podpisaniu układu z Rosją sytuacja będzie się zmieniać na korzyść języka rosyjskiego. P. Eberhardt zaznacza, że najtrudniejszym zadaniem było zebranie wiarogodnych materiałów statystycznych, zwłaszcza rosyjskich i radzieckich, dla X X wieku. Poprzez niejednorodność i rozpiętość ocen dla różnych grup narodowościowych utrudniły one ocenę merytoryczną całości materiału sta­ tystycznego w ujęciu przestrzennym. Zestawienie materiałów radzieckich spisów ludnościowych lat 1959, 1970, 1979, 1989 nie mogło być mechanicz­ ne, ponieważ spisy obejmują niezupełnie te same, a z reguły inaczej rozbite terytoria a także operują kategoriami nie całkiem tożsamymi. Wiele danych Autor zmuszony był na nowo analizować, stosując przeliczenia, opatrywać nowymi wyjaśnieniami, aby można je było poddać pod rozwagę czytelnika jako materiał do porównań czy wniosków. Biorąc powyższe pod rozwagę, �258 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Eberhardt, stosując oszczędność słowa, trudną do przyjęcia dla historyka, z rzeczowością wydobywa z kruchego materiału, jakim są dane z oficjalnych spisów ludności, kamuflujące często kłamstwa i fałsz, historyczną rzeczywi­ stość. Kłamstwa spisowe (np. o braku Polaków w Wilnie) często pozbawio­ ne są konsekwencji i w tym miejscu jest pole dla dociekliwego badacza, by je skompromitować. Udało się to w wielu przypadkach Autorowi, zajmują­ cemu się problematyką narodowościową Białorusi, Litwy i Ukrainy. Prezentowana tu praca, to 12 rozdziałów, zilustrowanych 24 mapami sporządzonymi przez autora i 55 tablicami. Pierwszy z rozdziałów jest ro­ dzajem wstępu, drugi zaś krytycznymspojrzeniem Autora na rosyjski spis ludności przeprowadzony w 1897 roku, poprzez fachowe polskie opracowa­ nia demograficzne okresu międzywojennego. Spis ten za jedyny wyznacznik narodowości przyjął język, co nie spraw­ dzało się jednak na pograniczu polsko-białoruskim a nawet białorusko-rosyjskim. W tym przypadku, dodatkowym, i często decydującym czynnikiem, było wyznanie religijne (potwierdzają to wyliczenia Edwarda Czyńskiego, sporządzone wg rubryceli Kościoła Rzymskokatolickiego, użyte do zilustrowa­ nia problemu przez Autora studium. Zarówno polska opinia publiczna jak i niemiecka uznały spis ten za tendencyjny i zniekształcający rzeczywistość. Stąd też stał się on przyczyną dokładnych analiz statystycznych i merytorycz­ nych przeprowadzonych przez polskich i niemieckich demografów. Przy swoim stanowisku zostali jednak badacze rosyjscy, którzy obliczyli, że np. powiat Sokółka liczył jedynie 1,2% ludności polsko-języcznej; przywołane przez Eberhardta dane Czyńskiego wykazują w tym rejonie 75,5% Polaków i tyleż samo katolików. Jest to brak konsekwencji w fałszowaniu ilości Polaków na ziemiach litewsko-białoruskich, na co Autor znalazł dowód w źródłach rosyjskich. Źródła te bowiem dowodzą, że władze administracyjne wszystkich szczebli imperium rosyjskiego utożsamiły Kościół Katolicki z polskością i stosowały w celu jego zniszczenia wszelkie metody, zwłaszcza w okresie powstań. Tabela Nr 4 (s. 25) uwidacznia obniżenie się liczby katolików w okresie dyskryminacji i likwidacji Kościoła Unickiego. Badania socjologiczne przeprowadzone przez Leona Wasilewskiego i Edwarda Maliszewskiego ujawniły, że prawie wszyscy wyznawcy katoli­ cyzmu deklarowali narodowość polską. Niewielu wśród katolików było zde­ klarowanych Białorusinów. Włodzimierz Wakar, demograf i statystyk polski żyjący w okresie międzywojnia wyliczył szacunkowo, że na analizowanym terytorium mieszkało łącznie 6 424,2 tys. stałej ludności cywilnej, w tym 4 356,2 tys. Białorusinów tj. 67,8%, co znaczy, że różnica między kryterium językowym a narodowościowym wynosi 400 tys. mieszkańców. Spis rosyjski wykazał 156,5 tys. ludności polsko-języcznej, Wakar natomiast wykazał 838,9 tys., tj. niewiele mniej niż wyznawców Kościoła Rzymskokatolickiego - 879,7 tys. Tylko 40,8 tys. katolików nie zostało zaliczonych do narodo­ wości polskiej. Eberhardt stwierdza zatem, że kryterium językowe zastoso­ wane w spisie rosyjskim doprowadziło do błędnych stwierdzeń i uogólnień. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Najbliższe prawdy, jego zdaniem, byłoby nałożenie wyników analizy kryte­ rium językowego i wyznaniowego po odliczeniu od ogólnej liczby poszcze­ gólnych narodowości. Rozdział I I I to analiza danych statystycznych przeprowadzonych w roku 1909 pod kontrolą administracyjną władz rosyjskich przez Warszawski Ko­ mitet Statystyczny w sposób fachowy, nie budzący zastrzeżeń nawet ze strony Rosjan. Autor dodaje jeszcze analizę dwóch spisów ludności - nie­ mieckiego z 1916, który zna we fragmentach, oraz spisu polskiego z 1919 roku, opublikowanego w całości przez Romera. Te ostatnie dane ujawniły, że spis polski przeprowadzony przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich w 1919 roku zawyżył nieświadomie dane dotyczące polskości, a przyczyną były sukcesy militarne zjednej strony, z drugiej ograniczenie geograficzne do centralnej i zachodniej Białorusi (wschodnia część była opanowana przez bolszewików). Dane te tym samym zaniżyły liczbę Białorusinów (tab. Nr 10 i Nr 11 na s. 51-53). Rozdział IV rozpatruje warunki demograficzne i narodowościowe na obszarze zachodnim i częściowo centralnym bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych na podstawie polskich spisów z 1919 i 1921 roku. Autor wykazuje duże ubytki ludności wywołane wojną i rewolucją i ich charakter selektywny bardziej jakościowy niż ilościowy. Zdaniem Eberhardta, mimo założonej przez stronę polską obiektywizacji, w spisie odzwierciedliła się zmiana warunków politycznych po 1920 roku, co wpłynęło na zmianę na­ strojów wśród ludności o nieskrystalizowanej świadomości narodowej. Duża część Białorusinów i część Żydów zadeklarowała narodowość polską, utoż­ samiając narodowość z państwowością. Dane spisowe zaniżyły w sposób sztuczny liczbę Białorusinów wykazując ich tylko na Polesiu, podnosząc pozornie tym samym liczbę Polaków. Wszystko to zmusza badacza do zweryfikowania ostatecznych wyników dotyczących statystyki narodowoś­ ciowej na podstawie kryterium religijnego (tab. Nr 13, s. 61 i 64-65). Mapę Nr 11 (s. 60) wykreśloną w Atlasie Mira z 1964 roku, ukazującą rozmiesz­ czenie ludności polskiej wg spisu z 1959 roku na Zachodniej Białorusi. Eberhardt zauważa tu dużą zbieżność, a różnice wynikają z akcji repat­ riacyjnej w latach 1944-1948 i 1956-1959. Rozdział V ukazuje strukturę narodowościową w świetle spisów z 1926 i 1931 roku. Autor stwierdza, że chociaż wystąpiły deformacje w stosunku do liczby Polaków, to ogólnie rok 1926 był korzystnym dla rozwoju po­ szczególnych narodowości, ponieważ rusyfikacja carska nie została jeszcze zastąpiona stalinowską. Spis brał pod uwagę język, który w łączności z kry­ terium narodowościowym umożliwił badaczowi wyjaśnienie zagadnień et­ nicznych. Z tabeli Nr 16 (s. 74) i z mapy Nr 13 (s. 75) daje się wyczytać początek rusyfikacji językowej, która przybierze potężne rozmiary w latach czterdziestych, co jest omówione w rozdziale V I I . Analizując dane spisu polskiego z 1931 roku Eberhardt uważa, że mimo wszelkich prób obiek­ tywizacji, wyniki nie oddały w pełni rzeczywistości, ponieważ duża część �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Białorusinów i Żydów a także Ukraińców podała język polski jako ojczysty. Podobnie jak wyniki spisu z 1921 roku materiały spisowe z 1931 roku wymagają, zdaniem autora, krytycznej oceny i tylko w łączności ze statystyką wyznaniową mogą stanowić punkt wyjścia do oceny merytorycznej. W próbie porównania spisu radzieckiego z 1926 roku ze spisem polskim z 1931 roku autor wypełnia 5-letnią lukę czasową szacunkiem ludności BSRR w 1931 i doprowadza do zbieżności ze spisem polskim (s. 83-84). Rozdział V I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w latach trzydziestych. Spis z 1937 roku nie został zaakceptowany przez ówczesne władze ZSRR, ponieważ ujawniał olbrzymie straty ludności wy­ wołane kolektywizacją i głodem. Spis z 1939 roku natomiast zafałszował dane. Mimo tych różnic dla ogólnego rozeznania w tendencjach zmian demograficznych Eberhardt wykorzystał wyniki, porównując je z danymi spisowymi z 1926 roku i z szacunkami z 1931 roku. Należy podkreślić, iż Rosjanie nie udostępnili danych dotyczących spisu z 1937 roku, lecz tylko dane spisowe wg obwodów dla roku 1939 (tab. 21, s. 92). Dostępne dane radzieckie odkryły totalną i bezwzględną eksterminację ludności polskiej w wyżej wymienionych latach. Tabela 21 np. wykazuje spadek ludności polskiej wg spisu z 1937 z 119,9 tys. na 58,4 tys. w 1939 roku i są to straty ludności polskiej poniesione z rąk aparatu stalinowskiego. W drugiej części rozdziału P. Eberhardt analizuje sytuację Białorusinów w granicach I I Rzeczypospolitej, która w swej polityce dążyła do integracji ziem wschodnich z resztą kraju. Zdaniem badacza opcja inkorporacyjna była bardzo szkodliwa dla stosunków polsko-białoruskich, spowodowała nastroje antypolskie a także wzbudziła sympatie do Moskwy, która w początkach lat dwudziestych była przychylna narodowym aspiracjom białoruskim. Autor stwierdza, że dyskryminacja ludności białoruskiej w Polsce zaciążyła na wzajemnych stosunkach i przyczyniła się do skomunizowania licznych działa­ czy białoruskich. Zaznacza też, że polscy Białorusini nie przewidywali zmiany stanowiska Moskwy wobec narodowości w ZSRR, która doprowadziła w kon­ sekwencji do zniszczenia i tak niewielkiej elity białoruskiej. Rozdział V I I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w okresie I I wojny światowej, sprowadzające się do ujawnienia strat lud­ ności polskiej z rąk Stalina i żydowskiej z rąk hitlerowskich. Rozdział V I I I poświęcony jest strukturze narodowościowej, ujawnionej w spisie z 1959 roku z uwzględnieniem dwóch cech etnicznych: narodo­ wości i języka ojczystego. Spis ten ujawnił dwie mniejszości narodowościowe - Polaków i Rosjan oraz poważne zmiany w strukturze narodowości w la­ tach 1937-1959. Dotyczy to głównie ludności żydowskiej, wymordowanej w latach 1942-1943, której liczba zmniejszyła się o 520,9 tys. Liczba ludności polskiej w 1937-1939 zmniejszyła się o 61,5 tys., a w latach 1939-1945 o kolejne 200-300 tys. W odniesieniu do ludności białoruskiej z kolei spis wykazał wzrost o 200 tys. w latach 1937-1959. Dane tego spisu obalają mit o dużych stra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 tach ludności białoruskiej w latach 1939-1945, były one kilkuprocentowe. W dalszej części rozdziału Autor wykazuje zapoczątkowanie rusyfikacji języ­ kowej ludności miast a następnie całej Białorusi. Rozpatruje też relacje między Rosjanami a Białorusinami. Ci pierwsi sięgnęli po władzę we wszyst­ kich niemalże stanowiskach w administracji, przemyśle, szkolnictwie na Białorusi i uczynili język rosyjski językiem urzędowym. Nastąpiła rusyfika­ cja całego terytorium białoruskiego w latach 1959-1989, chociaż dane ze spisu 1959 roku jeszcze nie wykazały zagrożenia dla tożsamości narodowej Białorusinów. Dane tego spisu jeszcze raz potwierdziły badania polskie, że przeważająca część ludności katolickiej na pograniczu litewsko-białoruskim ciąży ku polskości i stała się świadomie ludnością reprezentującą narodo­ wość polską i przetrwała mimo wielu strat. Rozdział DC obejmuje okres rządów Chruszczowa i Breżniewa, w którym widoczny jest napływ ludności rosyjskiej, przy równoczesnym wynarada­ wianiu mniejszości. Przybiera zdecydowanie na sile rusyfikacja Białorusi. Ludność polska została poddana wynaradawianiu niejako dwutorowo. Najpierw poddano ją białorutenizacji, później rusyfikacji. Widoczny jest duży ubytek ludności polskiej, sięgający 29%, co Autor tłumaczy presją, zwłaszcza przy wydawaniu dowodów radzieckich, w których wpisywano Polakom narodowość białoruską, W rezultacie w latach 1959-1970 na­ stąpił spadek ludności polskiej z 538,9 tys. do 382,6 tys. Równocześnie Ebehrhardt wykazuje wzrost liczby ludności używającej języka rosyjskiego 0 540,1 tys. W kolejnym rozdziale badacz wykazuje szybki wzrost ludności rosyjskiej przy równoczesnym obniżaniu się liczby ludności białoruskiej. Ze spisu w 1979 roku wynika, że został on przeprowadzony bardziej liberalnie, ponie­ waż wzrosła liczba Polaków. Różnice te ujmuje tabela Nr 40 (s. 139). Z ana­ lizy danych spisowych wynika, że przemiany etniczne były sterowane, a ich wyniki zgodne z oczekiwaniami Moskwy. Spis z 1970 roku wykazał udział ponad 20% ludności polskiej aż w siedmiu rejonach obwodu grodzień­ skiego, a spis w 1979 ujawnił w 10 rejonach więcej niż 20% Polaków. Rozdziały X I i X I I podsumowują w pewnym sensie rezultaty 92 lat rządów rosyjskich na Białorusi. Relacje ludności białoruskiej i rosyjskiej są korzystne dla tej drugiej. Rosjanie równomiernie zamieszkują całe teryto­ rium Białorusi, koncentrując się w najważniejszych punktach strategicznych, miastach przemysłowych. Mają w swych rękach aparat administracyjny 1 partyjny, kadry techniczne, garnizony wojskowe; to wszystko pozwoliło Rosjanom odegrać ,rolę dominującą na Białorusi. Cała Białoruś, jak wyka­ zuje P. Eberhardt nabrała charakteru rosyjskiego. Jak widać w chwili obecnej, rozpad ZSRR nie uratował Białorusi przed utratą tożsamości. Stwierdzenie badacza, że przyszłość Białorusi zależy od lojalności Rosjan wobec nowego państwa białoruskiego straciła więc na aktualności. Na zakończenie należy zadać pytanie czy są jeszcze szanse, żeby Białorusin poczuł się Białorusinem? �262 RECENZJE I OMÓWIENIA W podsumowaniu można stwierdzić, że książka autorstwa P. Eberhardta ukazała się w decydującym momencie dla przyszłości Białorusi. Chociaż studium to jest przeznaczone dla wąskiego grona czytelników, z racj braku szerszego komentarza historycznego, to w zupełności ukazuje tendencje po­ lityki rosyjskiej względem Białorusi. Maria Wojnicka Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 Książka P. Eberhardta, stanowiąca efekt niezmiernie żmudnej i rzetelnej pracy badawczej, napisana jest z pozycji geografa i demografa. Jak wyjaśnia autor, jest ona „poświęcona kwestiom ilościowym" i „mówi jedynie o liczeb­ ności, czyli potencjale demograficznym wyszczególnionych narodowości" (s. 41). Ponadto: „niniejsze ujęcie zostało zawężone głównie do oceny zja­ wisk i procesów demograficznych, i to też z uwypukleniem aspektu jedynie geograficznego" (s. 157). P. Eberhardt formułuje jednak szereg twierdzeń, które wybiegają poza ów sygnalizowany zakres. Moim zdaniem, nie można ich pozostawić bez komentarza. Uwagi historyka odnośnie tej pracy sfor­ mułowała tu Maria Wojnicka. Ja natomiast chciałabym zrecenzować tę pozycję, korzystając z doświadczeń, jakie dały mi prowadzone od kilku lat badania etnohistoryczne nad problematyką stosunków etnicznych i kwestią wyznaczników tożsamości narodowej ludności mieszkającej w kilkunastu wybranych miejscowościach na zachodzie Białorusi. W zakończeniu książki prof. Eberhardt stwierdza пр.: „Powrót ludności do własnych korzeni białoruskich będzie procesem niezmiernie złożonym i długotrwałym, wymagającym przełamania ukształtowanych przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych" (s. 172-173). Zgadzam się całkowicie z pierw­ szą częścią tego twierdzenia. Uważam natomiast, że we wspomnianym pro­ cesie nie chodzi wyłącznie o „przełamywanie przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych". Jeśli bowiem mówimy o powrocie do białoruskich korzeni, to o wiele ważniejszą sprawą jest, jak mi się wydaje, kształtowanie tożsamo­ ści i samoświadomości narodowej samych Białorusinów, poszukiwanie od­ powiedzi na pytania: Kto jest Białorusinem i jakie są wyznaczniki tej iden­ tyfikacji? Zasadniczym problemem jest ponadto reaktywowanie - w znacz­ nie szerszym zakresie niż ma to miejsce obecnie - białoruskiej kultury i języ­ ka oraz rozwój rzetelnych badań nad historią Białorusi i jej społeczeństwa. P. Eberhardt formułuje także pewne prognozy dotyczące kształtu stosun­ ków narodowościowych. Jego zdaniem, „w przypadku pozytywnego procesu ukształtuje się w przyszłości narodowe państwo białoruskie". Natomiast „przy nasilaniu się tendenqi dezintegracyjnych [...] kwestia narodowościowa nie tylko może stać się obiektem zadrażnień i konfliktów zagrażających spoistości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 państwa, ale i stabilności geopolitycznej całej Europy Środkowo-Wschodniej" (s. 173). Nie ulega wątpliwości, iż realizaqa tej drugiej prognozy byłaby raczej niepożądana. Nasuwa się tu jednak pytanie, jakimi drogami musiałaby zmierzać Białoruś, by stać się państwem narodowym, a także - jaki będzie status mniejszości narodowych w tym państwie? Dodam tu, że np. zdaniem A. Sadowskiego, społeczeństwo Białorusi długo jeszcze nie będzie wolne od konfliktów etnicznych. Utrzyma się tam znaczenie podziałów religijnych, a co za tym idzie - narodowościowych. „W potocznej świadomości [bowiem] przynależność religijna utożsamiana jest z narodową". Podziały te (i sprzecz­ ności) będą narastać „w związku z dążeniami do nadawania określonym wyznaniom funkcji narodowych" (Sadowski 1994, s. 234). Moje zastrzeżenia budzi również inne stwierdzenie P. Eberhardta, doty­ czące kwestii tożsamości narodowej. Otóż, na s. 155 autor, komentując wy­ niki spisu ludności z 1989 г., pisze: „Tożsamość narodowościowa nie jest wartością, którą można narzucać, określić z zewnątrz. Jest ona wynikiem nie pochodzenia czy języka, lecz samodzielnego samookreślenia pewnych grup, a nawet każdego pojedynczego człowieka. Należy to uszanować i przyjąć do wiadomości". Postulat autora jest oczywiście słuszny, trudno jednak zgodzić się z wywodem jakoby tożsamość narodowa nie miała związku z pochodze­ niem poszczególnych osób oraz językiem, jakim się one posługują. To wła­ śnie - jak wynika m.in. z moich badań prowadzonych wśród Polaków na Białorusi - na tej podstawie formułuje się samoidentyfikacja narodowa, owo „samookreślenie się", o którym wspomina autor. Podstawowym wyznacz­ nikiem tożsamości jest wprawdzie najczęściej przynależność do określo­ nego wyznania, jednakże znajomość języka polskiego oraz świadomość posiadania polskich przodków ma w wielu przypadkach równie ważne zna­ czenie (szerzej na temat wyznaczników polskości piszę w swoich pracach: Kabzińska-Stawarz 1992/93; 1994a; 1994b). Kolejne zagadnienie, na które chciałabym zwrócić uwagę dotyczy granic międzywyznaniowych. We „Wstępie" (s. 7) autor stwierdza, iż „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej [...]" Tymczasem z jego dalszych wywodów wynika, iż tego rodzaju granica może być jednak wyznaczona. Interpretując wyniki spisu z 1897 r. autor wymienia np. powiaty, w których grupowała się ludność wyznania rzymskokatolickiego. Są to: Lida, Oszmiana, Dzisna, Wilejka, Wołkowysk i Grodno; w Lidzie i Oszmianie katolicy byli ludnością dominującą (s. 26). Wspomina też o powiatach z bez­ względną przewagą ludności polskiej (co najczęściej oznacza - katolickiej) 1 1 Podobne pytanie nasunęło mi się przy lekturze wywiadu udzielonego przez Tadeusza Konwickiego Teresie Zaniewskiej, w którym pisarz powiedział m.in.: „Musi w pełni zagrać nacjonalizm, żeby umożliwić funkcjonowanie Białorusi jako państwa z historią, z pewną własną cywilizacją. Nacjonalizm Białorusinów musi się stawać coraz bardziej agresywny, dyna­ miczny, może nawet w jakiś sposób zaborczy, ponieważ jest to szansa uformowania się do końca tożsamości białoruskiej, która jest z wielu względów ciągle słaba" (Moje oczy pełne Białorusi... 1995, s. 4). �264 RECENZJE I OMÓWIENIA analizując wyniki spisów z lat 1921 i 1931. Są to: Lida, Oszmiana, Brasław, Szczuczyn, Wołożyn i Postawy (s. 97). W innym miejscu, gdzie omawiane są wyniki spisu ludności z 1921 r. (s. 64-66) P. Eberhardt przytacza rezultaty badań A. Krysińskiego, który dość dokładnie wyznaczył granicę między ludnością prawosławną i katolicką. Była to zarazem granica między ludnością polską i białoruską, jak już bowiem wspomniałam, mieszkańcy Białorusi dziś jeszcze najczęściej utożsamiają wyznanie z narodowością. Badania te wskazują na istnienie jednolitego obszaru katolickiego, na którym nie wyróż­ niono ani jednej gminy w większości prawosławnej. Na obszarze zamieszkałym przez ludność prawosławną istniały natomiast liczne enklawy ludności kato­ lickiej. Fakt istnienia takich enklaw świadczy również, moim zdaniem, o moż­ liwości wytyczenia granic między strefami zamieszkałymi przez ludność rożnych wyznań, np. na obszarze powiatu czy gminy. Dodam tu, że granice między ludnością katolicką i prawosławną funkcjonu­ ją do dziś w świadomości mieszkańców niektórych obszarów Białorusi. Znako­ mitym przykładem jest tu teren Puszczy Nalibockiej, gdzie od 1993 r. pro­ wadzone są przez D. Demskiego i niżej podpisaną badania etnohistoryczne (Naliboki zostały zaliczone przez Krysińskiego do enklawy iwienieckiej obok Pierszajów, Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz i Derewna). Ludność Nalibok i oko­ licznych wiosek (Jankowicze, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Pilneńska, Pilnica, Terebejno i in.) dziś jeszcze podkreśla, że na tych terenach zawsze mieszkali katolicy. Prawosławni zaś żyli „za Niemnem", „w kierunku Mińska i Nowo­ gródka" (mieszkańcy tych miast w większości również wyznawali prawosławie). Do prawosławnych wiosek zaliczano natomiast m.in.: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szaszki, Szczorse (szerzej na ten temat patrz: Demski 1994). W rozdziale poświęconym wynikom spisu z lat 1921 i 1931 r. P. Eber­ hardt użył sformułowania: „obszar etnicznie białoruski", zaliczając do tej strefy m.in.: powiat Słonim, Nowogródek i Nieśwież (s. 97). Z powyższego stwierdzenia można by wnosić, iż mieszkańcami tych powiatów byli wyłącz­ nie Białorusini. Tymczasem, np. zgodnie z wynikami spisu z 1931 г., w pow. nieświeskim 27, 9 tys. osób, tj. 24,4% mieszkańców podało język polski jako ojczysty, 22, 4 tys. osób, tj. 19, 6 % reprezentowało wyznanie rzymskokato­ lickie, w pow. nowogródzkim - 35,1 tys., tj. 23,5 % mieszkańców wymieniło język polski jako ojczysty, a 28,8 tys. osób, tj. 19, 3% było wyznania rzym­ skokatolickiego, w pow. stołpeckim zaś - 51,8 tys., tj. 52,1 % podało język polski jako ojczysty; katolików było 37,9 tys., tj. 38, 1% ludności powiatu (tab. 17, s. 79, tab. 18, s. 81). Jak sądzę, we wspomnianym przypadku nale­ żałoby mówić raczej o obszarze zdominowanym przez ludność białoruską nie zaś „etnicznie białoruskim". Przykładem nazbyt ogólnego sformułowania jest też - według mnie - informaqa dotycząca etnicznego składu ludności Białorusi. Na s. 146 autor pisze, że w latach 1979-1989 na wsi mieszkała ludność białoruska, podczas gdy w miastach wysoki był udział ludności rosyjskiej. Tymczasem, jak wiadomo, wieś białoruska nie jest jednolita etnicznie. W wielu wioskach obok Białorusi- �265 RECENZJE I OMÓWIENIA nów mieszkają bowiem również Polacy i Ukraińcy, są też małe grupy Ormian, Tatarów i in. Także z informaqi podanych dalej przez autora (s. 149) wynika niezbicie, że istnieją na Białorusi wsie polskie lub polsko-białoruskie. Leżą one nie tylko na zachodniej Białorusi, tj. na terenie o zwartej koncentraqi Polaków, lecz również na wschodzie i południu kraju. Starsze pokolenie mieszkańców tych wiosek zna język polski (aczkolwiek jest on najczęściej ograniczony do sfery religijnej) i wyznaje katolicyzm (por. cytowane przez autora wyniki badań białoruskiego językoznawcy W. Werenicza, który wyróżnił m.in. cztery typy polskich osiedli na Białorusi; Werenicz 1991, s. 207). P. Eberhardt wielokrotnie zwraca uwagę na znaczny stopień rusyfikacji ludności Białorusi. Pisze również o specyficznej taktyce, której celem było wynarodowienie ludności polskiej. Polegała ona na jednoczesnej białorutenizacji i rusyfikacji Polaków, co miało prowadzić do ich pełnej sowietyzaqi (s. 128). Problem ten zasługuje, moim zdaniem, na dogłębne zbadanie. Na­ suwa się tu bowiem pytanie, w jaki sposób możliwa była daleko idąca białorutenizacja Polaków przy jednoczesnej silnej rusyfikacji samych Biało­ rusinów? W jakich dziedzinach, poza językiem (i to głównie w rejonach wiejskich), była ona widoczna i jakie były jej mechanizmy? Podobne uwagi odnośnie do twierdzenia o białorutenizacji Polaków poczynił białoruski hi­ storyk A. Smolenczuk w recenzji z książki prof. Eberhardta . Na zakończenie - uwaga dotycząca nazewnictwa. W pracy kilkakrotnie (m.in. na s. 90 i 149) na określenie autonomicznego narodowościowego rejonu polskiego, założonego 23 I I I 1932 r. i zlikwidowananego 31 VII 1937 г., zwanego Dzierżyńszczyną (i jego stolicy), została użyta nazwa: Kiejdany, rejon kiejdanowski. Jest to ewidentna pomyłka. Właściwe nazwy brzmią bowiem: Kojdanów, Kojdanowszczyzna, rejon kojdanowski, Kojdanowo. Przedstawione przeze mnie uwagi nie odnoszą się, jak widać, do podstawo­ wych zagadnień, będących przedmiotem - niezmiernie cennej dla badaczy stosunków narodowościowych na Białorusi - książki P. Eberhardta, lecz tylko pewnych, najczęściej nazbyt ogólnie sformułowanych, stwierdzeń. Nie umniej­ szają one ogromnego wkładu pracy tego badacza w wydobycie, analizę i inter­ pretację źródeł, jakimi są pochodzące z różnych okresów ostatniego stulecia spisy ludności mieszkającej w granicach dzisiejszej Białorusi. Będą natomiast, być może, pomocne przy opracowywaniu kolejnych wydań tego dzieła. Jestem przekonana, że książka prof. P. Eberhardta stanie się podsta­ wowym źródłem dla badaczy reprezentujących różne dyscypliny (history­ ków, etnologów, socjologów, językoznawców) i zajmujących się rozmaitymi aspektami dziejów Białorusi, jej kulturą i społeczeństwem. Umożliwia ona bowiem nie tylko dostęp do wyników materiałów spisowych, lecz także ukazuje pewne fakty historyczno-polityczne, pozwalające zrozumieć okolicz­ ności, w jakich prowadzone były spisy ludności w różnych latach i cele, 2 2 Za udostępnienie maszynopisu tej interesującej recenzji serdecznie dziękuję Prof. P. Eberhardtowi. �266 RECENZJE I OMÓWIENIA jakim miały służyć ich rezultaty. (Bez tego typu informacji trudno byłoby wyjaśnić wiele zjawisk, których jesteśmy obecnie świadkami. Łączą się one m.in. z pozycją poszczególnych grup etnicznych i kształtem stosunków naro­ dowościowych cechujących społeczeństwo Białorusi). Stwarza ona zarazem warunki do interdyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji o problemach naro­ dowościowych naszego wschodniego sąsiada. Z wielu względów kwestie te nie mogą być dla nas obojętne. W tym miejscu chciałabym oddać głos wspomnianemu już A. Smolenczukowi. Badacz ten wysoko ocenia pracę P. Eberhardta podkreślając, że jest ona pierwszą próbą analizy złożonych problemów związanych z przemianami struktury narodowościowej społeczeństwa mieszkającego w granicach obecnej Białorusi na przełomie X I X i X X w. W przeciwieństwie do P. Eberhardta uważa jednak, że kryterium językowe jest bardziej obiektywnym wyznaczni­ kiem świadomości narodowej niż wyznanie. Jego zdaniem, społeczeństwo białoruskie było zawsze wielowyznaniowe. W umocnieniu etnicznej jedności Białorusinów przeszkadzała natomiast działalność Kościoła Rzymskokato­ lickiego (o orientaqi propolskiej) i cerkwii prawosławnej (o orientacji prorosyjskiej). Autor twierdzi również, że katolicy-Białorusini wywodzący się ze wsi stykali się z kulturą i językiem polskim głównie w kościele albo w majątkach szlacheckich. Rodzi się więc pytanie, czy jest to wystarczający powód, by osoby te uważać za Polaków? Zdaniem Smolenczuka, kościół katolicki kształtował stereotyp katolika-Polaka (ten sam stereotyp lansowała władza carska i komunistyczna), protestował ponadto przeciwko wprowadzaniu białoruskiego do liturgii, bo przeszkadzałoby to polonizacji Białorusinów. A. Smolenczuk ustosunkował się negatywnie do tezy P. Eberhardta o polskim charakterze ludności południowo-wschodniej Wileńszczyzny twierdząc, że ludność ta uważała się wprawdzie za Polaków, ale mówiła „po prostu". Badacz oparł się tu na kryterium językowym, podczas gdy dla P. Eberhardta podstawowym wyznacznikiem tożsamości narodowej mieszkańców Białorusi jest - jak już wspomniałam - wyznanie. A. Smolenczuk głosi następnie popularyzowaną dziś na Białorusi tezę, zgodnie z którą ludność uważająca się obecnie za Polaków należy do potomków spolonizowanych Białorusinów. Dodaje jednak, że ludności tej - jako mniejszości polskiej - powinno się zagwarantować swobody i w żadnym wypadku nie może być mowy o prowa­ dzeniu polityki antypolskiej. A. Smolenczuk podkreśla, że P. Eberhardt - uznając fakt polonizacji Białorusi przez Kościół i państwo polskie w okresie międzywojennym (w zachodniej części Białorusi) - odchodzi od polonocentryzmu. Zgadza się też z wieloma stwierdzeniami prof. Eberhardta dotyczącymi procesu rusyfikacji społeczeństwa Białoruskiego. Przytoczyłam tu obszerne fragmenty recenzji A. Smolenczuka. Uważam bowiem, że dyskusja o problemach narodowościowych Białorusi wymaga udziału nie tylko przedstawiciele różnych dyscyplin, ale też reprezentantów wszystkich grup etnicznych mieszkających na badanym obszarze. Umożliwia to bowiem rzeczową wymianę argumentów, co może rodzić nadzieję na łagodzę- �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 nie istniejących urazów, przełamanie stereotypów, a co za tym idzie - kształto­ wanie obiektywnego spojrzenia na procesy, które niezmiernie głęboko dotykają pojedynczego człowieka, podstaw jego tożsamości, więzi społecznych, psychiki i in. Wymagają więc od badaczy, jak może żadne inne zagadnienia, nie tylko gromadzenia i analizy źródeł, lecz także taktu i odpowiedzialności. Książka prof. Eberhardta stworzyła właśnie warunki do takiej inter­ dyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji. LITERATURA D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-195. 1994a „ / po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nałibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Moje oczy pełne Białorusi 1995 Moje oczy pełne Białorusi, z Tadeuszem К on wiekiem rozmawia T . Zaniewska, „Głos znad Niemna", nr 4 (142) z dn. 30 stycznia - 5 lutego 1995 г., s. 4-5. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. 1994 Białoruś - Odrodzenie narodowe - przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. W e r e n i c z W. 1991 Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Radzieckim (na przykładzie Republiki Białoruskiej), [w:] Polacy w Kościele kato­ lickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 197-212. Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Światy imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład wydawniczy „Nomos", ss. 231 Cleveland końca X I X wieku: „w dzikiej puszczy buduje się dom po domu, gdzie wszystko dopiero wytyczone i nie wykończone. Tu bowiem wkrada się dziki bór lub dziewicza preria między ulice i domy, a pyszne gmachy, pełne nowoczesnego zbytku graniczą bezpośrednio z nieokiełznaną puszczą" (s. 19). Do takiego Cleveland, podobnie jak i innych miast Ame­ ryki, ściągali pod koniec X I X i na początku X X wieku emigranci z różnych krajów Europy. Wśród nich byli także Polacy. O ile jeszcze w 1870 roku w Cleveland było 77 Polaków urodzonych w Polsce, to już w 1900 było ich 8592, a w 1930 - 36668, co stanowiło 4,07% wszystkich mieszkańców tego �268 RECENZJE I OMÓWIENIA miasta (s. 28). Do „Clewelandu", jak o tym mieście mówili ówcześni polscy imigranci, przybywali chłopi z Galicji, Prus i zaboru rosyjskiego. Również w dwudziestoleciu międzywojennym wielu Polaków przeprawiało się przez Ocean „za chlebem". O początkach i kształtowaniu się społeczności Polonij­ nej w Cleveland pisze Adam Walaszek w omawianej tu pracy. W przeciwień­ stwie do najbardziej rozpoznanych skupisk polonijnych, istniejących np. w Chicago, Pittsburgh, Milwaukee i in., praca A. Walaszka jest pierwszym studium poświęconym Polonii w Cleveland. Autorowi udało się w obrazowy i dynamiczny sposób ukazać narodziny oraz powstawanie polskiego świata, towarzyszące temu różnorodne procesy społeczno-kulturowe a także przeo­ brażenia świadomości narodowej Polaków. Wszystko to, przedstawione jest na tle dynamicznego rozwoju miasta i jego wieloetnicznej społeczności. Z książki możemy dowiedzieć się jak wyglądał napływ imigrantów, jak tworzyły się sąsiedztwa oraz jak przekształcały się one w społeczności. Ówczesna migracja miała charakter „łańcuchowy", była organizowana, a i często dofinansowywana przez krewnych lub znajomych, którzy już wcześniej wyjechali do Ameryki. W ten sposób, do Cleveland były przeno­ szone polskie rodziny, a nawet wiejskie sąsiedztwa, które tworzyły zalążki przyszłych, polonijnych wspólnot. Stwarzało to imigrantom większe poczu­ cie bezpieczeństwa i swojskości. Te małe społeczności dawały początek pol­ skim parafiom. Budowa kościoła i zakładanie parafii była zazwyczaj jednym z pierwszych, wspólnych przedsięwzięć, które realizowali imigranci. Rola parafii polegała nie tylko na zaspokajaniu potrzeb religijnych, ale także na pomocy materialnej, szukaniu pracy, integracji. Książka przedstawia począ­ tki najważniejszych społeczności polonijnych w Cleveland („Warszawa", „Poznań", „Kantowo", „Kraków", „Jackowo", „Józefatowo") oraz pro­ cesy integracyjne Polonii związane z powstawaniem parafii, polonijnych instytucji i organizacji. Ciekawy jest opis codziennego życia: mieszkań, „saloonów", pracy, spędzania wolnego czasu. Warunki życia przybyszów z Europy były początkowo bardzo trudne. Zła sytuacja mieszkaniowa, nis­ kie płace, brak pracy i bieda stanowiły chleb codzienny imigrantów'. Wspól­ ny materac i służąca za szafę skrzynka to wszystko, na co mógł liczyć przybysz zza Oceanu. Jednak wspólne mieszkanie, jedzenie i wzajemna po­ moc łagodziło tęsknotę za ojczyzną, zaspokajało potrzebę afiliacji. Polski świat opisywany jest jako integralna część wieloetnicznej, imigracyjnej zbiorowości. Polacy są przedstawiani w kontekście sąsiednich grup narodowych istniejących w Cleveland, przede wszystkim: Niemców, Żydów, Węgrów, Jugosłowian i in. Z opisu wyłaniają się różnorodne relacje interetniczne - relacje między światami imigrantów oraz podobieństwa i odmien­ ności wynikające z odrębności kulturowej, religijnej i społecznej grup et­ nicznych. Widać tu dążenia Polaków do zaznaczenia swej obecności wśród innych grup etnicznych (manifestowanie polskości z okazji różnych świąt państwowych). Społeczność polonijna, mimo wszelkich działań mających na celu etniczną integrację, nie była grupą jednolitą. Wewnętrzne podziały �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 ekonomiczne, polityczne i społeczne rzutowały na sposób postrzegania etniczności, stosunku do Polski, co stanowiło przyczynę konfliktów wewnątrz zbiorowości polonijnej oraz trudności w wypracowaniu jednolitej strategii (niepowodzeniem okazały się czynione przez niektórych liderów próby zrze­ szenia różnorodnych stowarzyszeń polonijnych w jedną organizację). Adam Walaszek ukazuje także związki między „starym" światem (krajem pochodzenia) oraz nowym, przysposobionym i oswajanym przez imigrantów z Polski. Widać tu wpływ „starego" świata na postrzeganie i adaptację w nowej rzeczywistości, przeniesione nawyki społeczne, stereotypy i uprzedzenia, sposób życia, stosunek do przeszłości. Na tym tle rysuje się również obraz dwu pokoleń Polaków, pokolenia pochodzącego z Polski i pokolenia urodzonego już w Ameryce oraz konfliktów związanych z preferencją różnych stylów życia - polskiego i amerykańskiego. Autor ukazuje wpływ amerykanizacji i konsumeryzmu na kształtowanie tożsamości narodowej, a także opisuje różnorodne działania społeczno-kulturalne Polaków, mające za zadanie przyciągnąć polską młodzież, a ponadto zaprezentować polską kulturę na zewnątrz. Aktywność ta zaznaczyła się szczególnie wyraźnie w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku, gdy oprócz licznych stowarzyszeń, związków, w mieście działało kilka towarzystw śpiewaczych, funkcjonował teatr, wychodziła polska prasa. Udział Polonii w okolicznościowych defiladach, paradach i wystawach miał na celu prezentaqe tego, „co Polska wniosła do cywilizacji światowej" oraz „w rozwój Ameryki" (s. 146). Wszystko to miało budować poczucie dumy narodo­ wej i eksponować polskie wartości innym grupom etnicznym. Interesujące są także spostrzeżenia dotyczące przekształcania się świado­ mości społecznej imigrantów. W pracy ukazany został proces przemiany polskiego chłopa w robotnika, do czego przyczyniły się jego doświadczenia wyniesione z uczestnictwa w związkach zawodowych, strajkach, walki o pra­ wa robotników. Można tu także zaobserwować jak kształtowały się postawy imigrantów wobec państwa amerykańskiego oraz jak stopniowo przeobra­ żali się oni w obywateli Stanów Zjednoczonych. Praca Adama Walaszka jest ciekawą próbą rekonstrukcji zamierzchłego świata. Został on przedstawiony ewolucyjnie, dynamicznie i na różnych płaszczyznach. W studium można znaleźć dużo trafnych spostrzeżeń socjo­ logicznych. Praca ta - w pewnym sensie - demitologizuje amerykańskie Eldorado. Przedstawia trudy, wyrzeczenia, a czasami nawet cierpienia Pola­ ków decydujących się na zmianę świata swego życia. Z drugiej jednak strony ukazuje ona, że mimo wszelkich negatywnych konsekwencji, wyjazd do Ameryki był dla wielu imigrantów swoistą szansą na awans społeczny (ów­ czesne realia amerykańskie oferowały im większe możliwości emancypacji społecznej i ekonomicznej aniżeli rodzinny kraj). Rekonstrukcja dokonana przez Autora jest ogromnie bogata w fakty. Wielość dokumentów archiwal­ nych, wspomnień, relacji czyni tę historię barwną i żywą. Tomasz Biernat �270 RECENZJE I OMÓWIENIA Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Połu­ dniowej XVI-XX w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 Badacze Polonii otrzymali pracę, która wypełnia lukę w poznaniu za­ morskich zbiorowości polonijnych. Omawiana publikacja jest monografią historyczną. Jej autor dąży do całościowego ujęcia zagadnienia sprecyzowa­ nego w podtytule, korzysta z wielu polskich i obcych źródeł i z informacji w nich rozproszonych buduje całość polskich losów na odległym kontynen­ cie. Bogactwo materiałów źródłowych często powoduje trudności w zsyntetyzowaniu wiadomości - momentami praca przypomina encyklopedię, w której wyliczane są kolejne osoby i ich osiągnięcia. Autor ze skrupulatno­ ścią archiwisty odnotowuje nazwisko każdego Polaka - podróżnika, księdza, zakonnika - który postawił stopę w tej części świata bądź miał kontakt z wybrzeżem południowej Afryki. Często brak przekazów historycznych lub ich zaginięcie nie pozwala na dokładne odtworzenie losów wymienianych osób. Niekiedy czytelnik odnosi wrażenie, że autor przedstawia nie tylko postaci prawdziwych Polaków, ale i osób o nie dowiedzionej polskości. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy jest poświęcony przed­ stawieniu Afryki Południowej, jej osobliwości przyrodniczych i bogactw naturalnych, a także struktury ludnościowej i społecznej, osiągnięć nauko­ wych i literackich. W ten sposób autor rysuje tło, na którym pojawią się Polacy - najpierw jako podróżnicy, w następnych wiekach jako osiedleńcy. W rozdziałach I I i I I I skupiono się na przedstawieniu losów polskich w tym kraju od początku X V I w. do wybuchu I I wojny światowej. W części doty­ czącej współczesnego obrazu Polonii południowoafrykańskiej (rozdziały IV i V) informacje są szczegółowe i udokumentowane wieloma źródłami pisa­ nymi, w tym także wywiadami z przedstawicielami tamtejszej Polonii. Za początki kontaktów Polaków z ziemią południowoafrykańską autor przyjmuje czas rozpoczęcia tam kolonizacji europejskiej, którą zapocząt­ kowali Portugalczycy w X V I stuleciu. W wyprawach Portugalczyków brał udział Żyd urodzony w Poznaniu - Gaspar da Gama, wymieniany także jako: Gaspar da India, Gaspar d'Almeida lub Gaspar de las Indias. W XVII w. do wybrzeży Afryki docierali misjonarze; był tam także jezuita, o. Michał Boym. Pozostawił on pierwszy polski opis południa Afryki, który wyprzedził o ponad 150 lat publikacje angielskie o Kafrarii i Kafrach. Pierwsi osadnicy polscy na ziemi południowoafrykańskiej w XVIII w. rekrutowali się spośród żołnierzy i marynarzy, będących w służbie ho­ lenderskiej. Emigracja polska do Afryki Południowej nasiliła się na początku X I X w. Osiedlali się tam przede wszystkim wychodźcy z ziem zaboru pruskiego. Podlegali oni szybkiej asymilacji z ludnością burską. Źródła południowo­ afrykańskie podają, że wśród przodków rodów afrykanerskich znajdo­ wali się Polacy, np. Jan Latsky, Antoni Sewasowicz (Sevascowitz), Mateusz Abagostus i Jan (Johann) Sowietski[y]. �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 Polacy, którzy przybywali do Kafrarii Brytyjskiej po 1857 г., szybko zatracali odrębność językową i kulturową na rzecz języka i kultury angielskiej. Odkrycie złóż diamentów (1867 r.) i złota (1886 r.) spowodowało nowy napływ emigrantów. Z tego okresu przywołuje się nazwę organizaqi „Polish-Russian Union". Grupowała ona jednak przede wszystkim Żydów polskich, litewskich i rosyjskich. Ogólnie na przełomie X I X i X X w. emigracja polska do Afryki Połu­ dniowej nie miała charakteru stałego; poza osadą Kimberley, „stolicą dia­ mentów", emigranci przebywali w Johannesburgu i okolicach oraz w Kap­ sztadzie i okolicach. W końcu XIX stulecia polski jezuita wspominał o stu Polakach mieszkających w Kapsztadzie. W latach 1910-1918 nieliczne polskie wychodźstwo rekrutowało się spośród mieszczaństwa i inteligencji. W okresie międzywojennym w Unii Południowo-Afrykańskiej zamieszkiwało ok. 1900 Polaków. Zdaniem badaczy, przed I I wojną światową parę tysięcy osób liczyła grupa żydowska, Polacy stanowili jednostki. Według szacunków konsulatu RP w Kapsztadzie w 1934 r. liczbę Żydów polskich określano na 10 do 15 tysięcy osób. Starali się oni jak najszyb­ ciej zasymilować z tamtejszą białą społecznością, włączali się również w działal­ ność żydowskich organizacji religijnych. Ich aktywność wyrażała się dużą liczbą organizacji charytatywnych, społeczno-kulturalnych i gospodarczych. Zupełnie inny charakter miały kontakty Polaków z Afryką Południową w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęły się od hospitalizacji rannych żoł­ nierzy i ich pobytów w obozach wojskowych. Fale wychodźców rozpoczęła grupa „cypryjska" (1941 r. - ok. 400 osób starannie wykształconych), następnie w 1943 r. przybyły dzieci polskie, którym zapewniono zamiesz­ kanie w Oudtshoorn (Dom Dzieci Polskich „Krzyż Południa" funkcjonował w latach 1943-1947). Spośród żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, uchodźców z osiedli afrykań­ skich (w Rodezji i Tanganice), wychowanków domu w Oudtshoorn rekruto­ wali się emigranci, którzy pragnęli pozostać w Afryce Południowej po za­ kończeniu I I wojny światowej. Jesienią 1949 r. liczba uchodźców wynosiła ok. 5 tys. osób. Spis powszechny z 1951 r. podawał, że w Afryce Połu­ dniowej mieszało 4898 osób urodzonych w Polsce (w tym 1503 osoby posia­ dały obywatelstwo polskie). Ta fala emigracyjna dała początek współczesnej Polonii południowoafrykańskiej. Dane liczbowe obrazują wzrost Polonii: 1970 r. - 1 tys. (wg innych źródeł 5 tys. osób); 1985 r. - 13-15 tys. osób. Polonia południowoafrykańska jest społecznością zurbanizowaną - zamieszkuje w dużych ośrodkach miejskich: Johannesburg, Kapsztad, Durban, Pretoria, Pietermaritzburg, Port Elizabeth. Wyróżnikiem Polonii południowoafrykańskiej jest wysoki poziom wykształce­ nia większości jej przedstawicieli, co decyduje o jej najwyższym poziomie finansowym i kulturalnym ze wszystkich Polonii świata. Najliczniejszą grapę zawodową stanowi kadra techniczna, nie brakuje też przedstawicieli humani­ stów i artystów: rzeźbiarzy, literatów oraz sportowców. �272 RECENZJE I OMÓWIENIA Różnorodna aktywność Polonii południowoafrykańskiej jest udokumen­ towana: przejawia się w organizacjach polonijnych (największa i najliczniej­ sza to Zjednoczenie Organizacji Polskich w Afryce Południowej, przemiano­ wane w 1973 r. ze Zjednoczenia Osadników Polskich), obchodzeniu i upa­ miętnianiu wydarzeń z historii Polski, w działalności kulturalnej (teatr, chór), a także w wydawaniu prasy. Prasa polonijna w tym kraju osiedlenia ma charakter lokalny - ogranicza się do biuletynów i komunikatów wydawanych przez poszczególne stowa­ rzyszenia. W latach osiemdziesiątych w czasopiśmiennictwie zaszły przemia­ ny polegające na profilowaniu wydawnictw - z komunikatów Zjednoczenia Polskiego w Południowej Afryce wyodrębniły się „Wiadomości Duszpaster­ skie", jako dodatek do komunikatu Zjednoczenia wychodzi informator „W naszej szkole". Ze względu na swój charakter prasa uwzględnia problemy i sfery życia zbiorowości, w której powstaje. Wiadomości na ten temat, zaprezentowane w recenzowanej pracy, nie upoważniają do wniosków odnośnie do czytelni­ ctwa prasy w skupiskach polonijnych, a także jej funkcji. Brak materiału empirycznego uniemożliwia sformułowanie jakiejś konkluzji. W pracy natomiast znajdujemy dużo wiadomości o kościele katolickim w RPA. W początkowych rozdziałach wymienione przede wszystkim misjona­ rzy polskich, którzy docierali do Afryki Południowej jako wysłannicy różnych zakonów. Po wojnie powstał klasztor w Lyndhurst założony przez Siostry Służebniczki NMP ze Starej Wsi, do którego zgłaszały się polskie dziewczęta z afrykańskich osiedli polskich. Opiekę duszpasterską nad Polonią (od lat osiemdziesiątych) sprawują księża ze Zgromadzenia Księży Chrystusowców. Rozdział dotyczący obecności kościoła katolickiego w RPA gubi się w szczegółach - brakuje syntezy wiadomości. W wielu zbiorowościach polo­ nijnych (np. USA, Anglia) parafia jest synonimem polskości, miejscem sku­ piającym emigrantów-Polaków, staje się czynnikiem spójności etnicznej (Mostwin 1991, 86; Sękowska 1994, 131-132). Zagadnienie, w jakim stopniu kościół katolicki integruje skupiska polonijne w RPA, wymaga badań so­ zologicznych. Teraz musimy zadowolić się informacją, że z wyznaniem rzymskokatolickim utożsamia się 60-70% tamtejszej Polonii (s. 210). Podobnie ogólne są uwagi o języku Polonii południowoafrykańskiej: „osoby urodzone w Polsce używają często niektórych form standardowej polszczyzny" (s. 211). Jest to z punktu widzenia językoznawcy stwierdzenie nieprecyzyjne: albo posługują się polszczyzną ogólną, albo jest to język mieszany, w którym obok warstwy zgodnej z polszczyzną występuje warstwa zgodna z językiem kraju osiedlenia (cytaty) oraz warstwa skontrastowana z dwiema podstawami porównawczymi, tzn. formy językowe charaktery­ styczne dla dialektu polonijnego, np. semantyczne kalki wyrazowe i frazeo­ logiczne: medycyna 'lekarstwo' (ang. mediciné), dostać niepodległość 'zdo­ być niepodległość' (ang. to get independence), wziąć język angielski 'uczyć się języka' (ang. to take language) itd. �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 W RPA istnieje teoretyczna możliwość interferencji języka polskiego i języków afrikaans i fanakolo, ale stwierdzenie wzajemnych wpływów wy­ maga badań. Dostępne mi nagrania idiolektów przedstawicieli różnych fal emigracji i pokoleń polonijnych w RPA pokazują, że poziom znajomości języka pol­ skiego jest zróżnicowany i zależy od wielu czynników: czasu przebywania na emigracji, statusu społecznego, tematu rozmowy itd. Uogólnienia można by formułować po przebadaniu przedstawicieli Polonii z różnych skupisk, fal emigracyjnych i polonijnych. Końcowe rozdziały pracy dowodzą, że konieczne są badania inter­ dyscyplinarne nad stanem polskiej świadomości etnicznej wśród Polonii w RPA, obejmujące takie zagadnienia, jak: znajomość i używanie języka polskiego, uczestnictwo w organizacjach polonijnych, uczęszczanie do kościoła i przynależność do polskiej parafii, wybór przyjaciół i znajomych, stosunek do kraju pochodzenia itd. W tych badaniach jako wzory, odpowiednio zmodyfiko­ wane, mogą służyć materiały z Anglii, Australii, USA (patrz пр.: Żebrowska 1986, s. 148-168; Smolicz, Secombe 1990; Kocik 1990, s. 169-203). Lektura omawianej monografii skłania do zastanowienia się nad usytuo­ waniem metodologicznym pracy wśród opracowań polonijnych. W rozdzia­ łach I I i I I I praca A. Żukowskiego przypomina faktograficzne publikacje typu: wkład Polaków w życie kraju (tu: odpowiednia nazwa). W tej części można ją porównać do takich prac, jak: Jerzego S. Łątki Polacy w Turcji, Marii Paradowskiej Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej. W następnych rozdziałach autor zastosował układ chronologiczny, a w jego ramach pro­ blemowy i przedstawił właściwy etap kształtowania się zbiorowości polonij­ nej w RPA; w tej części pracę można porównać do studiów zawartych w publikacji zbiorowej Polonia w Europie. Recenzowana praca daje solidne podstawy do kontynuowania badań nad Polonią w RPA. Następny ich etap powinien uwzględniać metody soqologiczne i dotyczyć kształtowania się tożsamości etnicznej pokoleń polonijnych, stopnia identyfikaqi oraz stosunku do swego pochodzenia. Z kolei badania soqolingwistyczne mogą zilustrować stan znajomości języka polskiego i zmiany jego funkqi w różnych skupiskach polonijnych. Wyniki badań interdyscyplinarnych powinny ukazać aktualny wizerunek Polonii w Republice Południowej Afryki. LITERATURA Kocik L. 1990 Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin, Wrocław. Ł ą t k a S. 1980 Polacy w Turcji, Lublin. M o s t w i n D. 1991 Emigranci polscy w USA, Lublin. P a r a d o w s k a M. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław. �274 RECENZJE I OMÓWIENIA S z y d ł o w s k a - C e g l o w a В. (red.) 1992 Polonia w Europie, Poznań. Sękowska E. 1994 Język zbiorowości polonijnych w krajach anglojęzycznych. Zagadnienia leksykalno-slowo twórcze, Warszawa. S m o l i c z J. S e c o m b e M.J. 1990 Zostać Australijczykiem*!, Warszawa. Ż e b r o w s k a A. 1986 Czy dzieci polskiej emigracji wojennej 1939-1945', urodzone w Wielkiej Brytanii, uważają się z Polaków? Paszkiewicz M . (red.), Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, t. VIII, s. 148-168. Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszłości i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 Ten niewielki tomik materiałów z sesji popularnonaukowej uczniów klas maturalnych X I I Liceum Ogólnokształcącego im. H. Sienkiewicza w War­ szawie, zorganizowanej w Muzeum Woli 23 marca 1995, jest plonem nie­ zwykłego eksperymentu dydaktycznego. Eksperymentu będącego efektem owocnej współpracy obu instytuqi - Szkoły i Muzeum. Współpracy daleko wykraczającej poza doraźne, związane z konkretną ekspozycją, odwiedziny Muzeum przez młodzież szkolną. Pomysłodawcą zorganizowania cyklu wykładów poświęconych „proble­ mom społeczności narodowych i wyznaniowych kraju i Warszawy w prze­ szłości i współcześnie" był Kurator Muzeum Woli Karol Morawski. Pomysł wsparła Urszula Domańska, Dyrektor Liceum im. H. Sienkiewicza wraz ze swym zespołem pedagogicznym i młodzieżą klas maturalnych. Temat cyklu wykładów i zamykającej go sesji - piszą autorzy wstępu (Od Wydawców) w omawianym tomiku - „wybrała w pewnym sensie właśnie młodzież, podejmując w dyskusjach i postulatach lekcyjnych problematykę narodowościową i wyznaniową na ziemiach polskich w przyszłości po to, by łatwiej zrozumieć skomplikowane jeszcze wciąż jej współczesne uwarunkowa­ nia. W ciągu sześciu miesięcy, od października 1994 r. do marca 1995 г., zorganizowanych zostało sześć spotkań, podczas których jako wykładowcy wystąpili najlepsi specjaliści z danej dziedziny, pracownicy nauki, często w randze profesorów. Każdy wykład uzupełniony był zajęciami terenowymi prowadzonymi przez pracowników Muzeum (nierzadko przy współudziale wykładowców), w toku których zwiedzano rejony miasta i obiekty zabytkowe związane z omawianym środowiskiem narodowościowym czy wyznaniowym." Wśród wykładowców znaleźli się pracownicy Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, Żydo­ wskiego Instytutu Historycznego, Instytutu Historii PAN, Instytutu Archeo­ logii i Etnologii PAN. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 W sześciomiesięcznym cyklu wykładów mówiono o historii i kulturze Żydów w Polsce, o ewangelikach augsburskich i reformowanych w War­ szawie, o grekokatolikach i o Cyganach, a także o grupie tak dla Warszawy egzotycznej jak Gruzini. Wykłady odbywały się w ostatni czwartek miesiąca, a zajęcia terenowe w ostatnią sobotę i należy podkreślić, że cieszyły się frekwencją, mimo że miały miejsce w godzinach popołudniowych, a zajęcia terenowe odbywały się w wolne soboty. Świadczy to wymownie o potrzebie tego rodzaju przedsięwzięć. Na zakończenie cyklu zajęć zorganizowano w Muzeum Woli sesję popu­ larnonaukową, a jej uczestnicy, uczniowie klas maturalnych, mimo zbliżają­ cych się egzaminów dojrzałości zdołali przygotować dziesięć referatów. Na­ wiązywały one wprawdzie niekiedy do tematów wykładów, nie były jednak ich powtórzeniem lecz „indywidualnym przetworzeniem wątków w nich zawartych". Po wygłoszeniu referatów odbyła się dyskusja, podsumowanie i jako finał - wręczenie dyplomów, nagród książkowych i pamiątkowych medali z fundacji Ewangelicko-Augsburskiej Parafii Św. Trójcy. W czerwcu staraniem organizatorów tego udanego eksperymentu oraz Urzędu Dzielnicy Wola Gminy Warszawa Centrum wydany został pamiątkowy tomik zawierający materiały z sesji. Jego wydawcy tak o nim piszą we wstępie: „Są to prace uczniów - maturzystów stojących dopiero na progu swej drogi życiowej i jako takie noszące na sobie wszelkie znamiona i wady prymicjów naukowo-badawczych, przynależnych wiekowi i przygotowaniu naukowemu Autorów. Nie można o tym zapominać, a Czytelnik tego zbioru musi mieć pełną świadomość kompilacyjnej formy przygotowanych referatów na poziomie szkoły średniej. Biorąc to pod uwagę referaty tu prezentowane poddane zostały tylko kosmetycznej obróbce redakcyjnej. Wedle bowiem założeń organizatorów sesji i zarazem wydawców, taki a nie inny kształt referatów jest nie tylko uszanowaniem charakteru i stylu obrazowania Autora, ale też pewnym signum szerszego wizerunku stopnia zaawansowania nauki i wiedzy." Jak już wspomniano oprócz cytowanego wstępu (Od Wydawców) pióra Urszuli Domańskiej i Karola Morawskiego tomik zawiera dziesięć wygło­ szonych w czasie sesji referatów piętnastu autorów: Doroty Czajki i Anny Gontkiewicz (o społecznościach narodowych i wyznaniowych Warszawy na przełomie X I X i X X wieku), Joanny Germak i Katarzyny Stanisławiak (o strukturze narodowościowej i wyznaniowej międzywojennej Warszawy), Pawła Korulczyka i Łukasza Zielińskiego (o wyznaniowych nekropoliach Woli od schyłku X V I I I do połowy X X wieku), Katarzyny Kursa (o Lesznie, ewangelickiej enklawie Warszawy), Marcina Dryzka (Pamiątki Żydów war­ szawskich), Marty Kaczyńskiej i Danuty Murzynowskiej (Szpitale i ośrodki opieki społecznej na Woli od polowy XIX w. do końca lat trzydziestych XXstulecia [ze szczególnym uwzględnieniem szpitali i ośrodków żydowskich - A.W.], Michała Sikorskiego (Getto - dzielnica Warszawy w latach 1940-1943), Małgorzaty Wernickiej (Grekokatolicy w Warszawie), Pawła Krupińskiego i Ireneusza Smółki (Świątynie i cmentarze ewangelicko-augsburskie w Warszawie �276 RECENZJE I OMÓWIENIA od połowy XVIII w.) oraz Agnieszki Pudłowskiej (Mniejszości narodowe w I I Rzeczypospolitej). Należy mieć nadzieję, że to ze wszech miar interesujące przedsięwzięcie dydaktyczne i wychowawcze znajdzie naśladowców, a znane już z wielu cennych inicjatyw Muzeum Woli będzie kontynuować swoje nowatorskie na naszym gruncie doświadczenia popularyzatorskie. Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris, The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis, 1991, Indiana University Press, ss. X I I -f 195 Książka J. Boyarina, amerykańskiego antropologa społecznego, przypomi­ nać musi polskim czytelnikom nieprześcignioną wciąż Społeczność wiejską Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (1948). Praca poświęcona imigrantom wywodzącym się z ziem polskich przekazuje czytelnikowi historię życia tej grupy ich własnymi słowami. Boyarín zajmująco opowiada historię żydowskich imigrantów mieszkających we Francji. Wspomina także, choć marginalnie, o stosunkach polsko-żydowskich. Może ta książka zainteresować poprzez możliwości porównań, jakie niewątpliwie stwarza. Jednocześnie stanowi ona osobistą (i wielce barwną) opowieść obserwatora życia wychodźców, historię jednego roku, który Jonathan Boyarín spędził wśród nich w Paryżu. W tym właśnie przepomnieć może Społeczność wiejską czy, by pozostać przy dziełach dotyczących żydowskich imigrantów, Świat naszych matek (Weinberg 1988) . Książkę otwiera rozdział dotyczący landsmanshaftn - stowarzyszeń żydow­ skich organizowanych i złożonych z wychodźców z tej samej miejscowości lub regionu . Stowarzyszenia te stwarzały ramy dla społecznych i przyjacielskich stosunków pomiędzy ich członkami. Oferowały im pomoc i wsparcie. Landsmanshaftn istnieją także w innych krajach i na innych kontynentach ; w Paryżu stanowią trzon społeczności polskich Żydów. Są pozostałością historii ich życia. Nie tylko służą rekreaqi, pomagają lub troszczą się o pochówki, lecz są także pomostem, który łączy pamięć o przeszłości z doświadczeniem późniejszych losów. Pomagają wreszcie utrzymywać tożsamość, którą autor nazywa „pan-jidisz". Przy tym nie starają się one bynajmniej odtwarzać, ani kopiować we Francji, nawet w miniaturze, miejsca urodzenia imigrantów. W rozdziałach pierwszej części książki imigranci opowiadają o własnym życiu i o rozmaitych problemach, z jakimi musieli walczyć, na które musieli 1 2 3 1 Recenzję tej książki zamieściłem w „Przeglądzie Polonijnym", nr 2:1994. Tym bardziej uzasadnione wydaje się zatem przywołanie K . Zawistowicz-Adamskiej. Zaborowianie w Chicago stworzyli bowiem kluby własnych wsi. Na ten temat por. także Kantor (1990). Por.: Milamed (1986, s. 40-55), KaganofT (1986, s. 56-66), Klinger (1986, s. 35-39), Soyer (1986, s. 5-24), Weissner (1985). 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 reagować, zarówno w Polsce, jak we Francji. Są to relacje na temat dzieciń­ stwa, emigraq'i, koszmaru okupacji, lat odbudowy w powojennej Francji. Poszczególne opowieści różnią się między sobą, rozmaite bowiem były: czas, powody, okoliczności wyjazdu. Niektórzy bohaterowie Boyarina przeżyli okupację we francuskim ruchu oporu, inni to uchodźcy ze Związku Radzie­ ckiego. Jest jeden wątek tych opowieści szczególnie frapujący (choć nie w pełni konsekwentnie poprowadzony przez autora): bardzo wielu spośród emigrantów żydowskich to sympatycy lewicy lub wręcz aktywiści lewicowi . Ich opowieści na temat dochodzenia do radykalnych przekonań w Polsce, do Poalej Syjonu czy członkostwa partii komunistycznej przynoszą wiele fascynujących szczegółów, przybliżając nam ten fragment historii między­ wojennego okresu. Dowiadujemy się m.in., co czytali i jak wyglądała praca lewicowych grup młodzieżowych. Część druga pracy Boyarina ma pokazywać, w jaki sposób biografie emigrantów określają ich stosunek do wydarzeń współczesnych i bieżących. Najpełniej ukazuje to rozdział na temat stosunku Żydów do izraelskiej inwazji na Liban w 1982. Rozdziały kolejne to klasyczny, antropologiczny opis życia codziennego emigrantów. Są one także próbą odpowiedzi na podstawowe pytania literatury historycznej czy soqologicznej, dotyczącej grup etnicznych, konsekwencji migracji itp., takie jak: W jaki sposób cykliczne obchody kulturalne winny integrować przeszłość i współczesność? Na ile pozwa­ lać intelektualistom na zmiany i aktywizowanie grup? Rozdział „Dejeuner Solennel" traktuje o dorocznych balach organizowanych przez landsmanshaftn, podczas których spotykają się członkowie rozmaitych grup i towarzystw. Rozdział „Kultura wysoka i folklor" dotyczy świeckiej kultury jidisz, która istnieje w tych społecznościach. Mówi się tutaj również o tym, iż coraz trudniej przychodzi emigrantom i ich dzieciom godzić standardy estetyczne kultury jidisz z wymaganiami estetycznymi współczesnej europejskiej kultury miesz­ czańskiej. Rozdział „Przywódcy i intelektualiści" pokazuje typy przywódców społeczności (intelektualistów, aktywnych polityków, także krytycznie nasta­ wionych); w równym stopniu, pisze autor, wszyscy są potrzebni dla funkqonowania grup. Rozdział „Żałoba" koncentruje się na kompromisach, których muszą się dopuszczać emigranci, pomiędzy prawem żydowskim i tradycją zjednej, a rzeczywistością i możliwościami, jakie istnieją we Francji, z drugiej. Wreszcie, Boyarín pisze, w jaki sposób opowieści i dzieje imigrantów wpływają na sytuację ich dzieci, a także o międzypokoleniowych konfliktach i trud­ nościach porozumiewania się wynikających z różnych kultur. Oczywiście w książce można znaleźć znacznie więcej. Jest ona także ciekawa jako prezentacja pewnej postawy i techniki badawczej. Boyarina interesuje pamięć o wydarzeniach oraz to, w jaki sposób wpływa ona na współczesne zachowanie emigrantów i ich dzieci. Autor powiada: problemy postmodernizmu pojawiają się i wyrażane są nie tylko na seminariach, w tekstach, lecz także 4 4 Dodać tu można, że podobną w zamyśle jest praca Leviatina (1989). �278 RECENZJE I OMÓWIENIA w doświadczeniu, świadomości grup, które w postmodernistycznym świecie żyją. Stara się on też pokazać tę „żyjącą historię". Dyskretnie wykorzystana, współczesna metodologia nie przeciąża książki. To konstrukcja i sposób prowadzenia opowieści zaświadczać mają o warsztacie autora. Boyarín prze­ konany jest bowiem, że narracja, nawet (a może właśnie) pełna powtórzeń, przemawiać może lepiej do publiczności niż analiza strukturalna. LITERATURA K a g a n o f f N. 1986 The Jewish Lansmanshaftn in New York City in the Period Preceding World War I, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 56-66. K a n t o r R. 1990 Między Zabórowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imig­ rantów z parafii Zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Klinger H. 1986 Tradition of Grass-roots Organization and Leadership: the Continuity of Landsmanshaftn in New York, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 25-39. L e v i a t i n D. 1989 Followers of the Trial. Jewish Working-Class Radicals in America, New Haven-London: Yale University Press. M i l a m e d S. 1986 Proskurover Landsmanshaften. A Case Study in Jewish Communal Development, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 40-55. Soyer D. 1986 Between Two Worlds: The Jewish Landsmanshaftn and Question of Immigrant Identity, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 5-24. W e i n b e r g S.S. 1988 The World of Our Mothers. The Lives of Jewish Immigrant Women, New York: Schocken Books. Weissner M. 1985 A Brotherhood of Memory. Jewish Landsmanshaftn in the New World, New York. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a К. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Łódź, wyd. 1; wyd. 2 - Warszawa 1958. Adam Walaszek „Rocznik Muzułmański", R. I , Т. 1:1413 h (1992), s. 123; R. I I I , T. 2:1414 h, (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmań­ skiej, ss. 111 Mahdyści polscy - mistyczna wspólnota szyicka, istnieje w Polsce od 1937 roku. Obecnie szyici skupieni są w Stowarzyszeniu Jedności Muzuł­ mańskiej działającym w Warszawie, Kielcach, Radomiu, Gdańsku, Łodzi i Kaliszu. Wspólnota liczy ponad 100 wyznawców, a jej najwyższą władzą jest Naczelny Imamat składający się z Naczelnego Imama jako przewód- �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 niczącego, sekretarza, skarbnika oraz czterech członków. Wspólnota utrzy­ muje się ze składek wiernych. W 1989 roku Stowarzyszenie powołało Instytut Muzułmański z siedzibą w Warszawie (02-679, W-wa, ul. Pieńkowskiego 4/91). Jego celem jest pro­ wadzenie badań z zakresu teologii islamu oraz osadnictwa muzułmańskiego w Polsce i na Litwie. Instytut gromadzi wszelkie materiały dotyczące muzuł­ manów polskich, niezależnie od ich miejsca zamieszkania. Organem Stowarzyszenia Jedności Muzułmańskiej jest wychodzący od 1992 roku „Rocznik Muzułmański", jego redaktorem zaś - imam Mahmud Taha Żuk. Celem „Rocznika", jak czytamy w nocie Od Redakcji w pierw­ szym jego tomie, jest „inspiracja badań nad dziejami ludności muzuł­ mańskiej zamieszkującej obszar dawnej Rzeczypospolitej, wydawanie źródeł archiwalnych i zbieranie materiałów etnograficznych "(s. 5). Redakcja „Rocznika" pragnie aby stał się on kontynuacją wydawanego w latach 1932-1938 „Rocznika Tatarskiego", czasopisma wielce zasłużone­ go dla badań „nad historią i etnografią polsko-litewskich wyznawców is­ lamu", na którego łamach publikowali swoje prace historycy i orientaliści tej miary, co Olgierd Górka, Ananiasz Zajączkowski, Stanisław Dziadulewicz, Stanisław Kryczyński. »Rocznik Muzułmański« ma szansę, czytamy nieco dalej, stać się czasopismem naukowym, skupiającym wokół siebie orientalistów, etnografów i religioznawców, zainteresowanych badaniami dziejów polsko-litewskich Tatarów, a także stosunków Polski ze Wschodem muzuł­ mańskim". Tom 1 „Rocznika Muzułmańskiego", który otwiera - podobnie zresztą jak i tom 2- inwokacja z Koranu do Boga Miłosiernego, Litościwego w ję­ zyku polskim i arabskim i krótki artykuł programowy (Od Redakcji), wy­ pełniają materiały dwu autorów: Piotr Borawski, znany badacz dziejów Tatarów polsko-litewskich pisze o społecznościach orientalnych w Wielkim Księstwie Litewskim (Tatarach, Żydach i Karaimach), Tatarach-kozakach w Wielkim Księstwie oraz o służbie wojskowej Tatarów-ziemian w dobrach Radziwiłłów w X V I - X V I I w.; imam Mahmud Taha Żuk zamieszcza krótką informację o mahdystach polskich, rozprawkę Dźwięk i znaki graficzne w islamie oraz artykuł o idei państwa islamskiego. Tom zawiera również przemówienie przewodniczącego delegacji palestyńskiej na konferencji poko­ jowej w Madrycie w 1991 r. Zamykają go, tak jak i tom 2 - hadisy, przeka­ zywane przez tradycję wypowiedzi Proroka. Tom 2, znacznie bardziej zróżnicowany tematycznie, zawiera m.in. prze­ słanie od Redakcji o zadaniach muzułmanina we współczesnym świecie, komentarz imama Mahmuda Taha Żuka do sury Al-Fatiha (Otwierającej) z Koranu, artykuł Rafała Ahmeda Bergera o jedności muzułmańskiej i Ewy Siwierskiej o Koranie i hadisach jako źródła inspiracji w poezji hausańskiej. Ibolya Takacs pisze o zabytkach islamu na Węgrzech, a T. Nowakowski o muzułmanach w armii austro-węgierskiej, Anna Sulimowicz o życiu spo­ łeczności karaimskiej w Polsce, Aleksander Dubiński zaś - o historii języka �280 RECENZJE I OMÓWIENIA karaimskiego. P. Borawski zajmuje się dziejami szwadronu tatarskiego Lekkokonnego Pułku Gwardii Napoleona i Pułkiem Tatarskim Ułanów imienia Mustafy Achmatowicza. Ten drugi artykuł uzupełnia imam M . Taha Żuk listą poległych pułku. Tenże autor pisze o sytuacji Tatarów krymskich, a W. Buszakow z Ukrainy - o pochodzeniu tytułu kalga w Chanacie Krym­ skim, J. Jaworski o Polakach w Syrii i Libanie, a F. Brendle o muzułmanach w Niemczech. Z zainteresowaniem oczekujemy na trzeci tom „Rocznika", który - jak informuje Redakcja, powinien ukazać się w najbliższym czasie. Andrzej Wożniak Wiesława Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib. 1 Autorka określiła omawianą pracę jako „historię wiejskiej codzienności terenów rejencji opolskiej X I X i początków XX w. ujętą w rytmie jej stawania się" (s. 7), a za główny jej cel uznała ukazanie odmienności wsi górnośląskiej, systemu wartości jej mieszkańców i miejsca w nim tradycji. Publikaqa - według słów Autorki, z wykształcenia historyka - nie jest pracą etnograficzną. Ze wszech miar jednak zasługuje na uwagę etnologa, któremu szczególnie bliskie jest widzenie górnośląskiej kultury poprzez człowieka, mieszkańca tych ziem, jego zachowań oraz postaw wobec własnego dziedzictwa kulturowego. W prze­ mianach zachodzących w X I X w. to tradycja kulturowa właśnie była najistot­ niejszym motywem „w trwaniu górnośląskich wspólnot lokalnych i regional­ nych" (s. 213). Czytelnika „Etnografii Polskiej", zawsze otwartej na problema­ tykę górnośląską, winna zainteresować recenzowana publikacja, oparta na sumiennie zebranych źródłach archiwalnych, prasie codziennej i urzędowej, kronikach parafialnych, gminnych i szkolnych w większości - co zasługuje na uwagę - nie publikowanych i nie wykorzystywanych, których obszerny zestaw zamieszcza Autorka na końcu pracy. Sięgnęła też ona po literaturę etnograficz­ ną, stwierdzając iż po I I wojnie światowej etnografowie „opracowywali przeważnie najbardziej barwne elementy kultury materialnej i duchowej wsi" (s. 9), z czym niekoniecznie można się zgodzić. Zgromadzony materiał faktograficzny służy Autorce nie tylko do ukaza­ nia codziennego życia mieszkańców, ale także do analizy przyczyn i skutków zachowań ludzkich oraz przemian społeczno-kulturowych mieszkańców wsi rejencji opolskiej. Godne podkreślenia jest i to, że Autorka szczególną uwa­ gę poświęca tematyce dotąd pomijanej lub wręcz bagatelizowanej w historio­ grafii Śląska. Książka, poza wstępem i zakończeniem, składa się z czterech obszernych rozdziałów (podzielonych na podrozdziały), a mianowicie: I . „Specyfika �RECENZJE I OMÓWIENIA 281 społeczności wiejskiej"; I I . „Praca i jej efekty"; I I I . „Edukacja. Życie pub­ liczne"; IV. „Sacrum i profanum codzienności". Rozprawę zamykają, oprócz wspomnianego już wykazu najważniejszych źródeł, bibliografia oraz indeksy: osobowy i nazw miejscowych. W pracy zamieszczono 1 mapkę przedstawiającą rejencję opolską w X I X w. wraz z granicami powiatów (ustalonymi w 1815-1820) i późniejszymi ich zmianami. W pierwszym rozdziale Autorka omówiła działalność wspólnoty gmin­ nej, funkcje i znaczenie sołtysa, pisarza, stróża gminnego i in., prawa i obo­ wiązki mieszkańców, do których m.in. należało „nocne wachowanie", tj. pilnowanie domów i gminnych budynków kolejno przez gospodarzy po­ sługujących się specjalną laską. Reguły współżycia między mieszkańcami ujęte były w przepisy ustalające powinności i konsekwencje niestosowania się do nich. Podsumowując podrozdział pt. „W gminnej wspólnocie", Autorka stwierdziła: „społeczność wiejska umiała rozsądnie korzystać z sa­ morządowych uprawnień i rozsądnie kształtować swoje życie zbiorowe, cha­ rakteryzowała się przy tym [...] znaczną odpowiedzialnością społeczną i umiejętnością współżycia społecznego" (s. 30). Społeczność wiejska tam­ tych czasów była rozwarstwiona na siodłaków, zagrodników, chałupników, komorników oraz czeladź. Pisząc o tej ostatniej Autorka wspomina o zwy­ czajowym godzeniu służby w dzień św. Szczepana, wręczaniu jej „kolędy", obowiązku odpracowania - w przypadku opuszczenia pracodawcy - poczy­ nionych szkód (np. złamanie biczyska, stłuczenie misek i garnków) itp. Autorka w tym miejscu poświęca też uwagę żebrakom, sierotom, biedocie wiejskiej, złodziejom, oszustom a także karczmarzom i księżom. Kolejny podrozdział - „W chłopskiej zagrodzie" - ukazuje budownictwo mieszkalne i gospodarcze, rozplanowanie wnętrza, piece i sprzęty. Jest on wprowadze­ niem do następnego podrozdziału, zatytułowanego: „Rodzina i jej podsta­ wowe potrzeby", a w tym m.in.: pożywienie, odzież, higiena, lecznictwo, przynosząc wiele interesującego etnografa materiału. Drugi rozdział pracy poświęcony jest zajęciom ludności wiejskiej, takim jak: rolnictwo i hodowla, rzemiosło, usługi i handel wraz z jarmarkami i targami. Autorka nie pominęła tzw. marginesu społecznego, tj. przemyt­ ników, oszustów, koniokradów itp. Oświata jest przedmiotem następnego rozdziału. Omówiono w nim ro­ dzaj pobieranej na wsi nauki, pory nauczania zależnie od prac rolnych, absencję w szkole oraz kariery dzieci chłopskich (młynarze, księża, nauczy­ ciele). W tym rozdziale Autorka poświęciła też uwagę działającym na wsiach bractwom i stowarzyszeniom, w tym Towarzystwu Trzeźwości wraz z za­ początkowanym w latach 1846-1848 ruchem abstynenckim. Ostatni pod­ rozdział pt. „W obronie swych praw" porusza zagadnienie polskości miesz­ kańców tych ziem, ich świadomości odrębności narodowej oraz przedstawia sylwetki niektórych działaczy walczących o polskość. Pracę zamyka rozdział ukazujący zwyczaje rodzinne i doroczne, odpusty, dożynki, pielgrzymki, rolę karczmarza i karczmy itp. Dowiedzieć się można �282 RECENZJE I OMÓWIENIA z niego o wielu wydarzeniach z życia mieszkańców wsi, a w tym np. o poja­ wiających się mniej więcej od lat pięćdziesiątych XIX w. fotografach, z których usług korzystała również ludność wiejska. Życie codzienne nie było wolne od dramatów i nieszczęść: pijaństwa, epidemii, klęsk żywiołowych, głodu, pożarów. Autorka poświęca im uwagę na końcu tego rozdziału. Z analizy omówionych w pracy materiałów wysuwa też ogólniejsze wnio­ ski dotyczące mieszkańców Górnego Śląska, dla których poszanowanie cza­ su i pracy było ważnym elementem współżycia i porządku świata. Ślązacy mieli duże poczucie godności, z którym związana była tolerancja, „gdyż na tych obszarach wiecznej penetracji różnych państw była ona podstawą współegzystencji. Wynikała z szacunku dla ludzkiej integralności" (s. 212). Omawiana praca, będąca rozprawą habilitacyjną Autorki, przynosi ma­ teriał niezbędny etnografom dla interpretacji zjawisk kulturowych rejestro­ wanych przez nich na współczesnej wsi górnośląskiej. Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kra­ ków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 + 48 Książka ta jest kolejną propozycją ośrodka krakowskiego, a ściślej rzecz biorąc zespołu, który od lat prowadził systematyczne badania nad teorią daru obrzędowego. Ta pozycja jest podsumowaniem dotychczasowych ba­ dań autorki w zakresie analizy daru w czasie Bożego Narodzenia i w obrzę­ dach kolędniczych. Niewątpliwie na temat daru i blisko z nim związanej teorii wymiany, zasady do ut des, napisano w etnologii (i nie tylko) już wiele. Autorka (jak i cały zespół) wychodzi od obchodzącej właśnie swoje siedemdziesięcio­ lecie klasycznej teorii Marcela Maussa, którą umieszcza w centrum swoich rozważań. Myślę, że w kontekście tej pracy można postawić pytanie, czy we współczesnej etnologii zasadne jest wykorzystywanie jako wiodących teorii tak starych i wielokrotnie eksploatowanych. Tym bardziej, że z dru­ giej strony R. Godula opiera się na jeszcze starszej teorii rites de passage Arnolda van Gennepa, powstałej na kilkanaście lat przed teorią Maussa. W swojej pracy autorka stara się połączyć obie teorie, co jest tym ciekawsze, że czyni to jakby wbrew intencjom samego Maussa, który nie cenił zbytnio pomysłów van Gennepa (s. 8). Ciekawy to trop i problem dla historyków myśli etnologicznej. Przypatrzmy się pokrótce, w jaki sposób R. Godula zbudowała swoją pracę. Podstawowe dla całej książki założenia oraz „rozprawienie" się z de­ finitywnym bałaganem terminologicznym zawarte są w „Uwagach wstęp­ nych". Mamy więc tutaj definicje obowiązujących w tej pracy terminów, takich jak: dar, obrzęd, symbol, stan, tekst kultury. Rozdział pierwszy przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 nosi natomiast próbę uzasadnienia rozpatrywania cyklu zimowych obrzędów, rozpostartych pomiędzy dniem św. Mikołaja aż do święta Trzech Króli, jako jednego dramatu „przejścia" (zawierającego w sobie wiele „mniejszych" rites de passage). Mamy tutaj liczne przykłady dowodzące trafności tak postawionej hipotezy. Mogą jednakże zrodzić się pytania, czy np. „graniczność" zimowych obrzędów nie zaczyna się razem z „Andrzejkami", czyli 0 kilka dni wcześniej niż dzień św. Mikołaja. Wskazywałyby na to zarówno same wróżby, powtarzane przecież dokładnie w Boże Narodzenie, jak i roz­ poczynający się wtedy Adwent. A przecież czas przejścia - co podnosi sama Godula - cechować powinna wyraźna odmienność w stosunku do etapu poprzedniego, jak i następującego po nim (s. 26). Przekonywający jest drugi rozdział, zatytułowany „Dramatyzacja czasu przejścia w obrzędzie". Interesująco przedstawione są tutaj kategorie postaci kolędniczych oraz cechy ich „inności" lub przynależności do stanu po­ średniego, sytuującego się pomiędzy porządkiem naturalnym i ponadnaturalnym. Struktura i dramatyzacja obrzędów zimowych powoduje, iż mo­ żliwa jest - poprzez powrót do prapoczątku i zburzenie starego porządku - odnowa świata i człowieka. Całość zamyka rozdział poświęcony darowi. R. Godula pisze: gdy „na obrzęd spojrzeć jako na dramatyczną formę (rozdz. II), to okazuje się, że osnową akcji są sytuacje, w których dokonuje się obdarowywania" (s. 65). Mało tego, bez daru obrzędy te nie mogłyby się zrealizować. Krążenie darów odzwierciedla i potwierdza raz jeszcze porządek i ustalone więzi społeczne. Autorka pomija tutaj konsekwentnie pozostałe aspekty zimowej obrzędowości, trzymając się analizy roli daru w obrzędach. R. Godula czerpie obficie z ogromnej literatury na temat obrzędowości zimowej z całego terenu Polski, zarówno z dawnych jak i współczesnych opracowań, próbując znaleźć w nich jeden sens i podobną dramaturgię. Wiele informacji uzyskała ona podczas badań przeprowadzonych w połu­ dniowej i wschodniej Polsce w latach 1976-1982. Zastanówmy się teraz nad zasygnalizowanym już problemem celowości stosowania klasycznych teorii etnologicznych we współczesnych interpre­ tacjach. Czy obecnie, gdy często kwestionuje się modernistyczne sposoby wyjaśniania, a do takich niewątpliwie należą wyżej wymienione teorie, może dać to pozytywny rezultat? (Oczywiście Godula wzbogaca swoje widzenie Maussa i van Gennepa ich antropologicznymi rozwinięciami, np. uwagami E. Leacha i V. Turnera, dodając do tego jeszcze prace M . Eliadego czy M . Bachtina). Myślę, że konsekwencja autorki, precyzja w sformułowaniu głównych założeń, a także jasność wywodu i wyważona w proporcjach umiejętność posługiwania się odpowiednimi przykładami wyraźnie wskazuje, że są to teorie, które - umiejętnie stosowane - zawsze zachowują świeżość 1 stwarzają dobre możliwości interpretacyjne, zwłaszcza w odniesieniu do tzw. „tradycyjnej kultury ludowej". Obie teorie być może dlatego nie tracą na aktualności, że nie rościły sobie pretensji do całościowego tłumaczenia �284 RECENZJE I OMÓWIENIA świata, a jedynie mówiły o pewnych (ważnych) jego fragmentach. Inaczej wypadłaby zapewne ocena współcześnie pisanych analiz, opierających się w dużej mierze na propozycjach ortodoksyjnego funkcjonalizmu czy struk­ turalizmu w duchu samego Lévi-Straussa. Praca R. Goduli pokazuje, że można jeszcze ciekawie pisać na temat tzw. „tradycyjnej kultury ludowej", czyli tematu, który posądzano o całkowite wyeksploatowanie. Nie jest to książka, która wytycza nowe drogi w polskiej etnologii (bo i taką pewnie nie miała być), ale stanowi ona jakby wypełnienie jej „białych plam". Główne znaczenie tej niewielkiej objętościowo książeczki upatruję w fakcie, iż może ona stać się doskonałym materiałem dydaktycz­ nym dla studentów etnologii. Daje bowiem możliwość zapoznania się z dob­ rym zastosowaniem owych klasycznych teorii antropologicznych na polskim materiale etnograficznym. Dodajmy - takich prac nie było do tej pory wiele (por. np. Brencz 1987; Maj 1986; Kulturowa funkcja daru..., 1992). Dobrym punktem książki są liczne i bardzo ciekawe ilustracje oraz zdję­ cia, dawne i współczesne, kolorowe i czarno-białe. Daje to poszerzoną per­ spektywę całej analizie. Dydaktycznego charakteru tej pozycji dopełniłoby z pewnością zamieszczenie kwestionariusza, którym autorka posługiwała się podczas swoich badań. LITERATURA B r e n c z A. 1987 Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, „Lud", t. 71, s. 215-223. Maj M. 1986 Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław. 1986 Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ. Prace Etnologiczne, z. 25, Kraków. Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 Wszyscy, którzy znają dotychczasową twórczość Piotra Kowalskiego nie będą zapewne zaskoczeni jego nową książką. Konsekwentnie bowiem tropi on już od dłuższego czasu folklorystyczne marginalia dziejące się gdzieś na obrzeżach życia i różnych kultur: tradycyjnej, popularnej, potocznej, magicz­ nej, cywilizacji, młodzieżowych subkultur, czyli tego wszystkiego, z czego składa się kultura współczesna. Te - wydawałoby się - pozornie niewielkie i nieważne sprawy mogą jednak odkryć wiele ciekawych szczegółów z całej kultury, w której istnieją. Dlatego też nie są wcale marginaliami meryto­ rycznymi, a wręcz przeciwnie - stają się podstawą do interpretacji więk- �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 szych całości. Można nawet pokusić się o stwierdzenie, że bez właściwego ich odczytania straci się wiele ważnych, a często podstawowych, informacji. Tym razem Kowalski zabrał się za „inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia". Zainteresowały go dwie ich grupy: wpisy w kościelnych księgach intencjonalnych oraz dziecięce graffiti na murach i ścianach. Wy­ dawałoby się, że mamy tutaj do czynienia z dwoma zupełnie odmiennymi sprawami, których jedynym łącznikiem jest fakt, że obie są „zapisywane". Poza tym wszystko inne wydaje się je dzielić. Takie zestawienie może, oprócz zdziwienia, budzić nawet protesty, wszak pierwsze zjawisko związane jest z sacrum, drugie zdecydowanie ciąży ku profanum. To, co dzieli, często z innej - antropologicznej - perspektywy ukazuje podobieństwa i tłumaczy jedno przez drugie. Wszak i sacrum i profanum istnieją dzięki sobie. Podob­ nie więc mogą zaistnieć współczesne inskrypcje. Najpierw kilka słów o metodologii Samotności i wspólnoty. Kowalski sięga obficie do myśli religioznawców, historyków, semiotyków, folklory­ stów i etnologów, wyłuskując z ich prac tezy potrzebne mu do rozwinięcia podstawowej kwestii metodologicznej, którą przytacza za Wojciechem J. Bursztą. Brzmi ona tak: „etnologia zmierzać ma do odsłonięcia niejawnej strony oczywistych czynności dziejących się wokół nas". To zdanie jest jakby leitmotivem całej pracy. Wielokrotnie powraca, uzasadniając hipotezy i sądy autora. Ten sposób nowoczesnej interpretacji antropologicznej wpi­ suje Kowalski w szerszy plan kontekstu, przywołując koncepcję „sposobów bycia" W. Pawluczuka. Wszystko to prowadzi do stwierdzenia, iż „analizu­ jąc konkretne zdarzenia komunikacyjne, należy docierać do obrazów świata, które są bardziej rudymentarne niż ich racjonalizacje. [...] Analizując prag­ matykę tekstową, zbliżyć się mamy do poznawania kształtów obrazu świata oraz zasad jego budowania, waloryzowania, obdarzania go sensem" (s. 19). Rozważania te zawarte są w pierwszym rozdziale pracy „Antropologia współczesności i sposoby bycia". Drugi rozdział przynosi opis i interpretacje wpisów do kościelnych ksiąg intencjonalnych. W trzecim rozdziale Kowalski analizuje „Dziecięce pisane po ścianach", czyli „Inskrypqe w przestrzeni zawłaszczonej". Oba rozdziały zbudowane są na podobnej zasadzie - na początku hipoteza, pokazanie problemów interpretacyjnych, wykazanie podobieństw i znalezienie odnie­ sień, wreszcie opis sytuacji i tekstów. Na koniec rzecz najważniejsza - owo ujawnianie „niejawnej strony oczywistych czynności". Całość napisana jest rzeczywiście porywająco. Tekst na pewno przyciąga uwagę swadą, skojarze­ niami, szerokością spojrzenia, czyli tym wszystkim do czego już nas autor Samotności i wspólnoty przyzwyczaił. I tutaj czas na małą dyskusję. Może nawet nie polemikę, gdyż - jak dowodzi nowoczesna humanistyka - równouprawomocnione są różne punkty widzenia, ambiwalencja poglądów czy - jak mówi Zygmunt Bauman - wielość projektów. Nie znaczy to, że odmawiam interpretacji Kowalskiego prawa do istnienia. Sądzę, że jego książka stanowi świetną okazję do nowych, innych �286 RECENZJE I OMÓWIENIA spojrzeń. Oczywiście wiele racji jest w owym poszukiwaniu „niejawnej strony oczywistych czynności", jednak - jak myślę - Kowalski zapomina o jednej ważnej rzeczy, mianowicie o tym, że nie wszystko na świecie musi tę niejawną stronę posiadać. Więcej - ta jawna strona jest często również bardzo ważna. Autor pisze w uwagach wstępnych, że „powierzchowne sądy (o graffiti) wyczerpują się w sądach o wandalizmie, agresji, bezmyślności. Te oczywistości nie są warte dłuższego roztrząsania" (s. 5). A dalej, że „stosunkowo mało istotną rolą dziecięcych graffiti jest podstawowa funkcja komunikatu języko­ wego, czyli jej referencyjność". W zamian Kowalski widzi w graffiti funkcję magiczną i integracyjną. Bardzo ważne jest dla niego oswajanie przestrzeni oraz budowanie wspólnoty znającej właściwe kody graffiti. Nie twierdzę, że rozważania te nie mają wiele racji. Wydaje się jednak, że wandalizm i bez­ myślność (a może - przeciwnie - konkretny zamysł) nastolatków jest również ważnym - i chyba pasjonującym - dla antropologa tropem i zjawiskiem, wymagającym większego namysłu, a nie tylko wzruszenia ramionami. Kowalski dużo pisze o magicznej funkcji współczesnych napisów. Twierdzi m.in., iż „nawet gdy [...] są to tylko eksklamacje gniewu, to sprawa w niczym się nie zmienia. Oznajmienie, nominalne stwierdzenie, iż »Zdzicha to k...« [...] jest przecież zabiegiem, który ma doprowadzić do zmiany stanu rzeczy, bądź też stan ten ustabilizować" (s. 116). Kowalski - podobnie jak np. strukturaliści - wierzy, że wszystko na świecie ma swój ukryty głęboki i niezmienny sens, odmawiając prawa do istnienia przypadkowi, bezmyślności czy zwykłej głu­ pocie. Wystarczy zastosować antropologiczny klucz a rzeczywistość pokaże się jako usystematyzowany porządek i ład. Gdy w kulturach pierwotnych świat rzeczywiście podmiotom owej kultury jawi się jako całość usyste­ matyzowana i uporządkowana, to zupełnie inaczej wygląda to przecież w cywi­ lizacji nowożytnoeuropejskiej, gdzie nastąpił rozpad kultury na wiele nie zawsze powiązanych sfer. Podam jeszcze dwa inne przykłady. Współczesne życzenia przesyłane na kartach świątecznych, mimo iż w bezpośredni sposób wydają się wywodzić z dawnych życzeń przesyconych magią, trudno - według mnie - posądzać obecnie o magiczny charakter. Przynajmniej nie można zbytnio tego uogól­ niać. Przesyłanie życzeń jest dziś bardziej zwyczajem towarzyskim, właśnie okazją do kontaktu, komunikatem. Podobnie jest z napisami na transparen­ tach kibiców piłkarskich. Osobiście nie podejrzewałbym ich o magiczne funkcje. Jest w tym bardziej zakład, doping, oczywiście także znak wspól­ noty zarówno dla „naszych", jak i dla rywali. Gdyby można tutaj w tak bezpośredni sposób mówić o magii (mimo dużych podobieństw, rzecz jasna, do magicznych zaklęć, zamawiań, formuł, czyli tego wszystkiego, co składa się na magię werbalną), to magiczne byłyby także zakłady piłkarskie orga­ nizowane przez Totalizator Sportowy, a dalej Toto-Lotek. Tropienie przeja­ wów magii we współczesnej kulturze jest na pewno pociągającym tematem. Często jednak może lepiej mówić o podobieństwach, o bezpośrednich od­ niesieniach lub odkrywać magiczną genezę wielu współczesnych zachowań �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 i zjawisk, niż kategorycznie twierdzić, że coś pełni magiczną funkcję. Więcej, można postawić tutaj pytanie czy możliwa jest magia nieuświadamiana? I nie chodzi mi np. tylko o stwierdzenie, że w magicznym myśleniu mylone są związki metaforyczne i metonimiczne, ale czy ma ono rzeczywistą moc oddziaływania na rzeczywistość (oczywiście dla podmiotów owego magicz­ nego myślenia). Jak sądzę, ważniejsza niż sugeruje to Kowalski jest także strona referen­ cyjna graffiti, również tych dziecięcych. Czy dwunastoletni chłopak piszący zapamiętale na murze bloku „Kocham Jolkę" oswaja przestrzeń, buduje wspólnotę czy może po raz pierwszy - tak po prostu - zachwyca się dziew­ częcą urodą? Taka forma wyrazu daje możliwość publicznej wypowiedzi, puszczonej w świat poza lekqami, poza rodziną, poza sformalizowanymi rygorami. Jest rodzajem nieskrępowanej publicystyki, szybkiej wypowiedzi o sprawach ważnych, fascynaqach prawdziwych, pierwszych miłościach, o muzyce. Nie jest też tak do końca obojętne czy młodzież pisze na murach np. „punki to świnie", czy „Czerwone gitary", gdyż - należąc do różnych subkultur - odwołuje się do zupełnie innych wartości, mimo że obydwa napisy w równym stopniu mogłyby spełniać z powodzeniem te funkcje, o których pisze Kowalski. Nie jest to więc tylko oswajanie przestrzeni, ale możliwość publicznego wyrażenia osobistej wypowiedzi za pośrednictwem czystej ściany bloku lub szkoły. Graffiti pompejańskie - żeby odwołać się do początków zjawiska - są rewelacyjnie ciekawe właśnie poprzez swoją refe­ rencyjną stronę. Opowiadają bowiem historie, które gdzie indziej w ogóle mogłyby nie zaistnieć. Kowalski kładzie nacisk na społeczny aspekt opisywanych zjawisk. Wi­ dać to jeszcze wyraźniej w części poświęconej inskrypcjom z ksiąg kościel­ nych. Autor rozpatruje je jako współczesne wota, które są bezpośrednią kontynuacją wot o charakterze plastycznym. Jednak sama sytuacja „aktu pisania" odsłania inne możliwości i predyspozyqe wotantów. Dlatego też realizują one odmienne scenariusze zachowań (inne sposoby bycia). Znowu jednak więcej mamy w książce rozważań o budowaniu „wspólnoty zgry­ zoty" pomiędzy wpisującymi, o dominującej wśród nich postawie „intereso­ wności", o stawianiu „znaków istnienia", a niewiele na temat roli, jaką pełnią owe wpisy w indywidualnych rozmowach człowieka z Bogiem czy wyobrażeń na jego temat. Kłania się więc tutaj stara krytyka fenomeno­ logów dotycząca redukowania zjawisk religijnych do innych poziomów. Analiza tych inskrypcji z takiej perspektywy z pewnością byłaby przydatna antropologom zajmującym się badaniem polskiej religijności. Trochę w analizach Kowalskiego za mało znajduję dowodów potwier­ dzających słuszność stawianych hipotez. Wnioski pojawiają się może zbyt arbitralnie (jak choćby skojarzenie palących się świec przed ołtarzem Matki Boskiej Opolskiej z rytuałami prawosławnymi). Książka Kowalskiego zapewne będzie ważną pozycją nie tylko w do­ robku autora. Poruszając ciągle mało eksplorowane tematy, pokazuje on �288 RECENZJE I OMÓWIENIA ogromne możliwości ich interpretacji, które stanowić mogą źródło poważ­ nych dyskusji nad współczesną kulturą, egzystencją człowieka oraz nad samą antropologią. Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z pro­ logiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, s. 263 W 1989 r. w odpowiedzi na ankietę rozpisaną przez redakqe „Polskiej Sztuki Ludowej" pt. Czy w etnografii występują białe plamy? Ludwik Stomma pisał między innymi: „eliminowano z tematyki badań i skazywano na prze­ milczenie całe szerokie sfery życia". Wśród przyczyn takiego zachowania środowiska etnograficznego autor wymieniał przede wszystkim pruderię skła­ niającą do dyskwalifikacji tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych", zacofanie metodologiczne dyscypliny, swoisty brak otwartości. „Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda" . Słowa Ludwika Stommy, mimo niewątpliwie głębokich przemian, jakie miały miejsce w polskiej etnografii w ostatnich latach, mimo pojawienia się kilku nowatorskich publikacji, nie uległy dezaktualizacji. Tym bardziej więc ukazanie się książki Zbigniewa Libery Rzyć aby żyć... należy uznać za wydarzenie warte odnotowania. Jest to bowiem pierwsza tak całościowo ujmująca problematykę skatologiczną i obscenicz­ ną publikacja w etnologii polskiej. Autor - doskonale zdając sobie sprawę z tego, że porusza się w sferze objętej kulturowym tabu, z wielką ostrożnością, ale za to „wprost" oraz z dużą konsekwencją metodologiczną analizuje problematykę przejawiania się w kulturze tematyki skatologicznej. Książka Z. Libery nie tyle jest opowieścią o „rzyci", co o języku i mowie ciała, czyli 0 kodzie kulturowym i kulturowej komunikacji, które w rzeczywistości społecz­ nej mogą przejawiać się w różnych formach. Jednym z języków ciała jest język obsceniczny, który jako środek przeka­ zu treści nieprzyzwoitych bazuje „na rozlicznych i nieraz skomplikowanych sieciach skojarzeń elementów skatologicznych, koprofagii i seksu z różnymi rejonami i czynnościami ciała, z całym niemal otaczającym światem". Tym językiem daje się - według autora - „modelować człowieka, ciało i duszę, wytwory umysłu i rąk ludzkich, społeczeństwo i cały świat". Ten niechciany 1 pomijany obraz świata przedstawia Z. Libera w swojej pracy posługując się konwencją zaczerpniętą z klasycznego dramatu. Rzyć - tę „najgorszą", „najbardziej grzeszną i wstydliwą" część ciała opisuje w trzech aktach, w szeregu kolejnych odsłon. Z drobiazgową wręcz dokładnością, przy wyko­ rzystaniu często unikalnych źródeł, autor wyjaśnia w jaki sposób , język 1 1 Ludwik Stomma, Antoni Kroh, Czy w etnografii występują „białe plamy"'?, Polska Sztuka Ludowa, nr 4, 1989, s. 205. �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 i kultura decydują o obrazie ciała w całości i jego poszczególnych części, jak wyznaczają co jest daną częścią ciała i ustalają stosunki zależności między tymi częściami oraz jak ustalają związki ciała z otaczającym światem". Wraz z kolejnymi odsłonami ukazane zostają kolejne teksty kultury, w których obecna jest tematyka skatologiczna. Są to m.in. liczne dokumenty folkloru: pieśni, opowieści komiczne, zagadki, dziecięce rymowanki, latrinalia itp. Obok bardzo licznie cytowanych materiałów etnograficznych (zwłaszcza do­ tyczących medycyny ludowej, magii, religijności ludowej) pojawiają się źród­ ła z zakresu psychologii i psychoanalizy, filozofii, historii medycyny, historii obyczajów itd. Przykładów dostarczają autorowi także liczne teksty litera­ ckie i historyczne oraz np. parodystyczne trawestacje starych i popularnych koncepcji mitologicznych i filozoficznych. Zestawienie ze sobą tak różnych źródeł znajduje uzasadnienie m.in. w niezwykłej trwałości postaw względem zachowań ciała mimo zmieniających się obyczajów. Poszczególne odsłony skłaniają czytelnika do ujrzenia własnej cielesności, do zaakceptowania tre­ ści obscenicznych własnej kultury. W szczególnej sytuacji są tu etnologowie, którzy akceptując równie obsceniczne obyczaje w kulturach obcych, nie dostrzegają ich w swoim „zaścianku". Tymczasem elementy obsceniczne, czy się tego chce, czy nie, występują w bardzo wielu sferach kultury i nie da się ich ukryć. W folklorze właśnie humor skatologiczny należy do najbardziej żywotnych. Z lektury omawianej pracy dowiadujemy się więc o znaczeniach wielu gestów związanych z rzycią. Ich prawidłowe odczytanie i zrozumienie polega przede wszystkim na umieszczeniu kolejnych gestów w kontekście sytuacyjnym i kulturowym, rozpatrzeniu towarzyszących im zachowań wer­ balnych i pozawerbalnych. Autor, poruszając się w świecie kulturowych konwencji i symboliki, nie poprzestaje na cząstkowych interpretacjach, które mogłyby narzucać dokumenty etnograficzne. Często sięga więc m.in. do dorobku freudyzmu. Jednak i w tym przypadku moc wyjaśniającą oddaje kulturze, poza którą antropolog nie powinien szukać rozwiązań dla badanych problemów: „Wyłącznie w kulturze należy poszukiwać związków rzyci, od­ bytu z ustami i genitaliami, wiatrów z oddechem, skatologii z erotyką, tłumaczeń tego co i jak mówi się o rzyci i o ciele w ogóle". Tematy skatologiczne i obsceniczne dla wielu etnografów znajdowały i znajdują się poza ramami obowiązującego naukowego dyskursu. Być może i współcześnie, podobnie jak 100 lat temu, praca na ten temat wzbudzi wiele emocji. Wypada jednak przypomnieć, że nie obowiązuje już postanowienie Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności z 1884 r. ograni­ czające możliwość publikacji i rozpowszechniania tego typu problematyki, co więcej - istnieje konieczność jej podjęcia, jak bowiem pisze Z. Libera: „Rzeczy należy nazywać po imieniu. Inaczej rzyć zostanie upupiona jak dzieci przez dorosłych (w Ferdydurke Witolda Gombrowicza), jak niegdyś lud przez ludoznawców". Konrad Górny, Mirosław Marczyk �290 RECENZJE I OMÓWIENIA Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Arty­ stycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1992, Warszawa 1994, ss. 216, ryc. 80 Po raz pierwszy udało się opublikować w książce, a nie w rozproszonych artykułach, materiały z I I I sesji istniejącego od 1965 r. Klubu Kostiumo­ logii. Należy tu podkreślić wytrwałe starania redaktorek naukowych: Anny Sieradzkiej i Krystyny Turskiej. Szesnastu autorów artykułów zajmowało się głównie zagadnieniami powstawania i rozwoju ubioru narodowego dawnej Rzeczypospolitej. Ich badania przynoszą niejednokrotnie ważne ustalenia oparte na źródłach pisanych, jak też na szczegółowej analizie zabytków. Uzupełniają one moją książkę pod tym samym tytułem. Poza głównym nurtem tematyki sesji inne artykuły ukazują zakres zainteresowań z kręgu historyków sztuki, językoznawców i badaczy kultury materialnej. Odczuwa się brak udziału etnografa zajmującego się ubiorem ludowym. Dziewiętna­ stowieczny świąteczny strój różnych regionów Polski nawiązywał przecież do wcześniejszego, głównie męskiego, szlacheckiego i mieszczańskiego, ubio­ ru narodowego. Zdzisław Żygulski, w referacie o stroju jako formie symbolicznej, słusznie podkreślił różnicę pomiędzy odzieżą a strojem, który jest komunikatem wizualnym identyfikującym nosiciela na podstawie ustalonego kodu. Poru­ szył też sprawę zmiany treści symbolicznych polskiego stroju narodowego, który z noszonego na codzień ubioru stawał się stopniowo w końcu X V I I I w. symbolem patriotycznych idei i świątecznym przebraniem. Pro­ blem ten porusza kilku uczestników sesji. Przemysław Mrozowski np. uważa ubiór polski za wyraz świadomości narodowej szlachty w X V I - X V I I I w. Autor obiecuje opracowanie pełnego korpusu wizerunków polskich z X V I w. Pozwoliłoby to na lepsze uchwycenie zjawiska rozpowszechniania się ubioru narodowego. (Na podstawie inwentarzy ruchomości dostrzegałam ten proces przebiegający już niemal od początku XVI w.). Autor sądzi, że komunikacyjne znaczenie ubioru narodowego rozwinęło się w społeczeń­ stwie szlacheckim ostatniej dekady XVI w. i na początku następnego stulecia w związku z jego zamknięciem się na obce wpływy. Mogę się zgodzić z auto­ rem w tych ustaleniach datacyjnych. Jednakże wybór określonych typów ubiorów noszonego, co ważne - tak przez szlachtę, jak i mieszczan, nastąpił we wcześniejszym okresie i dalsze badania archiwalne i ikonograficzne mogłyby te daty sprecyzować. Wstęp do dalszych studiów nad powstawaniem i rozwojem ubioru naro­ dowego dał Tadeusz Majda w artykule o kaftanie na Bliskim Wschodzie, jego historii i funkcji. Powiązania polskiego ubioru z różnymi kaftanami i innymi okryciami noszonymi w Azji, zwłaszcza zaś na Bliskim Wschodzie, są oczywiste, jakkolwiek powierzchowne. Dlatego to studium z bogatą do­ kumentacją ikonograficzną jest bardzo ważne, choć można by bardziej uwy­ datnić prostokątny krój kaftanów, który miał ogromne znacznie w różnych �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 rozwiązaniach kwestii rękawów. Ich najkrótsza forma wynikała z szerokości krojonej tkaniny. Reszta referatów w znacznym stopniu dotyczy ubiorów narodowych lub innych, nowych zabytków polskich. Przynoszą one ważne uzupełnienia do moich ustaleń. Poruszając ten temat autorzy opierali się albo na nowej interpretacji źródeł pisanych, albo na zabytkach i ikonografii. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim artykuł Andrzeja Pośpiecha. Dał on szkic do portretu Sarmaty na podstawie wielkopolskich szlacheckich pośmiertnych inwentarzy mobiliów z drugiej połowy X V I I w. Ważne jest ustalenie, że Wojciech Konstanty Breza, wojewoda poznański, posiadał w inwentarzu z 1698 r. ubiory „niemieckie", czyli szyte według mody francuskiej. Nie każdy magnat nosił się w tym okresie po polsku. Krystyna Turska omawia inwentarz ślubnej wyprawy królewny Anny Jagiellonki z 1491 r. (jedenaste dziecko Kazimierza Jagiellończyka wydano za Bogusława X, księcia pomorskiego). Charakterystyczne cechy mody polskiej, jakie zauważyli Niemcy to пр.: podwójne rękawy i haftowane perłami wysokie kołnierze sukien, bramowania perłami i złotolitymi tkaninami sukien, oraz przewaga w barwach strojów księżniczki czerwieni, złota i bieli. Tak więc bogactwo wyprawy królewny świadczyło o upodobaniach górnych warstw społeczeństwa polskiego w tym okresie. Maria Borejszo zajęła się staropolskimi ubiorami w świetle XVI-wiecznej literatury satyrycznej. Dała ona dobre syntetyczne ustalenia co do kierunku tych krytycznych uwag naszych pisarzy. Ważne ustalenia przynosi także artykuł Anny Sieradzkiej przedstawiający świąteczne i ceremonialne użytkowanie polskiego stroju narodowego w końcu XIX i w pierwszej połowie XX w. przez „Ostatnich Sarmatów". Zachowały się ubiory różniące się znacznie krojem, kolorystyką, tkaninami i dodatkami od noszonq powszechnie w XVII i XVIII w. odzieży. Skrócono župany i kontusze, inaczej wiązano pasy, buty miały obcasy a czapki uzyskały znaczne rozmiary i wysokie kity. Dawny ubiór narodowy stał się symbolem patriotyzmu i zacho­ wania tradycji narodowych po upadku państwowości. Uzupełnieniem tej tematyki jest nowy opis ubioru Stanisława Daniłowicza, datowanego ok. 1630 r. i określonego jako pierwszy polski kontusz. Autorka zbytnio podkreśliła jego orientalne cechy, co spowodowało słuszne dodatkowe ustalenia Krystyny Turskiej, dotyczące kroju kontuszy w porównaniu z turecki­ mi entari. Lilia Tompos ukazała wykroje węgierskich dolmanów i mente z X V I I w. na podstawie ksiąg krawieckich i zabytków przechowywanych w budapesztańskich muzeach. Jadwiga Chruszczyńska dała nowe ustalenia co do atrybucji pasów przechowywanych w Muzeum Narodowym w Warszawie a pochodzących prawdopodobnie z nieświeskiej persjarni. Wreszcie Alina Barbara Mrozowska przedstawiła wyniki badań językoznawczych, dotyczących znaczenia szkarłatu i karmazynu, podkreślając upodobanie do tych barw w polskim ubiorze szlacheckim. Można także wiązać z tą tematyką przedsta­ wienie na podstawie portretów mundurów orderowych i sposobu ich noszenia w Polsce w X V I I I w. (Ewa Orlińska-Mianowska). �292 RECENZJE I OMÓWIENIA Wśród pozostałych opracowań znalazły się dwa referaty poświęcone opi­ sowi i zagadnieniom konserwacji strojów książąt Pomorza Zachodniego przechowywanych w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Barbara Januszkiewicz ukazała cztery prawie kompletne stroje pochodzące z okresu od końca XVI w. po 1637 r. Przygotowuje ona obszerny katalog tej bogatej kolekcji strojów i klejnotów. Helena Hryszko zajęła się problemami związa­ nymi z rekonstrukcją tych strojów; zachowały się one w różnym stanie. Dwa ostatnie referaty ukazały ubiory służące dworskiej Potockich, przechowywa­ ne w Muzeum w Wilanowie, a pochodzące z końca X V I I I i z X I X w. oraz uniformy służby Zamku Królewskiego w Warszawie z drugiej połowy X I X w. Zestawiono opisy tych liberii z zabytkami. Pierwszy referat opraco­ wała Maria Żukowska, wieloletnia przewodnicząca Klubu Kostiumologii, drugi - Joanna Zarzycka. Książka ta oddaje dobrze tematykę i stopień opracowania różnych dzie­ dzin historii polskiego ubioru. Zagadnienie powstawania, rozwoju i zaniku ubioru narodowego wzbudza największe zainteresowanie, jakkolwiek wyma­ ga jeszcze wielu badań ikonograficznych i archiwalnych. Brak opracowań dotyczących ubioru polskiego wczesnego średniowiecza a także X I X wieku. Rozproszeni badacze podejmują na ogół tematy szczegółowe. Z uwag zgła­ szam tylko, że jedna reprodukcja barwna mogłaby przedstawiać zacho­ wany strój narodowy z okresu, w którym szeroko był on użytkowany lub wcześniejszego, nie zaś - obraz Jana Matejki z 1887 r. Poza tym liczne zastrzeżenia terminologiczne wzbudzają tłumaczenia streszczeń obcojęzycz­ nych, zwłaszcza na język angielski. Znalazły się także pomyłki w podpisach pod ilustracjami np. nr 21 i 28. Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fel, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 Książka ta składa się z obszernego wstępu teoretycznego i katalogu 253 wybranych zabytków węgierskiej sztuki ludowej z ostatnich dwóch stu­ leci. Przygotowali ją przedstawiciele dwóch pokoleń znawców tej sztuki: zmarła już Edit Fél i obecny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie. Temu ostatniemu zawdzięcza się nowoczesne ujęcie teoretyczne pojęcia sztuki ludowej. Chodzi o zdobnictwo całego świata przedmiotów otaczających wieśniaka. Nie należy przeciwstawiać twórczości chłopów i rze­ mieślników, mocno związanych z kulturą wiejską. Sztuka ludowa istnieje jeszcze na wsi węgierskiej, a w połowie dwudziestego wieku trzy czwarte narodu mieszkało na wsi; w poprzednim pokoleniu - jeszcze około połowa ludności. Węgierska kultura narodowa w literaturze, muzyce i sztuce sięga korzeniami do wiejskiej tradycji. Dlatego badania nad charakterem narodo- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 wym prowadzą do tej tradycji. Wybrane obiekty pochodzą głównie z X V I I i X V I I I w. Chodziło też o wybór przedmiotów wykonanych przez dawnych mistrzów, a nie ich naśladowców. Spośród zabytków sztuki ludowej zajmują się tymi, które zostały szcze­ gólnie bogato ozdobione i służyły głównie do świątecznego użytku. Podano przykłady haftowanych poduszek zdobiących małżeńskie łoże, koszul prze­ znaczonych na wesele i następnie do pochówku zmarłych czy specjalnie rzeźbionych lasek pasterskich. Tak więc, wybrano przede wszystkim przed­ mioty mające odświętne, a niekiedy rytualne lub ceremonialne znaczenie. Rozważa się znaczenie tych przedmiotów w życiu wiejskim. Autorzy starali się o chronologiczną charakterystykę tej twórczości ludowej, podkreślając tradycyjne rozwiązania kościelnego budownictwa, elementów bogato zdo­ bionych strojów i haftów sięgających do tradycji XVII i X V I I I I w. Starannie ukazano zmiany wiejskiej mody, tak w ludowej rzeźbie drewnianych przed­ miotów, jak i w kształcie tradycyjnego obuwia czy haftowanych płaszczy pasterskich. Znaczna produkcja tych zdobionych przedmiotów istniała jesz­ cze w końcu ubiegłego stulecia. Przyjmowano w nich i twórczo przetwarza­ no fabryczne wyroby, takie jak: barwne tkaniny jedwabne czy pasmanterie. Znaczniejsza liczba zachowanych zabytków pozwala na ściślejszą periodyzację rozwoju węgierskiej sztuki ludowej w ciągu ostatnich stu pięćdziesię­ ciu lat. Mianowicie w pierwszym ćwierćwieczu X I X w. w odświętnym stroju ludowym wykorzystano elementy ubioru narodowego. Następnie w latach 1860-1870 różnica pomiędzy mieszkańcami miast i wsi zarysowała się ostrzej i coraz bardziej charakterystyczne były rozwiązania sztuki ludowej poszczególnych regionów wiejskich. Wzrosła znacznie liczba twórców ludo­ wych. W tym wstępnym omówieniu odczuwam pewien brak staranniejszej analizy wpływów węgierskiej kultury szlacheckiej na tradycyjną twórczość ludową zarówno w ubiorach jak i innych elementach zdobniczych. Ta zaś w pewnym stopniu czerpała z azjatyckich korzeni pasterskich nomadów i z wpływów tureckich, sięgających XV w. Zdaję sobie sprawę, że tego typu analiza nie była łatwa. Jednakże należy pamiętać, że w drugiej połowie X V I I I w. 4,4% ludności tego kraju stanowiła szlachta, a tylko 1,5 do 2% mieszczanie. Zamiłowanie do szczególnie bogatego zdobnictwa w węgierskiej sztuce ludowej ma chyba różnorodne i sięgające daleko w przeszłość korze­ nie. Sztuka ta znacznie różni się od otaczających Węgra krajów słowiańskich czy też Mołdawii i Wołoszczyzny. W katalogu ukazano budownictwo kościelne, rzeźbę w drzewie i kamie­ niu, zdobnictwo mebli, naczyń ceramicznych i innych elementów wyposaże­ nia wnętrze mieszkalnych oraz niezwykle urozmaicone stroje świąteczne wykonane z wzorzystych tkanin, zdobione haftem i pasmanteriami. Wybór zabytków doskonale charakteryzuje bogactwo węgierskiej sztuki ludowej. Warto zwrócić uwagę na częste występowanie wyobrażeń figuralnych, za­ równo postaci ludzkich, jak syren, zwierząt i ptaków. Poza rzeźbami i ma­ larstwem religijnym figury postaci ludzkich stanowią interesujący materiał �294 RECENZJE I OMÓWIENIA do historii odzieży. Na skrzynkach poszczególnych cechów ukazano rzemieśl­ ników w ich roboczym ubiorze. Chętnie przedstawiano także wojskowych w narodowym stroju czy też pary młodych w tym ubiorze. Podobnymi wyobrażeniami zdobiono np. skrzynie i oprawy luster. Stylizowany ubiór narodowy, mało już rozpowszechniony w codziennym życiu w X I X w., nosili także konni rozbójnicy. Pary wieśniaków z różnych regionów Węgier noszą nieraz podobnie stylizowane stroje. Obok zdo­ bionych mebli należy zwrócić uwagę na liczne wyobrażenia tego typu na naczyniach ceramicznych. Omawiane opracowanie stanowi najlepsze z do­ tychczasowych przedstawienie węgierskiej sztuki ludowej. Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, t. 1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów + 16 barwnych Ten pierwszy z planowanej serii katalogów zbiorów Muzeum Etnografi­ cznego w Budapeszcie stanowi dzieło życia najwybitniejszej specjalistki w dziedzinie węgierskich ubiorów ludowych. Tytuł należy tłumaczyć jako „sukienne płaszcze pasterskie". Na temat prowiniencji tych bogato zdobio­ nych okryć, noszonych od średniowiecza, istniały liczne polemiki pomiędzy specjalistami. W tej książce autorka ukazuje tylko skromniejszy wariant szür noszony przez uboższych wieśniaków i pasterzy i wykonywany przez najniż­ sze warstwy rzemieślników, a także przez samych wieśniaków i ich żony. Muzeum Etnograficzne posiada w swych zbiorach 97 okryć tego rodzaju. Autorka zajęła się szczegółową klasyfikacją ich kroju i rodzajem regional­ nego zdobnictwa. Wyróżniła ona trzy rodzaje kroju: 1) prostokątny, bez dodatkowych naszyć, lub też z szerszą prawą połą, zachodzącą na lewą; 2) również o kroju prostokątnym, ale z uzupełnieniem dwoma pionowymi pasami sukna z przodu, oraz z poziomym naszyciem w pasie. (Ten drugi typ okryć był najbardziej rozpowszechniony); 3) Najnowsze okrycia szyte naj­ wcześniej w końcu ubiegłego stulecia, posiadające krój o skomplikowanych krzywiznach, bez wymienionych powyżej naszyć. Te trzy typy kroju autorka omawia, uzupełniając zbiory Muzeum Etnograficznego, pochodzące głównie z X I X i X X w. starszymi zabytkami z innych muzeów z X V I I i XVIII w. Ustala ona różne formy kołnierzy, linii ramion, klinów i kieszeni. Krój tyłu w tzw. słup, uważa za polski, gdyż pochodzi od naszych kontuszy. Rozróż­ nienia pozwalają na szczegółową regionalizację tych okryć. To opracowanie wykracza poza schemat zwykłych katalogów mu­ zealnych kolekcji ubiorów. Szczegółowe analizy wykrojów poszczególnych płaszczy ukazują rozległe możliwości rozwiązań krawieckich opartych na podstawie prostokąta. Naszycia z pasów sukna i kliny z licznymi ozdobami pasmanteryjnymi i haftami stanowiły o odrębności tych okryć szytych przez �295 RECENZJE I OMÓWIENIA wiejskich rzemieślników lub wieśniaczki. Nigdy jeszcze elementem codzien­ nej odzieży nie poświęcano tyle uwagi. Zarazem w obszernym wstępie autorka dala syntetyczne omówienie roz­ woju form historycznych męskich okryć węgierskiego ubioru narodowego zwanych menie, wiążąc ich krój, typy kołnierzy, rozcięć i klinów, rozsze­ rzania prawej poły i rękawów z okryciami ludowymi, głównie pasterskimi typu sziir. Pomimo ostrożności sformułowań, podkreślono wyraźnie wpływy azjatyckie i późniejsze tureckie, powiązania z Bałkanami a nawet półncną Afryką. Masowa produkcja rzemieślnicza tych haftowanych płaszczy, tak modnych na wsi węgierskiej w X I X w., miała swe historyczne uwarunkowa­ nia w tradycjach ludu oraz szlachty węgierskiej, noszącej przez trzy wieki najbardziej barwny i urozmaicony ubiór narodowy ze wszystkich tego typu strojów krajów środkowej i wschodniej Europy. Zastrzeżenia wzbudza jakość tłumaczenia streszczenia angielskiego. Nie są to np. „felt jackets" lecz lepiej „frieze coats". Felt oznacza filc, a nie sukno folowane. Zastrzeżeń tych nie wzbudza tłumaczenie streszczenia niemieckiego. Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Minsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 czarno­ białych tablic rysunków i wykrojów Niewielka ta książeczka, zatytułowana - „poradnik metodyczny", ma na celu ukazanie ubiorów ludowych różnych regionów Białorusi w X I X i X X w. Przerysy i wykroje zostały dokonane głównie na podstawie materia­ łów z naszego stulecia. Tradycyjne to ujęcie ukazuje wyłącznie niemal stroje świąteczne z uwzględnieniem ozdobnych kobiecych nakryć głowy, pasów z barwnych krajek i bogato zdobionych haftami części odzieży i futrzanych okryć. Wymieniono około dwudziestu wariantów regionalnych pochodzą­ cych ze środkowej i wschodniej części Białorusi, oraz wschodniego i zachod­ niego Polesia. Ten ostatni region wyróżnia się tradycyjnymi rozwiązaniami zdobniczymi. Autorka włożyła wiele pracy w przedstawienie różnych roz­ wiązań krawieckich, opartych zawsze na bazie prostokątnego czy koszulo­ wego kroju. Także przerysy, głównie geometrycznych, lecz także mniej licz­ nych roślinnych rozwiązań zdobniczych, utrwalają tradycyjną ornamentykę białoruską. Warto więc zwrócić uwagę na ten skromny poradnik, stresz­ czający ustalenia dotyczące białoruskich strojów regionalnych ze starszych opracowań. Irena Turnau �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1996 r. wynosi 9.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 620-10-39, 620-10-19, 620-12-71 w. 2442, 2366. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f579dcdd413239b45cf4adfda3e2370.pdf 4e589d53c743b24e765e5ccd79f44e39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1468 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.335-382 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Mitologie popularne. Szkice z antropologu współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 Zredagowana przez Dariusza Czaję książka to zbiór esejów, do których inspiracją stały się teksty kultury masowej - seriale telewizyjne, teledyski, literatura i film science-fiction, reklamy, pisma pornograficzne, teksty piose­ nek. Są to więc „źródła zastane". Autorzy nie prowadzili badań terenowych, nie dotarli do poziomu świadomości odbiorców kultury popularnej. W efek­ cie można mieć wątpliwości co do proponowanych interpretacji opisywa­ nych zjawisk. Jaki cel przyświecał autorom zbioru? We „Wstępie" D. Czaja pisze o próbie nawiązania do tzw. surrealizmu etnograficznego - prac G. Bataille'a, M . Leirisa, R. Caillois, potrafiących „zadziwić się własną kulturą", która w kontakcie z kulturami „dzikimi" straciła swą oczywistość. Tym tropem starają się podążyć autorzy Mitologii..., lecz ich powinowactwo z surrealizmem etnograficznym jest bardziej deklarowane niż realizowane. Postawa badawcza, o której mowa, skłania do zadziwienia własną kulturą, nie tylko w sensie: kulturą europejską, ale także: kulturą swojej warstwy społecznej. Autorzy omawianych esejów biorą zaś na warsztat kulturę masową, która nie jest do końca ich. I nie jest ważne, czy deklarują „niewartościujące podejście", „odrzucenie arystokratyczno-inteHgenckich uprzedzeń", wreszcie, czy kul­ tura masowa funkcjonuje w jakimś stopniu w sferze kultury „wysokiej". Już samo potraktowanie jej jako przedmiotu badania, zdradza miejsce zajmowane przez jej interpretatorów. Wyróżnienie kategorii „kultura popularna" i jej analizowanie, budowanie metapoziomu interpretacyjnego jeśli nawet nie jest wartościujące, to wyznaczające pewną barierę między niszami kulturowymi inteligencji i „ludu". W Mitologiach... fascynacja autorów względem przedmiotu badania zda­ je się pozbawiać ich świadomości osadzenia we własnych ramach kulturo­ wych, odmienności postawy pełnego uczestnictwa w kulturze popular­ nej, od antropologicznego wyobcowania wobec świata, „stanięcia obok". Wszystkie teksty mimo postulowanego „niewartościującego rozumienia kul­ tury masowej", zdradzają pewien wartościujący dystans. Ich autorzy nie „zadziwiają się" własną, a obcą kulturą, nie mając świadomości tej obcości. Metaopisy seriali telewizyjnych, ujęcie reklamy w kategoriach eliadowskich, �336 RECENZJE I OMÓWIENIA ikonograficzna analiza wydawnictw pornograficznych to przypisanie przez interpretatora: wiedzącego lepiej, bo widzącego głębiej antropologa, pew­ nych konstrukcji mentalnych kulturze masowej, zupełnie obcych uczestni­ kom tej kultury. Taka optyka badawcza powoduje, że badacz opisuje jedy­ nie stosunek do faktów spoza swojej kultury, nie starając się zrozumieć, jak funkcjonują te fakty w swoim naturalnym kontekście, jak są postrzegane przez swoich „autentycznych" odbiorców. Nie dowiadujemy się, jak widzi reklamy przeciętny widz - ich adresat, oraz dlaczego je tak widzi, a jedynie: jak je widzi antropolog. W omawianej książce autorzy nie są tłumaczami, a komentatorami kul­ tury masowej nie starającymi się zobaczyć jej inaczej niż wedle własnej (często nieprzystającej) siatki znaczeń, nie rezygnując jednak z pretensji do obiektywizmu, co prowadzi do nadinterpretacji i wszechskojarzeniowości, chyba głównych wad publikacji. W większości zamieszczonych tekstów auto­ rzy, niczym Frazer budujący koncepcję magii sympatycznej, na zasadzie podobieństwa przypadkowych, arbitralnie wyznaczonych, często drugorzęd­ nych cech szukają analogii między zjawiskami kultury popularnej i kultury mitycznej, zatrzymując się jednak na zewnętrznych cechach tej pierwszej. W ten sposób skojarzyć można na dobrą sprawę wszystko z wszystkim, tylko czy jest to postępowanie płodne poznawczo, czy nadawanie zjawiskom no­ wych znaczeń pomaga zrozumieć otaczający nas świat? Hołubiony ostatnio H.G. Gadamer powiada wprawdzie, że wszystkie interpretacje są uprawo­ mocnione, mówi jednak także, że nie wszystkie zbliżają nas do prawdy. Na tle pozostałych esejów, pozytywnie wyróżnia się tekst Z. Benedyktowicza, prezentujący Pałac Kultury i Nauki jako eliadowski „środek świata". Obecność budynku w mentalności licznych artystów, literatów, polityków przedstawiona została w sposób interesujący, choć można się zastanawiać na ile autor nadużył eliadowskich kategorii, stworzonych prze­ cież dla opisania świata homo religiosus, a nie homo sovieticus. Rzeczowo przygotowane zostały także artykuły Cz. Robotyckiego, pokazujący struk­ turalne zależności pomiędzy użyciem heraldyki w reklamie i świadomością zbiorową, oraz D. Ulickiej, dotyczący ewolucji literatury science-fiction w kierunku fantasy. Niestety, przeważają w Mitologiach... artykuły znacznie słabsze. Esej „Bogowie amerykańskiego Olimpu" A. Helman to tyleż zabawne, co niewie­ le wnoszące przyrównanie bohaterów serialu Dynastia do panteonu greckiej mitologii, wzbogacone o niezbyt odkrywcze interpretacje w rodzaju: „nikt z głównych bohaterów nie może umrzeć", „królestwo Mołdawii to odpo­ wiednik despotycznie rządzonej, baśniowej krainy zła", czy: Bohaterowie są personifikacjami naszych marzeń o życiu w luksusie". Podobnie banalne są komentarze G. Stachurskiej, która w tekście „Seriale - opowieści telewi­ zyjne" wylicza tytuły emitowanych w TVP soap - operas, pozwalając sobie np. na takie objaśnianie popularności jednej z nich: „jedno jest wszelako pewne. Niewolnica Isaura zaspokajała jakieś niezwykle ważne potrzeby �337 RECENZJE I OMÓWIENIA odbiorców - zupełnie możliwe, że szczególnie nasilone w 1985 roku - skoro obdarzona została tak powszechną miłością". Jakie były to potrzeby, dlacze­ go były nasilone, autorka dociec się już nie stara. Zamieszczone w Mitologiach popularnych prace poświęcone reklamie z równą łatwością budują metapoziomy interpretacyjne oparte na archety­ powym rozumieniu elementów ikonograficznych reklam, co żonglują strzę­ pami koncepcji Eliadego, pozwolę sobie je więc pominąć. Zupełnym niepo­ rozumieniem zaś jest artykuł M . Sznajderman, noszący tytuł „Teologia pięk­ nych kobiet", w którym autorka szuka analogii między ikonosferą średnio­ wiecznej Europy, a magazynami pornograficznymi. Kluczem do znalezienia podobieństwa ma być modna kategoria: wizualność, dominująca tak w śred­ niowieczu, jak i we współczesnej kulturze masowej. Pomysł i mało oryginal­ ny, i krytykowany przez mediewistów, słusznie zauważających, że nawet jeżeli analogia taka istnieje, nie świadczy jeszcze o mediewilizacji naszych czasów. Książkę kończy tekst znanego literata, A. Stasiuka, któremu stałe pozy kobiet w seks-pisemkach skojarzyły się z kanonicznymi pozami postaci na prawosławnych ikonach. Czy można dokonywać takich porównań? Pew­ nie można, tylko po co takie subiektywne wizje publikować w książce z pretensjami do naukowego charakteru? Bo nie ku lepszemu zrozumieniu świata przecież. Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, Bibliotheca Shamanistica, vol. 1, ss. 291 Książka jest zbiorem materiałów z drugiej światowej konferencji zor­ ganizowanej z inicjatywy Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Sza­ manizmu, która odbyła się w dniach 11-17 lipca 1993 r. w Budapeszcie . Bez tej pozycji trudno sobie, moim zdaniem, wyobrazić poważne studia nad szamanizmem. Jak poinformowano we „Wstępie", uczestnicy Konferencji obradowali w następujących sekcjach: sztuka, elementy teatru, muzyka, pieśni szamańskie, narracja, szamanizm a religia, szamanizm w Eurazji, uzdrawianie, taniec, obrady jednej z sekcji poświęcono ponadto ogólnie zjawisku szamanizmu w Korei, Japonii, Mongolii oraz w Eurazji. Dzięki pokonferencyjnej publikacji większość zaprezentowanych tekstów stała sie dostępna dla szerokiego grona 1 1 Pierwsza konferencja zorganizowana przez to Stowarzyszenie miała miejsce w Seulu w 1993 r. Jej efektem jest książka pt. Shamans and cultures, M . Hoppál, K . D . Howard (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest - Los Angeles 1993. Recenzję z tej pracy zamieściłam w „Etno­ grafii Polskiej", t. 39: 1995, z. 1-2, s. 254-257. �338 RECENZJE I OMÓWIENIA osób zainteresowanych szamanizmem. Zjawisko to wciąż przyciąga uwagę badaczy, a także osób nie związanych zawodowo z nauką. Jak widać, chociażby na przykładzie omawianej tu pozycji, badania nad szamanizmem rozwijają się znakomicie. W wielu krajach następuje jednocześnie gwałtowne odrodzenie praktyk szamańskich. Szamani wychodzą z podziemia, a szamanizm staje się swoistą neo-religią. Jest on również podstawą identy­ fikacji narodowo-kulturowej różnych społeczeństw. Zjawisko to występuje np. wśród Jakutów (Republika Sacha) - szerzej na ten temat jest mowa w artykule Marjorie Mandelstam Balzer - a także u wielu innych narodów byłego ZSRR, które uzyskały własną państwowość i wyraźnie, na różne sposoby, manifestują rodzime, nierosyjskie korzenie (analizą tego procesu zajął się m.in. Juha Pentikainen) . Odradzaniu się praktyk szamańskich, np. uzdrowicielskich, i pewnych elementów szamańskiego widzenia świata poświęcony jest natomiast artykuł Eleanor Ott. Autorka zwraca m.in. uwagę na to, że wiedza kosmolo­ giczna współczesnych szamanów jest najczęściej ograniczona, ich przygotowa­ nie do pełnienia roli szamana - powierzchowne, a sami szamani nie mają często tak dogłębnego związku z kulturą społeczności, w których praktykują, jak miało to miejsce w przeszłości. Można zadać pytanie, czy mówienie o szamanizmie jako religii jest w pełni uzasadnione. Większość autorów tekstów zamieszczonych w Shama­ nism in performing arts posługuje się tym terminem, należałoby więc chyba przyjąć, że jest to zgodne ze współczesnym kierunkiem myślenia w bada­ niach nad szamanizmem. Liu Gui-teng stwierdza nawet, że choć wielu badaczy uważa szamanizm za religię prymitywną - patrząc na nią z punktu widzenia ewolucjonizmu, jak też przez porównanie z religiami światowymi, to jednak nie wszystkie społeczności ludzkie, wśród których występuje sza­ manizm, można określić jako prymitywne. Należą do nich np. Mandżurowie z północnych Chin. W zamieszkałych przez nich rejonach żyją ponadto wyznawcy buddyzmu i taoizmu, te trzy religie przenikają się. Zdaniem tego badacza, mamy tu do czynienia z równoległym występowaniem różnych sposobów myślenia, które spełniają różne funkcje, uzupełniają się i oddziaływują na siebie, żaden z nich nie jest jednak dominujący. Według J. Pentikáinena natomiast, szamanizm to raczej system widzenia świata niż religia w całym znaczeniu tego słowa. Jest on związany z ekologią, ekono­ mią, strukturą społeczną. Autor podaje propozycję definicji szamanizmu, w której należy wziąć pod uwagę następujące elementy: techniki ekstatyczne służące znalezieniu drogi do innych światów lub wymiarów rzeczywistości, wierzenia o duszach, o trzech poziomach uniwersum, z szamanem jako 2 2 Por. też informacje o renesansie szamanizmu w Buriacji i jego związkach z tożsamością kulturową zamieszczone przez E . Nowicką i R. Wyszyńskiego w książce Lamowie i sekretarze [w druku], a także dane wskazujące na rolę szamanizmu w procesach narodotwórczych w kilku innych republikach syberyjskich (Republika Sacha, Tuwińska, Ałtajska, jak też Buriacja), zamieszczone w książce Współczesna Syberia. Procesy narodowościowe wśród rdzennych miesz­ kańców Federacji Rosyjskiej, E . Nowicka (red.); książka ta ma się ukazać pod koniec 1997 r. �RECENZJE I OMÓWIENIA 339 mediatorem między nimi, wierzenia w duchy opiekujące się szamanem, różnice w rytuałach między różnymi kulturami (w tym także różnice między używanymi instrumentami muzycznymi, typami masek, odzieży i in.) Jak sądzę, pytanie czy szamanizm jest religią, czy też - jak twierdzą niektórzy badacze - jest to jakaś forma religii, jeden z wielu rodzajów wierzeń ludo­ wych, będzie jeszcze wielokrotnie powracało w pracach poświęconych sza­ manizmowi. Śledzenie tej dyskusji może być interesujące, przypuszczam jednak, że nie prędko doczekamy się rozstrzygnięcia, które uzyskałoby jednoznaczną akceptację badaczy. Będą natomiast z pewnością podejmowa­ ne kolejne próby wyodrębnienia poszczególnych elementów rytuałów sza­ mańskich, usystematyzowania ich opisu, syntezy poglądów na temat szama­ nizmu, roli szamanów i ich zachowań itp. (por. artykuł Tae-gon Kima). Większość tekstów zamieszczonych w zbiorze stanowi.efekt badań tere­ nowych. Tego typu badania, a zwłaszcza bezpośrednie rozmowy z szamana­ mi, stwarzają okazję do pogłębionego spojrzenia na szamanizm i podjęcia prób wyjaśnienia tego fenomenu, jak też np. interpretacji elementów składa­ jących się na szamańskie rytuały. Niezmiernie interesujące są, moim zda­ niem, cytowane w tekstach wypowiedzi szamanów, wyjaśniające np. cele sza­ mańskich zabiegów, pozwalające też spojrzeć na szamanizm w sposób rzad­ ko stosowany przez badaczy w publikacjach - oczyma głównych bohaterów rytuałów. (Według jednego z szamanów cytowanych przez M . Mandelstam Balzer, cały bogaty system filozoficzny szamanizmu służy zachowaniu równo­ wagi między dobrem i złem). Uważam, że oddanie głosu głównym bohaterom rytuałów przez badaczy znakomicie przybliża czytelnikowi istotę omawianego zjawiska, nadając mu rys indywidualizmu i znacznie wzbogaca, czyniąc to w dodatku w atrakcyjny sposób, naszą wiedzę o nim. Problemem, który wciąż jeszcze budzi kontrowersje jest relacja między rytuałem szamańskim a sztuką teatralną, przedstawieniem. Niektórzy bada­ cze, m.in. John A. Dooley, widzą przy tym daleko idące zbieżności i podo­ bieństwa wzorów zachowań szamana i aktora, inni natomiast mówią o istot­ nych różnicach. Według Roberte Hamayon пр., pewne zachowania szamana i aktora są w istocie podobne, nie można jednak zapominać o tym, że ich adresat jest różny. Czynności wykonywane przez aktora przeznaczone są dla widowni, przez szamana zaś - dla istot nadprzyrodzonych. Jak pisze Carla Corradi Musi, choć szamanizm jest rzeczywiście wydarzeniem teatralnym, z jego regułami, widownią, oczekującą w napięciu na rezultaty działań szamana, stanowi jednak - w przeciwieństwie do spektaklu teatralnego - akt magiczny, osadzony zarazem w wierzeniach mitycznych. W dyskusji nad owymi różnicami i podobieństwami na uwagę zasługuje artykuł Jonathana Horwitza. Autor zadaje istotne pytanie o charakter relacji między aktorem i publicznością. Relacja ta wyznacza granicę między widowiskiem teatral­ nym a rytuałem szamańskim. Zdaniem autora, jeżeli widzowie stają się uczestnikami widowiska, jak dzieje się to czasem we współczesnym teatrze, nie ma już mowy o teatrze lecz o czymś, co przypomina szamańskie rytuały, �340 RECENZJE I OMÓWIENIA podczas których zaciera się granica między światem duchów i światem materii, szaman zaś nie może zapomnieć o pozostałych uczestnikach rytuału, ani też myśleć o nich jak o publiczności, gdyż jest pośrednikiem między widzami i duchami. Generalnie więc, funkcja widowni w teatrze i w szamań­ skich spektaklach jest odmienna. W badaniach nad szamanizmem często podejmowane są próby wyjaśnienia, czym jest w istocie ekstaza i trans, tak charakterystyczne dla szamańskich misteriów. Zjawisku temu poświęcony jest również artykuł R. Hamayon publikowany w omawianym tomie. Autorka przytacza różne koncepcje doty­ czące istoty szamańskiego transu i ekstazy, przypominając też m.in. ustalenia R.I. Heinze, zgodnie z którymi to, co badacze określają jako „trans" może być uznane za formę bezpośredniego kontaktu szamana z duchami. Jak wiadomo, charakterystycznym elementem rytuałów szamańskich są tańce w wykonaniu szamana lub/i towarzyszących mu osób, pieśni, a także gra na instrumentach muzycznych, przede wszystkim na bębnie. Każdy szaman ma własny styl, rodzaj wykonawstwa. Jak zauważył Guo Shuyun, taniec jest specyficznym językiem, środkiem komunikacji, każdy gest szama­ na ma określone znaczenie zrozumiałe dla widzów. Jeśli więc np. szaman mandżurski zakrywa twarz rękoma, poruszając się wolno w lewo i w prawo, klan może oczekiwać kłopotów i niebezpieczeństw, jeśli szaman wznosi ręce do góry trzymając w nich bęben, to znaczy, że duchy pomogą grupie znaleźć wyjście z dramatycznej sytuacji, jeśli nie czyni niczego, ale trzyma bęben wysoko, znaczy to, że bóstwa nie akceptują próśb ludzi lub ceremoniał nie został odpowiednio odprawiony. Autor zaprezentował wyniki swoich badań nad tańcami szamanów mandżurskich podkreślając, że zachowało się w nich wiele tradycyjnych elementów, mimo że sam rytuał poddano rozmaitym innowacjom. Na rolę tańca jako języka, środka komunikacji między szamanem a bóstwa­ mi zwraca też uwagę Diana Riboli. Autorka podkreśla jednocześnie, że bogowie mogą nie skorzystać z pośrednictwa tańca lub pieśni, by porozumie­ wać się z szamanami, ale mogą użyć milczenia. Zdaniem szamanów nepalskich, z którymi rozmawiała autorka, ten rodzaj porozumienia ( „odbiór fali") jest dostępny tylko tym, którzy posiedli odpowiednią wiedzę, tj. wtajemniczonym. Autorzy kilku tekstów zamieszczają interesujące wyjaśnienia dotyczące roli bębna i jego dźwięków w rytuale szamańskim. Daniela Berti przytacza np. informację uzyskaną od jednego z szamanów nepalskich, który powie­ dział, że gdyby osoba grająca na bębnie przestała weń uderzać lub zgubiła rytm, podczas gdy szaman wykonuje swój taniec, szaman mógłby nawet umrzeć. Nic w tym dziwnego, skoro bęben uważany jest za alter ego szama­ na lub uobecnienie jego samego. Z informacji szamanów wynika, że bicie w bęben, podobnie jak udział w rytuale sprawia, że szaman ukazuje inne oblicze. Jak powiedział jeden z szamanów nanajskich, informator A.W. Smoljak, cytowany przez T. Bułhakowa: „kiedy gram na bębnie, mój język staje się swobodny, wiem wszystko, co powinienem powiedzieć. Słowa �RECENZJE I OMÓWIENIA 341 płyną... Lecz kiedy nie biorę udziału w rytuale, mówię mało, wolno i źle". Szaman, z którym rozmawiała Bułhakowa powiedział natomiast: „Skąd przychodzą do mnie te wszystkie słowa? Siódmy [duch] wydaje je sam, ale dla niego nigdy bym nie zaśpiewał tak dużo i dobrze". Ponadto, jak zauwa­ żyła Carla Corradi Musi, rytm bębna koresponduje z rytmem krwi, a efekt fizyczny jest tak silny, że ciało odczuwa to wprawiając stopy w ruch. Instrumentom muzycznym używanym przez szamanów poświęcony jest artykuł Liu Gui-tenga oparty na materiałach z badań prowadzonych wśród Mandżurów. Autor zwraca również uwagę na komunikacyjne znaczenie muzyki i tańca. Jak wiadomo, szaman nie tylko tańczy i gra na instrumen­ tach, lecz czasem także wykonuje specjalny rodzaj pieśni. Czy jednak zawsze wiemy dlaczego szaman śpiewa? Interesującą próbę odpowiedzi na to pyta­ nie podjęła T. Bułhakowa (jak już wspomniałam, prowadziła ona badania wśród Nanajów). Autorka zadała także pytanie, czy możliwy jest rytuał szamański bez śpiewu. Jej badania przyniosły odpowiedź twierdzącą. Oka­ zało się bowiem, że profesjonalni szamani nanajscy nie potrzebują pośred­ nictwa pieśni, ani też tańca, by rozmawiać z duchami. Mogą to uczynić w milczeniu. Inni śpiewają jednak, by zrekompensować niedostatek swych mistycznych zdolności przekraczania barier między światami. Dla wielu szamanów śpiew jest jednak ważnym środkiem służącym penetracji innego świata i porozumiewania się z duchami, ożywiania przedmiotów przy ich pomocy. Służy on tym, którzy nie mają wystarczającej mocy własnej, by uczynić to dzięki swym naturalnym zdolnościom. Pieśni szamańskie są również przedmiotem interesującego artykułu Du Yaxiong. W tekście tym ukazano jednak nie znaczenie tego rodzaju utwo­ rów lecz historyczne związki między pieśniami szamanów z północnych Chin a dawnymi węgierskimi pieśniami ludowymi. Izabella Horvath podjęła nato­ miast próbę porównania 10 motywów szamańskich występujących w baj­ kach węgierskich i tureckich, wyprowadzając stąd szersze wnioski dotyczące etnogenezy badanych ludów i kierunków wpływów kulturowych. Warto przypomnieć, że w myśl ludowych wierzeń, duchy mają swój własny język. Próbę jego opisu, na przykładzie materiałów zebranych wśród Puyuma z południowo-wschodniego Taiwanu, podejmuje Josiane Cauquelin. Według samych Puyuma, język duchów jest jakimś starym językiem znanym tylko im, nie jest to jednak język sekretny. Jego nieznajomość przez ludzi wynika po prostu z ich ignorancji, jest też spowodowana upływem czasu i stopniowym zapominaniem tego, co miało miejsce w odległej przeszłości. Coraz większym zainteresowaniem badaczy cieszą się dziś teksty reprezen­ tujące tzw. folklor szamański, związane z działalnością szamanów, ich postacia­ mi, ukazujące wierzenia dotyczące wędrówki dusz, inicjacji i in., wyjaśniające zarazem ich szczególną rolę i miejsce w poszczególnych społeczeństwach. Tematyka ta jest przedmiotem interesującego artykułu Ake Hultkrantza. Autor używa tu określenia „memory folklore", wzorowanego na terminie „memory ethnography", w odniesieniu do folkloru szamańskiego. Zwraca też uwagę na �342 RECENZJE I OMÓWIENIA to, że coraz częściej podejmowane są próby skorelowania różnych form twórczości szamańskiej z rozmaitymi typami szamanizmu. Na zakończenie wspomnę jeszcze o artykule Diany Riboli poświęconym sztuce szamanów. Autorka przytacza unikalne materiały, jakie zgromadziła podczas badań terenowych wśród stosunkowo mało znanej i słabo zbadanej przez etnologów grupy etnicznej Czepang z Nepalu. Omawia również niektóre elementy wierzeń szamańskich tej grupy, panteon bóstw i duchów, z którymi sztuka ta jest nierozerwalnie związana. Interesujący jest też niewielki artykuł Hitoshi Watanabe oparty na unikalnych materiałach zebranych wśród Ajnów. Autor ukazuje tu szamana w roli akuszera i osoby łamiącej tabu. Każdy z tekstów zamieszczonych w omawianej pracy zasługuje na uwa­ gę. Uzupełniają one nie tylko znakomicie dotychczasową wiedzę na temat szamanizmu, lecz także inspirują do dalszych poszukiwań i stawiania no­ wych pytań badawczych. Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, Bibliotheca Shamanistica, vol. 2, ss. 189 Wydawcy, wyraźnie zainteresowani problematyką szamanizmu, o czym świadczą opublikowane ostatnio przez nich tytuły, sięgnęli tym razem do pracy, która ukazała się na Węgrzech w 1978 r. i opublikowali reprint tekstów wybranych z tej pozycji. W książce znalazły się artykuły badaczy radzieckich, węgierskich, szwedzkich i fińskich zaliczanych dziś do czołówki znawców szamanizmu. Jak podkreślił we „Wstępie" M . Hoppál, pierwsze wydanie książki - w latach odległych od okresu „głasnosti", było punktem zwrotnym w badaniach szamanizmu, zwłaszcza w sytuacji gdy w ZSRR słowo „szaman" stanowiło tabu, samo zjawisko szamanizmu zaś postrzega­ no w kategoriach polityczno-ideologicznych, traktując je zarazem jak nie istniejącą już cząstkę tradycji małych grup etnicznych Syberii. W ciągu kilku lat pierwszy nakład książki wyczerpał się, postanowiono więc przypomnieć ją, biorąc - jak sądzę - pod uwagę duże zainteresowanie szamanizmem we współczesnym świecie (nie tylko wśród naukowców). W Shamanism in Siberia można m.in. znaleźć artykuł E.A. Aleksejenko o kategoriach szamanów występujących u Ketów i tekst L.W. Chomicz, ukazujący klasyfikację szamanów nienieckich. Nieńców dotyczy także tekst P. Simoncsics na temat struktury magicznych pieśni szamańskich. O. Dołgich pisze natomiast o bębnach i strojach - atrybutach szamanów nganasańskich. Kostiumowi szamana poświęcony jest też tekst G.N. Graczewej, bębny sza­ mańskie zaś są tematem artykułu L.P. Potapowa; autor analizuje je pod kątem przydatności do badań etno-historycznych (jako źródło). W książce znalazł się również tekst M . Ja. Żornickiej o tańcach szamanów jakuckich. Kilka artyku- �343 RECENZJE I OMÓWIENIA łów poświęcono szamanom tuwińskim. M.B. Kenin-Lopsan pisze o rytuałach pogrzebowych, S.I. Wajnsztejn o kulcie ongonów (w języku tuwińskim noszą one nazwę eren; obejmuje ona zarówno samego ducha, jak i jego materialne wyobrażenia). W.P. Djakonowa opisuje elementy stroju i instrumentów wyko­ rzystywanych przez szamana podczas rytuałów. Na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Á. Hultkrantza. Autor zadaje tu m.in. pytania: czy szamanizm jest dobrze udokumentowa­ nym i opisanym kompleksem religijnym i czy sam szaman jest kluczową postacią w prymitywnej religii? Pytania te wciąż jeszcze powracają w deba­ tach uczonych, wśród których brak m.in. zgody co do uznania szamanizmu za jedną z religii (por. recenzję z Shamanism in performing arts, zamiesz­ czoną w tym tomie „Etnografii Polskiej"). Odwołując się do literatury wydawanej od końca XLXw. do 1972г., autor zastanawia się ponadto nad relacją między szamanem i światem nadnaturalnym oraz symboliką szamań­ skich rytuałów. Wspomina też o różnorodnych funkcjach szamana i jego roli mediatora między określoną społecznością a owym światem. Nasuwa sie pytanie, czy można dziś uznać za zasadne wznawianie Sha­ manism in Siberia, zwłaszcza wobec imponującego rozwoju współczesnych badań nad szamanizmem. Moim zdaniem, dobrze się stało, że wydawcy przypomnieli omawiane teksty po prawie dwudziestu latach, jakie minęły od ich pierwszego wydania, choć część z nich znalazła się w późniejszych pracach ich autorów. Porządkują one i podsumowują przecież pewien etap badań nad szamanizmem syberyjskim, udostępniając zarazem klasyczne już dziś dzieła nowemu pokoleniu czytelników. Książce nadano bardzo staranną oprawę graficzną. Niezaprzeczalnym jej walorem jest też bogata bibliografia stanowiąca część każdego z artykułów. Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, tom I , Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, il. 205 + 2 mapy „Impulsem do napisania tej książki były rozwijające się badania - ostat­ nio wielostronne - nad dziejami Polonii. W nich od czasu do czasu, gdzieś na dalekich peryferiach omawiających wkład Polaków w rozwój nauki świa­ towej, zaledwie skromnie anonsowano osiągnięcia w zakresie badań etno­ graficznych. Może warto wskazać na samym początku, iż nie jest sprawą autora omawianie dziejów polskiej etnografii pozaeuropejskiej. Istota tej książki tkwi raczej w ukazaniu tego ważnego problemu, który być może podjęty zostanie kiedyś przez profesjonalistów." Tych parę zdań z „Wstępu" ukazuje zamiar Autora i prowokuje do zadania pytania, czy i w jakim zakresie zamiar ten udało mu się zrealizować. �344 RECENZJE I OMÓWIENIA Polskie opisanie świata jest pomyślane jako wielka antologia prac pol­ skich podróżników, którzy w swych wędrówkach zwrócili baczniejszą uwagę na ludy, wśród których przebywali, i którzy podzielili się z czytelnikami swymi obserwacjami. Dotychczas ukazał się pierwszy tom, obejmujący opisy Azji i Afryki - a więc ziem, z którymi Europejczycy zapoznawali się już od zarania swych dziejów (w drugim tomie znajdziemy opisy spostrzeżeń Pola­ ków penetrujących obie Ameryki, Australię i wyspy Pacyfiku). Myślę jed­ nak, że warto już teraz napisać recenzję tej książki, nie czekając na ukazanie się drugiego tomu. Oba tomy z pewnością rozszerzą naszą znajomość hi­ storii nauki, zaznaczając ogromny wkład Polaków w poznawanie ludów i kultur świata. Są one również próbą ukazania panoramy opisów dokona­ nych przez polskich podróżników i odczytania tych opisów na nowo, w świetle współczesnych badań i pogłębionej znajomości kultur opisywanych przez przypadkowych często podróżników. Każdy dział omawianej książki („Azja" i „Afryka") składa się z roz­ działu wstępnego i z pewnej liczby omówień sylwetek i prac polskich po­ dróżników (28 w części azjatyckiej i 17 w części afrykańskiej); każde z nich zawiera obszerną informację o autorze i wybrany fragment jego tekstu. Przewaga części azjatyckiej jest zrozumiała; przecież najwięcej polskich po­ dróżników zwiedzało Syberię, aczkolwiek na ogół nie dobrowolnie. Przy czytaniu tekstów napisanych przez zesłańców z czasów carskich ogarnia człowieka gorzka zaduma - nieporównywalnie liczniejsi zesłańcy z czasów komunistycznych nie mieli możliwości prowadzenia badań naukowych wśród tubylców Syberii, nie mogli też liczyć na złagodzenie kary w nagrodę za odkrycia i prace naukowe. Studiowanie podawanych przez Kuczyńskiego życiorysów licznych bada­ czy ukazuje pewną prawidłowość polskiego losu. Rozrzucała ich po świecie nie tylko żądza wiedzy, lecz także (a czasem przede wszystkim) umiłowanie Ojczyzny i uparta walka o jej wolność. Za tę walkę pokutowali na Syberii, ale także ta walka wygnała wielu Polaków do Afryki (jak np. Ludwika Bystrzonowskiego, który swój pobyt w Algerii wykorzystywał do obserwacji przydatności dla polskich walk powstańczych metod walki Arabów przeciw najazdowi francuskiemu), czy na inne kontynenty. Polskie opisanie świata jest antologią - i Kuczyński, jak każdy autor antologii, musiał powziąć trudną decyzję, czyje teksty drukować, a czyje odrzucić. Czy wybrał słusznie? Tu już trudno dyskutować. W tym przypadku musi decydować wyczucie, jak też osobiste upodobanie. Myślę, że Autor wybrał dobrze, aczkolwiek mnie osobiście brakuje niektórych nazwisk. Chętnie tu bym widział barwny opis pielgrzymki do Ziemi Świętej Mikołaja Radziwiła „Sierotki", wspomnienia z Indii i Cejlonu arcybiskupa Władysława Michała Zaleskiego, z brzegów Afryki i z kolonii holenderskich w Azji Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, a z nowszych prac, materiały hotentockie Romana Stopy. Przypuszczam jednak, że podobne obiekcje może mieć każdy z czytają­ cych tę antologię, przy czym każdy wymieniłby tu inne nazwiska. Pracę czyta �RECENZJE 1 OMÓWIENIA 345 się lekko, książka zawiera ogromny ładunek informacji, ale równocześnie nie nuży czytelnika, przeciwnie, zostawia pewien niedosyt. Przy wyborze autorów Kuczyński kierował się trzema zasadami. Przede wszystkim podawał fragmenty prac sztandarowych postaci spośród Polaków opisujących różne ludy - a więc Benedykta Polaka, pierwszego Polaka, który opisał świat mongolski, Michała Piotra Boyma, misjonarza, etnografa, przyrodnika i dyplomaty w służbie chińskiego cesarza, generała Józefa Kopcia czy Benedykta Dybowskiego - w części azjatyckiej, a Stefana Szolc-Rogozińskiego czy Jana Czekanowskiego w części afrykańskiej. Drugą zasadą było odrzucenie całej współczesnej olbrzymiej literatury podróżni­ czej, pisanej przez dziennikarzy, globtroterów, lekarzy czy misjonarzy, z po­ zostawieniem tylko fragmentów prac pisanych przez autentycznych etnogra­ fów. Najtrudniejsza była niewątpliwie trzecia zasada - spośród całego mate­ riału wybrać pozycje najlepsze. Czy to się Autorowi udało? Na to pytanie nikt nie odpowie tak dobrze, jak sam Autor, największy chyba znawca tej literatury w Polsce. Czerpie on z prac pisanych przez zesłańców syberyj­ skich, zawodowych naukowców, etnologów-obieżyświatów (do tej kategorii Autor był łaskaw i mnie zaliczyć), myśliwych i misjonarzy. A że cytuje zarówno autorów zmarłych, jak i żyjących, przeto chyba musi się liczyć z licznymi pretensjami tych, których teksty w tej książce się nie zmieściły. Właśnie te obszernie cytowane fragmenty tekstów licznych autorów są praw­ dziwym bogactwem omawianej pracy. W porównaniu z oryginałem polskim, jakże ubogie wydaje się streszczenie angielskie, obejmujące „Wstęp" i oba rozdziały wprowadzające (do części azjatyckiej i afrykańskiej) lecz siłą rzeczy - pozbawione opisów. Polskie opisanie świata czyta sę w wielu przypadkach jak powieść po­ dróżniczą. Napisanie tak wielkiej księgi o naprawdę dużej wartości nauko­ wej, w sposób tak przystępny, nie jest sprawą prostą, toteż książki tej należy pogratulować Antoniemu Kuczyńskiemu, a także Wydawnictwu Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, któremu zawdzięczamy tę piękną edycję. Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Biblioteka Zesłańca, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Warszawa-Wrocław 1995, ss. 408, il. Dziennik, w istocie zaś pamiętnik Józefa Kopcia (1758?-1827), to kla­ syczna już pozycja z zakresu „literatury zsyłkowej". Wspomnienia żołnierza, uczestnika wojny polsko-rosyjskiej w 1792 r. oraz insurekcji kościuszkow­ skiej, następnie rosyjskiego więźnia zesłanego na Kamczatkę, zwolnionego stamtąd szczęśliwie po dwuletnim pobycie (1796-1798), publikowano w XLX �346 RECENZJE I OMÓWIENIA i X X wieku wielokrotnie zarówno w tzw. wersji „małej" (skróconej; pierwsze wyd. 1837), jak i „dużej" (pierwsze wyd. 1863), a także we fragmentach (od 1821). Dużą popularnością cieszyły się one zwłaszcza w minionym stuleciu. Nobilitowane przez Adama Mickiewicza w jego wykładach w College de France, przełożone na francuski i rosyjski, uznane zostały w historii litera­ tury polskiej za „pierwszą wybitną pozycję w ogromnym łańcuchu polskich pamiętników o Sybirze, choć nie pierwszą historycznie" (Krzyżanowski 1979, s. 505). Obecna edycja, pierwsza po bardzo długiej przerwie (jeżeli nie liczyć przedruków fragmentarycznych), zawiera kompletny tekst Dziennika wg rękopisu z Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, ofiarowanego w 1821 r. przez autora Izabeli Czartoryskiej (i nie całkiem identycznego z nieznaną dziś podstawą wydań tzw. wersji „dużej"), opatrzony dodatkowo przez wydawców - Antoniego Kuczyńskiego i Zbigniewa Wójcika - erudycyjnymi przypisami oraz obszernym opracowaniem biobibliograficzno-krytycznym (ze skrótem w językach angielskim i rosyjskim). W pięknie wydanym tomie pomieszczono ponadto szkic Andrzeja Woltanowskiego o awansach woj­ skowych brygadiera Kopcia, okolicznościowe listy Mieczysława Kopcia i Pawła Czartoryskiego (potomków, odpowiednio, autora Dziennika i twór­ ców puławskiej Biblioteki Czartoryskich), notę edytorską, zestawienie nie­ których jednostek miar i innych oznaczeń występujących w tekście wspom­ nień, indeksy nazwisk i nazw geograficznych oraz 29 ilustracji. Całość otwiera przedmowa pióra Andrzeja Stelmachowskiego, prezesa Stowarzy­ szenia „Wspólnota Polska". Powód, dla którego ukazanie się tego dzieła warto odnotować w czaso­ piśmie etnologicznym, wyjawił przed ćwierćwieczem z górą na łamach „Etnografii Polskiej" Antoni Kuczyński w artykule sygnalizującym wartość źródłową „relacji o ludach Syberii" Józefa Kopcia i postulującym wprowa­ dzenie byłego zesłańca „na karty etnografii polskiej" (Kuczyński 1969). Także w omawianej edycji wydawcy poświęcili sporo miejsca omówieniu etnograficznych partii Dziennika, podkreślając z jednej strony ludoznawczą wrażliwość autora, z drugiej zaś walory jego obserwacji poczynionych sto­ sunkowo wcześnie wśród ludów słabo jeszcze znanych (nie tylko tzw. szero­ kiej publiczności), a co ważniejsze - w niewielkim stopniu poddanych impaktowi cywilizacji rosyjskiej. W rzeczy samej, sporządzone przez Kopcia opisy pierwotnych mieszkańców wschodnich krańców Syberii, w szczegól­ ności Kamczatki, które zresztą najwcześniej wzbudziły zainteresowanie wy­ dawców (fragmenty obszernego manuskryptu, poświęcone życiu i kulturze „Kamczadali", ukazały się drukiem już w 1821 r. w warszawskiej „Gazecie Literackiej" oraz w „Sibirskim Wiestniku"), powinny być wpisane do ze­ stawu potencjalnych źródeł etnohistorycznych. Wiarygodność opisów, w przeszłości niekiedy kwestionowana, nie ulega bowiem wątpliwości. Od­ rębną sprawą jest natomiast szczegółowa ocena naukowej przydatności za­ wartych w Dzienniku informacji, będąca kwestią przyszłości i zadaniem specjalistów w zakresie etnografii Kamczatki oraz ziem przyległych. W ocze- �347 RECENZJE I OMÓWIENIA kiwaniu na ów werdykt wypada jednak zauważyć, iż przypisywanie Kop­ ciowi ambicji naukowych i dopracowania się, po okresie obserwacji amator­ skich, „rodzaju warsztatu badawczego o wcale dobrych podstawach komparatystycznych" (co czynią wydawcy m.in. na s. 307) jest sporą przesadą, niezależnie od tego, że podczas pobytu na Syberii zebrał on „nielichą kolek­ cję etnograficzną", w części dowiezioną do kraju i podarowaną książętom Czartoryskim, a pisząc po jakimś czasie wspomnienia, starał się nadać etnograficznym spostrzeżeniom zwartą, usystematyzowaną postać . Nawia­ sem mówiąc, można wręcz podejrzewać, iż Kopeć dopiero w Polsce docenił w pełni atrakcyjność swych spotkań z „dzikimi i mało różniącymi się od zwierząt narodami" (to jego słowa z listu do Katarzyny I I ) , albowiem w niektórych przypadkach, gdy brakło mu własnych spostrzeżeń, sięgał po prostu po istniejącą już literaturę i przepisywał z niej, co uznał za stosowne (wydawcy zidentyfikowali jego źródła w odniesieniu do Tatarów mieszkają­ cych między Tobolskiem a Kazaniem; s. 263, przyp. 45). Wspomnienia Józefa Kopcia, w lwiej części poświęcone sześcioletniemu w sumie pobytowi w Rosji (wliczając w to podróż na Kamczatkę i powrót stamtąd do kraju), mają jeszcze jeden aspekt mogący zainteresować etno­ logów i antropologów. Są one mianowicie - acz nie stanowią pod tym względem wyjątku w „literaturze zsyłkowej" - świetnym źródłem do studiów ukierunkowanych zarówno na to, co i jak jest opisywane, jak i na samego opisującego, w tym przypadku przeciętnego polskiego szlachcica (z właści­ wym mu wyposażeniem psycho-kulturowym) rzuconego przez los na Sybe­ rię, stykającego się z mozaiką społeczno-kulturową i cywilizacyjną euroazja­ tyckiego imperium carów, obserwującego postępy i skutki kolonizacji, odkrywającego „nowy świat" w każdym z możliwych do nadania temu określeniu sensów, a jednocześnie - przez cały czas - współuczestniczącego na swój sposób w tworzeniu owej syberyjskiej rzeczywistości schyłku X V I I I wieku: najpierw w roli więźnia i zesłańca, potem człowieka wolnego, wreszcie - już po powrocie do ojczyzny, pomiędzy „swoimi" - weterana obarczonego bagażem zsyłki, opowiadającego i piszącego o swych prze­ życiach. Takie spojrzenie (nb. mające bezpośrednią analogię w badaniach nad wczesnymi relacjami Europejczyków o Ameryce, które od dawna przestano postrzegać wyłącznie jako „cenne źródła etnograficzne") przy­ niosłoby zapewne wiele nowych elementów wzbogacających naszą wiedzę o samych sobie, a odpowiednio poszerzone - być może z czasem prze­ kształciłoby się w swego rodzaju 'antropologię zsyłki'. Miejsce, jakie zajmuje Syberia w historii Polaków i w polskim doświadczeniu narodowym, stanowi 1 1 Przecenianie kompetencji ludoznawczej Polaków stykających się w rozmaitych okolicz­ nościach z egzotycznymi ludami, jak również znaczenia naukowego sporządzanych przez nich opisów, jest zjawiskiem, z którym spotkać się można dość często w literaturze przedmiotu i to bynajmniej nie tylko w odniesieniu do Syberii. Ciągle aktualne są w tej materii uwagi dotyczące zasad i kryteriów oceny dorobku Polaków, którzy uczestniczyli w „opisaniu ludów azjatyckiej części Rosji", poczynione przed laty przez S. Szynkiewicza (1976). �348 RECENZJE I OMÓWIENIA wystarczającą rację, aby postulować uwzględnienie tak lub podobnie na­ zwanej perspektywy badawczej czy to w klasycznej, choć antropologicznie zorientowanej etnologii, czy też w ramach samodzielnej dyscypliny, jaką ma szansę stać się w niedalekiej przyszłości syberystyka . 2 LITERATURA K r z y ż a n o w s k i J. 1979 Historia literatury polskiej. Alegoryzm-preromantyzm, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1969 Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 87-128. M a ł a g o w s k a H.M. 1993 O syberystyce i antologii polskich tekstów syberystycznych, „Lud", t. 76, s. 221-225. S z y n k i e w i c z S. 1976 Z historii polskich badań nad ludami mongolskimi, [w:] Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii, J . Babicz, A. Kuczyński (red.), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 163-190. Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi pol­ skiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 Na tle niebieskiego nieba ogołocone z Uści jedno drzewko, stojące przy płocie i dominacja czarnej ziemi (roli?). Tak wygląda okładka książki o bar­ dzo pięknym, metaforycznym tytule - Ogród spustoszony. Podtytuł dopełnia treść: Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Jest to zbiór materiałów z konferencji o takim samym tytule zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 r. przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońs­ kiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Roz­ woju Wsi Akademii Rolniczej w Krakowie z pomocą krakowskiego Mu­ zeum Etnograficznego i Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Jej celem, jak czytamy we „Wstępie", było „ukazanie współczesnej kultury wsi - głównie wsi małopolskiej - z owej perspektywy, w której kontynuacja i zmiana stanowią jakby dwa oblicza tego samego procesu, a jest nim kształtowanie się oryginalnej i wartościowej współczesnej kultury polskiej wsi." Zderzenie się dwóch światów treści i wartości: współczesnych, bardzo nowoczesnych z tradycyjnymi będącymi wytworem pokoleń. Co z tego wynika? Czy zupełnie nowa jakość, czy też raczej zmiany są dość powierzchowne i „dotyczą bardziej formy niż treści"? Na te pytania próbują 2 Por. uwagi w tej sprawie H . M . Małgowskiej (1993). �RECENZJE I OMÓWIENIA 349 odpowiedzieć autorzy wystąpień, które można generalnie ułożyć w cztery grupy problemowe: 1. Aktualna sytuacja kultury na polskiej wsi; 2. Twórca ludowy i jego miejsce w społeczności lokalnej; 3. Zachowania mieszkańców współczesnej wsi (konwenanse, świadomość ekologiczna, religijność itp.); 4. Współczesna Orawa. Aktualną sytuację kultury na polskiej wsi, a konkretniej jej niektóre psychospołeczne uwarunkowania, omawia R. Kantor. Podkreśla, że nie in­ teresuje go tzw. kultura ludowa a raczej społeczność wiejska z jej kulturą; Autor omawia też dotychczasowe ujmowanie tej kwestii w literaturze przed­ miotu, polityce kulturalnej itp. dochodząc do wniosku, że bardziej one zaszkodziły niż pomogły kulturze wsi. Współcześnie „wsi nie jest potrzebna żadna polityka kulturalna państwa - nawet tzw. demokratycznego - lecz po prostu nakłady na rozwój infrastruktury kulturalnej [...]" (s. 9). Tym samym kwestionuje Autor cały dotychczasowy model funkcjonowania kultury na wsi, zasadę sterowania ową kulturą i to centralnie (moda na ludowość, koła gospodyń wiejskich, spektakularne imprezy typu dożynki itp.). Działania te osłabiły kulturotwórczą rolę społeczności wiejskiej w ogóle. Nie jest to proces w jednakowym stopniu obserwowany na terenie kraju, nie wszędzie mamy do czynienia z degradacją cywilizacyjną i kulturalną społeczności wiejskiej. Kultura współczesnej wsi jawi się więc Autorowi jako ów „ogród spustoszony", względnie „ogród nie plewiony". Ratunkiem może być od­ danie inicjatywy w ręce zorganizowanego i niezależnego od władzy central­ nej samorządu terytorialnego oraz miejscowych animatorów. J. Dębicki zastanawia się nad relacjami zachodzącymi między centrum kulturowym a regionem, zwracając szczególną uwagę na problematykę ob­ szarów peryferyjnych kulturowo („szkoła sądecka" czy sztuka Orawy przy­ wołane zostały jako przykłady obszarów sztuki peryferyjnej). W tym nurcie rozważań sytuowałabym również teksty B. Perepeczko „Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej" oraz R. Zięzio „Z zagadnień wiedzy potocznej o zabawkach i zabawkarstwie". W pierwszym z nich Autorka, wychodząc od badań realizowanych przez Ośrodek Badań Opinii Publicznej i Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN na temat oglądalności programów telewizyjnych przez wieś, przedstawia dominującą w swej funkcji informacyjnej, ale także i rozrywkowej, rolę środków masowej komunikacji. Zastanawia się nad odbiorcą wiejskim, jego zróżnicowaniem i przyzwyczajeniami („Nawyk oglądania tzw. dzienników jest na wsi faktem"; s. 87). Z kolei R. Zięzio zarysowuje perspektywy nowe­ go kręgu bardzo ciekawych zagadnień badawczych dotyczących zabawki i zabawkarstwa. To właśnie „Zabawa i zabawka towarzyszy... człowiekowi od początku jego historii i stanowi, poza pracą, podstawową formę jego aktywności społecznej" (s. 89). Wydaje się, że wszyscy wiemy o tym, że zabawa i rekreacja są konieczne i odgrywają ważną rolę w życiu człowieka wpływając na jego samopoczucie, psychikę i kondycję organizmu. Jednak nie wszyscy zdajemy sobie sprawę, że dobrze zaprogramowana zabawa �350 RECENZJE I OMÓWIENIA przynosi wiele pożytku. Zabawa może być metodą pomocną każdemu: wychowawcy, instruktorowi, animatorowi, który chce zintegrować grupę, ośmielić, wzmocnić pozytywnie każdego z jej uczestników. Spełniając wiele funkcji ułatwia wprowadzenie określonych treści, uczy demokratycznego rozwiązywania problemów. To, obok nauki i pracy, jeden z podstawowych typów działalności ludzkiej, podejmowanej ze względu na przyjemność płynącą z samego jej wykonywania. A jak zabawa, to i zabawka, która wraz z zabawkarstwem będzie przedmiotem zainteresowań grona badaczy sku­ pionych wokół Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Autor dokonuje przeglądu stanu badań, charakteryzuje podstawowe źródła wiedzy o zabaw­ kach i zabawkarstwie, wreszcie formułuje najbliższe zadania dotyczącej tej dziedziny. Drugą grupę problemów reprezentują trzy teksty: I . Bukraba-Rylskiej „Twórca ludowy - między folkloryzmem a tożsamością kulturową", E. Fryś-Pietraszkowej „Portret ludowego artysty na tle wsi" oraz I . Butmanowicz-Dębickiej „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej." Uwarunkowania twórcy ludowego w rzeczywistości społeczno-politycznej minionych lat i współcześnie to podstawowy problem tych rozważań. Można w nich znaleźć jeszcze funkcje czy raczej powinności twórcy (tekst Rylskiej), zagadnienia dotyczące kreślenia własnego wizerunku (Pietraszkowa) oraz poszukiwania odpowiedzi na pytanie o genezę twórczości samorodnej (Dębicka). Trzecia grupa dotyczy zachowań mieszkańców współczesnej wsi. Z. Szromba-Rysowa pisze tu o „Współczesnym konwenansie górali pod­ halańskich", U. Janicka-Krzywda o „Przejawach i przemianach religijności ludowej we współczesnej kulturze wsi podkarpackiej", wreszcie dwa opraco­ wania związane ze stanem świadomości ekologicznej (St. Moskal, R. Kohut „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego" oraz A. Kotala „Wpływ poszczególnych źródeł informacji na stan wiedzy ekologicznej mieszkańców wsi"). „Konwenans [...] jest elementem tożsamości kulturowej, czyli poczucia pewnej wspólnoty zachowań, a presja społeczna wobec uchybień w dziedzi­ nie konwenansu bywa silniejsza w społeczności zamkniętej aniżeli w mieście" (s. 65) - czytamy w tekście Rysowej, która śledzi na przykładzie grupy górali podhalańskich słowa oraz pozawerbalne zachowania, gesty wyrażające właś­ nie konwenans. Interesujący tekst przywołujący wiele, w innych regionach kraju, nieznanych elementów zachowania, etykiety. Religijność ludowa - „obok czysto zewnętrznych jej przejawów istnieje tu również bardzo bogata warstwa duchowa, którą kształtują między innymi skompolikowane mechanizmy psychologiczne" (s. 73), o których traktuje kolejny tekst. Autorka przedstawia główne tendencje przemian religijności ludowej oraz nowe formy w tym zakresie. Wyszczególnia dwa główne nurty: 1 - pojawienie się, po pewnym odejściu od tej formy religijności, przejawów zapotrzebowania na religię jako elementu życia zbiorowego (wizyty obra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 351 zów, zbiorowe modlitwy itp.) oraz 2 - ponowne zwrócenie uwagi na orga­ nizację przestrzenną i kalendarzową kultu. Skażenie środowiska naturalnego i zniszczenia w krajobrazie to jedne z najważniejszych czynników wskazujących na konieczność kształtowania postaw proekologicznych mieszkańców kraju w ogóle, w tym wsi. Kwestię tę podnoszą dwa opracowania. Pierwszy („Postawy mieszkańców wsi mało­ polskiej wobec środowiska naturalnego") ukazuje społeczność wiejską w dwojakiej roh: z jednej strony jako producenta żywności zmuszonego nadążyć za nurtem rozwoju rolnictwa, a z drugiej jako konsumenta za­ spakajającego swoje codzienne potrzeby, a przecież „Szkody wyrządzane w środowisku naturalnym przez mieszkańców wsi mogłyby być znacznie mniejsze, gdyby ich zachowania uległy właściwej modyfikacji, co jednakże poprzedzone być musi odpowiednią zmianą postaw i systemu wartości" (s. 100). Autor podkreśla konieczność podjęcia systematycznej czasowej edu­ kacji ekologicznej. Zakłada też poprzedzenie jej poznaniem obecnego stanu świadomości i czynników mających na nią wpływ. Przedstawia wyniki prze­ prowadzonych w roku 1994 badań na ten temat. Upoważniają one do stwierdzenia, iż wiedza dotycząca środowiska naturalnego jest przypadko­ wa, powierzchowna i , co się z tym wiąże, niekompletna. Jednak, przynajm­ niej w postaci deklaratywnej, przeważają zdecydowanie postawy proekologi­ czne. Są one - przedstawia to A. Kotala w kolejnym artykule - w dużym stopniu kształtowane przez środki masowego przekazu. „Rozpowszechniane przy ich pomocy treści nakładają się na opinie przekazywane przez poprze­ dnie pokolenia, na wiadomości wyniesione ze szkoły, podlegają też modyfi­ kacjom w wyniku rozmów prowadzonych w gronie sąsiadów i znajomych" (s. 109). Jak kształtuje się ten wpływ i jakie mają znaczenie poszczególne źródła dla stanu świadomości ekologicznej tego dowiadujemy się z dalszej części tekstu. Konferencja odbywała się w pięknym Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, nie mogło więc zabraknąć tekstów dotyczących właśnie Muzeum (J. Pilch) oraz przemian kulturowych regionu w dobie transfor­ macji ustrojowych (W. Kołodziej). Przybliżają one problematykę tego specy­ ficznego miejsca, jakim jest Orawa. Mówią o wspaniałych animatorach ruchu regionalnego, iniq'atywach wydawniczych itp. Sugerują, iż „bez cen­ tralnego sterowania przez państwo wieś pozostawiona własnej inicjatywie w perspektywie czasu winna odzyskać własną tożsamość" (s. 62). Redaktorzy tomu piszą, iż jest to „skromny przyczynek do opisu kultury współczesnej wsi polskiej" (s. 6) odwołujący się jednak do badań tereno­ wych, do literatury przedmiotu. Jednocześnie zapowiadają kolejne konferen­ cje w innych regionach Polski licząc, iż „prezentowany tomik [...] zapocząt­ kuje serię wydawniczą poświęconą w całości tematyce kontynuacji i zmiany w kulturze współczesnej wsi polskiej" (s. 6), czego Autorom i sobie życzymy. Urszula Kaczmarek �352 RECENZJE I OMÓWIENIA Kultura międzywojennego Wilna. Materiały konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Biblioteka Pamięci i Myśli, t. 10, Białystok 1994, ss. 387 Biblioteka Pamięci i Myśli to seria wydawnicza Oddziału Białostockiego Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, wielce już zasłużona dla badań nad różnymi aspektami dziejów i kultury Wileńszczyzny. Kolejne tomy serii, choć nierówne pod względem tematyki, tworzą w sumie znaczącą poznawczo pozycję. Omawiany tom stanowi plon konferencji naukowej. W jakimś sensie określa to zwykle charakter tego typu publikacji, trudno bowiem zazwyczaj o jednorodność uzyskanych w ten sposób testów, zwłasz­ cza gdy sama konferencja nie wymuszała pewnej w tym względzie dyscy­ pliny. Kultura międzywojennego Wilna stanowi, niestety, tego potwierdzenie. W tomie znalazły się bowiem teksty merytorycznie i formalnie bardzo od siebie odległe. Da się w nim jednak wyodrębnić pewne bloki tematyczne. Do pierwszego można zaliczyć teksty odnoszące się do dziejów Uniwersytetu im. Stefana Batorego i jego roli kulturotwórczej. Blok ten otwiera wypowiedź Wacława Dziewulskiego, zawierająca dość luźne impresje o charakterze wspomnieniowo-historycznym dotyczące różnych elementów przeszłości wi­ leńskiej uczelni, które z pewnym tylko trudem udaje się złożyć w pewną całość charakteryzującą bardziej klimat Wszechnicy, niż jej losy czy rolę. Tekst Haliny Bursztyńskiej, poświęcony humanistyce uniwersyteckiej, uznać można co najwyżej za sygnał zainteresowań autorki. Poświęcając sporo uwagi problemom egzystencji braci studenckiej, odnotowując udział słucha­ czy Wydziału Humanistycznego w życiu kulturalnym Wilna, autorka tylko zasygnalizowała pozaakademicką aktywność profesury, zupełnie natomiast pominęła to, co wydaje się najistotniejsze w rozważaniach o wileńskiej humanistyce uniwersyteckiej: osiągnięcia naukowe, kierunki badań itd. Czyżby nie było o czym mówić? A może ten - podstawowy chyba - aspekt aktywności wileńskich akademików nie miał nic wspólnego z kulturotwór­ czą rolą Wszechnicy? Podobne refleksje wywołuje lektura referatu Aliny Czapiuk o uniwersyteckim środowisku historycznym. Sporo w tym tekście informacji o organizowaniu się tego środowiska, o tworzeniu Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu, o wybitnych postaciach uczonych. I zupeł­ nie brak - poza czysto informacyjnym zapisem bibliograficznym - tego, czym ludzie owi na trwałe wpisali się w polską historiografię: ich dzieł, tego co stworzyli, o czym i jak myśleli, do jakich dochodzili ustaleń i jaki obraz historii upowszechniali. Zasadnie zapytać by można, czym się więc zasłużyli np. Stanisław Kościałkowski czy Teofil E. Modelski? Konia z rzędem temu, kto na podstawie referatu Aliny Czapiuk potrafi na to pytanie odpowie­ dzieć, a przecież stanowić to powinno klucz do prezentacji osiągnięć środo­ wiska, poprzez nie bowiem wpisywało się ono w kulturę Wilna i w kulturę Polski. Jak można to zrobić, przekonuje tekst Jacka Juliusza Jadackiego o wileńskim środowisku filozoficznym i jego osiągnięciach. Referat całkowi- �RECENZJE I OMÓWIENIA 353 cie odmienny w formie od wymienionych poprzednio, stanowi solidny i in­ teresujący zarys monograficzny, charakteryzując ludzi, instytucje i kierunki badawcze. Na uwagę zasługuje także tekst Radosława Cybulskiego - monograficz­ ny zarys dziejów średniego szkolnictwa ogólnokształcącego w międzywojen­ nym Wilnie, uzupełniony cennym zestawieniem tego typu szkół w 1938 r. Kolejny blok tematyczny to referaty poświęcone środowiskom arty­ stycznym Wilna. Wśród nich chyba najciekawsza i najpełniejsza jest praca Heleny Karwackiej poświęcona teatrowi na Pohulance. Autorka w sposób systematyczny przedstawiła niełatwe losy tej sceny pod kolejnymi dyrek­ cjami, jej znaczenie nie tylko dla społeczności wileńskiej, ale i na teatralnej mapie I I Rzeczypospolitej, wydobywając zwłaszcza rolę J. Osterwy i sku­ pionego wokół niego środowiska Reduty. Równie wartościowy pod wzglę­ dem faktograficznym jest referat Józefa Poklewskiego o organizacjach artystycznych i instytuq'ach opieki nad sztuką. Autor scharakteryzował w nim działalność stowarzyszeń twórczych działających na terenie Wilna i ich rolę w organizowaniu życia kulturalnego, przypomniał także niektóre głośne w owym czasie sprawy, jak dyskusje na temat pomnika Adama Mickiewicza, czy sprzedaży XVII-wiecznych gobelinów flamandzkich. Węż­ szy zakres tematyczny ma szkic Tadeusza Bujnickiego o czasopiśmie „Środy Literackie", wydawanym w latach 1935-1937. Nie umniejszając wartości intelektualnej tego periodyku, można jednak poddać w wątpliwość przy­ pisywane mu przez autora znaczenie. Było to pismo wąskiej elity, którego odbiór poza tę elitę nie wykraczał i które nie odegrało w istocie większej roli społecznej, w przeciwieństwie do publikujących w nim osób. Znacznie większy rezonans wywoływało inne czasopismo wieleńskie, a mianowicie słynne „Żagary". Niestety, poświecony związanemu z nim środowisku tekst Andrzeja Lama należy do najsłabszych w całym tomie - nie wnosi nic nowego w sensie faktograficznym, a także pozbawiony jest jasnej myśli interpretacyjnej. Szkoda to wielka, czasopismo to bowiem nie tylko zyskało stosunkowo znaczny rozgłos, ale skupiało grono niezwykle cie­ kawych ludzi o najprzeróżniejszych opcjach ideowych i artystycznych, stanowiąc szczególny wytwór kresowej kultury. Kolejny blok to szkice poświęcone poszczególnym twórcom kultury wi­ leńskiej. Bez wątpienia na czoło wysuwa się tu referat poświęcony Ferdynan­ dowi Ruszczycowi (autorstwa Edwarda Ruszczyca), a dzieje się tak przede wszystkim z uwagi na pierwszoplanowe znaczenie bohatera dla wileńskiego życia kulturalnego i jego artystycznych osiągnięć. Autor referatu przez kolej­ ne swoje publikacje konsekwentnie zmierza do przedstawienia pełnej bio­ grafii swego przodka, postaci wybitnej, a dziś mało znanej poza wąskim kręgiem specjalistów. Choć każda z postaci przypomnianych w pozostałych referatach tego bloku bez wątpienia zasługuje na uwagę, to jednak w sumie ich dobór wydaje się przypadkowy i wynika raczej z zainteresowań ba­ dawczych referentów niż z dążenia do sportretowania twórców najbardziej �354 RECENZJE I OMÓWIENIA znaczących w międzywojennym Wilnie. O ile przy tym Tadeusz Łopalewski (o którym pisze Barbara Olech), Wanda Niedziałkowska-Dobaczewska (szkic Anny Kieżuń) i Albin Dziekoński (tekst Barbary Noworolskiej) rze­ czywiście swą aktywność twórczą rozwijali w Wilnie przynajmniej w pew­ nym okresie, o tyle Zofia Bohdanowiczowa, której pisarstwu poświęciła referat Violetta Wejs-Milewska, była pisarką wileńską bardziej przez wątki swej twórczości emigracyjnej. Niemniej szkice te, bardzo zresztą odmienne w sposobie traktowania omawianych postaci, są cenne, przypominają bo­ wiem ludzi z Wilnem związanych artystycznie i emocjonalnie, a skazanych na zapomnienie niekoniecznie z uwagi na wartość dokonań artystycznych. Tom zamykają trzy teksty, które same w sobie ważne, nie mieszczą się jednak w formule określonej tytułem tomu. Są to: Alicji Kisielewskiej roz­ ważania o obrazie Wilna i Kresów w filmie A. Wajdy i T. Konwickiego „Kronika wypadków miłosnych", refleksje Agaty Zwolan o dziedzictwie „żagarystów" i tekst Wandy Boguskiej o recepcji twórczości pisarzy Wileńszczyzny w programach współczesnej szkoły polskiej. Zwłaszcza ostatni z nich to niezwykle pouczający przyczynek do sposobu traktowania literatu­ ry, a szerzej - kultury, w procesie edukacji młodych pokoleń, pokazujący stopień i charakter zubożenia wiedzy młodzieży o ważnych elementach i aspektach polskiego dziedzictwa kulturalnego. Całość tomu dopełniona została esejem Elżbiety Feliksiak pt. „Wileńska pamięć polskiej literatury powojennej". Jego autorka, odwołując się do twórczości Zofii Bohdanowiczowej, Antoniego Gołubiewa, Tadeusza Kon­ wickiego, Czesława Miłosza i Wojciecha Piotrowicza, starała się pokazać, jak pamięć Ziemi Wileńskiej, czy szerzej kresów wschodnich I I Rzeczy­ pospolitej, żyje w twórczości literackiej, jaką odgrywa w niej rolę i jakie funkcje pełni. Przy okazji formułowania ciekawych poglądów analitycznych, zostały w tym tekście zawarte mocno kontrowersyjne uwagi ogólniejszej natury, dotyczące m.in. mechanizmu pamięci społecznej, pojęcia ojczyzny i ziemi rodzinnej. W tekstach nie brak pewnych, drobnych na ogół, błędów faktogra­ ficznych, niekiedy jednak irytujących, jak kilkakrotne mylenie Mieczysława Limanowskiego z jego ojcem Bolesławem. Wierzyć tylko wypada, iż wy­ nikają one z redakcyjnych pomyłek i niedopatrzeń, a nie z poważniejszych powodów. Omawiany tu tom, objętościowo pokaźny, pozostawia jednak uczucie pewnego niedosytu, związanego przede wszystkim ze słabością elementów syntetyzujących. Rozumiejąc, że są to tylko materiały pokonferencyjne, a nie zbiór studiów monograficznych, nie sposób jednak nie zauważyć, iż pomi­ nięto w nim szereg problemów ważnych, a nawet bardzo ważnych. Szkoda, że organizatorzy konferencji nie zdołali pozyskać autorów, którzy zajęliby się choćby np. problematyką prasy wileńskiej, środowiska dziennikarskiego i muzycznego, kulturą Żydów wileńskich, wreszcie miejscem Wilna na kul­ turalnej mapie ówczesnej Polski. Czytelnik otrzymał pozycję godną uwagi, �RECENZJE I OMÓWIENIA 355 dostarczającą sporo wiedzy, będącą jednak dopiero krokiem - kolejnym, jeśli zważyć na inne publikacje, m.in. w ramach serii Biblioteka Pamięci i Myśli - ku powstaniu szerszej panoramy dziejów najnowszych Wilna i Wileńszczyzny. Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Biblioteka Wschodnia, t. 1, Antoni Kuczyński (red.), Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział Dolnośląski, Wrocław 1995, ss. 155 + 44 fot. Słynące od lat z wielu cennych inicjatyw badawczych i wydawniczych środowisko osób skupionych w Dolnośląskim Oddziale „Wspólnoty Polskiej" wydało kolejną, godną uwagi pozycję. Jest ona interesującą próbą przybliżenia polskiemu czytelnikowi wybranych kart z dziejów (minionych i obecnych) Polaków na Białorusi. Jest też zapisem wędrówek po miejscach noszących ślady polskości. Nie jest to jednak wędrówka o charakterze turystycznym, ani też wyłącznie poznawczym. Autor, pełniący funkcję prezesa Stowarzyszenia „Straż Mogił Polskich na Wschodzie", przebywał bowiem wielokrotnie na Białorusi ze szczególną misją. Wraz z kilkoma innymi członkami Stowarzyszenia woził tam żelazne krzyże, by stawiać je na mogiłach osób pomordowanych i poległych w walce za Ojczyznę. Autor wyjaśnia, że działające praktycznie od 1991 r. Stowarzyszenie nawiązuje do tradycji „Straży Mogił Polskich Bohaterów", która powstała we Lwowie w 1919 r. dla opieki nad grobami obrońców miasta oraz uczestników powstań narodowych. „Hekatomba ostatniej wojny i obu okupacji przerwała [jednak] tę pracę. Przybyło mogił, ubyło opiekunów. Przez całe dziesięciolecia nie tylko działania społeczne, ale i troska rodzin stanęły wobec muru niemożności w wyniku odcięcia dostępu do drogich nam wszyst­ kim miejsc pamięci" (s. 117). Jak wiemy, przez dziesiątki lat nie mówiło się głośno o Polakach za naszą wschodnią granicą. Dopiero w ostatnim okresie ich dzieje, warunki życia, kształtowania się tożsamości narodowej, zachowania dziedzictwa kulturowego itp. stały się wręcz modnymi tematami badawczymi, owocując setkami publikacji. Rozpoczęła też działalność „Wspólnota Polska" oraz liczne fundacje i stowarzyszenia społeczno-kulturalne mające na celu m.in. pomoc w reaktywowaniu polskiego szkolnictwa i ułatwienie dostępu do polskiej kultury Polakom z Białorusi, Ukrainy, Litwy, Kazachstanu i innych państw powstałych po rozpadzie ZSRR. Organizacje te współpracują z działającymi po drugiej stronie granicy stowarzyszeniami skupiającymi przede wszystkim miejscowych Polaków (należy do nich również Związek Polaków na Białorusi, któremu poświęcony jest jeden z rozdziałów omawianej książki). Autor w oszczędnych słowach informuje o realizacji zadań „Straży Mogił Polskich na Wschodzie". Z podanych przez niego opisów trasy układa się jednak nie tylko szczegółowa mapa ludzkich i narodowych tragedii, miejsc chroniących szczątki bohaterów, którzy przeszli do historii (np. „Ponurego", �356 RECENZJE I OMÓWIENIA „Łupaszki") jak i tysięcy bezimiennych ofiar. Można też nakreślić szczególny obraz zbiorowej pamięci, współczesnych postaw miejscowej ludności wobec przeszłości i własnych tradycji narodowych. Z. Winnicki niezwykle ciepło pisze o ludziach, którzy uczestniczyli w uroczystościach stawiania krzyży, 0 ich gościnności, duchowej więzi z ojczyzną przodków i tą, którą pamiętają z czasów dzieciństwa, o ich tęsknotach, marzeniach, wzruszeniu... Dochodzi też do znamiennej konkluzji: „Byliśmy przekonani, że czynimy to, co czynimy, dla poległych. Okazało się, że nasze uroczystości stały się lokalnym świętem dla miejscowych Polaków" (s. 119). Można dodać, że członkowie „Straży" pełnili swoistą misję kulturalną. Byli współuczestnikami Dni Kultury Polskiej, podczas których prezentowali przywiezione z Polski wydawnictwa, prace plastyków, fotografików, a także filmy. Towarzyszyły im zespoły śpiewacze, muzycy i in. Zasadnicza część książki poświęcona jest jednak, jak już wspomniałam, zagadnieniom, bez których trudno byłoby zrozumieć dzisiejszą sytuację Po­ laków na Białorusi, realia ich życia, czy też ocenić fenomen odrodzenia polskości, który zaczął się przed paroma laty. Korzystając ze źródeł archi­ walnych i Uteratury omawia więc np. Winnicki dane odnośnie do liczby Polaków na Białorusi, przedstawia kontrowersje wokół oficjalnych statystyk 1 dokonywane manipulacje, ukazując jednocześnie uwarunkowania histo­ ryczne, które w dużej mierze miały wpływ na charakter danych spisowych. O sytuacji ludności polskiej, a także zmianach w radzieckiej polityce narodowościowej informuje rozdział poświęcony polskiemu szkolnictwu na Białorusi w latach 1944-1946. Rozdział ten ma dużą wartość dokumentacyjną. Zostały w nim bowiem m.in. zamieszczone materiały będące efektem poszuki­ wań autora w białoruskich archiwach. Ukazują one np. organizację i sieć szkolnictwa w obwodzie grodzieńskim, liczbę oraz narodowy charakter szkół (na podstawie języka nauczania), liczbę uczniów, sytuację kadrową i in. Widoczna jest tu również rola szkół, a więc głównie nauczycieli, w realizacji zadań polityczno-ustrojowych. Do dziejów odbudowy polskiej państwowości po wojnie nawiązuje też autor w rozdziale pt. „Jeszcze jedna mapa - przyczy­ nek o kształtowaniu się granicy polsko-radzieckiej w latach 1944-1945 (skory­ gowana Linia Curzona)". Ukazano tu okoliczności wytyczenia wschodniej granicy Polski. W rozdziale zamieszczono też unikalną mapę Polski, prawdopo­ dobnie z połowy 1945 r. Mapa ta - jak podkreśla autor - „według wszelkiego prawdopodobieństwa", publikowana jest po raz pierwszy (s. 70). Z rozdziałem tym koresponduje część pracy ukazująca dzieje Kanału Augustowskiego, niezwykłego dzieła inżynierskiego z X I X w. Z informacji przytoczonych przez autora wynika, że Kanał ten stał się symboliczną ofiarą stanu stosunków między sąsiadującymi ze sobą państwami, a jego losy są m.in. efektem niedokładnej realizacji ustaleń dotyczących Linii Curzona. Dwa rozdziały poświęcone są śladom polskości w dwóch miastach - Mińsku i Grodnie. Autor wskazuje zarazem na próby niszczenia, zaciera­ nia tych śladów przeszłości i zmian charakteru poszczególnych miejsc, bu- �RECENZJE I OMÓWIENIA 357 dynków, placów i in. Szkoda, że Z. Winnicki nie spróbował porównać tych miast chociażby ze względu na odmienność losów ludności polskiej, realiów jej życia, a co za tym idzie - także możliwości obecnego działania polskich środowisk, ich specyfiki. Mam także uwagę odnośnie do fotografii katedry (dawnego kościoła o. Jezuitów) zamieszczonej w rozdziale pt. „Mińskie polonica" (s. 64). Ukazano tu tylko fragment frontowej części świątyni, gdy - jak sądzę - bardziej interesująca byłaby fotografia katedry wraz z sąsied­ nimi budynkami. Widoczne byłoby wówczas jej znamienne wtopienie w przestrzeń miasta, zamaskowanie pogłębione jeszcze przez brak wysokich wież, które zostały celowo zburzone na rozkaz władz radzieckich. Odrębny rozdział, którego współautorem jest Mikołaj Iwanow, zatytuło­ wany został „Katolicy na terenie b. ZSRR". Rozważana jest tu przede wszystkim kwestia liczebności katolików, wśród których zdecydowaną więk­ szość stanowi ludność polskiego pochodzenia. Autorzy publikują tu ciekawe materiały archiwalne, ukazując zarazem szerzej sytuację wyznaniową w Związku Radzieckim. W rozdziale tym znalazła się fotografia słynnego kościoła (tzw. czerwonego - z uwagi na charakterystyczny kolor cegły) stojącego obecnie w centrum Mińska (s. 83). Podpis głosi, że jest to Kościół św. Szymona i św. Heleny, podczas gdy oficjalna nazwa powinna brzmieć: Kościół św. Symeona i św. Heleny. Książkę Z. Winnickiego należy z pewnością uznać za cenną pozycję odsłaniającą wiele kart z dziejów Polaków na Białorusi, jak też ukazującą ich sytuację na początku lat dziewięćdziesiątych. Pisząc o efektach działania „Straży Mogił Polskich na Wschodzie" autor ukazuje zarazem jeden ze sposobów nawiązywania łączności z tamtejszymi Polakami, tworzenia po­ mostu między nimi i mieszkańcami Polski. Mam jednak pewne zastrzeżenia dotyczące układu pracy. Każdy z rozdziałów wydaje się tu żyć własnym życiem, stanowi odrębną całość. Wprawdzie autor wyjaśnia, że „niniejszy zbiór powstał jako tematyczne zestawienie nowych oraz wcześniej publiko­ wanych tekstów" (s. 155), jednakże - moim zdaniem - wyjaśnienie to zostało podane zbyt późno (powinno się ono znaleźć na początku pracy). Należało­ by ponadto dodać kilka zdań wprowadzenia do każdego z rozdziałów, by zebrać w zwartą całość wątki poruszane chociażby w sąsiadujących ze sobą częściach książki. Brak takich łączników powoduje wrażenie przypadkowości. Zabrakło też merytorycznego podsumowania całości, zdarzył się nawet błąd ortograficzny (s. 132). Trudno poza tym uznać za bibliografię noszący tę nazwę wykaz prac i źródeł archiwalnych podany w rozdziale pierwszym. Jest on bowiem dalece niepełny (proponowałabym termin: Literatura). W książce zamieszczony został natomiast ciekawy materiał ilustracyjny, mający charakter dokumentu - zapisu chwili, zmieniły się bowiem władze zarówno w Polsce, jak na Białorusi, zmieniły się też wyraźnie realia życia w obydwu krajach. Odrębny dział poświęcił autor omówieniu niektórych książek związa­ nych tematycznie z głównymi treściami pracy. Część tę nazwano „Regał �358 RECENZJE I OMÓWIENIA z książkami". Nie wiadomo jednak, czy omówienia te były już gdzieś druko­ wane (jeśli tak, to gdzie). Mimo pewnych braków technicznych, wynikających - jak przypuszczam - z pośpiechu autora i chęci jak najszybszego podzielenia się z szerokim kręgiem czytelników efektami prac, z których część opublikowano wcześniej w mało znanych lub/i nisko nakładowych tytułach, książka ta stanie się zapewne interesującą i cenną lekturą, choćby z uwagi na zamieszczone w niej unikalne materiały archiwalne, po którą sięgnie wiele osób zainteresowanych Kresami. Dolnośląskiemu Oddziałowi Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" należy życzyć kolejnych tytułów, w tym także udanej kontynuacji serii Biblioteki Wschodniej pod redakq'a prof. Antoniego Kuczyńskiego. Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1991, ss. 372 Lwów jest ważnym elementem naszej tradycji, nie tylko narodowej, ale często również rodzinnej. Jest to szczególna tradyq'a. Składają się na nią zazwyczaj nostalgiczne opowiadania o czasach dawnej, przedwojennej świet­ ności, o niepowtarzalnym klimacie i duchu, owym genius loci „nadpełtwiańskiego" grodu, będące swoistą podróżą sentymentalną do miejsc młodości, do utraconej małej ojczyzny. Niekiedy jednak zabrzmi wśród nich groź­ niejszy akord, dzieło naukowe lub relaq'a sięgająca do najbardziej drama­ tycznego, ostatniego etapu istnienia wielonarodowego, wielowyznaniowego i wielokulturowego, a zarazem jakże polskiego Lwowa. Właśnie w tym drugim nurcie mieszczą się wspomnienia L. Dzięgla, profesora Katedry Etnologii UJ, którego losy wojenne sprzęgły ze Lwowem, wydane przez PTL z inicjatywy niestrudzonego założyciela i animatora „Biblioteki Zesłańca" A. Kuczyńskiego. Wspomnienia L. Dzięgla są tekstem szczególnego rodzaju. Zawierają opis niedoli wojennych lat we Lwowie, zapamiętany przez kilkunastoletniego chłopca. Uwaga Autora skupia się na opisie realiów codziennego życia, przyziemnych, wydawałoby się, proble­ mów, które jednak w znacznym stopniu determinowały zachowania, po­ stawy i nastroje mieszkańców miasta. W wielu wspomnieniach, pisanych po latach, poruszane są jakże często sprawy ogólne, ważne z punktu widzenia losów całej zbiorowości, narodu, umykają w nich z pola widzenia natomiast te nieistotne, niewiele znaczące z pozoru problemy dnia powszedniego. Pisze się o terrorze i oporze a zapomina o tym, że aby walczyć trzeba było najpierw żyć. We Lwowie w okresie П wojny światowej równie groźna i przerażająca dla ludności polskiej była zarówno obawa przed wywiezieniem, aresztowaniem czy nawet śmiercią z ręki okupan­ tów (lub z ręki sąsiada Ukraińca), jak i wizja śmierci głodowej, konieczność �RECENZJE I OMÓWIENIA 359 nieustannej, wyczerpującej walki o zdobycie żywności, odzieży, opału, lekarstw. Wspomnienia L. Dzięgla nie zawierają jednostronnej, jedynie heroicznej wizji trudnych czasów. Autor opisuje i charakteryzuje fragment rzeczywistości często pomijany jako (ale tylko dla piszących) zbyt oczywisty i nazbyt trywialny. A przecież w przeważającej większości polskich domów to właśnie codzienne kłopoty, a nie kwestie ogólne, problemy światowej lub europejskiej polityki i wielkiej strategii, były głównym przedmiotem troski. L. Dzięgiel wplótł w tok wspomnieniowej narracji fragmenty prowa­ dzonego w okresie wojny dziennika. Możliwość wykorzystania zapisów 198-stronicowego dziennika wyraźnie podniosła walor autentyczności i wiarogodności opisywanych faktów. Ułatwił on Autorowi rekonstrukcję po latach szeregu wydarzeń. Jednak, jak zaznacza we „Wstępie", notatki w dzienniku - odczytywane rodzinie - stanowiły wersję „oficjalną", złago­ dzoną, ocenzurowaną. Wiele zdarzeń, które nie mogły zostać odnotowane, zachowało się w pamięci Autora i trafiło dopiero do jego wspomnień. Niektóre sprawy doczekały się pogłębionej refleksji z perspektywy lat. L. Dzięgiel niezwykle ciekawie opisuje środowisko, w którym przez pra­ wie 6 lat żył i dorastał. A przyszło żyć Autorowi na opiewanym wielokrotnie i stanowiącym już nierozerwalną część mitu Lwowa Łyczakowie. Wizja jego różni się jednak pod wieloma względami od tej powszechnie dominującej. „Batiarnia" łyczakowska nie składała się tylko, a nawet nie przede wszyst­ kim, z chłopców takich jak L. Dzięgiel, A. Hollanek, czy W. Szolginia, była to autentyczna „batiarnia" w pierwotnym tego słowa znaczeniu. Był tu reprezentowany prawdziwy przekrój społeczeństwa od zwykłych chuliganów i łobuziaków z przedmieścia, którzy nie stronili od wchodzenia w podejrzane interesy handlowe z okupantem, po ludzi takich, jak zapamiętany przez L. Dzięgla „Kajo" (Kazimierz) Berdak, więziony przez NKWD, cudem uratowany z masakry na Brygidkach, żołnierz AK, aresztowany, bestialsko torturowany i powieszony publicznie przez oprawców z Gestapo. Wspomnienia zawierają mnóstwo interesujących, bezcennych często szcze­ gółów i informacji - od spraw okupacyjnego menu, sposobów zdobywania żywności i opału, poprzez opis świata młodego chłopca - rozrywek jego i jego rówieśników, po opis pierwszych „intelektualnych" fascynacji, lektur, zaintere­ sowań „naukowych" i „archiwalnych". Szczególnie cenną jest możliwość porównania warunków życia w trzech różnych okresach - pod pierwszą okupacją sowiecką, w latach okupacji niemieckiej i pod „drugimi sowietami". Niemniej zajmujące są te strony wspomnień, na których Autor opisuje swoje doświadczenia szkolne, zarówno ze szkoły radzieckiej, jak i szkoły polskiej pod okupacją niemiecką oraz tajnych kompletów. Charakteryzując nastroje L. Dzięgiel sporo miejsca poświęcił relacjom polsko-ukraińskim i stosunkowi Polaków, mieszkańców Lwowa, do Żydów. Ostatnia część wspomnień dotyczy lat 1945-1948, pobytu na Górnym Śląsku, z którego autor wyjechał do Lwowa w 1939 r. L. Dzięgiel przedstawił obraz skomplikowanych pierwszych powojennych lat, widziany oczyma ucznia �360 RECENZJE I OMÓWIENIA gimnazjum. Porusza w nim problemy istotne i kwestie tak wówczas aktualne na Śląsku, jak stosunek przybyszów z innych terenów Polski,wysiedleńców z Kresów Wschodnich do„ziem odzyskanych" i ich relacje z miejsową ludnością. Wiele miejsca zajmuje opis realiów życia codziennego, powszednich trosk i radości. Ten fragment wspomnień wyraźnie dowodzi, jak bardzo odbiegała lansowana usilnie przez propagandę i wypełniającą funkqe propagan­ dowe dworską historiografię, optymistyczna wizja lat powojennych od przeży­ wanej i zapamiętanej przez ludzi rzeczywistości. Rzekoma radość i entuzjazm dla nowych władz była jedynie elementem kreowanego świata przedstawień, a ulga odczuwana po zakończeniu okupaqi niemieckiej była (nie tylko na Śląsku) tłumiona przez represje aparatu bezpieczeństwa, zachowanie zdobyw­ ców, nędzę codziennej egzystencji, bezpardonową walkę polityczną. Wspomnienia L. Dzięgla zamyka, jako swoista klamra, relacja z wyjazdu do Lwowa w 1990 r. Podróż ta, będąca swego rodzaju powrotem po latach do świata dzieciństwa i młodości, jest zarazem próbą szukania pozostałości polskiego Lwowa, który w znacznej mierze przeszedł jednak do historii - nie tylko wskutek wyjazdu ludzi tam mieszkających i tworzących jego oblicze, ale także na skutek zniszczenia lub zrujnowania wielu charakterystycznych lwowskich budowli i zakątków. L. Dzięgiel ukazuje współczesne oblicze zaniedbanego miasta, które straciło wiele ze swojego dawnego uroku i czaru, w momencie kolejnego przełomu politycznego, gdy radziecki Lwów zaczyna się przekształcać w Lwów już ukraiński. Nieprzypadkowo na tytuł wspomnień z dramatycznych lat I I wojny światowej zostało wybrane przez L. Dzięgla lwowskie porzekadło „Lwów nie każdemu zdrów". Choć doświadczenia Autora nie były jednoznacznie negatywne, wyraźnie dostrzec można, że jego wizja jest bardziej krytyczna od wspomnień rdzennych Lwowian. Nuta sympatii nie wpłynęła na ostrość spojrzenia i oceny. A niestety, wśród wielu osobistych tekstów z Kresów Wschodnich kojący i mitygujący wpływ nostalgii i upływającego czasu na obraz wydarzeń jest niekiedy aż nadto widoczny. Wspomnienia L. Dzięgla są ogromną skarbnicą wiedzy o codziennym życiu mieszkańców Lwowa podczas ostatniej wojny. Będąc jednak nie­ ocenionej wartości „źródłem" historycznym, pozostają na szczęście także znakomicie, barwnie i żywo napisaną książką, nie tylko do „badania" ale przede wszystkim do czytania. Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Historia LXXXIX, ss. 160, streszcz. ang. Praca Grzegorza Hryciuka na temat wydawanej przez okupanta niemie­ ckiego gazety codziennej we Lwowie jest tylko z pozoru studium historyczno-prasoznawczym. W rzeczywistości ta praktycznie nieznana etnologom polskim �RECENZJE I OMÓWIENIA 361 książeczka zawiera mnóstwo cennych informacji obyczajowych z codziennego życia Polaków, zamieszkałych w czasie I I wojny światowej w Małopolsce Wschodniej i jej stolicy. Autor wykorzystał niemal wszystkie numery wydawanej w latach 1941-1944 „Gazety Lwowskiej", znajdujące się w zbiorach Zakładu Naro­ dowego „Ossolineum" we Wrocławiu. Pozwoliło mu to na drobiazgową analizę oblicza pisma „gadzinowego" przeznaczonego dla polskojęzycznych mieszkańców „Dystryktu Galicyjskiego". Jak dowiadujemy się ze wstępnego rozdziału, problematyka „gadzinowej" prasy okupacyjnej podejmowana była po wojnie wielokrotnie. Tym niemniej przypadek „Gazety Lwowskiej" nie doczekał się wcześniej właściwego opracowania. W rozdziale pierwszym Hryciuk szkicuje politykę informacyjną okupan­ ta niemieckiego w Generalnej Guberni w latach 1939-1945. Przedstawia meandry socjotechników narodowo-socjalistycznego aparatu propagandy. Linia postępowania hitlerowskich propagandzistów wiła się między dyrek­ tywami utrzymywania Polaków w niedorozwoju cywilizacyjnym a wymoga­ mi kształtowania opinii zgodnie z interesami I I I Rzeszy. Poznajemy więc rozbudowywany aparat niemieckiej propagandy i głównych jego animato­ rów, a także pozyskiwanych do współpracy Polaków. Autor omawianego studium kreśli zarazem galerię tytułów czasopism, wydawanych przez okupanta w różnych miastach GG. Hryciuk wzmiankuje także krótko parę periodyków w swoim przeznaczeniu dywersyjnych, imitujących prasę kon­ spiracyjną i realizujących tajny plan „Berta". W rozdziale drugim dowiadujemy się o charakterystycznych nastrojach antypolskich, jakie zaczęła głosić wydawana tuż po wkroczeniu do Lwowa Niemców ukraińska gazeta „Ukraiński Szczodenni Wisti", nawołująca do zemsty na Polakach. Wcielenie przez I I I Rzeszę „Galicji" do GG położyło kres nadziejom na utworzenie Wielkiej Ukrainy i zarazem chwilowo roz­ ładowało napięcie w tej części okupowanych obszarów. Równocześnie zary­ sował się charakterystyczny brak konsekwencji państwa hitlerowskiego wo­ bec potencjalnych sojuszników w konflikcie zbrojnym ze Związkiem Sowie­ ckim, jeszcze drastyczniej manifestowany później na obszarach Rosji. Tak czy owak przejawem ambiwalentnej polityki etnicznej Niemców było wyda­ wanie również i we Lwowie „gadzinowego" pisma codziennego dla Pola­ ków, obok zresztą publikowanej po ukraińsku gazety „Lwiwśki Wisti". Generalnie rzecz biorąc, podobnie jak w pozostałych okupacyjnych czaso­ pismach, ster redakcji dzierżyli Niemcy lub związani z przedwojennym dziennikarstwem polskim folksdojcze, a polscy współpracownicy byli tylko wykonawcami ich poleceń. Chodziło o wpajanie nastrojów niewiary we własne siły, zwątpienia w możliwość odmiany na lepsze i utwierdzanie obra­ zu niezwyciężonej armii niemieckiej, broniącej cywilizacji europejskiej. Tragiczne lata okupacji sowieckiej Lwowa w okresie od 1939 do 1941 stanowiły żelazny repertuar antybolszewickiej publicystyki „Gazety Lwow­ skiej" przez wiele miesięcy. Równocześnie starano się utwierdzić czytelników �362 RECENZJE I OMÓWIENIA w mniemaniu, że teraz, pod skrzydłami Wehrmachtu i niemieckiej administracji okupacyjnej, nareszcie Lwów „wraca do Europy". Usiłowano nawiązywać do żywych jeszcze wspomnień ustabilizowanych stosunków cywilizacyjnych „Gali­ cji i Lodomerii" z okresu autonomicznego przed I wojną światową. Dużo miejsca poświęca Hryciuk Stanisławowi Wasylewskiemu, czoło­ wemu współredaktorowi „Gazety Lwowskiej", odpowiedzialnemu przede wszystkim za dział kulturalny pisma. Przedwojenna działalność publicy­ styczna Wasylewskiego w Poznaniu oraz jego okupacyjna karta pracy kon­ spiracyjnej w kontrwywiadzie lwowskiego A K stawia tę postać poza podej­ rzeniami o kolaborację. Wasylewski został, jak wiadomo, całkowicie zreha­ bilitowany w czasie procesu sądowego po wojnie. To właśnie jemu za­ wdzięczała „Gazeta Lwowska" cechy odróżniające to pismo od szeregu innych wydawnictw „gadzinowych". Skąpe szczegóły z biografii dziennika­ rza pozwalają zrozumieć osobistą tragedię Wasylewskiego mimo sądowej rehabilitacji. Można żałować, że G. Hryciuk nie usiłował chociażby w sposób skrótowy przedstawić dalszych, powojennych losów ludzi związanych z Wasylewskim i „Gazetą Lwowską". W ogóle dzieje nielicznych Polaków, którzy otarli się co najmniej o kolaboraqe z hitlerowskim okupantem to temat zadziwiająco skąpo omawiany w istnej lawinie pookupacyjnego piśmiennictwa. „Sprawa polska" to trzeci rozdział rozprawy Hryciuka. Autor wyróżnia tu dwa okresy. Pierwszy, między wrześniem 1941 a lutym 1942, miał uraczyć czytelnika ponurym obrazem państwa polskiego okresu międzywojennego. „Judeo-Polski", którą przy pozorach niepodległości całkowicie rządzili Ży­ dzi wespół z masonami i międzynarodową plutokracją. Ten bezsensowny twór polityczny sam sobie zgotował haniebny koniec. W drugim okresie, poczynając od wiosny 1943, ton zmienił się z arogancko-pogardliwego na nieszczerze współczujący. Znajdujące się w stałym odwrocie na wschodzie armie niemieckie miały teraz bronić sprzedanych Stalinowi przez Zachód biednych Polaków przed nadchodzącym barbarzyństwem „czerwonego Dżyngis Chana". W gruncie rzeczy jednak nie pojawiały się w tej drugiej fazie jakiekolwiek wyraźniejsze propozycje czynnego współdziałania okupo­ wanej ludności polskiej z „niemieckimi obrońcami". Hasło tworzenia lwow­ skiej ochtoniczej straży obywatelskiej tuż przed ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej do miasta było pomysłem, którego przypuszczalnie nawet niemieccy mocodawcy nie traktowali poważnie. W czwartym rozdziale autor zajmuje się obszernie propagandą antysemicką i antysowiecką. Zarzucano więc społeczeństwu polskiemu „brak konsekwencji w antysemityzmie", przejawiający się w „nadmiernej pobłażliwości". Mnożyły się pogróżki wobec „Polaków-żydolubów" i ich „cielęcej delikatności". W owej publicystyce posługiwano się chętnie obiegowymi stereotypami i sięgano do argumentów z nader odległych epok. Charakterystyczne, że w roku 1943, gdy wymordowano zamkniętą w lwowskim getcie ludność żydowską Lwowa, propaganda antysemicka zniknęła z łamów „Gazety Lwowskiej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 363 Zbrodnie systemu stalinowskiego, jakich dopuścił się on w Małopolsce Wschodniej w stosunkowo krótkim okresie 1939-1941 służyły jako jeden z zasadniczych argumentów propagandy antysowieckiej. Drugim, ważnym elementem tej kampanii stał się Katyń. Trzecim wreszcie fakt oddania naro­ dów Europy Środkowej do dyspozycji nacierających armii Stalina. Autor opracowania zwraca uwagę na bardzo prymitywne formy polemiki z komu­ nizmem jako takim, bez analizy owego systemu. W gruncie rzeczy nie chodziło o wzbudzenie w czytelniku polskim głębszej refleksji nad zwal­ czającymi się ideologiami. Również po początkowych, krótkotrwałych próbach nie usiłowano upowszechniać w „Galicji" zasad ustroju narodowo-socjalistycznego, ograniczając się do drukowania przemówień Hitlera. Najciekawszy z punktu widzenia badacza-etnologa wydaje się rozdział piąty, zatytułowany „Dzień powszedni Lwowa pod okupacją niemiecką". Hryciuk zamieszcza w nim m.in. tabelę oficjalnych miesięcznych przydzia­ łów kartkowych żywności na osobę. Zjawisko głodzenia ludności miast rysuje się tu dobitnie i konkretnie. W komentarzu autor zaznacza, że te nominalne przydziały nie zawsze można było w danym miesiącu wykupić. Pod sklepami ustawiały się kilometrowe kolejki w oczekiwaniu na przywóz towaru. Hryciuk pisze o coraz powszechniejszym zjawisku kradzieży kartek żywnościowych, a także dokumentów, które same w sobie stawały się cen­ nym towarem w nielegalnym obiegu. Dział ogłoszeń „Gazety" zawiera więc nierzadko rozpaczliwe apele do „uczciwego złodzieja", który przywłaszczył sobie portmonetkę wraz z bezcennymi kartkami żywnościowymi... Na podstawie publicystyki „Gazety" dowiadujemy się o próbach zapobiega­ nia kryzysowi żywnościowemu. A więc czytamy wywody na temat pożytecznej hodowli królików i kóz, a także apele o zakładanie ogródków działkowych na nieużytkach. Koresponduje to zresztą z analogicznymi sytuacjami i posunięcia­ mi administracji okupacyjnej w innych miastach Polski i Europy, w Warszawie, Paryżu czy Brukseli. Identycznym trudnościom co ówcześni paryżanie, czy mieszkańcy Oslo lub Kopenhagi musieli stawiać czoła lwowianie w obliczu braku obuwia i odzieży, opału i niejednokrotnie dachu nad głową. „Gazeta Lwowska" zamieszcza więc praktyczne porady jak przerabiać starą odzież. Nieszczerze biada nad masową wycinką okolicznych lasów i zarośli, a za głód mieszkaniowy obwinia „rządy bolszewików" i działania „spekulantów". Dowiadujemy się także, iż większość lwowskich lekarzy-specjalistów zo­ stała zamknięta w getcie, a groźbę epidemii tyfusu plamistego usiłuje zażeg­ nać niemiecki Instytut Behringa. Szkolnictwo dostępne dla Polaków wy­ profilowane zostało po okupacyjnej reformie tak, by „sprostało celom prak­ tycznym". Ciekawe, że sumiennej analizie Hryciuka umknęły ciepłe w tonie artykuły na temat przymusowego poboru polskiej młodzieży do niemieckiej służby budowlanej „Baudienst". Ubogie życie kulturalne Polaków okupowanego Lwowa płynęło w cieniu ukraińskiego i niemieckiego. Główną formą rozrywki miał być film, przy czym dla ludności polskiej dostępnych było 6 kin. Wyświetlano w nich do �364 RECENZJE I OMÓWIENIA pewnego momentu polskie filmy przedwojenne, by następnie zastąpić je niemieckimi. Mimo zakazów uczęszczania do kina, kolportowanych przez polską prasę podziemną, frekwencja na seansach bywała do ostatka wysoka. Odmawiając polskim mieszkańcom Lwowa prawa do utworzenia włas­ nego teatru, okupant urządzał wystawy objazdowe, jak chociażby okrzycza­ na ekspozycja „Cud życia" z Muzeum Higieny w Dreźnie, czy propagan­ dową „Światową zarazę żydowską". Uwadze Hryciuka umknęły szeroko reklamowane w prasie „gadzinowej" występy niemieckiej trupy linoskocz­ ków, organizowane na lwowskim rynku. Odnotował natomiast fakt, że tylko raz zezwolono na występ polskich piłkarzy, rezerwując ten rodzaj widowisk sportowych wyłącznie dla zawodników ukraińskich. Nędza okupacyjna tysięcy lwowian, podobnie zresztą jak trwający terror policyjny, nie gościły na łamach okupacyjnej prasy urzędowej. Obraz „Gali­ cji" odbiegał jaskrawo od rzeczywistości. W pewnym momencie wstrzymano nawet druk nekrologów, świadczących wyraźnie o tym, że zmarli padli ofiarą mordów ze strony band ukraińskich. Z drugiej strony redaktorzy „Gazety" udzielali miejsca akcjom charytatywnym Polskiego Komitetu Opiekuńczego, przyczyniając się nieraz do popularyzacji tych przedsięwzięć. Praca i jej kult miały być ważnym elementem swoistej pedagogiki spo­ łecznej, narzuconej gazecie przez okupanta. Użalano się nieszczerze nad plagą bezrobocia w mieście i regionie, by już niebawem zaproponować radykalny program rozwiązania tej bolączki: wyjazd do pracy w Rzeszy! Jedynie chyba w tym nurcie działań okupanta w roku 1943 padają zdania pojednawcze pod adresem lwowian: „Zapomnijmy o tym co było. Będziemy ze sobą współpracować". Fakty przeczą szczerości owych wypowiedzi. Bazarowe oszustwa, spekulacja, wybryki zdemoralizowanych uliczników, a wreszcie kontrolowana przez Policję Kryminalną prostytucja z rzadka były tematami poruszanymi w „Gazecie". Hryciuk nie zwrócił w swoim studium uwagi na osobliwe nagłaśnianie afery francuskiego lekarza-zwyrodnialca, niejakiego Petiot, który zwabiał do swego gabinetu ukrywających się pary­ skich Żydów, mordując ich następnie w sadystyczny sposób i grabiąc z mie­ nia. Dziennik lwowski rozpisywał się o tym szczegółowo i z nieszczerym oburzeniem, gdy równocześnie władze niemieckie przygotowywały masową rzeź miejscowych Żydów, zamkniętych w getcie... Niepewność jutra, rosnąca w miarę zbliżania się frontu do Lwowa, rodziła wzrost praktyk religijnych, co dziennik odnotowywał sumiennie. Równocześnie trwała koniunktura na usługi wszelkiego rodzaju wróżbitów, ogłaszających się w „Gazecie Lwowskiej". W obliczu nadchodzącej armii sowieckiej raz jeszcze ujawniała się chwiejna postawa okupanta. W roku 1944 uporczywie usiłowano przeciwdziałać nastrojom paniki wśród mieszkańców miasta, z braku sensowniejszych argumentów zalecając szukania pociechy w... beztroskiej piosence ulicznej. Nagle jednak postanowiono pozbyć się części ludności polskiej z miasta, oferując „pociągi ewakuacyjne" do Krakowa. Zachwalano wygodę podróży i roztropność tych, co „czasowo" postanowili przeczekać trudny okres r �365 RECENZJE I OMÓWIENIA militarnego kryzysu w zachodnich połaciach Generalnej Gubernii. Autor omawianej książki nie informuje nas, niestety, ilu ówczesnych lwowian zdecy­ dowało się na opuszczenie miasta. Osobiście pamiętam kawały na temat tanich futer szytych w Krakowie ze lwowskich tchórzów, najprawdopodobniej kolportowane przez lwowskie AK. Część z prac Hteracko-wspomnieniowych na temat Lwowa czasów ostatniej wojny wyszła zresztą spod pióra ludzi, którzy właśnie wtedy, w obliczu nadchodzącego frontu, opuścili miasto. Dla nich polski, wojenny Lwów skończył się zatem w roku 1944, podczas gdy w rzeczy­ wistości trzon ludności polskiej tego miasta przeżyć musiał powrót władzy sowieckiej ze wszystkimi jego konsekwencjami. Szósty i ostatni zarazem rozdział książki Hryciuka traktuje o problema­ tyce kulturalnej, choć autor poświęcił jej niemało miejsca także w rozdziale piątym. Obok miernych utworów pióra trzeciorzędnych poetów i prozaików współpracujących z „gadzinówką", pod koniec niemieckiej okupacji decydo­ wano się na zamieszczanie w „Gazecie Lwowskiej" fragmentów klasyków literatury polskiej. Rozbudowywano dział historyczno-krajoznawczy, popu­ laryzujący dzieje cywilizacji polskiej we Lwowie i w całym regionie. Coraz częstsze stawały się akcenty tradycji walk z dawnymi najazdami ze wschodu i aluzje do jedności z zachodnią cywilizacją. Nieśmiałe nuty pojednania z Ukraińcami miały koić nastroje wywołane rzeziami Polaków na Wołyniu i Podolu. Aluzje te wspierano elementami rehgijnymi. Brak miejsca nie pozwala na szerszą analizę tych aspektów działalności „Gazety", chociaż to właśnie one przyczyniły się walnie po wojnie do rehabilitacji Wasylewskiego. W zakończeniu Hryciuk przedstawia ewolucję oceny pracy Polaków w „Gazecie Lwowskiej" przez ówczesne polskie władze podziemne. Ogólny bilans oddziaływania na polskie społeczeństwo okupowanych Kresów Wschodnich ocenia dodatnio, mimo ewidentnie manipulacyjnych, propa­ gandowych celów, jakim przyświecała idea wydawania „gadzinówki". Praca Hryciuka jest rozprawą magisterską i jako taka musi budzić sza­ cunek swoją rzetelnością oraz obfitością materiału informacyjnego, usyste­ matyzowanego logicznie i przejrzyście. Dla badacza życia codziennego i kultury Polaków ery okupacyjnej wydaje się nieodzowna. Można mieć nadzieję, że w przyszłości doczekamy się podobnej analizy wydawanego we Lwowie przez władze sowieckie „Czerwonego Sztandaru", zarówno w okre­ sie 1939-1941 jak i po roku 1944. Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut, Warszawa 1995, ss. 224 Znany historyk francuski podjął się trudnego zadania uporządkowania pojęciowego wiedzy o różnych świętach obchodzonych czy to z inicjatywy możnych, czy też z oddolnego zapotrzebowania społecznego. Bibliografia �366 RECENZJE I OMÓWIENIA odnosząca się nieraz do szczegółowych opisów tych świat była obfita. Grze­ szyła ona jednak dość uproszczoną interpretacją tych zjawisk społecznych i dotyczyła różnych krajów zachodniej Europy. Autor opublikował już w 1971 г., wznowioną w 1982 г., książkę o średniowiecznych świętach, grach i zapasach rycerskich w Europie zachodniej. Tu jednak uwzględnił daleko szersze zagadnienie zabaw ludowych, określanych ogólnie mianem świąt głupców i , organizowanych przez warstwy wyższe, karanawałów. Autor nie uległ uproszczonej wizji zagadnienia, że z okresem znikania świąt głupców u progu ery nowożytnej zaczęto się wyżywać w inscenizowaniu karnawałów. „Święto kleryków utrzymuje się, przynajmniej na północy Francji, aż do pierwszych dziesięcioleci X V I I wieku; karnawał, w Italii na przykład, ale również w Niemczech, sięga korzeniami czasów bardzo odległych, do często­ kroć bardzo starych świąt, w każdym razie odnajdujemy go w pełni roz­ kwitu w Rzymie i innych dużych miastach włoskich w XIV wieku" (s. 210). Autor uważa, że należy odrzucić pojęcie średniowiecznego święta w od­ niesieniu do pokazów głupców, czyli odwrócenia ról społecznych funk­ cjonujących w społeczeństwach miejskich. Oba te typy zabaw i pokazów urządzano w miastach. Ludność wiejska stawała się głównie widzami, jakkolwiek w świętach głupców stawała się także raczej przedmiotem kpiny aniżeli ostrej drwiny. Niezdarnego i zahuka­ nego chłopa przeciwstawiano sprytnemu przedstawicielowi biedoty miej­ skiej. Ośmieszać należało przede wszystkim tych możnych, z którymi orga­ nizująca święta głupców młodzież stykała się na co dzień, a więc duchow­ nych różnych kategorii i zamożnych świeckich, głównie przedstawicieli władz miejskich. Wieśniak nie był ani obcym, odmieńcem, ani szczególnie śmieszną postacią. Dopiero w fantastycznych postaciach karnawałowych z końca XV w. wieśniak tańczy z Maurem, obaj w ustalonych tradycją maskach: „Oblicze wieśniaka odzwierciedla ten rodzaj pogardy czy przy­ najmniej dobrotliwego rozbawienia, jakie mieszkańcy miast, nawet ci naj­ prostsi, z ulicy, odczuwają wobec prostaków ze wsi: rysy z grubsza ciosane, włosy zmierzwione, ubranie niezbyt zadbane, buty wielgachne, wysokie, całość utrzymana w nader żywych kolorach, niekiedy tych tradycyjnie za­ strzeżonych dla głupców i błaznów". Towarzyszący wieśniakowi Maur nosił czarną maskę i miał kędzierzawą czuprynę (s. 168). Szczegółowa analiza charakteru świąt głupców ukazuje skomplikowane korzenie tych zabaw. W głębszej warstwie chodzi o odwrócenie ról społecz­ nych, kilkudniowe zwycięstwo słabych, ubogich, maluczkich a także dzieci. Zarazem jednak kościół katolicki odegrał niemałą rolę w ich inscenizacji. Chcąc przyciągnąć wiernych do świątyń organizowano procesje, tańce, przedstawienia sakralne, całe dramaty liturgiczne. Związane one były ze świętami religijnymi, głównie zimowymi, pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli, lecz także w okresie karnawału i święta wiosny. Dochodziło do świąt „na opak", gdy duchowni, nawet dostojni kanonicy, stawali się na ten krótki okres błaznami ludu, zdarzało się wyśmiewanie �RECENZJE I OMÓWIENIA 367 obrządków religijnych, wybierano papieża głupców. Te ekscesy doprowadzi­ ły do surowych zakazów i usunięcia nawet dziecinnych rozrywek młodych ministrantów inscenizowanych w obrębie zabudowań kościelnych i cmen­ tarzy. Jednakże w początkowym okresie to odwrócenie ról na jeden lub kilka dni pozwalało na pośmianie się z możnych i przyczyniało się do rozładowywania napięć społecznych. Autor zwalcza przekonanie o ignorowaniu i zaniedbywaniu dzieci w okre­ sie średniowiecza. Podkreśla znaczenie chrztu, wprowadzenia dziecka w społe­ czeństwo, jako symbolu niewinności. Zarazem instytucje charytatywne spra­ wowały skuteczniejszą nieraz ochronę porzuconych dzieci aniżeli w później­ szym okresie. Święta Bożego Narodzenia czy Niewiniątek stawały się pretek­ stem do zabaw kościelnych, w których brały udział dzieci wychowywane w przytułkach przy kapitułach. Bardziej złożone jest zagadnienie święta maluczkich. Tu wyśmiewano głupców, czyli debilów, chorych psychicznie a także ludzi obciążonych poważniejszym kalectwem fizycznym. Obłąkani byli niekiedy uważani w dawnych społecznościach za naznaczonych piętnem nadprzyrodzonym. Dotyczyło to jednak raczej jasnowidzów. Natomiast w za­ bawach święta głupców czy osła wszelkie odchylenia od normalności były nieraz traktowane jednakowo. Statek głupców, który miał ich wywieść na dożywotnie wygnanie, nie mieścił tylko obłąkanych lecz także ludzi obciążo­ nych różnymi przywarami, maniami i śmiesznostkami. Wyszydzano ich nieraz bezlitośnie. Tylko umiejący błaznować cieszyli się społecznym uznaniem. Jednak i oni byli napiętnowani odpowiednim ubiorem. Zarazem ludzie o niespotykanym wyglądzie, określani jako „dzicy", występowali w pierw­ szych szeregach pochodów i maskarad. Inny charakter miały widowiskowe występy goliardów czyli wagabundów, cieszące społeczności miejskie i wiejskie w ciągu całego roku niewymyślnymi przedstawieniami. Te spontaniczne pochody związane ze świętami głupców podkreślały wszelkie inności uważane za śmieszne w danym społeczeństwie. Otwierało się pole do wyszydzania odrębności etnicznych, zwłaszcza znanych wszystkim Żydów, ale też bardziej egzotycznych Maurów, Murzynów i później Indian. Korowody i karnawały były zorganizowaną formą rozrywki. Zamiast duchownych organizowali je świeccy, np. bractwa i towarzystwa literackie, różne kompanie. Zdarzające się zakłócenia porządku społecznego, zarówno bójki i zamieszki, jak zbyt otwarta krytyka władz, doprowadzały do zakazu tych zabaw. Miasta stawały się gwarantem i strażnikiem uporządkowanych a nawet moralizujących zabaw. Autor stwierdza, że ludowe początkowo karnawały zostały skonfiskowane. Zamiast kontestacji święta zaczęły glory­ fikować ludzi i całe grupy sprawujące władze. Defilady na wozach ukazy­ wały w okresie baroku alegorie i moralizujące pouczenia. Były to już święta mędrców, a nie głupców, często arystokratyczne święta dworu. Autor dokonał ogromnego wysiłku w sensie pojęciowego uporządkowa­ nia barwnych opisów materiałowych. Odczuwa się jednak brak rozróż­ nień charakteru tych świąt i czasu ich trwania w różnych krajach. Widać �368 RECENZJE I OMÓWIENIA szczególną ostrość antykościelnych drwin w południowej Francji. Niemie­ ckie przepisy miejskie są świadectwem zamiłowania do porządku. W sumie jednak w omawianej książce zaciera się olbrzymia różnorodność tych ludo­ wych czy miejskich zabaw, a dążenie do uogólnień ujednoliciło zbyt mocno różnorodność związaną z charakterem narodowym. Odczuwa się brak po­ dobnego syntetycznego opracowania zabaw, jakie odbywały się w środkowej Europie. Nie sprzyjała im silna władza państwowa a także ostrzejsze wymogi porządkowe władz miejskich. Jednakże szlacheckie zabawy Rzeczypospolitej Babińskiej, podobnie jak bogata Uter atura sowizdrzalska, mogłyby tu do­ starczyć porównawczego materiału. Na Zachodzie absolutyzm i bardziej czujna po okresie reformacji władza kościelna ukróciły te jedynie z pozoru niewinne zabawy. W środkowej Europie miasta były słabsze a rządy szlachty nie lubiły krytyki choćby słabej władzy. Wielkie widowiska barokowe były jednak przez nią organizowane. Zagadnienia te wymagają bUższego zbada­ nia sytuacji w naszej części Europy. Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), BibUoteka „Literatury Ludowej", t. 1, Czesław Hernas (red.), Wrocław 1995, ss. 307 Książka D.K. Kadłubca ukazała się w ramach nowej serii Biblioteka „Literatury Ludowej", której patronuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zanim przejdę do jej omówienia wypada powiedzieć kilka słów o samej serii. Powstała ona z inspiracji prof. Czesława Hernasa - wieloletniego Redaktora „Literatury Ludowej". Na łamach tego czasopisma już kilkakrotnie, obok artykułów i rozpraw publikowano również prace zwarte (np. R. 12-15, 34), wiązało się to jednak z koniecznością rezygnacji z wydawania kolejnych zeszytów. To właśnie brak odrębnej serii poświęconej badaniom wychodzą­ cym poza tradycyjne rozumienie folkloru, promującej teksty traktujące o współczesnych jego przejawach i konieczność odciążenia czasopisma legły u podstaw powołania do życia Biblioteki „Literatury Ludowej". Nieprzy­ padkowo nową serię otwiera praca Karola D. Kadłubca, badacza od lat zajmującego się problematyką Śląska Cieszyńskiego, poświęcona problema­ tyce komizmu ludowego pogranicza czesko-polskiego, napisana na podsta­ wie współczesnej prozy ludowej, anegdoty i kawału. Książka składa się z dwóch części: tekstów źródłowych pochodzących z badań terenowych prowadzonych na Zaolziu, zwłaszcza na obszarach zagłębiowskich, oraz warstwy teoretyczno-anaUtycznej. Wyniki badań mogą być uznane za repre­ zentatywne, ponad 1450 tekstów (z tego w książce zamieszczono 185) zebra­ no bowiem w miejscu ich funkcjonowania w obiegu pierwotnym. Autor podkreśla przy tym, że konsekwencją przyjętej techniki badawczej była łańcuchowość procesu folklorystycznego polegająca na „powstawaniu makro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 369 struktur fabularnych, wielosegmentowych ciągów narracyjnych, których łącznikiem jest bardzo często postać, typ bohatera, rzadziej tematyka czy gatunkowość" (s. 10-12). Doskonale zdając sobie sprawę z problemu inter­ ferencji gatunkowych, konieczności systemowego podejścia do badań nad prozą ludową K.D. Kadłubiec wybrał za przedmiot analizy angedotę i ka­ wał. Dokonanie takiego zabiegu motywuje następująco: „1 - nie sposób ogarnąć w jednym tomie całości folkloru narracyjnego, 2 - kawały i anegdo­ ty są obecnie [...] najproduktywniejszym, a zatem najbardziej reprezentatyw­ nym gatunkiem prozy ludowej, szczególnie w środowiskach uprzemysłowio­ nych, toteż mają dla nich podstawowe znaczenie także w zakresie śledzenia relacji sub- lub interetnicznych" (s. 17). Autor zrezygnował również z trady­ cyjnego, tematycznego układu zebranego materiału na rzecz układu według miejscowości, aby w ten sposób przedstawić chronologię badań, lokalny zasób, specyfikę i profil gatunku oraz procesy folklorotwórcze, chociaż, jak sam przyznaje, nie zawsze i nie do końca było to możliwe. Precyzując pojęcie folkloru górniczego uzasadnia również jego syntetyczny charakter, omawia procesy adaptacji i asymilacji wątków. Wiele uwagi poświęca cechom komi­ zmu północnocieszyńskiego w kontekście problemów interetniczych, wska­ zując na ich związki z facecjonistyką górnośląską zwłaszcza w warstwie poetyki, języka czy zasadach modelowania świata przedstawionego. Pod­ kreśla znaczenie funkcji familiarnej i integracyjnej komizmu i humoru, rolę humoru jako niezmiernie skutecznego narzędzia kontroli społecznej, co wy­ nika z jego podstawowej cechy, jaką jest wartościowanie rzeczywistości społecznej i sprawia, że ma on również swój wymiar kulturowy, jest bowiem manifestacją tożsamości, poczucia odrębności. Istotne miejsce w rozważa­ niach K.D. Kadłubca zajmuje analiza segmentacji narracji folklorystycznej, znaczenia cząstki inicjalnej (jej modalności, funkcji kodowania fabuły) i finalnej (sens, istota), struktury wątków w anegdocie i kawale. W omawia­ nych tekstach dostrzega wewnętrzny, dychotomiczny układ świata, modelo­ wanego w oparciu o dwie przeciwstawne płaszczyzny, mogące przebiegać horyzontalnie (eksponując ideę etniczną, kulturową) i wertykalnie (eksponu­ jąc ideę socjalną i społeczną). Delimitacja horyzontalna może być również istotą komizmu rozgrywającego się na jednej płaszczyźnie socjalnej, społecz­ nej czy kulturowej, gdy postacie nie są zantagonizowane. Humor górniczy bazuje na opozycjach swój - obcy, kobieta - mężczyzna i innych binarnych układach postaci. Często obiektem komizmu staje się także osoba z we­ wnątrz grupy łamiąca obowiązujące zasady, lub której cechy odbiegają od homogenicznego, jednorodnego obrazu akceptowanego przez środowisko. Na podstawie przeanalizowanych tekstów autor dochodzi do wniosku, że obiektem wartościowania w humorze górniczym są: cechy psychiczne (47% wątków), cechy charakteru (30%), obcość i jej pochodne (17%), opozycja płci (6% wątków!. Z drugiej strony wskazuje na cechy preferowa­ ne: spryt (przebiegłość, chytrość) - ujawniające się w komizmie sytuacyjnym (53% wątków), umiejętność posługiwania się słowem - komizm słowny �370 RECENZJE I OMÓWIENIA (38% wątków), reszta to kontaminacje dwu powyższych sposobów. Poprzez wartościowanie świata, immanentną cechę humoru górniczego, dokonywana jest analiza świata. Wśród metod tejże analizy zasadnicze znaczenie, zda­ niem K.D. Kadłubca, mają: „degradacja", „kontrast", i „niespodzianka". Zakres tych pojęć, ich miejsce w płaszczyznach horyzontalnej i wertykalnej, w odmianie sytuacyjnej i językowej określa autor bardzo precyzyjnie. Wiele miejsca w formie szczegółowych rozważań poświęca autor pro­ blematyce czasoprzestrzeni w omawianych tekstach folkloru. Akcja rozgry­ wa się w przestrzeni niejednolitej ale tworzącej spójną, zamkniętą całość. W jej skład wchodzą: kopalnia, kolonia z domami górniczymi i miejscem zamieszkania oraz droga pomiędzy nimi ze znajdującymi się przy niej gospo­ dami, sklepami, mostami itp. „Czas zdarzeniowy komizmu przylega do czasu rzeczywistości realnej, do czasu empirycznego, toteż rozwija się linear­ nie, syntagmatycznie, podobnie jak czas historyczny, fizyczny" (s. 83). Prze­ strzeń i czas tworzą nierozerwalną całość, warunkują się wzajemnie „rea­ lizują artystyczną jedność utworu". Według autora, komizm różnicuje Śląsk Cieszyński na część południową i północną. Komizm frantowsko-sowizdrzalski, urwisowski jest charakterystyczny dla górniczo-przemysłowej części północnej, dla środowiska górniczego, zdemokratyzowanego, zinte­ growanego, skłonnego do żartobliwego spojrzenia na siebie. Stąd „najbar­ dziej charakterystyczne dla komizmu tego środowiska są te wątki, które eksponują komizm jednopłaszczyznowy, wynikający z jednorodności statusu socjalnego, zawodowego i kulturowego bohaterów - jego nosicieli". Na koniec tego pobieżnego z konieczności omówienia pracy dodać nale­ ży, że autor uzupełnił ją o dokumentację zamieszczonych tekstów, krótkie noty na temat gawędziarzy - informatorów oraz słownik wyrazów gwaro­ wych i zapożyczonych, który stanowi ważną pomoc dla czytelnika, Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, Wirydarz, ss. 122 W wydawnictwie Wirydarz ukazał się niedawno niezwykły traktat o nie­ jednoznacznej i wielowarstwowej treści, bo taki też jest jego bohater, uwik­ łany w cały szereg zależności od praktyk dyskursywnych, w jakich przyszło mu funkcjonować. „Uogólnionym autorem" najnowszej książki Zbigniewa Libery jest NOS. Nos? Dziwny to bohater. Niepoważny, nieznaczący?! Potrafi jednak znaczyć, choćby poprzez moc różnicowania: godnych i niegodziwych, mądrych i głupich, pięknych i brzydkich. Temat do wyśmiewania, pogardzania, wytyka­ nia, a więc niewątpliwie zauważany, temat wokół którego narósł już znaczny materiał do poważnej dyskusji. Jednak któż odważyłby się na poważną o nim opowieść, aby nie narazić się środowisku naukowemu na śmieszność? �RECENZJE I OMÓWIENIA 371 Oto jest. Nos doczekał się odważnego - Zbigniew Libera, autor wzbu­ dzającej niepewny uśmiech książki Rzyć, aby żyć, książki wielowątkowej i zmuszającej do refleksji wykraczającej poza zakres wąsko pojętego tematu. Można powiedzieć, że „nosologia" kontynuuje tę niezwykle interesującą podróż po ciele człowieka i nauki. Autor traktuje nos jednocześnie jako tekst i pretekst, bo przecież analizując wszelkie możliwe relacje, w jakie uwikłana jest ta „najbardziej wystająca środkowa część twarzy", demaskuje przy okazji mit przeźroczystej etnografii, etnografii zajmującej się „poważ­ nymi sprawami" oraz mit etnograficznego gatunku pisania. Czyż naukową może być książka na tak „niepoważny" temat? Naukowe opowieści przy­ zwyczaiły nas do tego, że powtarzają zaklęcia/pojęcia określonych mód naukowych, nieustannie przypominając nam o autorytetach stojących za „tymi słowami". Przyzwyczaiły nas także do tego, że nudzą długimi, skład­ niowo skomplikowanymi zdaniami, słownictwem, które ma uwiarygodnić autora jako „naukowca", a więc człowieka, który wie jak jest naprawdę, bo przecież „prawda nie jest łatwa". Jeśli więc książka jest inna, jeśli czyta się ją z przyjemnością, jeśli lektura bawi, gorzej - jeśli wzbudza śmiech, to jest to najwyraźniejszy dowód jej nienaukowości. W tym sensie książka Libery nie jest „konwencjonalną" opowieścią naukową, dlatego bez przeszkód mo­ że po nią sięgnąć zarówno czytelnik niezaznajomiony z tajnikami wiedzy antropologicznej, jak i „poważny naukowiec". Konstrukq'a opowieści przypomina szkicefizjonomicznewczesnego rea­ lizmu, których kalejdoskopowa forma i przepych miały zawładnąć czytel­ nikiem raz go bawiąc, raz wprawiając w zdumienie czy w końcu ucząc. U Libery, obok formy takiego szkicu, pod płaszczykiem XLX-wiecznej konwenq'i, istnieje druga narracja, która konsekwentnie ukazuje strukturalny związek między nosem a mikrokosmosem ciała i makrokosmosem kultury. Nos jest tu częścią całego systemu odpowiedniości anatomiczno-funkcyjnych ciała. Ciało w obrębie systemu podobieństwa jest systemem znaków - nos stanowi element gramatyki tego systemu i w powiązaniu z innymi elemen­ tami, kontekstem, który Libera szczegółowo w swej książce omawia, tworzy „obraz", jest źródłem wiedzy o wnętrzu, odbija cechy charakteru, skłonno­ ści, namiętności na zasadzie podobieństwa: to co wewnętrzne uzewnętrznia się w fizjonomii nosa. Godną zainteresowania ilustracją tego problemu jest rozdział poświęcony katalogowi nosów. Okazuje się пр., że nosy duże mają ludzie wysoko urodzeni, monarchowie - tu nos uwierzytelnia ich mądrość i wielkość, małe natomiast mają ludzie służalczy, niestali, oraz piękne kobie­ ty. Ludzie grubiańscy, lud („grube obyczaje") ma na ogół nosy grube, mięsiste, choć „ludy wybrane", np. górale tatrzańscy, mają nosy kształtne, smukłe jak „strome stoki górskie". Fizyczna inność nosa jest rzutowana na inność społeczną. W obrębie mikrokosmosu ciała, symetrie i odpowiedniości nosa i członka są notowane zarówno w starożytnym Rzymie, jak i we współczesnej polskiej kulturze ludowej. Na podstawie wielkości nosa (także ust) ocenia się wielkość narządów płciowych. Autor krótko tłumaczy te �372 RECENZJE I OMÓWIENIA zależności: „w wielu językach i kulturach dostrzega się liczne podobieństwa anatomiczne i funkcyjne pomiędzy głową, mózgiem, twarz, w tym i nosem, i jeszcze myśleniem, jedzeniem, kichaniem, smarkaniem, itd., a pośladkami, odbytem, ekskrementami, defekacją oraz genitaliami, życiem seksualnym. W efekcie tego, tyłek bywa ujmowany jako «lewa gęba», «twarz na орак», odbyt - «antypody ust», mózg i umysł przedstawia się jako «pojemniki» ekskrementów, wielkości narządów płciowych odpowiadają rozmiarom nosa czy ust itd., itp. Toteż kiedy nie chcemy powiedzieć «mam cię w dupie», możemy użyć powiedzenia: «mam cię w nosie», zamiast «pocahxj mnie w dupę/chuja» - «pocałuj mnie w nos», mamy prawo do takiego przekładu «gówniarz-smarkacz»" (s. 62-63). Interpretacja wyobrażeń kulturowych związanych z nosem sięga znacznie głębiej, wciąż dalej. Nos ma tendencje ekspansjonistyczne, „ambicje im­ perialistyczne", jednak konsekwentna dyskusja wokół nosa próbuje ten ży­ wioł opanować, nie zredukować, lecz wytłumaczyć przez pryzmat określonej praktyki dyskursywnej, która operuje na granicy dwóch porządków: zjednej strony nauki o ambicjach demiurgicznych, a z drugiej - myśU mitycznej. Analizując „dylemat nosa" autor pokazuje niemożność rozdzielenia tych porządków, jednocześnie ukazując moment słabnięcia i nieustającej obecno­ ści tej praktyki, podobnie jak czyni to Foucault w stosunku do myśli nowoczesnej. Ta formacja dyskursywna, która pozwoliła tak długo fizjonomice (od Arystotelesa) funkcjonować w oficjalnym obiegu myśli nauko­ wej, wyczerpując się oddała ducha kulturze masowej i kulturze ludowej, gdzie, według autora, nos dopiero się „rozgadał". Pierwsze rozdziały charakteryzują myśl fizjonomistów, m.in. Arystotelesa i Lavatera, która ukształtowała na długo pojmowanie części ciała jako metaforycznych i metonimicznych odpowiedników charakteru, stanów ducha czy kondycji moralnej. Co ciekawe, nawet współczesny zupełnie Słownik antropologiczny próbuje znaleźć w tym niezwykłym fenomenie nosa wyróżnik człowieka, wysuwając przy tym iście arystotelesowskie argumenty, przypomina­ jąc raczej tradycje hermetyczne niż pokartezjańską „naukę". Po drodze zamieszcza autor oryginalny, jeden z licznych w literaturze XIX-wiecznej traktatów pt. Rozprawa o nosach. Kolejne rozdziały przybliżają sposoby funkcjonowania wyobrażeń związanych z nosem w ramach kultury masowej i ludowej, zarówno obecnej jak i dawnej. Rozszerzają się też konteksty kulturowe wiążące się z nosem, jak пр.: wróżby z nosa, wyobrażenia związane z oddychaniem nosem, z zapachami, kichaniem i smarkaniem, tworząc niezwykle przejrzystą ramę dla wcześniejszych ustaleń. Okazuje się, że wiele z wierzeń dotyczących nosa opiera się z jednej strony na jego medialnym charakterze, na tym, że jest jedną z granic ciała, z drugiej na wartościowanych relacjach przestrzennych (góra-dół, prawo-lewo). Język nosologii, język ciała, sposoby przedstawiania świata za pomocą metafor cielesnych były i są szeroko praktykowane, co więcej wciąż mają niezwykłą moc oddziaływania na „zbiorową wyobraźnię". Pomimo znacz- �RECENZJE I OMÓWIENIA 373 nego wyciszenia „myśli mitycznej" i związanej z nią struktury podobieństwa, współczesna „myśl nowożytnoeuropejska" nie zdołała uniknąć myślenia za pomocą ciała, ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami, a więc przekładaniem odpowiedniości cielesnych na rzeczywistość społeczną, poli­ tyczną czy naukową. Autor kończy swą nosologic wymownym tego przy­ kładem, który pojawia się jakby niechcąco, na marginesie, a tak naprawdę „wieńcząc dzieło" zgrabną klamrą. Przedstawia bowiem „Polityczny dyle­ mat nosa". Nos Kleopatry, Jelcyna stają się elementami gry politycznej, wplatają się w historię kształtując pośrednio przebieg wydarzeń. Wynik dylematu jest oczywisty - do dziś wielkie debaty polityczne czy historyczne można komentować i komentuje się w języku nosologii, nie narażając się na niezrozumienie. Nos ma wciąż znaczną siłę perswazji, potrzebny jest jednak ktoś, kto pozwoliłby mu na powrót do nas przemówić. Z całą pewnością Zbigniew Libera otwiera przed każdym taką możliwość. Marcin Brocki John Van Maanen, Tales of the Field. On Writing Ethnography, The Univer­ sity of Chicago Press, Chicago and London 1988, ss. 144, indeks nazwisk John Van Maanen jest profesorem w Sloan School of Management w Massachusetts Institute of Technology. Od lat zajmuje się teorią orga­ nizacji a w szczególności etnografią współczesnych organizacji. W recen­ zowanej książce zajmuje się przede wszystkim rolą badacza w zbieraniu i opracowywaniu danych terenowych oraz charakterystyką form literackich używanych przez badaczy do przedstawiania wyników swoich badań. Van Maanen przedstawia również krótką charakterystykę ograniczeń, z jakich należy sobie zdawać sprawę pisząc prace etnograficzne (opisy etnograficzne są dokumentami z pogranicza dwóch kultur: kultury obserwowanej i kultury obserwatora tak więc należy wziąć pod uwagę, że opis etnograficzny to tylko interpretaba jakiejś kultury a nie jej „doskonały" zapis). Autor twierdzi, że opisy/prace etnograficzne są dziełami literackimi, w których badacze usiłują nie tylko przekazać, to co zaobserwowali lecz również zrobić to w sposób, który najlepiej będzie służył ich celom (cele te mogą być różne: od zaciekawienia czytelnika po spełnienie wszystkich kryteriów formalnych wymaganych przez przełożonego, profesora itd.). W związku z tym autorzy uciekają się do różnego rodzaju konwencji litera­ ckich i chwytów retorycznych, co powoduje, że wynik ich pracy bardziej jest podobny do opowieści, bajki (tale) niż do pracy naukowej w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. W rozdziale pierwszym „Fieldwork, Culture, and Ethnography" autor zawarł opis roli, jaką w etnografii odgrywają badania terenowe oraz reflek­ sje nad możliwością poznania badanej kultury. W rozdziale drugim „In �374 RECENZJE I OMÓWIENIA Pursuit of Culture" przedstawiona została krótka historia etnografii i jej miejsca wśród nauk społecznych, główne rodzaje modelowych czytelników, do których raporty z badań terenowych są kierowane (czytelnik-etnograf, czytelnik-naukowiec zajmujący się naukami społecznymi, czytelnik popular­ ny) oraz wpływ modelowego czytelnika na formę opisu wyników badań. W kolejnych rozdziałach przedstawione zostały najważniejsze i najczęściej występujące rodzaje narracji. Rozdział trzeci „Realist Tales" to charakterystyka sposobu narracji na­ zwanego „opowieści realistyczne". Jest to opis formalny, narracja prowa­ dzona jest w trzeciej osobie liczby pojedynczej; w tekście brak wzmianek o działaniach i myślach autora, występują tylko członkowie badanej kultury, a badacz decyduje o tym, jak dana kultura będzie interpretowana i prezen­ towana. Rozdział czwarty „Confessional Tales" jest charakterystyką typu narracji stosowanego w „opowieściach-spowiedziach". W tym typie narracji uwaga skupiona jest w większym stopniu na badaczu i jego przeżyciach, badana kultura opisywana jest natomiast niejako przy okazji. Duży nacisk kładzie się na zaangażowanie autora w prowadzone badania. Rozdział pt. ,,Impressionist Tales" to próba opisu narracji „impresjo­ nistycznej". Ten typ narracji ma przedstawić wybrany moment, migawkę z życia przedstawicieli opisywanej kultury. Opis jest sporządzany z perspek­ tywy bardzo osobistej i ma za zadanie przedstawić raczej zdarzenia nie­ zwykłe niż normalny bieg życia. Opisywane jest działanie przedstawicieli danej kultury a nie oni sami czy też wynik ich działań. W wyniku za­ stosowania tego typu narracji modelowy odbiorca ma przeżyć opisywany świat razem z autorem, a nie „na zimno" analizować dane. W ostatnim rozdziale „Fieldwork, Culture, and Ethnography Revisited" autor zastanawia się nad faktem współwystępowania różnych typów narracji oraz nad konsekwencjami, jakie z tego faktu wynikają. Na zakończenie po krotce charakteryzuje inne, mniej popularne rodzaje opowieści: opowieść krytyczna, formalna, literacka, wspólnie-opowiedziana (jointly-told). Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), tłum. Kazimierz Frieske, Oficyna Literatów „Rój", Warszawa 1994. Czy istnieje jakaś kultura, społeczeństwo nie znające pojęcia i znaczenia słowa „przedsiębiorczość"? W polskim społeczeństwie słyszy się ten termin do znudzenia w mediach i od znajomych, ale czy wszyscy rozumiemy to słowo tak samo, czy zastanawiamy, co się pod nim kryje? Co kształtuje zjawisko zwane przedsiębiorczością, co ma na nie wpływ? Tym problemem zajęli się autorzy omawianej książki. Pracę wydano niedawno, prezentuje więc aktualne spojrzenia i opinie na ten temat. �RECENZJE I OMÓWIENIA 375 Autorzy stanowią zespół profesjonalistów, przedstawicieli różnych dzie­ dzin nauki - od ekonomistów poczynając, poprzez psychologów i socjolo­ gów, na antropologach kończąc. Wielki to walor, gdyż dzięki temu nie rozpatrywali oni zjawiska jednopłaszczyznowo, pokusili się też o jego szer­ szy kontekst kulturowy. W przeciwieństwie do wielu jednostronnie patrzą­ cych ekonomistów, postanowili poruszyć tak ważną sprawę, jak wpływ na przedsiębiorczość czynników społecznych - przekonań moralnych, wartości, norm, jakie cenią sobie ludzie pochodzący z różnych kultur. Dotąd pomija­ no je, uważając przedsiębiorczość za zjawisko samo w sobie, jednorodne, jednoznaczne i łatwo definiowalne. Autorzy wykazali, że tak nie jest. Przed­ siębiorczość kształtowana jest przez „bagaż" kulturowy przyniesiony przez przedsiębiorców, co więcej - tworzy ona swoją własną kulturę. Jest to ważne spostrzeżenie, bo - jak sugerują autorzy - może ona stanowić przeciwwagę dla kultury biurokracji, przenikającej (o czym chyba wszyscy wiemy z włas­ nego doświadczenia) większość instytucji i organizacji. Kultura przedsiębiorczości nie jest arbitralna, jako że nie cytuje definicji - ani przedsiębiorczości, ani kultury. Tę ostatnią rozpatruje globalnie „jako coś ogólnego, obejmującego całość ludzkich sposobów życia", skupia się na fakcie kulturowego zróżnicowania świata, uznaje też zmienność kultury. Nie podaje także jednej wspólnej definicji przedsiębiorczości. Autorzy szukają raczej wspólnych jej cech konstytutywnych jako zjawiska występującego w ramach każdego społeczeństwa, istniejącego w ramach kultury i jedno­ cześnie ją tworzącego. (O swą własną definicję pokusiła się jedynie redaktor­ ka). Dają oni jednak obraz zagadnienia, możliwość głębszego spojrzenia na przedsiębiorczość, dzięki poszerzeniu horyzontu i punktu widzenia na nią. Przedsiębiorczość może być różna, bo tworzą ją ludzie różnych kultur, zróżnicowani w swych poglądach, przyzwyczajeniach i obyczajach. Pozwala­ ją ujrzeć tło i warunki kształtujące, pozwalają więc też na lepsze rozumienie i definiowanie słowa. Cenny jest też fakt, że autorzy popierają rozważania teoretyczne prezentowanymi porównawczo przykładami przedsiębiorczości, a także jej śladami w różnych społecznościach. Pozwalają przy tym reprezen­ tantom różnych nauk na ukazanie w swych esejach właściwego tylko ich dziedzinom punktu widzenia. Tworzy to więc interesującą mozaikę opinii. Przedstawiają oni elementy kultury, które przyczyniają się do powstawania nowych form przedsiębiorczości, opisują „proces odkrywania i interpreto­ wania rzeczywistości gospodarczej, właściwy przedsiębiorczości", ukazują kulturowe zakorzenienie instytucji gospodarczych, związanych z określony­ mi grupami etnicznymi, wreszcie opisują odmienne tradycje przedsiębior­ czości w różnych grapach etnicznych (Hindusi, Afrykanerzy, Murzyni). Ważne jest przy tym, że swe tezy i obserwacje popierają bezpośrednimi rozmowami z przedsiębiorcami, co pozwala na spojrzenie „od wewnątrz", na opisanie problemu niejako w dwóch wymiarach. Dają też szansę swoim przeciwnikom. Przedostatni głos w książce krytykuje podejście badawcze uwzględniające rolę kultury w przedsiębiorczości. �376 RECENZJE I OMÓWIENIA Książka wciąga. Napisana stosunkowo prostym językiem ukazuje bogac­ two tematu, jej wartość polega na zwróceniu uwagi na rolę czynników kulturowych w kształtowaniu współczesnego przedsiębiorcy, „stającego się nową siłą społeczną". Styka się z nią przecież każdy z nas, lepsze jej zrozumienie może więc mieć także znaczenie praktyczne. Lubomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, PWN, ss. 275 Książka Bronisława Baczki jest zbiorem esejów zainspirowanych bada­ niami wyobraźni utopijnej, które doprowadziły autora do podjęcia szerszych analiz wątku tworzenia przez społeczeństwo wyobrażeń o sobie samym jako o tworze przejrzystym. Jak twierdzi Baczko, w ten właśnie sposób powstają pewne idee-obrazy, które nie są prostymi odbiciami rzeczywistości społecz­ nej, lecz wyobrażeniami, za pomocą których społeczeństwo postrzega swoje wewnętrzne podziały, legitymuje swoją władzę, wypracowuje modele - wzo­ ry do naśladowania. Refleksję metodologiczną, od której wychodzi w swych rozważaniach autor, stanowi przypomnienie podejścia do problematyki wyobrażeń spo­ łecznych - począwszy od przemyśleń Machiavellego, Rousseau, Micheleta, przez klasyczne pole badań opierające się przede wszystkim na ideach Marksa (nacisk na pochodzenie i funkcję wyobrażeń społecznych w konflik­ tach klasowych), Durkheima (problem korelacji między strukturami społecz­ nymi a zbiorowymi wyobrażeniami), Maxa Webera (problematyka funkcji wyobrażeń społecznych w tworzeniu sensu działań społecznych) do now­ szych koncepcji rezygnujących z pomysłu uniwersalnej koncepcji społeczeń­ stwa a odwołujących się do zróżnicowania społeczeństw i kultur. Należą tu m.in. koncepcje szkoły Annales, teorie wykorzystujące dorobek psychoana­ lizy i antropologii strukturalnej. Celem rozważań metodologicznych jest pokazanie wieloaspektowości problemu wyobrażeń społecznych, jak również umiejscowienie przez autora własnego pola badań. W swoich esejach Baczko pragnie bowiem zaakcen­ tować miejsce, jakie posiada wyobraźnia społeczna w całym systemie sym­ bolicznym (mity, rytuały, utopie, ideologie, wierzenia) określającym toż­ samość zbiorowości i regulującym życie zbiorowe. Autor przywołuje kon­ krety historyczno-kulturowe dotyczące różnych społeczeństw oraz teksty pisane - nośniki pewnych idei, jednocześnie kształtujące, jak i odzwiercied­ lające tendencje wyobraźni zbiorowej. Jednym z podstawowych problemów pokazanych w tej pracy staje się zatem kwestia konstruowania wyobrażeń społecznych jako wypadkowych doświadczeń, pragnień interesów i dążeń społeczeństwa. Na pierwszy plan wysuwa się tu właśnie kwestia utopii i wyobraźni utopijnej, w najbardziej �RECENZJE I OMÓWIENIA 377 klarowny sposób ujmującej pragnienia społeczeństwa, aby być tworem spój­ nym i przejrzystym. Analizując różnorodne teksty utopijne (począwszy od czołowej pozycji - Utopii Thomasa Moore'a, a skończywszy na 1984 Orwel­ la) Baczko pokazuje niezwykłą przydatność tego wyobrażenia do konstruo­ wania całego repertuaru mitów politycznych i konstytuowania określonych zjawisk (bunty społeczne, totalitaryzm). Przedstawiając nam rytuały buntu chłopskiego we Francji X V I I w., symboliczne tło Rewolucji Francuskiej oraz czasów terroru stalinowskiego (tworzenie nowych symboli, produkowanie obrazów charyzmatycznego przy­ wódcy lub „duchowego przodka") autor chce ukazać, w jaki sposób wyobraź­ nia społeczna staje się symboliczną osnową procesów i zjawisk historycznych. Kolejnym problemem pojawiającym się w tej pracy będzie kwestia pod­ stawowej funkcji wyobrażeń społecznych, jaką ma być organizowanie i opa­ nowywanie na poziomie symbolicznym czasu zbiorowego. Baczko przenosi nas zatem do polskich realiów okresu „Solidarności" (1980/81) i śledzi procesy modelowania przez społeczeństwo tzw. pamięci zbiorowej działają­ cej przez sieć określonych wyobrażeń, rytuałów, świąt i stereotypów od­ noszących się do pewnej szczególnej przeszłości, która to przeszłość staje się integralnym składnikiem walki politycznej w teraźniejszości oraz zbiorowej nadziei dotyczącej przyszłości. Autor podejmuje również problem strategii panowania nad wyobrażeniami społecznymi jako czynnika, który, według koncepcji utopijnych (Huxley, Orwell) daje całkowitą władzę nad społeczeństwem. Na tle wydarzeń Rewolucji Francuskiej, okresu stalinowskiego, ruchu solidarnościowego w Polsce ukazuje mechanizmy propagandy, terroru, tworzenia charyzmatycznych obrazów realnych i „duchowych" przywódców, podaje mniej lub bardziej jaskrawe przykłady strategii opanowywania przez władzę sfery wyobrażeń społecznych. B. Baczko w swej pracy pokazuje zatem, w jaki sposób wyobraźnia społeczna reguluje i kontroluje życie zbiorowe, dostarczając schematu inter­ pretacji różnorodnym doświadczeniom jednostkowym, w jaki sposób przy­ czynia się zarazem do konstruowania, ale także i rozpadu pewnych typów świadomości społecznej. Agnieszka Pokropek Bill Devall, Georges Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995, wyd. „Pusty Obłok" „Jedno wiemy z pewnością. Ziemia nie została stworzona dla człowieka, to człowiek został stworzony dla Ziemi" - słowa wypowiedziane przeszło sto lat temu przez indiańskiego wodza Seattle wyrażają pogląd diametralnie różny od biblijnej zachęty: „czyńcie sobie Ziemię poddaną". Biegunowe przeciwstawienie dwu koncepcji widzenia świata, relacji człowieka ze wszyst­ kim, co go otacza, stanowi fundament, dziś już klasycznej, książki pt. �378 RECENZJE I OMÓWIENIA Ekologia głęboka. Jej autorami są dwaj kalifornijscy myśliciele: Bill Devall (wykładowca na stanowym uniwersytecie Humboldta w Kalifornii i działacz ruchu ekologicznego) oraz Georges Sessions (filozof z Sierra College, Kali­ fornia). Książka zawiera kompletną wiedzę na temat genezy, założeń i prak­ tyki filozoficznego nurtu ekologicznego, nazwanego ekologią głęboką. Termin ten pojawił się w literaturze po raz pierwszy w 1973 r. w artykule Arne Naessa (filozofa, działacza i teoretyka ruchu ekologicznego) pt. The Shallow and the Deep. Long Range Ecology Movement. „Duchowo głębokie" podejście do Natury ma wynikać, według Naessa, z większej wrażliwości i otwartości człowieka na siebie samego i na otaczające go inne formy życia. Jego istotą ma być nieustanne stawianie dociekliwych pytań natury filozo­ ficznej i religijnej. Pytania te doprowadzić powinny do „norm ostatecznych" (prawd już nieredukowalnych), będących warunkiem człowieczej samoreali­ zacji i przekonania o biocentrycznej równości gatunków. Tak rozumiana głębia ekologii staje się drogą kształtowania równowagi wewnętrznej i har­ monii między jednostkami i wspólnotami a naturą. Jej jądrem jest poszano­ wanie wszystkich form życia. W tym ujęciu człowiek nie jest ani panem, ani rządcą Świata. Jest tylko jednym z wielu równoprawnych składników eko­ systemu wszechświata. Każdy z nich ma sobie właściwą wartość immanentną, niezależną od ludzkich antropocentrycznych ocen. Inspiracją tez teoretyków ekologii głębokiej była przede wszystkim prak­ tyka tzw. wspólnot alternatywnych, definiowanych jako grupy zorganizowa­ ne demokratycznie, w odróżnieniu od scentralizowanych społeczeństw świa­ ta zachodniego. Autorzy recenzowanej książki mają na myśli głównie społe­ czeństwa plemienne, a także grupy realizujące ruchy kontestatorskie, wspól­ noty nieortodoksyjnych wyznań religijnych oraz powiązane ze wschodnimi tradycjami duchowymi. Ekologia głęboka czerpała również inspiracje z filo­ zofii europejskiej (np. od M . Heideggera), z naturalistycznej literatury ame­ rykańskiej i z doświadczeń działaczy ekologii (np. J. Muir'a). Punktem wyj­ ścia koncepcji autorów Ekologii głębokiej jest przekonanie o poważnym i stale się pogłębiającym światowym „kryzysie kulturowym i osobowym". Utożsamiają go z kryzysem ekologicznym. Nie precyzują jednak ani pojęcia „kryzysu kulturowego", ani nie charakteryzują relacji między ekologią a kulturą. W polu ich zainteresowań pozostaje ogólny kryzys ekologiczny, którego przyczyn upatrują w świecie współczesnym, zdominowanym przez konsumpcyjny światopogląd jednostek i społeczeństw oraz bezkrytyczną wiarę w nieograniczony postęp cywilizacji i drapieżny antropocentryzm za­ chodniej kultury. Ekologia głęboka ma się stać wyjściem alternatywnym. Ekologia głęboka ma się więc stać sposobem na życie. W żadnym przy­ padku nie może się przekształcić w „wyspecjalizowane lobby" (jak to się stało z ruchem na rzecz ochrony przyrody i jej zasobów). Jest to po prostu radykalna filozofia kontestacji i sprzeciwu wobec panującego porządku, która się domaga odrzucenia nadmiaru techniki i rezygnacji ze sztucznie rozbudzanych potrzeb konsumpcyjnych. �RECENZJE I OMÓWIENIA 379 W dziedzinie życia społecznego ekologia głęboka proponuje zastąpienie „scentralizowanych wspólnot narodowych" przez taki rodzaj wspólnoty, który by umożliwił „prawdziwą pracę" (tym terminem określa się w litera­ turze ekologicznej wysiłki zmierzające do rozbudzenia powszechnej świado­ mości ekologicznej). Autorzy są zdania, że naturalnym sposobem spoleczno-ekologicznego zorganizowania są bioregiony, w których największe zna­ czenie przywiązują do harmonijnie zestrojonych systemów naturalnych (tzn. do równowagi środowiskowej) oraz do ich możliwości samoregulowania (tzn. funkcjonowania bez kontroli zewnętrznej). Bioregiony mają być także ośrodkami kultywowania „ducha bioregionu", rozumianego jako bliska re­ ligii kontemplacja i doświadczanie przestrzeni. Koncepcje B. Devall'a i G. Sessions'a nawiązują do tradycji odległych kultur plemiennych, w których wzorce zachowań wyrastały przez tysiąclecia z doświadczeń łowieckich, zbierackich czy kopieniaczych, przetwarzanych rozwagą na normy chroniące Ziemię, ludzi i życie. Są zdania, że to cywiliza­ cja spustoszyła naszą planetę w pogoni za... Za czym? - pytają, i pytanie to staje się jądrem filozofii ekologii głębokiej. Wokół niego narastają w książce rozmaite odpowiedzi, a ich sens niekiedy wkracza w dziedzinę science fiction, niekiedy też staje się marzeniem o powrocie do sytuacji rajskiej. Przeważa jednak - mimo pozorów naiwności i sentymentalizmu tej filozofii - stanowi­ sko mądre i racjonalne, krytyczne i futurologiczne, które ukazuje możliwości pokonania barier kulturowych w świecie ludzi i zachowania wartości natury. Ukazuje się prawdziwa głębia odmiennych rzeczywistości. Paweł Kalinowski Deborah Tannen, Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995, wyd. W.A.B. Deborah Tannen jest profesorem socjolingwistyki na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Zajmuje się głównie problemami komunika­ cji, a więc podstawami stosunków międzyludzkich. Popularność zdobyła książką pt. Nie o to mi chodziło! W jaki sposób styl konwersacypiy powoduje nawiązanie bądź zerwanie stosunków z innymi ludźmi. Autorka przedstawiła w niej własne obserwacje i badania, pokazujące style konwersacji między ludźmi w różnych częściach Stanów Zjednoczonych, w różnych grupach etnicznych, w obrębie płci. I właśnie ten ostatni materiał (któremu po­ święciła zaledwie jedną dziesiątą tekstu książki) spotkał się z żywym od­ biorem czytelników i z największym ich zainteresowaniem. Fakt ten stał się powodem napisania następnej książki, tu omawianej. D. Tannen rozwinęła i wzbogaciła w niej materiał ukazujący odmienność stylów konwersacyjnych kobiet i mężczyzn, leżącą na ogół u podstaw nieporozumień w ich codziennych kontaktach. Pokazując, analizując i interpretując odmienności �380 RECENZJE I OMÓWIENIA w sposobie formułowania i wyrażania myśli przez obie płci proponuje, by uznać, że także w tym przypadku mamy do czynienia z odrębnymi kul­ turami, choć obydwie należą do tej samej cywilizacji. Założenie odmienności kultur konwersacyjnych pozwala D. Tannen spoj­ rzeć na sposoby rozmawiania kobiet i mężczyzn tak, jak antropolog spogląda na odmienne kultury. Pokazuje więc sens w pozornie bezsensownych nieporo­ zumieniach małżeńskich, towarzyskich, koleżeńskich, domowych. Odkrywa też kobiece i męskie interpretacje wspólnych rozmów, podobnych sformułowań, identycznych wyrażeń. Wynika z nich istota nieporozumień, tkwiąca w odmien­ nie wypowiadanych intencjach. Kobiety i mężczyzn dzieli bowiem wcale niemała przepaść nie tylko w sposobie odbierania rzeczywistości, lecz także jej opisywania. Kobieta w „swoim świecie" uważa za najważniejsze więzi z innymi ludźmi, oparte na wzajemnym wsparciu. Mężczyzna skupia się przede wszyst­ kim na informacji i własnym miejscu w społecznej hierarchii. Cele ich komunikatów we wspólnych rozmowach nie są więc zbieżne: on ustala „pionowe" zależności hierarchiczne, ona - „poziome" relacje wspomagania. Bardzo często zatem zdarza się, że rozmawiając, zachowują się tak, jakby każde mówiło inną gwarą, choć język pozostaje ten sam. Dużą zaletą książki jest jej żywy język, humor, bogactwo przykładów z codzienności i literatury. Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, Semper, ss. 96 Elity urodzenia są próbą syntetycznego ujęcia problematyki elit w społeczeń­ stwie. „Cała książka ma za zadanie ujawnienie pewnych prawidłowości ogólnych, nie zaś opis procesów zachodzący w wybranych krajach i epokach" (s. 14). W tym celu autor dokonuje przeglądu różnych form organizacji społecznej i państwowej: od tych, które uznaje za najprostsze. Społeczności plemienne Afryki pozwalają mu uchwycić moment pojawienia się instytucji pod względem funkcji zbliżonych do elit; jest to także miejsce - przy omawianiu innych kultur pozaeuropejskich - by zaproponować swoje definicje stanu, klanu i kasty, a także istotne dla całej idei książki rozróżnienie między statusem osiągniętym a przypisanym; autor dodaje, że będzie go interesował tylko ten ostatni (s. 6). Poprzez duchowo i geograficznie bliskie kulturze europejskiej cywilizacje starożytnej Grecji i Rzymu autor podkreśla rolę 1 2 1 W tej dziedzinie można Autorowi zaufać, Zajączkowski jest bowiem także znanym i uznanym afrykanistą (por. A. Zajączkowski 1970; Obrazy 1973). Ponieważ książka ta jest bardziej esejem niż publikacją stricte naukową, autor nie przedstawia swojej metodologii na wstępie (choć później powołuje się na inspirację myślą V. Pareto i innych socjologów). Wydaje mi się jednak, że najbliżej byłoby mu do metodologii funkcjonalnej. 2 �RECENZJE I OMÓWIENIA 381 przejścia od organizacji plemiennej do polis i pojawienie się zróżnicowania klasowego: po raz pierwszy wyrażana jest także myśl, która będzie towarzyszyć analizom do końca książki - elity urodzenia to nie tylko prestiż i przywileje, ale także funkcja kulturowa, polityczna i gospodarcza (s. 13). Zajączkowski przygląda się także procesom zamykania elit i jednocześnie przenikania do nich bardziej aktywnych jednostek z niższych warstw społecznych. Książkę kończy analiza struktur społecznych czterech krajów Europy średniowiecznej i nowoży­ tnej: Anglii, Francji, Polski i Rosji. Nie moim jest tu zadaniem przytaczanie treści książki. Chcę natomiast podkreślić, że Zajączkowski, dzięki niesłychanej erudycji oraz umiejętności doboru i syntetyzowania faktów, w sposób przejrzy­ sty i zrozumiały przestawia charakterystykę i strukturę elit wyżej wymienionych krajów. Zwraca też uwagę, że differentia specifica polskiej szlachty to jej podwójna struktura - klasowa i stanowa (s. 35). W kolejnym rozdziale pt. „Zmiana i ciągłość" omawiane są dzieje elit społecznych w X I X w. Powiada Autor, że Wielka Rewolucja „w miejsce elity urodzenia wprowadziła elitę zasług, często faktycznie elitę pieniądza" (s. 46), i ukazuje, że podobne procesy otwierania się granic stanów, aż do ich prawnego zniesienia, mają miejsce we wszystkich czterech krajach (choć geneza, przebieg i znaczenie tych procesów są w każdym kraju inne). W rozdziale „Wielka rewolucja przemysłowa" analizowany jest proces powiązań kulturowych i kapitałowych pomiędzy burżuazją i elitami szlache­ ckimi: szlachta przedstawiana jest jako rezerwuar zachowań i postaw trak­ towanych jako wzorce, jest też siłą społeczną akulturującą „nowych boga­ tych". Autor ukazuje nam „proces zlewania się w jedną całość dwu elit urodzenia, jednej - silnie zakorzenionej w kapitalistycznej rzeczywistości, drugiej - pod tym względem znacznie słabszej, ale wyposażonej w atrakcyjną dla pierwszej mitologię" (s. 61). W przypadku Polski wskazuje na powstanie inteligencji jako warstwy społecznej i jej podstawowego wyznacznika jako elity: prestiżu społecznego. Zajączkowski dociera ze swoim projektem do dnia dzisiejszego, omawia­ jąc problem elity (w tym elity urodzenia) Polski i Rosji w okresie władzy komunistycznej, a także wyższej biurokracji francuskiej (jako grupy społecz­ nej genetycznie i funkcjonalnie nawiązującej do szlacheckich i wielkoburżuazyjnych elit urodzenia). Jednak najciekawszą i najbardziej inspirującą częścią książki są dwa ostatnie rozdziały: refleksja nad myślą sozologiczną zajmującą się tą problematyką (Pareto, Veblen, Bourdieu) i podsumowanie snutych w książce rozważań. Autor twierdzi, że „każda elita jest w gruncie rzeczy elitą urodzenia" i uściśla: „każda elita pragnie się utrwalić jako elita urodzenia, ale członkom wielu z nich udaje się to na krótko" (s. 87). Książka ta zasługuje na uwagę, ponieważ jest jednym z niewielu wy­ ważonych i przemyślanych głosów w dyskusji trwającej od początku lat osiemdziesiątych , mających na celu ustalenie sensu, funkcji społecznych, 3 3 Zob. przypisy do artykułu A. Jawłowskiej (1995). �382 RECENZJE I OMÓWIENIA uwarunkowań i przyszłości polskiej inteligencji (tu używam tego terminu w rozumieniu zbliżonym do prezentowanego w Elitach urodzenia). W latach ostatnich (po 1989 r.) pojawiła się popularna koncepcja naturalnej śmierci inteligencji i stworzenia klasy średniej (Zieliński 1993), niemniej istnieją też poglądy wydające się trafniej interpretować skompolikowaną rzeczywistość transformacji ustrojowej (Mokrzycki 1995). Na koniec oddajmy głos samemu Zajączkowskiemu: (procesy demokra­ tyzacji, zmiany w obiegu informacji czy też] „przekształcanie się życia spo­ łecznego zgodnie z modelem mass society [...] nie grożą eUminacją elit z życia społecznego. Liczne i specyficzne, o krótkiej kadencji istnienie i działania, szybko wymieniane na inne, istnieć będą zawsze" (s. 88). LITERATURA J a w ł o w s k a A. 1995 Producenci kultury, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w darze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS P A N , s. 71-95. Mokrzycki E. 1995 Nowa klasa średnia?, [w:] Powroty i kontynuacje. Zygmuntowi Baumanowi w da­ rze, E . Tarkowska (red.), Warszawa, IFiS PAN, s. 54-70. Obrazy... 1973 Obrazy świata białych, A. Zajączkowski (red.), Warszawa, PIW. Z a j ą c z k o w s k i A. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa, PIW. Z i e l i ń s k i M. 1993 Pożegnanie z inteligencją, „Res Publica Nowa", nr 9 (60), s. 49-51. Witosław Klembowski �Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi" i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural­ nym roku. W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad 5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro­ dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia, pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem­ czech, Francji, służba wojskowa, itp. Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju (Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć z dawnych polskich Kresów wschodnich. Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny. Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za­ wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format, data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany), miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd­ kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego. Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii IAE PAN w Warszawie. Nasz adres: Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145 opr. Dagnosław Demski �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1997 r. wynosi 12.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 20-12-71, tlx: 813-462, 817-921, fax: 20-95-01, 20-39-05 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07de9218a87423f8f1d178bb98e99c6d.pdf e9b8fba15dc5846df59705cf6e9cefbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1483 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.267-288 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V . A . Goddard, J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2., Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - 1994) Książka ta jest właściwie pierwszą próbą dość wszechstronnego przedstawienia antropolo­ gicznej wizji Europy (w wersji bliższej antropologii społecznej), rozumianej nie jako konstruk­ cja mentalna (takie kognitywistyczne pomysły są już obecne), ale jako złożona i dynamiczna konfiguracja społeczno-kułturowa. Nie jest to jednak pierwsza praca o poważniejszym znacze­ niu dla kształtowania się antropologii naszego kontynentu. W roku 1977 ukazało się bowiem studium J . Davisa, People of the Mediterranean, dające porównawczą syntezę badań mono­ graficznych wsi w strefie śródziemnomorskiej, a dwa lata wcześniej opracowanie zbiorowe Beyond the community, pod redakcją J. Boissevaina i J . Friedla, postulujące zerwanie z tradycją monograficzną i skoncentrowanie uwagi na ponadregionalnych i ponadnarodowych procesach. Inne okazały się mniej znaczące. Praca Anthropology of Europe, zredagowana przez trójkę znanych badaczy - wykładow­ ców w londyńskim Goldmisths College, zawiera łącznie 12 artykułów, których tematykę można ująć w trzy grupy: 1. Stan obecnej refleksji antropologicznej nad społeczno-kulturowym kształtem Europy; 2. Relacja: migracje, tożsamość etniczna, nacjonalizm (przykłady z byłej Jugosławii, pół­ nocnej Katalonii, Irlandii oraz z Gibraltaru), którą właśnie nadmiernie eksponuje tytuł; 3. Polityczno-ekonomiczne oraz społeczne aspekty związane z obecnym etapem kształtownia się Unii Europejskiej (temat ten nabrzmiewa i wkrótce będzie wymagał oddzielnej charakterystyki). Z wielu względów uwagę moją zwróciły opracowania z pierwszej grupy, dotyczące właśnie kondycji antropologiki Europy, w wersji oczywiście niepełnej, raczej fragmentarycznej (zrozu­ miałe przy takim zakresie przedmiotowym). Chęć przedstawienia aktualnego stanu tej dyscy­ pliny stworzyła jednak pretekst do spojrzenia na jej dzieje (dyskusyjne określenie początków na pierwsze lata powojenne), a nawet do snucia rozważań o jej przyszłości, co może być poniekąd zaskakujące. U schyłku stulecia, w dyscyplinie traktującej rzeczywistość społeczną w sposób procesualny obecność tego wątku jest usprawiedliwiona, ale ograniczyło się to w dużej mierze do postawienia pytań. Książka jest poważnym osiągnięciem naukowym i może znacznie ułatwić zrozumienie społeczno-kulturowej konstrukcji Europy oraz studiów antropologicznych jej dotyczących. Już sam „Wstęp", w którym nie brakuje wprawdzie uproszczeń, zasługuje na uwagę. Godna przypom­ nienia wydaje się chociażby zawarta w nim periodyzacja tych zainteresowań: okres do 1960 to obecność studiów nad modernizacją, lata sześćdziesiąte to już tzw. „odkrycie strefy śródziemno­ morskiej", w kolejnej dekadzie nastąpiło daleko idące rozproszenie badań, po roku 1980 zaś zdecydowane wypłynięcie problem Europy w studiach antropologicznych (V.A. Goddard i inni). W artykule poświęconym już wyłącznie antropologii strefy śródziemnomorskiej (V. Goddard) potraktowano tę interesującą dziedzinę studiów jako jedyną poprzedniczkę obecnej antropologii Europy. Nie wolno jednak zapominać o dość wczesnych badaniach antropologii kulturowej (np. C M . Arensberg, S.T. Kimball) w Irlandii, na Bałkanach, później w strefie alpejskiej. Wprawdzie nie miały one dla antropologii Europy - karmiącej się mitem strefy śródziemnomorskiej - tak istotnego znaczenia, ale istniały. Jeżeli chodzi o tę strefę, to w studiach monograficznych widoczna jest koncentracja nie tylko na problemie rodziny i pokrewieństwa, jak chce autorka, ale także na �268 RECENZJE I OMÓWIENIA relacji społeczność lokalna - państwo i na stosunkach gospodarczych (handel, system dzier­ żaw). Innym przykładem mitu, którego siła okazała się bardzo inspirująca, było nadmierne skupianie uwagi na znaczeniu honoru w społecznościach śródziemnomorskich. Antropologowie zapożyczyli ten pomysł od etnografa włoskiego - R. Battaglii, o czym już mało kto pamięta. Nie po raz pierwszy w tego typu pracach zwraca uwagę całkowite ignorowanie dorobku chociażby funkcjonalnie zorientowanej etnologii włoskiej (np. E . de Martino, V . Laternari) oraz antropologizujących badaczy hiszpańskich (C. Lison-Tolosana, T. Calvo-Buezas). Jedynie kilka prac etnologów francuskich zostało wymienionych. Powrotem mistrza należałoby nazwać artykuł J. Boissevaina poświęcony antropologii Unii Europejskiej. Uwrażliwienie na problematykę procesów kazało mu szukać możliwości rozwijania zapoczątkowanej w roku 1975 koncepcji, przez wskazanie na kilka głównych trendów współczes­ nych przeobrażeń społeczno-kulturowych (inni badacze zasadniczo nie dostrzegali znaczenia problemu kultur pochodzenia ludowego). W siatce najbardziej widocznych procesów znalazły się: reorganizacja systemów produkcji, imigracja, ruchy regionalistyczne, rozkwit turystyki oraz nostalgiczne „powroty" do przeszłości (w tekście jedynie: nostalgia). Ten ostatni pomysł nie po raz pierwszy wymieniono w studiach antropologicznych, ale jest on raczej tematem dla badań etnologicznych szukających wyjaśnienia obecnych zjawisk kulturowych przez odwołanie się do przeszłości. Mitologizowanie i folkioryzowanie własnego dziedzictwa kultruowego, wybiórcze sięganie do historii, nieustanna dekonstrukcja sfery znaczeniowej - oto zjawiska silnie związane z tym dość powszechnym w świecie zachodnim procesem. Wyeksponowanie tego pomysłu, podobnie jak przypomnienie sprawy regionów, uważam za cenny składnik tego artykułu. Praca Anthropology of Europe jest niewątpliwie ciekawa i pożyteczna, dostarcza bowiem cennych przykładów, interpretacji, pytań. Prowokuje jednocześnie do przemyśleń, komentarzy, krytyki, gdyż jest to opracowanie ujmujące stan tej dziedziny wiedzy w środku procesu formowania się - niejako in statu nascendi. Mieczysław Trojan Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, G . Babiński, J . Mucha, A. Sadowski (red.). Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer specjalny), Białystok 1997, Wydawnictwo Filii Uniwerystetu Warszawskiego, ss. 160 Niezależnie od tematyki poruszanej przez autorów poszczególnych rozdziałów składają­ cych się na całość tej pracy zbiorowej, tom ten można usytuować na swoistym, pograniczu czasowo-badawezym. Z jednej strony znajdujemy tu bowiem podsumowanie wyników badań nad wybranymi mniejszościami kulturowymi, mieszkającymi na terenie Polski, z drugiej zaś możemy się zapoznać z programem nowych prac (rozpoczętych wiosną 1996 r.) nad tego typu mniejszościami. Wspomniany program nosi nazwę „Kultura dominująca jako kultura obca. Mniejszości kulturowe a grupa dominująca". M a on dwa aspekty: międzynarodowy i polski i - moim zdaniem - zapowiada się niezmiernie atrakcyjnie. Jak wyjaśnił J. Mucha, realizatorom badań „chodzi o spojrzenie na kulturę w Polsce dominującą z punktu widzenia grup określanych [...] jako mniejszości kulturowe. [...] Chodzi [...] również i o to, co grupy mniejszościowe sądzą o grupie dominującej i o stosunkach społeczno-kulturowych w ramach szerszego układu, który z pewnością można określić jako hierarchiczny" (s. 6-7). Jednym z zadań badawczych jest także „odczytanie tego, jakie są wyobrażenia, czy nawet stereotypy grup mniejszościowych dotyczące kultury dominującej i zbiorowości będącej jej zasadniczym nośnikiem", [...] odczytanie tego, jak polskie mniejszości kulturowe postrzegają polską kulturę dominującą, polski kanon kulturowy i jego dynamikę, polskie zwyczaje serca (habits of the heart), aby użyć znanego zwrotu, spopularyzowanego w socjologii przez Roberta Bellah" (s. 8). Myślę, że polskie tłumaczenie tego terminu nie jest najszczęśliwsze, przede wszystkim wydaje się niejednoznaczne i nieprecyzyjne. �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Autorzy programu wychodzą od przyjętego w naukach społecznych paradygmatu, zgodnie z którym do poznania kultury określonej grupy można dojść m.in. przez próbę spojrzenia na nią oczyma „innych". O owym patrzeniu na kulturę polską oczyma grup mniejszościowych pisze też J. Mucha (s. 16), posługując się - jak wielu innych badaczy - skrótem myślowym, użytecznym, zrozumiałym, aczkolwiek - z czego autorzy tomu z pewnością zdają sobie sprawę - tak naprawdę owo patrzenie cudzymi oczyma jest niemożliwe do zrealizowania (por. Burszta 1992). Z pewnością realizacja wspomnianego programu przyczyni się nie tylko do pełniejszego poznania relacji „my" - „oni"/„inni", „swoi" - „obcy", grupa dominująca - grupa mniejszoś­ ciowa, lecz także do pełniejszego zrozumienia, czym jest kultura polska, jak też - tak trudna do zdefiniowania - polskość. Jak jest ona rozumiana przez reprezentantów różnego typu mniejszości kulturowych i widziana z perspektywy tych grup. J . Mucha wyjaśnia, że badania będą prowadzone wśród osób ogniskujących w dużej mierze cechy charakteryzujące typ idealny danej zbiorowości (s. 17). Rodzi się jednak - moim zdaniem - pytanie o kryteria i metody doboru (wyszukiwania) takich osób i o to, czy istotnie przeprowadzone w takiej grupie badania będą w pełni ukazywały występujące tu opinie i stereotypy. Niewątpliwym walorem wspomnianego projektu jest fakt, że badaniami objęto nie tylko wybrane, mieszkające w Polsce, grupy należące do tzw. mniejszości etnicznych czy narodo­ wych, ale też niektóre zbiorowości znajdujące się na marginesie polskiej kultury dominującej: środowisko teatru alternatywnego, grupy młodzieżowe, środowisko charakteryzujące się „kul­ turą nędzy". Objęcie badaniami tak różnych grup rzuci z pewnością wiele światła na kulturę polską (dominującą), pozwoli ją lepiej zrozumieć, dostrzec jej zróżnicowanie, choć z pewnością będzie to tylko jeden z możliwych sposobów postrzegania i badania tak złożonego zjawiska, jakim jest polska kultura. Nie chodzi przy tym o jego zdefiniowanie, lecz - jak pisze J . Mucha — o odpowiedź na pytanie, „czy przedstawiciele rozmaitych mniejszości kulturowych sądzą, że coś takiego jak kultura polska występuje, a może lepiej czy sądzą oni, iż jest w Polsce coś w rodzaju dających się zdefiniować wspólnych dla większości ludzi (uznających się za Polaków) wzorów kulturowych i na czym one polegają. [...] Czy da się odnaleźć w świadomości mniej­ szości kulturowych żyjących w Polsce jakieś cechy charakteryzujące polskość kultury [...] czy i w jakim sensie ta kultura polska jest dla nich dominująca w sensie innym niż statystyczny" (s. 12-13). Jestem pewna, że sam projekt badań, jak też ich wyniki, okażą się interesujące i inspirujące dla wielu badaczy, wnosząc wiele nowego min. do dotychczasowego spojrzenia na problem relacji grupa mniejszościowa - grupa dominująca, „swój" - „obcy", w tym także do badań nad mniejszościami etnicznymi /narodowymi mieszkającymi w różnych krajach. Sama znalazłam wiele inspiracji do realizowanych obecnie badań nad procesem kształtowania się tożsamości narodowej i kulturowej Polaków z Białorusi, gdzie interesuję się m.in. sposobem definiowania polskiej kultury przez moich rozmówców (zob. Kabzińska 1996). Szczególnie cenne były dla mnie zwłaszcza artykuły J. Muchy i A. Sadowskiego. Wspomniany już wielokrotnie J . Mucha zapowiada, iż w przyszłości badaniami zostaną, być może, objęte zbiorowości homoseksualistów, obcokrajowców oraz kobiety (s. 16). Wydaje mi się, że w tym ostatnim przypadku chodzi raczej o jakieś wybrane grupy kobiet. Nie jestem feministką, trudno mi jednak uznać, że kobieca społeczność w Polsce sytuuje się gdzieś na obrzeżach kultury. Z pewnością nie jest to grupa marginalna lub alternatywna. Wątpię też, czy jest to zbiorowość, która można by zaliczyć do mniejszości kulturowych. W poszczególnych tekstach wiele miejsca poświęcono rozważaniom nad rozumieniem istotnych dla realizacji badań pojęć, takich jak: kultura, kultura polska, naród, tożsamość narodowa (wspominając też o jej wyznacznikach), mniejszość etniczna, grupa dominująca, grupa kulturowa, kultura dominująca, i in. O wynikach badań nad sposobami postrzegania grupy dominującej kulturowo i jej przedstawi­ cieli przez mniejszość kulturową stosunkowo najpełniej pisze A. Sadowski w tekście pt. „Polscy Białorusini na temat Polaków i kultury polskiej (stan badań)", odpowiadając m.in. na pytanie, z jakimi wartościami Białorusini kojarzą ową kulturę i jak widzą samych Polaków. Autor ukazał też m.in. stereotypy składające się na obraz Polaków w oczach Białorusinów, funkcjonujące już �270 RECENZJE I OMÓWIENIA w środowisku uczniów szkół podstawowych i oparte najczęściej na identyfikacji wyznania z określoną narodowością. Z wizerunkiem „swoi" - „obcy" łączy się waloryzacja kultur poszczególnych grup, a następnie - uznanie ich za mniej lub bardziej atrakcyjne. Wyniki badań A. Sadowskiego ukazują również wzorce kulturowe cieszące się szczególnym uznaniem w badanej grupie. Autor podkreśla przy tym, iż kontakt kultury polskiej i białoruskiej jest zarazem kontaktem kultury ludowej (białoruska) i narodowej (polska). Myślę, że dla wielu czytelników interesująca będzie informacja o tym, jak pewne stereotypy kulturowe mogą zdominować świadomość społeczną i wpłynąć na kształt postaw wobec określonych wydarzeń historycznych. Widać to doskonale na przykładzie stosunku Biało­ rusinów do „Solidarności". Z cytowanych przez A. Sadowskiego wypowiedzi W. Chorużego, L . Chaleckiej-Połockiej, S. Janowicza czy B. Skaradzińskiego wynika jednoznacznie, że ruch ten nie zyskał poparcia Białorusinów m.in. z uwagi na swój katolicko-narodowy charakter. Ujawnił się też u Białorusinów kompleks „pańskiej Polski" i strach przed zmianami mogącymi przywrócić ową pańskość (a więc, jak wnioskuję - również niepożądaną dominację). Zapewne ograniczenie objętości tomu sprawiło, że niektóre zagadnienia zostały potrak­ towane przez A . Sadowskiego (podobnie jak przez innych autorów) marginalnie. Myślę tu zwłaszcza o fragmencie tekstu poświęconym historycznym przemianom stosunku Białorusinów do Polaków (s. 33-34), gdzie udało się zaledwie zasygnalizować głębszy problem. Moim zda­ niem, warto chociażby - także w odniesieniu do współczesności - zastanowić się nad po­ stawioną przez autora tezą, iż „nowożytna kultura białoruska formowała się w X I X wieku bardziej jako katolicka niż prawosławna, a dopiero od początku wieku X X stawała się bardziej wzbogacana także o wartości prawosławne" (s. 33). Sadowski wskazuje także na ważny dla społeczności białoruskiej problem odmitologizowania Kresów wschodnich, odejścia od romantycznych wizji tych obszarów, traktowanych jako arkadia polskości, i wzbogacenia obrazu Kresów o „często bolesne i pełne dramaturgii problemy religijne, narodowe, kulturowe innych rdzennych mieszkańców tego obszaru" (s. 49). Przypomnę, iż na potrzebę takiego „niepolskiego" (czy niepolonocentrycznego) spojrzenia na Kresy wskazywał też m.in. D . Beauvoux (1994). Z pewnością w przypadku realizacji tego postulatu zachowanie obiektywizmu będzie niezmiernie trudne. Nie uniknie się też zapewne kontrowersji i konfliktów między badaczami, a także między odbiorcami ich prac reprezentujących różne narodowości. Artykuł G . Babińskiego, choć określony został jako „Stan badań nad mniejszością ukraiń­ ską w Polsce", jest nie tylko „stanem badań" rozumianym jako przegląd literatury i pod­ sumowanie dotychczasowych dokonań. Tekst ten wprowadza bowiem czytelnika w istotne problemy tej zbiorowości, ukazuje jej sytuację w powojennej Polsce oraz miejsce w strukturze społeczeństwa polskiego. Fragment tekstu poświęcono kompletności instytucjonalnej grupy, jej odrębności instytucjonalno-organizacyjnej, m.in. szkolnictwu i organizacjom społeczno-politycznym. Bardzo ciekawe są wypowiedzi członków mniejszości ukraińskiej na temat sytua­ cji tej grapy i jej samooceny. I w tym przypadku jednak niektóre ważkie zagadnienia, zwłaszcza dotyczące relacji między grupą dominującą i mniejszościową, w tym też kwestii sposobu postrzegania Ukraińców przez Polaków, zostały zaledwie zasygnalizowane. Wydaje mi się ponadto, że mówiąc o relacjach Ukraińcy-Polacy/Polacy-Ukraińcy nie można się ograniczać do analizy wypowiedzi liderów, którzy na ogół reprezentują określone stronnictwa i partie, lecz należy poznać opinie i przekonania innych kręgów i grup społecznych, a zwłaszcza tzw. zwykłych ludzi. W tym przypadku uniknięcie generalizacji będzie miało istotne znaczenie nie tylko ze względów naukowo-poznawczych, lecz także społecznych. Typowym opracowaniem ukazujących stan i kierunki badań nad wybranym zagadnieniem jest artykuł D . Berlińskiej i T. Sołdra-Gwiżdż poświęcony ludności rodzimej i mniejszości niemieckiej w Polsce. Autorki zastrzegają wprawdzie, iż koncentrują się na publikacjach socjologicznych, wydaje mi się jednak, że zabieg ten - a przede wszystkim pominięcie bogatej literatury etnograficznej i etnologjcznej - prowadzi je do niewłaściwych wniosków. Dotyczą one przede wszystkim sformułowanej przez autorki tezy o niewielkiej liczbie prac opartych na badaniach empirycznych, ukazujących kulturowy obraz badanej grupy (s. 95). W ostatnich latach ukazało się �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 kilka znaczących prac etnologicznych poświęconych problemom etnicznym i stosunkom narodo­ wościowym na Śląsku, relacjom między poszczególnymi grupami. Myślę tu przede wszystkim 0 pracach I . Bukowskiej-Floreńskiej, E . Kłoska oraz H . i M . Gerlichów. Nie ma tu oczywiście miejsca na omawianie tych prac, myślę jednak, że powinny one zainteresować socjologów. Jak już wspomniałam, przedmiotem uwagi realizatorów omawianego w 6 t. Pogranicza projektu badań, są nie tylko niepolskie zbiorowości etniczne, lecz także różnego rodzaju alternatywne grupy kulturowe. Warto zwrócić uwagę na artykuł K . Kowalewicza, poświęcony częściowo rozważaniom nad definicją społeczności alternatywnej oraz ethosu i stylu życia. Autor przedstawia też historię polskiej alternatywy teatralnej, znanej przede wszystkim z osiąg­ nięć T . Kantora, J . Grotowskiego, Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice", Teatru (Ośrod­ ka Teatralnego) Węgajty czy z działalności plastyków ze wsi Lucim. Mniej znaną, jak sądzę, a nie mniej ciekawą, jest działająca w Wolimierzu „Klinika Lalek". K . Kowalewicz dość skąpo opisał działalność „Kliniki". Mam jednak nadzieję, że niebawem doczekamy się obszerniej­ szego opracowania ukazującego tę alternatywną mniejszość kulturową w zderzeniu - jak pisze autor - „z nawykowymi reakcjami danej zbiorowości i różnymi przejawami kultury dominują­ cej" (s. 117). Z pewnością warto zobaczyć, „co dzieje się w polu kontaktu między kulturą alternatywną a kulturą dominującą" (tamże), również z perspektywy Wolimierza. Niezmiernie interesująco zapowiadają się badania nad kulturą młodzieżową, a raczej nad niektórymi grupami funkcjonującymi w ramach tej kultury, stanowiącymi element kultury współczesnej (i rozpatrywanymi w odniesieniu do niej), klasyfikowanymi jako mniejszości kulturowe. O badaniach tych pisze B. Fatyga w tekście pt. „Analiza stanu badań nad kulturą młodzieżową i grupami subkulturowymi w Polsce". Autorka zastanawia się nad definicją zjawiska kontrkultury oraz nad określeniem młodzieży i kultury dominującej. Omawia także ważniejsze prace poświęcone subkulturom i grupom młodzieżowym, wskazując na tło polityczne, na którym powstawały. Ukazuje też źródła wykorzystywane w tego typu badaniach, prezentując ponadto dwa przykłady typologii sylwetek młodych Polaków oparte na wynikach badań empirycznych. Pisząc o kulturze dominującej B. Fatyga przytacza pogląd podzielany m.in. przez W. Marchlewskiego, wedle którego „polska kultura młodzieżowa jest w znacznym stopniu wynikiem importu, dyfuzji i - w najłagodniejszym sformułowaniu - kontaktu kulturowego, a więc, że jest zjawiskiem wtórnym, mało oryginalnym czego konsekwencją jest, jak można wnosić, swoista obcość kulturowa" (s. 124). Autorka pisze dalej: „Nie bez złośliwości zaznaczę, iż tezy takie chętnie przyjmują etnografowie, rzadziej - socjologowie i antropolodzy, którzy - jak chociażby [...] Jerzy Wertenstein-Żuławski czy też niżej podpisana, doceniają oryginalność wzorów i wzorców polskiej kultury młodzieżowej, mimo iż często rzeczywiście jest ona inspiro­ wana globalnymi już dzisiaj modami młodzieżowymi" (s. 124-125). Wydaje mi się, że w tym miejscu B. Fatyga popełnia błąd przypisując pogląd czy też postawę jednego badacza całej grupie etnologów (chwalebne jest natomiast to, że nie ukrywa swych emocji). Osobiście, choć jestem etnologiem, aczkolwiek nie badaczem, a tylko dość zaangażowaną obserwatorką zjawisk zachodzących w sferze kultury młodzieżowej, nie podpisałabym się pod tezami W. Marchlew­ skiego. Bliższy mi jest natomiast sformułowany tu punkt widzenia socjologów czy antropologów. Intensywnie dziś penetrowanym przez badaczy obszarem są poszerzające się w Polsce sfery ubóstwa i bezrobocia (obejmujące nierzadko całe społeczności małych miast), a także - związane z nimi zjawiska, takie jak bezdomność i żebractwo. Jak podkreślają K . Osińska 1 A. Śliwińska, „proces ubożenia całych społeczności lokalnych, który nasilił się w ostatnich latach, wskazuje, że celowe staje się wyodrębnienie kolejnej kategorii biedy - związanej z czyn­ nikiem terytorialnym. W socjologii zachodniej, głównie amerykańskiej, występują koncepcje teoretyczne ujmujące ubóstwo w kategoriach kulturowych (w których wyraźnie zaznacza się czynnik terytorialny) odnoszące się do obszaru biedy, które można nazwać społecznościami lokalnymi permanentnego ubóstwa. Do najbardziej znanych oraz najczęściej cytowanych w po­ lskiej literaturze należą: teoria kultury ubóstwa, sformułowana przez Oskara Lewisa [...] oraz koncepcja wysp ubóstwa czy też underclass, Johna Galbraitha" (s. 143). Autorki pod­ kreślają, że teorie te (a raczej, należałoby powiedzieć - ich twórcy) dostrzegają kulturowy �272 RECENZJE I OMÓWIENIA czy subkulturowy wymiar ubóstwa. Wspomniane badaczki omawiają wyniki ważniejszych badań nad problemem ubóstwa, prowadzonych w Polsce na szerszą skalę od 1990 г.; autorzy tych badań próbowali m.in. zastosować koncepcję Lewisa na gruncie polskim. Wciąż jednak odczuwa się brak opracowań poświęconych społeczno-kulturowemu aspektowi ubóstwa. Brak też teorii ubóstwa i bezrobocia. Dobrze się stało, że w polu zainteresowań autorów wspomnianego projektu znalazł się Kościół Rzymskokatolicki, rozumiany zarówno jako instytucja, jak i wspólnota wiernych. O wstępnej kwalifikacji Kościoła Rzymskokatolickiego jako mniejszości kulturowej zadecydo­ wało przekonanie wielu środowisk katolickich, które uważają, że są spychane na margines życia publicznego i traktowane jako grupa mniejszościowa (informuje o tym J . Mucha, s. 23). Ciekawe, do jakich wniosków dojdą badacze poszukujący - jak pisze P. Załęcki, autor projektu badań realizowanego w ramach programu omawianego w recenzowanym tomie Pogranicza - odpowiedzi na pytanie, czy charakter tego Kościoła w Polsce „w dobie współczesnej można określić jako mniejszościowy czy też dominujący oraz jaka jest specyfika owej dominacji czy podporządkowania" (s. 155). Czy badania te potwierdzą przekonanie niektórych środowisk o zepchnięciu Kościoła na margines życia? Odpowiedź na pytanie o aktualne miejsce Kościoła w społeczeństwie pozwoli zarazem ukazać jego status kulturowy w Polsce w perspektywie problematyki kultury dominującej i mniejszościowej. Autor traktuje Kościół jako grupę kulturową, tj. „grupę społeczną posiadającą własne, unikalne wzorce działań i zachowań, które wydają się być obce dla jednostek wywodzących się z innego społeczno-kulturowego zaplecza. Naczelną zasadę wyodrębniania grup kulturowych stanowi funkcjonująca w ich ramach wspólnota wartości (w tym poczucie odrębności od innych grup)"; (s. 153-154). Wydaje mi się, że nad tą jasno sformułowaną definicją warto się zastanowić. Może ona, jak sądzę, znaleźć szersze zastosowanie także w badaniach etnologicznych. Podsumowując. Uważam, że recenzowany tu tom Pogranicza stanowi nie tylko zapowiedź atrakcyjnego poznawczo projektu badawczego, prezentując zarazem konieczny we wszelkich badaniach ogląd wcześniejszych dokonań, ale też inspiruje do rozlicznych przemyśleń i po­ szukiwań badawczych. Redaktorom tomu, poszczególnym autorom i wydawcy należą się też szczególne wyrazy uznania za tempo, w jakim przygotowali i opublikowali wyniki swoich przemyśleń. W przeciwieństwie do rozlicznych prac, w których dają się zauważyć negatywne skutki pośpiechu, omawiany tu tom został wydany starannie, bez rażących błędów technicz­ nych. Obok niezwykle interesującej tematyki, podnosi to również jego ocenę w oczach czytel­ nika. Mankamentem jest natomiast brak obcojęzycznego streszczenia całości (lub poszczegól­ nych tekstów) w języku angielskim . 1 LITERATURA Beauvois D. 1994 Mit „kresów wschodnich", czyli jak mu położyć kres, [w:] W. Wrzesiński (red.), Polskie mity polityczne XIX i XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, seria: Polska myśl polityczna X I X i X X wieku, t. 9, s. 93-105. B u r s z t a W. 1992 Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 2, s. 3-6. K a b z i ń s k a I. 1996 O kulturze „pobkiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 40, z. 1-2, s. 209-227. Iwona Kabzińska 1 N a ten brak zwróciła natychmiast uwagę moja córka Maja Stawarzówna. �RECENZJE I OMÓWIENIA Anna Szyfer, Warmiacy - studium tożsamości, tłum. j . niem. 273 Poznań 1996, wyd. SAWW ss. 244, 23 fot., Biorę do ręki z niekłamaną radością książkę, którą napisała Anna Szyfer, profesor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a moja dobra, długoletnia znajoma, jak to się mówi - „koleżanka po fachu". I spoglądając wielokrotnie na sam tytuł czuję, jak radość we mnie wzrasta ze względu na pokrewieństwo i bliskość oraz nieskończenie żywotną tematykę innej, bliskiej mojemu sercu grupy regionalnej - Ślązaków. Ślązacy o długowie­ cznym miejscowym rodowodzie, tak samo jak Warmiacy, stanowią społeczność o zróżnicowanej etnice, składającej się z ludności polskiej, niemieckiej, a w miejsce pruskiej, jak na Warmii - także z ludności łużyckiej, czeskiej i morawskiej. Zamieszkiwała ona w przeszłości wspólne terytorium i posługiwała się poza językiem ojców, jeszcze urzędowym, głównie niemieckim. Wynikało to ze złożonych wydarzeń politycznych i przynależności terytorialnej do różnych jednostek państwowych (Czech, Polski, Prus, a potem Niemiec). Podobne więc, jak u Warmiaków były przesłanki kształtujące poczucie tożsamości Ślązaków. Myśląc jednak o monografii poświęconej Warmiakom, poza tożsamością, jako etnograf, widziałabym w odniesieniu do tej grupy raczej syntezę kulturową, omawiającą - zgodnie z tradycyjną systematyką - nie tylko tzw. kulturę społeczną i światopoglądowo-filozoficzną, ale także duchową i materialną. Kwestia określenia własnej tożsamości, wyrastająca z rozbudzonej oraz rozwijającej się świadomości etnicznej, narodowej i regionalnej, jak to określa autorka omawianej pracy, znacznie rozszerza problematykę badawczą w zakresie pojmowania tzw. kultury społecznej. Widać to również na przykładzie nieco wcześniej wydanej książki innego jeszcze ośrodka naukowego, a poświęconej drugiej grupie z pogranicza, mianowicie Kaszubom (Kucharska 1993). Jak widać, badania w tym zakresie pogłębiają zainteresowania dodatkowo o mechaniz­ my sprawcze i historyczne uwarunkowania zachodzących procesów społeczno-politycznych przyczyniających się do wytworzenia się funkcjonującego w określonej zbiorowości ludzkiej podziału na „swoich" i „obcych". Zjawisko to szeroko omawiane w odniesieniu do Górno­ ślązaków (Kłosek 1993) nie stroni także od jego uzasadnienia poprzez sferę tzw. życia codzien­ nego tejże zbiorowości (Bukowska-Floreńska 1987; Kłodnicki 1995). Mniej natomiast zwraca się uwagę na specyfikę kulturową pozostałych (poza polską) wyodrębniających się grup etnicz­ nych i narodowościowych, nawet we współczesnym obrazie społecznej struktury, np. Opolan (Ossowski 1967). Wskazywałam na konieczność tej problematyki w słowie wprowadzającym podczas inauguracji konferencji „Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność", a także we „Wstępie" do publikacji pod tym samym tytułem (Śląsk... 1995). Stale bowiem powraca pytanie: czy etnograf, oscylujący nawet w kierunku socjologii, a zajmujący się zagad­ nieniami społecznymi, może poprzestawać wyłącznie na tej sferze spraw, pomijając inne, wiążące się z konkretnymi, materialnymi, bądź należącymi do świata duchowego? Autorka Warmiaków jako jedną z tez swego opracowania, gdy chodzi o ich tożsamość, poza określeniem „kształtu i pochodzenia zbiorowości" oraz „czynników różnicujących pozio­ my tożsamości na różnych etapach historycznych zbiorowości terytorialnej Warmiaków" wy­ suwa też pytanie „o rolę i znaczenie kultury ludowej, a także języka (gwary) w kształtowaniu i zmianach tożsamości". Dodaje przy tym, że „istotne będzie wskazanie na udział elementów kulturowych poszczególnych etnik wchodzących w skład zbiorowości terytorialnej Warmia­ ków". I to jest właśnie to zasadnicze podłoże i strefa przedmiotowa etnografii, stanowiąca bazę wyjściową oraz określająca wszystkie nowe przestrzenie badawcze. Autorka przedstawiając w części B, bo część A obejmuje „wprowadzenie", charakterystykę omawianej zbiorowości (od X I V w. do I I wojny światowej), w pierwszym podrozdziale podaje krótki rys historyczny, a następnie zwięzłą charakterystykę stosunków ludnościowych, tj. ludności pruskiej - jej zajęcia, wierzenia, obyczaje, dalej omawia biskupstwo warmińskie, osadnictwo polskie, osadnictwo niemieckie oraz statystyki i opracowania dotyczące proporcji ludności polskiej i niemieckiej. W tym podrozdziale są też omawiane prawa osadnicze i stosunki społeczne, migracje sezonowe z Warmii oraz ruch propolski na Warmii w X I X i X X w. Drugi podrozdział tej części poświęcony został kulturze ludowej polskiej ludności rodzimej, tj. kulturze materialnej, duchowej i społecznej. Mowa tu o budownictwie i typach osadnictwa, zajęciach ludności wiejskiej, �274 RECENZJE I OMÓWIENIA przetwórstwie żywności, tkactwie, komunikacji, obrzędach i zwyczajach dorocznych, rodzinnych, wierzeniach, tj. demonologii i czarach, wiedzy ludowej, wspólnych pracach, folklorze (króciuteńko) i sztuce ludowej, z której wyróżniono kaflarstwo, rzeźbę sakralną i kapliczki. Trzeba powiedzieć, że pomimo zaistnienia tego zespołu zagadnień, potraktowano je jednak skrótowo i fragmen­ tarycznie, poświęcając zaledwie 20 stron łącznie jeszcze z podrozdziałem „Wpływy interetniczne". Pozostałym grupom, a więc tradycyjnej kulturze Prusów i Niemców, nie poświęcono nawet tyle miejsca. Prusom - bo prawie wszyscy ulegli polonizacji, Niemcom - bo „niemiecki ele­ ment etniczny znajdował się w miastach", zaś „nieliczne rodziny niemieckie trafiające na wieś szybko się asymilowały". A jednak, jak na innym miejscu stwierdzono (s. 143), ludność niemiecka żyła własnym życiem, „kultywując język i kulturę z miejsc pochodzenia". Ale jaka to była kultura i czym się charakteryzowała - bliżej nie sprecyzowano tak, jak poza ogólnikowymi stwierdzeniami nie uczynili tego do tej pory etnografowie w odniesieniu do Śląska. Zatem teza o roli i znaczeniu kultury ludowej oraz wskazanie na udział elementów kulturowych poszczególnych etnik w kształtowaniu i zmianach tożsamości na Warmii nie do końca została rozwinięta. Niedopowiedziana także w szerszym aspekcie pozostała sprawa języka - gwary, aczkolwiek wskazuje się na problem dwujęzyczności (s. 155-160). Trzecia bowiem z kolei część pracy (C) dotyczy odpowiedzi na tezy i pytania badawcze; obejmując niemal 1/4 książki (podobnej objętości jest wybór tekstów), chociaż nawiązuje do żyjących na Warmii „trzech etnik, różniących się językiem, kulturą ludową i poczuciem odrębności", jednak tematów tych już nie rozbudowuje. Nawet w podrozdziale „Tożsamość narodowa a stosunek do kultury ludowej" brak przykładowych realiów. Znamienity akcent położono natomiast na „typy tożsa­ mości" i stosunek mieszkańców wsi warmińskich do własnej kultury, podbudowując go wypo­ wiedziami pamiętnikarzy, działaczy i przeciętnych ludzi. Ujawniają one jednak, jak się wydaje, przede wszystkim aspekt patriotyczny i światopoglądowo-filozoficzny związany bardziej z ziemią rodzinną, czyli „ojczyzną regionalną", niż ojczyzną rozumianą w szerokim tego słowa znaczeniu. Poprzez ten pryzmat można dostrzec kilka różnych poziomów badanej tożsamości, czyli -regionalnej, etnicznej, narodowej (polskiej i niemieckiej) i kulturowej. Książka napisana jest ciekawie, prostym i zrozumiałym językiem. Wprawdzie można mieć zastrzeżenia co do układu i samej struktury całości oraz hierarchii ważności (zwłaszcza podtytułów) poszczególnych części, co powoduje niejasność hierarchii przedstawianej treści (książka trafi nie tylko do rąk naukowców), ale całość prezentuje jasny obraz zamierzeń autorki. Oprócz cytowanych wypowiedzi z wywiadów i fragmentów pamiętnikarskich Warmiaków książka zawiera jeszcze obszerną bibliografię oraz aneks obejmujący wybór tekstów źródłowych do lokalizacji osadników na Warmii południowej. Poza tym są jeszcze mapy i ilustracje obrazujące budownictwo, kapliczki, obiekty pamięci, ludowe meble i sprzęty, ceramikę, plecioną miarkę na zboże, kołowrotek, tka­ ninę i dwie charakterystyczne części stroju. Szkoda, że tych artefaktów, ani wynikających stąd wniosków, nie uwzględniono szerzej w tekście. Niemniej praca jako „studium tożsamości" osiągnęła wytknięty jej cel i bardzo cieszy, bo mówi o mało znanej ludności jednego z pogranicz­ nych rejonów Polski, która - jak Kaszubi i Ślązacy - przechodziła trudne i zmienne koleje losu, pozwalające jednak wytrwać jej przy tradycyjnych wartościach ukształtowanych przez pokolenia. LITERATURA Bukowska-Floreńska, I. 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Ślą­ ska, Katowice, Uniwersytet Śląski. K ł o d n i c k i Z. 1995 Zróżnicowanie kulturowe Śląska w świetle skartowań etnograficznych, [w:] Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski. Kłosek, E . 1993 „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski. Kucharska J. 1993 Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i w Kanadzie, Łódź, wyd. w serii Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X X I I , Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i Komitet Nauk Etnologicznych P A N . �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 O s s o w s k i S. 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, Warszawa. Śląsk 1995 Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, red. B. Bazielich, Wroclaw, Uniwersytet Wrocławski. Barbara Bazielich „Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V: 1996 (Warszawa). Przygotowywanie piątego numeru Pro Georgii zbiegło się z ważną rocznicą pięćsetlecia nawiązania stosunków między Gruzją i Polską. Z a umowną datę pierwszych oficjalnych kontaktów uważa się rok 1495, w którym wysłannik króla Kartlii, Konstantyna ГП przybył na dwór wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, szukając sprzymierzeńców przeciw zagrażające­ mu sąsiednim krajom państwu otomańskiemu. Zamiar ten nie powiódł się, lecz już w X V I I w. sama Rzeczpospolita gotując się do wojny z Turcją potrzebowała sojuszników. Do tych wydarzeń nawiązuje artykuł Piotra Borawskiego Stosunki dawnej Rzeczypospolitej z Gruzją. Z zarysowanej ogólnie problematyki kontaktów państwa polsko-litewskiego z Kaukazem wyeksponowany został wątek zabiegów Polski o wciągnięcie Gruzji do tworzonej koalicji antytureckiej. N a tym tle autor scharakteryzował działalność Bogdana Gurdzieckiego z Kartlii, który odegrał znaczącą rolę w dyplomacji polskiej w czasach Jana Kazimierza i Jana Sobieskiego. Artykuł Dawida Kolbai Kaukaska podróż ks. Józefa Suryma także poświęcony jest histo­ rycznym związkom obu narodów, opisywanych tutaj pod kątem wkładu Polaków w poznanie Gruzji. Przedmiotem analizy jest korespondencja jezuity, prowadzącego na początku X I X w. pracę misyjną w kaukaskich garnizonach. Zdaniem autora wiadomości o duszpasterskiej działalności księży katolickich stanowią najcenniejsze informacje tej wielowątkowej relacji. Odzwierciedleniem zbliżenia polsko-gruzińskiego w pracach literackich zajmuje się Gocza Szatriszwili. Jego studium Wiedza o kulturze i literaturze starogeorgiańskiej w XIX-wiecznej Polsce ma solidne oparcie w różnorodnym materiale źródłowym pochodzącym z X V I I , X V I I I , X I X i X X w. Autor omawia prace, z jakich korzystali zainteresowani Gruzją Polacy: K . Rdułtowski, T . Łada-Zabłocki, K . Łapczyński i A . Leist oraz analizuje dziewiętnastowiecz­ ne teksty, zwracając uwagę na ich nowatorski charakter. Przykładem publicystycznych zainteresowań Zakaukaziem są relacje J.S. Bersona, kore­ spondenta P A T i „Gazety Polskiej" w Moskwie. Leszek Piątkowski w artykule Gruzja w repor­ tażach Jana Stanisława „Otmara" Bersona omawia jego refleksje z podróży po Kaukazie pod kątem oceny sytuacji w zsowietyzowanej Gruzji. Z wnioskami Piątkowskiego polemizuje Andrzej Woźniak w artykule Inny Otmarl Problematyce realiów życia gruzińskiej Polonii poświęcone są dwie publikacje. Marek Mądzik omawia działalność Oddziałów Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny na Kaukazie w latach I wojny światowej. Szczegółowa analiza, poparta danymi z archi­ walnych dokumentów ukazuje sytuację uchodźców z Królestwa Polskiego i Galicji oraz wielokierunkowość i skuteczność udzielanej im pomocy. Andrzej Woźniak w artykule Polacy w Republice Gruzińskiej koncentruje się na ostatnim rozdziale polsko-gruzińskich związków. Rozważania te poprzedza krótkie omówienie dezorganiza­ cji życia Polonii po roku 1918 oraz wojennych losów ludności „miejscowej" i napływowej, która w dramatycznych okolicznościach trafiła na Kaukaz po 1939 r. Opis dnia dzisiejszego tej społecz­ ności przybliża mało znany temat jej obecnej pozycji, warunków bytowania i poczucia tożsamości narodowej oraz ukazuje cele założonego w 1995 r. Towarzystwa Polaków Gruzji „Polonia". Kilka opracowań wiąże się ściśle z tematyką gruzińską. Dwa artykuły historyczne mają kontekst polityczny, gdyż argumentują przynależność do państwa gruzińskiego ziem, będących przedmiotem sporu między zamieszkującymi je narodami. Studium Georgi Otchmezuri Księstwa feudalne w północnej części Szida-Kartlii od XV do XVIII wieku uzasadnia integralność z Gruzją utworzonego przez władze radzieckie w 1992 r. Południowoosetyńskiego Obwodu Autonomicznego. Przedmiotem analizy są zabytki �276 RECENZJE I OMÓWIENIA epigraficzne pochodzące z okresu poprzedzającego migrację osetyńską. Zdaniem autora treść tych napisów potwierdza, że między X V a X V I I I w. północna część Szida-Kartlii należała do domeny królewskiej i księstw gruzińskich. Głównym tematem artykułu Awtandyla Menteszaszwili Konflikt gruzińsko-abchaski a Ro­ sja są stosunki między tymi narodami po 1917 r. Autor omawia tworzenie się Abchaskiej Republiki Radzieckiej, jej przekształcenie w Republikę Autonomiczną Gruzińskiej S R R oraz przyczyny dzisiejszej konfrontacji gruzińsko-abchaskiej - w kontekście polityki Rosji wobec obydwu narodów. Artykuł Tomasza Talegi Kwestia autokefalii Kościoła Gruzińskiego w inicjatywach refor­ matorskich Cerkwi Rosyjskiej opisuje dążenie gruzińskiego prawosławia do niezależności w okresie pogłębiającego się kryzysu carskiego imperium na początku X X w. Przedmiotem szczegółowej analizy jest przebieg obrad zebrania przedsoborowego w sprawie samodzielności Kościoła Gruzińskiego oraz strategia przedstawicieli Cerkwi Rosyjskiej wobec tego problemu. W numerze zamieszczone są ponadto wspomnienia o Polakach i Gruzinach, których losy wplecione były w historię obydwu narodów, recenzje krajowych i zagranicznych publikacji, informacje o wydarzeniach ważnych dla gruzińskiej diaspory oraz omówienie zawartości archiwów gruzińskich w Nanterre. Analizy historyczne, udokumentowane faktami i liczbami, zawierają wiele treści ważnych poznawczo. Wydaje się, że z opracowań tych mogą korzystać nie tylko historycy lecz również szerokie grono osób interesujących się związkami Polaków z innymi narodami, problematyką kulturalną, a nawet polityką. Ponieważ publikacji o Gruzji jest w Polsce niewiele „Pro Georgia" musi sprostać trud­ nemu zadaniu szerzenia wiedzy o tym kraju wśród ludzi o różnym przygotowaniu fachowym i kierunku zainteresowań. Mając na uwadze mniej zorientowanych w problematyce gruzińskiej czytelników może byłoby celowe podawanie przy bardziej specjalistycznych opracowaniach dodatkowych wyjaśnień? Czy nie warto byłoby np. uzasadnić stosowania przez G . Szatriszilego terminu „Georgianie" zamiast przyjętego w Polsce określenia „Gruzini"? Dla laików słowo to może wydawać się archaizmem, analogicznym do nazywania nas Lechitami czy Polonusami. Powyższa uwaga, krytyczna bardziej wobec stanu wiedzy przeciętnego Polaka niż gruziń­ skich autorów ma znaczenie marginesowe, gdyż nie wiąże się z warstwą analityczno-opisową artykułów. Wszyscy autorzy są znawcami gruzińskiej problematyki dlatego koncentrują się na tematach czy dziedzinach mało do tej pory zbadanych lub nie znanych szerszemu ogółowi. Większość opracowań oprócz analizy materiałów źródłowych zawiera też komentarze i wnio­ ski, co ułatwia poznanie opisywanych zagadnień. Wydaje się, że ze względu na bogatą tematykę publikowanych w „Pro Georgii" materia­ łów, ich ciekawą treść i klarowny sposób przedstawiania problemów jest ona interesującym pismem naukowo-popularnym, które warto czytać. Anna Milewska-Młynik Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego W marcu 1947 г., a więc pół wieku temu, odbyła się w Krakowie konferencja, w której oprócz licznego grona ówczesnych czołowych etnografów polskich udział wzięli wybitni przedstawiciele nauk pokrewnych. Celem obrad było zatwierdzenie zakresu tematycznego Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak również metod jego opracowywania. Ustalono, że Atlas powinien objąć wszystkie dziedziny kultury ludowej, przy czym znaczenie priorytetowe nadano badaniom kultury materialnej, pod wpływem intensywnego tempa przemian zanikającej szybciej niż inne treści. Ponadto właśnie ten dział etnografii polskiej był najbardziej zaniedbany, a istniejące opisy z reguły niedostatecznie ścisłe i tym samym mało przydatne dla ustaleń typologicznych. W dalszej kolejności zaplanowano badania nad zjawiskami z zakresu kultury społecznej i duchowej. �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 Już we wczesnym okresie prac atlasowych zapadła decyzja, że zebrany materiał będzie opracowywany w dwóch etapach. Piewszy miał być poświęcony części kartograficznej, po ukaza­ niu się której zakładano opracowanie komentarzy czyli monografii tematycznych powiązanych z mapami. Nikt nie przewidywał wówczas, że prace nad Atlasem przeciągną się na tak wiele lat. Dziś, z perspektywy półwiecza, można stwierdzić, że przyjęcie takiej koncepcji prac okaza­ ło się niezwykle trafne. Współczesna wieś polska, w wyniku industrializacji oraz wskutek oddziaływania środków masowego przekazu, zmieniła niemal całkowicie swój pierwotny charakter. Materiał zebrany w terenie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ma w tej sytuacji wartość unikalną, bezcenną. Posłużył on do opracowania 625 map, z których 355, poświęconych głównie kulturze materialnej, opublikowanych zostało w latach 1964-1981 w sześciu kolejnych zeszytach Atlasu. Duże koszty wydawnicze spowodowały, że 3 następne zeszyty, zawierające mapy dotyczące innych działów kultury, pozostają tymczasowo w archiwum Pracowni РАЕ we Wrocławiu. Archiwum to zawiera również blisko 1400 filmów małoobrazkowych, 56 000 opisanych odbitek fotograficznych oraz 4 000 kwestionariuszy, w których zgromadzone są szczegółowe informacje uzyskane podczas badań terenowych, wraz z ankietami otrzymanymi drogą korespondencyjną. Brak możliwości wydawniczych spowodował, że w połowie lat osiemdziesiątych Komitet Redakcyjny Atlasu podjął decyzję o przystąpieniu do drugiego etapu prac, a mianowicie do opracowania monograficznego. Postanowiono nie wiązać ściśle komentarzy z zeszytami karto­ graficznymi, lecz nadać im charakter monografii problemowych. Część kartograficzna Atlasu, aczkolwiek utrzymana w pewnej konwencji tematycznej, w wielu wypadkach nie jest prze­ strzegana. Mapy z różnych dziedzin kultury są przemieszane w kolejnych zeszytach, a ponadto w wielu wypadkach można je problemowo zaszeregować co najmniej do dwóch, a nawet do kilku działów kultury. O ile wyselekcjonowanie grupy luźnych kartogramów związanych ze sobą tematycznie nie nastręcza zainteresowanemu trudności, o tyle ścisłe wiązanie tekstu komentarza z poszczególnymi zeszytami nie wydaje się być szczęśliwe i utrudniałoby pracę nad konkretnym problemem. Z tej przyczyny zdecydowano się na całościowe bloki tematyczne traktujące iunctim mapy o zbliżonej tematyce rozmieszczone w różnych zeszytach Atlasu. Przed przystąpieniem do opracowania tekstowego Komitet Redakcyjny Atlasu, w celu ujednolicenia komentarzy, zatwierdził ramowy schemat opracowań uwzględniający następujące elementy: 1) Stan badań nad omawianym problemem z uwzględnieniem ważniejszych pozycji drukowanych (do roku 1984); 2) Krótkie, krytyczne omówienie kwestionariusza oraz wyników badań stanowiących podstawę opracowania kartograficznego zagadnienia; 3) Występowanie wytworu w Polsce na tle porównawczym środkowoeuropejskim; 4) Omówienie wytworu od strony materiału, konstrukcji, funkcji oraz nazwy, z położeniem nacisku na uchwytne zmiany ewolucyjne, jakie zachodziły w formie i funkcji wytworu, w okresie możliwym do odtworzenia na podstawie materiałów etnograficznych; 5) Sugestie dotyczące genezy i historii wytworu, w aspekcie rozwojowym. Zalecono powiązanie treści komentarza z mapami. Ewentualnych nabywców i czytelników Komentarzy należy jednak uprzedzić, że nie można ich traktować jako pełnych monografii tematycznych. Jak już wcześniej powiedziano, są one ściśle powiązane z częścią kartograficzną i dotyczą w zasadzie tylko tych faktów, które różnicują kulturę ludową Polski i w związku z tym zostały w Atlasie uwzględnione. W wyniku zabiegów redaktora Atlasu i dzięki życzliwości Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Komentarze weszły do planu wydawnictw P T L i od 1993 r. rozpoczęto ich edycję w formie serii wydawniczej. Dotychczas ukazały się: 1) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wro­ cław 1993, stron 228; ilustracji 79; pozycji bibliograficznych 230. Tom zawiera: 1) Obszerny rozdział poświęcony historii inicjatyw związanych z Polskim Atlasem Etnograficznym, wykładnię zadań i metod pracy ze szczególnym uwzględnieniem zasad doboru wsi, w których prowadzone były badania, podstaw źródłowych oraz technik kartografowania; 2) Pełny wykaz miejscowości tzw. stałej sieci Atlasu tj. wsi, w których prowadzone były badania oraz mapę z naniesioną lokalizacją tych wsi na terenie kraju; 3) Artykuły problemowe: �278 RECENZJE I OMÓWIENIA a) formy i nazwy kopaczek do ręcznej uprawy ziemi, b) radła, c) sochy, d) phigi i płużyce, e) reliktowe formy bron, f) ugorowanie w gospodarce chłopskiej, g) reliktowa uprawa zbóż. 2) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 2, Wrocław 1994, stron 471; ilustracji 217; pozycji bibliograficznych 558. Artykuły problemowe: a) siew zbóż, b) narzędzia żniwne, c) przesuszanie zżętych zbóż na polu, d) młócenie zbóż, e) przechowywanie wymłóconego zboża, f) brogi, sterty i stogi, g) stodoły, h) hodowla i sposoby trzymania zwierząt domowych, i) wykorzystywanie wołów i krów jako siły pociągowej, j) tradycje transportu włócznego, k) ule kłodowe i słomiane. 3) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. П, Budownictwo, Wrocław 1995, stron 340; ilustracji 220; pozycje bibliograficzne 233. Artykuły problemowe: a) ogrodzenia, b) piwnice, c) domy z podcieniem szczytowym, d) budownictwo sumikowo-łątkowe, e) formy węgłów chałup zrębowych, f) konstrukcja przysłupowa, g) niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, h) budownictwo ryglowe i glino-bite, i) wyprawa ścian, j) formy chałup na obszarach peryferyjnych, k) dach, 1) systemy i urządzenia ogniowe, ł) rozplanowanie chałup wąskofrontowych, m) rozplanowanie chałup szerokofrontowych, n) nazewnictwo związane z chałupą. 4) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. Ш, Pożywienie i sprzęty z nim związa­ ne, Wrocław 1996, stron 272, ilustracji 155; pozycji bibliograficznych 224. Artykuły problemowe: a) pożywienie, b) czerpaki zgrzebłowate do zbierania jagód, c) stępy, d) żarna, e) maślnice, f) naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, g) łyżniki, h) reliktowe występowanie krzesiw. 5) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. I V , Transport i komunikacja. Tom w opracowaniu, zawiera artykuły problemowe: a) formy transportu nasobnego i ręcznego, b) taczki i wózki ręczne, dwu- i czterokolne, c) zaprzęg bydlęcy - jarzmo, jarzmica, chomąto bydlęce, d) formy zaprzęgu konnego — chomąto, duha, szory i półszorki, e) wóz, f) sanie. Autorami artykułów opublikowanych w serii Komentarze Polskiego Atlasu Etnograficznego są w większości wykonawcy map a więc byli lub obecni pracownicy Pracowni Atlasu Instytutu Archeologii i Etnologii we Wrocławiu. Monografie zawierają streszczenia w języku angielskim. Zainteresowanych zakupem omówionych powyżej pozycji odsyłamy do działu sprze­ daży wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36; tel. (071)44-46-13. Wydawnictwo jest ponadto w posiadaniu kilkunastu egzemplarzy kompletów zeszytów kartograficznych РАЕ. Janusz Bohdanowicz Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306 Polacy zmuszeni do emigrowania z kraju z przyczyn politycznych w X I X wieku, trafiali w najodleglejsze regiony świata. Wielu z nich podejmowało działalność zawodową wnosząc wybitny wkład w rozwój krajów osiedlenia. Po latach ich zasługi są często zapominane lub przypisywane innym osobom. Walka z tym zjawiskiem jest, jak myślę, obowiązkiem polskich historyków. Dlatego warto wyróżnić próbę przypomnienia postaci Ernesta Malinowskiego. Biografia tego zasłużonego dla rozwoju Peru Polaka jest słabo znanym fragmentem dziejów ojczystych. Wysiłek zmienienia tego stanu rzeczy podjęła Danuta Bartkowiak, pracownik naukowy Zakładu Badań Narodowościowych Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, pisząc książkę Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej. Jak zaznacza autorka we wstępie: „Olbrzymia popularność Ernesta Malinowskiego za życia w społeczeństwie peruwiańskim, a także uznanie dla jego wiedzy nie tylko w Peru, sugeruje, że historiografia o nim jest bogata. Rzeczywistość niestety nie potwierdza tej tezy." Do tej pory nie napisano żadnej naukowej monografii poświęconej Malinowskiemu. Omawiana praca jest więc pierwszą próbą podsumo­ wania tego, co dziś wiemy o Erneście Malinowskim. �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 Zaprezentowany przez D . Bartkowiak przegląd bazy źródłowej pozwala zauważyć, że autorka obok materiałów znalezionych w Polsce wykorzystała także dokumenty i publikacje francuskie, hiszpańskie i peruwiańskie. Wykaz źródeł z poszczególnych krajów prezentuje bibliografia na końcu książki (s. 271-291). Kwerendę archiwalną w Peru prowadziła autorka w czasie dwuletniego pobytu w tym kraju, podczas którego udało się jej ustalić wiele no­ wych faktów z życia Malinowskiego. Jak sama o tym pisze: „Ukoronowaniem badań było odnalezienie zapomnianego grobu Malinowskiego na limeńskim cmentarzu «Presbitero Maestro» [...]. Wydarzenie to odbiło się dużym echem, zwłaszcza w kręgach miejscowej Polonii, tak że udało się zorganizować trzydniowe obchody osiemdziesiątej rocznicy śmierci Malinowskiego, przypadającej w marcu 1979 roku. Z tej okazji została też odsłonięta na dworcu «Desamparados» w Limie tablica upamiętniająca twórcę kolei transandyjskiej." Czytającemu te słowa nieodparcie nasuwa się dygresja o fałszu obiegowych opinii dotyczących znikomej wartości praktycznej pracy historyka. Niewiele ujmuje też książce fakt nie dotarcia do archiwów rosyjskich i niemieckich, które mogłyby wzbogacić informacje z lat dzieciństwa Malinowskiego. Celem książki jest przecież przedstawienie drogi życiowej polskiego inżyniera na tle epoki i jego pracy na tle osiągnięć ówczesnej techniki. Ramy chronologiczne omawianej pracy wyznaczają daty urodzin i śmierci Malinowskiego, tj. lata 1818-1899. Łącząc działalność postaci z miejscem pobytu, autorka wydzieliła trzy okresy w życiu bohatera: polski (1818-1832), francuski, uwzględniający też pracę w Algierii (1832-1852) i południowoamerykański obejmujący obok pobytu w Peru sześć lat spędzonych w Ekwadorze (1852-1899). Wszystkie rozdziały opatrzono szczegółowymi przypisami i ciekawą ikonografią. Okres polski zawiera rozdziały poświęcone rodzinie Malinowskich herbu Ślepowron zamieszkałych na Wołyniu. Przedstawiając z konieczności dość skrótowo lata dzieciństwa, więcej miejsca poświęcono początkom edukacji w Liceum Krzemienieckim, przytaczając opinie kolegów o wybitnych uzdolnieniach młodego Ernesta. Wybuch powstania listopadowego w 1830 roku zdecydował o dalszych losach bohatera; czy jednak rzeczywiście dwunastoletnie dziecko mogło brać udział w powstaniu, jak sugerują niektóre przekazy? Raczej jest to wątpliwe, chociaż zaangażowanie rodziny w walce (ojciec - Jakub był powstańcem) i później­ sza ucieczka przed represjami musiały poważnie wpłynąć na dorastającego chłopca. Okres francuski prezentuje trudną drogę dziecka polskiego emigranta do wykształcenia (warunkiem było uzyskanie zgody władz francuskich na naukę). Po ukończeniu w 1834 r. Lycee Louis le Grand, Ernest Malinowski podobnie jak jego brat Rudolf, zaczął uczęszczać do cieszącej się znakomitą renomą Ecole Polytechnique. Wspólne zainteresowania zbliżyły braci. Uczyli się razem, a potem wspólnie pracowali. Uwieńczeniem tej edukacji były studia w Ecole des Ponts et Chaussees, którą Ernest ukończył w 1837 г., trafiając dzięki temu do Korpusu Dróg i Mostów. Umożliwiło mu to rozpoczęcie pracy zawodowej. Pierwsze kroki w karierze zawodowej stawiał młody inżynier biorąc udział w budowie linii kolejowej Paryż-Hawr. Potem razem z bratem wyjechał do Algierii, gdzie przez dziewięć miesięcy zajmował się budową urządzeń hydrotechnicznych. Rozczarowany brakiem perspektyw we Francji zdecydował się przyjąć ofertę rządu peruwiańskiego i w 1852 r. wyjechał do Peru, aby objąć tam posadę inżyniera rządowego. Okres południowoamerykański to najciekawsza i najobszerniejsza (ponad 130 stron) część książki. Opisano w nim szczegółowo losy Ernesta Malinowskiego w Peru, udział w planowaniu i realizacji mniejszych inwestycji (mennica państwowa, place i drogi) oraz największe dokonanie - budowę linii kolejowych, w tym tej przez Andy. Podkreślając znaczenie tej pracy autorka opisała w osobnym rozdziale budowę linii kolejowych w Peru z uwzględnieniem odcinków budowanych przez polskiego inżyniera. Niezwykle interesujący jest opis udziału Malinowskiego w konflikcie hiszpańsko-peruwiańskim. Inżynier E . Malinowski wykonał wtedy fortyfikacje portu Callao znacznie zwiększając siłę ognia jego artylerii, a po ataku hiszpańskim na port wziął udział w bitwie zakończonej przegraną Hiszpanów. Został za to uhonorowany medalem „Za odwagę" i tytułem honorowego obywatela Peru. Znaczenie tego zwycięstwa dla Peru było ogromne - po podpisaniu w 1879 r. traktatu pokojowego, Hiszpania uznała niepodległość Republiki Peru. Pozycja, jaką �280 RECENZJE I OMÓWIENIA zdobył Malinowski po 1866 r. w tym kraju umożliwiła mu podjęcie ambitniejszych zadań. Największym z nich było zaprojektowanie i budowa linii kolejowej przez Andy, łączącej wybrzeże z wnętrzem kraju. Trudno opisać skalę trudności tego przedsięwzięcia. Wyznaczały ją wysokość na jakiej prowadzono prace (najwyższy fragment 4817,8 m npm. - rekord światowy) a także trudno dostępny teren o skomplikowanej strukturze geologicznej, wymagający budowy kilkudziesięciu tuneli i mostów (łącznie było ich około stu). Inżynier Malinowski osobiście nadzorował wykonanie tej Unii kolejowej. Szczegóły tej wielkiej inwestycji przedstawione w omawianej książce budzą uznanie dla jej twórcy. Nawet wstrzymanie prac spowodowane kryzysem finansów państwowych nie zniechęciło polskiego inżyniera. Za prywatne pieniądze Malinowskiego i amerykańskiego inwestora H . Meiggsa przebito ostatnie tunele i w maju 1878 r. oddano do eksploatacji linię Callao-Chicla o długości 141 km. W ostatnich latach życia E . Malinowski wyjechał do Ekwadoru, gdzie również zajmował się budową linii kolejowych. Po powrocie do Limy pracował do śmierci, 2 marca 1899 г., w powstałej tam niedawno Szkole Inżynieryjnej, publikując artykuły i jako jej wicedyrektor zajmując się sprawami organizacyjnymi. Angażował się w prace instytucji charytatywnych. Przedstawienie w interesujący sposób sylwetki wybitnego Polaka zasłużonego dla Peru, Danuta Bartkowiak oparła na ciekawym i obszernym materiale źródłowym. Ukazanie mało znanych epizodów z życia Malinowskiego w istotny sposób wzbogaca naszą wiedzę o nim. Wielu polskim czytelnikom może omawiana książka pomóc zrozumieć, że nie jeden Ignacy Domeyko zapisał się chlubnie w dziejach kontynentu południowoamerykańskiego. Korzystanie z pracy ułatwia indeks osobowy i spis ilustracji. Przy tym trochę szkoda, że tak mało udało się napisać o życiu prywatnym Ernesta Malinowskiego. Prawie niczego nie dowiadujemy się o jego kontaktach z płcią przeciwną. Dostrzegając zapewne te niedostatki, autorka kończąc, napisała: „Chociaż niniejsza praca wzbogaca o wiele nowych danych (także co do zasobu archiwaliów) biografię E . Malinowskiego, wiele pytań pozostaje jeszcze bez odpowiedzi. Wyjaśnienia wyma­ gają np. okoliczności śmierci Rudolfa i Zygmunta Malinowskich, czy też intrygująca sprawa panny Luizy." Należy mieć nadzieję, że w przyszłości D . Bartkowiak znajdzie odpowiedzi na te pytania i zechce się nimi podzielić z czytelnikami. Rodzaj swoistego post scriptum do prezentowanej książki dopisało w ostatnich miesiącach życie. W telewizyjnym Klubie Podróżników, w którym nota bene D . Bartkowiak prezentowała omawianą pozycję, powstała inicjatywa wybudowania na przełęczy Ticlio (4818 m. npm) w Peru pomnika Ernesta Malinowskiego. Prowadząca ten popularny program Elżbieta Dzikowska z powodzeniem rozpropagowała tę ideę. Wybitny polski rzeźbiarz - Gustaw Żemła wykonał już projekt monumentu i rozpoczęto zbiórkę pieniędzy. Koleje peruwiańskie podarowały działkę, na której stanie pomnik. W ten sposób, można mieć nadzieję, że postać Malinowskiego zostanie uhonorowana i uchroniona od zapomnienia*. Andrzej Furier Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143 Problem tożsamości kulturowej znajduje coraz szersze zainteresowanie wśród współczesnych badaczy różnych dyscyplin naukowych. Najczęściej podejmuje się go z perspektywy analizy antropologicznej, biorąc na warsztat całe kultury społeczności lokalnych i grup etnograficznych. Szczególnie jednak interesujące jest myślenie antropologiczne w analizach folklorystycznych i literackich, z których wywodzi się system myślenia opierający się na metodzie semiotycznej lub senu^tyczno-strukturalnej. Etnologowi trudno dokonać oceny takich analiz, nawet jeśli opiera się * Dystrybucją książki zajmuje się Zakład Badań Narodowościowych PAN, Stary Rynek 78/79, 61-772 Poznań, tel. (0-61) 852-09-50. �281 RECENZJE I OMÓWIENIA na wskazaniach Claude Lévi-Straussa, który przeniósł ją do etnologii. Przeszkodą jest różnica w przedmiocie badań. Korci jednak szukanie punktów stycznych. Ich dostrzeganie jest właściwoś­ cią antropologicznego widzenia nie tylko systemów kultur, ale funkcjonujących w nich pojedyn­ czych zjawisk kulturowych. Często mają one znaczenie nie tylko jako wartość przedmiotowa (dziedzictwo) czy jako symbol, znak (kod) dla transmisji tradycji, ale jako wartość podmiotowa istotna dla funkcjonowania świadomości tożsamości społecznej i kulturowej. Słynny kancjonał mazurski ma właśnie taką wartość kulturową. Interesowali się nim dotąd historycy jako zabytkiem piśmiennictwa w języku polskim. We „Wstępie" do swej książki K . Szatrawski zwrócił szczególną uwagę na problematykę wartości, a za podstawowy cel swoich badań przyjął wskazanie „zgodności między sposobem postrzegania przestrzeni realizo­ wanym w pieśniach kancjonału mazurskiego, a protestanckim systemem wartości". W analizie zwrócił uwagę na fakt, iż centrum przestrzeni, której autorzy nadali charakter i znaczenie sakralne, nie stanowi - jak niegdyś w średniowieczu - tylko katolicka świątynia z relikwiami świętych, lecz są nim także miejsca, w których żyje, pracuje czy też modli się człowiek. Są one uświęcone przez fakt, że człowiek wszędzie poszukuje swych relacji z Bogiem, jak też ze światem przyrody, z ziemią, słońcem, niebem. W analizie tekstów poetyckich składających się na pieśni zebrane w kancjonale mazurskim, autor opisał nie tylko ich strukturę, ale rozpatrzył też związki semantyczne przedstawień przestrzennych i rozległy obszar form waloryzacji sakralnej tych przestrzeni. Przestrzeń tę podzielił na zorientowaną poziomo, pionowo, horyzontalnie, na przestrzeń podporządkowaną przyrodzie bądź człowiekowi, uwzględniając czasowo-przestrzeń życia człowieka, upływający czas i in. Całość opracowania to nie tylko analiza semiotyczno-strukturalna, ale filozoficzna, w szczególności zaś aksjologiczna. I ten ostatni element ma największe znaczenie dla antropo­ logicznego punktu widzenia. Odnosi się do wartości literackich, sakralnych ale też do postawy człowieka wobec tego, co zwykle wypełniają konkretne wartości kulturowe (wytwory), których tu się przecież nie wymienia. Jest to przestrzeń człowieka w kręgu ziemi, natury, gospodarstwa i domu. Wartości te, podkreślane w pieśniach, są rzeczywiście „od zawsze" podstawową war­ tością materialną, społeczną i duchową ludzi wsi. Są swoistą niszą ekologiczną, w której człowiek najpewniej (bezpiecznie) się czuje. Stąd przywiązanie do ziemi i docenianie jej płodów, przywiązanie do domu rodzinnego i gospodarstwa (m.in. pieśni proszalne i dziękczynne). Bliskość i swojskość treści zawartych w pieśniach kancjonału była zapewne przyczyną chętnego używania go przez wiele pokoleń niezależnie od użyteczności religijnej. Autor pisze, że ponieważ teksty zawarte w kancjonale były polskie, to powszechne użyt­ kowanie ich we wsiach mazurskich (od X V I I I w.) miało znaczenie dla kształtowania świado­ mości etnicznej Mazurów i utrzymania, mimo germanizacji, języka polskiego. Z przedstawio­ nego materiału można wysnuć wniosek, że ponieważ kancjonału używali wszyscy na co dzień i od święta, był on też przedmiotem daru, np. z okazji chrztu, śpiewano z niego indywidualnie i zespołowo, miał on znaczenie dla procesu utożsamiania się nie tylko z rodziną, grupą religijną, ale też z grupą etnograficzną. Zaspakajał nie tylko wspólne potrzeby religijne, lecz przez swą poetycką formę i walory muzyczne kształtował i zaspokajał potrzeby estetyczne. Zawierał również pouczenia, przez co spełniał funkcję przewodnika właściwych zachowań. Był zatem cenną wartością, którą etnolog może określić jako korelat kulturowy norm i więzi społecznych, mający znaczenie dla świadomości tożsamości kulturowej Mazurów. Tak więc, obok analizy semiotyczno-strukturalnej i filozoficznej tekstu literackiego, jaka legła u podstaw opracowania K . Szatrawskiego, etnolog może wyłowić istotny materiał o war­ tości antropologicznej. Na koniec warto podkreślić, że Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim to opracowa­ nie o wysokich walorach poznawczych, nie tylko ze względu na swoją treść, co na konsekwent­ nie zastosowaną metodę badawczą. Na szczególne uznanie zasługuje także antropologiczna problematyka ujęcia analizowanych wartości kancjonału. Irena Bukowska-Floreńska �282 RECENZJE I OMÓWIENIA Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akademia Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica, International Society for Shamanistic Research, ss. 113 Carla Corradi Musi pracuje jako starszy wykładowca na Uniwersytecie Bolońskim. Jej specjalnością są języki ugrofińskie oraz historia i kultura ludów należących do tej grupy językowej. Od wielu lat badaczka zajmuje się też zjawiskiem szamanizmu w szerokim kon­ tekście etno-geograficznym. Omawiana tu książka jest zbiorem artykułów, opublikowanych wcześniej przez autorkę głównie w języku włoskim, a obecnie przełożonych na język angielski (konsultacja językowa Paul Davies). Dzięki temu mogły one dotrzeć do szerszego grona odbiorców. Jak napisał w „Przedmowie" M . Hoppál, działalność Carli Corradi Musi stanowi pomost między Wschodem i Zachodem. Jak sądzę, w ten sposób określono przede wszystkim szeroki zakres geograficzny zainteresowań badawczych autorki i fakt prowadzenia przez nią studiów porównawczych, mających na celu ukazanie związków między różnymi aspektami szamanizmu występującego u ludów ugrofińskich (europejskich i syberyjskich) oraz ludów Europy Zachodniej i Indian Ameryki Północnej. Carli Corradi Musi udało się przy tym skierować uwagę czytelnika na obszary stosunkowo słabo jeszcze zbadane, zwłaszcza w porównaniu z terenami Azji i Ameryki Północnej, które stanowią podstawowy teren eksploracji badaczy interesujących się szamanizmem. W niewielkiej objętościowo syntezie ukazane zostały charakterystyczne wątki wierzeń szamańskich, dotyczące m.in. koncepcji duszy i jej wędrówek, wizji świata, jego budowy i zamieszkujących go istot. Wiele miejsca autorka poświęciła animizmowi. Wspomniała także o znaczeniu ognia i wody w obrzędach przejścia i rytuałach szamańskich, o społecznych funkcjach szamana, o szamańskich praktykach magicznych i mitach, których bohaterem jest szaman/kowal, o związkach między mitem i magią, a także między magią i religią. Autorka wskazała tu na szereg podobieństw między szamanizmem ludów ugrofińskich a praktykami magicznymi występującymi w średniowiecznej Europie a także na związki między niektórymi treściami sag i eposów oraz średniowiecznych legend (interesujące poszukiwania paraleli mię­ dzy młynkiem Sampo z fińskiej Kalewali a bohaterem legendy o św. Graalu). Ukazała również wiele podobieństw między systemami wierzeń ludów europejskich i syberyjskich. Za szczególnie cenne poznawczo uważam te rozdziały książki, w których zaprezentowane zostały nieznane szerzej źródła, pisane głównie w języku włoskim i łacińskim, dotyczące m.in. szamańskich wierzeń i tradycji ludów ugrofińskich. Najstarsze z prezentowanych źródeł pochodzą z Х Ш w. Autorka omawia również XVI-wieczną kronikę Olofa Mansonna (znanego też jako Olaus Magnus) zawierającą m.in. wiele informacji na temat wierzeń animistycznych ludów Północy. Innym źródłem do badań szamanizmu ludów ugrofińskich jest XVni-wieczna Dissertazioni sopra le apparizioni de' spiriti e sopra i vampiri o i redivisi d'Ungheria, di Moravia ее, Abbe Augustina Calmeta, oparta m.in. na Ustach i tekstach pozostawionych przez różnych autorów starożytnych. Kolejnym źródłem, które może być wykorzystane do tego typu badań jest pochodzące z X I X w., П costume antico e moderno Giulia Ferrado. Autorka przytacza ponadto prace XIX-wiecznych podróżników, Ewy Felińskiej i Matthiasa Alexandra Castréna, opublikowane przez F . de Lanoye'a w Paryżu w 1868 г., w których można znaleźć informacje na temat szamanizmu wybranych ludów uralskich mieszkających na terenie Syberii (przede wszystkim tzw. „Obskich Ugrów"; nazwą tą określano dawniej Wogułów i Ostiaków, dziś ludy te znane są pod nazwą Mansów i Chantów). Autorka przypomina także opisy podróży Stephena Sommiera, opublikowane w 1883 г., do Ostiaków (obecna nazwa Chantowie), Samojedów (Nieńcy), Kirgizów, Tatarów, Zyrian (północnych Korni, Komi-Zyrian) i Baszkirów. Końcowe rozdziały książki poświęcone są związkom między szamanizmem ludów ugrofińskich (głównie wspomnianych już „Obskich Ugrów") i szamanizmem Indian Ameryki Północnej. Widoczne jest wyraźne podobieństwo wielu wierzeń i praktyk obrzędowych, związanych np. z koncepcją śmierci i rytuałami pogrzebowymi. Autorka zaznaczyła we „Wstępie", że rytuały i wierzenia szamańskie występujące u ludów ugrofińskich i syberyjskich miały ścisły związek z identyfikacją etniczną. Z czasem jednak �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 upowszechniły się one i zatraciły ów charakter. Szkoda, że w dalszych rozważaniach ten interesujący problem został pominięty. Wydaje mi się również, że autorka zaledwie zasygnalizowała większość zagadnień poruszanych w poszczególnych rozdziałach. Zabrakło mi natomiast rozdziału ukazującego aktualny stan badań nad szamanizmem ludów ugrofińskich i przeglądu dotychczaso­ wych dokonań. Pewne zastrzeżenia budzi także dobór literatury. Na liście cytowanych tytułów znajdują się głównie prace badaczy zachodnioeuropejskich, w tym wiele nie znanych szerzej pozycji w języku włoskim (dobrze się stało, że udostępniono je czytelnikom spoza tego obszaru językowego). Bardzo słabo reprezentowane są natomiast efekty badań naukowców amerykańskich oraz rosyjskich i radzieckich (te wyłącznie w tłumaczeniach) a także - na co wskazują uwagi M . Hoppala, niektórych badaczy węgierskich. Sprawia to, że przedstawiona przez Carlę Corradi Musi synteza ma pewne luki. Generalnie jednak uważam, że książka stanowi cenne uzupełnienie dotychczasowych badań nad szamanizmem, wprowadzając czytelnika w stosunkowo mało znane obszary etno-geograficzne, na których zjawisko to występowało podobnie jak na znacznie lepiej dotąd przebadanych terenach Azji i Ameryki Północnej. Praca ma przede wszystkim charakter syntetyczny. Autorka odwołuje się jednak wielokrotnie również do różnego typu koncepcji teoretycznych, których twórcy próbują wyjaśniać zjawiska, wierzenia i zachowania charakterystyczne dla szamanizmu, czy np. ich związki z magią lub mitami. Nie pierwszy też raz lektura tego typu prac prowadzi do pytań o przyczyny podobieństw i trwałości wielu zjawisk kulturowych występujących na różnych obszarach świata, o uniwersalność pewnych zachowań, symboli i sposobu widzenia świata przez mieszkańców oddalonych od siebie terenów. Iwona Kabzińska E . Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993, Routledge Na ogół w książkach poświęconych muzeom wychodzi się od Ptolemejskiego precedensu - od museionu, czyli świątyni muz założonej w Aleksandrii, a stanowiącej swoisty instytut naukowy połączony z biblioteką. Autorka książki Museums and the Shaping of Knowledge miała inny pomysł potraktowania tematu. Muzeum - stwierdziła - jest zjawiskiem kulturowym niezwykle zmiennym, przeto wskazywanie na pochodzenie nazwy tej instytucji niewiele wyjaśnia. „Me istnieje muzeum jako takie. Muzeum nie jest przedustanowioną jednością, tworzoną tak samo we wszystkich czasach [...] Tożsamość, cele, funkcje i miejsce podmiotu są nieciągłe w sposób zmienny. [...] Nie tylko nie ma podstawowej tożsamości muzeum, [...] ale tożsamości te, będąc ustanawiane, ulegają ciągłym przemia­ nom, zgodnie z grą dominujących tendencji i wyłanianiem się nowych układów korzyści' (s. 191). Wprawdzie historia kolekcjonowania jako takiego jest długa, ale nie zawsze takie same przedmioty bywały cenne dla kolekcjonera, różne kryteria stosowano przy ich wyborze, różnie je grupowano i w efekcie - niosły w sobie inny przekaz dotyczący świata oraz panujących w nim praw. Muzeum jako miejsce, w którym gromadzi się rzeczy stare, rzadkie czy oryginalne, grupując je typologicznie lub kontekstualnie, z uwzględnieniem układów chronologicznych i przestrzennych - to nasza koncepcja muzealnego porządku. Kryteria pozwalające oznaczyć wartość danego przedmiotu (takie jak jego wiek czy oryginalność) nie są jednak absolutne. Do końca osiemnastego stulecia to, co stare i to, co nowe bywało przemieszane; problem pierwowzoru i repliki nie miał znaczenia pierwszorzędnego. (Prawo, które działało można by określić jako prawo serii.) Reprezentowanie przeszłości, czy przechowywanie dziedzictwa kulturowego, uważane obecnie za główny cel muzeum, nie stanowiło celu w gabinetach osobliwości czy w kolekcjach alchemików. Podobnie jak płynna jest tożsamość muzeum, płynne są i znaczenia nadawane gromadzo­ nym artefaktom. To prawda, że istnieją kulturowo uwarunkowane tendencje do nadawania rzeczom znaczeń określonego rodzaju i do tworzenia z nich wypowiedzi na pewne tematy. Reguły semiotyzacji okazują się jednak zmienne historycznie. „Sukcesy w historii należą do tych, którzy są w stanie uchwycić te reguły, zastąpić tych którzy je stosowali, zamaskować się �284 RECENZJE I OMÓWIENIA i zmienić je, odwrócić ich znaczenie, i skierować przeciw tym, którzy je nałożyli; kontrolując ten złożony mechanizm, można sprawić, że zadziałają one tak, iż panujący zostaną pokonani przez ich własne reguły" - pisał Michael Foucault (1977, s. 15). Podobny sposób ujmowania historii zastosowała Eilean Hooper-Greenhill w swoich muzeologicznych badaniach. Analiza kolekcji powstałych w różnych kontekstach historyczno-kulturowych (a więc wpisujących się w różne porządki konceptualne) pozwoliła jej wskazać na przemiany w sposobie pojmowania świąt. Przykłady wybrane przez autorkę są rzeczywiście reprezentatywne. Renesansowe kolekcje książęce i gabinety świata, oświeceniowe repozytorium i publiczne muzeum epoki napoleońs­ kiej, skupiają w sobie cechy szerszych zjawisk kulturowych. Przyjrzyjmy się, jaki był charakter tych kolekcji. Pierwsza z nich ukazana jest na przykładzie zbiorów Medyceuszy (uważa się je często za pierwsze europejskie muzeum.) Zwyczaj gromadzenia precjozów w skarbcach połą­ czył się tu z nowszymi praktykami zbierania przedmiotów o pochodzeniu antycznym. Różne aspekty działalności politycznej, rynkowej (fortuna Medyceuszy wyrosła z operacji bankowych) a także społecznej (patronackiej, kolekcjonerskiej) składały się na to, że pałac Medyceuszy we Florencji wyrażał sobą splendor, bogactwo i pozycję społeczną rodu. Przestrzeń tego spektaklu miała przy tym charakter prywatny. Pojawienie się gabinetów świata — drugiego z omawianych zjawisk muzealnych — wiąże autorka ze współdziałaniem trzech czynników: mnemonicznej techniki pamięci (czynnik orga­ nizacyjny), programu zawartego w teatrze pamięci Don Camilla (czynnik programowy; Yates 1977), a nade wszystko renesansowej episteme (czynnik epistemologiczny). Podobnie jak w języku objawiać się miały złożone powiązania pomiędzy słowami a rzeczami, tak w gabine­ tach obiekty ewokowały uniwersalny porządek świata. Gabinety powstawały w całej Europie, jakkolwiek ich charakter był różny, w zależności od tego, do kogo należały i jaką siłą dysponował właściciel. Mógł to być zatem książę, uczony, kupiec; mogła wchodzić w grę siła polityczna, intelektualna, finansowa, magiczna. Zależnie od tego reprezentacja świata mogła ewokować wizję areny politycznej (z księciem w centrum), sieci powiązań intelektualnych czy układów handlowych. Szczytową formę gabinetu świata stanowiło słynne studiolo - sekretny pokój Francesca de Medici. Zgromadzone w tym pomieszczeniu artefakty składały się na kosmiczną reprezentację. Malowidła na drzwiach szaf pokrywających ściany gabinetu w sposób alegoryczny wskazywały na ich zawartość. Objawiały związki pomiędzy różnymi poziomami uniwersalnego porządku: żywiołami, porami roku, mitologią literaturą, historią i ówczesną technologią. Książę w sposób symboliczny sprawował tu rządy nad światem. Był to zarazem mikrokosmos sztuki i natury. Powstanie Repozytorium angielskiego Towarzystwa Królewskiego wiązało się z założe­ niem tegoż Towarzystwa (w roku 1660) - instytucji mającej na celu działanie w duchu nauki eksperymentalnej i propagowanie związanych z tym zasad filozoficznych. Gromadzenie kolek­ cji według racjonalnych zasad stanowiło część działalności. (Nazwa repozytorium stanowiła odpowiednik pojęcia muzeum.) Był to pewien zwrot w ukierunkowaniu praktyk kolekcjoner­ skich. Niegdyś stanowiły one dziedzinę prywatną, teraz przybrały formę bardziej publiczną. Ostatni z omawianych typów muzeów wiąże się z epoką napoleońską i początkami państwa dyscyplinarnego (termin Foucaulta), takiego, które działa poprzez sieć instytucji pozwalających na wszechstronny wgląd w życie obywateli i na kierowanie ich działaniami w sposób korzystny dla państwa. Rewolucja francuska dała początek nowemu programowi muzeologicznemu - paralelnému do strategii militarnych. Była to koncepcja centralistyczna, totalizująca. Muzea - niegdyś miejsca i praktyki prywatne, jednostkowe - zostały ujęte szero­ kim progamem mającym na celu odpowiednie kształtowanie społeczeństwa. Kurator miał tu pozycję eksperta, był prawomocnym podmiotem dysponowania wiedzą. Tożsamość i znaczenie obiektów materialnych w każdej z tych kolekcji tworzyło się w inny sposób, zgodnie z zasadami wyznaczanymi przez obowiązującą epistemologię przez technologie i praktyki siły. W ujęciu Hooper-Gerenhill kluczowe okazują się relacje pomiędzy rzeczą a językiem a także pomiędzy rzeczą a koncepcją świata i prawomocnymi metodami jego poznania. �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 W centrara jej zainteresowania znajduje się polityka prawdy - w Foucaultowskim rozumieniu tego terminu. Każde społeczeństwo - twierdził Foucault - stosuje określoną politykę prawdy, a jej efektem jest wytwarzanie określonego rodzaju wiedzy (Foucault 1977, s. 13). W tej perspektywie muzeum staje się jedną z technologii produkowania wiedzy. Demonstrowanie wiedzy i panowania nad nią to jedna z oznak posiadania siły. Aby koncepcję tę uczynić nieco mniej abstrakcyjną, wskażmy pokrótce, w jaki sposób te różne prawdy znajdowały wyraz w poszczególnych kolekcjach. Prawda medycejska była hierarchiczna. U szczytu sytuowała Boga, poniżej wyznaczała odpowiednie miejsca jednostkom ludzkim. Florenccy władcy byli przy tym bliżsi kreatorowi niż inni ludzie, a prawomocność takiej ich pozycji poświadczana była przez zewnętrzne oznaki bogactwa. Wiedza w gabinecie świata objawiała się w postaci hierarchicznej struktury jedno­ czącej w sobie elementy okultystyczne i magiczne. Stałość świata przejawiała się poprzez głębię znaków wymagających interpretacji. Tajemny charakter tej wiedzy domagał się wtajemniczo­ nego interpretatora zdolnego odczytać znaki świata. Repozytorium Towarzystwa Królewskiego preferowało wiedzę czystą, jasną, klarowną, możliwą do wyjaśnienia w formułach, kolumnach i tablicach. Pierwotny porządek natury miał być tu przekazywany poprzez stosunkowo proste fizyczne zestawienia, a relację pomiędzy rzeczą a słowem ujmowano jako jednoznaczną. „Muzeum dyscyplinarne" chciało prawdy wyzwolonej, egalitarnej i demokratycznej. Pro­ jekt wiedzy obiecywał możliwość ujrzenia historii człowieka wyzwolonego spod wszelkiego ucisku. Stare formy wiedzy reaktywowano w nowym kontekście politycznym. Wprawdzie wymiar polityczny był krótkotrwały, ale jego kulturowe znaczenia okazało się niezwykle istotne. (Przypomnijmy, że czasy napoleońskie, powołując do życia muzea publiczne, stworzyły precedens stymulujący zakładanie muzeów w dziewiętnastowiecznej Europie.) Autorka wskazuje też momenty załamań w produkowaniu wiedzy oraz manifestowaniu panowania nad nią. W efekcie tworzy opowieść o tym, jak poprzez rzeczy dokonuje się opis świata - alternatywny w stosunku do tego, który konstruowany jest poprzez słowa, ale poddany tym samym prawom. Uzmysławia nam jednocześnie zakres, w jakim mampulujemy rzeczami, wykorzystując je we wszelkich dziedzinach życia, a manipulacja ta wykracza daleko poza zakres oddziaływań fizycznych. LITERATURA Foucault M. 1977 Nietzsche, genealogy, history, [w:] BouchardD.F., Language, Counter - Memory, Practice: Selected Essays and Interviews, Oxford, Blackwell. 1977a The political function of the intellectual, ,, Radical Philosophy", vol. 17. Yates F.A. 1977 Sztuka pamięci, przekł. W. Radwański, Warszawa. sAnna Wieczorkiewicz Rastislava Stoličná, Jedlá a nápoje našich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nlb.4 Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk Autorka książki jest długoletnim pracownikiem naukowym. M a ona duże osiągnięcia w dziedzinie badań nad pożywieniem mieszkańców swojego kraju. Prowadząc w różnych regionach Słowacji badania terenowe, celem opracowania map dla Słowackiego Atlasu Etnograficznego (EAS) zebrała bogaty materiał faktograficzny, który uzupełniony literaturą przedmiotu stanowi podstawę recenzowanej pracy. R . Stoličná niejednokrotnie referowała wyniki swoich badań na międzynarodowych konferencjach poświęconych etiologicznym badaniom nad pożywieniem. N a ostatniej, zorganizowanej w 1996 r. na Cyprze, poruszyła zagadnienie tradycyjnego pożywienia �286 RECENZJE I OMÓWIENIA Słowaków mieszkających na terenie Węgier. Niedawno ukazał się w „Slovenským Národopisie" (R. 44:1996, nr 3, s. 277-285) jej artykuł o pożywieniowym tabu w różnych systemach religijnych. Omawiana publikacja jest monotematyczną monografią o charakterze popularno-naukowym. Jest pewnego rodzaju kompendium wiedzy o tradycyjnym pożywieniu słowackiej ludności wiej­ skiej, z uwzględnieniem zachodzących w nim zmian. Napisana jest dobrym i jasnym językiem, a układ pracy daje przegląd podstawowych zagadnień składających się na obraz pożywienia mieszkańców wsi słowackiej w 2 poł. X I X w. i w wieku X X . Materiał został omówiony w sześciu grupach tematycznych: 1) rodzaj i sposób jedzenia; 2) przygotowywanie potraw; 3) pożywienie roślinne; 4) pożywienie pochodzenia zwierzęcego; 5) napoje; 6) pożywienie okolicznościowe. Pracę rozpoczyna interesujący opis sposobu jedzenia, tj. usytuowanie stołu w kuchni, miejsca zajmowane przy nim przez poszczególnych członków rodziny, pora gotowania i spoży­ wania posiłków, etykieta jedzenia, z uwzględnieniem różnic wynikających z płci i wieku, wierzenia, m.in. w możliwość zauroczenia w czasie posiłku (stąd np. zakrywanie ust przez jedzące dziewczęta i kobiety oraz jedzenie na osobności przez nowożeńców w obawie przed niepłodnością, następstwem ewentualnego rzucenia na nich uroku). Kolejny rozdział dotyczący przygotowywania potraw rozpoczyna charakterystyka palenisk (od paleniska otwartego po piec z blachą) oraz związanych z nimi sprzętów i naczyń. Konse­ kwencją tych zmian było rozpowszechnianie się nowych technik przygotowywania potraw, jak smażenie, pieczenie, duszenie. W tym rozdziale autorka poświęciła uwagę zagęszczaniu potraw i stosowaniu różnego rodzaju przypraw (jak np. sól z uwzględnieniem znaczenia jej w medycy­ nie i magii, miód, cukier, czosnek, cebula, chrzan, zioła, korzenie). W końcowej części tego rozdziału autorka omówiła miejsce grzybów w pożywieniu ludowym. Obszerną grupę tematyczną stanowi pożywienie roślinne, będące podstawą wyżywienia mieszkańców wsi tradycyjnej. Składają się na nie różnego rodzaju mączne polewki, bryje, kluski i kasze. Z archaicznych potraw autorka wymienia prażmo, uzyskiwane przez opalanie kłosów zbóż, a następnie wykruszanie ziarna, a które na Słowacji jeszcze w 1 poł. X X w. przygotowywali dla siebie chłopcy pasący trzodę. Z warzyw powszechnie spożywana była kapusta, rzepa, groch, fasola. Szczególne miejsce zajmowały ziemniaki, które przyrządzano na różne sposoby. W czasie postów używano roślinnych olei tłoczonych z lnu, konopi i maku. W tym rozdziale omówiono wyrób i pieczenie chleba, związane z tym sprzęty oraz wierzenia i zabiegi magiczne, a także świąteczne i okolicznościowe wypieki (m.in. kołacze). Pożywienie pochodzenia zwierzęcego wiąże się z urządzaniem w porze jesienno-zimowej „zabijaczki" (bicie świń i baranów), połączonej z gościną. W tym rozdziale autorka omówiła konserwację mięsa, przetwory mięsne, tłuszcze zwierzęce (łój, słonina, sadło) oraz spożycie ryb. Ważne miejsce w pożywieniu zajmowały wyroby mleczne, jak mleko, ser krowi oraz owcza bryndza, bundz; znacznie rzadziej spożywano masło i jaja. Kolejny rozdział pracy poświęcony został napojom, takim jak woda, mleko, kwasy, herbata, kawa oraz napoje alkoholowe, rytuałom ich picia i związanym z nimi pieśniom. Omawiając pożywienie okolicznościowe autorka wymienia potrawy podawane na wigilię Bożego Narodzenia, z okazji świąt kościelnych (Wielkanoc i Boże Narodzenie) oraz uro­ czystości rodzinnych (wesele, chrzciny, stypa), następnie wydarzeń gospodarczych („zabijaczka", stawianie domu), postów oraz zapustów. Każdy z rozdziałów zamyka bibliografia zawierająca również pozycje spoza literatury w języku słowackim. Przemiany w pożywieniu słowackiej ludności wiejskiej zostały zasygnalizowane w koń­ cowej części pracy. Ukazano kierunek i przyczyny zmian, w wyniku których pożywienie traciło charakter lokalny, nabierając cech uniwersalnych. Mimo to współcześnie można mówić o ist­ nieniu w pożywieniu mieszkańców wsi słowackiej pewnych rodzimych tradycji żywieniowych, stanowiących o regionalnej specyfice. Pracę zamyka słownik terminów gwarowych z zakresu pożywienia oraz przepisy kulinarne pochodzące zarówno z badań terenowych, jak też z książek kucharskich, w tym z najstarszej (z 1870 r.) pt. Pierwsza książka kucharska w państwie słowackim. �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 Książka R. Stoličnej zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na zgromadzony w niej i usystematyzowany bogaty materiał faktograficzny, uwzględniający zróżnicowanie regionalne Słowacji, ale także z uwagi na istnienie wielu analogu w pożywieniu ludności słowackiej i polskiej (zwłaszcza góralskiej) oraz w kierunku jego przemian. Książkę ilustrują barwne rysunki będące stylizacją, niekiedy o charakterze satyrycznym, ma­ teriału faktograficznego. Nadają one pracy lekkości, czyniąc ją interesującą nie tylko dla etnografa. Zofia Szromba-Rysowa Se vetir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociále. Collec­ tion Bilans e{ Perspectives, Universitě de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, rye. 43 + 14 barw­ nych, 6 map Książka ta powstała dzięki współpracy specjalistów z dwóch etnograficznych muzeów: Musée de l'Homme w Paryżu i Museum d'Histoire Naturelle et d'Ethnographie w Rouen. O ile angielska historia ubiorów interesuje się obecnie głównie społeczną i gospodarczą konsumpcją odzieży, o tyle kostiumologia francuska najwięcej uwagi poświęca znakowemu znaczeniu zbioru. M a ona pod tym względem znaczny dorobek i bez jego uwzględnienia nie można kontynuować tej tematyki. Szczególnie płodna badawczo okazała się współpraca etnografów zatrudnionych w Muzeum Człowieka i historyków ubiorów. Omawiane wydawnictwo po­ wstało w kręgu zainteresowań językoznawczych i etnografów zajętych badaniami współczes­ nych ubiorów ludów egzotycznych. Z siedemnastu artykułów cztery poruszają ogólne zagad­ nienia znakowego charakteru strojów, a reszta omawia wyniki badań etnograficznych w róż­ nych częściach Azji, Europy i północnej Afryki. Interesowano się przy tym także znakowym charakterem ubiorów zawodowych we współczesnym społeczeństwie europejskim. Redaktor tomu Yvonne-Elisabeth Broutin, pracująca w Rouen, lecz związana także w pary­ skim Muzeum Człowieka, napisała dwa artykuły wprowadzające. W pierwszym z nich zatytułowa­ nym „Po co się ubierać, aby coś zakomunikować?" przedstawia ona tematykę książki. Znaki i symbole eksponowane w strojach zawierają informacje co do przynależności właściciela do określonej grupy społecznej, podczas gdy szaty rytualne informują bezpośrednio o czczonych bóstwach. W następnym artykule autorka daje ważne definicje. Tak więc termin odzież (větement) oznacza tylko używane odzienie bez symboliki znakowej. Termin ubiór (habit) oznacza całość części odzieży, która może mieć pewne znaczenie znakowe. Termin kostium (costume) oznacza natomiast, według definicji z 1662 г., „zewnętrzny wygląd określany zwyczajem", komunikujący miejsce jednostki w grupie społecznej. Całość odświętnego kostiumu, uregulowana zwyczajem, tworzy system znaków, co autorka ilustruje wieloma przykładami. Nakazy mody ulegają przy tym znacznym przekształceniom w powiązaniu z radykalnymi zmianami politycznymi. Wielka rewolucja francuska dostarcza tu licznych przykładów. Wojny i sytuacje gospodarcze poszczegól­ nych krajów wpływają także na zmiany w ogólnej strukturze odzieżowej, jak np. rozpowszechnie­ nie spodni w ubiorze kobiet. Autorka analizuje sposoby komunikowania informacji zawartych w kostiumie, przekazywania zmian w przyjętych konwencjach i wyrażania protestu wobec ustalonego porządku społecznego. Osobnym zagadnieniem są rozporządzenia różnych władz z nakazami i zakazami noszenia określonych strojów czy ozdób. Uzupełnieniem tych rozważań jest artykuł Reginę Delamotte-Legrand z Uniwersytetu w Rouen. Powraca ona do problemów poruszanych w wydanym w 1967 r. systemie mody Roland Barthes. Analizował on język używany w opisach współczesnej mody kobiecej. Autorka ukazuje niewielkie zrozumienie nowatorskiej analizy języka opisów modnych strojów w oderwaniu od ich realnego kroju i wyglądu. N a zakończenie omawianej książki Jean-Paul Dupont, dyrektor muzeum w Rouen, pisze o nowym podejściu do kostiumu, tak odległego od natury. Sposoby komunikowania przynależności społecznej nosicieli określonego kostiumu, często uniformu, autor porównuje do ścisłej organizacji społeczeństwa owadów. �288 RECENZJE I OMÓWIENIA Trzynaście pozostałych artykułów ukazuje wyniki najnowszych badań etnograficznych i socjologicznych nad znakowym charakterem ubiorów w różnych społecznościach ludów egzotycznych i we współczesnych cywilizacjach wielkomiejskich. Trzy artykuły przedstawiają najbardziej prymitywne okrycia z włókien czy tapy w różnych częściach Polinezji. Najprostsze elementy okryć ciała miały jedynie znaczenie podkreślające różnice społeczne czy odznaki sakralne (Marie-Claire Bataille Benguigui). Specjalne plecionki noszono na wyspie Waliis w zachodniej Polinezji (Sopie Chave-Dartoen). Wreszcie Anne Lavondes ukazała różne tech­ niki polinezyjskiego tatuażu. Tę samą technikę ukazywaną w językach niektórych plemion Tajów omówiła Anninck Levy-Ward. Wszystkie te sposoby zdobienia ciała miały jedynie funkcję znakową. Bardziej złożone są zagadnienia odzieży szytej z tkanin, noszonej w Indonezji, Indiach czy Chinach. Christian Pelras zajął się ubiorami Bugisów, narodu indonezyjskiego mieszkającego na wyspie Celebes w około czteromilionowej populacji. Badania prowadzone do lat siedem­ dziesiątych ukazały użytkowanie sarongu, prostego okrycia noszonego w całej Indonezji i Malezji. Zarazem jednak noszono spodnie z bluzami a wiele ozdób i barw sukien pozwala na ukazanie znacznego zróżnicowania społecznego. Różne style odzieżowe w Radżastanie ukazała Francoise Cousin z Musée de l'Homme w Paryżu. Komplet noszonego ubioru różni się tam znacznie od odzieży z pozostałych części Indii. Kobiety noszą chustę na głowie, rodzaj bluzy i długą spódnicę. Różny krój, barwa tkaniny i ilość ornamentów oznacza ich stan cywilny i wiek. Natomiast przyjęcie drapowanego sari oznacza przejście do stroju obcego dla społecz­ ności Radżastanu. Przejście do nowoczesnego ubioru zachodniego kroju w chińskiej prowincji Guangxi ukazała Anninck Levy-Ward. Kobiety przyjęły bluzę i spodnie szyte z bawełny nie zawsze w barwie niebieskich dżinsów, lecz różnych kolorów. Także na wsi obserwuje się zanikanie tradycyjnych strojów świątecznych o rytualnej symbolice. Dokonywanie wyboru pomiędzy tradycyjnym i zachodnim ubiorem ma wyraźne podłoże gospodarcze. Badania nad ludnością pochodzenia afrykańskiego mieszkającą we Francji ukazały także zarzucanie tradycyjnych strojów na rzecz odzieży miejskiej. Należy to tłumaczyć nie tylko wysoką ceną tych pierwszych lecz także chęcią przystosowania się do otoczenia (Bernard Zongo). Obszerniejsza rozprawa Tatiany Benfoughal i Monique de Fontanés ukazuje sym­ boliczne znaczenie pasa i damskich fartuszków w północnej Afryce i Europie wschodniej. Szerokie tkane pasy afrykańskie odgrywają znaczną rolę symboliczną w życiu dziewczyny i zamężnej kobiety, w uroczystościach weselnych i zabiegach o charakterze rytualnym i magicz­ nym. W Europie szerszy pas przybiera formę symbolicznego fartuszka odgrywającego znaczną rolę w rytuałach weselnych w Kalabrii, wszystkich krajach bałkańskich i u Setu w Rosji. Węzeł pasa czy fartuszka oznacza symboliczną więź wyrażaną w licznych zabiegach rytualnych. Podobne znaczenie mają fryzury panien i różne czepki zamężnych kobiet na węgierskich wsiach (Marika Kovacs). Pozostałe trzy artykuły ukazują wyniki najnowszych badań nad ubiorem miejskim charak­ terystycznym dla przedstawicieli różnych grup społecznych. W Rouen badania nad typem przebrań młodzieżowych w dwóch dzielnicach powiązano ze sposobem wyrażania się na ten temat. Nosi się tam różne koszule z krawatami lub bez nich, dżinsy lub inne spodnie, różnego kształtu okulary i obuwie. Wzajemne oceny tych typów odzieży są krańcowo różne (Thierry Bulot). Podobny typ badań dotyczy ubioru regionalnych polityków. Podoba się garnitur z krawatem i kostium bez biżuterii u kobiet (Laurence Vignes). Wreszcie Claude Caitucoli przedstawił oceny ubioru profesorów w kolegium z okolic Rouen. W swych opiniach o wy­ kładowcach obu płci studenci podkreślali duże znaczenie sposobu ich ubierania się, na ogół niezbyt sportowego. Chodziło tu zwłaszcza o wrażenia z początku roku akademickiego. Książka ta jest charakterystyczna dla kierunków badawczych i podejmowanych tematów we francuskiej etnologii. Dostrzega się zmiany zachodzące w ostatnim okresie, dając przekroje chronologiczne bez analizy historycznej dawnych tradycji odzieżowych. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79be652991d4ade1902a99d83cb0643e.pdf 0c3a7151901a3dbc1bad4bfe4271529e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1495 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.205-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 S . R . Barrett, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 N a temat antropologii uprawianej w ośrodkach kanadyjskich wiemy stosunkowo niewiele. Kształtujące się w naszym kraju ś r o d o w i s k o antropologiczne zwraca u w a g ę g ł ó w n i e n a osiąg­ nięcia amerykańskie i brytyjskie, a całkiem od niedawna n a niektóre ośrodki antropologiczne we Francji oraz w Holandii. Z tego między innymi powodu warto przybliżyć pracę pod tytułem d o ś ć o g ó l n y m i skromnym Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method. Jej autor S . R . Barrett - profesor antropologii n a uniwersytecie w Guelphi, autor kilku książek - nie jest m o ż e g w i a z d k ą w tej dyscyplinie, lecz jest badaczem d o ś w i a d c z o n y m i uznanym. W n a j w i ę k s z y m stopniu jest on z w i ą z a n y z F . G . Bailey'em, jednym z g ł ó w n y c h reprezentantów „transakcjonalizm u " (social action theory), podkreślającego rolę aktywności ludzi i w niektórych ś r o d o w i s k a c h bardziej znanego n i ż inny klasyk tego nurtu - F . Barth. S . R . Barrett poświęcał się w równej mierze teorii, j a k i badaniom empirycznym, które prowadził m.in. w Kanadzie (miasto w Ontario ukryte pod kryptonimem „Paradise"), n a Korsyce oraz w delcie Nigru. O p r ó c z ponad czterdziestu stron „ W s t ę p u " , w k t ó r y m wyjaśniona została terminologia, w e w n ę t r z n y p o d z i a ł antropologii, jej usytuowanie w ś r ó d innych nauk, cel i układ pracy, k s i ą ż k a zawiera cztery części, a w nich łącznie dziewięć rozdziałów. W każdej z czterech partii powtarza się podział n a fragment d o t y c z ą c y teorii i fragment o d n o s z ą c y się do metod. Podjęcie się r ó w n o ­ ległej analizy teorii i metod m o ż n a u z n a ć za największą zaletę recenzowanej pracy. Dalej nato­ miast u k ł a d staje się j u ż bardziej dowolny, nie zawsze zadawalający i czytelny, lecz stanowią o nim mniejsze p o d r o z d z i a ł y d o t y c z ą c e pojedynczych orientacji badawczych, metodologicznych refleksji, pojedynczych p r z y k ł a d ó w (case studies) oraz biografii badaczy. N a najniższym szczeblu tego u k ł a d u znajdują się bardzo krótkie i rzeczowe fragmenty, do których nie s p o s ó b dotrzeć inaczej niż z a p o ś r e d n i c t w e m indeksu. K s i ą ż k a m a czytelny u k ł a d diachroniczny - pierwszy rozdział dotyczy powstawania dys­ cypliny (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm strukturalny), drugi traktuje o okresie moder­ nizacji i „podpierania" zbudowanego j u ż gmachu (ekologia kulturowa, teoria konfliktu, teoria aktywności społecznej), trzeci natomiast odnosi się do etapu burzenia i rekonstrukcji. W tym fragmencie znajdują się charakterystyki trzech orientacji: strukturalizmu, postmodernizmu i an­ tropologii feministycznej. D o takiej konfiguracji n u r t ó w badawczych ł a t w o jest zgłaszać zastrze­ żenia, mając n a względzie c h o c i a ż b y w y b ó r orientacji, ich zaklasyfikowanie (np. objęcie d w ó c h n u r t ó w funkcjonalnych jednym określeniem), zasadność zaliczania do jednej grupy, nadmierne eksponowanie niektórych z nich, co j u ż samo w sobie stanowi zafałszowanie obrazu. Zastrzeżenia rodzić m o ż e inne uproszczenie, to znaczy kwitowanie sprawy metod analitycznych przez zamiesz­ czanie p o d r o z d z i a ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h "The Methods Literature", bez koniecznych p r ó b uszcze­ g ó ł o w i e n i a , podobnie j a k to m a miejsce w przypadku metodyki terenowej ("The Fieldwork Situation"). W sensie analitycznym jest to nieco za m a ł o w sprawie metod, o których więcej informacji rozproszono w innych partiach książki - często są to w s k a z ó w k i d o ś ć - "Some New Rules of Thumb", co w dobie daleko p o s u n i ę t e g o relatywizmu agresywne badawczego i triumfu miękkich „ m e t o d " musi polskiego czytelnika zastanawiać. Praca ma wiele zalet. Z o s t a ł a ona napisana językiem przystępnym, zawiera bardzo d u ż o ciekawych, niekiedy zaskakujących przykładów, proporcje między warstwą faktograficzną i teoretycz­ n ą w y d a j ą się b y ć dobre, a cała książka jawi się j a k o w y j ą t k o w o klarowna i systematyczna. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zdaniem autora, ekologia kulturowa odznacza się dziewięcima podstawowymi cechami, w ś r ó d k t ó r y c h są: docenianie w p ł y w u technologii, prymat podejścia „etic", traktowanie kultury jako sfery zjawisk praktycznych i użytecznych, znaczenie podejścia nomotetycznego (dyskusyjne), zwracanie uwagi g ł ó w n i e n a systemy nie zaś n a jednostki. I n n ą ciekawą cechą opracowania jest przedstawianie pewnych kontrowersji ("The Redfield-Lewis Controversy") lub konfrontacji róż­ nych n u r t ó w , np. „feminizm i postmodernizm" lub „feminizm i marksizm". Problematyka antropologii feministycznej - jeszcze tak trudno zrozumiała dla naszych czytel­ n i k ó w - zajmuje w książce wiele miejsca, prawie pięćdziesiąt stron. Autor przedstawia założenia tej orientacji, konfrontuje j ą z niektórymi innymi orientacjami, omawia stan o p r a c o w a ń , przy­ kłady z d w ó c h odległych części świata, krytykę tego nurtu ze strony a n t r o p l o g ó w i reprezentantów innych dyscyplin, rozważając także wcale s e n s o w n ą kwestię czy kobiety radzą sobie w badaniach terenowych lepiej niż mężczyźni (tutaj bardziej celowe b y ł o b y wskazanie n a specyficzne tematy, które kobiety m o g ą realizować z w i ę k s z y m powodzeniem niż mężczyźni, a nie traktowanie sprawy w wymiarze o g ó l n o a n t r o p o l o g i c z n y m ) . T a właśnie partia książki - przyznać należy, że jest ona ciekawa i cenna - ujawnia pewne specyficzne d l a całości niedostatki, eksponowanie niekiedy d o ś ć j a ł o w y c h kwestii (predylekcja żeńskiej części środowisk akademickich do stosowania metod jakoś­ ciowych), wykorzystywanie kalek interpretacyjnych z odległych sfer rzeczywistości kulturowej jedynie ze względu n a ich zewnętrzną atrakcyjność ( „ k o l o n i a l n y charakter relacji m i ę d z y płcia­ mi"), n i e z n a j o m o ś ć kilku podstawowych z tego zakresu prac (np. fundamentalnego, odczuciu, brytyjskiego opracowania Feminism and Anthropology, w moim H . L . Moore z roku 1988), wreszcie kierowanie się w wyborze sylwetek badawczych subiektywną opinią - „ o d tych o s ó b najwięcej się n a u c z y ł e m " (s. 167). Warto d o d a ć , że w ś r ó d scharakteryzowanych bliżej przed­ stawicielek „feministycznej antropologii" znajdują się: Marjorie Shostak (badania w Botswanie), M a r l y n Strathern (badania n a Nowej Gwinei, ponadto teoretyk kultury), E l v i Whittaker (badania na Hawajach). Przedstawianie zalet oraz n i e d o s t a t k ó w pracy m o g ł o b y trwać dłużej, m u s z ę w i ę c p o p r z e s t a ć na stwierdzeniu, że książka Anthropology. A student's Guide to the Theory and Method jest p r a c ą w a r t o ś c i o w ą , zasługującą n a d o k ł a d n ą lekturę. Przytacza wiele interesującego materiału z historii antropologii, j a k również wystarczająco d u ż o ciekawych ( m o ż e nie zawsze g ł ę b o k o zinterpretowa­ nych) informacji o jej aktualnym kształcie. Jednocześnie łączy ona w jednym ujęciu sprawy teorii i metod, r o z w a ż a n i a teoretyczne i przykłady terenowe, a autor interesująco przedstawia nie tylko sylwetki badaczy, ale r ó w n i e ż umiejętnie posługuje się pojęciami, wykazuje s k ł o n n o ś ć do kon­ struowania modeli (np. model zmiany w środowisku o złożonej strukturze postetnicznej i zawo­ dowej) oraz uwrażliwienie na czyhające n a współczesnego antropologa przeszkody, których nie n a p o t y k a ł w dobie rozwiniętych s y s t e m ó w kolonialnych. Tego rodzaju refleksje zgromadzone zostały w ostatnim rozdziale książki. Sądzę, że recenzowana praca powinna b y ć bardzo pomocna w studiowaniu niezbyt odległej przeszłości antropologii, szczególnie w ś r o d o w i s k a c h akademickich. Gdyby została przetłu­ maczona n a język polski, studenci nasi otrzymaliby ciekawy materiał i z d e c y d o w a n ą pomoc w zgłębianiu tajemnic tej dyscypliny, o wiele bardziej przejrzystą i konkretną, n i ż niektóre rodzime opracowania. Mieczysław Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, Trojan H . F . Vermeulen, A . A . R o l d a n (red.), L o n d o n - N e w Y o r k : Routledge 1995, ss. 261 W kontekście etnologii europejskiej/antropologii Europy rzadko się do tej pory słyszało o d o ś w i a d c z e n i a c h specjalistycznych środowisk w Holandii. Ostatnio jednak poczyniono w tym kraju wiele w interesującym nas zakresie. Przejawia się to szczególnie w studiach d o t y c z ą c y c h strefy ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j , etniczności i sytuacji grup imigrantów oraz w badaniach nad historią �207 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA etnografii/antropologii Europy. Niewiele jednak b r a k o w a ł o , aby w a ż n a praca z tej dziedziny, j a k ą jest Fieldwork ostatniej and footnotes. Studies in the history of European anthropology, nie o d b i ł a się w Polsce ż a d n y m echem. N a realność tego niebezpieczeństwa zwrócił mi u w a g ę jeden z jej r e d a k t o r ó w , p r o s z ą c jednocześnie o skreślenie w tej sprawie paru uwag i refleksji. Rzecz charakterystyczna, książka zaskakuje czytelnika j u ż przy pierwszym zetknięciu. Nie chodzi przy tym jednak o „ e g z o t y c z n e " postacie z okładki (okazują się one bardziej swojskimi - to rysunki naskalne z V a l Camonica), lecz o nazbyt skromny tytuł, słabo przystający do całości dzieła. Praca dotyczy bowiem nie tylko znaczenia b a d a ń terenowych - c h o c i a ż m y ś l ta została dobrze zaakcentowana, a w i ę k s z o ś ć artykułów to c o ś znacznie więcej n i ż jedynie o d n o ś n i k i i przypisy, to często wcale udane ujęcia analityczne. Drugie zaskoczenie, czekające niechybnie polskiego czytelnika, wynika ze swojskiego klimatu, jaki w tej książce panuje. Nie płynie to głównie z obecności w niej artykułu "Ethnography and anthropology, the case of Polish ethno­ logy", k t ó r e g o autorami są Z . Jasiewicz i D . Slattery (stąd w i e l o ś ć polskich nazwisk w indeksie), ale przede wszystkim zdecydowanego n a w i ą z y w a n i a do osiągnięć B . Malinowskiego przez trójkę zagranicznych a u t o r ó w - P. Skalnika, A . A . R o l d á n o oraz H . F . Vermeulena. N i e k t ó r e z a r t y k u ł ó w to jednak d o ś ć przypadkowe, chociaż przydatne przyczynki, poszerza­ j ą c e i pogłębiające zarazem stan naszej wiedzy o pra- i p o c z ą t k a c h refleksji etnograficznej (dla zachodniej Europy raczej antropologicznej) na naszym kontynencie. Chodzi tutaj o opracowa­ nia d o t y c z ą c e dzieła Orang Outang L o r d a Monboddo - inaczej Jamesa Burnetta (1714-1799) - autorstwa A . Barnarda, j a k również o artykuły d o t y c z ą c e studium H . J . Nieborera (1873-1920) 0 niewolnictwie (tekst J . J . de Wolfa) oraz o ś w i e c e n i o w y c h i romantycznych inspiracji A . Bastiana. W grupie tej korzystnie w y r ó ż n i a się artykuł na temat p o c z ą t k ó w i instytucjonalizacji etnografii 1 etnologii w Europie oraz w U S A w okresie 1771-1845 H . F . Vermeulena, w k t ó r y m p o d j ę t o się analizy t y t u ł ó w preetnograficznych o p r a c o w a ń i pojawiania się nazwy dyscypliny (np. pierwsze użycie określenia „ e t n o l o g i a " przez s ł o w a c k i e g o historyka A . F . K o M r a w roku 1783). Autor niewiele jednak wykracza poza wczesne dzieje „etnografii" w środkowej Europie, lecz w tym kontekście jego tekst jest zdecydowanie w a ż n y , dobrze udokumentowany i zasługiwałby na obszerny komentarz. S p o ś r ó d czternastu a r t y k u ł ó w skupionych w trzech partiach książki m o j ą u w a g ę zwróciło tylko kilka. Chodzi konkretnie o teksty o d n o s z ą c e się do takich zagadnień, jak: relacja etnologia - antropologia w Szwecji ( T . Gerholm), wczesne niemieckie relacje z p o d r ó ż y ( M . Harbsmeier), dzieje etnologii w Słowenii (Z. Šmitek, B . Jezernik), a przede wszystkim artykuł Т.К. Schippersa „ A history of paradoxes: Anthropologies of Europe". W pierwszym opracowaniu słusznie pod­ k r e ś l o n o centralną w z g l ę d e m antropologii pozycję entologii w Szwecji (sytuacja n a tle Europy d o ś ć specyficzna), c h o c i a ż egzemplifikacja tego zjawiska i wyjaśnienie jego przyczyn w y d a j ą mi się d o ś ć fragmentaryczne. W artykule M . Harbsmeiera o niemieckich p o d r ó ż n i k a c h z p ó ź n e g o oświe­ cenia („Spataiufklarung") zabrakło właściwie p r z y k ł a d ó w ciekawych p o d r ó ż y po peryferiach Europy, a g ł ó w n i e z rejonu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , B a ł k a n ó w oraz ze Skandynawii. Relacji z po­ d r ó ż y po tych obszarach b y ł o d o ś ć d u ż o i dla pierwszych, przednaukowych „ s y n t e z " były one w a ż n e . W tym kontekście autor zwrócił u w a g ę jedynie na obszerne dzieło S.P. Pallasa z p o d r ó ż y po Rosji (1771-1776). W ciekawym opracowaniu dotyczącym antropologii/etnologii w krajach europejskich Т.К. Schippersa r ó w n i e ż nie zabrakło n i e d o p o w i e d z e ń , uproszczeń, a nawet p o m y ł e k . T a k n a przykład ojciec niemieckiego ludoznawstwa J . W . Riehl b y ł związany z tradycją „statystyki topo­ graficznej", bracia Grimmowie natomiast z filologią; nie jest natomiast p r a w d ą , że w przypadku k a ż d e g o z nich istniały r ó w n i e znaczące p o w i ą z a n i a z tymi dwoma nurtami. B ł ę d n e jest r ó w n i e ż zdanie, że m ł o d z i europejscy antropologowie wystartowali do b a d a ń w Europie w latach pięć­ dziesiątych, w tym samym czasie, j a k młodzi antropologowie kulturowi ze S t a n ó w Zjedno­ czonych" (s. 241). Nieprecyzyjnie określono również relacje między n i e m i e c k ą „ V o l k s k u n d e " a s z w e d z k ą szkołą e t n o l o g i c z n ą S. Erixona, jak r ó w n i e ż zakres jej w p ł y w u n a m a ł e etnologie niektórych krajów. Ciekawe jest natomiast zwrócenie przez autora uwagi na niektóre (specyficzne) uwarunkowania w k s z t a ł t o w a n i u się międzywojennej etnologii we Francji - np. n a niechęć m i ę d z y �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zwolennikami szkoły E . Durkheima a środowiskiem folklorystycznym (Van Gennep) - jak rów­ nież na p o c z ą t k i antropologicznych b a d a ń wsi na Wyspach Brytyjskich. Zbyt fragmentaryczne wydaje się również „ W p r o w a d z e n i e " do pracy, napisane przez jej r e d a k t o r ó w . Problem ukryty w tytule: „ T h e history of anthropology and Europe" m o ż n a rozu­ m i e ć wprawdzie d o ś ć dowolnie, powinien on jednak wykraczać znacznie poza prezentację g ł ó w ­ nych tez z konkretnych artykułów. Recenzowana praca jest jednak ciekawa, w a ż n a i konstruktywna. D l a studiujących dzieje etnografii (antropologii) w Europie stanowić powinna istotną pomoc. Mieczysław Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Prószyński i S-ka, Trojan Warszawa 1997, ss. 211 „ N i e w i n n y antropolog" Nigela Barleya jest zapisem d o ś w i a d c z e ń i naocznych obserwacji etnografa b a d a j ą c e g o system wierzeń i o b y c z a j ó w niewielkiego k a m e r u ń s k i e g o plemienia D o w a y ó w . Relacja Barleya m a p o s t a ć zbeletryzowanego reportażu, którego język odznacza się nieby­ w a ł ą giętkością i plastycznością. Znamienny dla relacji Barleya jest także autentyzm spostrzeżeń służący rzeczowemu i wielostronnemu przedstawieniu realiów pracy w terenie. W ten s p o s ó b autor demistyfikuje romantyczny p o g l ą d osadzający świat społeczeństw plemiennych w onirycznej sce­ nerii miejsca szczęśliwego, w k t ó r y m antropolog nawiązuje ż y w ą więź porozumienia z miejscową l u d n o ś c i ą . Barley z iście d e m a s k a t o r s k ą pasją o b n a ż a p o z o m o ś ć tego przekonania; pokazuje, jak wiele istotnych r ó ż n i c oddziela krąg kultury prymitywnej od świata cywilizacji Zachodu. Dyso­ nanse te stają się źródłem psychicznego niepokoju i rozterek antropologa starającego się przywyk­ n ą ć do nowego ś r o d o w i s k a kulturowego. Jego o d m i e n n o ś ć zauważa Barley jeszcze w Wielkiej Brytanii. Skrajna biurokratyzacja i brak subordynacji widoczny w zachowaniach p r a c o w n i k ó w linii lotniczych „Air Cameroon" oraz u r z ę d n i k ó w ambasady kameruńskięj, gdzie udaje się przed p o d j ę c i e m ekspedycji, świadczą jak dalece afrykański kodeks norm i w z o r ó w postępowania l e k c e w a ż y rygory europejskiej obyczajowości. D o ś w i a d c z e n i e Barleya pokazuje, iż nie m a nic bardziej b ł ę d n e g o od p r ó b y ekstrapolacji s p o s o b ó w myślenia i zachowania kultywowanych w gra­ nicach orbis interior n a świat obcej kultury. Postrzeganie i organizowanie rzeczywistości ma bowiem niejednakowy charakter w odniesieniu do różnych społeczeństw. Zależy ono w dużej mierze od rozumienia p o j ę ć o g ó l n y c h , takich jak „przestrzeń" i „czas", które wyznaczają ludzką orientację w świecie. O b e c n o ś ć antropologa w wiosce D o w a y ó w stwarza warunki do konfrontacji r ó ż n y c h s p o s o b ó w percepcji rzeczywistości. Jeden z nich właściwy jest dla ponowoczesnego świata cywilizacji Zachodu, drugi o b o w i ą z u j e w świecie kultury prymitywnej. Czas. C z ł o w i e k a wychowanego w tradycji są w europejskiej uderza fakt, iż Dowayowie stanie precyzyjnie określić swojego wieku. Formalne miary czasu, takie jak nie tydzień i miesiąc, s t a n o w i ą tutaj bowiem produkt akulturacji i są inaczej interpretowane przez starszych c z ł o n k ó w plemienia. Starsi Dowayowie odliczają dni „ o d chwili obecnej". Aby ustalić chro­ nologiczny porządek zdarzeń posługują się sformułowaniami typu: „dzień przed dniem przed przedwczoraj". Nieznany jest im europejski nawyk planowania czasu i dysponowania nim jak c z y m ś materialnym. W kraju D o w a y ó w rytm zajęć wyznaczany jest przez periodyczność zjawisk przyrody. Po­ śpiech jest w tym świecie działaniem zbędnym. C z ł o n k o w i e plemienia robią wszystko w stosow­ nym dla siebie czasie. Monitowani do pokazania c z e g o ś w konkretnej chwili odpowiadają: „ T o nie jest dobra pora" (s. 89). Brak tu jakichkolwiek paraleli do europejskiego sposobu przeżywania t e m p o r a l n o ś c i zjawisk, k t ó r e g o manifestacją jest traktowanie czasu jako czegoś niezwykle cennego o pozorach d o t y k a l n o ś c i i atrybutach u ż y t k o w o ś c i . Jest to znamienna cecha kultury europejskiej, w której łonie d o k o n a ł o się uprzedmiotowienie czasu. Paradoksalnie, czas w kulturze D o w a y ó w pozbawiony jest aspektu, k t ó r y sugerowałby k o n i e c z n o ś ć oszczędzania go. „ L u d z i e dziwią się �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 - pisze Barley - ż e m o g ę czuć się obrażony, kiedy zjawiają się o dzień albo o t y d z i e ń p ó ź n i e j lub kiedy pokonawszy 15 k i l o m e t r ó w , nie zastaję ich w domu" (s. 89). N i e h o m o l o g i c z n o ś ć d w ó c h koncepcji czasu: obowiązującej w świecie kultury europejskiej i związanej ze światem kultury tradycyjnej ujawnia się t a k ż e w tym, iż w doświadczeniu człowieka świeckiego natura czasu jawi się jako jednorodna. Homo religiosus natomiast w y r ó ż n i a w czasie metafizyczne granice, momenty mocne i szczególne. Istnieje dla niego czas zwykły, powszedni i czas święty, niecodzienny. Czasem n i e z w y k ł y m jest w świecie D o w a y ó w inicjacja. Wszystkie momenty w a ż n e , p r z e ł o m o w e , inaugurujące nowy okres w życiu plemienia, wszystkie święta kalendarzowe o d n o s z ą się tutaj do ceremonii obrzezania. Jest ona szczególnie istotna, g d y ż rytualne odrodzenie - wieńczące akt inicjacji - związane jest z periodycznym stwarzaniem czasu na nowo; stanowi symboliczne znoszenie starego p o r z ą d k u i kreację nowego świata. Inicjacja m a zwykle miejsce p o m i ę d z y 10 a 20 rokiem życia. Wszyscy chłopcy z wioski poddawani są zabiegowi w tym samym czasie. Celem inicjacji jest uwolnienie obrzezanego od skazy kobiecości, zamiana „ m o k r e g o " c h ł o p c a w „ s u c h e g o " mężczyznę. Pierwsza faza obrzędu oznacza s y m b o l i c z n ą śmierć uczestnika inicjacji. W chwili opuszczenia wioski, które rozpoczyna ten etap, c h ł o p c y są jeszcze „ w i l g o t n i " i dlatego wymaga się od nich, aby przez trzy kolejne dni klęczeli zanurzeni w rzecznym nurcie. Zabiegowi obrzezania zostają poddani, kiedy zaczyna p a d a ć . N a s t ę p n i e opuszczają nadrzeczne obozowisko i udają się w kierunku g ó r . Kolejne dziewięć miesięcy jest okresem społecznej bezczasowości, który konotuje wejście obrzezanego w czas święty i niezwykły. M ę ż c z y z n a jest w ó w c z a s skrępowany tabu zakazującym mu n a w i ą z y w a n i a kontak­ t ó w z płcią przeciwną oraz nakazującym mu pozostawanie poza obszarem osady. Uczestnicy obrzędu, ze względu n a osobliwy stan w j a k i m pozostają - stan przejściowej dzikości - u w a ż a n i są z a obdarzonych niezwykłymi właściwościami magicznymi i j a k o tacy s t a n o w i ą niebezpieczeńs­ two dla t k w i ą c y c h w p o r z ą d k u życia codziennego w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . Po zakończeniu okresu odosobnienia c h ł o p c y powracają do wioski. M o g ą uczynić to jedynie w porze suchej, co jest k o n s e k w e n c j ą symboliki przypisywanej obrzędowi obrzezania. Jego finalna faza oznacza w ł ą c z e ­ nie inicjowanych c h ł o p c ó w w porządek plemienia, jest znakiem ich naturalnego odrodzenia i wejścia w n o w ą erę czasu. Umieszczanie dziewczynki podczas pierwszej menstruacji w chacie, w której proso jest ściera­ ne n a m ą k ę stanowi ekwiwalent izolacji c h ł o p c ó w poddawanych zabiegowi obrzezania. T u r ó w ­ nież mamy do czynienia z aktem okresowego wyłączenia z życia w s p ó l n o t y , w czasie k t ó r e g o dokonuje się przeistoczenie dziewczynki w d o r o s ł ą kobietę. Miesiączkująca dziewczynka, podob­ nie j a k inicjowany chłopiec, znajduje się w czasie sakralnym i tak jak on zostaje wyrwana z ustalonego rytmu działań powszednich i skazana na odseparowanie od reszty w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . W czasie n i e z w y k ł y m umieszczane jest także - organizowane przez D o w a y ó w dla zmarłych - święto czaszek oraz żniwa. Ich rozpoczęcie wyznaczane jest przez rytmy kosmiczne, co zgodne jest z przekonaniem, iż człowiek kultury archaicznej inicjuje nowe zdarzenie wtedy, kiedy znak do tego daje natura, nigdy wcześniej. „ N a t u r a dostarcza wzoru działalności, modelu egzystencji" - powiada M a r i a Janion (1975, s. 256). Stoi to w jawnej sprzeczności z predylekcją Europejczyka do planowania przyszłości i ścisłego przestrzegania harmonogramu zajęć. D l a człowieka Zachodu najbardziej k o n s t y t u t y w n ą cechą czasu jest bowiem trwanie. T o , że m o ż e b y ć on percypowany inaczej wydaje się Europejczykowi kuriozalne. Tymczasem - z a u w a ż a Edward Hall - czas jest dla c z ł o n k ó w kultury prymitywnej „[...] tym, co zdarza się, kiedy z b o ż e dojrzewa albo owoce doras­ tają, charakterystyczną sekwencją zdarzeń. Jest naturalnym procesem, który objawia się, kiedy ż y w a substancja odgrywa swój w ł a s n y dramat ż y c i o w y " (Hall 1987, s. 146). Przestrzeń. Przynależność do d w ó c h odrębnych s y s t e m ó w kulturowych implikuje nie tylko r ó ż n y stosunek mentalny do czasu, ale i odmienny rodzaj doświadczenia przestrzennego. P o g l ą d na świat w ł a ś c i w y dla kultury tradycyjnej zakłada dychotomiczny podział przestrzeni n a przeciw­ stawne sobie obszary. Są nimi: terytorium życia codziennego, n a k t ó r y m sacrum objawia s w ą moc jedynie poprzez obrzędy i obszar świętości n i e u p o r z ą d k o w a n e j . Jest to przestrzeń znajdująca się poza granicami zamieszkanego terytorium: bezkształtna i nieokreślona, pełna zgubnych i destruk­ cyjnych sił duchowych. Czasem, w k t ó r y m terra ignota staje się szczególnie niebezpieczna jest noc. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA C i e m n o ś ć zawsze w a r t o ś c i o w a n a jest repulsywnie. Jest znakiem śmierci, martwoty, inercji. Ciem­ n o ś ć p o t ę g u j e stopień entropii, rodzi apokaliptyczny lęk. Dowayowie unikają opuszczania wsi n o c ą . Wierzą, ż e okolice nawiedzają w ó w c z a s złe moce. W y s y s a j ą one krew ludzi i b y d ł a p o w o d u j ą c choroby, a nawet śmierć. Człowiek przebywający n o c ą poza granicami wioski n a r a ż o n y jest na ataki dzikich bestii; grozi mu także spotkanie z olbrzymem Pieprzową G ł o w ą , który - j a k wierzą tubylcy - o k ł a d a p o d r ó ż n y c h razami. (Strach przed P i e p r z o w ą G ł o w ą skutecznie zapobiega „wałęsaniu s i ę " kobiet po okolicy. „Wałęsającym się" kobietom imputuje się c u d z o ł ó s t w o . ) Jedynie człowiek wyrosły w świecie municypalnych o b s z a r ó w kultury Zachodu, wolny od resentymentów, a takim jest badacz, ma o d w a g ę ł a m a ć endemiczne tabu. „ D o w a y o w i e szczerze się dziwili - pisze Barley - że wędruję przez busz po ciemku i uznawali to za ryzykancką śmiałość" (s. 89). Nieprzyjaznym i niszczycielskim mocom wstępu do wioski broni palisada z ł o d y g prosa i k a k t u s ó w . Przed k a ż d ą w i o s k ą mieści się również okrągły plac, który jest miejscem celebrowania o b r z ę d ó w . N a placu tym znajduje się centralne drzewo, które pełni funkcję symbolicznej osi świata. Tutaj także eksponowane są utensylia i przedmioty istotne dla życia religijnego plemienia. Plac przed wsią, na k t ó r y m znajduje się drzewo centralne nie jest jednak jedynym świętym miejscem w s p ó l n o t y . Przestrzeń egzystencjalna m o ż e b y ć bowiem przerywana nieskończenie wiele razy. Miejscami sakralnymi s ą także domy D o w a y ó w , których architektura odwzorowuje geome­ tryczną b u d o w ę centrum. M a j ą one kształt rotundy, a w y d ł u ż o n e s t o ż k o w a t e dachy imitują obraz axis mundi, słupa kosmicznego, który umożliwia łączność p o m i ę d z y trzema poziomami wszech­ świata. W ten s p o s ó b dom mieszkalny kosmizuje świat, znosi chaos poprzez nadanie mu kształtu i struktury. Cechy miejsca świętego posiada również chata stanowiąca miejsce fizycznej i sym­ bolicznej izolacji miesiączkującej kobiety oraz sanktuarium, w k t ó r y m przechowywane są konse­ krowane czaszki. Fragmentem przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n y m od innych jest także znajdujące się niedaleko zagrody dla b y d ł a miejsce, gdzie zakopane są święte kamienie. M a j ą one z a p e w n i ć z d o l n o ś ć do r o z m n a ż a n i a zwierzętom, ale m o g ą oddziaływać także na p ł o d n o ś ć człowieka i dlate­ go wolno zbliżać się do nich jedynie osobom starszym, które nie m o g ą j u ż m i e ć potomstwa. Święte kamienie i naczynia przechowywane są również poza terytorium osady, w miejscach szczególnie n i e d o s t ę p n y c h , takich jak górskie jaskinie i w y ł o m y skalne. Pozostają one pod opieką osoby o specjalnym statusie, j a k ą jest zaklinacz deszczu. Istotne dla r o z w a ż a ń nad organizacją i sposobami w a r t o ś c i o w a n i a przestrzeni w kulturze D o w a y ó w jest również zwrócenie uwagi na występujący w tej społeczności podział przestrzeni w e d ł u g kryterium płci. Jest to p o ś r e d n i o związane z wyróżnianiem przez w s p ó ł p l e m i e ń c ó w lat m ę s k i c h i żeńskich. Przestrzeń dzieli się tu zatem n a obszary, na których toczy się życie kobiet i na terytoria b ę d ą c e wyłączną w ł a s n o ś c i ą mężczyzn. Kobiety chowane są po śmierci w innym miejscu niż obrzezani, a w i ę c p e ł n o w a r t o ś c i o w i mężczyźni. Nie wolno im także p r z e b y w a ć w miejscach z w i ą z a n y c h z rytem obrzezania. M ę ż c z y ź n i i kobiety mieszkają w osobnych chatach. A k t seksual­ ny pary nie związanej ślubem odbywa się zawsze w domu kobiety. Sytuację tę zmienia diametral­ nie zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Miejscem intymnych s p o t k a ń m a ł ż o n k ó w jest odtąd chata mężczyzny. Zachowania. O d m i e n n o ś ć obyczajowości charakterystycznej dla kultury D o w a y ó w od przy­ j ę t y c h w świecie Zachodu w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a ujawnia się r ó w n i e ż w preferowaniu w granicach tych ś w i a t ó w różnych t y p ó w z a c h o w a ń przestrzennych. Dowayowie okazują k o m u ś sympatię siadając mu na kolanach, głaszcząc po głowie i obej­ mując. M ę ż c z y ź n i tego plemienia c h o d z ą trzymając się za ręce, sypiają spleceni w uścisku. Nie jest to jednak odbierane w kategoriach z a c h o w a ń seksualnych, co sugerowałaby norma zwyczajowa regulująca stopień bliskości k o n t a k t ó w w kulturze europejskiej. M y , wychowani w świecie Z a ­ chodu - m ó w i Hall - „[...] nie lubimy d o t y k a ć innych poza chwilami intymnymi" (Hall 1987, s. 164). Zachowanie D o w a y ó w jest więc dla Barleya p o g w a ł c e n i e m konwencji, jaka obowiązuje w świecie jego kręgu kulturowego. Ź r ó d ł o konfuzji badacza stanowi r ó w n i e ż s p o s ó b , w jaki Dowayowie demonstrują różnice statusu p o m i ę d z y zwykłymi członkami plemienia a białym przybyszem. „ L e d w o przysiadałem na kamieniu n a tym samym poziomie, co wszyscy - raportuje Barley - a robiło się okropne zamieszanie. �211 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ludzie rozpaczliwie usiłowali coś zmienić, znaleźć się niżej ode mnie albo nalegali, żebym spoczął n a macie, co p o d n o s i ł o m ó j status" (s. 53). Postponowanie miejscowych norm odbierane jest j a k o despekt. Badaczowi, k t ó r y u w a ż a n y jest za o s o b ę o wyjątkowej pozycji społecznej, zabrania się kontaktu z miejscowym pospólstwem, kobietami i dziećmi. Jego partnerami w konwersacji m o g ą b y ć jedynie osoby społecznie uprzywilejowane: naczelnik wioski, starcy i czarownicy. T a k ż e prowokowanie odpowiednimi sytuacji komunikacyjnej regulowane jest w społeczności Dowayów normami. Lokalny zwyczaj zakazuje poruszania w obecności niektórych osób t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h intymnej sfery życia. Dlatego pytanie Barleya o m o ż l i w o ś ć podejmowania s t o s u n k ó w seksualnych w czasie polowania, zadane mężczyźnie, k t ó r e g o siostra z n a j d o w a ł a się w strefie objętą konwersacją, potraktowane zostało jako afront. Z zachowaniem w sytuacji komunikacyjnej w i ą ż ą się także określone reguły d o t y c z ą c e sposobu prowadzenia konwersacji. Dowayowie w y m a g a j ą od swego r o z m ó w c y ciągłych reakcji s ł o w n y c h oraz ekspresyjnych g e s t ó w . Nierealizowanie takiego modelu rozmowy powoduje, iż skonsternowany interlokutor milknie. Przytoczone przykłady społecznych z a c h o w a ń i postaw stanowią spektakularne dowody n a to, j a k odmienne prawidła i wzorce p o s t ę p o w a n i a obowiązują w świecie społeczeństw prymityw­ nych i współczesnej kultury Zachodu. T a wzajemna nieprzystawalność d w ó c h s y s t e m ó w kulturo­ wych jest w ę z ł o w y m zagadnieniem sprawozdania Barleya. Angielski antropolog u z m y s ł a w i a nam także, jak ł a t w o wpadamy w zasadzki własnej cywilizacji absolutyzując swój p o g l ą d na świat, i j a k trudno jest nam p o g o d z i ć się z myślą, że m o g ą istnieć środki o d w o ł a w c z e od tego, co w świecie naszego kręgu kulturowego uznane zostało za prawomocne. LITERATURA Hall E. 1987 Bezgłośny język, P I W , Warszawa. Gorączka romantyczna, Janion M. 1975 P I W , Warszawa. Aleksandra Rzepkowska Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice 1997, W y d . Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 Jedno z najnowszych o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h Zaolzia - jak zaznacza we Wstępie jego autorka, Halina Rusek - w ł ą c z a się w dyskusję nad p r o b l e m a t y k ą mniejszości narodowych oraz zagadnieniami związanymi z procesami asymilacji. Kwestie P o l a k ó w żyjących nad Olzą, podobnie jak w innych krajach socjalistycznych przed 1989 г., były rozwiązywane teoretycznie pozytywnie, w rzeczywistości jednak mieliśmy do czynienia z cichym wynaradawianiem społeczności mniej­ szościowej. Silną b y ł a też presja społeczeństwa w i ę k s z o ś c i o w e g o d ą ż ą c e g o do j e d n o r o d n o ś c i . Sytuacja polskiej grupy, która p o w s t a ł a w wyniku działania m e c h a n i z m ó w wielkiej polityki, to d o s k o n a ł y przykład ilustrujący „przebieg współczesnych p r o c e s ó w asymilacyjnych z a c h o d z ą c y c h w społeczności, k t ó r a d o s y ć wyraźnie na wszystkich płaszczyznach życia zaznacza s w o j ą odręb­ n o ś ć etniczno-kulturową, c h o c i a ż nieustannie asymiluje się ze społeczeństwem czeskim" (s. 8). Jest to r ó w n o c z e ś n i e przykład regionu pogranicza, gdzie stale mamy do czynienia z przenikaniem się kultur a miejscowa l u d n o ś ć uczestniczy w co najmniej trzech wymiarach kultury: regionalnej śląskiej, polskiej i czeskiej. T o właśnie na kulturę regionalną nakładają się kultury narodowe, polska i czeska. „Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne - w y r ó ż ­ nienie grup n a r o d o w o ś c i o w y c h to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania s p o ł e c z n e g o tego regionu - mieszają się ze sobą, d o p a s o w u j ą do nowych sytuacji i t w o r z ą coraz to nowy wymiar zjawiska nazwanego kulturą z a o l z i a ń s k ą " (s. 8). �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA A u t o r k a pracy stawia wiele pytań d o t y c z ą c y c h t o ż s a m o ś c i narodowej, etnicznej i kulturowej m i e s z k a ń c ó w tego zakątka pięknej Ziemi Cieszyńskiej, ich świadomości narodowej i podstaw samoidentyfikacji. Pojawiają się one w momencie, kiedy p a ń s t w o czeskie oficjalnie deklaruje w swojej polityce n a r o d o w o ś c i o w e j zasady, że bogactwo kraju leży w jego r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to sygnałem udzielenia jakby większej autonomii w sprawach kultury mniejszościom narodowym. Zastanawiając się nad zagadnieniem asymilacji polskiej grupy narodowej do czeskiej większości A u t o r k a konstruuje socjologiczne studium - w y k a z u j ą c się przy okazji d o s k o n a ł ą z n a j o m o ś c i ą literatury przedmiotu tak polskiej, czeskiej, j a k i zaolziańskiej - „ g ł ó w n y c h p r o c e s ó w wyznaczają­ cych podstawy egzystencji polskiej społeczności zaolziańskiej" (s. 9). Jak czytamy: „ P r z e d m i o t e m pracy są kulturowe wzory zachowania składające się n a s p o s ó b życia polskich rodzin oraz poszukiwanie w nich z a c h o w a ń nieobojętnych d l a p r o c e s ó w asymilacyjnych" (s. 9). P o d s t a w ą opracowania stała się relacja z b a d a ń empirycznych, towarzyszy im część teore­ tyczna z u p o r z ą d k o w a n ą wiedzą o rzeczywistości zaolziańskiej, skonstruowany opis s p o ł e c z n o -kulturowych u w a r u n k o w a ń omawianych zjawisk. K s i ą ż k a m a przejrzystą strukturę, składa się z siedmiu rozdziałów, które w logiczny s p o s ó b snują w y w ó d na temat kulturowych w z o r ó w życia polskich rodzin na Zaolziu i ich p o w i ą z a ń z procesami zwanymi asymilacją. Jest rezultatem wieloletnich b a d a ń . W rozdziale p o ś w i ę c o n y m s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m uwarunkowaniom proce­ s ó w asymilacyjnych n a Zaolziu poznajemy elementy opóźniające procesy asymilacji, a więc: spora l i c z e b n o ś ć polskiej grupy, jej z a w a r t o ś ć terytorialna, pokrywanie się, do jakiegoś czasu, struktury etnicznej z k l a s o w ą , czy silnie określone poczucie tożsamości z kulturą macierzystego narodu. Obok tego to, co j ą przyspieszało: prowadzona polityka n a r o d o w ś c i o w a , brak bieżących kontak­ t ó w z Polską, szkody górnicze (rozproszenie P o l a k ó w w d u ż y c h miastach), systematyczne „roz­ rzedzanie" polskiego ś r o d o w i s k a poprzez osadnictwo czeskie i słowackie n a pograniczu, charakter rynku pracy, m a ł ż e ń s t w a mieszane. Religia, zdaniem Autorki, w tym przypadku nie stymuluje w znaczący s p o s ó b s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h . Z o s t a ł a r ó w n i e ż z w r ó c o n a uwaga n a rolę życia organizacyjnego P o l a k ó w n a Zaolziu jako istotnego wyznacznika odrębności kulturowej. Dlatego też w dalszej części pracy brakuje mi o d w o ł a ń do tego kręgu zagadnień, szczególnie gdy Autorka - pisząc o „ w z o r a c h życia rodzin­ nego, towarzyskiego i sąsiedzkiego" (rozdz. I I I ) wyróżniając m.in. kontakty rodzinne, przyjaciel­ skie, sąsiedzkie, jakby zapomina o wspaniałych tradycjach właśnie w s p ó l n e g o , rodzinnego spędza­ nia czasu wolnego, np. w ramach imprez typu Gorolskie Święto, czy wizyt w teatrze (Scena Polska). R ó w n i e ż w tym rozdziale, k t ó r e g o tytuł sugeruje ukazanie funkcjonujących wzorów realizowanych w e w n ą t r z rodziny trochę m a ł o jest, moim zdaniem, - a m o ż e nie ma? - informacji o wzorach polskiej rodziny. M o ż e szczególny szacunek dla o s ó b starszych? M o ż e rola ż o n y -matki? M o ż e w i e l o p o k o l e n i o w o ś ć tych rodzin, a m o ż e - i n a to jest wiele p r z y k ł a d ó w - pewne, jakby zakodowane wzory aktywności kulturalno-oświatowej czyli społecznikostwo, pokoleniowy udział w pracach c h ó r ó w , z e s p o ł ó w itp. C z y wystarczy tylko w ramach w z o r ó w wychowawczych w y m i e n i ć w y s y ł a n i e dzieci do klas czy szkół polskich? Autorka pisze o roli społecznej funkcji rodziny jako punktu odniesienia dla jej c z ł o n k ó w a nie wspomina o zawodach, które są w s p ó l n e dla wielu p o k o l e ń (praca w kopalni, hucie, nauczyciel itp.). Podobnie pisząc o roli tradycji (rozdz. I V ) i m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o przekazu jeszcze bardziej należało podkreślić z jednej strony znaczenie z n a j o m o ś c i dziejów rodziny (kroniki rodzinne, drzewa genealogiczne, hymny rodzinne itp.) a z drugiej przekazywanie wiedzy o przeszłości Zaolzia. Niestety, należy to z a u w a ż y ć z żalem, to drugie w obrębie współczesnej rodziny coraz częściej przestaje b y ć realizowane. A l e właśnie czy to oznacza, że nikt tego nie robi? W bardzo ciekawym rozdz. V I (1) „ K u czy przeciw asymilacji? Podsumowanie badań" A u t o r k a o m a w i a j ą c źródła wiedzy historycznej skupia się przede wszystkim n a roli ś r o d k ó w masowego przekazu. M o i m zdaniem, w przypadku Zaolzia bardzo w a ż n ą , żeby nie rzec najważ­ niejszą wręcz byla i jest działalność Polskiego Związku K u l t u r a l n o - O ś w i a t o w e g o . Jego imprezy, festyny, festiwale, przeglądy to bardzo istotne i znaczące formy przekazu tradycji. T o one m.in. d o p r o w a d z i ł y w latach 80-ych do zmiany stosunku m ł o d y c h ludzi do stroju ludowego. A polityka wydawnicza? Literatura regionalna, historia regionu, j e d n o n i ó w k i , materiały okolicznościowe �213 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA - wszystko to historia, dzieje tych ziem. O d lat m o ż e m y o b s e r w o w a ć wielką d b a ł o ś ć o zachowanie d o k u m e n t ó w życia polskiej grupy. Podsumowaniem r o z w a ż a ń jest rozdział V I I („Dwuwymiarowość tożsamości etniczno- -kulturowej społeczności pogranicza - p r ó b a generalizacji"), który wskazuje generalnie n a po­ d w ó j n ą identyfikację n a r o d o w ą i biwalencję kulturą, chociaż pisząc o roli i znaczeniu samoidentyfikacji m i e s z k a ń c ó w Zaolzia A u t o r k a podkreśla, i ż jest to przede wszystkim samoidentyfikacja regionalna. Pracę uzupełniają tabele statystyczne, w z ó r realizowanego kwestionariusza wywiadu oraz bogata bibliografia. Dodatkowym walorem pracy jest fakt, iż Autorka od lat mieszkając na Zaolziu w i ę k s z o ś ć prezentowanego w recenzowanej pracy materiału m o g ł a zweryfikować w prak­ tyce. Jest bowiem nie tylko badaczem czy obserwatorem analizującym polskie życie na Zaolziu, ale także jego uczestnikiem. Urszula Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Kaczmarek Land", Ł ó d ź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 Praca przygotowana przez grono studentów germanistyki Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o pod re­ dakcją Krystyny Radziszewskiej i przy konsultacji naukowej Stefana Pytlasa, Ryszarda B o n i s ł a w skiego oraz M a r k a Budziarka jest efektem zajęć z przedmiotu Landeskunde, prowadzonych pod kierunkiem dr K . Radziszewskiej, a mających n a celu zainteresowanie studentów historią w ł a s ­ nego miasta i regionu. K s i ą ż k a jest rodzajem przewodnika po zabytkach Ł o d z i , o m ó w i o n y c h w sześciu nienumerowanych rozdziałach, w których przedstawiono: fabryki i pałace, k o ś c i o ł y i zabytki związane ze w s p ó l n o t a m i parafialnymi, budynki szkolne, teatry, redakcje gazet, instytu­ cje dobroczynne oraz cmentarze. R o z d z i a ł s i ó d m y , przynoszący krótkie informacje o sześciu p o d ł ó d z k i c h miejscowościach zamieszkałych w znacznej mierze przez N i e m c ó w , odbiega od zasadniczej koncepcji książki, p o ś w i ę c o n e j przecież Ł o d z i . Z kolei w rozdziale ó s m y m zawarto noty biograficzne wybranych o s ó b . Tekst pracy uzupełniają współczesne fotografie opisywanych o b i e k t ó w . D o b ó r ilustracji nie zawsze wydaje się trafny, np. p a ł a c Juliusza Heinzla, w k t ó r e g o opisie wskazano na walory architektoniczne budowli, pokazany został od strony m a ł o efektow­ nego dziedzińca (s. 25). K s i ą ż k a , której wydanie sponsorowane b y ł o przez W y d z i a ł strategii U r z ę d u Miasta Ł o d z i , w zamierzeniu A u t o r ó w jest zaproszeniem - j a k piszą na wstępie - na matą ucztę odkrywały łódzkie zabytki, które warte są odkrycia, w Ł o d z i , przedstawia ich kulturę oraz pokazuje gdzie rozwijało związkowe i działały instytucje charytatywne. dla oczu, by ale zarazem informuje o historii N i e m c ó w się [ich] życie kulturalne, sportowe, Wszystkie te miejsca, budynki i instytucje, do których powstania lub działania przyczynili się w jakimkolwiek stopniu ludzie p o c h o d z ą c y z Nie­ miec - uznane zostały z a ślady niemieckie w Łodzi. Jest rzeczą powszechnie w i a d o m ą , że do powstania p r z e m y s ł o w e j Ł o d z i , zwłaszcza w pierwszym okresie jej rozwoju, przyczynili się walnie „ p o ż y t e c z n i cudzoziemcy", w ś r ó d których było wielu przybyszy z krajów niemieckich. Wiadomo również, ż e zwłaszcza Niemcy przyczynili się w pierwszym rzędzie do rozwoju ł ó d z k i e g o prze­ m y s ł u . Byli t e ż obok znacznej ilości Ż y d ó w sponsorami r ó ż n y c h inicjatyw społecznych i kultural­ nych (licznie przybyli Czesi zasilili z czasem raczej szeregi proletariatu p r z e m y s ł o w e g o ) . Pisze o tym zresztą w króciutkim, jednostronicowym wstępie prof. Stefan Pytlas. Czytelnik omawianej książki otrzymuje szereg pożytecznych informacji o budowie, projektan­ tach i czasie powstania omawianych o b i e k t ó w oraz o ich u ż y t k o w n i k a c h . W i a d o m o ś c i te, zebrane pracowicie, c h o ć j a k w y k a ż ą dalsze uwagi - po amatorsku, zaczerpnięte zostały przez s t u d e n t ó w z r ó ż n e g o rodzaju polskich i niemieckich źródeł, uzupełnionych niekiedy wspomnieniami star­ szych Ł o d z i a n . Z a p o z n a j ą c e m u się z pracą etnografowi nasuwa się jednak pytanie: co m o ż e m y u z n a ć w ogóle z a ślad niemiecki oraz kiedy jest to wyłącznie i tylko wyłącznie ślad niemiecki? �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Nie m o ż e chyba ulegać wątpliwości, że jeżeli fabrykę zakładał i b u d o w a ł świeżo przybyły do k r ó l e s t w a Polskiego Niemiec, to budynek założonej przez niego fabryki m o ż n a t r a k t o w a ć jako ślad działalności Niemca w Łodzi. Autorzy pominęli jednak istotną (zwłaszcza n a użytek czytel­ nika tekstu niemieckiego) informację, że koncepcja uprzemysłowienia Łodzi p o w s t a ł a w gronie P o l a k ó w - ministrów rządu K r ó l e s t w a Polskiego. Szukając śladów działalności N i e m c ó w przed­ stawili Autorzy miasto, w k t ó r y m zabrakło w o g ó l e P o l a k ó w ! Podkreślając, kto d a ł pieniądze na b u d o w ę p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w pominęli np. to, że inicjatywa budowy szpitala i m . A n n y M a r i i była wynikiem społecznej działalności lekarzy zrzeszonych w łódzkim oddziale Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, czy że działalność charytatywna w Łodzi nie wynikała tylko ze zrozumienia [ N i e m c ó w ] dla działalności społecznej (s. 124), lecz była o g ó l n ą c e c h ą epoki, w której brak zorganizowanej p a ń s t w o w e j czy samorządowej działalności socjalnej w y m u s z a ł inicjatywy indywidualne. U t o ż s a m i a n i e wszystkiego, co ewangelickie z niemieckością pokazuje w krzywym zwierciadle stosunki etniczne w mieście. T o uogólnienie jest szczególnie rażące w przypadku w c i ą g n i ę c i a na listę „ ś l a d ó w niemieckich" kościoła ewangelicko-reformowanego, do którego w Ł o d z i należeli przede wszystkim Czesi, Polacy oraz nieliczni Francuzi czy Szwajcarzy, a tylko w y j ą t k o w o Niemcy. Z opisu szkół niemieckich wynika, że p o w s t a w a ł y one na pustyni oświatowej, podczas gdy skądinąd wiadomo, że w Łodzi j u ż w 1863 г., a więc wcześniej n i ż niemiecka, p o w s t a ł a pierwsza polska ł ó d z k a pensja z a ł o ż o n a przez Teofilę S c h m i d t o w ą , a prowadzona „ w duchu patriotycznym". S z k o ł a ta, kilkakrotnie zmieniająca właścicielki, była zalążkiem zna­ nego w okresie m i ę d z y w o j e n n y m gimnazjum J . Pryssewiczówny, a następnie J . Czapczyńskiej. Autorzy, zapewne z racji swego filologicznego wykształcenia, pominęli s k o m p l i k o w a n ą pro­ blematykę asymilacji i poczucia tożsamości o s ó b pochodzenia niemieckiego, nie licząc się z tym, że dla niektórych z nich wymienianie ich p r z o d k ó w (nie m ó w i ą c o nich samych) wyłącznie w k o n t e k ś c i e n a r o d o w o ś c i i kultury niemieckiej m o ż e b y ć wręcz szokujące, czy nawet bolesne. Zdajemy sobie sprawę, że problem t o ż s a m o ś c i etnicznej jest zagadnieniem niezwykle delikatnym i trudnym do k r ó t k i e g o o m ó w i e n i a . Jednakże przemilczenia i brak informacji zwłaszcza o samoidentyfikacji niektórych z wymienianych o s ó b rzeczywiście niemieckiego pochodzenia, ale w swo­ im poczuciu P o l a k ó w , jest przekłamaniem. Pastor R u d o l f Gundlach (s. 58) założył pierwszy polski ewangelicki chór kościelny w 1916 r. W kościele Św. Jana, dzięki przychylności pastora parafii ks. Juliusza Dietricha o d b y w a ł y się n a b o ż e ń s t w a liczącej ok. 5000 wiernych Polskiej Parafii Ewangelickiej (por. s. 60-61). Przemilczenie bez jakiejkolwiek wzmianki tego, że jednak w Ł o d z i zachodziły procesy asymilacji kulturowej, polonizacji rodzin pochodzenia niemieckiego, zwłaszcza gdy w e ź m i e się pod u w a g ę cenę, jaką ludzie ci zapłacili za swą p o l s k o ś ć podczas ostatniej wojny, wydaje się nierzetelne i niesprawiedliwe. Przykładem m o ż e b y ć informacja o ks. Aleksandrze K a r o l u Falzmanie, pastorze ze Zgierza (s. 188), który zginął, jak to podano w Dachau, ale właśnie dlatego, że u w a ż a ł się za Polaka i nie chciał przyjąć Volkslisty! Nie wiem również, czy umiesz­ czenie w podobnym kontekście spolonizowanej rodziny dr. K a r o l a Jonschera obok o s ó b de­ klarujących s w ą n a r o d o w o ś ć niemiecką tak, jak czynił to np. Ernst Leonhardt (s. 191) nie jest pewnego rodzaju niezamierzoną manipulacją. A b y u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , we wstępie powinny b y ć c h o c i a ż zasygnalizowane trudności związane z podjęciem tak skomplikowanej tematyki. T a m też n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o trudnych do uniknięcia błędach, które m o g ł y p o w s t a ć podczas gromadzenia m a t e r i a ł ó w przez zespół autorski nie znający metody pracy historyka. U badacza dziejów Łodzi i s t o s u n k ó w polsko-niemieckich omawiana tu książka rodzi p o k u s ę napisania obszernej glosy prostującej długą listę błędów, pomyłek i mylnych interpretacji. I nie chodzi tu o p o p r a w n o ś ć „ n a u k o w o - h i s t o r y c z n e g o ujęcia", do k t ó r e g o Autorzy nie rościli sobie pretensji (s. 7), lecz o szacunek dla prawdy o przeszłości, szacunek dla ludzi, których dorobek został przypomniany, wreszcie o szacunek dla czytelnika, któremu w głowie mieszać nie należy. O d przewodnika k a ż d y czytelnik m a prawo oczekiwać, że będzie go rzetelnie informował. W y b ó r obiektów i s p o s ó b ich opisu jest przywilejem autora. Natomiast udokumentowanych j u ż faktów, dat i nazwisk zmieniać mu nie wolno. Swoiste kuriozum stanowi opis kamienicy Roberta Schweikerta (s. 27-28), której pod wskazanym adresem nie ma! Nie jest to skutkiem błędu literowego, bowiem mylny adres p o w t ó r z o n y jest w spisie treści rozdziału i na planie umieszczonym na wyklejce. �215 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Po lekturze książki trudno m i e ć p e w n o ś ć , gdzie leży Monschau, m i e j s c o w o ś ć rodzinna naj­ w i ę k s z e g o ł ó d z k i e g o p r z e m y s ł o w c a K a r o l a Scheiblera. R a z umieszczono j ą w zachodniej Nadrenii (s. 201), raz (s. 202) w Saksonii, a w tekście polskim p o s ł u ż o n o się francuskim brzmieniem tej nazwy (s. 192), co stwarza jeszcze większe zamieszanie. N i e p r a w d ą jest, że Beniamin Krusche przybył do Pabianic w 1830 r. (s. 175). M i a ł o to miejsce we wrześniu 1825 г., po rezygnacji z osiedlenia się w T u r k u (Kunitzer 1942, s. 326). F i r m a „ K r u s c h e i Ender" nie p o w s t a ł a w 1830 г., lecz 54 lata p ó ź n i e j . A b y nie p o p e ł n i ć tych podstawowych b ł ę d ó w , należało wyjść poza lekturę jubileuszowego numeru „ L o d z e r Zeitung" z 1913 r. O d tamtego czasu napisano n i e m a ł o n a temat przemysłu w ł ó k i e n n i c z e g o w Ł o d z i i okręgu. Jeśli prawdziwym m a b y ć twierdzenie, ż e K a r o l Rajmund Eisert b y ł największym w Łodzi w y t w ó r c ą w y r o b ó w w e ł n i a n y c h (s. 150), to j a k określić Juliusza Heinzla? (Pytlas 1972, s. 15). W krótkiej wzmiance o Ł ó d z k i m Towarzystwie Strzeleckim, najstarszej i najdłużej nieprzerwanie działającej organizacji niemieckiej (s. 131-132) znalazły się dwa błędy. N i e p r a w d ą jest, ż e Towarzystwo z o s t a ł o rozwiązane w 1905 r. w wyniku w y d a r z e ń rewolucyjnych. Liczyło w ó w c z a s blisko 100 c z ł o n k ó w , a lata poprzedzające wybuch I wojny 1 światowej były okresem jego w z m o ż o n e j a k t y w n o ś c i . N i e p r a w d ą jest, że budynek Towarzystwa został wybudowany w 1859 r. Pojawił się w ó w c z a s p o m y s ł budowy, ale przez długi czas nie potrafiono u p o r a ć się z biurokratycznymi przeszkodami. Budynek stanął dopiero w 1877 r. A b y to stwierdzić nie trzeba sięgać do archiwaliów. S ą n a ten temat publikacje w d o s t ę p n y c h perio­ dykach ( W o ź n i a k 1987). B r a k ł o konsekwencji w sposobie używania dawnych i współczesnych nazw ulic. Nie m o ż n a pisać, że Tytus K o p i s c h w y b u d o w a ł bielnik przy ul. Tymienieckiego (s. 191) nie p o d a j ą c obok ówczesnej jej nazwy. O dacie budowy tego najstarszego w Ł o d z i obiektu p r z e m y s ł o w e g o książka przynosi dwie sprzeczne ze s o b ą informacje. R a z są to lata 1824-1826 (s. 31), a raz r o k 1828 (s. 191). K t ó r a wersja jest poprawna? W tym przypadku wystarczyło o d w o ł a ć się do jednego z wielu p r z e w o d n i k ó w po mieście. P r z y k ł a d ó w wzajemnie przeczących sobie informacji m o ż n a niestety p o d a ć więcej. Trudno znaleźć uzasadnienie dla stosowania w książce całkiem dowolnych t e r m i n ó w w miej­ sce jednoznacznych i powszechnie przyjętych. W 1820 r. Ł ó d ź stała się o s a d ą fabryczną, nie miastem fabrycznym, istniały komisje wojewódzkie nie o k r ę g o w e (s. 14), R a d a Administracyjna w y d a w a ł a postanowienia, nie zarządzenia (s. 55), a j a k m o ż e w y g l ą d a ć „ p ó ł n o c n o - p o ł u d n i o w e skrzyżowanie w a ż n y c h tras" (s. 14) trudno się d o m y ś l i ć . Mylne jest przypisanie policji udziału w przygotowaniu miasta pod osadnictwo p r z e m y s ł o w e (s. 14). Błędne jest rozróżnienie m i ę d z y „ W i e l k i m K s i ę s t w e m P o z n a ń s k i m " a „ziemiami znajdującymi się pod panowaniem pruskim" (s. 176), p o n i e w a ż Wielkie K s i ę s t w o P o z n a ń s k i e s t a n o w i ł o część tych ziem. Nieporozumieniem jest szkic Niemieckie osadnictwo w Łodzi treści wstępem, (s. 13-15), nazwany w spisie e k s p o n u j ą c y powyrywane z k o n t e k s t ó w fakty drugo- i trzeciorzędne, a pomijający podstawowe uwarunkowania tego procesu. Pomawianie w ł a d z K r ó l e s t w a Polskiego o to, ż e były przeciwne prywatnej własności z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h (s. 13) jest f a ł s z o w a n i e m historii lub dowodzi niezrozumienia istoty uprzemysłowienia K r ó l s t w a Polskiego w latach 1820-1830. W rze­ czywistości, na wiele s p o s o b ó w opisany j u ż protekcjonizm rządowy, p o ł ą c z o n y n a gruncie łódz­ kim ze skrajnym wręcz prywatyzmem tutejszych przedsiębiorców, czerpiących d o d a t k o w ą siłę z protestanckiego etosu pracy, zadecydowały o gospodarczym i kulturalnym sukcesie miasta. Marginesowe znaczenie m i a ł o przedłużenie osadnikom prawa do wyrębu lasu (s. 14). Wszak nie byli drwalami, lecz w ł ó k i e n n i k a m i i życiowe znaczenie miały dla nich przemilczane w tekście licencje n a b e z c ł o w y p r z e w ó z surowca, nisko oprocentowane kredyty, bezzwrotne pożyczki i otwarcie c h ł o n n y c h r y n k ó w zbytu w Rosji. T a m tkwił klucz do bogactwa łódzkich przedsiębior­ c ó w . Bez jednozdaniowej c h o ć b y wzmianki o tych czynnikach, atrakcyjność Łodzi i jej n i e p o r ó w ­ nywalny z niczym r o z w ó j p o z o s t a n ą niezrozumiałe dla nieprzygotowanego czytelnika. 1 Swego rodzaju demonstracją siły i znaczenia Towarzystwa b y ł portret zbiorowy jego człon­ k ó w , zamieszczony w „ T y g o d n i k u Ilustrowanym", 1907, nr 25, s. 511, jako ilustracja do artykułu S. G ó r s k i e g o , Niemcy w Polsce, t a m ż e , s. 511-514. �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Z a g a d k ą s a m ą w sobie jest rozdział O nich się mówi. Sprawia on wrażenie „ d o k l e j o n e g o " do przewodnika, informatora o miejscach, nie o osobach. Autorzy nie ujawnili, jakie kryterium wyboru postaci zastosowali. M ó w i ć o k i m ś m o ż n a dobrze, ale m o ż n a i źle. M o ż n a też, jak zrobiono to w przypadku pastora Juliusza Dietricha, p o d a ć jedynie daty i miejsca urodzin i śmierci. W tekście książki p o ś w i ę c o n o jego osobie dwa o g ó l n i k o w e zdania. C o zatem m ó w i się o pastorze J . Dietrichu? Nie wiadomo. Jeśli wśród wspomnianych w rozdziale duchownych nie wymieniono pastora G u s t a w a Manitiusa, a tym bardziej biskupa Juliusza Bursche, o których rzeczywiście „się m ó w i " , a także pisze, to koncepcję tego rozdziału trudno zrozumieć. B ł ę d a m i szczególnie przykrymi są deformacje nazwisk. Dotyczy to głównie postaci istotnych dla treści książki - architektów i budowniczych: np. na s. 29 Bakke zamiast Balcke, n a s. 63 Minikiel zamiast Mimikel (Strzałkowski 1997), ale i innych: Szczawiscy zamiast Szczawińscy, Zanhder zamiast Zahnder (s. 208). Nie wszystkie nazwiska znalazły się w indeksie (np. Leopold Zoner, Paulina Volkman, której nazwisko zniekształcono ortograficznie, s. 189). N i e k t ó r y c h nazwisk nie m o ż n a znaleźć n a stronach, do których odsyła indeks (m. in. Antoni Potempa, s. 98). M i m o ż e tekst pracy jest j ę z y k o w o paralelný, indeks temu przeczy. T . K o p i s c h np. w tekście polskim m a b y ć wymieniony 5 razy, z a ś w niemieckim tylko 3, co jest oczywistą nieprawdą. Podobne dysproporcje d o t y c z ą szeregu innych o s ó b . Jest w i ę c indeks p o m o c ą z a w o d n ą , szczegól­ nie w części niemieckojęzycznej i nie ułatwia poruszania się w treści książki. Blisko 20 r ó ż n y c h b ł ę d ó w obciąża j e d n o s t r o n i c o w ą bibliografię (s. 204). Nie wypada nie d o s t r z e g a ć różnicy między autorem a redaktorem książki (poz. 15), a przypisanie Alfredowi Lattermannowi (poz. 13) autorstwa pracy zatytułowanej rzekomo „Sonderdruck" ( = nadbitka) brzmi j a k dowcip. Tekst, z a r ó w n o polski jak i niemiecki, obciążają bardzo liczne błędy literowe, z których pierwszy traktujący Ł ó d ź m a ł ą literą mamy j u ż na pierwszej stronie w s t ę p u . Erratę b ł ę d ó w literowych (nie wszystkich!) w tekście niemieckim otrzymają ci czytelniej', którzy pofaty­ gują się po n i ą do wydawcy książki. Szkoda, że tak potrzebna i ciesząca się zainteresowaniem czytelników publikacja budzi wielorakie wątpliwości, a po części dezinformuje. Wobec zamiaru wznowienia książki warto chyba ponownie przemyśleć jej koncepcję, a n a pewno trzeba u s u n ą ć błędy. LITERATURA Kunitzer 1942 E. Der Vater der Stadt Pabianitz. Gottlieb Krusche ger, [in:] Deutsche (1769-1851) und seine Nachfol- Gesatalter und Ordner im Osten, hrsg. von K . Luck, Leipzig. P y t l a s S. 1972 Geneza i początki w Łodzi, działalności zakladu przemysłu wełnianego Juliusza Heinzla „ Z e s z y t y N a u k o w e Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o " , seria I , z. 86, Ł ó d ź . S t r z a ł k o w s k i J. 1997 Woźniak 1987 Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1914 roku, Ł ó d ź . K. Towarzystwa strzeleckie w miastach Polski środkowej w XIX i na początku XX wieku, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", t. 29, s. 137-162. Bronisława Dariusz Matelski, Mniejszość Kopczynska-Jaworska, niemiecka w Wielkopobce Krzysztof Woźniak w latach 1919-1939, P o z n a ń 1997, W y ­ dawnictwo Naukowe U A M , ss. 576 P o 1989r. opublikowano w Polsce wiele prac naukowych, które zapisywały tzw. „białe karty" w najnowszej historii naszego kraju. Nie zawsze ich autorom u d a w a ł o się oddzielić emocje od rzeczowej analizy ź r ó d ł o w e j . Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, p o n i e w a ż piszący o wyda- �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rżeniach sprzed kilkudziesięciu lat byli w nie często osobiście z a a n g a ż o w a n i . O d n o s z ą c się z należ­ nym szacunkiem do tego dorobku, należy o d n o t o w a ć nowe zjawisko, jakim jest pojawienie się w ostatnim czasie o p r a c o w a ń p i ó r a przedstawicieli m ł o d e g o pokolenia historyków. B e z o b c i ą ż e ń spowodowanych emocjami podejmują oni próbę opisu i wyjaśniania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w badawczych, u s t o s u n k o w u j ą c się często krytycznie do istniejącego dorobku naukowego. Omawia­ na praca wpisuje się właśnie w ten nurt. Problematyka mniejszości narodowych w I I Rzeczypospolitej była jednym z najważniejszych e l e m e n t ó w polityki odrodzonego p a ń s t w a polskiego. W y n i k a ł o to ze składu etnicznego p a ń s t w a , k t ó r e g o o k o ł o 60% obywateli b y ł o n a r o d o w o ś c i polskiej. R e s z t ę stanowili przedstawiciele kilku­ nastu mniejszości, z których najliczniejsze były: ukraińska, ż y d o w s k a , białoruska i niemiecka. M o ż e to dziwić, ale nie zmieni faktu, że żadna z wymienionych grup nie d o c z e k a ł a się do tej pory całościowej polskiej monografii naukowej. Potrzeba powstania takich o p r a c o w a ń jest oczywista nie tylko w aspekcie naukowym, lecz także w kontekście dzisiejszych polskich w y s i ł k ó w skierowa­ nych n a utrzymywanie poprawnych s t o s u n k ó w z sąsiadami. Bez rzetelnej wiedzy opartej n a własnych badaniach oraz odrzucenia wielu m i t ó w i stereotypów nie uda się tego zrobić. Prezen­ towana k s i ą ż k a jest pierwszą pracą tego rodzaju w polskiej literaturze naukowej. J u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u zasługuje n a odnotowanie i o m ó w i e n i e . Dariusz Matelski jest wychowankiem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jako pracownik naukowy tej uczelni zajmował się badaniami archiwalnymi oraz p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h w I I R P ze szczególnym uwzględnieniem s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. Jest autorem wielu publikacji i edycji źródłowych p o ś w i ę c o n y c h tej pro­ blematyce. Opierając się n a w ł a s n y c h badaniach źródłowych, p o d e j m o w a ł w nich często p o l e m i k ę z utartymi, jednostronnymi sądami dotyczącymi s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. O m a ­ wiana praca jest efektem b a d a ń prowadzonych w latach 1990-1994. Warto przy tym podkreślić, że literaturę przedmiotu aktualizowano a ż po 1996 rok. K s i ą ż k a Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939 u k a z a ł a się w niewielkim, bo liczącym zaledwie 900 egzemplarzy, nakładzie. Utrudni to z p e w n o ś c i ą sięgnięcie po n i ą wielu uczonym. Dlatego warto, moim zdaniem, p o ś w i ę c i ć nieco więcej miejsca o m ó w i e n i u jej konstruk­ cji i zawartości. K s i ą ż k ę tworzy siedem rozdziałów poprzedzonych w s t ę p e m i wykazem s k r ó t ó w . Jednak łącznie z z a k o ń c z e n i e m zajmują one ledwie nieco ponad p o ł o w ę objętości pracy (do s. 366). W dalszej części, n a ponad dwustu stronach, umieszczono obszerny aparat naukowy: aneks, spis map i tabel, wykaz ilustracji, bibliografię, indeksy osobowy, nazw geograficznych, rzeczowy oraz streszczenie w języku niemieckim. Prawie w całości część t a pełni rolę pomocy ułatwiającej korzystanie z tekstu. Jedynie w przypadku prawie czterdziestostronicowego aneksu m o ż e m y m ó w i ć o istotnym uzupełnieniu treści p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w przez umieszczenie w nim osiemnastu tabel zawierających szczegółowe dane liczbowe ilustrujące kolejne rozdziały, uzyskane przez autora dzięki kwerendom ź r ó d ł o w y m . W e „ W s t ę p i e " Matelski uzasadnił p r z e k o n y w u j ą c o przyjęte ramy chronologiczne (1919-1939) i terytorialne ( w o j e w ó d z t w o p o z n a ń s k i e nazywane zamiennie W i e l k o p o l s k ą ) określając, ż e j a k o mniejszość n i e m i e c k ą rozumie „ o s o b y n a r o d o w o ś c i niemieckiej będące obywatelami polski­ mi zamieszkujące wtedy n a terenie w o j e w ó d z t w a p o z n a ń s k i e g o i przyznające się do niemieckiej tradycji narodowej (kryterium języka ojczystego). Polskę uznawały one za kraj osiedlenia, a R z e s z ę N i e m i e c k ą za ojczyznę" (s. 9). Cele rozprawy zostały zebrane w o ś m i u punktach i obejmują one, uogólniając, próbę odpowiedzi n a pytania d o t y c z ą c e p r o b l e m ó w : polityki pol­ skich i niemieckich w ł a d z w stosunku do tej mniejszości oraz stosunku do niej Wielkopolan. Osobne miejsce zajmuje opis różnych form aktywności N i e m c ó w w Wielkopolsce: od życia codziennego po działalność organizacji politycznych, kulturalnych, wyznaniowych i gospodar­ czych. Przyjęcie takiej koncepcji pisania p o z w o l i ł o autorowi zaprezentować w pełny s p o s ó b udział tej grupy ludności w życiu regionu w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pierwszy rozdział - „ L i c z b a i rozmieszczenie N i e m c ó w wielkopolskich", prezentuje w d w ó c h częściach proces narastania do 1918 r. i słabnięcia (po tej dacie) i l o ś c i o w e g o mniejszości nie­ mieckiej w Wielkopolsce. Bogaty materiał statystyczny prezentują tabele i mapy, w których �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zaprezentowano dane statystyczne kolejnych spisów ludności, przeprowadzonych w latach: 1921, 1926, 1931, 1934, 1936, o d n o s z ą c je do przedwojennego spisu z 1910 r. W mapach, chyba z przyczyn redakcyjnych, d o s z ł o do „ n a ł o ż e n i a się" d w ó c h przedziałów wielkości 1-3% z 3-5% (wykropkowane). Utrudnia to korzystanie z nich. C a ł o ś ć ilustruje jednak wyraźnie proces repolonizacji Wielkopolski po 1918 r. Tylko w dekadzie 1921-1931 (dwa spisy statystyczne) udział ludności polskiej zwiększył się z 83,2% (z 1 967865 o s ó b ) do 90,5% (z 2113 783 o s ó b ) . R o z d z i a ł stanowi dobre wprowadzenie do dalszych r o z w a ż a ń . I c h tematem jest stosunek władz Polski i Niemiec do mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. O m a w i a j ą c o c h r o n ę p r a w n ą N i e m c ó w w I I Rzeczypospolitej, Matelski podkreślił znacze­ nie podpisanego przez Polskę tzw. m a ł e g o traktatu mniejszościowego (ratyfikowany przez sejm 31 grudnia 1919). N a tym tle p o k a z a ł d ą ż e n i a obu krajów do przeniesienia tych spraw n a forum s t o s u n k ó w dwustronnych. I c h efektem było podpisanie w 1937 r. wspólnej deklaracji w sprawie ochrony mniejszości niemieckiej w Polsce. Autor podkreślił dwa elementy. Po pierwsze o g r o m n ą zmianę, j a k a nastąpiła po dojściu do władzy Józefa Piłsudskiego w 1926 r. Wyznaczono wtedy jasne wytyczne dla polityki p a ń s t w a w stosunku do mniejszości, które w następnych latach realizowano. O b e j m o w a ł y one: bezstronność władz, ścisłe przestrzeganie traktatów, dążenie do uregulowania spraw przynależności p a ń s t w o w e j . Po drugie, pewien dysonans, jakim były działa­ nia niektórych w o j e w o d ó w p o z n a ń s k i c h , którzy nie znając specyfiki regionu dopuszczali się wielokrotnie n a d u ż y ć w stosunku do N i e m c ó w w Wielkopolsce. Opisując politykę p a ń s t w a niemieckiego w stosunku do N i e m c ó w osiadłych w Polsce, Matelski wydzielił dwa jej etapy: w czasach Republiki Weimarskiej i w okresie I I I Rzeszy. W s p ó l n ą cechą obu e t a p ó w była d w u t o r o w o ś ć tej polityki. Przy oficjalnych wezwaniach do wyjeżdżania z Polski (nasilenie zwłaszcza w i a t a c h 1918-1919), strona niemiecka starała się równocześnie o wzmocnienie ekonomiczne i prawne tej grupy, jako oparcia dla wszelkich ewentualnych roszczeń terytorialnych. Wykorzystywano do tego celu p o c z ą t k o w o instytucje m i ę d z y n a r o d o w e , j a k L i g a N a r o d ó w . Po dojściu Hitlera do władzy i wycofaniu się Niemiec z organizacji m i ę d z y n a r o d o w y c h , politykę w stosunku do r o d a k ó w mieszkających w Polsce prowadziły one w oparciu o instytucje pozarządo­ we. R o z d z i a ł k o ń c z ą r o z w a ż a n i a n a temat stosunku społeczeństwa Wielkopolski do mniejszości niemieckiej. Matelski p o s t a w i ł tu d o ś ć kontrowersyjną, moim zdaniem, tezę d o t y c z ą c ą istoty tego problemu. Stwierdził mianowicie, że Polacy w Powstaniu Wielkopolskim walczyli nie tyle z Niemcami, co z p a ń s t w e m niemieckim. Ich stosunek do samych N i e m c ó w od p o k o l e ń mieszkają­ cych w p o z n a ń s k i e m b y ł przy tym bardziej pozytywny niż do P o l a k ó w z Galicji i K o n g r e s ó w k i , „[...] którymi władze [polskie po 1918] zastąpiły administrację pruską. Wśród tej grupy ludności n a p ł y w o w e j b y ł a spora liczba o s ó b nieuczciwych lub drażniących swym podejściem do pracy sumiennych na o g ó ł rodowitych P o z n a n i a k ó w , przyzwyczajonych do porządku i solidności. Przybysze nie posiadali cenionych przez Wielkopolan cech, jak: m r ó w c z a pracowitość, staranność p o s u n i ę t a do pedantyzmu, o b o w i ą z k o w o ś ć , a nawet uczciwość nazywane przez nich błędnie «przejawami i pozostałościami prusactwa». Wprowadzili oni do urzędów ł a p o w n i c t w o i nepotyzm. Byli oni przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć pogardliwie nazywani «bosymi Antkami z K o n g r e s ó w y » oraz « G a l o n a m i ze w s c h o d u » , a także «Galicjakami z K o n g r e s ó w y » " (s. 63). N a d o w ó d prawdziwości tego wywodu autor przytoczył fakty braku odwetu n a Niemcach po zwycięstwie powstania przy r ó w n o c z e s n y m spontanicznym likwidowaniu starych p o m n i k ó w i nazw ulic. Dopiero brak uregulo­ wania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w (np. sprawa k o l o n i s t ó w ) z a n t a g o n i z o w a ł z czasem stosunki polsko-niemieckie w Wielkopolsce. Programowo antyniemiecka Narodowa Demokracja oraz Związek Obrony K r e s ó w Zachodnich w i o d ł y prym w tych działaniach po stronie polskiej. I c h p o s t a w ę przejęła później, zdaniem Matelskiego, historiografia P R L , blokując odmienne punkty widzenia, starające się ukazać zróżnicowanie wewnętrzne mniejszości niemieckiej. Rozumowanie to, c h o c i a ż oparte na prawdziwych przesłankach, d o p r o w a d z i ł o autora chyba do zbyt daleko idących w n i o s k ó w . R ó ż n i c e regionalne istnieją w Polsce po dzień dzisiejszy. Funkcjonują przecież nadal pewne stereotypy i określenia typu „krakowskie centusie", „warszawskie Antki", „ p o z n a ń s k i e Pyry", „szczecińskie śledzie". Nie oznacza to jednak wcale, że mieszkańcy wymienionych miast są bardziej obcy p o z o s t a ł y m Polakom niż n a przykład Niemcy czy Rosjanie. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 Trzeci rozdział jest najobszerniejszy w całej pracy (ponad 100 stron i 600 p r z y p i s ó w ) i m ó g ł b y z powodzeniem u k a z a ć się jako osobna książka. Omawia życie polityczne N i e m c ó w wielkopols­ kich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Matelski przeanalizował s z c z e g ó ł o w o działalność kolejnych w p o r z ą d k u chronologicznym organizacji od Niemieckich R a d Ludowych p o w o ł a n y c h w 1918 r. przez Deutschtumsbund p o w s t a ł y wl921r., Deutsche Vereinigung in Westpolen, organizacje m ł o ­ d z i e ż o w e a ż po działalność N S D A P n a tym terenie. Osobne miejsce zajęło przedstawienie udziału mniejszości niemieckiej w wyborach parlamentarnych i s a m o r z ą d o w y c h . Oparte na bardzo szero­ kiej bazie źródłowej r o z w a ż a n i a s ą chyba najlepszą częścią omawianej pozycji. R o z d z i a ł po­ ś w i ę c o n y życiu politycznemu k o ń c z ą uwagi p o d s u m o w u j ą c e . Podkreślając, że „życie polityczne N i e m c ó w Wielkopolskich b y ł o najbardziej r o z b u d o w a n ą formą uzewnętrzniania aktywności spo­ łecznej" (s. 173) A u t o r dodaje, że chociaż wielobarwne, to b y ł o ono jednak zdominowane przez ugrupowania konserwatywne. W rozdziale znajdujemy p o l e m i k ę z d o m i n u j ą c y m w polskiej historiografii p o g l ą d e m o agenturalnej proweniencji tych u g r u p o w a ń politycznych. Matelski pisze, że „nie zagrażały [one] integralności terytorialnej Rzeczypospolitej" (s. 173). Szkoda, że w z a k o ń ­ czeniach p o z o s t a ł y c h r o z d z i a ł ó w nie znajdujemy takich krótkich p o d s u m o w a ń , prezentujących jasno wnioski wyciągnięte przez A u t o r a z przedstawionego materiału. Czwarty rozdział omawia zagadnienia życia gospodarczego N i e m c ó w w Wielkopolsce w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . R o z p o c z y n a j ą c analizę od s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h na wsi z w i ą z a n y c h z działalnością przed 1918 r. K o m i s j i Kolonizacyjnej, Matelski przechodzi do wyjaśnienia przy­ czyn silnej pozycji ekonomicznej tej grupy, wskazując na o g r o m n ą pomoc, j a k ą otrzymywała ona w postaci k r e d y t ó w w niemieckich bankach funkcjonujących w Wielkopolsce i wprost z Rzeszy. W rozdziale o m ó w i o n o ich działalność dokładnie, chociaż brak źródeł bankowych nie p o z w o l i ł n a pogłębienie tej analizy. Wywody te w j a k i m ś stopniu podważają, moim zdaniem, funkcjonujący nadal w polskiej ś w i a d o m o ś c i społecznej mit Niemca-dobrego gospodarza, potrafiącego o s i ą g n ą ć wszystko s a m ą pracowitością i wytrwałością. Prawda jest bardziej z ł o ż o n a . Nawet najlepsza organizacja pracy nie na wiele się zdaje, gdy brakuje nowoczesnych ś r o d k ó w produkcji i od­ powiedniej technologii. M o ż n a to prześledzić w pracy n a przykładzie rozwoju niemieckiej spół­ dzielczości w Wielkopolsce (głównie mleczarskiej). N a s t ę p n e dwa rozdziały n a prawie stu stronach prezentują życie religijne i kulturalno- o ś w i a t o w e mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. A n a l i z ą objęto nie tylko d o m i n u j ą c y k o ś c i ó ł ewangelicki (unijny, augsburski i luterański), który w 1910 r. skupiał 80,99% N i e m c ó w miesz­ kających na tym terenie. Osobno przedstawiono także siedem mniejszych o d ł a m ó w ewangelickich: b a p t y s t ó w , z i e l o n o ś w i ą t k o w c ó w , adwentystów, m e t o d y s t ó w , Badaczy Pisma Świętego, „ F r o m m e Gemeinde" i W s p ó l n o t y Chrześcijańskiej. M a m wątpliwości, czy określenie ich w książce, zgodnie z t e r m i n o l o g i ą z okresu I I R P , mianem sekt jest słuszne. Obecnie mają w większości status o d r ę b n y c h K o ś c i o ł ó w . Osobno przedstawiono działalność k a t o l i k ó w niemieckich i N i e m c ó w wyznania m o j ż e s z o w e g o . Prezentując życie kulturalno-oświatowe autor skupił się n a jego formach zorganizowanych - od szkolnictwa, przez prasę, teatr, film i sztukę po towarzystwa oraz sto­ warzyszenia naukowe i sportowe. C o charakterystyczne - zmniejszeniu się liczby szkół (tabela na s. 263) i instytucji oficjalnych (np. teatry zawodowe) towarzyszyło zwiększanie się liczby instytucji amatorskich tego typu (teatry, chóry) i r o z w ó j innych form działalności (prasy). Z a ­ brakło w tej części nieco opisu o b y c z a j ó w c z ł o n k ó w tej grupy etnicznej i kultywowanych przez nich e l e m e n t ó w kultury p r z o d k ó w . L u k ę t ę tylko w m a ł y m stopniu wypełniają fotografie, których jest w pracy ponad 70 (np. nr l „ D o m rodziny bamberskiej na p o d p o z n a ń s k i m D ę b c u w 1911 г.", nr 2 „ B a m b e r k i p o z n a ń s k i e w strojach ludowych" i nr 36 „Bamberki w czasie procesji B o ż e g o Ciała") oraz opis działalności niemieckich grup m a s o ń s k i c h (zdjęcia nr 54-56 p o k a z u j ą ich sie­ dziby i insygnia z terenu Wielkopolski). Charakterystyczny s p o s ó b zabudowy, tzw. pruski mur, prezentuje fotografia nr 60. Szkoda, że nie u z u p e ł n i o n o jej informacją n a temat prezentowanego obiektu (podobnie j a k innych). Fotografia nr 60 przedstawia zatem kościół ewangelicki w Wie­ leniu nad N o t e c i ą , mieszczący się przy ulicy Nowe Miasto. Po wojnie zamieniono go n a magazyn. S p ł o n ą ł kilkanaście lat temu od uderzenia pioruna. Podobnych, niepełnych o p i s ó w zdjęć jest w pracy więcej. N a przykład fotografia nr 59 przedstawiająca siedzibę Niemieckiego Konsulatu �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Generalnego w Poznaniu pokazuje znany mi budynek przy ulicy Zwierzynieckiej w Poznaniu, w k t ó r y m mieści się obecnie siedziba jednego z o d d z i a ł ó w Polskiej Akademii Nauk. Podobnie rzecz się m a z prezentowanymi na fotografiach „ B a m b r a m i p o z n a ń s k i m i " . N a s. 23 autor pisze, co prawda, o przesiedleńcach z Bambergu, a w bibliografii znajdujemy pracę Marii Paradowskiej (aktualnie jest p r z e w o d n i c z ą c ą Z w i ą z k u B a m b r ó w Poznańskich) Bambrzy. Mieszkańcy wsi miasta Poznania dawnych ( P o z n a ń 1995), jednak brak informacji obok zdjęć utrudni z p e w n o ś c i ą czytelnikowi mniej zorientowanemu skojarzenie tych danych. W z a m y k a j ą c y m książkę s i ó d m y m rozdziale Matelski zmienia kierunek narracji: zamiast opisu samej mniejszości, omawia jej stosunek do państw: niemieckiego i polskiego. Po przed­ stawieniu metod działania u g r u p o w a ń niemieckich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Autor przechodzi do najbardziej kontrowersyjnych p r o b l e m ó w działalności irredentystycznej od k o ń c a 1938 r. i ist­ nienia V kolumny w 1939 r. Opisowi przejawów wrogości N i e m c ó w w stosunku do Polski (propaganda szeptana, zwalnianie P o l a k ó w z pracy, bojkot świadczeń, ucieczki do Rzeszy itp.) towarzyszy w książce prawdziwe zapewne stwierdzenie, że nie wszyscy Niemcy zajmowali t a k ą p o s t a w ę . N a potwierdzenie tej tezy Matelski przytacza dane liczbowe d o t y c z ą c e w y s o k o ś c i świad­ czeń n a rzecz Funduszu Obrony Narodowej i Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Procentowy udział w w y s o k o ś c i wpłat N i e m c ó w b y ł nieco wyższy od ich odsetka w stosunku do o g ó ł u ludności Wielkopolski. M o i m zdaniem, jest to zbyt wątła przesłanka, aby m o g ł a służyć do w y c i ą g a n i a zbyt daleko idących w n i o s k ó w . T a k i stan rzeczy wynika raczej z w y ż s z e g o poziomu z a m o ż n o ś c i tej mniej licznej grupy etnicznej (podobnie rzecz się miała w odniesieniu do Ż y d ó w ) . U s t o s u n k o w u j ą c się do problemu V kolumny, Autor uznał, że j e d n ą z przyczyn jej powstania b y ł o „brutalne p o s t ę p o w a n i e z ludnością niemiecką" (s. 340), które przejawiało się w wystąpieniach antyniemieckich i niezręcznym p o s t ę p o w a n i u wojewody L u d w i k a B o c i a ń s k i e g o . „ R e p r e s j o m " ze strony w ł a d z przypisuje Matelski zanik niemieckiej aktywności politycznej i p o d w a ż e n i e pozycji ekonomicznej tej grupy w 1939 r. Wysiedlanie 85 tys. N i e m c ó w z 30 kilometrowego pasa przy­ granicznego, rozpoczęte w czerwcu 1939 г., odegrało także d u ż ą rolę w antagonizowaniu stosun­ k ó w polsko-niemieckich w przededniu wojny. Faktem pozostaje jednak, co przyznaje sam Autor, że zdecydowana c h o c i a ż s p ó ź n i o n a akcja w ł a d z polskich w Wielkopolsce była skuteczna i dzięki niej n a tym terenie nie d o s z ł o do wystąpień antypolskich w sierpniu, j a k to m i a ł o miejsce c h o ć b y n a G ó r n y m Śląsku. Czytelnik pracy Dariusza Matelskiego wiele razy jest zaskakiwany o d m i e n n ą od przyjętej interpretacją znanych mu f a k t ó w z historii s t o s u n k ó w polsko-niemieckich. Z interpretacją t ą nie zawsze m o ż e (i chce) się zgodzić. I nie o to chyba chodzi Autorowi. Zawsze przecież pozostaje pytanie: co k i e r o w a ł o autorem, że właśnie w taki s p o s ó b prezentuje swoją wizję tego fragmentu historii. N a pytanie to o d p o w i e d z i a ł sam Matelski w zakończeniu, pisząc: „Odrzucenie uprzedzeń, jakie niejednokrotnie musiały towarzyszyć licznym badaczom polskim tego okresu, ciężko do­ ś w i a d c z o n y m przez rasistowską politykę Trzeciej Rzeszy, pozwoli na rezygnację z widzenia N i e m c ó w w Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jedynie j a k o forpoczty imperializmu niemieckiego. Z drugiej strony również rezygnacja historiografii niemieckiej z pomijania drażliwych dla P o l a k ó w p r o b l e m ó w związanych z działalnością irredentystytczną i s z p i e g o w s k ą N i e m c ó w w Drugiej Rzeczpospolitej wpłynie na rozpoczęcie rzeczowej dyskusji w o k ó ł omawianych w rozprawie zagadnień. K a ż d e uproszczenie jest przecież zarzewiem mniej lub bardziej planowanych zafałs z o w a ń i n i e d o m ó w i e ń , a nawet u ż y w a n i a inwektyw i p o m ó w i e ń " (s. 364). Oparta n a obszernym materiale ź r ó d ł o w y m praca Matelskiego z p e w n o ś c i ą m o ż e s t a n o w i ć dobry punkt odniesienia w takiej dyskusji. Odnotowane z o b o w i ą z k u niedociągnięcia, redakcyjne nie zmieniają ogólnej, pozytywnej oceny pracy p o z n a ń s k i e g o historyka. M o ż n a sobie tylko życzyć, żeby podobnego c a ł o ś c i o w e g o opracowania d o c z e k a ł y się w najbliższej przyszłości także inne mniejszości n a r o d o w o ś c i o w e w s p ó ł t w o r z ą c e n a j n o w s z ą historię Polski. Andrzej Furier �221 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stepi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie, M . Gawęcki, J . Jaskulski (red.), P o z n a ń - A ł m a t y 1997, ss. 144, 29 fot. Przemiany polityczne w Europie Ś r o d k o w e j i Wschodniej umożliwiły w ostatniej dekadzie otwarcie nowego rozdziału w historii k o n t a k t ó w Polski z jej wschodnimi sąsiadami. Charak­ teryzuje się on o b u s t r o n n ą otwartością i dążeniem do wyjaśniania trudnych m o m e n t ó w we w s p ó l n e j historii. D z i a ł a n i a te, określane mianem zapisywania białych plam w historii naszych krajów, napotykają na liczne trudności. S ą one z reguły mniejsze w krajach, które podobnie jak Polska w y z w o l i ł y się z zależności od Rosji. Największe problemy napotykają te procesy w samej Rosji i krajach nadal blisko z nią związanych. Zajęci roztrząsaniem trudności, często zapominamy 0 ogromnych dokonaniach w tej dziedzinie w ciągu ostatnich lat. N a pierwszym miejscu należy w y m i e n i ć o d k ł a m y w a n i e historii najnowszej. Przykładem dobrze ilustrującym te działania jest sprawa mordu k a t y ń s k i e g o . N a drugim miejscu p o s t a w i ł b y m nawiązanie bliskich więzi z Polaka­ mi mieszkającymi n a Wschodzie i otoczenie ich opieką p r a w n ą przez polskie placówki dyplo­ matyczne. Jednym z następstw tego procesu jest powstanie ogromnej liczby organizacji polonij­ nych na Wschodzie oraz r o z w ó j działalaności kulturalno-oświatowej, z zakładaniem polskich szkół n a czele. Osobne miejsce zajmuje odbudowa struktur K o ś c i o ł a katolickiego, który w wyniku d ł u g i e g o procesu historycznego zajął w y j ą t k o w e miejsce jako element kształtujący ś w i a d o m o ś ć 1 narodową Polaków w Rosji . Tematem politycznych dyskusji pozostaje nadal problem zorganizowanego powrotu do kraju r o d a k ó w , którzy trafili w głąb Rosji w wyniku zesłań i deportacji. D o tej pory w ł a d z e p a ń s t w o w e nie potrafiły, niestety, w y p r a c o w a ć spójnej polityki określającej jasno zasady takich d z i a ł a ń . Niepowodzenie w tej dziedzinie prowadzi często do niesprawidliwych u o g ó l n i e ń (celują w nich publicyści) sprowadzających się do stwierdzenia, że Polska zapomniała o Polakach mieszkających n a Wschodzie. C z ę ś c i o w o tę lukę w polskiej polityce zagranicznej wypełnili działacze samo­ r z ą d o w i , którzy - nie czekając n a odgórne decyzje - umożliwili przyjazd do kraju i osiedlenie się w nim wielu polskim rodzinom ze Wschodu. W i o d ą c ą rolę w organizowaniu k o n t a k t ó w z krajem r o d a k ó w mieszkających n a Wschodzie spełniają polskie p l a c ó w k i dyplomatyczne funkcjonujące w krajach ich zamieszkania oraz polskie organizacje społeczne i instytucje naukowe. Nie zawsze dobrze sobie one radzą ze stojącymi przed nimi problemami. W ś r ó d wielu przyczyn takiego stanu rzeczy są trudności obiektywne, wynikają­ ce z w a r u n k ó w panujących n a miejscu (np. t o c z ą c a się wojna) oraz subiektywne, mające swe ź r ó d ł o w umiejętnościach i operatywności konkretnych ludzi. Wiele ciekawych w y d a r z e ń w życiu P o l a k ó w mieszkających n a Wschodzie przechodzi w Polsce jakby bez echa. W wyniku tego powstaje fałszywe wrażenie, ż e nic tam się nie dzieje. Dlatego tym ważniejsze wydaje się od­ notowanie w y d a r z e ń zasługujących n a u w a g ę i popularyzację. Jednym z takich w y d a r z e ń jest, moim zdaniem, wystawa W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie, zorganizowana w 1997 r. w A ł m a t y . Opierając się n a jej katalogu i relacjach organizatorów spróbujemy ją o m ó w i ć . Zorganizowanie wystawy W stepie dalekim stanowi nawiązanie do 60 rocznicy przesiedlenia P o l a k ó w z Ukrainy do Kazachstanu w latach 1936-1937 i 750-lecia p o d r ó ż y do Karakorum Benedykta Polaka. K o n c e p c j ę i scenariusz ałmackiej wystawy o p r a c o w a ł kierownik Muzeum Etnograficznego w Poznaniu - Janusz Jaskulski. U d a ł o mu się w c i ą g n ą ć do w s p ó ł p r a c y przy zorganizowaniu wystawy cztery instytucje: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, Centralne P a ń s t w o w e Muzeum Republiki K a z a c h ­ stan w A ł m a t y , Stowarzyszenie „ W s p ó l n o t a Polska" w Warszawie i Muzeum Narodowe w Po­ znaniu (którego o d d z i a ł e m jest Muzeum I n s t r u m e n t ó w Muzycznych w Poznaniu). Z n a c z ą c ą pomoc o k a z a ł y organizatorom: Ambasada R P w A ł m a t y , Wielkopolskie Muzeum Historyczne 1 Wielkopolskie Stowarzyszenie Pomocy Polakom n a Wschodzie „ O s t o j a " z siedzibą w Poznaniu. Katalogowy spis o b i e k t ó w zaprezentowanych n a wystawie, zamieszczony n a k o ń c u jej katalogu, 1 T r u d opracowania Słownika organizacji i działaczy polonijnych podjęła ostatnio K o m i s j a ds. P o l a k ó w n a Wschodzie warszawskiego Stowarzyszenia P o l s k a - W s c h ó d . �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA prezentuje ponad sto o b i e k t ó w : od odzieży i p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u po dokumenty i zdjęcia. Organizatorzy wykonali o g r o m n ą pracę zwracając się o w y p o ż y c z e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w do kilkunastu m u z e ó w i a r c h i w ó w w Polsce i Kazachstanie. U z u p e ł n i o n o ten zbiór fotografiami p o c h o d z ą c y m i z licznych publikacji (zebrano je w bibliografii zamieszczonej na k o ń c u katalogu). Osobne miejsce w ś r ó d e k s p o n a t ó w zajęły przedmioty przekazane do izby pamięci w kazachskich miejscowościach: Krasnokamionka, Letowocznoje, Oziernoje, Zielony G a j przez osoby prywatne - P o l a k ó w zamieszkałych w Kazachstanie. Wystawa w A ł m a t y stała się także okazją do podsumowania polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń nad pobytem P o l a k ó w w Kazachstanie. J . Jaskulski uznał we „Wstępie", że przynajmniej dwie prace, wydane dawniej, zasługują na odnotowanie: Z . Jasiewicza, z a t y t u ł o w a n a Polacy jako badacze i obserwatorzy ludów Azji Środkowej i Kazachstanu (Warszawa 1976) oraz G . Sapargalijewa i W . Djakowa, Obszczestwienno - politiczeskaja diejatielnosť w dorewolucjonnom Kazachstanie ssylnych Polaków ( A ł m a - A t a 1971). D r u g a pozycja pod zmienionym tytułem 2 u k a z a ł a się później w Polsce . N o w y rozdział w polskich badaniach nad t ą p r o b l e m a t y k ą rozpoczął w 1990 r. zespół kierowany przez M a r k a G a w ę c k i e g o . Zajęto się wtedy określeniem liczebności grupy polskiej w Kazachstanie i badaniami stanu świadomości etnicznej polskich zesłańców z Ukrainy, zamiesz­ kujących od 1936 r. w okolicach Kokczetawu, A k m o ł y i A ł m a - A t y . Po 1993 r. do prac tych włączyli się pracownicy poznańskiego Muzeum Instrumentów Muzycznych - i M . K o s k o . W pewnym sensie wystawa „ W stepie dalekim" jest podsumowaniem J . Jaskulski polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń polskiej obecności w tej części Azji Centralnej, ze szczególnym uwzględnieniem tego ostatniego ich okresu. W ś r ó d licznych o p r a c o w a ń n a temat pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie, które opublikowano w ostatnich latach (ich przegląd zawiera „ W s t ę p " cytowanego katalogu wystawy) n a wyróżnienie zasługują wspomnienia samych zesłań­ c ó w . D o s k o n a ł y m przykładem takiego opracowania jest praca Teofila Mikulskiego, zbiorowa Polaków Fotografia deportowanych do okręgu pawlodarskiego (Wrocław 1995). Wystawa zaprezentowana w listopadzie i grudniu 1997 r. w stolicy Kazachstanu w n a s t ę p n y m roku trafiła do polskich sal wystawowych. Jest ona kolejną z cyklu wystaw na ten temat zorganizowanych przez ośrodek poznański. Już w 1993r. w Uniwersytecie im. A . M i c k i e w i c z a zorganizowano pierwszą ekspozycję p o ś w i ę c o n ą współczesnej sytuacji P o l a k ó w w Kazachstanie. Kolejna wystawa Polacy w kazachstańskim stepie o d b y ł a się w 1994 r. w Muzeum Henryka Sienkiewicza n a p o z n a ń s k i m Starym R y n k u . W 1996 r. wystawa W 60 rocznicę ludności do Kazachstanu deportacji polskiej została przygotowana przez „ W s p ó l n o t ę P o l s k ą " i zaprezentowana w salach jej krakowskiego oddziału. W y b ó r n a miejsce pierwszej prezentacji ałmatyńskiego Centralnego P a ń s t w o w e g o Muzeum Kazachstanu b y ł celowy. N a w i ą z y w a ł do historii kazach­ skiego muzealnictwa, w której odznaczyli się Polacy: Tomasz Z a n (1832), Seweryn Gross (lata 80-е, X I X w.), W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z i a (pocz. X X w.). Podkreślało to w k ł a d P o l a k ó w w zacho­ wanie z a b y t k ó w kazachskiej kultury materialnej. Wystawie W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie towarzyszył dwujęzyczny katalog (red. J . Jaskulski, M . G a w ę c k i ) pod tym samym tytułem. Obok wstępu i w i a d o m o ś c i o g ó l n y c h , j a k spis o b i e k t ó w , bibliografia, kalendarium i indeksu nazwisk, zawiera on także ciekawe aneksy. Katalog jest interesującym kompendium wiedzy o losach P o l a k ó w w Kazachstanie. Prezentuje on historię kolejnych zesłań, pionierski w k ł a d P o l a k ó w w zagospodarowanie stepów, związki polsko-kazachskie, przemiany z a c h o d z ą c e w ostatnich latach. Takie ujęcie problematyki b y ł o m o ż l i w e dzięki bogatemu materiałowi archiwalnemu, który u d a ł o się zgromadzić w ciągu siedmiu lat b a d a ń . O b e j m o w a ł y one z a r ó w n o kwerendy archiwalne w kraju i za granicą, jak też badania terenowe. W ś r ó d e k s p o n a t ó w zaprezentowanych n a wystawie przeważają fotografie i dokumenty (głównie kopie i duplikaty), których wystawiono ok. 150 (w katalogu opisano ok. 100). Osobne miejsce zajmuje ponad 200 pamiątek historycznych, określanych przez organizatorów mianem „ o k r u c h ó w 2 G . Sapargalijew, W . Djakow, Polacy w Kazachstanie w XIX wieku, Warszawa 1982. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 przeszłości". Znalazły się w ś r ó d nich XIX-wieczne obrazy, książki i drobne sprzęty codziennego u ż y t k u (stroje, ordery, tkaniny, rękodzieło) oraz pamiątki po p o w s t a ń c a c h styczniowych ( g o d ł o Polski z masy p e r ł o w e j , intarsje). W katalogu warto zwrócić u w a g ę n a znajdujące się n a k o ń c u spisy k a p ł a n ó w , którzy pracują obecnie w Kazachstanie (43 osoby) i tych, którzy tam zmarli (19) oraz spis polskich nauczycieli pracujących w Kazachstanie (31). Szerokie tło historyczne pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie zaprezentowane z o s t a ł o w pięciu artykułach-esejach napisanych przez z n a w c ó w przedmiotu. Dokonajmy k r ó t k i e g o przeglądu ich zawartości. Gąjrat Sapargalijew w artykule „Jedni z pierw­ szych" podkreślił, że Polacy przybywający do Kazachstanu nie ulegli naciskom rosyjskim i nie zwrócili się nigdy przeciwko Kazachom. Kazachowie, „naród niehistoryczny", zawdzięczają Pola­ kom rozpoczęcie b a d a ń nad ich kulturą i historią. R o z p o c z ę ł o to współpracę p o l s k o - k a z a c h s k ą j u ż w X I X w. Szczególne słowa uznania n a l e ż ą się, zdaniem Sapargalijewa, Adolfowi Januszkiewiczowi, który w y d a j ą c w Berlinie i Poznaniu swoje wspomnienia z Kazachstanu zapocząt­ k o w a ł w Europie zainteresowanie tym krajem. Podobne znaczenie miała także t w ó r c z o ś ć innych polskich literatów i uczonych w X I X w. Antoni K u c z y ń s k i w „ P o l s k i m opisaniu kraju stepowego" kontynuuje myśl swojego po­ przednika, sięgając do działalności w k o ń c u X V I I I w. konfederata barskiego, K a r o l a Lubicz-Chojeckiego. Interesujące wydaje się podkreślenie kolonizacyjnej akcji rosyjskiej w X I X w. n a stepach zauralskich, prowadzonej przy użyciu polskich zesłańców. Kuczyński podkreślił w k ł a d P o l a k ó w w organizowanie życia kulturalnego i oświaty n a terenie Kazachstanu. C h w a l e b n ą kartę zapisali n a tym terenie także polscy lekarze: J . Kiszeński, N . Wyszpolski, J . Domaszewicz i inni. Artur K i j a s , pisząc o „ N a r o d z i e ukaranym", skupił się na opisaniu l o s ó w P o l a k ó w , którzy zostali deportowani do Kazachstanu z Ukrainy w okresie w ł a d z y radzieckiej. Nasilenie represji w stosunku do P o l a k ó w n a s t ą p i ł o po 1926 r. Interesujące dane statystyczne uzupełnia opis metod stosowanych przez władze radzieckie w czasie wysiedlania P o l a k ó w . Autor o d n o t o w a ł rolę K o ś ­ cioła katolickiego w walce P o l a k ó w o przetrwanie. Po pierwszej fali zsyłek w latach 30-tych, kolejne nastąpiły w czasie I I wojny światowej i po niej. O d n o t o w u j ą c brak zainteresowania w ł a d z P R L tym problemem, autor podkreślił zasadniczą zmianę, j a k a nastąpiła od lat 1987-1988. Interesująco przedstawiono trzy g ł ó w n e współczesne skupiska P o l a k ó w w Kazachstanie: o b w ó d kokczetawski, okolice A ł m a t y i Karagandy. Poruszony przez A . K i j a s a problem działalności K o ś c i o ł a katolickiego w Kazachstanie rozwinął A d a m Hlebowicz w materiale „ K o ś c i ó ł w stepie". Skupił się przy tym na jego losach w X X w. W ostatnim materiale „ « W s p ó l n o t a » i inni..." Jolanta W r o c z y ń s k a zebrała podstawowe informacje o organizacjach polskich zajmujących się niesieniem pomocy Polakom mieszkającym w Kazachstanie. Obok „ W s p ó l n o t y Polskiej" wymieniła kilkanaście takich organizacji, mają­ cych swoje siedziby w w i ę k s z y c h miastach Polski: Warszawie, Poznaniu i G d a ń s k u . T e n krótki przegląd u ś w i a d a m i a , j a k powszechna jest w kraju g o t o w o ś ć niesienia pomocy Polakom na Wschodzie i c h ę ć zachowania łączności z nimi. Jest jakże wymownym dowodem nieprawdziwości s ą d ó w , m ó w i ą c y c h o pozostawieniu P o l a k ó w na obczyźnie samym sobie. Wystawa W stepie dalekim była g ł ó w n y m punktem o b c h o d ó w Święta N i e p o d l e g ł o ś c i Polski w Kazachstanie, dlatego jej otwarcie nastąpiło w listopadzie 1997 r. Zorganizowana przy pomocy Ambasady R P w Kazachstanie m i a ł a bardzo uroczystą oprawę w postaci d w ó c h k o n c e r t ó w . Podczas wernisażu m i a ł o miejsce polskie prawykonanie trzech pieśni kazachskich w opracowaniu Aleksandra Zatajewicza n a g ł o s i fortepian (Benigna Jaskulska i Iwona Sawicka). N a drugim koncercie zaprezentowano m u z y k ę polskiego baroku w wykonaniu artystów polskich i kazach­ skich (B. Jaskulska i Prezydencka Orkiestra Kameralna z A ł m a t y ) . Istotne znacznie dla prze­ prowadzenia c a ł e g o przedsięwzięcia m i a ł udział s p o n s o r ó w : Polskiej Nafty i G a z u z Warszawy. Wystawie t o w a r z y s z y ł o d u ż e zainteresowanie kazachskich ś r o d k ó w masowego przekazu oraz świata nauki i kultury. Przykładem dobrego odbioru wystawy jest komentarz zamieszczony przez poczytny miesięcznik „ A ł m a t y A r t " (w grudniu 1997). Organizatorzy wystawy W stepie dalekim planują jesienią 1998 r. otwarcie jej w Polsce. Po ekspozycji w Poznaniu ma ona zawitać do Warszawy, G d a ń s k a , K r a k o w a i Rzeszowa. Otwarciu �224 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wystawy w Poznaniu m a towarzyszyć sesja naukowa p o ś w i ę c o n a aktualnym problemom P o l a k ó w w Kazachstanie i ich m o ż l i w o ś c i o m powrotu do kraju. Życząc organizatorom powodzenia w re­ alizacji tych zamierzeń należy podkreślić, że j u ż teraz omawiana wystawa zrealizowała stawiane jej cele. Zaprezentowano w Kazachstanie szeroką p a n o r a m ę z w i ą z k ó w polsko-kazachskich przez pryzmat l o s ó w konkretnych ludzi. P o z n a ń s k i e Muzeum Narodowe w z b o g a c i ł o swoje zbiory 0 c e n n ą kolekcję i n s t r u m e n t ó w muzycznych i o b i e k t ó w etnograficznych (m.in. kazachska jurta z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m ) . D z i ę k i dotacji Prezydenta Miasta Poznania wiele o b i e k t ó w pozyska­ nych na w y s t a w ę zostało zakupionych przez Wielkopolskie Muzeum Historyczne. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że p o w s t a ł a pierwsza tego rodzaju kolekcja w historii polskiego muzealnictwa. Warto o d n o t o w a ć to wydarzenie, jakby wieńczące bogaty dorobek naukowy o ś r o d k a p o z n a ń s k i e g o w tej dziedzinie b a d a ń . Andrzej Grzegorz Pełczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności Furier etnicznej, Warszawa 1997, K o ł o Z a i n t e r e s o w a ń K u l t u r ą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa L u d o ­ znawczego, ss. 183, ilustr. W dawnej Polsce, w wieku X V I - X V I I , Ormianie stanowili niewielką, ale pod w z g l ę d e m kulturowym bardzo wyrazistą grupę etniczną. Osiadając na p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h krańcach Rzeczypospolitej zachowali nie tylko odrębne wyznanie i język (nie będący j u ż zresztą czystym j ę z y k i e m ormiańskim), lecz r ó w n i e ż w ł a s n e prawa i obyczaje. Ormiańskie kolonie we Lwowie, K a m i e ń c u Podolskim, Barze, Tyśmienicy czy Z a m o ś c i u cieszyły się licznymi przywilejami i sa­ m o r z ą d e m . O d g r y w a ł y d u ż ą rolę w handlu i kontaktach dyplomatycznych ze Wschodem, z w ł a s z c z a zaś z Turcją, Persją i Zakaukaziem a ormiańscy kupcy i rzemieślnicy przyczynili się do orientalizacji smaku artystycznego i kultury materialnej w znacznie XVII-wiecznej Polsce. Ormiańskie dzielnice, charakterystyczne postacie ich m i e s z k a ń c ó w , przydawały w prze­ szłości kresowym miastom Rzeczypospolitej kolorytu, dzięki k t ó r e m u były one „skrawkiem Orientu pod polskim niebem". Czynnikiem najsilniej podtrzymującym więzi między polskimi Ormianami i ich poczucie odrębności grupowej była religia. P o c z ą t k o w o przynależność do monofizyckiego K o ś c i o ł a ormiańs­ kiego, później po unii z K o ś c i o ł e m katolickim, j u ż tylko osobny ormiański obrządek w ciągu X V I I I 1 X I X w. ulegający coraz silniejszej latynizacji. W r a z z latynizacją Ormian. Najznaczniejsze rody ormiańskie zdobywały w nowej ojczyźnie nie tylko majątek, ale i w y s o k ą niekiedy pozycję społeczną, w c h o d z ą c do stanu szlacheckiego i zyskując wszystkie jego przywileje. W X I X w. ci ziemianie o r m i a ń s k i e g o pochodzenia niewiele j u ż różnili się od swych polskich sąsiadów. W i ę k s z o ś ć z nich o d z n a c z a ł a się patriotyzmem, przywiązaniem do kraju osiedlenia, z a a n g a ż o w a n i e m w jego sprawy a wiele ormiańskich nazwisk trwale zapisało się w dziejach kultury polskiej. Dzieje Ormian w dawnej Polsce znane są d o s y ć dobrze. Już w X I X w. p o w s t a ł o parę obszernych prac p o ś w i ę c o n y c h tej tematyce, a w ś r ó d nich najbardziej chyba znany, ks. Sadoka Barącza, Rys dziejów ormiańskich (1869). O tym wcześniejszym okresie dziejów Ormian polskich wiele pisano r ó w n i e ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . W latach 60-ych podjęła t ę tematykę, wzboga­ cając j ą o parę fundamentalnych o p r a c o w a ń , M i r o s ł a w a Zakrzewska-Dubasowa, która s w ą pracę Ormianie w dawnej Polsce (1982) zamyka stwierdzeniem, i ż nowsze ich dzieje dopiero czekają n a opracowanie. T o trudne i pod pewnymi względami pionierskie zadanie podjął właśnie Grzegorz Pełczyński w swojej książce, której pierwsza zasadnicza część jest właściwie historią etniczną Ormian polskich w X X wieku, c h o ć - j a k sam autor podkreśla - pracą historyczną sensu stricte nie jest. Jej celem jest stwierdzenie, jaki status etniczny przysługuje polskim Ormianom. Ó w status grupy wyznacza jej o d r ę b n o ś ć etniczna, ulegająca w X X wieku p o w a ż n y m przemianom. Śledzenie p r o c e s ó w , które je p o w o d o w a ł y p o ś w i ę c o n a jest znaczna część rozprawy. �225 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Podkreślić jednocześnie trzeba, że chociaż inni autorzy poświęcali niekiedy nieco uwagi zagadnieniom specyfiki etnicznej Ormian polskich, to książka G . Pelczyńskiego jest pierwszą pracą n a u k o w ą w całości p o ś w i ę c o n ą tej tematyce. Jest też pierwszym, jak się wydaje, w bogatej, mającej p ó ł t o r a w i e k o w ą tradycję literaturze dotyczącej tej grupy, tak obszernym opracowaniem etnograficznym, w przeszłości bowiem Ormianami polskimi częściej zajmowali się historycy, historycy sztuki czy j ę z y k o z n a w c y , niż etnografowie. K s i ą ż k a G . Pelczyńskiego składa się ze wstępu, trzech podzielonych na rozdziały (i niekiedy p o d r o z d z i a ł y ) części, podsumowania i obszernej bibliografii. We „Wstępie" wyjaśnia autor treść etnonimu „Ormianie polscy", określa obszary względnie zwartego niegdyś osadnictwa tej grupy i r o z w a ż a z a s a d n o ś ć u ż y w a n i a w stosunku do niej terminu „grupa etniczna". Następnie przed­ stawia stan b a d a ń nad Ormianami polskimi od p o ł o w y X I X w. do współczesności, zastanawia się nad miejscem problematyki etnicznej w naukach humanistycznych, formułuje cel pracy, omawia wykorzystane w niej źródła i uzasadnia jej strukturę. Część pierwsza, najobszerniejsza, stanowiąca blisko p o ł o w ę pracy, nosi tytuł „Tradycja i zmiana wśród Ormian polskich w wieku X X " i jest, jak to określa autor „historią etniczną" grupy w omawianym okresie. Przedstawione w niej zostały procesy etniczne zachodzące wśród polskich Ormian w ciągu naszego stulecia. W części drugiej ( „ Ś w i a d o m o ś ć etniczna") zajmuje się autor zagadnieniem odrębności etnicznej Ormian polskich w aspekcie ś w i a d o m o ś c i o w y m . W czę­ ści trzeciej („Status etniczny") stara się określić ich miejsce wśród innych mniejszości w Polsce, w społeczeństwie polskim i w ormiańskiej diasporze oraz przedstawić problem w świetle wy­ branych koncepcji klasyfikacji etnicznej. Zamyka pracę krótkie podsumowanie omawianych w niej kwestii, w k t ó r y m autor stwierdza, że koncepcją uwzględniającą najwięcej aspektów sytuacji etnicznej Ormian polskich jest bromlejowska teoria hierarchii w s p ó l n o t etnicznych, „której poziomy dają m o ż l i w o ś ć adekwatnego ustalenia miejsca danej grupy etnicznej wobec wszystkich innych, w kontekście których się ona znajduje. Poziomem odpowiednim dla Ormian polskich jest w s p ó l n o t a subetniczna czyli subetnos. M ó w i ą c przeto, iż Ormianie polscy w ciągu X X wieku są subetnosem narodu polskiego, wyraża się chyba najlepiej ich status etniczny" (s. 161). Ormianie polscy w XX wieku Grzegorza Pelczyńskiego to X X V I I publikacja niezwykle prężnie od lat działającego K o ł a Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z k t ó r y m autor od dawna współpracuje i k t ó r e m u zawdzięcza szerokie kontakty ze środowiskiem polskich Ormian oraz możliwości etnograficznej penetracji skupisk ormiańskich w r ó ż n y c h miastach Polski (s. 12). M y ś l ę wszakże, że ta interesująca i po­ trzebna praca znajdzie licznych czytelników również poza gronem Ormian polskich, od dawna na jej wydanie oczekujących. Andrzej Woźniak „Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, Kielce 1997, Ryszard K a n t o r (red.), W y d . Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, ss. 183, il. M u z e u m Zabawkarstwa w Kielcach oraz mające w tym mieście siedzibę Towarzystwo R o z ­ woju Zabawkarstwa r o z p o c z ę ł o w 1997 roku wydawanie kwartalnika o tematyce bezpreceden­ sowej n a polskim prasowym rynku wydawniczym. Redaktor naczelny, prof. Ryszard Kantor, we „ W s t ę p i e " do pierwszego numeru określił tematyczny zakres czasopisma jako najszerzej rozumia­ ną p r o b l e m a t y k ę ludyzmu i ludyczności, a więc to wszystko, czym z w y k ł o się określać ludzką s k ł o n n o ś ć do zabawy oraz - jakże często niedocenianą - kulturową rolę tej sfery działalności człowieka. Potrzebę wydania podobnego czasopisma R . Kantor uzasadnił również niedostatkiem wiedzy o zabawce i jej roli kulturowej z a r ó w n o w polskiej nauce, jak i całym społeczeństwie, podkreślając zapóżnienie pod tym w z g l ę d e m do reszty świata, a także niedocenianie ekonomicz­ nego znaczenia tych gałęzi wytwórczości krajowej, które służą zaspokajaniu potrzeb związanych �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA z uprawianiem gier i zabaw, zwłaszcza, gdy coraz częściej - jak pisał - skazani jesteśmy n a import b u d z ą c y zastrzeżenia estetyczne. „ C h c e m y , aby nasze pismo zachowując swój naukowy charakter, stało się także źródłem fachowej informacji o stanie rynku zabawkarskiego, o kondycji polskich p r o d u c e n t ó w zabawek, o miejscu polskiej zabawki na rynku ś w i a t o w y m . " Kreśląc tak p o m y ś l a n e cele, Redakcja zaprosiła do współpracy z a r ó w n o badaczy ludyzmu - h i s t o r y k ó w kultury, so­ c j o l o g ó w , e t n o l o g ó w , p s y c h o l o g ó w , p e d a g o g ó w - jak i p r a k t y k ó w - projektantów, e k o n o m i s t ó w , k o l e k c j o n e r ó w i p r o d u c e n t ó w zabawek. U k ł a d pierwszego p o d w ó j n e g o numeru (artykuły i rozprawy, materiały z b a d a ń , źródła i informacje, recenzje) zapowiada przejrzysty i u p o r z ą d k o w a n y charakter czasopisma. Z a r ó w n o opracowania teoretyczne (J. G r a d , „ Z a b a w a - analiza pojęć i koncepcji"; T . Paleczny, „ S p o ł e c z n e p o d ł o ż e zabawy") jak i r ó ż n o r o d n e tematycznie monografie (I. Kabzińska, „ Z a b a w a a zakaz magiczny"; J.S. Łątka, „ G r y i zabawy w haremie"; B . Plichowska, „ Z a b a w y i zabawki chłopięce w X I X - w i e c z n y m Krakowie"; U . Janicka-Krzywda, „Zbójnicka biesiada") z a p o w i a d a j ą c i e k a w ą treść. W ś r ó d materiałów z b a d a ń terenowych Czytelnik znajdzie prace o odpustach n a G ó r n y m Śląsku ( D . Świtała), zabawach dzieci na Śląsku Cieszyńskim (B. Jasińska), tradycyjnych i w s p ó ł ­ czesnych zachowaniach ludycznych m i e s z k a ń c ó w Jaworzynki ( G . Odoj), a także artykuł ze świata kultury żydowskiej (A. Ciałowicz, „ O ż y d o w s k i m trefnisiu"). Ponadto zespół redakcyjny przed­ stawił zarys dziejów i charakterystykę działalności Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach oraz informacje o Towarzystwie Rozwoju Zabawkarstwa. Warte podkreślenia jest również ogłoszenie przez Redakcję stałego konkursu kwartalnika na wspomnienia, prace, dokumentacje związane z zabawkami, zabawami i grami. W polskiej literaturze tematu zauważalny jest brak teoretycznego zarysu historii b a d a ń nad ł u d y z m e m . Prace podobne do zamieszczonego w omawianym numerze artykułu „ Z a b a w a - ana­ liza pojęć i koncepcji" wydają się b y ć niezbędne do uzupełnienia wielu luk w polskich opracowa­ niach b a d a ń historii ludyzmu. Cenna jest r ó w n i e ż k a ż d a monografia czy przyczynek do poznania polskich tradycji zabawkarskich, zwłaszcza tych, które bez zewnętrznej pomocy m o g ą przestać istnieć. Zawsze z u w a g ą będą przez nas czytane również artykuły dotyczące obcych kultur. Celem tego kwartalnika nie jest wszak b y ć jedynie skryptem akademickim czy zbiorem źródeł do b a d a ń naukowych. A b y dobrze spełnił swoją rolę, powinien dotrzeć do j a k najszerszego grona Czytelników, zwłaszcza do tych, którzy w c h o d z ą c w świat dorosłych zaczną k s z t a ł t o w a ć p o l s k ą kulturę m a s o w ą . B y przestała zagrażać ponura wizja obrazu współczesnej kultury prezentowana w zamieszczonym artykule T . Palecznego: „ W s p ó ł c z e s n a kultura w dziedzinie zabawy oferuje bowiem połączenie Hyde Parku z Disneylandem, salony gier elektronicznych z siecią Internetu, lokale z peep show oraz teatry uliczne, pornograficzne filmy w sieci wypożyczalni wideokaset oraz happeningi « P o m a r a n c z o w e j Alternatywy)), subkulturę p u n k ó w , a także kino familijne w nie­ dzielne p o p o ł u d n i e , kult i d o l ó w w rodzaju Madonny oraz antyestetyzm rapu i amoralizm sata­ n i s t ó w , kameralną partyjkę bilarda z zadymami k i b i c ó w piłkarskich, golf z w a l k ą bokserską Bowe-Gołota". Ż y c z ą c Redakcji powodzenia w wydawaniu tak ciekawego czasopisma chciałabym na koniec zwrócić u w a g ę n a zbyt skromny materiał ilustracyjny, co m o ż e , w e d ł u g mnie, w p ł y n ą ć na gorszy o d b i ó r zamieszczanych t e k s t ó w . Joanna Bar Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, Jerzy K o ł t u n i a k (red.), Katowice 1992-1995 Jerzy K o ł t u n i a k , z którego inicjatywy r o z p o c z ę t o wydawanie omawianej tu serii, z wykształ­ cenia polonista, d a ł się p o z n a ć szerszemu gremium j a k o dziennikarz i autor kilkuset publikacji oraz audycji radiowych p o ś w i ę c o n y c h g ł ó w n i e problematyce historycznej i socjologicznej, ściśle p o w i ą z a n e j z kulturą ziem nadodrzańskich. Jest on również inicjatorem i koordynatorem działań m a j ą c y c h n a celu utworzenie P a ń s t w o w e g o Muzeum Odry. D z i ę k i d u ż e m u zaangażowaniu �227 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA J . K o ł t u n i a k zdołał zainteresować swoją inicjatywą szereg instytucji pozornie mających niewiele w s p ó l n e g o z n a u k ą . Sponsorami wydawnictwa, poza K B N i Ośrodkiem B a d a ń Społeczno- -Kulturowych Towarzystwa Zachęty Kultury w Katowicach, są bowiem także S p ó ł k a Akcyjna „ O d r a - T r a n s " we W r o c ł a w i u , G ó r n o ś l ą s k i e Przedsiębiorstwo W o d o c i ą g ó w w Katowicach i in. Celem wydawnictwa - jak wynika z formularza z a m ó w i e n i o w e g o - jest upowszechnianie, w ujęciu interdyscyplinarnym, wiedzy o rzekach, wzajemnych zależnościach p o m i ę d z y przyrodą, kulturą i t e c h n i k ą . Wydawcy stawiają sobie ponadto za cel wykazanie: a) przyrodniczego, geograficznego i kulturowego fenomenu rzek; b) znaczenia rzek w rozwoju kultur i cywilizacji; c) dziedzictwa przestrzeni kulturowej rzek oraz zagadnień jego ochrony, żywotności i m o ż l i w o ś c i s p o ż y t k o w a n i a m.in. w rozwiązywaniu współczesnych p r o b l e m ó w miast i r e g i o n ó w nadrzecznych. N a d r z ę d n y m jednak celem, j a k wynika z tej ulotki, jest wypracowanie „Karty kulturowej rzeki" - swoistego instrumentu opisu i analizy przestrzeni kulturowej rzeki. O p r ó c z r o z w a ż a ń teoretycznych - jak stwierdza J . K o ł t u n i a k - zainteresowany znajdzie w tym wydawnictwie artykuły poruszające kwestie i tematy, które w przyszłości będą w y m a g a ć szerszego opracowania monograficznego. Zwraca u w a g ę szeroki wachlarz zainteresowań nauko­ wych a u t o r ó w artykułów. Obok przedstawicieli nauk przyrodniczych i historycznych w kolejnych tomach znajdujemy opracowania architektów, p r a w n i k ó w a także a u t o r ó w reprezentujących nauki ścisłe. D o b ó r a u t o r ó w jest zresztą m o c n ą stroną wydawnictwa. Zawiera ono publikacje tak wybitnych a u t o r y t e t ó w j a k Gerard Labuda, Dorota Simonides, Lech Leciejewicz, Jerzy Topolski, Andrzej Piskozub i in. E t n o g r a f ó w z oczywistych w z g l ę d ó w interesują przede wszystkim publikacje z zakresu tej dyscypliny. W tomie I znajdujemy interesujący artykuł Doroty Simonides, „ O d r a - folklor - pogranicze kultur", s. 83-119). A u t o r k a omawia w nim stan b a d a ń nad folklorem flisaków odrzańskich, poczynając od roku 1843, a k o ń c z ą c n a materiałach z w ł a s n y c h b a d a ń z grupą s t u d e n t ó w W S P z Opola. Kreśli zakres problematyki uwzględnionej w badaniach folklorystycznych, a następnie przechodzi do przedstawienia zwyczajów, o b r z ę d ó w , wierzeń i p o d a ń flisaków z Odry. W k o ń ­ cowej części artykułu autorka uwzględniła pieśni flisaków oraz tzw. wolanki, czyli krótkie, rymowane teksty, odzwierciedlające ich stosunek do ludzi nie związanych z w o d ą . Zygmunt K ł o d n i c k i w artykule „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych" (t. I I I , s. 45-65) zajmuje się s z c z e g ó ł o w o problemami techniki kartografowania oraz m e t o d ą etnogeograficzną i retrogresywną s t o s o w a n ą w kartografii etnograficznej. Artykuł ten zawiera ponadto podsumo­ wanie dorobku kartografii etnograficznej w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem zastosowania metody etnogeograficznej w badaniach nad kulturą prasłowiańską. Autor formułuje wnioski m.in. na podstawie analizy pracy K . M o s z y ń s k i e g o O sposobach badania kultury materialnej W t y m ż e tomie I I I odnotowujemy Praslowian. również obszerny artykuł Aleksandra Posern-Zieliriskiego „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej" (t. I I I , s. 15-43). Autor szeroko omawia w nim teorię areałów kulturowych charakteryzując j e d n o c z e ś n i e różne p o g l ą d y na t ę kwestię. D a l s z a część jego wywodu nawiązuje j u ż wyraźnie do problemu roh rzek z a r ó w n o w procesie kolonizacji Ameryk, jak i ich znaczenia kulturowo-gospodarczego Ciekawe są r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e koncepcji neo-ewolucjonistycznej, i cywilizacyjnego. która, rozwijana przez J . H . Stawarda i K . A . Wittfogela, d o p r o w a d z i ł a do powstania orientacji zwanej w amerykańskiej antropologii kulturowej - e k o l o g i ą kulturową. W tomie I V znajdujemy artykuł Janusza Bohdanowicza „ D e m o n y wodne w polskim folklorze (ujęcie przestrzenne)"; (t. I V , s. 221-243). N a podstawie materiałów zgromadzonych w archiwum РАЕ autor zajmuje się demonem zwanym w kulturze ludowej topielcem, utopcem, itp. Zasięg w y s t ę p o w a n i a wierzeń z w i ą z a n y c h z działalnością utopca jest w d u ż y m stopniu p o w i ą z a n y z siecią rzek n a terenie kraju. O d r ę b n y m w ą t k i e m wierzeniowym jest przekonanie co do istnienia tzw. rusałek, występujących w e d ł u g wierzeń w dwojakiej postaci - jako istoty leśne i wodne. A r t y k u ł zawiera 6 map obrazujących rozmieszczenie na terenie Polski różnych wierzeń związanych z rze­ komym istnieniem d e m o n ó w wodnych. M a p y utrzymane są w konwencji obowiązującej w Pol­ skim Atlasie Etnograficznym. �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA D l a czytelników zainteresowanych wydawnictwem podajemy wykaz a r t y k u ł ó w zamieszczo­ nych w p o s z c z e g ó l n y c h tomach: T o m I : Gerard L a b u d a - „Rzeki w dziejach n a r o d ó w " ; Jacek Kolbuszewski - „Szczęście w i o s ł e m wyliczone - motyw rzeki w myśleniu symbolicznym i w literaturze"; W ł a d y s ł a w Filipowiak - „ Z najstarszych dziejów Odry j a k o szlaku komunikacyjnego i handlowego"; Dorota Simonides - „ O d r a - folklor - pogranicze kultur"; Julian Janczak - „Odrzańskie archiwalia kartograficzne"; Lech Leciejewicz - „ R o l a mniejszych rzek w dziejach dawnych społeczeństw na przykładzie Parsęty"; M i c h a ł Parczewski - „Sieć rzeczna a rozmieszczenie osadnictwa wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o we wschodniej części polskich Karpat"; Przemysław Smolarek - „Muzeum W i s ł y w Tczewie"; Stanisław Januszewski - „Zabytki techniki odrzańskiego szlaku wodnego"; Janusz K o r z e ń - „Park Krajobrazowy Doliny Bobru". T o m I I : Andrzej Pisk ozub - „Wielkie cywilizacje rzeczne"; B o l e s ł a w Orłowski - „Rzeki j a k o wyzwanie dla techniki"; Janusz Bogdanowski - „Problem architektury krajobrazu rzecznego"; E w a Jakus-Borkowa - „Europejski program badań nazw wodnych"; Wiesław Drobek - „Zagadnie­ nia kompleksowego wykorzystania i ochrony z a s o b ó w wodnych rzek U S A " ; M a r t a Ruszczycka-Mizera - „Geografia wobec rzek"; Alicja Karłowska-Kamzowa - „ D o b r a kultury w dolinie Warty"; S ł a w o m i r M o ź d z i o c h - „Znaczenie „ p o ż y t k ó w wodnych" w życiu codziennym mieszkańców wczesnośredniowiecznego Śląska"; Maciej Łagiewski - „Rzeczne przeprawy"; Jerzy Litwin - „ M u z e a rzek i żeglugi śródlądowej n a świecie"; Jerzy K o ł t u n i a k - „ C z y powstanie karta kulturowa rzeki?" T o m 111: Aleksander Posern-Zieliński - „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej"; Zygmunt K ł o d n i c k i - „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych"; Stefan K a ł u s k i - „ R z e k i a granice polityczne"; Stanisław Januszewski - „ D z i e d z i c t w o hydrotech­ niczne K a n a d y - problem ochrony i prezentacji"; Zdzisław Mikulski - „ Z dziejów b a d a ń rzek w Polsce - ludzie i ich dzieła"; Andrzej Jankowski - „ G e n e z a współczesnej sieci dolnorzecznej na obszarze Polski"; Jerzy Wyrzykowski - „ R z e k i jako przedmiot zainteresowań turystycznych"; Alfred Kaniecki - „ R o l a wody w średniowiecznym mieście"; Stanisław C z a j a - „Przemiany s t o s u n k ó w wodnych w przestrzeni cywilizacyjnej G ó r n e g o Śląska od X I V do X V I I I w."; Artur Magnuszewski - „ S y s t e m y geoinformacyjne ( G I S ) jako baza danych hydrologicznych"; Marian D r u ż k o w s k i - „ K o m p l e k s o w e badania krajobrazowe w małych zlewniach rzecznych". T o m I V : Jerzy Topolski - „Przestrzeń i historia"; Stanisław Kurnatowski - „Interdys­ cyplinarność w badaniach przestrzeni dorzecza. Przemiany i wzajemne oddziaływanie środowisk - przyrodniczego i kulturowego"; Tadeusz Margul - „Święte rzeki świata"; Ernest Niemczyk - „ M o t y w y akwatyczne w architekturze"; Stanisław Liszewski - „ G e o g r a f i a miast nadrzecznych"; Józef Stanielewicz - „Rzeki jako warsztat pracy"; Andrzej Piskozub - „ R e n - rzeka Europy"; Piotr Fast - „ R z e k i w literaturze rosyjskiej. Rekonesans"; Janusz Bohdanowicz - „Demony wodne w polskim folklorze"; Marian M i ł k o w s k i - „ D r o g i wodne i żegluga ś r ó d l ą d o w a w wy­ branych czasopismach europejskich"; Joanna Dynus-Angiel - „Rzeki w edukacji szkolnej". K a ż d y z t o m ó w jest bogato ilustrowany, zawiera szereg map i w y k r e s ó w oraz odrębną dla k a ż d e g o artykułu bibliografię. Uzupełniają to dwujęzyczne streszczenia (angielski, niemiecki) oraz krótkie notki o autorach artykułów. Kredowy papier i gustowna o k ł a d k a sprawiają dodatkowo korzystne wrażenie. Janusz Bohdanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/384ad4d17778e5f62bb2866f82044803.pdf 724c7046362051bc16c40894544f3724 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1657 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1534 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.225-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiąclecia, J. Mucha, W. Olszewski (red.), Toruń U M K , 1997, ss. 328 Omawiana praca jest zbiorem tekstów wygłoszonych w roku 1996 na międzynarodowej konferencji „Cultural Problems of Europe at the End of the 20th Century" w ośrodku toruńs­ kiego Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Bachotku koło Brodnicy. Jej organizatorzy, a także redaktorzy tomu, J. Mucha i W. Olszewski, we „Wstępie" stwierdzili ogromną popu­ larność problematyki związanej z tożsamością w ogóle, a europejską w szczególności, a także - ze sprawami etnicznymi, mniejszościami narodowymi itp. Całość została podzielona na cztery części wyznaczające następujące kręgi zainteresowań: Jedna Europa czy dwie Europy?; Wielokulturowość na Zachodzie, wielokulturowość na Wschodzie; Migracje a tożsamość narodowa oraz Badania empiryczne nad tożsamościami narodowymi. Wielość konceptualizacji i metodologii. Głos zabrało 15 autorów. Opublikowane teksty w języku polskim lub angielskim doczekały się odpowiednich streszczeń, analogicznie w angielskim lub polskim. Po lekturze całości można zaproponować pewien „katalog" poruszonych problemów. Domi­ nującym było pytanie - czym w zasadzie powinna być zjednoczona Europa? W. Burszta („Dwie Europy") przypomniał tradycje idei dotyczącej właśnie tej kwestii, by skupić się na zagadnieniu tożsamości europejskiej. Procesy zjednoczeniowe mające miejsce w Europie wywołują wiele emo­ cji. Większość polityków i naukowców podkreśla jednak, że nie mogą być one jednoznaczne z niwelowaniem kultur narodowych i mniejszych grup etnicznych. Jedność bowiem nie powinna oznaczać jednolitości. Podobnie kwestię tę przedstawia W. Burszta. Slogan , jedność w różnorod­ ności" w odniesieniu do kultury oznacza dostrzeżenie tego, co lokalne, narodowe. Nie ma mowy 0 jakiejkolwiek nadrzędności wartości europejskich, bo „projekt wspólnoty europejskiej to z pew­ nością Europa wzięta w cudzysłów w tym sensie, iż zawieszeniu ulec musi większość jej tradycyj­ nych wyznaczników tożsamościowych, rozpisanych na poszczególne narody i państwa" (s. 49). Problematykę tę dostrzeżemy również u B. van Steenbergena oraz W. Olszewskiego. Ostatni z nich, w tekście „Zróżnicowanie etniczno-narodowe - bogactwo czy dziedzictwo przeklęte współczesnej Europy. Przypadek polskich Kresów", zastanawia się czy owa wielość narodów 1 grup etnicznych charakteryzująca Europę powinna ją wzbogacić, czy dostarczyć kłopotów. M. Buchowski podjął zagadnienie wieloznaczności samego pojęcia „Europa" przypominając, iż dzieli się ją generalnie na: Europę Zachodnią, Środkowo-Wschodnią (tę dzieli się jeszcze na Środkową i Południowo-Wschodnią) oraz Europę Wschodnią. Szczególnie mocno została pod­ kreślona żywotność i aktualność podziału na Wschód i Zachód, czyli dwupodział na romantyczny Wschód i oświecony Zachód (por. teksty A. Bokińca, A. Kowalskiego, W. Burszty). Kolejna grupa zagadnień skupiła się wokół budzenia się świadomości młodych, odrodzonych struktur państwowych oraz grup narodowych, etnicznych. W sposób szczególny nawiązywali do nich A. Bokiniec, A. Kowalski, S. Czerwonnaja czy - próbujący wyznaczyć cechy kultury narodo­ wej - T . Nicolaidis i P. Kivisto. Bardzo blisko owej problematyki znalazła się wielokulturowość rozumiana jako podstawowy wyznacznik wspólnoty europejskiej. Poznajemy (W. Burszta) nadzieje - przywołanie gastronomicznej koncepcji narodu, według której naród nie jest żadnym „historycz­ nym depozytem trwałych i niezmiennych wartości, ale swoistą symboliczną «karta dań», układaną przez wszystkich, którzy na daną narodową wspólnotę się składają" (s. 46) - czy generalnie renesans tożsamości narodowych, etnicznych i rasowych (P. Kivisto), ale też i obawy związane z multikulturalizmem „kontrolowanym" (W. Burszta) czy inwazją „nowych" Europejczyków ze �226 RECENZJE I OMÓWIENIA Wschodu. Zaprezentowane zostały (B. van Steenbergen) cztery wizje przyszłości: nadchodzące „zderzenie cywilizacji", które będą podtrzymywać swą odrębność, pojawienie się kulturowego hegemona w postaci kultury amerykańskiej, „macdonaldyzacja kultury", powstanie i utrwalenie się akceptowanych przez wszystkich wartości uniwersalnych oraz Nowa Era, czyli synteza kultur zachodnich i wschodnich, w tym zwłaszcza azjatyckich. Kwestia tożsamości narodowej jest obecna w prawie wszystkich artykułach, ale szczególnie zajęli się nią autorzy przedstawiający wyniki prowadzonych przez siebie badań: W. Olszewski, S. Czerwonnaja, T. Faist, I. Kabzińska, M. Treszczyński czy J. Langer. Przedstawiono też intere­ sujące rozważania na temat kanonu kultury narodowej (T. Nicolaidisa) na przykładzie podręcz­ ników szkolnych we Francji. Można tu zaobserwować swoistą ucieczkę od omawiania czy nawią­ zywania bezpośrednio do kultury i cywilizacji francuskiej na rzecz szerszego tła ogólnoeuropej­ skiego (eur ocen try zm). Zagadnienia asymilacji, integracji imigrantów, przedstawiają teksty T. Faista i M . Abdalli. Pierwszy z autorów porównuje zachowania imigrantów w USA i w Niemczech wskazując, iż amerykański system pluralistyczny jest bardziej otwarty na „innych". Interesująca analiza funk­ cjonowania i znaczenia instytucji etnicznych powoływanych z jednej strony dla podtrzymywania etnicznej tożsamości, a z drugiej w celu ułatwienia włączania się do społeczeństwa przyjmującego. Asyryjczycy w Szwecji (M. Abdalla) mają wielkie kłopoty z utrzymaniem swojej tożsamości narodowej mimo proimigracyjnej polityki państwa szwedzkiego. Wreszcie opracowanie (K. Szymańska) dotyczące cudzoziemców w Polsce, które spełnia dwa zadania: jest przeglądem stanu wiedzy na ten temat oraz sygnalizuje obszary niewiedzy, pod­ suwając tematy, problemy czekające na swoich badaczy. Prezentowana praca zasługuje na uwagę. Dostarcza bowiem wiele materiału na temat dyle­ matów tożsamości i europejskiej i europejskich widzianych z różnych perspektyw: politycznych, społecznych, socjologicznych, wreszcie kulturoznawczych. To, moim zdaniem, wartościowe i po­ budzające do refleksji opracowanie naukowe. Niestety, na rynku księgarskim ta interesująca publikacja jest dość trudno dostępna, a - myślę - powinni po nią sięgnąć wszyscy ci, którym losy wspólnej Europy nie są obojętne. Jej zwolennicy, ale i przeciwnicy. Urszula Kaczmarek Potencjał spoleczno-kulturowy polskich pograniczy, Z. Jasiński, T. Lewowicki, J. Nikitorowicz (red.), Opolska Oficyna Wydawnicza, Opole 1998, ss. 189 Prezentowana praca stanowi efekt badań prowadzonych w latach 1995-1997 w ramach projektu badawczego „Poczucie tożsamości narodowej i plany życiowe mieszkańców pograniczy". Zagadnienie to ma znaczenie czysto poznawcze dla nauk o kulturze, ale o jego randze badawczej decyduje bardziej aspekt praktyczno-polityczny i społeczny. Ustalenie bowiem, jak w kulturowej rzeczywistości pograniczy etnicznych i państwowych zarazem kształtuje się, utrzymuje i ewentualnie przeobraża tożsamość narodowa jego mieszkańców, jak stan świadomości narodowej wpływa na orientacje życiowe ludności pogranicza, czy i w jakiej mierze ukierunkowuje jej zamierzenia życiowe, ma niebagatelne znaczenie dla państwa. Struktura i stosunki narodowościowe na obszarach przygranicz­ nych muszą być brane pod uwagę w polityce zagranicznej każdego kraju, dotyczącej w szczególności krajów sąsiednich. Dogłębna znajomość realiów społeczno-kulturowych pogranicza to przede wszystkim możliwość przewidywania i zapobiegania sytuacjom konfliktowym mającym tutaj bezpośrednie „przełożenie" na „wielką" politykę i bezpieczeństwo zewnętrzne państwa. Dla kraju zainteresowanego utrzymaniem stabilności zasiedlenia pogranicza istotne znaczenie ma nie tylko stan świadomości narodowej jego mieszkańców, ale również ekonomiczne związanie ich z tym terenem. Stąd konieczność planowego społeczno-gospodarczego rozwoju stref przy­ granicznych, dającego perspektywy życiowe miejscowej ludności. Rozpoznanie aktualnych zamie- �RECENZJE I OMÓWIENIA 227 rzeń życiowych młodych mieszkańców pogranicza pokazać może, na ile łączą oni swoje losy zawodowe i życie z regionem przygranicznym, jakie czynniki warunkują ich wybór miejsca bytowania i kariery zawodowej czy ewentualne decyzje migracji. Poczynione ustalenia składać się mogą na argumentację optującą za prowadzeniem odpowiedniej polityki gospodarczego rozwoju obszarów przygranicznych, co nie dla wszystkich uczestników praktyki politycznej jest sprawą oczywistą. Wielu z nich - bazując na potocznej obserwacji dotyczącej żywiołowej wymiany handlowej w pasie nadgranicznym - przekonanych jest, że rozwój ekonomiczny tych terenów dokona się bez ingerencji państwa w rezultacie działania li-tylko mechanizmów wolnorynkowych. Złudności tej wizji doświadczają obecnie uczestnicy przygranicznego handlu, który po okresie kilkuletniej prosperity nie zapewnia już im stabilizacji ekonomicznej, a w dalszej perspektywie nie daje wszystkim gwarancji bezpieczeństwa socjalnego. W myśl zapowiedzi redaktorów tomu, zamieszczone w nim teksty koncentrują się na trzech podstawowych zagadnieniach: „po pierwsze - potencjał społeczno-kulturalny pogranicza (po­ graniczy), po drugie - poczucie tożsamości narodowej młodzieży, po trzecie - plany życiowe młodzieży" (s. 9). Zapowiedź ta korygowana jest kilka stron dalej, gdzie uzyskujemy informację, iż w tomie tym przedstawia się jedynie kwestie potencjału społeczno-kulturowego - zgodnie zresztą z tytułem opracowania - zagadnienia następne pojawią się natomiast w projektowanej publikacji zatytułowanej „Plany życiowe młodzieży z terenów pogranicza". Podstawowe pytanie związane z tytułem opracowania brzmi: Jaką sferę rzeczywistości uznaje się w omawianej pracy za potencjał społeczno-kulturowy? Odpowiedź znajdujemy w artykule Tadeusza Lewowickiego i Zenona Jasińskiego, wprowadzającym do problematyki omawianego tomu, prezentującym ogólne założenia teoretyczne badań i stanowiącym wstępne podsumowanie rezultatów badawczych. Ze stosownych deklaracji terminologicznych wynika, iż pojęcie poten­ cjału społeczno-kulturowego zakłada globalne (antropologiczne) rozumienie kultury jako wszel­ kiego rodzaju działalności ludzkiej i jej wytworów. Niezrozumiałe tedy staje się rozłączne trak­ towanie potencjału społeczno-kulturowego i potencjału gospodarczego, znajdujące wyraz w wypo­ wiedzi, iż „uzupełnieniem i rozszerzeniem opisu potencjału społeczno-kulturowego są podstawowe informacje o potencjale gospodarczym regionów przygranicznych (po obu stronach granicy), handlu, współpracy w różnych dziedzinach życia" (s. 9). Według wcześniejszego oświadczenia Autorów wymienione przez nich elementy potencjału społeczno-kulturowego to „składniki naj­ ważniejsze i uznawane oraz uwzględniane w typowych charakterystykach potencjałów społeczno-gospodarczych". W rzeczy samej poszczególne teksty przedstawiają przede wszystkim obecny stan infrastruktury społecznej (w tym kulturalnej i oświatowej) i ekonomicznej terenów przy­ granicznych warunkującym ich rozwój, uzupełniony o syntetyczny opis historyczny (i niekiedy etnograficzny) tych obszarów oraz aktywność kulturalną ich mieszkańców. Jak rozumiem, rezygnacja Autorów wszystkich artykułów z terminu „infrastruktura społeczna (społeczno-kulturowa)" na rzecz terminu „potencjał społeczno-kulturowy" ma określać możliwości roz­ wojowe rejonów przygranicznych, wyznaczone przez całość czynników społeczno-kulturowych, z przewagą - gospodarczych. Zgodnie z łacińskim żródłosłowem „potencjał" to zasób możliwości, mocy, zdolności wytwórczej tkwiący w czymś. Stąd też określa się w recenzowanym tomie potencjał społeczno-kulturowy jako „możliwości [...] związane z zasobami dóbr kultury (duchowej i materialnej; także instytucjami dysponującymi tymi dobrami) i zasobami ludzkimi. Na opis tych zasobów składają się głównie - historia i tradycje regionu, swoistości określonego pogranicza, sieć osadnicza i ludność, informacje dotyczące struktury zatrudnienia, strategii rozwoju regionu, kultury i oświaty, ruchów społeczno-regionalnych, życia religijnego". W tego rodzaju badaniach można wykorzystać również pojęcie podłoża kulturowego (historycznego) stosowane przez Ludwika Krzywickiego i Kazimierza Dobro­ wolskiego, szczególnie w tych rozważaniach, w których przedstawia się zastaną kulturę pogranicza. W omawianym zbiorze mamy zatem teksty charakteryzujące: strukturę demograficzną, stan infrastruktury społecznej i gospodarczej, zatrudnienie i bezrobocie, system kształcenia oraz wybrane dziedziny uczestnictwa w kulturze na pograniczu polsko-białoruskim (Jerzy Nikitorowicz), zachodnim, polsko-niemieckim (Urszula Kaczmarek), południowo-zachodnim �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA (Franciszek Adamczyk), polsko-czeskim, z dokonanym podziałem na kilka stref, z wyodrębnie­ niem Cieszyna jako specyficznego miasta pogranicza (Zenon Jasiński, Jolanta Suchodolska, Marek Skawiński). Mamy tu także opis czeskiej strony naszego południowego pogranicza etniczno-kulturowego (Blahoslav Kraus). Charakterystyka każdego obszaru dokonywana jest wedle dość jednolitego schematu, z pewnymi odmiennościami eksponującymi określone elementy danego terenu typowe czy specyficzne dla niego. Generalnie rzecz biorąc jest to opis socjograficzno-statystyczny, a zatem zapełniony faktami i materiałem statystycznym zamieszczonym głównie w tabelach. Wysiłek Autorów w zebraniu i porządkującym przedstawieniu danych różnego rodzaju wart jest podkreślenia. Daje o sobie jednak znać niedostatek interpretacji owych danych, pokazujących czytelnikowi właśnie owe możliwości rozwojowe, wskazujących na kierunek przewidywanych zmian i przeobrażeń społeczno-kulturowych stref przygranicznych. Ogólne uwagi w tym zakresie znajdujemy w artykule wprowadzającym, pożądane byłyby wszelako uwagi podsumowujące i skonkretyzowane zarazem w poszczególnych opracowaniach. Autorzy założyli jednak, iż ich opracowania będą miały charakter czysto opisowy, idiograficzny, będą rodzajem sprawozdania z dokonanych ustaleń faktograficznych. Świadczy o tym częste określanie prezentowanej publikacji jako „raportu". Całość zatem ma charakter materiałowy i specjalistyczny, i jako taka nie może raczej liczyć na szeroki krąg czytelników. Będzie głównie służyła jako podstawowe, podręczne i poręczne źródło informacji o scharakteryzowanych w niej terenach przygranicznych, wykorzystywanych dla celów naukowo-badawczych i edukacyjnych, w szczególności upowszechniania wiedzy o regionie. To jest jej zasadniczy walor jako traktowanego odrębnie opracowania, bez powiązania z zapowiadaną publikacją. Uważam, że dla czytelności i poczytności tego tomu korzystniejsze byłoby wydanie go łącznie z zamierzonym opracowaniem, jeśli stanowić ma on podstawę i kontekst do przedstawienia perspektyw i planów życiowych mieszkańców terenów przygranicznych. Każdy rozdział tego zbioru mówiący o potencjale społeczno-gospodarczym konkretnego pogranicza, winien raczej stanowić pierwszą część szerszego tekstu traktującego łącznie o infrastrukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej, a dalej o kwestiach identyfikacji narodowej oraz owych planach życiowych, uwarunko­ wanych w dużej mierze przez czynniki społeczno-gospodarcze, charakteryzujące dany podregion. Nie zrywa się wówczas merytorycznej ciągłości z dalszym tekstem, umożliwiającej „od razu i na świeżo" całościowy ogląd poznawczy owej sfery rzeczywistości, i co istotniejsze dałoby się uchwycić przy lekturze związek między obiektywnymi możliwościami rozwojowymi obszarów przygranicjmych, a możliwościami realizacji indywidualnych celów życiowych. Rozumiem jednak, że realizacja wyznaczonych etapów badań wymaga ich publikacyjnego podsumowania, zapewniającego funkcjono­ wanie już osiągniętych rezultatów w obiegu naukowym, z możliwie aktualnymi danymi. W tym miejscu nasuwa się dalsza uwaga czy nie należałoby uzupełnić charakterystyki poten­ cjału społeczno-gospodarczego i edukacyjnego opisem jego potocznego postrzegania, tak jak widzą go mieszkańcy pograniczy. Sądzę, odwołując się do pewnych twierdzeń socjologicznych, iż nie tyle obiektywny stan infrastruktury społeczno-gospodarczej danego obszaru, warunkujący możliwości jego rozwoju, ile postrzeganie owych możliwości przez ludzi, przymierzone przez nich do indywidualnej sytuacji życiowej, określa ich plany życiowe. Od ich indywidualnego, subiek­ tywnego widzenia realiów mikroekonomicznych, swojego miejsca zamieszkania, ujmowania go w kategorii atrakcyjności ekonomicznej, zależy w dużej mierze ocena własnych szans podniesienia poziomu życia, perspektyw zawodowych, a w konsekwencji ewentualna decyzja o migracji na tereny o urzeczywistniających się możliwościach rozwoju gospodarczego. Euroregiony i współpraca transgraniczna - o czym piszą Autorzy zamieszczonych tekstów, widząc w tym podstawową i realną możliwość rozwoju obszarów przygranicznych - dają miesz­ kańcom pograniczy nadzieję stałego zatrudnienia i budowania indywidualnej przyszłości ekono­ micznej. Okoliczność ta może się okazać głównym czynnikiem determinującym świadomy wybór regionu przygranicznego jako miejsca zamieszkania, świadomą decyzję pozostania na tym terenie, związania swoich losów życiowych z tym właśnie miejscem. Powody natury ekonomicznej będą wielekroć decydowały o wyborze miejsca do życia w zjednoczonej Europie, wpływając na iden­ tyfikację państwową i narodową. Sygnalizuje to tekst T . Lewowickiego i Z. Jasińskiego. Ten �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA interesujący problem w odniesieniu do mieszkańców pogranicza etniczno-kulturowego podjęty zapewne będzie w następnym tomie. Podsumowując poczynione uwagi stwierdzić należy, iż zaprezentowana publikacja to praca potrzebna dla poznania rzeczywistości społeczno-kulturowej Polski. Orientuje w materialnych i organizacyjnych możliwościach rozwoju regionów przygranicznych, przedstawia rzetelny obraz wybranych dziedzin życia społecznego na tych terenach. Autorzy wykonali pracę badawczą, która pozwoli innym na korzystanie z ich publikacji jako podstawowej bazy źródłowej. Jan Grad Ludwik Bielawski, Aurelia Mioduchowska: Kaszuby, część I - Pieśni obrzędowe, ss. 278; część II - Pieśni powszechne, ss. 402; część III - Pieśni powszechne i zawodowe, ss. 308, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1997-1998 W wydawanej przez Instytut Sztuki PAN, pod redakcją Ludwika Bielawskiego, serii Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, którą w zakresie folkloru można uznać za współczesną kontynuację dzieła Oskara Kolberga, ukazał się drugi tom poświęcony regionowi kaszubskiemu. Edycja zawiera autentyczne śpiewy i muzykę ludową Kaszub, ukazane w szerokim kontekście kulturowym. Podstawą publikowanego zbioru są materiały zebrane na Kaszubach po II wojnie światowej, w przeważającej mierze na początku lat pięćdziesiątych (przechowywane w Instytucie Sztuki PAN), a także materiały publikowane w X I X i X X wieku. Taka koncepcja wydawnicza umożliwiła ukazanie szerokiego spektrum folkloru kaszubskiego, łącznie z najstarszymi, często dawno już zapomnianymi śpiewami czy formami instrumentalnymi. Stosunkowo niewielka różnorodność stylistyczna melodii kaszubskich - ze względu na mniej­ szy udział w repertuarze regionu pieśni obrzędowych i przyśpiewek - spowodowała, że zre­ zygnowano z poddania materiału dwukrotnej klasyfikacji: tekstowej oraz muzycznej i w konse­ kwencji z opracowania dwóch części zbioru: pierwszej, zawierającej tylko teksty i drugiej - z melo­ diami (pod którymi podpisano tylko jedną zwrotkę tekstową) i z muzyką instrumentalną (jak to miało miejsce w pierwszym tomie serii, obejmującym region kujawski ). Wątki pieśniowe ułożono według kryterium funkcji i treści, przy czym wybrane warianty tekstowe uzupełniono ciekawszymi wariantami melodycznymi, których teksty nie zostały wybrane do publikacji, jednak melodie zasługują na to, żeby się w niej znaleźć. Całość zbioru obejmuje: 670 wątków tekstów pieśni (z wariantami - 1373 tekstów), którym towarzyszą 1423 warianty melodii, 82 wątki melodii instrumentalnych (z wariantami - 113 melodii), 19 tekstów recytowa­ nych i 1 opis obrzędu (ścinania kani). Wątki pieśniowe opatrzone są komentarzem, a także bibliografią wskazującą zbiory archiwalne i prace publikowane zawierające tworzące wątek wa­ rianty. Należy podkreślić, że biografie poszczególnych wątków mają zakres ponadregionalny 1 - ogólnopolski lub nawet pozapolski. Część materiałową pracy poprzedza obszerny „Wstęp". Znajdujemy w nim historię badań folkloru kaszubskiego, charakterystykę obrzędów i zwyczajów kaszubskich - ujętych w cyklu życia ludzkiego i w cyklu rocznym. Omówiono rodzaje i gatunki śpiewów kaszubskich, z uwzględnieniem ich związków z repertuarem ogólnopolskim, a także z muzyką niemiecką. Rozdziały wstępne zawierają też opisy tańców, instrumentów muzycznych, kapel, jak również charakterystykę gwar kaszubskich. Na uwagę zasługuje niespotykane w tak szerokim ujęciu ukazanie sylwetek wykonawców ludowych (106 biogramów). Pracę usnipełniają indeksy: miejscowości, wykonawców, incipitów tekstowych, incipitów muzycznych (przedstawio­ nych tu w oryginalnej cyfrowej postaci) oraz wykaz źródeł i literatura przedmiotu. Zbigniew Jerzy Przerembski 1 Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak, Jarosław Lisakowski: Kujawy, część I - Teksty; część II - Melodie, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków, 1974-1975. �230 RECENZJE I OMÓWIENIA „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 1: 1997, ss. 259; t. 2: 1998, ss. 282, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego W 1997 r. ukazał się 1 numer „Wrocławskich Studiów Wschodnich", redagowanych przez Czesława Hernasa, Adolfa Juzwenko, Antoniego Kuczyńskiego i Krystyna Matwijowskiego. W słowie „Od Redakcji" Cz. Hernas pisze: „Można sądzić, że dzisiaj istnieją już warunki do rzeczowego przedstawienia relacji polsko-rosyjskich: tego, co nas dzieli i łączy, związków i konfliktów, faktów i stereotypów, a rysujące się zbliżenie kulturowo-polityczne po obu stronach dawnych i nowych granic stanowi dodatkową motywację do prowadzenia obiektywnych, wspó­ lnych badań". „Wrocławskie Studia Wschodnie" nie są jednak poświęcone wyłącznie relacjom polsko-rosyjskim (chyba, że termin ten będziemy rozumieli bardzo szeroko). Tematyka pisma jest znacznie bardziej rozległa i obejmuje wybrane zagadnienia z zakresu stosunków między Polską i jej wschodnimi sąsiadami (nie tylko Rosjanami). Wiele miejsca poświęcono też problemom Polaków na terenach dawnego Związku Radzieckiego i stosunkom narodowoś­ ciowym, a tu m.in. polityki władz bolszewickich do ludności polskiej na Ukrainie w latach 1921-1939 (artykuł Janusza M.Kupczaka, w 1 tomie „Studiów"), źródłom antagonizmu polsko-ukraińskiego (Bronisław Pasierb, t. 2), sposobom ukraizowania polskiej inteligencji we Lwowie (Grzegorz Hryciuk, t. 2), zniewoleniu mieszkańców Wilejszczyzny przez władze sowieckie (Franciszek Sielicki, t. 1). Autor tego tekstu omawia następujące formy działania władz: odebranie niepodległości, utworzenie obozów jenieckich dla żołnierzy wracających z frontu niemieckiego, utworzenie władzy totalitarnej, narzucenie obcych szkół, ograniczenie wolności wyznaniowej, wcielenie ludności do Armii Czerwonej i batalionów roboczych, aresztowania i więzienia, wy­ wózki na Syberię, rabowanie ludności przez partyzantów, narzucanie mieszkańcom narodowości białoruskiej, utrudnianie repatriacji. Stosunkowo mało znaną kartę z dziejów polskich zesłańców (Sybiraków) odsłania Barbara Jędrychowska, ukazując - na podstawie wybranych pamiętników - udział tej grupy w pracy nauczycielskiej i wychowawczej (t. 2). Jerzy Supady, opierając się na relacjach byłych więźniów Gułagów, omawia natomiast główne przyczyny zgonów w łagrach sowieckich (t. 2). Bezpośrednie relacje świadków są też podstawą opracowania poświęconego ewakuacji więzień sowieckich z Kresów Wschodnich I I RP w czerwcu i lipcu 1941 r. (Krzysztof Popiński, t. 2). Uwagę autorów przyciąga także kwestia liczebności ludności polskiej m.in. w dystrykcie Galicji i na Wołyniu w latach 1942-1943 (art. G . Hryciuka, 1.1) oraz na Litwie - według danych spisu z 27 maja 1942r. (art. Aleksandra Srebrakowskiego, t. 1). W „Studiach" znajdziemy również materiały na temat religijności. Walce duchowieństwa 0 granicę wschodnią poświęcony jest artykuł Michała Pieli (t. 2). W tym samym tomie Roman Dzwonkowski omawia losy hierarchii i administracji kościelnej w ZSRR w latach 1917-1937. Poznajemy ponadto nieznane dotąd odsłony biografii postaci na trwałe związanych ze Wschodem: Rufina Piotrowskiego - autora najgłośniejszych polskich pamiętników syberyjskich z X I X w. (art. Wiktorii Śliwowskiej, 1.1) i Ewy z Wendroffów Felińskiej - autorki wspomnień z zesłania oraz pamiętników z okresu dzieciństwa i młodości spędzonych na Litwie i Wołyniu (W. Śliwowska, t. 2). A. Kuczyński przypomina sylwetkę Bronisława Piłsudskiego, „wielkiego eksploratora Sacbalinu i kraju Nadamurskiego", omawiając działalność Instytutu Dziedzictwa B. Piłsudskiego przy Sachalińskim Okręgowym Muzeum Krajowym. Ten sam autor, wspólnie ze Zbigniewem Wójcikiem, przybliża Czytelnikom postać Jana Michała Witorta - działacza socjalistycznej orga­ nizacji antycarskiej działającej w Wilnie i w Warszawie, zesłanego do Archangielska, badacza, korespondenta wielu czasopism „z prowincji litewskiej". Zebrana przez autorów bibliografia prac Witorta liczy ponad 200 pozycji. W tekście zamieszczono także wybór publikacji o tym badaczu 1 działaczu w jednej osobie. Artykuł Marcina Samsonowicza-Gorskiego poświęcony jest działalności W.K. Arsieniewa - pisarza i badacza dalekowschodnich terenów Rosji, m.in. Kraju Ussuryjskiego i Amurskiego. W trakcie badań Arsieniew spotykał się ze Stanisławem Poniatowskim. Omawiane materiały są też przyczynkiem do biografii tego - tak rzadko dziś wspominanego w Polsce - badacza (t. 2). �RECENZJE I OMÓWIENIA 231 Poszukiwania archiwalne, zapisy wspomnień osób, które stały się świadkami, uczestnikami i ofiarami wydarzeń i procesów historycznych pozwalają ocalić od zapomnienia wiele postaci. Niektóre z nich, jak np. Jarosław Tyszyński - rzeźbiarz i malarz tworzący na początku X X w., nauczyciel rysunku J. Czapskiego, związany z Mińskiem, Lwowem, Krakowem, Paryżem i War­ szawą, Sybirak - mają udział w rozwoju kultury kilku narodów. Są jednocześnie przykładem losów kształtowanych i przeżywanych w warunkach dramatycznych wydarzeń historycznych. Stanowią również znakomity przykład ksystalizowania się tożsamości narodowej w zmieniającej się rzeczywistości (art. Iwony Kabzińskiej, t. 1). W każdym numerze „Studiów" znajduje się rozbudowany dział Recenzji, w którym prezen­ towane są wybrane prace dotyczące problematyki wschodniej. Na szczególną uwagę zasługują omówienia książek wydawanych na Litwie i Ukrainie, jak też na Zachodzie, trudno dostępnych na naszym rynku. W tomie 2 znajduje się też Kronika, w której omówiono ważniejsze wydarzenia naukowe i wystawiennicze łączące się tematycznie z badaniami wschodnimi. Ten przegląd zawartości 2 numerów „Wrocławskich Studiów Wschodnich" informuje o tzw. profilu pisma, pozwala określić obszar zainteresowań Redakcji i autorów, poruszaną problema­ tykę. Omawiane dotychczas zagadnienia z pewnością nie wyczerpują tematyki wschodniej. W do­ tychczas wydanych numerach nie poruszono np. problematyki stosunków polsko-białoruskich czy polsko-łotewskich, zasygnalizowana została zaledwie kwestia relacji między różnymi wyznaniami, niewiele miejsca poświęcono działalności kulturalnej. Z pewnością zakres tematów będzie stop­ niowo poszerzany wraz z ukazywaniem się na rynku kolejnych numerów „Studiów". Od kilku lat z różnych stron rozlegają się głosy wieszczące znaczny spadek zainteresowania problematyką wschodnią, losami Polaków na terenach byłego Związku Radzieckiego. Wiele wydawnictw odmawia druku pamiętników, literatury zesłańczej i tzw. tematów martyrologicznych obawiając się ryzyka finansowego. Tymczasem studia nad procesami obejmującymi kraje należące do niedawna do obozu socjalistycznego, intensywnie prowadzone poszukiwania archiwalne i ba­ dania terenowe wskazują, że czas badań zwanych popularnie „sowietologicznymi" nie przeminął. Mówienie o niewielkim zainteresowaniu tą tematyką wynika dziś raczej z układów koniunktu­ ralnych i pobudek ekonomicznych, a także politycznych i jest dalekie od prawdy. Historycy nie powiedzieli z pewnością ostatniego zdania. Świadczą o tym także materiały publikowane na łamach „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazujące nieznane wcześniej fakty, otwierające nowe karty stosunków polsko-radzieckich, polsko-ukraińskich czy polsko-litewskich, przybli­ żające realia życia za naszą wschodnią granicą w różnych okresach historycznych. Autorami artykułów są w większości badacze o renomowanych nazwiskach, z ogromnym dorobkiem i do­ świadczeniem badawczym. Gwarantuje to wysoką jakość prac. Zdecydowana większość artykułów oparta jest na źródłach archiwalnych, publikowanych po raz pierwszy. Archiwa naszych wschodnich sąsiadów kryją jeszcze wiele tajemnic czekających na odkrycie i upowszechnienie. Na terenach byłego Związku Radzieckiego prowadzone są też badania etnologiczne, socjologiczne, muzealnicze, socjolingwistyczne. Obszar ten cieszy się również zainteresowaniem historyków sztuki. Efekty badań wywołują żywe dyskusje nie tylko w środowisku naukowym, lecz także wśród osób, które bezpośrednio doświadczyły skutków polityki naszych wschodnich sąsiadów. Stosunko niewielkie zainteresowanie nimi przejawiają natomiast władze. Można mieć nadzieję, że rezultatu badań wschodnich będą systematycznie publikowane na łamach „Wrocławskich Studiów". Mam nadzieję, że redaktorzy i wydawcy WSW pokonają bariery finansowe i - wbrew odczuwalnej niechęci wielu środowisk - doprowadzą do wydania kolejnych numerów, równie interesujących, bogatych źródłowo, utrzymanych na wysokim poziomie naukowym. „Wrocław­ skie Studia Wschodnie" nie są jedynym polskim pismem specjalizującym się w tematyce wschod­ niej. Od wielu lat ukazują się: „Przegląd Wschodni", „Rocznik Wschodni", „Rocznik Polonijny", „Studia Polonijne", problematyce tej poświęcono także wiele miejsca w „Etnografii Polskiej". Fakt, iż Redakcji „Studiów" udało się przyciągnąć wielu znakomitych autorów i wypełnić dotych­ czas wydane numery cennymi publikacjami, a także - jak mi wiadomo - zgromadzić materiały do kolejnych numerów - świadczy o tym, że nie wszystko jeszcze zostało powiedziane i że nie należy się obawiać rychłego końca badań wschodnich. �232 RECENZJE I OMÓWIENIA Z niecierpliwością czekam na kolejne numery pisma, życząc Redakcji konsekwencji, uporu, pokonania trudności i nawiązania stałej współpracy z najlepszymi badaczami, których prace pozwolą Czytelnikom zrozumieć m.in. przyczyny współczesnych napięć w stosunkach z wschod­ nimi sąsiadami, zapełnić istniejące jeszcze „białe plamy" w historii Polski i państw leżących za naszą wschodnią granicą, ukazać nieznane źródła, karty kultury, postacie, których działalność w znacznym stopniu kształtowała (i kształtuje nadal) sposób patrzenia na dzieje naszego kraju i państw, z którymi związały nas losy. Iwona Kabzińska Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław 1998 Rola Syberii w rosyjskim systemie karnym i bilans ofiar jego represji stanowią od lat przed­ miot gruntownych analiz historyków. Indywidualne badania prowadzone przez uczonych pol­ skich i rosyjskich, coraz bardziej skuteczna współpraca między nimi oraz poszerzenie bazy źród­ łowej o niedostępne do niedawna dokumenty przechowywane we wschodnich archiwach za­ owocowały wieloma pracami charakteryzującymi poszczególne ogniwa systemu oraz obfitują­ cymi w przykłady represjonowania ludzi obwinionych o przestępstwa polityczne i kryminalne. Dzięki temu kluczowe problemy tematyki sybirackiej mogły zostać ujęte w postaci naukowych syntez. Taki właśnie charakteT mają podsumowania dokonane w ostatnich latach przez Wiktorię Śliwowską (Wprowadzenie do przewodnika biograficznego Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku, 1998), Elżbietę Kaczyńską {Syberia: największe więzienie świata, 1991) czy Antoniego Kuczyńskiego {Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory, 1993). Ostatni z wy­ mienionych tu autorów podjął się trudnego zadania omówienia całokształtu polsko-syberyjskich stosunków na przestrzeni dziejów. We wspomnianej pracy, po syntetyzującym zagadnienie obszer­ nym wstępie, zamieścił antologię tekstów, w których obok wątku martyrologicznego zawarte są relacje na temat polskich działań zbrojnych na Syberii oraz wkładu naszych zesłańców w poznanie i zagospodarowanie ziem zauralskich. Problematyce tej Antoni Kuczyński pozostał wierny. W 1997 roku dzięki jego inicjatywie miało miejsce ważne wydarzenie naukowe, jakim było spotkanie przedstawicieli różnych dziedzin wiedzy specjalizujących się w badaniach nad dziejami Polaków na Syberii. Ta międzynaro­ dowa konferencja, zorganizowana w dniach 30 czerwca - 3 lipca w Uniwersytecie Wrocławskim i Wyższym Seminarium Duchownym Salwatorianów w Bagnie, została poświęcona różnym aspek­ tom polsko-syberyjskich kontaktów na przestrzeni wieków. W niespełna rok później merytorycz­ na dokumentacja całego sympozjum ukazała się w formie publikacji książkowej. Cel i przebieg międzynarodowej konferencji zostały już wcześniej omówione w artykułach pisanych przez jej uczestników (opracowania A. Kuczyńskiego, O wieloletnich związkach Polski z Syberią; Z. Strzyżewskiej, Syberia w historii i kulturze narodu polskiego. Międzynarodowa kon­ ferencja naukowa, Wroclaw-Bagno 1997, [w:] „Niepodległość i Pamięć" 1998, nr 2/11). Autorzy relacji w swoich sprawozdaniach sporo uwagi poświęcili wiodącym tematom sympozjum oraz referatom, które ich zdaniem szczególnie ciekawie ujmowały różne zagadnienia. Nie chcąc tu powtarzać treści owych profesjonalnie napisanych tekstów, dodam jedynie, że ze względu na szeroki zakres poruszanych w czasie spotkania spraw, jak też znaczący wkład naukowych wy­ stąpień do rozwoju wiedzy o stosunkach polsko-syberyjskich, trudno przecenić znaczenie faktu, iż w dobie ogromnych trudności wydawniczych dorobek tej konferencji udało się w krótkim czasie zaprezentować szerokiemu gronu czytelników. Książka Syberia w historii i kulturze narodu polskiego ukazuje złożony i rzetelny obraz doświadczeń Polaków na Wschodzie. Z tego też względu jest ona znaczącą pozycją wśród syberianów. Tom ten zawiera najnowsze ustalenia badawcze dokonane m.in. przez wybitnych znaw­ ców problematyki syberyjskiej, zarówno polskich, jak i zagranicznych, głównie rosyjskich. Obok opracowań o charakterze naukowym, zostały tu włączone materiały dokumentujące wystąpienia �RECENZJE I OMÓWIENIA 233 organizatorów i zaproszonych gości, dzięki czemu czytelnicy mogą się zapoznać z ciekawymi refleksjami reprezentantów różnych środowisk na temat historii i obecnej sytuacji Polaków prze­ bywających za Uralem. W całość prezentowanych zagadnień wprowadza we wstępie Antoni Kuczyński, kończąc artykuł podsumowaniem wyników czterodniowej konferencji. Zamieszczone w książce referaty, posiadające charakter opracowań studialnych, są najważ­ niejszą i najobszerniejszą częścią pokaźnego tomu. Zdaniem redaktora naukowego stanowią one reprezentatywny przegląd aktualnego stanu badań nad wieloaspektowym zagadnieniem polsko-syberyjskich kontaktów. Uzupełnieniem sporej ilości tekstów są ciekawe i często jeszcze nie publikowane w kraju fotografie. Zakres omawianych w książce problemów jest bardzo szeroki. Pod względem chronologicz­ nym obejmuje on wydarzenia mające miejsce między XVII wiekiem a końcem nas2:ego stulecia, zaś tematycznie łączy się z zagadnieniami martyrologii na Wschodzie, dobrowolnego i przymuso­ wego osadnictwa za Uralem, wkładu Polaków w poznanie i zagospodarowanie tych ziem, ich działań zbrojnych przeciw władzy sowieckiej, recepcji problematyki syberyjskiej w kraju. Omawia­ ne są tu również losy indywidualnych osób oraz dawnych i współczesnych ośrodków polonijnych na Syberii. Niewątpliwą zaletą tego wydawnictwa jest jego interdyscyplinarny charakter. Literatura przedmiotu, bazująca do niedawna na źródłach pamiętnikarskich i historycznych, została tu wzbogacona o opracowania omawiające tematykę syberyjską z punktu widzenia geologów, etno­ logów, politologów, literaturoznawców i badaczy dziejów kościoła, przez co opisywane fakty mogły zyskać pełniejsze naświetlenie. Ze względu na szeroki zakres chronologiczny poruszanych w książce tematów, ich wielowątkowość, jak też różnorodność spojrzeń na związki Polaków z Syberią (punkt widzenia history­ ków, etnologów, geologów, politologów, teologów i środowisk osób represjonowanych), nie sposób omówić wszystkich zawartych w tomie kwestii. Nie znaczy to jednak, że publikacja jest zbiorem nie powiązanych ze sobą artykułów. Większość z nich można bowiem połączyć w bloki tematyczne, których zakres i główne problemy badawcze wyznaczały na konferencji cztery refe­ raty wiodące. Pierwszy z nich to opracowanie Wiktorii Śliwowskiej, Dawne i nowe badania nad polskimi zesłańcami na Syberii - ich miejsce w historii i kulturze, poświęcone zagadnieniom metodologicz­ nym. Zawiera ono charakterystykę źródeł o Polakach na Syberii, ocenę ich wartości poznawczej, krytyczną analizę sposobu ujmowania problematyki zesłańczej w różnych okresach czasu, jak też omówienie specjalistycznych opracowań polskich i rosyjskich. Ogólnie rzecz biorąc, ten ważny artykuł stanowi kompendium wiedzy na temat materiałów źródłowych dokumentujących zesłania. Drugą wiodącą kwestię ujmował referat Elżbiety Kaczyńskiej, Polacy w społecznościach sybe­ ryjskich (1815-1914). Zagadnienia demograficzno-socjologiczne. Według autorki, „bohaterem tych rozważań jest cała zbiorowość", dlatego też obejmują one nie tylko różne kategorie repre­ sjonowanych, lecz również ich syberyjskie otoczenie. Tak jak w swoich poprzednich pracach Elżbieta Kaczyńska konsekwentnie rekonstruuje strukturę zesłańczej zbiorowości, wykazując tym samym nieprawdziwość pokutującego do dnia dzisiejszego spojrzenia na społeczność „więźniów Sybiru", utożsamianych na ogół jedynie z grupą ludzi ukaranych za sprawy polityczne. Artykuł ten przedstawia liczebność różnych kategorii zesłańców i wolnych mieszkańców Syberii w okresie blisko stuletnim oraz opisuje zmiany sytuacji skazańców związane z modernizacją prawa karnego i modyfikacją sposobów represjonowania. W trzecią grupę omawianych na konferencji tematów wprowadza artykuł Zbigniewa Wójcika i Antoniego Kuczyńskiego, Między oczekiwaniem a spełnieniem. Wkład Polaków w badania nauko­ we na Syberii. To syntetycznie ujęte opracowanie koncentruje się na zagadnieniu zróżnicowania sytuacji, w jakiej znaleźli się Polacy przebywający za Uralem na przestrzeni wieków i na tym tle ukazuje ich osiągnięcia badawcze. Ramy ostatniego bloku problemów wiodących, poświęconych martyrologii i działalności duszpasterskiej polskich księży na Syberii zakreśla artykuł Romana Dzwonkowskiego, Katolickie duchowieństwo polskie represjonowane na Syberii w latach 1920-1965. Podana w referacie cezura �234 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowa nie była obligatoryjna i niektóre mieszczące się w tej grupie opracowania opisują losy i działalność duszpasterską polskich księży w latach wcześniejszych (artykuły W. Wernerowej, Relacje polskich misjonarzy z Syberii z początku XX wieku, B. Szostakowicza, Dzieje irkuckiej parafii rzymsko-katolickiej do początków wieku XX, J. Ziółka, Księża zesłani na Syberię po po­ wstaniu styczniowym). Z odrębną grupę problemów wiążą się referaty poświęcone losom Polaków na Wschodzie w czasach I I wojny światowej. Koncentrują się one na zagadnieniach deportacji ludności cywilnej, problematyce lagrowej i tzw. „wolnych osiedleń", sytuacji poszczególnych grup zesłańców, kwestii powrotów do kraju oraz represjach stalinowskich wobec polskiej diaspory za Uralem. Ostatni temat poszerzony został o rozważania dotyczące teraźniejszości i przyszłości mieszkańców Syberii o polskim rodowodzie. Omawiane tu fakty zamykają gorzki rozdział naszych stosunków z Rosją, który dopiero teraz jest rozliczany. Sprawy wiążące się z martyrologią Polaków na Wschodzie, do dziś bolesne dla wielu doświadczonych tam ludzi, są nadal żywo dyskutowane i wzbogacane o nowe świadectwa. Jednak problem zesłań, obłożony przez lata polityczną infamią, później zaś ukazywany przez pryzmat nieszczęść, jakich doznały ofiary represji, wymaga wielu jeszcze wyjaśnień. Autorzy zamieszczonych w tomie artykułów polemizują z dotychczasowymi ustaleniami i korygują fakty na podstawie nieznanych dotąd źródeł zgromadzonych w archiwach rosyjskich. Przeciwstawiając się popularnym i kształtującym opinię publiczną mitycznym wyobrażeniom wzmacniają podstawy wiedzy o czasach stalinowskich. Generalnie rzecz biorąc, zgromadzony w tomie materiał naukowy nie tylko wyjaśnia różne kwestie sporne, systematyzuje dotychczasową wiedzę o polskich doświadczeniach na Syberii, ale też przybliża szereg nowych zagadnień, zaledwie sygnalizowanych we wcześniejszych publikacjach lub w ogóle dotąd nie analizowanych (wymieniłabym tu artykuły: B. Jędrychowskiej, Życie muzyczne polskich środowisk zeslańczych na Syberii w XIX wieku, W. Sulei, Wpływ syberyjskich doświadczeń na polską myśl polityczną doby porozbiorowej, S. Leończyka, Polacy na południu guberni jenisiejskiej. Dzieje zesłań i kolonizacji, M . Iszczenko, Polacy na katordze sachalińskiej, W. Wołk owa, Polacy w dziejach Tomska w XVII wieku oraz teksty omawiające zaniedbywany do niedawna temat martyrologii polskich duchownych). Dzięki temu został poczyniony kolejny wielki krok w kierunku opracowania całościowej syntezy „Polskiego Sybiru". Uwag krytycznych o książce mam niewiele. Dla mnie, jako etnografa, istotnym błędem jest podpis pod fotografią Ajnuski z dzieckiem, który głosi, że zdjęcie przedstawia kobietę i mężczyz­ nę. Zastanawiam się również, czy niektórych referatów nie należałoby dla potrzeb wydawniczych wzbogacić o dodatkowe informacje. Pisali je bowiem naukowcy z myślą o profesjonalnym audy­ torium. Dlatego nie omawiano w nich spraw podstawowych, które temu środowisku mogą wydawać się zbyt znane, aby je poruszać w naukowych referatach. Nie sądzę jednak, by dla osób mniej wprowadzonych w tematykę syberyjską, a do takich zalicza się pewnie znaczna część czytelników książki, wszystko było równie oczywiste. Dla przykładu podam, że w artykule Jana Ziółka zawarte są informacje o Józefie Kalinowskim, zaś dokumentacja ikonograficzna przed­ stawia osoby o innych imionach: słuchacza rosyjskiej uczelni wojskowej, omyłkowo nazwanego tu Janem Kalinowskim i nieco dalej mało podobnego do poprzedniego karmelitę Rafała Kalinow­ skiego. W opracowaniu nie ma jednak wyjaśnienia, że chodzi o tę samą postać, co może do­ prowadzić czytelników do błędnych wniosków, iż zesłaniec Józef był jedynie autorem relacji o represjonowanych księżach, zaś portret świętego Rafała został zamieszczony chociażby dlatego, że artykuł dotyczy polskich duchownych. W książce zabrakło mi również omówienia, które ukazywałoby syberyjskie dokonania Pola­ ków w kontekście podobnych osiągnięć przedstawicieli innych narodowości. Pozwoliłoby ono bezstronnie ocenić nasz dorobek w dziedzinie poznania ziem zauralskich. Jest to jednak bardziej postulat na przyszłość niż zarzut, gdyż, o ile wiem, ten ogromny i wielowątkowy temat czeka dopiero na opracowanie. Anna Milewska-Młynik �235 RECENZJE I OMÓWIENIA Elena Niculi1,á-Voronca, Datinele si credinjele poporului román adúnale si asezate ín ordine mito­ lógica {Zwyczaje i wierzenia ludu rumuńskiego zebrane i ułożone w porządku mitologicznym), vol. I , P O L I R O M , łasi 1998, ss. 504, wyd. I , Tipografía Isidor Wiegler, Cernáuti 1903 Minęło już sporo czasu od kiedy etnografowie odkryli, iż tradycyjna ludowa wizja świata oparta była na strukturach myślenia wyznaczonych przez mit. Pochodzący z in illo tempore, z czasu działania bogów, mit rozumiany był w niej jako objawienie prawdy absolutnej, wyjaś­ niającej i uzasadniającej porządek świata. Z mitycznego czasu wywodziły się normy, wartości i reguły życia przestrzegane w danej społeczności, a obrzędy i zwyczaje kultywowane w ciągu roku były gwarancją zachowania równowagi świata oraz boskiego porządku na ziemi. Mit stanowił wzór, którego odtwarzanie gwarantowało trwanie świata, a przez to i ludzkie szczęście. Taki mityczny obraz ludowej kultury rumuńskiej, a w szczególności Mołdawii i Bukowiny, przed­ stawiony został w wydanym właśnie pierwszym tomie książki Eleny Niculijá-Voronca . Praca ta, opublikowana po raz pierwszy w początkach X X wieku, uznawana jest za „jedno z najbardziej reprezentatywnych dzieł etnologii rumuńskiej" (Berdan 1998, s. 9). Stanowi ona do dzisiaj ważne narzędzie pracy etnografów i antropologów kultury, bez którego współczesne badania dotyczące mitów i obrzędowości w Rumunii nie są właściwie możliwe. 1 2 Pierwszy tom książki dzieli się na trzy części: Stworzenie świata, Ziemia, Powietrze . Autorka przedstawiła w nim rumuńskie wierzenia i opowieści dotyczące powstania ziemi, człowieka i na­ tury. Zebrany materiał został uporządkowany w duchu mitologii i filozofii antyc2mej, według której wszechświat zbudowany jest z tzw. czterech elementów kosmicznych (ziemia, woda, powie­ trze, ogień). Taka koncepcja książki nie była oryginalnym pomysłem Eleny Niculitá-Voronca - wiele dzieł etnografii rumuńskiej pochodzących z przełomu X I X / X X wieku miało podobny układ wynikający głównie z popularnych w tym czasie w Rumunii duchowych koncepcji P. Hasdeu. Podział ten został jednocześnie związany z porządkiem wyznaczonym przez słońce, które w tradycyjnej kulturze ludowej stanowiło podstawowy czynnik orientacji w czasie i prze­ strzeni. Materiał przedstawiony w pracy powstał na podstawie wieloletnich badań autorki prowa­ dzonych pod koniec X I X wieku w wioskach północnej Rumunii. Metoda polegała na prowadze­ niu wywiadów z mieszkańcami wsi i na wiernym odnotowywaniu ich odpowiedzi. Autorka, jak sama przyznaje, zapisywała wszystko, co mówili jej rozmówcy nawet wówczas, gdy odpowiedzi wydawały jej się naiwne i bardzo uproszczone (s. 21). Z zebranego w ten sposób materiału powstała znakomita praca, odtwarzająca struktury mityczne i archaiczny sposób myślenia, który stanowił podstawę wielu wierzeń i obyczajów ludu rumuńskiego, nierzadko kultywowanych po dzień dzisiejszy. Walorem opracowania jest także fakt, iż zamieszczono w nim teksty w oryginal­ nym brzmieniu dialektu mołdawskiego z końca X I X wieku. W pierwszej części książki Elena Niculijá-Voronca zebrała istniejące w rumuńskiej mitologii ludowej wierzenia dotyczące stworzenia świata, czyli - jak to jest określane w etnografii - mity kosmogoniczne. Już z pierwszych opowieści mieszkańców mołdawskich i bukowińskich wiosek wyraźnie wyłania się dualny obraz świata. Kultura rumuńska, podobnie jak i słowiańska, budowana jest na zasadzie opozycji. Najważniejsza z nich widoczna jest w przekonaniu, iż 1 Elena Niculi{á-Voronca (1862-1939), pisarka i folklorystka, wywodziła się ze starej rumuń­ skiej rodziny osiadłej w Macedonii, której potomkowie w X V I I I wieku przybyli do Mołdawii i zamieszkali w Suczawie. Po studiach w Botocani i w Jassach, zajęła się pracą folklorystyczną, której efekty publikowała na łamach rumuńskich czasopism i książek. Tematyka prowadzo­ nych przez nią badań obejmowała głównie rumuńskie myślenie archaiczne i struktury mityczne, które stały się podstawą wielu wierzeń, obyczajów i zwyczajów praktykowanych w tradycyjnej ludowej kulturze. Wiele etnograficznych prac autorki powstało na podstawie bezpośrednich badań terenowych prowadzonych w rumuńskich wioskach Mołdawii i Bukowiny, zob. Z. Berdan 1998, s. 9-19. Kolejny tom książki E . Niculřtá-Voronca, Datinele si credinjele poporului román adúnate si asezate in ordine mitológica, poświęcony będzie zwyczajom i wierzeniom związanym z wodą i ogniem. 2 �236 RECENZJE I OMÓWIENIA w stworzeniu ziemi biorą udział dwie antagonistyczne siły - dobro, utożsamione z Bogiem (rum. Dumnezeu), znanym także pod imieniem Fártache i zło związane z Diabłem (rum. Drąc) wy­ stępującym także pod imieniem Nifártache czy Necuratul. Świat powstaje w wyniku walki między tymi dwoma siłami, którym, co stoi w sprzeczności z mitologią chrześcijańską, przypisuje się równie ważną rolę w jego stworzeniu. Większość rumuńskich mitów wykazuje silny związek z wierzeniami występującymi na Słowiańszczyżnie. Początek wszelkiego istnienia ma w nich charakter akwatyczny. Pomysł stworzenia ziemi w opowieściach ludu rumuńskiego najczęściej przypisywany jest Bogu. Z ziemi przyniesionej przez Diabła z dna wód, Bóg tworzy turtija , z którego z czasem wyrasta mała ziemia. Bóg kładzie ją na wodzie i wraz z Diabłem traktują ją jako miejsce odpoczynku. W innych wersjach mitów kosmogonicznych na początku istnieje woda (rum. apa) i ciemność (rum. intuneric). Na wodzie pływa piana, a w niej motyl i robak. Motyl składa skrzydła i powstaje z niego Bóg. Z robaka rodzi się inny twór - „On" (rum. El), Diabeł, Necuratul, z ogonem i widłami (s. 37). W niektórych opowieściach diabeł pojawia się w postaci ptaka, np. kaczki pływającej po wodzie. Aby uczcić jego pamięć istnieje zwyczaj powstrzymywania się w pewnych okresach od jedzenia kaczek. Stworzenie ziemi często w rumuńskich opowieściach jest związane z sakralizacją przestrzeni. Zachód to kierunek zła, ciemności, „dzisiejszego końca świata". Wschód - przeciwnie: w wartościowa­ niu przestrzeni nadaje mu się rangę kierunku dobrego, jasności, stworzonego przez Boga porządku. Powstanie ziemi łączy się z uporządkowaniem całego kosmosu. Z trójsferycznym porządkiem - niebo, ziemia, woda (znajdująca się pod ziemią, lub otaczająca ze wszystkich stron ziemię) - zostają związane wierzenia dotyczące jego genezy, mieszkańców poszczególnych sfer oraz postaci pełniących rolę ich opiekunów. Charakterystycznym motywem opowieści jest także opuszczenie ziemi po jej stworzeniu przez Boga i Diabła (Bóg wznosi się do siódmego nieba, Diabeł zostaje w pierwszym). Jednakże nie jest to koniec troski Boga o ziemię. Z wysokości Bóg, przy pomocy Diabła, nadaje porządek światu - powstają istoty boskie, ludzie, zwierzęta, rośliny, przedmioty - skrzypce, haft na koszuli rękawa bukowińskiej kobiety, młyn, żelazo, pieniądze, kościoły, chleb, kwiaty - jednym zdaniem, wszystko to, co ma związek z życiem ludzi. Ludowa świadomość potrafi odnaleźć w pierwotnym czasie świętym sens każdego istnienia, zarówno duchowego jaki i materialnego. Z nieprawdopodobną łatwością potrafi tworzyć także wytłumaczenie zarówno dla dobra, jak i zła istniejącego na świecie. Nierzadko, w rumuńskich opowieściach to sam Bóg nadaje sankcje istniejącemu na ziemi złu. O tym jak zło powstaje za jego przyzwoleniem opowiada między innymi historia o pojawieniu się wśród ludzi prostytucji. Według wierzeń podanych przez Ioana Pisarciuca z wioski Roja, Noe miał dwunastu synów i trzynaście córek, którzy, poza jedną, wszyscy ze sobą współżyli. Odmienność jednej budziła jednak nieporozumienie. Aby zażegnać konflikt rodzeństwo udało się do Noego. Ten rozstrzygnął - jeżeli jedna z córek nie chce współżyć ze swoim rodzeństwem, będzie odtąd służyła innym. Gdy Bóg przyszedł odwiedzić Noego i dowiedział się o jego pomyśle, powiedział: dlaczego nie, będzie odtąd przeznaczona dla żołnierzy (s. 37). 3 Warte podkreślenia jest to, iż w rumuńskich opowieściach ludowych postać Diabła ma charakter ambiwalentny. Można jednak powiedzieć, iż Necuratul zatraca w nich zło, tak silnie podkreślane przez religię chrześcijańską. U postaw stworzenia świata leży rzeczywiście walka złego Diabła i dobrego Boga. Diabeł już w pierwszych przytoczonych mitach stara się ze wszyst­ kich sił pokonać Boga i stworzyć ziemię w swoje imię. Jednak materia „odmawia mu posłuszeńs­ twa" - piasek znika, woda oddala się, wysycha itd. Podobnie dzieje się, gdy Diabeł usiłuje pozbyć się na zawsze Boga, topiąc go w wodzie. W wyniku walki i doznawanych wciąż na nowo porażek, Diabeł poznaje wreszcie jak wielka jest moc Boga i jak trudno jest odnieść nad nim zwycięstwo. W dalszych opowieściach Diabeł jawi się więc już właściwie jako dobroduszna istota, niespecjalnie mądra, ot, taki tam boży głupek. Wiele mitów i opowieści to właśnie jemu przypisuje moc 3 Turtá, turtija - rodzaj rumuńskiego kołacza sporządzonego z mąki, wody i soli (z dodatkiem miodu, cukru lub orzechów). Z zaczynu ugniata się i rozwałkowuje warstwę ciasta, którą następ­ nie wypieka się na płycie pieca lub na stole w żarze. Używany jest podczas wielu zwyczajów dorocznych, np. w dniu św. Barbary lub św. Andrzeja. �237 RECENZJE I OMÓWIENIA inicjatywną i wykonawczą ziemskiego porządku, podkreślając jednak zarazem twórczą moc Boga. Z lektury książki można właściwie wywnioskować, iż Diabeł jest pomysłodawcą powstania więk­ szości rzeczy na ziemi, ale nie umie do końca ich wykorzystać. Buduje dom, ale bez okien i światło słońca nie może dotrzeć do jego wnętrza, konstruuje wóz, ale w środku domu i nie potrafi go wyciągnąć na zewnątrz. Stwarza człowieka, ale ten nie odpowiada na jego pytania. Dlatego, jest Bóg, Siła, Wszechmoc, który musi mu pomóc. Bóg przybiera tu rolę ulepszyciela diablich pomy­ słów. Bogu wszystko się udaje, Diabeł tworzy świat „na opak", „bez ducha". Od Boga pochodzi to co żywe, ciepłe, jasne; od Diabła, to co martwe, chłodne, ciemne. Widać to w pięknej opowieści 0 stworzeniu świętych. Bóg po usadowieniu się w niebiosach odkrywa samotność Diabła i po­ stanawia stworzyć mu towarzyszy. Obydwaj myją ręce. Bóg czyni to dwanaście razy i za każdym razem ze spadających kropli wody powstaje jeden święty - Michał, Mikołaj (którego przeznacza na nauczyciela ludzi), Jerzy, Dymitr, Pokrowa (która przykrywa ziemię śniegiem i do której modlą się dziewczyny o zamążpójście), Eliasz, Wielka Niedziela . Na samym końcu, jako dwu­ nasty, pojawia się Jezus Chrystus. Także Diabeł idąc śladem Boga myje ręce, ale z kropli wody powstają jedynie... owoce i trawa (s. 28). Podobnie jest z człowiekiem, który w rumuńskich mitach jest pomysłem Diabła. Stworzony przez Diabła Adam, nie potrafi mówić, nie odpowiada na pytania Nifartache. Przychodzi Bóg i tchnie w niego ducha. I człowiek zaczyna mówić. Aby nie odczuwał na ziemi samotności, Bóg czyni mu kobietę, żonę - Ewę. 4 Wzajemny stosunek Boga i Diabła do siebie, podobnie jak stosunek Rumunów do Boga, jest zadziwiająco... ludzki. Brak tu tak charakterystycznego stosunku do „świętości", powodującego zarówno zachwyt, jak i przerażenie. Bóg jest w rumuńskich mitach przede wszystkim człowiekiem. Ludzie skarżą się Bogu na porządek ziemski, tak jak skarżą się swoim sąsiadom na trud życia, proszą Go o stworzenie brakujących im rzeczy, tak jak proszą siebie wzajemnie o pomoc. Także, współżycie Diabła i Boga jest w rumuńskich opowieściach jak współżycie ludzi - z czasem rodzi wzajemne nieporozumienia. Diabeł doświadcza ludzkich uczuć, zazdrości Bogu jego siły i umiejęt­ ności - chce niszczyć pracę Boga. Gdy Bóg tchnie ducha w człowieka i ten zaczyna mówić, Diabeł przeklina twór Boga i człowiek traci rozum. Ale dobry Bóg naprawia krzywdę Diabła, odwraca człowieka na druga stronę, wnętrzności daje na zewnątrz, a to co skalane przez diabła chowa do środka - dlatego człowiek na zewnątrz jest piękny, wewnątrz - „głupi" i ma skłonność do grzechu 1 zła (s. 26). Diabeł, jak mały chłopiec, często płata Bogu figle. Każe młynarzowi siedzieć pod drzewem w kożuchu odwróconym na drugą stronę i straszyć, gdy obok przechodzi Bóg. Dzięki swojej mocy Bóg potrafi jednak odwrócić przekleństwo Diabła - nie lęka się, błogosławi młynarza i z jego ciała powstaje niedźwiedź - ot, takie tam kosmate stworzenie Boże! Dualizm kultury rumuńskiej widoczny jest także w istnieniu dwóch pierwiastków w powstałym porządku ziemskim - męskiego (rum. bůrbátesc) i żeńskiego (rum. femeiesc). Każdej stworzonej przez Boga istocie zostaje przypisany jeden z tych rodzajów. Także człowiek rozpoznając porządek boski, odkrywa ten dualizm i nadaje go rzeczom czy zjawiskom tworzonym przez siebie. Męski jest ogień i powietrze, żeńska jest woda i ziemia. W jednej z opowieści mężczyzny z Rosa także dniom tygodnia zostaje nadana personifikacja i płeć. Pierwsi ludzie stworzeni przez Boga rodzą dzieci. W pierwszy dzień powstaje Niedziela - dziewczynka, w drugi poniedziałek - chłopiec, i kolejno wtorek - chłopiec, środa - kobieta, czwartek - chłopiec, piątek i sobota - dziewczynka (s. 38). Religijność ludowa z czasem przyporządkuje dniom tygodnia poszczególnych świętych - poniedziałek jest dniem św. Archaniołów, wtorek - św. Jana lub św. Eliasza, środa - Matki Bożej, czwartek - św. Mikołaja, piątek - św. Krzyża, sobota - św. Łazarza i zmarłych. Na marginesie tych wszystkich opowieści rumuńskich da się także wyróżnić jeszcze jeden dualizm - światło (rum. lumina) i ciemność (rum. intuneric). Pierwsi ludzie nie mają świadomości, iż może istnieć dzień, słońce, pory dnia. Narzekają, że jest ciemno, że mrok okrywa ziemię i nie mogą widzieć Boga. Umiejętność odróżniania dnia od nocy, światła od ciemności powstaje po stworzeniu przez Boga słońca. Po wyróżnieniu ciemności i jasności człowiek nadaje im 4 Niedzieli została nadana w kulturze rumuńskiej personifikacja i traktuje się ją jako świętą, nazywając Duminica Mare. �238 RECENZJE I OMÓWIENIA wartościowanie - odtąd noc, ciemność, kojarzona będzie ze złem, chaosem, nieuporządkowaniem ziemi, czasem działania wszelkich istot diabelskich; jasność to czas dobra, szczęścia, boskiego porządku. W dzień Bóg ze św. Piotrem chodzą po ziemi i odwiedzają ludzkie domy, w niedzielę Matka Boska zagląda do zagrody i przynosi jej szczęście. Nocą przychodzą diabelskie istoty, aby czynić ludziom zło, przybysze z innych światów. Ale zmrok i noc będą także czasem kontaktu z innym porządkiem. To wtedy przychodzą zmarli, którzy chcą posilić swe dusze pokarmem świątecznym, to wtedy młoda dziewczyna można zobaczyć cień swojego przyszłego męża. W części drugiej książki, najobszerniejszej, autorka zebrała wierzenia ludu rumuńskiego, których porządek wyznacza słońce. Rok obrzędowy wsi rumuńskiej toczy się kołem, powracając do punktu wyjścia. Autorka książki rozpoczyna ten rozdział od przytoczenia wierzeń związanych z okresem Bożego Narodzenia i Nowego Roku. W tzw. rytualnym kompleksie Dwunastu Dni zaczynających się od Wigilii Bożego Narodzenia i trwających aż do Boboteaza (6 stycznia), odprawia się w Rumunii szereg prastarych rytuałów i obrzędów, mających charakter agrarny, zapewniających odtworzenie cyklu wegetacji, obfite plony oraz zabezpieczających ludziom powo­ dzenie, bogactwo, szczęście i płodność. Wiele miejsca w tej części książki zajmuje opis wierzeń dotyczących Wigilii. Ludzi obowiązuje szereg nakazów i zakazów, których przestrzeganie gwarantować ma bezpieczeństwo i szczęśliwą przyszłość. Wśród nich mieszkańcy Bukowiny wymieniają najczęściej zakaz wynoszenia z domu ognia (aby nie było szkody w domu oraz nie brakowało go przez cały następny rok), pożyczania czegokolwiek z domu (związany z wiarą w wydawanie z domu szczęścia), zamykania drzwi i bram domu (bo młoda dziewczyna nie znajdzie męża lub „zamknie się szczęście"), wykonywania pewnych prac (np. motania i przędzenia). Zwraca także uwagę wiele opowieści nakazujących wykonywanie w tym czasie różnych czynności mających wpływać na urodzaj i obfitość plonów. Aby pobudzić nieowocujące drzewa do rodzenia, mężczyźni chodzą do sadu obijać je kijami lub łopatami chlebowymi. Istnieją także praktyki, które przepowiadać mają nadchodzący rok: np. z węgla położonego na pieczonym w piecu chlebie wróży się wygląd zboża i kukurydzy (s. 56-65). Szereg rozmówców podaje także informacje o zwyczajach związanych z pożywieniem wigilijnym, zaznaczając jednak, iż do zmroku obowiązuje post, który, według tradycji, „trzyma się" ku pamięci Matki Boskiej (będąc w tym dniu tuż przed rozwiązaniem bardzo cierpiała i nic nie jadła). Na wieczór wigilijny przygotowuje się uroczystą kolację, złożoną z dwunastu potraw (stosownie do liczby apostołów Chrystusa). Wśród potraw dozwolonych wymienia się głównie te, które rodzi ziemia - pszenicę, orzechy, mak, kapustę, bób, groch. Dozwolone jest także spożywanie klusek i kaszy oraz coliva czyli kołaczy (pieczonych z pszenicy, miodu, maku i tłuczonych orzechów). K u pamięci kobiet, które w ten dzień przyniosły cierpiącej Matce Boskiej pieluchy (rum. pelinci), przygotowuje się także specjalny rodzaj placka pszenicznego zwany pelincele Domnului (s. 60). Mieszkańcy Bukowiny wierzą także, iż wielu potraw nie wolno w ten dzień jeść, gdyż ich spożycie wiąże się z niebezpieczeństwem. U prawosławnych zakazane jest spożywanie potraw z krwią, np. ryby - w ten sposób oddaje się cześć Matce Boskiej, która w ten dzień „była pełna krwi". Specjalnie na ten dzień stół wyposażony jest w szereg akcesoriów, które według ludowych wierzeń mają zapewnić ludziom zdrowie i bezpieczeń­ stwo. Aby uchronić domowników od zła, na czterech rogach stołu kładzie się czosnek, uchodzący za najlepszy środek apotropeiczny. Pod stół daje się ostre, metalowe przedmioty - siekierki, toporki, nawet kosę, na których domownicy trzymają podczas wieczerzy wigilijnej nogi, aby zapewnić rodzinie przez cały nadchodzący rok zdrowie i siłę równą żelazu. Na pamiątkę narodzin Chrystusa w stajence kładzie się na stół siano, które po wieczerzy dawano bydłu, aby uchronić je od wszelkiej szkody. Także, sama noc wigilijna w opowieściach ludu rumuńskiego nabiera charakteru szczególne­ go i odbierana jest jako pora graniczna. W tym dniu decyduje się przyszłość ludzi i zwierząt oraz dzieją się rzeczy niezwykłe - zwierzęta mówią ludzkim głosem a żywi obcują ze zmarłymi. No i gdzieś tam, co może często pośród tych wszystkich zakazów i wierzeń umyka... rodzi się Jezus. To niejednorodność w pojmowaniu czasu w okresie świat Bożego Narodzenia przejawia się i w innych okresach świątecznych. Zwykle człowiek w specjalny sposób przygotowuje się do święta, np. powstrzymując się od jedzenia. W tradycji ludu bukowińskiego, posty odgrywają znaczącą rolę i wiążą się w szeregiem wierzeń mających w znacznej mierze charakter zabezpieczający - chronią �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 239 przed gniewem Boga i są gwarancją ochrony ludzi przed wszelkim niebezpieczeństwem. Według informatorów autorki, prawosławna tradycja na Bukowinie i w Mołdawii nakazuje pościć w dzień Matki Boskiej (tj. w środę) i w dzień św. Krzyża (tj. w piątek) każdego tygodnia. Poza tymi dniami istnieją także określone posty przygotowujące do świąt kalendarza chrześcijańskiego. Wśród nich wymienia się najczęściej dwanaście wielkich piątków w roku (przypadających przed największymi świętami prawosławia), dniem Ścięcia Głowy Jana Chrzciciela (29 sierpnia), Św. Paraskewy (14 paź­ dziernika), Św. Katarzyny (24 listopada). Najczęściej post polega na powstrzymywaniu się od wszelkiego rodzaju pożywienia, ale istniają dni, w których nie je się jedynie określonych potraw, np. w wigilię św. Andrzeja mieszkańcy Bukowiny nie jedzą niczego co ma głowę (czosnku, jabłek). Są także dni, w których post zachowuje się w szczególnej intencji - 1 października, w dzień Matki Boskiej Pokrowy, młode dziewczyny poszczą w intencji dobrego męża, a mężatki w intencji trwania świata. W wigilię św. Barbary (3 grudnia) kobiety poszczą w intencji pomocy i opieki przy narodzinach dziecka oraz w intencji ochrony przed bólem. O tym, iż świat miał sens, że cała rzeczywistość, która z pozoru wydawała się być nieznana, była spójna, możemy przekonać się w książce z informacji o obrzędach czy nawet codziennych zajęciach, podczas których chłopi, integrując się z całym kosmosem, symbolicznie wpływali na bieg świata. Na czas świąteczny, wyznaczony przez cerkiew prawosławną, nakładał się inny czas, czas rolniczy, zmierzający za porządkiem słońca (ku słonku), związany z ziemią, jej płodnością, wegetacją. Połączenie tych cyklów tworzyło swoistą harmonię. Przestrzeganie kalendarzowych tradycji i obrzędów wiązało się z gwarancjami trwania świata, urodzaju, obfitych plonów oraz zdrowia i pomyślności ludzi. Szczególne miejsce w opowieściach zebranych tu przez Elenę Niculi{á-Voronca zajmuje ziemia. Według rumuńskich wierzeń, ziemia powstała z wody i do dnia dzisiejszego woda otaczają z każdej strony. Z wody wyłania się wszystko to, co żyje. Ziemi przypisuje się w opowieściach funkcje kobiety, matki ludzi, świętej, żywicielki. Czasem w opowieściach ziemia ma charakter androginiczny - na górze jest mężczyzną, na dole kobietą. Istnieją także przekonania 0 pochodzeniu człowieka od ziemi, z których wynika, iż ziemia jest matką ludzi a Bóg na niebiosach jest jej mężem i naszym ojcem. Ludzie traktowani są tu więc jako owoc ich związku, jako dzieci ziemi 1 Boga (s. 131). Wyraźnie podkreśla się macierzyństwo ziemi - żywy charakter, który powoduje urodzaj. Na powszechne przekonanie, iż człowiek, aby żyć musi uprawiać ziemię i zbierać jej plony, nakłada się świadomość jednoczesnej konieczności pozyskania jej przychylności. Do określonego momentu obowiązuje więc zakaz jej orania, bo ziemia jest jak brzemienna kobieta. Nie wolno jej bić - bo nie będzie rodziła, a wszelkie zabiegi jak oranie czy siew traktowane są jak kaleczenie ziemi. Aby pozyskać jej przychylność i urodzaj oraz uzyskać przebaczenie, konieczne jest odprawianie szeregu rytuałów. Stare kobiety z bukowińskich wiosek twierdzą, że za ranienie ziemi (tj. oranie) należy kropić pole święconą wodą, modlić się przed rozpoczęciem prac polowych do Boga o urodzaj na chleb, czynić znaki krzyża lub nawet kłaść krzyże na oranej ziemi. Podczas orki i siewu należ;/ spożywać specjalny rodzaj kołacza, wypieczony i odłożony na ten dzień jeszcze ze świąt Bożego Narodzenia. W symbolicznym akcie zapładniającym ziemię dobrze jest także toczyć jaja przed wołami ciągnącymi po polu pług. Wszystkie te wierzenia unaoczniają nam, jak silne jest w rumuńskiej kulturze ludowej przekonanie, iż ponad potrzebę nie można ingerować w świat przyrody. Niepotrzebne naruszanie ziemi jest w potocznej świadomości ciężkim przewinieniem i musi zostać surowo ukarane. Takim sposobem nieuzasadnionego korzystania z ziemi jest nawet wbijanie kosy w ziemię podczas odpoczynku w czasie żniw. Karą, która za to ma spotkać chłopa jest śmierć członka jego rodziny. Podobnie, gdy młoda dziewczyna lub dzieci podczas zabawy niepotrzebnie kopią dołki w ziemi - następstwem tych czynów może być śmierć ich rodziców. Ziemi musi także odpoczywać. Obowiązują specjalnie wyznaczone pory, w których ziemi nie należy ruszać, np. gdy rodzi kilka lat z rzędu (bo jest wyjałowiona), w południe, po zachodzie słońca, nocą. Rumunii wierzą, że w tym czasie ziemia musi odpocząć, aby nabrać sił do większej płodności i urodzaju. Autorce pracy udało się także dotrzeć do informacji o charakterze eschatologicznym, dotyczą­ cych końca świata i ludzi. Grzechy, nieprzestrzeganie boskich przykazań, doprowadzić mogą do gniewu Boga, który otworzy ziemię, i woda pod nią znajdująca się spowoduje ogromny potop, w którym zginie cała ludzkość. Szereg wierzeń rumuńskich łączy także występowanie nienaturalnych �240 KRONIKA zjawisk atmosferycznych (trzęsienie ziemi) z wiarą w gniew Boga, który z niebos spogląda na nieprawość ludzką. Ratunkiem i częściowym zażegnaniem niebezpieczeństwa zatopienia może być ludzka dobroć i wierność boskiemu porządkowi oraz sprawcza moc obrzędów dorocznych. W materiale zebranym przez Elenę Niculi{á-Voronca na uwagę zasługują także fragmenty odnoszące się do świata zmarłych. Z ludowych opowieści wynika, iż otaczani byli oni szczególną opieką i modlitwą. Charakter żałobnych obrzędów ludu rumuńskiego przywołuje myśl, iż mamy do czynienia z rzeczywistością, w której świat żywych miesza się na co dzień ze światem zmarłych. Dusza zmarłego, odchodząc definitywnie po trzech dniach po śmierci na drugi świat, pozostaje jednak żywa w pamięci i czynach bliskich. Wyraża się to w specjalnym zachowaniu rodziny - do zmarłego przychodzi się na grób i robi stypę (szczególnie po 3,6, 9, 20 dniach, 6 tygodniach, 3 miesiącach, roku po śmierci), zostawia mu się w określone dni resztki z kolacji (np. w Wigilię), piecze się specjalne rodzaje kołaczy (zwane pomenele lub crestáfí), ofiarowuje jałmużnę, zakopuje jedzenie w ziemi w ogrodzie (pod jabłonią lub innym rodzącym drzewem). Wielu rozmówców dokładnie określa los czy nawet miejsca przebywania duszy człowieka po śmierci. Część z nich twierdzi, że gdy dusza człowieka zmarłego odchodzi z tego świata, ziemia otwiera się i aniołowie sprowadzają ją pod ziemię, „pod nas", gdzie jest Bóg i raj. Trzecia część jest najbardziej niejednorodna. Pojawiają się w niej rumuńskie opowieści, wierzenia i legendy dotyczące m.in. wiatru, smoków oraz atmosfery (słońce, księżyc, deszcz, mróz itd.). Szczególne miejsce w tej części zajmują także wierzenia dotyczące świata zwierzęcego (np. ptaków - kukułki, wrony), istot demonicznych oraz świętych ochraniających od poszczególnych żywiołów (np. św. Barbary, św. Dochia, św. Szymona Słupnika). Praca Eleny Nicuh^á-Voronca gromadzi znakomity materiał pozwalający etnografowi na poznanie ukrytych struktur mitycznych rumuńskiej ludowej kultury. Dla kultury rumuńskiej jej znaczenie może być porównane z rolą, jaką dla kultury słowiańskiej mają prace Kazimierza Moszyńskiego. Jednocześnie, książka pozwala na wysnucie szeregu analogii między kulturą słowiańs­ ką a rumuńską. Mimo, iż wywodzą się one z odmiennych korzeni, to jednak ich wielowiekowe sąsiedztwo i wzajemnie oddziaływanie stworzyły wiele podobieństw. Już pierwsza część pracy pozwala na odnalezienie szeregu analogii pomiędzy mitami o powstaniu świata znanymi na gruncie euroazja­ tyckim a podobnymi rumuńskimi. Podobnie, w dalszych częściach pracy wiele opowieści i wierzeń rumuńskich oraz schemat opartych na ich podstawie obrzędów wykazuje bardzo süne pokrewieństwo z kulturą słowiańską kręgu karpackiego. Podstawowe motywy opowieści (walka między Bogiem a Diabłem), popularność świętych (św. Eliasz, św. Jerzy, św. Mikołaj), przebieg rytuałów (kolęda, pierwsza orka, pierwszy siew) są identyczne w swej strukturze. I chociaż praca ma w główniej mierze już charakter historyczny, z rozmaitych źródeł etnograficznych oraz własnych obserwacji i informacji zbieranych na terenie Rumunii wynika, iż wiele elementów opisywanych w książce ma kontynuacje we współczesnej kulturze rumuńskiej (choć w zmienionej formie). Przetrwała obrzędowość związana z Bożym Narodzeniem i Nowym Rokiem. Podobnie, zwyczaje Wielkanocne czy nawet stereotypy etniczne pojawiające się w książce występują do dnia dzisiejszego w Rumunii, w tym na wieloetnicznej Bukowinie (wierzenia dotyczące Romów, Polaków, Żydów, Rusinów). Po lekturze książki Eleny Niculřjá-Voronca ma się wrażenie, że ta mityczna rumuńska kultura, w której „zgromadziły się wszystkie przesądy świata" wcale nie jest już taka... obca. Ewa Kocój LITERATURA Berdan, L . 1998 Elena ШсиЩа-Voronca folklorista si scriitoare. Studiu introductiv, [w:] E . Niculitá-Voronca, Datinele si credinfele poporului román adúnate si asezate in ordine mito­ lógica, vol. I, POLIROM, Iasi. Eliade, M. 1995 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 3, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7cf8f17cf7046b16b8b3efc9124cbd9.pdf 9697a72a60140aafd4533bc9af217df8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1581 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.223-246 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 George E . Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton University Press 1 2 Gdy Writing Culture i Anthropology as Cultural Critique stały się przedmiotem wzmożonej dyskusji wewnątrz etnografii, zarówno ich przeciwnicy, jak i po części badacze utożsamiający się z wiodącymi ideami „krytycznego zwrotu w atropologii" zaczęli się zastanawiać nad tym, co stanie się z dyscypliną, gdy ta zrezygnuje z empirii na rzecz badania wyłącznie własnych tekstów - tak bowiem zaczęto postrzegać antropologię krytyczną, najczęściej uruchamiając do jej rozumie­ nia kliszy odwróconego ja. Towarzyszyły temu liczne, dramatyczne gesty, które pojawiają się zawsze w momentach przełomowych. Ten jednak przełom był postrzegany bardzo jednoznacznie jako destrukcja podstaw etnografii. Przedwcześnie, ponieważ to, co jeszcze 15 lat temu było „przewrotem", jest dziś dobrze zadomowioną praktyką, a ci którzy jawili się jako „destruktorzy" etnograficznej narracji, obecnie są jej klasykami, „wychowującymi" następne pokolenie antropo­ logów - wbrew czarnym scenariuszom o wyjałowieniu i ślepej uliczce, w jaką wprowadziła etnografię antropologia krytyczna. Jednym z owych „klasyków" jest niewątpliwie autor recen­ zowanej książki, George Marcus. Z całą pewnością próba charakterystyki „przewrotu krytycznego", jaki dokonał się w antro­ pologii lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nie mogłaby obejść się bez przywołania nazwiska George'a Marcusa. Nie sposób bowiem myśleć o tekstualizmie, czy antropologii krytycznej bez przywołania dzieł, których był autorem lub współautorem. W jego opinii to, co części środowiska antropologów jawiło się jako podważanie podstaw, w rzeczywistości było wzbogaceniem kano­ nicznych sposobów pisania etnografii o „wymiar eksperymentalny" i „wietrzeniem" katalogu etnograficznych pewniaków. Marcus sam ze zdziwieniem odkrywa, na co - jak twierdzi - po­ zwoliło mu zestawienie artykułów pisanych przez niego na przestrzeni ostatniej dekady, w recen­ zowanym tutaj opracowaniu, całą tę twórczość łączy wspólny rdzeń - czyli niegasnąca fascynacja możliwościami (tymi realizowanymi i potencjonalnymi), jakie przed antropologią otworzył „kry­ tyczny zwrot" i zróżnicowanie nie tylko w obrębie przedmiotu badań (m.in. badania „na miejs­ cu") ale i jego podmiotu (zwielokrotnienie perspektywy badawczej). Zatem antropologia krytycz­ na jawi się nie tylko jako dyskurs o dyskursie, ale konkretna propozycja, nowy projekt badań empirycznych. Autor jest wręcz zaniepokojony przeteoretyzowaniem współczesnej antropologii i zastanawia się dlaczego „zwrot krytyczny" miał tak niewielki wpływ na sposób przemyślenia, przeprojektowania organizacji i prowadzenia badań terenowych. Według Marcusa, przedmiot badań nie jest już lokowany w jakimś pragmatycznym T A M , nie tylko dlatego, że ono się zmieniło (choćby na skutek procesów globalizacji), lub że T U stało się równie egzotyczne, ale po prostu paradygmatyczność T A M jako przedmiotu stała się problema­ tyczna (choćby przez jej zależność od strategii przedstawiania). Toteż , jednostronna" obserwacja uczestnicząca, jako element dyskursu różnicy, również powinna być zrewidowana, w kierunku zwielokrotnienia punktów obserwacji (multi-sitedfieldwork),co jest prostą konsekwencją zmian w relacji podmiot-przemiot. Według Marcusa, to właśnie czynniki takie jak: „badania tu", „wielogłos", zmiana pozycji podmiotu i przedmiotu, zdecydowały o zmianie sposobu pisania 1 J . Clifford, G . E . Marcus (eds.), Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley 1986. G . E . Marcus, M.M.J. Fischer, Anthropology as Cultural Critique. An Experimental Moment in the Human Sciences, Chicago 1986. 2 �224 RECENZJE I OMÓWIENIA i myślenia o pracy badawczej oraz o współczesnym nauczaniu antropologii, wykształciły nowy typ wyobraźni badawczej. W jego ramach konstytutywne dla antropologii „oddalenie" jest także odmową konstruowania przedmiotu od samego początku badań jako pochodnej znajomych, znaturalizowanych kategorii. Przecież przedmiot badań „zawsze już" jest ograniczony i do pew­ nego stopnia opisany nim jeszcze zacznie się etnograficzna praca interpretacyjna. Tym, co etno­ graf może jeszcze odkryć jest wiążąca badany fragment rzeczywistości kulturowej sieć związków, połączeń, asocjacji z innymi elementami tejże rzeczywistości przez pryzmat kulturowego „zawsze już", które nigdy nie istnieje w jednym miejscu, ale jest rozproszone w różnych instytucjach kulturowych i co ważniejsze nie jest wyłączną własnością żadnej z nich. Stąd też w badanie etnograficzne angażowane są inne niż dotąd (uznawane za kanoniczne), konkurencyjne sposoby reprezentacji (eksperymentalne), również te oferowane przez inne dyscypliny . Antropolog jest tylko jednym z wielu „kulturowych wytwórców" - inni, określani dotąd jako infor­ matorzy/źródła, czy badani/przedmiot badań, stają się równoprawnymi (?) wytwórcami dyskursu na „zadany" przez antropologa temat. Co ma to w istocie oznaczać dla reorganizacji badań? Marcus zauważa słusznie, że for­ mułowanie postulatów i proste stwierdzenie faktu nieświadomego używania „znaturalizowanych kategorii" w projektowaniu badań i definiowaniu przedmiotu jest o wiele łatwiejsze niż za­ proponowanie pozytywnego programu w postaci technik i alternatywnej strategii badawczej. Dodatkowo, sformułowane dotąd przez antropologię krytyczną postulaty wywołują obawy, że „znaturalizowane kategorie" zostaną zastąpione przez jakąś postać „myślenia życzeniowego" czy „widzimisiowatości", przez które przedmiot badań nie stanie się bliższy i zrozumiały, ale jeszcze bardzej obcy. Powstrzymać mają tę tendencję badania o zwielokrotnionym punkcie obserwacji. Wszystkie zamieszczone w recenzowanej książce artykuły naświetlają tę kwestię również wielo­ stronnie, tak że ostatecznie wyraźnie rysuje się pozytywny program badań. Irytującą stroną takiej ekspozycji jest jednak powtarzalność wątków w poszczególnych artykułach. Jest to z pewnością konsekwencja tego, że książka jest zbiorem artykułów a nie z góry zaplanowaną całością. Recenzowane dzieło podzielone zostało na trzy części. W pierwszej Marcus stara się nakreślić wizję „Nowego Starego Realizmu" etnograficznego, czyli realizmu opartego na nowym sposobie definiowania samej pracy terenowej. Autor proponuje zwielokrotnienie perspektywy badawczej tak, aby dysponując wieloma punktami widzenia naraz móc „powiedzieć więcej" . To „powiedze­ nie więcej" ma być osiągalne m.in. przez „użyczenie głosu innym" tylko, że inny to nie sam informator ale i instytucje (miejsca) związane z badanym zjawiskiem (bachtinowski wielogłos i dialogiczność), miejsca będące wytwórcami dykursu. Zestawianie ze sobą wielu poziomów i stylów analizy (skoro każdy typ analizy odkrywa jedynie prawdę częściową, to zastosowanie różnych metod do tego samego przedmiotu, np. hermenautycznej i strukturalnej, może prowadzić do osiągnięcia efektu trój- zamiast dwuwymiarowości przedmiotu) . Relatywizację praktyk Za­ chodu w stosunku do praktyk nie-Zachodnich przez zestawianie tych przedmiotów, instytucji, które się wzajemnie i krytycznie komentują (lecz bez karykaturowania żadnej z nich, bez używania jednych jako instrumentów krytyki drugich). Najlepiej proces ten uwidacznia druga część pracy, 3 4 5 3 Proces nieobcy etnologii polskiej, która już w początku lat osiemdziesiątych porzuciła wizję wąskiej specjalizacji dyscypliny, jej „profesjonalizacji", która wiąże się raczej z zahamowaniem krytycznego zaangażowania we własną twórczość, a w efekcie prowadzi do ugody z brakiem „zadziwienia rzeczywistością". Jeżeli więc ktoś jeszcze miał wątpliwości, czy antropologia interpretatywna ma coś wspól­ nego z dekonstrukcją i postmodernizmem, teraz już nie powinien mieć wątpliwości, że niewiele. Ideał Derridy, aby „mówić tak, aby nic nie powiedzieć" jest od tak zarysowanej perspektywy bardzo odległy. Fragmentaryczność metody, m.in. w sensie zawierzenia „dziennikarskiemu nosowi", zwielo­ krotnienie równoprawnych miejsc obserwacji, jak i nietrzymanie się jednej metody w badaniu, powoduje pozbycie się złudzenia, co do jednolitości przedmiotu badań, niejako „odczarowuje" przedmiot służąc zatem większemu realizmowi przedstawienia. 4 5 �RECENZJE I OMÓWIENIA 225 w której Marcus stara się zarysować możliwości zastosowania „zwielokrotnionej perspektywy badawczej" do konkretnych przykładów, wykorzystując własne badania nad amerykańskimi for­ tunami dynastycznymi i elitami Wysp Tonga. „Powiedzenie wszystkiego" (niestety, bez intelek­ tualnego radykalizmu Markiza de Sade), a to oznacza przedstawienie całości lokalnego świata równolegle z procesami wykraczającymi znacznie poza lokalność, a oddziałującymi na nią. „Po­ wiedzenie więcej" przez typową dla dziennikarstwa (chodzi o typ wyobraźni badawczej) umiejęt­ ność docierania do możliwie szerokiego spektrum miejsc wytwarzających dyskurs. Część trzecia zawiera dotąd niepublikowane eseje, w których autor próbuje zastanowić się nad samą ant­ ropologią (kulturą profesji), inspirującym oddziaływaniem feminizmu, studiów postkolonialnych, czy tradycji własnej dyscypliny, analizując również wpływ zmian „demograficznych" w obrębie antropologii, w szczególności fakt, że antropologowie nie są już niemal wyłącznie ludźmi z kręgu euro-amerykańskiego, co powoduje m.in. problemy z tożsamością badacza w relacji do badanego, czy choćby definiowaniem standardów nauczania. Książka z pewnością nie stanowi małej rewolucji w rodzaju tej, którą wywołały wcześniejsze publikacje współautorstwa Marcusa, wymienione przeze mnie na początku. Powodem jest częś­ ciowe powielenie znanych już treści z tych wcześniejszych publikacji. Niewątpliwie natomiast demityzuje i odczarowuje tzw. antropologię postmodernistyczną, wskazuje też na możliwości (jedną z możliwych dróg) przekładu rozbudowanej teorii, w którą obrosła antropologia interpretatywna na praktykę badawczą. Z tych dwóch powodów praca ta może być dla wielu in­ teresująca i inspirująca. Marcin Brocki Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A. Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, ss. 289 Książka Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych jest jak dotąd jedyną publikacją, która omawia tę problematykę wieloaspektowo. Zawiera ona bowiem materiały z interdyscyplinarnej konferencji naukowej, zorganizowanej we Wrocławiu w dniach 4-5 października 1996 roku. Uczestniczyli w niej etnografowie, historycy, geografowie i socjo­ logowie, którzy zajmowali się przeszłością i teraźniejszością polskich zainteresowań ludami świata. Wygłaszane przez nich referaty ukazywały nie tylko dorobek badaczy obcych kultur w kontekście całokształtu ich dokonań, ale też uwarunkowania zróżnicowanego charakteru relacji etnograficz­ nych, sporządzanych przez uczonych i amatorów. Konferencja zamykała cykl imprez towarzy­ szących wystawie Polskie opisanie świata, otwartej we wrocławskim Muzeum Etnograficznym we wrześniu 1995 roku. Powyższy fakt miał istotny wpływ na tematykę wystąpień. Obok omówienia i oceny „polskiego opisywania świata", drugim wyróżniającym się blokiem problemowym było tworzenie pozaeuropejskich kolekcji w rodzimych placówkach muzealnych. Większość referatów koncentrowała się na prezentacji sylwetek i dorobku polskich badaczy, obserwatorów obcych kultur oraz kolekcjonerów egzotycznych wyrobów, którzy prowadzili swoją działalność w różnym czasie na przestrzeni kilku stuleci. W pierwszej części książki zamieszczone są artykuły poświęcone staropolskim opisom sporzą­ dzonym przez podróżników i duchownych. Franciszek M . Rosiński omawia tu udział Benedykta Polaka w legacji do chana mongolskiego, Dariusz Rott charakteryzuje pierwszy opis Islandii opracowany przez Daniela Vettera. Wiktoria Blacharska przedstawia obraz krajowców z mórz południowych zawarty w książce Jerzego Forstera, Podróż naokoło świata, Filip Wolański zaś ocenia wartość relacji Andrzeja Jordána o Ziemi Świętej. Należy podkreślić, że niektóre fragmenty staropolskich tekstów jeszcze dziś stanowią cenne źródło wiedzy etnograficznej. Zwraca na to uwagę Wiktoria Blacharska, prezentując dokonania Jerzego Forstera, uczestnika wyprawy Jamesa Cooka. Zdaniem autorki, sporządzone przez niego opisy, szkice narzędzi i ozdób tubylców wraz z rysunkami podróżującego z nim Hodgesa umożliwiają rekonstrukcję zewnętrznego obrazu �226 RECENZJE I OMÓWIENIA ludności odwiedzanych przez ^Resolution" wysp. Jednak podstawową konkluzją, jaką można wynieść z lektury zamieszczonych w książce opracowań, jest stwierdzenie, że najwcześniejsze relacje zawierają interesujące, choć nie zawsze wiarygodne wiadomości o nieznanych dotąd krajach; dla współczesnych badaczy są one przede wszystkim ważnym świadectwem mentalności i wiedzy ich autorów. Wyrażane w dawnych relacjach opinie pozwalają też ocenić wpływ środowiska, z jakiego wywodzili się podróżnicy, na sposób postrzegania przez nich obcej kulturowo rzeczywistości. Artykułem podsumowującym staropolską wiedzę etnograficzną jest „Wyobrażenie ludów świata w kalendarzach polskich w XVIII wieku", autorstwa Bogdana Roka. Zawiera on przy­ kłady charakteryzowania obcych społeczności w popularnych drukach wychodzących w War­ szawie i Krakowie oraz ukazuje wpływ zawartych tam informacji na kształtowanie się etnicznych stereotypów. W dalszej części książki omawiane są dokonania osób zajmujących się kulturami tubylczymi w X I X i X X wieku. Wśród nich znaleźli się podróżnicy, emigranci, zesłańcy, badacze specjalizujący się w różnych dziedzinach wiedzy, dla których poznanie obcych ludów stanowiło główny lub tylko marginesowy cel wypraw. Działalności ich wszystkich nie sposób przedstawić w jednej książce. Dlatego zaprezentowano tu sylwetki wybranych osób, których prace dają wyobrażenie o kierunkach i charakterze polskich zainteresowań etnograficznych. Szkoda, że w tomie zabrakło omówienia dokonań Aleksandra Lecha Godlewskiego, choć publikacja jest poświęcona właśnie jego pamięci. W książce zostało wyraźnie zaakcentowane, że badacze, podróżnicy i ludzie jeżdżący po świecie w rozmaitych celach pozostawili po sobie różnorodną spuściznę. W opracowaniach po­ święconych Konstantemu Podhorskiemu, Bogdanowi Szczygłowi, Marianowi Raciborskiemu i Borysowi Małkinowi uwaga autorów koncentruje się na ich działalności kolekcjonerskiej. Inne omawiane postacie - Antoni Muchliński, Jan Grzegorzewski, Bronisław Zaleski, Jan Czekanowski i Michał Siedlecki - charakteryzowane są pod kątem ich naukowych dokonań. Artykuły te, obok wiadomości o życiu i działalności badaczy, zawierają wiele wnikliwych uwag dotyczących wkładu, jaki wnieśli w rozwój wiedzy etnograficznej. W najszerszym kontekście została zaprezen­ towana sylwetka Bronisława Zaleskiego. Antoni Kuczyński przedstawił go jako skazańca wcielo­ nego do carskiej armii oraz badacza historii i etnografii Kazachów. Jego dokonania doceniono dopiero dziś, m.in. dzięki studiom rosyjskich uczonych. Na artykuł warto zwrócić uwagę również z tego względu, że Zaleski jest w książce jedynym reprezentantem pokaźnej, i co ważniejsze, bardzo zasłużonej dla nauki, grupy dziewiętnastowiecznych zesłańców. Ciekawym uzupełnieniem tekstów ukazujących dorobek obserwatorów, badaczy czy miłoś­ ników lokalnych kultur są opracowania, w których zostały omówione różne aspekty działalności poznawczej. W artykule Stanisława Czarnieckiego, „O Rudolfie Zuberze i jego rewelacjach z ba­ dań w Argentynie" zawarte są np. bardzo interesujące stwierdzenia dotyczące postaw naukowych. Autor opisuje tu dokonania wybitnego geologa, który jako ekspert naftowy zyskał uznanie w skali światowej. Nauka stanowiła dla niego najwyższą wartość, ocena innych badaczy zaś uzależniona była od ich przydatności w budowaniu własnych teorii. Scharakteryzowaną w arty­ kule „postawę zuberowską" przeciwstawił Czarnecki poglądom Stanisława Staszica, według którego nauka powinna służyć człowiekowi. Ciekawym ujęciem wyróżnia się artykuł Zbigniewa Wójcika, „Problematyka etnologiczna w XIX-wiecznych publikacjach polskich badaczy przy­ rody". Autor zwraca w nim uwagę na właściwy tej grupie sposób postrzegania lokalnych kultur, polegający na ukazywaniu związków między ich osobliwościami, a specyfiką środowiska natural­ nego. Ów determinizm przyrodniczy widoczny jest w pracach wybitnych geologów - Ignacego Domeyki i Józefa Siemiradzkiego oraz biologów - Jana Sztolcmana i Konstantego Jelskiego. Innym opracowaniem, omawiającym kwestię uwarunkowań określonego widzenia rzeczywis­ tości, jest artykuł Marka Tracza, „Świeckie oblicze Świętego Miasta. Obraz Jerozolimy w polskich relacjach pielgrzymich z połowy X I X wieku". Przedmiotem rozważań są tu spostrzeżenia pątni­ ków podróżujących do Ziemi Świętej. Ich dalekie od obiektywizmu relacje stanowią przykład oceniania faktów w kontekście dziejów biblijnych. Autor pisze, że „[...] pielgrzymka to specyficzny rodzaj podróży, rządzący się swoistymi prawami, które rzutują na sposób postrzegania i rela­ cjonowania otaczającej pątnika rzeczywistości. Jest to droga do jasno określonego, znanego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 i „zadanego" celu, w którym chodzi nie tyle o eksplorację nieznanego, ile intensywne przeżywanie i utwierdzenie się w prawdach już głęboko zinternalizowanych. Stąd relacje pielgrzymie koncen­ trują się z reguły na treściach religijnych, a ubogie są w wątki świeckie" (s. 66). Inne elementy rzeczywistości interesowały turystów. Ewa Kulak, w artykule „Hiszpańskie tańce ludowe w relacjach polskich podróżników na przestrzeni X I X i X X wieku" pisze, iż obok corridy, największą atrakcją pobytu w Hiszpanii były popisy artystów występujących w spek­ taklach organizowanych dla cudzoziemców. Dlatego też „echa fascynacji tańcem znajdujemy w niemal wszystkich relacjach osób podróżujących po Półwyspie Iberyjskim" (s. 87), przy czym własne impresje przeważają w nich nad rzeczowym opisem. Na koniec autorka stwierdza, że „raczej osobista kultura niż wiedza kierowała postrzeganiem wymowy tańca i ona przesądzała 0 jego akceptacji lub odrzuceniu" (s. 96). Obydwa wymienione tu teksty dowodzą, że refleksje przygodnych obserwatorów, zawierające charakterystyki obcych społeczności, są bardziej świadectwem mentalności piszących, niż wartoś­ ciowym materiałem etnograficznym. Inną wymowę ma obszerny artykuł Mieczysława Trojana, „Cywilizacyjny wymiar różnic kulturowych na kontynencie europejskim w opiniach polskich podróżników ( X I X - X X stulecie)". Dowodzi on bowiem, że relacje amatorów poszerzają zakres wiedzy etnograficznej i są przydatne w poszukiwaniu różnorodnych kontekstów, uzupełnień 1 porównań. Autor pisze, iż „w większości z nich informacje, chociaż nie zawsze doniosłe, dokładne i bezstronne, pochodzą zazwyczaj z pierwszej ręki i stanowią średniej wartości materiał źródłowy" (s. 54). Powyższe wnioski zostały oparte na analizie wielu opracowań sporządzonych przez podróżników. Materiały te pozwoliły autorowi określić zakres i znaczenie relacji dotyczą­ cych cywilizacyjnego wymiaru zróżnicowania tradycyjnych kultur europejskich oraz wyodręb­ nić charakterystyczne przykłady postrzegania określonych ludów. Oprócz tekstu M . Trojana w książce zamieszczono kilka innych ważnych opracowań ujmujących syntetycznie lub prze­ krojowo dokonania Polaków w poznawaniu kultur różnych stron świata. Taki charakter mają artykuły Arkadiusza Żukowskiego, „Polskie badania etnologiczne w Afryce Południowej - próba syntezy", Marii Paradowskiej, „Polskie XIX-wieczne penetracje etnograficzne w Ameryce Łaciń­ skiej" oraz Edwarda Pietraszka, „Etnografia polska na Kresach do lat trzydziestych X X wieku". Ostatnią wyróżniającą się w książce grupą tematyczną są omówienia prac prowadzonych przez współczesnych badaczy. Warto tu przede wszystkim zwrócić uwagę na artykuł Iwony Kabzińskiej, „W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon­ golii". Autorka prezentuje w nim efekty najszerszego w naszej powojennej historii programu badań terenowych realizowanych poza granicami kraju; omawia zakres prowadzonych prac, dokonania poszczególnych uczestników ekspedycji oraz ocenia ich znaczenie dla rozwoju świato­ wej mongolistyki. Z kolei Aleksander Posern-Zieliński w artykule „Polskie badania etnologiczne w Ameryce Łacińskiej po 1945 roku" odtwarza historię naukowych zainteresowań kontynentem latynoamerykańskim oraz charakteryzuje ich główne tendencje i osiągnięcia. Warto dodać, że w obydwu opracowaniach została podkreślona rola wybitnych inspiratorów pozaeuropejskich badań terenowych - prof. Witolda Dynowskiego, organizatora i kierownika ekspedycji mongolskiej oraz prof. Marii Frankowskiej, która była inicjatorką szeroko zakrojonych prac na kontynencie amerykańskim i skupiła wokół siebie grono ludzi zainteresowanych problematyką indiańską. Nieco inny charakter ma artykuł Jacka Łapotta, „Etnologiczne ekspedycje afrykańskie Mu­ zeum Narodowego w Szczecinie - zbiory muzealne jako źródło etnograficznego poznania kon­ tynentu". Autor omawia w nim rezultaty badań penetracyjnych prowadzonych przez tę placówkę i charakteryzuje pozyskane obiekty. Ciekawym ujęciem wyróżnia się opracowanie Ryszarda Verbicha, „Afryka z bliska i z dala. Szkice z historii poznańskiego ośrodka etnograficznego". Został w nim przedstawiony wpływ realiów PRL-u i czasów nam współczesnych na możliwości realizowania badań pozaeuropejskich. Problem ten jest omówiony na przykładzie doświadczeń Instytutu Etnologii U A M . Choć publikacja zawiera materiały z konferencji międzynarodowej, prace zagranicznych auto­ rów prezentowane są ubogo. Oprócz artykułu Tamary Bairasauskaite o Antonim Muchlińskim zamieszczono tu jeszcze tekst Oksany Sapelak, „Początki zainteresowań badawczych uczonych �228 RECENZJE I OMÓWIENIA ukraińskich obcymi kulturami etnicznymi". Na drugie opracowanie warto zwrócić uwagę z tego chociażby względu, że działalność reprezentantów innych narodów na wschodnich kresach Rze­ czypospolitej, nie należy u nas do tematów szeroko znanych. Inna sprawa, czy opublikowanie go właśnie w tej książce jest całkiem zasadne, jako że dotyczy ona polskiego opisywania świata. Zabrakło w niej natomiast szerszego omówienia historii zainteresowań ludoznawczych niektórymi regionami oraz podsumowania dorobku kilku wybitnych znawców kultur pozaeuropejskich, że wspomnę tylko Bronisława Malinowskiego, Benedykta Dybowskiego, Wacława Sieroszewskiego, Józefa Kowalewskiego czy Jana Stanisława Kubarego. Ich najważniejsze osiągnięcia zostały tu jednak przynajmniej zasygnalizowane, dzięki czemu czytelnicy otrzymują w miarę pełny obraz wkładu Polaków w rozwój wiedzy etnologicznej o świecie. Anna Milewska-Młynik Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001, Pruszyńki i S-ka Choć książka Andrzeja Bieńkowskiego nie jest z założenia pozycją naukową, warto ją polecić badaczom społecznym, a badaczom kultury wiejskiej w szczególności. Album ten zawiera nie tylko interesujący i kompetentnie zebrany materiał, ale jest także przykładem wspaniałej postawy badawczej. Środowisku miłośników i badaczy polskiej muzyki ludowej nie trzeba przedstawiać Andrzeja Bieńkowskiego. Z wykształcenia artysta malarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, stał się z zamiłowania etnografem i cenionym znawcą kultury muzycznej Polski centralnej. Jego wysiłki, by zachować przed zapomnieniem twórczość wiejskich muzykantów zostały docenione - Andrzej Bieńkowski jest laureatem nagrody imienia Oskara Kolberga. Wydany w tym roku album wraz z płytą kompaktową stanowią uwieńczenie dwudziestu lat poszukiwań i prób za­ chowania twórczości odchodzącego już pokolenia wiejskich muzykantów okolic Radomia, Rawy Mazowieckiej, Tomaszowa Mazowieckiego i Łowicza. Wydawnictwo to, jak już wspomniałam składa się z albumu i płyty kompaktowej. Sam album, oprócz zdjęć wykonanych w latach 1981-2000, zawiera krótkie wprowadzenie w świat kultury muzycznej wsi oraz „Zeszyty Etnograficzne", swego rodzaju dziennik z wypraw, prowa­ dzony od 1982 roku. Całość uzupełnia mapa obszaru badań z zaznaczonymi regionami i mikro­ regionami etnograficznymi oraz schemat odzwierciedlający muzyczny ród Kędzierskich z Rdzuchowa i ich uczniów. Album ten, choć z założenia nie jest pracą naukową, cechuje się systematycznością i wnikli­ wością badań. Dwadzieścia lat niemalże penetracji środowiska wiejskiego, nieustanne wypyty­ wanie o skrzypków i nie zrażanie się odpowiedzią: „już poumierały", dało wspaniałe archiwum kultury tego regionu. We „Wstępie" Andrzej Bieńkowski żywym językiem i w sposób bardzo interesujący wprowa­ dza czytelnika w świat muzyki wiejskiej. Zgodnie z tytułem albumu, jest to opowieść o ludziach, ich obyczajach i wierzeniach oraz muzyce, która w tym wszystkim jest głęboko osadzona. Opo­ wieść o świecie, który w dwudziestym wieku uległ rozkładowi pod wpływem postępu technicz­ nego, a zwłaszcza pojawienia się radia, a potem telewizji (proces ten nasilił się po II wojnie światowej). Świecie, w którym żywa muzyka grana i śpiewana stanowiła nieodłączny element życia i budziła wielkie emocje. Świecie, w którym każdy mieszkaniec wsi potrafił przybębnić skrzypkowi i zaśpiewać mu do ucha motyw ulubionego mazura. Jest to też smutna opowieść o tym, co zostało z tej pięknej, żywej kultury, gdy wtłoczono ją na scenę. Choć Andrzej Bieńkowski zaznacza, że jego książka nie jest pozycją naukową, stawia on ważne dla etnomuzykologu i etnologii pytania i zabiera, moim zdaniem, ważny głos w tej dyskusji. Pokazuje, że często kategorie badaczy muzyki ludowej nie przystają do badanego przez niech świata muzyków i śpiewaków wiejskich. Dlatego autor podkreśla, że bada muzykę wiejską, a więc �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 229 także grane prze muzyków wiejskich fokstroty i rumby. Stawia pytanie: czy to naprawdę ostatni wiejscy muzykanci? Odpowiedź na nie zależy od tego, co uznamy za muzykę wiejską - skoro „wiejskie" są grane w wiejski sposób rumby, to dlaczego nie grane na syntezatorze oberki. Wobec zanikania pokolenia muzyków grających w tradycyjny sposób, na kulturę muzyczną wsi składać się w przyszłości będą tylko zespoły folklorystyczne oraz współczesne już zespoły muzyczne, grające na weselach i zabawach, często przyjeżdżające z miasta. Jak sam Andrzej Bieńkowski stwierdza: „Nie jest łatwo odpowiedzieć jednoznacznie na te pytania wobec tego, co stało się z folklorem w ciągu kilkudziesięciu lat instytucjonalizowania, komercjalizowania i edukowania wiejskich muzyków i śpiewaków." Od samych badaczy zależy odpowiedź na pytanie, co stanowi przedmiot ich badań - czy podtrzymywana przez zespoły folklorystyczne tradycja muzyczna (często rekonstruowana, a nie przekazana przez starsze pokolenie), czy też faktyczna kultura muzyczna wsi. Andrzej Bieńkowski posługuje się w swych badaniach nie tylko zapisem magnetofonowym, ale także fotografuje i filmuje muzykantów. Fotografie wspaniale dopełniają opowieść o kulturze wsi. Album ten stanowi interesujący zapis zmieniającego się oblicza wsi, począwszy od lat dwu­ dziestych i trzydziestych dwudziestego wieku, ponieważ autor zamieścił nie tylko własne zdjęcia, ale także te dawne, należące do samych muzykantów. Są to pozowane zdjęcia u fotografa, portrety ślubne sporządzane ze zdjęć z dowodów osobistych oraz okolicznościowe zdjęcia wyko­ nywane przed domem. Najliczniejsze są zdjęcia par młodych z gośćmi weselnymi i muzykantami. Co ciekawe, ostatnie takie zdjęcia, gdzie pojawia się skrzypek wraz z kapelą, pochodzą z lat sześćdziesiątych. Wnikliwy aparat Bieńkowskiego ukazuje nam skrzypków w nowej sytuacji, już nie w otoczeniu weselników czy uczestników wiejskiej zabawy, ale w czasie nagrań. Choć jest to dla nich nowa sytuacja, otoczenie jest naturalne - własny dom lub obejście. Poznajemy muzyków, ich twarze - czasem skupione, pełne napięcia, czasem zaś rozświetlone radością z tworzenia. Twarze artystów. Ich ciała w naturalnej pozycji do gry. Poznajemy wnętrza ich domów i ich obejścia, choć niejedna żona zabrania fotografowania starego domu, „kiedy jest nowy". Muzycy grają często w strojach roboczych, choć niejeden prosi, by poczekać z nagraniami i fotografowa­ niem, aż się umyje i przebierze. Zdjęcia te będą miały kiedyś znaczną wartość, tak przecież wygląda dzisiejsza wieś. Choć nie ma już tradycyjnego współuczestnika „muzyki", czyli śpiewających przyśpiewki uczestników zabawy czy wesela, własna wieś i zagroda stanowią wciąż naturalną scenerię dla tej muzyki. Muzykanci, choć są często starymi, schorowanymi ludźmi, gdy już się uda ich namówić do gry, powracają do lat swej młodości. Muzyka, która znalazła się na płycie jest pełna energii i radości z gry. Co najważniejsze, nie jest to muzyka dostosowana do miejskich gustów, ugładzona, nie jest to muzyka sceny festiwalowej. Andrzej Bieńkowski zawsze prosił o te najstarsze mazurki i obery. Niektórzy skrzypkowie uczyli się od mistrzów urodzonych i dorastających w dziewiętnas­ tym wieku. Tradycja tych melodii i sposobu ich wykonywania jest więc bardzo długa. Nagrania Andrzeja Bieńkowskiego są zapisem tego, czego być może już za kilkanaście lat na wsi nie spotkamy. Ostatni wiejscy muzykanci to roczniki lat trzydziestych i nikt się już od nich nie uczy grania. Może tylko pojedynczy, młodzi, zafascynowani tą muzyką „kawalerowie" z miasta. Jednak to, co najcenniejsze w działalności Bieńkowskiego znajduje się na końcu albumu. Są to „Zeszyty Etnograficzne", lakoniczny zapis licznych, często męczących wypraw do muzykan­ tów. Zapis pełen nazwisk, nazw miejscowości. Jednak ten, kto zada sobie trud wczytania się w te dzienniki, odkryje niejako dopełnienie poprzednich stronnic. Andrzej Bieńkowski potrafił wejść w ten nieufny świat starych, schorowanych, często biednych i samotnych ludzi. Wraz z nim wchodzimy w skomplikowane niuanse antagonizmów między muzykami, problemy rodzinne, gdy żona nie pozwala grać, wzajemne oskarżenia o pijaństwo. Odkrywamy smutną prawdę, że wieś, a nawet własne wnuki, nie chcą już ich słuchać, co więcej - śmieją się z nich. I tu po raz kolejny odkrywamy banalną prawdę - to, jakim się jest badaczem zależy od tego, jakim się jest człowiekiem. Sam autor przyjął pozycję uczeń-artysta - mistrz-artysta. Jak pisze: „Przyjąłem następujące zasady działania: 1. Nie znam się na muzyce ludowej ani na muzykantach. 2. Nauczyć mnie jej mogą tylko muzykanci i ludzie ze wsi. 3. W mojej pracy chcę przyjąć ich (muzykantów) punkt widzenia". Taka i tylko taka metoda okazuje się skuteczna w przypadku �230 RECENZJE I OMÓWIENIA badania zjawisk tak skomplikowanych, jak środowisko artystów, a w tym przypadku byli to wiejscy muzykanci. Pasja Bieńkowskiego, jego upór, pozwoliły dotrzeć nawet do tych, którzy przez 19 lat wzbraniali się przed nagraniami. Jego umiejętność słuchania i autentyczne zainteresowanie ich życiem pozwoliły wysłuchać interesujących historii o konszachtach muzyków z ciemnymi mocami. Wielką zasługą Andrzeja Bieńkowskiego jest nie tylko ogromne archiwum, które pozwoliło ocalić tę bogatą twórczość odchodzącego pokolenia muzykantów, ale też to, co wniósł on w życie ludzi, których nikt nie chciał już słuchać. To dzięki jego nagabywaniom wydobywali ze strychów instrumenty i na nowo powracali - grając - do lat swojej młodości. Wielu z nich pod wpływem nagrań zaczęło grać dla siebie, a czasem nawet dla sąsiadów. Andrzej Bieńkowski po prostu, po ludzku, zaprzyjaźnił się ze swymi mistrzami-muzykami, którzy, gdy odjeżdża, proszą, by o nich pamiętał i czasem odwiedził. Zapewne pięknych historii ze spotkań z ludźmi wsi oraz ich opowieści ma Andrzej Bieńkowski w swej pamięci i zapiskach więcej. Czytając pierwszą część książki czułam niedosyt, pewne wątki można było z pewnością rozwinąć, pewne zjawiska z życia wsi zauważone przez autora mogą stanowić inspirację do dalszych poszukiwań. Są to пр.: wątek o współczesnych weselach, na których do dziś odśpiewuje się oczepiny; interesujący wątek opowieści o muzykach i ich wiedzy magicznej. Jednym z ciekawszych jest też problem wpływu miasta, badaczy tej muzyki i festiwali folklorystycznych na twórczość wiejskich muzykantów i śpiewaków. Pozostaje nam tylko czekać na następne wydawnictwa Autora. Małgorzata Bujak Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań 1999, Wydawnictwo Nauko­ we PWN S.A., ss. 464 Kilka lat temu moją uwagę zwróciła książka Dariusza Matelskiego Mniejszość niemiecka w Wielkopołsce w latach 1919-1939 (Poznań 1997), która opisywała ważny fragment historii mojej „małej ojczyzny". Dlatego w „Etnografii Polskiej" (t. X L I I : 1998) opublikowałem jej omówienie, zwracając uwagę na brak monograficznych opracowań losów mniejszości narodowych zamiesz­ kujących w I I Rzeczypospolitej. Z innych względów publikacja ta zwróciła uwagę specjalistów zajmujących się badaniami stosunków polsko-niemieckich i została przez nich zrecenzowana. Jedną z najciekawszych recenzji opublikował w Przeglądzie Zachodnim Jerzy Krasuski, podkreś­ lając „przedstawienie w książce problemu mniejszości niemieckiej ze zrozumieniem racji obu stron" (nr 3 (288): 1998, s. 237). Podkreślił on również, że niezależnie od realnego zagrożenia, jakie stanowiły dla polskiego bytu państwowego poczynania Niemiec, nie wolno się godzić na usprawiedliwianie tym nierzetelności historiografii . Kontynuując badania niemcoznawcze prowadzone na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, D. Matelski opublikował dwa lata później książkę, która opisuje losy Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich w całym X X stuleciu. Znaczące poszerzenie ram czaso­ wych, podkreśla chęć powiązania nieodległej przeszłości z teraźniejszością. Przyjęcie za cezury czasowe lat 1918 i 1998 jest w pełni uzasadnione, co autor precyzyjnie wyjaśnił we „Wstępie". Zrozumiałe jest również wyznaczenie zasięgu terytorialnego rozważań zgodnego z obszarem, jaki w danym czasie historycznym obejmowało państwo polskie. Przeglądając polskie periodyki naukowe, ze zdziwienie stwierdziłem, że brak w nich recenzji omawianej pozycji. Chociaż nie specjalizuję się w problematyce niemcoznawczej, postanowiłem przedstawić koncepcję całości i podzielić się refleksjami, do jakich skłoniła mnie lektura. Uważam bowiem, że niezależnie od oceny całości - akceptacji bądź dezaprobaty dla zawartych w niej poglądów, pozycja ta zasługuje na upowszechnienie. 1 1 Por. także recenzja Stanisława Żerko w Dziejach Najnowszych, r. X X X : 1998, nr 3. �RECENZJE I OMÓWIENIA 231 Książkę tworzy sześć rozdziałów, w których autor zaprezentował chronologicznie dzieje Niemców mieszkających w Polsce w X X w. Tylko rozdział pierwszy ma charakter wprowadze­ nia ukazującego osadnictwo niemieckie przed 1918 r. W kolejnych znajdujemy opis działalności Niemców w czasach: I I Rzeczypospolitej, okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Polski Ludowej i Ш Rzeczypospolitej. Chronologiczny tok narracji burzy rozdział szósty, w którym przedstawio­ no przegląd historiografii badanego problemu. Autor zapewne uznał, że w ten sposób lepiej podsumuje wcześniejsze dywagacje. Zamiast tego otrzymaliśmy jednak coś w rodzaju podwójnego zakończenia. Czy zabieg ten był konieczny? Wydaje się, że nie, ponieważ książka została zaopa­ trzona w niezwykle rozwinięty aparat naukowy (bibliografia, indeksy, aneksy, wykaz skrótów), który łącznie zajmuje ponad sto dwadzieścia stron. Sama bibliografia, co prawda obejmująca wyłącznie pozycje cytowane, to kilkaset pozycji na trzydziestu sześciu stronach (s. 362-398). Książkę wzbogacają również bardzo rozwinięte, miejscami może nawet z przesadą, przypisy. Została ona jednak pomyślana jako synteza i dlatego nie mogła zostać pozbawiona aparatu naukowego. Trzeba w tym miejscu dodać, że niezwykle staranne opracowanie edytorskie jest mocną stroną książki (czytelne i dobrze opisane mapy, tabele, zdjęcia). Pisząc o losach ludności niemieckiej w Polsce w X X w. D . Matelski musiał przedstawić również stosunek Polaków (i polskich władz, gdy takowe istniały) do niej. Podjął się więc zadania niezwykle trudnego, bo obciążonego ogromnym bagażem emocji, uprzedzeń, stereotypów i ra­ chunków wzajemnych krzywd. Dlatego niezwykle ważne było zachowanie dystansu do opisywa­ nych wydarzeń. Czy autorowi udało się to w pełni? Na to pytanie z pewnością odpowie sobie każdy czytelnik po zakończeniu lektury. Moim zdaniem, w książce widoczna jest dbałość o wielo­ stronną prezentację kontaktów polsko-niemieckich w opisywanym okresie. Przytoczenie licznych przykładów antyniemieckich zachowań polskiej strony (głównie w pierwszej połowie X X w.) stwarza miejscami pewien dyskomfort czytelnikowi nieprzygotowanemu do przyjęcia takiej trud­ nej prawdy. Jednak właśnie to jest zasługą autora, który podjął próbę walki ze stereotypami i funkcjonującymi nadal zafałszowaniami historii. Przykładem może być sprawa działalności tzw. V kolumny w 1939 г., z której uczyniono w okresie P R L ideologicznego straszaka, służącego utrzymywaniu antyniemieckich nastrojów . Obok przeglądu wydarzeń politycznych w omawianej publikacji znajdujemy również opis działalności gospodarczej Niemców i ich wkładu w rozwój kulturalny ziem polskich. Z podobną starannością zaprezentowano represje i prześladowania ludności polskiej podczas okupacji, jak też wysiedlenia Niemców po zakończeniu wojny. Co ważniejsze, autor nie poprzestał na analizie wpływu polityki państwa polskiego i niemieckiego na kształt stosunków między oboma narodami, ale pokusił się również o przedstawienie postaw ludzkich, czyli działań, na jakie się owa polityka przekładała w praktyce dnia codziennego. Wykorzystał do tego celu kwerendę prasową i badania socjologiczne, powtarzając niekiedy swoje wcześniejsze ustalenia, na przykład dotyczące podzia­ łów społecznych występujących w Wielkopolsce po 1918 г., gdy miejscowych Niemców uznawano za „swoich", a napływowych Polaków z Małopolski za „obcych" (s. 138-139). Konstrukcja omawianej książka różni się znacząco od wcześniejszej publikacji, poświęconej Niemcom w Wielkopolsce. O ile tam w kolejnych rozdziałach omawiano poszczególne dziedziny działalności mniejszości niemieckiej (organizacje polityczne, życie gospodarcze, religijne itd.), to znacznie dłuższy okres historyczny badany w tym przypadku, skłonił autora do ścisłego pod­ porządkowania narracji układowi chronologicznemu. W efekcie rozdziały od drugiego do piątego prezentują, obok analizy wydarzeń politycznych, także wydarzenia kulturalne i związane z życiem religijnym Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich. Fragmenty te z pewnością zainteresu­ ją nie tylko historyków, ale także etnologów, religioznawców i specjalistów z innych dziedzin. Niemcy w Polsce w XX wieku to książka, której znaczenie upatruję w sposobie podjęcia ważnego problemu historycznego, związanego z obecnością niemieckiej grupy etnicznej na zie­ miach polskich w ubiegłym stuleciu. Autor uczynił to nowatorsko, nie przemilczając trudnych 2 2 Problem V kolumny omówił Jerzy Krasuski w cytowanej wyżej recenzji opublikowanej przez Przegląd Zachodni. �232 RECENZJE I OMÓWIENIA momentów we wzajemnych stosunkach. Zaprezentowany przez D . Matelskiego wywód sprowa­ dza się w istocie do ukazania splotu niezwykle skomplikowanych wydarzeń historycznych, które postawiły na początku stulecia oba narody naprzeciw siebie. Dopiero przemiany polityczne ostatniej dekady X X w. - likwidacja P R L i zjednoczenie Niemiec, diametralnie zmieniły ten stan rzeczy. Wyraziło się to w całkowitej zmianie statusu prawnego mniejszości niemieckiej w Polsce, usankcjonowanej przez podpisanie 17 czerwca 1991 r. traktatu polsko-niemieckiego o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Bezsprzecznie, po 1991 r. historia kontaktów Polaków z Niemcami przestała być dla władz polskich i niemieckich elementem kształtującym ideologiczne podstawy wzajemnej wrogości. Stworzyło to nie tylko nową jakościowo sytuację polityczną w stosunkach wzajemnych, ale wyznaczyło również lepsze warunki funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Polsce. Oma­ wiana książka dowodzi dynamizmu tych przewartościowań i zaangażowania w nie obu stron (druk wsparły: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej i Instytut Historii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu). Warto na koniec dodać, że autor z godną odnotowania otwartością zaprezentował również trudności, jakie występują obecnie w kontaktach wzajemnych. Uczynił to miejscami z dużym poczuciem humoru. Przykładem niech będzie przytoczona w rozdziale piątym frapująca sys­ tematyka nielegalnych metod nabywania przez Niemców ziemi w Polsce. Obejmuje ona sześć sposobów, określonych kolokwialnie, jako: „na nieboszczyka, na polską żonę, na pętlę kredy­ tową, na fundację, na ewangelika, na spółkę mniejszościową" (s. 290-291). Wysoko oceniając prezentowane dzieło nie mogę się powstrzymać od kilku uwag dotyczących tego, co zakłócało mi nieco lekturę. Mam na myśli nie zawsze chyba do końca przemyślane wtręty, z przesadą podkreślające np. wkład Niemców w rozwój cywilizacyjny Polski (s. 37). W tekście podane zostały wytłuszczonym drukiem, co jakby zawiera w sobie domniemanie o braku intelektualnego przygotowania czytelnika do przyjęcia tej informacji. Wydaje mi się, że znaczenia owego wkładu nikt rozsądny (nie mówię wykształcony) nie mógłby nawet próbować zanegować. Trzeba również uprzedzić czytelnika, że znajdzie w książce powtórzenia informacji z niektórych wcześniejszych publikacji autora. Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, jako że losy Niemców w międzywojennej Wielkopolsce np. są częścią całego obrazu wzajemnych kontaktów polsko-niemieckich w X X w. i dlatego należało o nich również opowiedzieć. Polecając lekturę książki Dariusza Matelskiego dodajmy, że wymaga ona od czytelnika sporego skupienia. Zamiast utartych sądów i kształtowanych przez wiele pokoleń stereotypów, opisuje bowiem dzieje trudnego sąsiedztwa zawierające racje obu stron - polskiej i niemieckiej. Konkluzje, do jakich dochodzi autor nie zawsze są łatwe do zaakceptowania, a często nawet prowokują do sprzeciwu i skłaniają do polemiki. Zapewnia to czytelnikowi lekturę nie tylko pouczającą, ale również interesującą. Dzięki temu książka wypełnia istniejącą dotąd poważną lukę w naszej wiedzy o grupie etnicznej, która wniosła istotny wkład w rozwój wielonarodowej Rzeczy­ pospolitej i wpłynęła na jej wielokulturowe oblicze . 3 Andrzej Furier Antoni K r oh, Sklep potrzeb kulturalnych, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ss. 274 Podhale to miejsce symboliczne, region-mit, znak rozpoznawany przez ludzi nauki i sztuki, a także przez odbiorców ich dzieł. Opisywanie tego fragmentu przestrzeni Polski nie jest z pewnoś­ cią wyłączną domeną etnografów, ale przede wszystkim mitografów. Otóż, zwyczajowo przyjęło się, 3 Na pierwszej konferencji na ten temat, zorganizowanej przez U J w 1997 г., podkreślano brak polskich publikacji z tej dziedziny. Por. A. Furier, Problemy wielokulturowości społeczeń­ stwa polskiego. Konferencja w Instytucie Polonijnym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, t. L I X : 1997, z. 3, s. 205-207. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 że góralskie znaczy piękne, bo odwieczne, archaiczne, cudem dochowane do naszych czasów. Niewiele jest krain, które kochano by tak namiętnie, natarczywie i w sposób tak bardzo zaślepiony. Fenomenowi Podhala postanowił stawić czoło Antoni Kroh, urodzony w 1942 roku, historyk kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. W środowisku etnologicznym dał się już poznać jako autor Współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich (1974) i „Prywatnego leksykonu współczesnej polszczyzny", który był drukowany na łamach Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty (1991, nr 1). Wspomnianemu regionowi poświęcił także najnowszą pracę zatytułowaną Sklep potrzeb kulturalnych. Może on zaskoczyć wszystkich czytelników przywykłych do lektury klasycz­ nej prozy etnograficznej. Kroh, w bardzo przystępnej formie, snuje swoją opowieść o latach dorastania spędzonych na Podhalu, w Bukowinie, gdzie przybył do swojej ciotki w związku z przewlekłą astmą, którą uleczyć miał górski klimat. Nieco uważniejsza lektura dwudziestu czterech rozdziałów, z których składa się cała praca, wskazuje jednak, że mamy w tym przypadku do czynienia z niezwykle poważną rozprawą antropologiczną opartą na trzech powiązanych ze sobą ujęciach. Pierwsze z nich autor poświęcił przenikaniu się kultur, opisując trudne do zburzenia mury, jakie wyrastały pomiędzy swoimi - wychowanymi i urodzonymi na Podhalu, a obcymi - letnikami, panami, a nawet najbliższymi sąsiadami - Łemkami. Na uwagę zasługuje bardzo odważne domaganie się prawdy o akcji „Wisła", a szczególnie o wysiedlaniu Łemków i Podhalanach, pośpiesznie zaj­ mujących dopiero co opuszczone przez sąsiadów gospodarstwa. Drugi wątek ukazuje kulturę ludową i jej, wasalne czasem, uzależnienie od ideologii PRL-u, czego kwintesencją było utworze­ nie muzeum Lenina w Poroninie. Ujęcie trzecie ogniskuje się na materialnych atrybutach tego, co uważa się za cechę charakterystyczną kultury ludowej Podhala. Zasadniczym spoiwem wymienionych powyżej wątków jest, jak sądzę, demitologizacja kul­ tury ludowej Podhala. Pozostałą część książki wypełniają fragmenty autobiograficzne, które - czyniąc lekturę bez wątpienia przyjemną - nie wpływają jednak na zasadniczy przekaz. Relacja swój-obcy stanowi, jak już wspomniałam, jeden z kluczowych wątków książki. Swoi - dla górali - to ci, którzy mówią tym samym językiem, myślą 'po góralsku', są tutejsi i wierzą w tego samego Boga. Wszyscy, którzy nie mieścili się w tym schemacie uważani byli za dziwaków, przedmiot niewybrednych kpin, a nawet obiekt słusznej agresji. Byli po prostu obcy. Autor omawianej pracy dużo uwagi poświęca poszukiwaniu granic kultury góralskiej. Występo­ wał tutaj wyraźny konflikt między ideologicznymi ustawami kolejnych rządów (od Austro-Węgier po P R L ) a lokalnym poczuciem przynależności. Elity naukowe i artystyczne związały górali z kulturą polską dopiero w drugiej połowie X I X wieku; samym góralom kwestia powyższa dość długo była raczej obojętna. Tatry bowiem, wraz z najbliższą okolicą, stanowiły kulturalną i gospodarczą całość, wewnętrznie zróżnicowaną, ale należącą do wielkiej kultury karpackiej. Ojczyzna duchowa ważniejsza była, mówi Kroh, od podejmowanych gdzieś daleko decyzji urzędników i etnografów. Wyłomem w tej idealnej wspólnocie byli Łemkowie: wyznawcy obrządku wschodniego, „ludzie ruscy", właściciele nieznanych wcześniej sadów, hodowcy zwierząt innych, niż odwieczne owce. Ta urozmaicona gospodarka sprawiła, że wiodło im się lepiej od miejscowych. Akcja „Wisła" spadła góralom, jak z nieba: pozbyli się obcych, zajęh część ich gospodarstw, resztę porosła trawa i zmowa milczenia. Czasy PRL-u to drugi z wyraźnych motywów całej książki. Romans góralszczyzny z ideologią socrealizmu, a potem PRL-u, był długi i owocny. Jego początki sięgają czasów pobytu Lenina na Podhalu. Muzeum ojca rewolucji utworzono w najpiękniejszej poronińskiej chacie, a w rzeczy­ wistym miejscu jego pobytu w Białym Dunajcu powołano do życia stałą wystawę, urządzoną w klasycznym, cepeliowskim stylu. Socrealizm ujednolicił kulturę górali, sprowadził ją do maso­ wych i powielanych wyrazów produkowanych przez oficjalną Cepelię. Uzyskany w wyniku tej manipulacji polski, socjalistyczny góral w odpowiednim stroju stał się nieodzownym elementem państwowych świąt, a góralskie zespoły przygrywały zagranicznym delegacjom. Uległość górali okazała się jednak złudna. Co prawda, stroje, które można było zobaczyć w czerwcu 1979 roku podczas mszy koncelebrowanej przez Jana Pawła I I na nowotarskim lotnisku były identyczne z tymi, które towarzyszyły centralnym dożynkom, ale ludzie je noszący zmienili się diametralnie. Polskość górali stała się antyrządowa, jawnie religijna. �234 RECENZJE I OMÓWIENIA Trzecim wątkiem przewodnim pracy jest atak wymierzony w mit archaiczności kultury Pod­ hala. Co ważne - autor swoje argumenty wspiera rzeczowo, wielostronnie, z dobrze pojętą pasją polemisty. Na pewno nie brak mu brawury, ponieważ godzi w samo jądro utrwalonego stereotypu archaicznej góralszczyzny. I tak, za niewątpliwy atrybut każdego górala powszechnie uchodzi odpowiedni strój, taniec zbójnicki oraz aura 'zbójowania'. Podtrzymywana przez dziesięciolecia koncepcja, wyrażana przy pomocy wierszy, prozy, płócien, fotografii i filmów, przekonywała 0 tym, że w atrybutach tych tkwi szczególna moc obyczajowa. K r oh pamięta dobrze, że pierw­ szym strojem każdego górala był wigon, czyli zwyczajna koszulka do połowy łydek. Znane z występów estradowych stroje dzieci góralskich zostały wymyślone w latach dwudziestych nasze­ go stulecia przez osiadłą na Bukowinie nauczycielkę. To ona założyła przyszkolny zespół i wyna­ jęła krawca, by szył stroje według jej pomysłu. Bardzo wiele wysiłku kosztowało tę animatorkę kultury przekonanie dzieci do występowania w kierpcach. Wolały one 'pańskie' buty, bo kierpce były oznaką ubóstwa. Ongiś wykonywano je z niewyprawionej skóry, nie zdobiono, a w czasie głodu służyły jako namiastka pożywienia. Wprowadzenie dziecięcych strojów do kultury Podhala było naruszeniem symbolicznych znaczeń wpisanych w jej funkcjonowanie. Przykładem mogą być tutaj góralskie portki. Pierwsze cyfrowane portki były dla górala oznaką dojrzałości, kupowano je za pierwszą otrzymaną wypłatę. Dziś są tylko atrakcją turystyczną, a górale wolą nosić dżinsy. Ciągle odnawianą i atrakcyjną legendą pozostają postacie zbójników i ich zbójnicki taniec. Popularny obrazek przedstawia zbójników skaczących przez ognisko w ogromnych czerwonych czapkach obszytych złotą lamówką. Taki wizerunek powielany jest przez cały przemysł pamiąt­ karski. Skąd wszelako wziął się pomysł na czerwone czapki w środku lasu? Jego rodowód sięga węgierskich hajduków z południowej strony Tatr. To oni właśnie nosili wysokie czapy, na które zbójnicy polowali, jak na skalpy. W rzeczywistości były one jednak dużo mniejsze, ich powięk­ szenie zawdzięczamy właściwemu kulturze ludowej przerysowaniu. Po raz kolejny okazuje się zatem, wbrew przyjętemu przekonaniu, że to zwykły przypadek a nie uświęcona tradycja Pod­ halan jest twórcą wzorów kulturowych. Taniec zbójnicki w obecnej postaci to także wynik ingerencji, a nie autochtonicznego trwania. Został on stworzony, jak ustalił Kroh, przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" z Nowego Targu. Pragnął on w sposób oryginalny uczcić pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem i z tej okazji przygotował specjalny pokaz pod nazwą „Ćwicze­ nia toporkami wraz z tańcem górali tatrzańskich". Były to zaaranżowane popisy gimnastyczne, lekko „podmalowane" na ludowo, z użyciem góralskich ciupag. Swój pomysł Połomski rozrysował i zaplanował do najdrobniejszego szczegółu. Rzecz ogłoszona została drukiem i rozwiewa ona jak mgłę wizję swobodnej zabawy zbójnickiej, w jaką długo kazali nam wierzyć zarówno pisarze, jak i etnografowie. Kroh wielokrotnie uświadamia czytelnikowi, że kultura Podhala nie powstała na skutek odcięcia jej od zniekształconej rzeczywistości, tylko w wyniku kontaktów z innymi kulturami, z których jedną z najważniejszych była, niestety, kultura etnografów. Dzięki próbie rekonstrukcji rodzimej kultury podhalańskiej przełamał stereotyp o nadzwyczajnej rasie silnych ludzi o orlich nosach i barwnych strojach. Przy okazji zadrwił z potrzeby egzotyzmu, właściwej tak wielu z nas. Sklep potrzeb kulturalnych wpisuje się w utrwaloną już w polskiej etnografii tradycję demitologizacji kultury ludowej. Za tekst założycielski dla tego nurtu uznać można wspólny artykuł Czesława Robotyckiego i Stanisława Węglarza, „Chłop potęgą jest i basta" . Kultura ludowa opisana przez etnografię jest w nim przedstawiona jako twór zmityzowany, podległy ideologiom 1 paradygmatom stworzonym jeszcze przez XIX-wiecznych ludoznawców. To oni skanonizowali obraz „wsi spokojnej, wsi wesołej", z którego drwił w Antropologii kultury wsi polskiej XIX wieku Ludwik Stomma. Pokazał on, w jakim stopniu kolbergowski świat jest światem „roztańczonym do skretynienia", w którym nie ma miejsca na pracę, codzienność, szarą rzeczywistość. Do1 2 1 Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, 1983, nr 1-2. L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986. 2 �235 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA ciekliwy czytelnik mógłby w tym momencie zapytać o to, czy przebogata mozaika anegdot o przewodnikach tatrzańskich, partyjnych dygnitarzach, działaczach kulturalnych, jasnych i ciem­ nych podhalańskich sprawkach, nie jest w istocie utajoną formą tworzenia mitu? Ten przecież, aby trwał musi być podtrzymywany i opowiadany wciąż na nowo. Co, moim zdaniem, Sklep potrzeb kulturalnych czyni. Nieco zabawne jest zatem to, że gawędy Kroha spotkały się z ostracyzmem samych górali: informowano o ich oburzeniu w serwisie „Teleexpresu" i w specjalnym reportażu emitowanym przez I program PR. Z drugiej strony, na łamach Gazety Wyborczej, pochlebnie oceniła Sklep potrzeb kulturalnych noblistka Wisława Szymborska, a program II PR nadał książkę w odcinkach. Ilu etnografów może poszczycić się takim wyróżnieniem?! Szkoda zatem, że nie można tej pracy uznać za dzieło naukowe napisane przez zawodowego etnografa. Brak w niej bibliografii, scjentystycznej metody analizowania, a w wielu miejscach przypisów oraz źródeł. Jest to zatem raczej zgrabny mariaż reportażu, wspomnień i krytyki, połączenie autobiografii i etnograficznego eseju niż klasyczny przykład monografii regionu. Katarzyna Kaniowska (odwołująca się do usta­ leń Michała Głowińskiego) zaliczyłaby pracę Kroha do kategorii dokumentu-powieści. Jest to, według tej badaczki, jeden z najważniejszych, narracyjnych nurtów współczesnej antropologii. Dokument musi w takim przypadku spełniać warunki literackości, a są nimi beletryzacja lub upowieściowienie . Kroh - jak sądzę - poprzez przyporządkowanie i niesystematyczne stosowanie ujęć i procedur właściwych narracyjnym formom literackim, skłania się zdecydowanie wyraźniej ku beletrystyce, niż naukowej monografii. Tak czy owak, Antoni Kroh jawi się jako kolejny - chociaż przewrotny i mimowolny - popularyzator kultury Podhala. Cóż bowiem z tego, że autor Sklepu potrzeb kulturalnych pozbawia aury odwieczności i autentyczności takie elementy rzekome­ go dziedzictwa Podhala, jak obrazki na szkle, ciupagi, kierpce, a nawet gazdowska gościnność. Mimo tej demaskatorskiej pracy i krytycznej wrażliwości pisze o nich z wielką miłością. Omawia­ ną książkę przesycił Kroh wyczuwalną tęsknotą za krajem lat dziecinnych, a także, co zapewne nie mniej istotne, za miejscem swoich najintensywniejszych, być może, badań terenowych. 3 Mariola Kuligowska Wielka Syberia Małych Narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy „NOMOS" Dla przeciętnego polskiego czytelnika pod pojęciem „Syberia" kryją się przede wszystkim rozległe (i odległe zarazem) przestrzenie oraz miejsce zsyłki tysięcy rodaków. Ewa Nowicka wraz z współautorami książki Wielka Syberia Małych Narodów proponuje zupełnie inne spojrzenie na te tereny. Redagowana przez nią praca różni się od dostępnych, „klasycznych" publikacji o tema­ tyce syberyjskiej. Historię traktuje się tu jedynie jako środek do wyjaśnienia procesów zachodzą­ cych współcześnie (teraźniejszość jest bowiem dla autorów najważniejsza) a największy nacisk kładzie się na sytuację ludności autochtonicznej (z przyczyn politycznych do tej pory marginalizo­ wanej, uważanej za przeżytek kulturowy i co najwyżej punkt wyjściowy w dziele tworzenia „człowieka radzieckiego"). Autorzy słusznie wyszli z założenia, że wspólne losy historyczne, związane z ekspansją car­ skiej Rosji w głąb Azji a następnie powstaniem i upadkiem ZSRR, tworzą z ziem syberyjskich obszar na tyle jednolity, by toczyły się tu obecnie te same procesy kulturowe i polityczne. Układają się one w jeden wzór, który odczytać można jako narodziny bądź też... odrodzenie narodowe. Wokół tego problemu, przełożonego na sytuację w konkretnych republikach, kon­ centrują się rozważania Agnieszki Halemby, Zoji Morochojewej, Ewy Nowickiej, Łukasza Smyrskiego, Pawła Trzcińskiego, Roberta Wyszyńskiego i Stanisława Zapaśnika. 3 K . Kaniowska, Opis - klucz do rozumienia kultury, Łódź 1999, s. 162-163. �236 RECENZJE I OMÓWIENIA Stanisław Zapaśnik i Zoja Morochojewa ukazują trudności, przed jakimi staje badacz przy próbie wyodrębnienia niezmiennych elementów kultury buriackiej. Wynikają one z tego, że ple­ miona buriackie nigdy nie wytworzyły wspólnej kultury a ciągłość ich i tak niejednolitej tradycji była wielokrotnie zakłócana. Autorzy zwracają uwagę na negatywne dla buriackiej tożsamości skutki radzieckiego systemu oświaty, który kulturę rdzenną ujmował jako kulturę niższą i przez to prowadził do braku identyfikacji z nią . Podkreślają także znaczenie zmian struktury społecznej dla analizy tradycji buriackiej. Celem Ewy Nowickiej jest poznanie tożsamości społecznej Buriatów poprzez określenie ich postaw względem grupy własnej i obcej. Rdzeniem przeprowadzonych przez nią badań jest założenie mówiące, iż dopiero zaistnienie „obcości" umożliwia nam wyznaczenie tego, co „swoj­ skie". Autorka przedstawia między innymi autostereotyp Buriata i utkany na zasadzie przeciwień­ stwa obraz grupy obcej (Rosjan). Mierzy dystans etniczny, używając do tego takich wskaźników jak - stopień akceptacji małżeństw mieszanych i dzieci pochodzących z takich związków. Zaobser­ wowana przez nią wysoka pozycja Rosjan jako potencjalnych partnerów skłania do refleksji. Uwypukla znaczenie bliskich, bezpośrednich kontaktów dla zmniejszania poczucia obcości. Robert Wyszyński zajmuje się analizą kilku rodzajów więzi społecznej występującej wśród Buriatów, szczególny nacisk kładąc na więź narodową i panmongolską. Zastanawia się, czy możliwe jest wyodrębnienie kanonu kultury buriackiej. Dużą wartość przypisuje działaniom instytucjonalnym podejmowanym przez rdzenną inteligencję (należy do nich np. organizacja konkursu na flagę narodową, wykreowanie festiwalu opartego na realizacji wątków eposu ludo­ wego). Omawiając przebieg procesów odrodzenia (narodzin?), zwraca uwagę na pojawienie się w kulturze buriackiej nowego zjawiska - neotradycjonalizmu, rozumianego jako tworzenie nowa­ torskich symboli na bazie tradycyjnych znaków. Kwestię tę porusza w swych rozważaniach także Łukasz Smyrski. Również na innym terytorium syberyjskim - w republice Ałtaj - podejmowane są, jak wskazuje Agnieszka Halemba, próby stworzenia jednolitej kultury narodowej. Zadanie to utrud­ nia stale utrzymująca się autoidentyfikacja mieszkańców na poziomie rodowo-plemiennym. Duże zróżnicowanie wewnętrzne nie sprzyja tworzeniu jedności. Faktu tego nie chcieli przyjąć do wiadomości badacze radzieccy , pomijają go także współcześni ideologowie ałtajscy. Czynnikiem pozytywnym dla procesu narodowotwórczego wydaje się natomiast być odrodzenie religijne. Autorka zauważa, iż miejscowi intelektualiści mają jednak problem z określeniem, która z wy­ znawanych w republice religii najlepiej nadaje się do konsolidacji ludności Ałtaju. Łukasz Smyrski śledzi instytucjonalne przejawy zjawiska odrodzenia narodowego w Tuwie. Uwidaczniają się one między innymi w poparciu władz dla projektu szkoły narodowej (której celem ma być zaznajomienie młodzieży z tradycją), kreacji symboli narodowych, odgórnym tworzeniu warunków dla rozwoju rdzennej kultury oraz organizowaniu świąt narodowych i religijnych. Autor ostatniego z rozdziałów omawianej publikacji - Paweł Trzciński - skupia się na problemie już wcześniej sygnalizowanym, polegającym na oddziaływaniu Rosjan na kultury auto­ chtoniczne. Analizę swą prowadzi na przykładzie sytuacji w republice Sacha (Jakucja). We wdrażanych programach odrodzeniowych wyróżnia dwa nurty. Pierwszy z nich sprowadza się do reinterpretacji wybranych elementów kultury tradycyjnej tak, by zaspokajały one współczesne potrzeby. Drugi natomiast zasadza się na działaniach prowadzących do zmiany sposobu po­ strzegania własnej pozycji, uwolnieniu rdzennej kultury od negatywnego wartościowania, będą­ cego efektem propagandy radzieckiej. Autorzy, których prace złożyły się na książkę „Wielka Syberia Małych Narodów", wskazali w swych publikacjach na kilka podstawowych problemów, z którymi styka się socjolog czy antropolog prowadzący badania. Dobrze byłoby je w tym miejscu zebrać. Po pierwsze, badania 1 2 3 1 Sytuacja ta jest typowa również dla innych republik syberyjskich. Narzucili oni grupom nie poczuwającym się do wspólnoty jedną nazwę - Ałtajczycy (s. 99). W Republice Ałtaj, w zależności od regionu dominują: buddyzm, szamanizm, burchanizm bądź prawosławie. 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 237 naukowe mogą zostać wykorzystane do celów ideologicznych. Co więcej, istnieje ryzyko, że względy ideologiczne znacząco wpłyną na ich wyniki. Sytuacja taka jest możliwa w przypadku, gdy badacz angażuje się w ruch na rzecz odrodzenia narodowego. Dlatego dobrze, że studiami nad kulturą syberyjską zajmują się także osoby bardziej neutralne z racji swego pochodzenia - na przykład Polacy. Nie można zapominać również o tym, iż wyniki badań mogą wpływać na obraz własny grupy. Poza tym, pewne cechy i pojęcia podlegają odmiennemu wartościowaniu w różnych kulturach i rażącym błędem byłoby niezauważenie tego faktu. Badacze, których pracę mam przed sobą, takiej pomyłki nie popełnili. Na pozytywne wyróżnienie zasługuje pomysł umieszczenia w książce fotografii (szkoda, że nie kolorowych). Przybliżają one czytelnikowi tematykę stosunkowo odległą. Dzięki nim omawia­ na praca wydaje się być bardziej przystępna. Jednym z niewielu zarzutów, jakie można skiero­ wać pod jej adresem, jest nieumieszczenie procesów toczących się w republikach syberyjskich w ramach szerszej perspektywy. Zjawisko określane mianem odrodzenia narodowego nie ogra­ nicza się jedynie do tych terenów, występuje również w innych jednostkach administracyjnych Federacji Rosyjskiej a także szeroko poza nią - stanowi ogólnoświatową tendencję ostatnich lat. Być może warto byłoby to podkreślić. Ponadto, wydaje mi się, że zbyt mało głosu w tej publi­ kacji udzielono badanym. Tylko w niektórych miejscach pozwolono im zaistnieć w sposób pod­ miotowy, cytując ich wypowiedzi. Względy polityczne ograniczały możliwości prowadzenia badań naukowych na terenach Związku Radzieckiego. Przemiany, jakie dokonały się w ostatnich latach, otworzyły przed bada­ czami nowe perspektywy. Autorzy omawianej pracy wykorzystali je bardzo dobrze. Podjęli się analizy problematyki dotychczas pomijanej (kwestie etniczne w ZSSR stanowiły temat tabu, gdyż nie pasowały do oficjalnej doktryny). Dzięki temu udało im się zapełnić lukę istniejącą od wielu lat na rynku książki naukowej. Ich publikację można polecić wszystkim zainteresowanym zagad­ nieniami etnicznymi. Syberia stanowi bowiem niezwykłe laboratorium etniczne, jest polem służą­ cym obserwacji dokonujących się współcześnie procesów narodowotwórczych. Pozycję tę powinny wziąć do ręki także osoby, które chcą po prostu poszerzyć swoją wiedzę o tych terenach. Katarzyna Kulikowska Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 491 Od wielu lat obserwujemy wzmożone zainteresowanie dziejami Europy. Obejmujące nasz kontynent procesy integracyjne, jak i prowadzące do rozpadu starych struktur, skłaniają do refleksji nad tym, co wspólne i co odmienne dla jego mieszkańców, co ich łączy, co dzieli, jakie są korzenie europejskiego dziedzictwa kulturowego, jak kształtowało się pojęcie 'Europy', jakie były skutki procesów historycznych dla kultury europejskiej (a może raczej należałoby mówić o kulturze Europy?). Najnowsza książka prof. Leciejewicza jest pasjonującym, głęboko refleksyjnym wykładem europejskich dziejów, w których wyniku ukształtowały się podwaliny naszej kultury, tkwiącej korzeniami w antycznej tradycji helleńsko-rzymskiej i w chrześcijaństwie. Autor znakomicie uka­ zał rolę tych trzech elementów w formowaniu cywilizacji europejskiej, w tworzeniu wspólnoty, z której może nie do końca zdajemy sobie dziś sprawę i która zapewne nie ma żadnego zna­ czenia dla wielu mieszkańców Europy. L . Leciejewicz ukazał również, jak doszło do podziałów chrześcijańskiego świata, a w ich następstwie - kontynentu, i uformowania się odrębnych (istnie­ jących do dziś) „kręgów": wschodniego i zachodniego, różniących się nie tylko pod względem religijnym, społeczno-politycznym, etnicznym, lecz także kulturowym. Widzimy też, jak wielką rolę odegrało chrześcijaństwo, m.in. jako opozycja wobec islamu, w kształtowaniu europejskiej tożsamości i poczucia przynależności do jednej wspólnoty religijnej, mimo istniejących w niej podziałów wewnętrznych. �238 RECENZJE I OMÓWIENIA Przez wiele wieków Europa podzielona była między Imperium Romanům i barbaricum. Autor doskonale scharakteryzował wewnętrzne zróżnicowanie tych terenów, np. kulturową odmien­ ność należących do barbaricum Bałtów, ludów ugrofińskich, mieszkańców części Skandynawii i „wyspiarzy" (Irlandia, Szkocja). Wskazał też na istnienie pogranicza kulturowego na styku tych dwóch potężnych obszarów, zanim jeszcze barbaricum zostało włączone w nurt przemian obej­ mujących zachodnią część Europy. L . Leciejewicz zwrócił również uwagę na trwałość wzorów kultury duchowej, które wyróżniały barbaricum, i na ich korzenie, sięgające niekiedy epoki brązu. Ważne miejsce zajmują tu kulty solarne, zwyczaj palenia zwłok, sztuka naskalna. Autor stawia wiele istotnych pytań badawczych. Dotyczą one np. możliwości kultywowania własnych wzorów życia przez ludność autochtoniczną barbaricum, korzystania z dorobku cywilizacyjnego Imperium przez barbarzyńskich przybyszy, zakresu erozji tradycyjnych struktur kulturowych w zmieniającej się rzeczywistości i in. Europa ukazana przez prof. Leciejewicza jest kontynentem podlegającym nieustannym zmia­ nom, procesom integracji i dezintegracji, kontynentem zróżnicowanym, a przecież posiadającym wspólne korzenie, przyjmującym liczne fale migracji i poddającym się masom najeźdźców, pusto­ szących ją, a jednocześnie wnoszących nowe wzory do wspólnego dziedzictwa. Część z nich adaptuje się do miejscowych tradycji, część ulega asymilacji lub przyswaja sobie nowe wzory. Przykładem mogą być wpływy cywilizacji śródziemnomorskiej na kulturę islamu. Książka dotyczy średniowiecza, skłania jednak do przemyśleń nad współczesnością. Nad tym, co pozostało z fundamentów naszej cywilizacji. Na ile są one dla nas ważne na początku X X I wieku? Jaki jest nasz stosunek do europejskiej spuścizny? Brak miejsca nie pozwala na szczegółowe omówienie pracy. Chciałabym jednak polecić ją wszystkim, którzy pragną poznać i zrozumieć europejskie dziedzictwo, jego źródła i procesy, których efektem jest przecież także dzisiejsza Europa. Iwona Kabzińska Gerard Labuda, Święty Wojciech, Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 334 W 1997 roku minęło 1000 lat od męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. Obchody jubileuszowe stały się okazją do przypomnienia tej postaci. Powstało wiele opracowań książkowych, setki artykułów, wystaw, przeprowadzono liczne badania (zaangażowali się w nie również archeolodzy i etnologowie z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN). Zainteresowania prof. Labudy znacznie wyprzedziły swoistą „modę" na św. Wojciecha. Rozpoczął on bowiem swoje badania i gromadze­ nie materiałów dotyczących Świętego już w roku 1937. W książce, będącej podsumowaniem wieloletnich prac Autora, wykorzystano wiele bezcen­ nych, unikalnych źródeł archiwalnych pochodzących z różnych krajów, księgi pamięci, kroniki i liczne opracowania. Sam spis literatury zajmuje 17 stron tekstu. W pracy omówione zostały szczegółowo kolejne etapy życia Świętego. Ukazano środowisko rodzinne i szkolne, w jakim się wychowywał, działalność duszpasterską, misyjną, pątniczą, wreszcie - okoliczności śmierci oraz powstanie, rozwój i przejawy kultu. Obszerny rozdział poświęcony jest prezentacji stanu badań, wiedzy historiograficznej. G . Labuda znakomicie wpisał życie świętego Wojciecha w realia historyczno-polityczne Europy. Poznajemy też wiele osób z bezpośredniego otoczenia Świętego. Osób, które miały wpływ na podejmowane decyzje, kształtowały Jego osobowość i drogę życiową. Wiele uwagi poświęcił Autor związkom Kościoła z polityką oraz procesom chrystianizacyjnym, obejmującym kolejne obszary kontynentu. Książka została napisana z wielką pasją i nieukrywaną sympatią dla jej Bohatera. Zabrakło mi jednak rozdziału ukazującego stosunek współczesnych mieszkańców Polski i innych krajów, choćby wymienionych w tytule Czech i Węgier, do tej postaci, a także informacji o występujących obecnie śladach kultu. Zabrakło odpowiedzi na pytanie, czy Święty Wojciech, �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 czczony w różnych krajach, stał się rzeczywiście postacią łączącą różne obszary Europy, czy też Jego wspomnienie (i związane z Nim uroczystości) ma charakter lokalny. Jakie znaczenie ma dziś Jego życie i śmierć? Czy kult św. Wojciecha ogranicza się do Kościoła, czy też wychodzi poza jego mury? Odpowiedź na niektóre z tych pytań przynoszą badania etnologiczne, prowadzone w Instytucie Archeologii i Etnologii P A N . Na pełną publikację ich wyników musimy jednak jeszcze poczekać. 1 Iwona Kabzińska Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 315 Przedmiotem książki jest ludowy, słowny rytuał klątwy, analizowany w różnych kontekstach sytuacyjnych, jak też w szerokim kontekście kulturowym: mitologii ludowej, religii oraz w od­ niesieniu do obowiązujących w tej kulturze norm i wartości. W polskiej humanistyce nie było dotychczas pracy tak szeroko omawiającej wspomniane zagadnienie, prezentującej strukturę, funkcje i semantykę klątwy, ukazującej „wewnętrzny system" ludowych rytuałów słownych. Jednym z jej walorów są ponadto niezwykle interesujące materiały zgromadzone podczas badań terenowych, przeprowadzonych przez Autorkę (częściowo z grupą studentów) w latach 1980-1998 „na szeroko rozumianym pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim (białoruskim i ukraińskim): od Podlasia i Grodzieńszczyzny po Przemyskie i Łemkowszczyznę" (s. 7). Bazę źródłową stanowi również bogata literatura etnograficzna, antropologiczna, folklorystyczna i językoznawcza. Zjawisko omawiane przez Autorkę należy do sfery magii. Część książki poświęcona więc została nieprofesjonalnej magii ludowej, wyjaśnieniu znaczenia samego terminu 'magia', omówie­ niu jego ujęć językoznawczych, ukazaniu magii jako specyficznego sposobu działania, a także - określonego światopoglądu. Autorka scharakteryzowała również zasadnicze elementy teorii magii słowa, wiary w jego moc sprawczą, w oddziaływanie na rzeczywistość. Wśród przywoła­ nych prac znalazły się m.in. dzieła Jana Stanisława By stronia, Kazimierza Moszyńskiego, Jana Karłowicza, Michała Buchowskiego, Ryszarda Tomickiego, Toshihiko Izutsu, Jeyaraja Tambiaha, Mircei Eliadego, Marcela Maussa i wielu innych. Autorka skoncentrowała się na pracach przedsta­ wicieli różnych dyscyplin humanistycznych, pomijając - z niezrozumiałych dla mnie względów - teksty biblistów (nazwiska kilku z nich zostały zaledwie wymienione w przypisie na s. 5-6), a przecież - jak sama słusznie zauważyła - klątwa od dawna stanowiła obiekt ich zainteresowań (s. 5-6). Należałoby dodać, że w Biblii bardzo wyraźnie akcentowana jest wiara w moc sprawczą słowa/Słowa. Podkreślana jest też odpowiedzialność za wszystko, co mówimy. W Ewangelii św. Mateusza czytamy пр.: „A powiadam wam: Z każdego bezużytecznego słowa, które wypowiedzą ludzie, zdadzą sprawę w dzień sądu. Bo na podstawie słów twoich będziesz uniewinniony i na podstawie słów twoich będziesz potępiony" (Mt 12, 33-37). O mocy słowa czytamy m.in. w Księdze Rodzaju, Księdze Przysłów i Księdze Psalmów. W Biblii też wielokrotnie jest mowa o wojowaniu językiem, przeklinaniu, obelgach, podstępach, fałszywych świadectwach i oszczerstwach, a także o złych wieściach i - przeciwstawnej im - mowie, która buduje*. Bez uwzględnienia, choćby pobieżnego, tekstów biblijnych praca dotycząca teorii i znaczenia słowa, ilustrowana przykładem klątwy, jest niepełna, nawet jeśli w zamyśle odnosi się ona tylko do kultury ludowej. 1 Patrz пр.: M . Paradowska, / szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludo­ wej, Poznań 2000, Wyd. W drodze; tejże, St. Wojciech (Adalbert) the Patron Saint of Europe and Poland. His Image in Polish Folk Culture, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 103-118; A. Urbańska, Saint Vojtěch in Bohemia, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 119-126; A. Woźniak, Kult św. Wojciecha we wsi mazowieckiej X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku na tle kultu innych świętych, Etnografia Polska, t. 42: 1998, z. 1-2, s. 141-159. * Popularny wykład na ten temat można znaleźć np. w książce Marka Kinzera, Panowanie nad językiem, Kraków 1995, Wydawnictwo WAM, Księża Jezuici. �240 RECENZJE I OMÓWIENIA Niezwykle ciekawe są te partie książki, w których A. Engelking - odwołując się do bogatego materiału etnograficznego, folklorystycznego i literatury - ukazuje działania oparte na wierze w magiczną moc słowa, omawia przekonania o poważnych konsekwencjach słów wypowiadanych świadomie lub bez udziału świadomości. Wspomina także o sposobach ich odczarowania, unie­ ważnienia, np. przez nazywanie rzeczy po imieniu, zastanawiając się zarazem, czy jest to zawsze możliwe, skoro „słowo pociąga za sobą rzecz w sposób konieczny" (s. 89). Zasadnicza część książki poświęcona jest klątwie, sposobom jej rozumienia, przypisywanym funkcjom (np. wyłączenie ze społeczności, zaklinanie). Formą klątwy jest przeklinanie, łamiące „regułę nazywania rzeczy po imieniu" (s. 119). Autorka podkreśla, iż niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z przeklęciem, zaklęciem, przeklinaniem, wyklęciem, zaklinaniem czy zakli­ naniem się (przysięganiem), zawsze poruszamy się w sferze przywoływania mocy (s. 131). Najbardziej rozpowszechnionym w kulturze ludowej typem rytuału klątwy jest klątwa rodzi­ cielska. Materiały przytaczane przez Autorkę, często pełne emocji i ogromnego dramatyzmu, ukazują uczestników tego typu rytuału i skutki wypowiedzianych przez nich słów. W pracy zamieszczono również przykłady zachowań, których uczestnikami są osoby nie połączone więzią rodzicielską, rzucające np. klątwę na tego, kto wyrządził im krzywdę. Odrębny rozdział poświęcony jest semantyce klątwy, językowej strukturze dyrektyw magicz­ nych, wypowiedzeniom żądająco-życzącym i zaklinająco-życzącym oraz różnym formułom wy­ stępującym w funkcji klątwy. Autorka ukazuje także „egzekutorów klątwy" - Pana Boga, Matkę Boską, diabła. Cytowane materiały znakomicie ukazują ludowe sposoby postrzegania tych po­ staci, ich specyficznego „uczłowieczenia". Efektem rzucenia klątwy może być choroba, „niedobra" śmierć, konieczność pokutowania w czyśćcu, rozmaicie pojmowana niedola. Klątwa może też przechodzić na kolejne pokolenia, jest dziedziczna. Skutki klątwy są też zazwyczaj nieodwracalne. Tylko wówczas, gdy osoba, która rzuciła klątwę natychmiast tego pożałuje i poprosi Boga o wybaczenie (zamawiając w tym celu Mszę w kościele) nie zacznie się ona realizować. Autorka słusznie podkreśla, że „w istocie nie ma mowy o odwracaniu czegokolwiek; raczej mamy do czynienia z zapobieganiem, a więc z rytuałem zażegnującym" (s. 272). Unikalna książką A. Engelking zachęca do zadumy nad ludową mądrością, wizją świata, w którym słowo ma moc sprawczą i porządkuje rzeczywistość. Skłania też do refleksji nad sposobem, w jaki sami posługujemy się słowami i nad współczesnym światem: Jak daleko odeszliśmy od biblijnej i ludowej troski o słowo, od namysłu poprzedzającego jego użycie, od świadomości skutków raz wypowiedzianego słowa, od wiary, że może ono tworzyć i zabijać, leczyć rany lub skazywać na udrękę? Jak dalece współczesny świat stał się królestwem pustosłowia, bełkotu, agresywnych dźwięków, bezmyślnych popisów, które można określić jako „chlapanie językiem" lub „mielenie ozorem"? Ile w nim pogardy dla ciszy i dla słów niosących dobro, ukojenie, nadzieję... Iwona Kabzińska Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 527 O wartości tej książki stanowi m.in. przebogata, imponująca baza źródłowa - setki wykorzys­ tanych opracowań i zapisy 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1986-1996 przez Autorkę oraz studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW na Litwie, Białorusi, Ukrainie, jak też w różnych częściach Polski. Autorka podkreśla, że Biblia ludowa należy do dziedzictwa kultury staropolskiej, jej korzenie zaś sięgają europejskiego średniowiecza (s. 6). Teza ta znalazła znakomite potwierdzenie w cyto­ wanych w pracy materiałach porównawczych pochodzących z różnych miejsc i okresów. W książ­ ce omówione zostały ludowe sposoby adaptacji tekstów i tradycji biblijnych, najczęściej różniące się znacznie od pierwowzoru. Odmienna jest w nich np. relacja między Bogiem Ojcem i Synem, �RECENZJE I OMÓWIENIA 241 Jezusem, a także między Bogiem i diabłem. Różni się też od biblijnego kanonu ludowa wizja stworzenia świata i człowieka oraz grzechu pierworodnego. Bogata wyobraźnia ukazała własną wizję Potopu, pozwoliła na utożsamienie Noego i jego żony z Adamem i Ewą, wykreowała wiele historii o diabłach i świętych, o wędrówce dusz. Wyrazem ludowych sposobów widzenia wątków biblijnych są m.in. pieśni, kolędy, pastorałki, modlitwy. Drobiazgowo analizowane przez Autorkę ukazują m.in. bogactwo wierzeń oraz zachowań obrzędowych związanych z Bożym Narodzeniem i okresem Godów. Ludowa wyobraźnia dopisała też nowe karty do biblijnych wydarzeń, przydała nowe funkcje występującym w Biblii postaciom. Szczególnie wzruszające jest przypisanie Matce Boskiej roli opiekunki dziewcząt, które urodziły nieślubne dziecko (bo przecież Maryja także rodziła, będąc panną). Rzucenie przez Nią klątwy na kukułkę, która swym głosem mogła zdradzić miejsce pobytu Świętej Rodziny uciekającej przed prześladowcami lub na drzewo, które odmówiło uciekinierom schronienia, świadczy o pojmowaniu Matki Bożej na sposób ludzki. Ukazując różne sposoby funkcjonowania Biblii ludowej, M . Zowczak poddała analizie teksty ludowych modlitw, nie ograniczając się - w przeciwieństwie do wielu badaczy - do wyrażonej w nich, czy za ich pośrednictwem, postawy magicznej. W ludowej kulturze chrześcijański cykl świąt łączy się z obrzędami rodzinnymi i dorocznymi, prowadząc do syntezy nadającej kulturze spoistość i kształtując silne poczucie tożsamości u jej uczestników (s. 478). Można też, zdaniem Autorki, mówić o specyficznym systemie ludowej teologii, w której to, co nadnaturalne łączy się z tym, co człowiecze, a to, co ziemskie, dotykalne, przenika się ze światem duchowym. Badania przeprowadzone przez Autorkę, wraz z grupą studentów, w znacznym stopniu uzupełniają naszą wiedzę o ludowej interpretacji wątków biblijnych (w różnych kulturach). Po­ zwoliły one także na ocalenie istotnego fragmentu świata ludzkich wierzeń, występujących współ­ cześnie nie tylko w ludzkiej pamięci, lecz także funkcjonujących na co dzień, nie poddających się „nowoczesnemu" myśleniu. Iwona Kabzińska Jarosław Komorowski, Kresowym szlakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I - Polesie, Świdnica 1997, ss. 42, Część II- Nowogródczyzna, Świdnica 2000, ss. 62 Zainteresowanie problematyką kresową w jej wielowątkowym wymiarze, po eksplozji popu­ laryzatorskiej i memuarystycznej początku lat dziewięćdziesiątych, zdaje się zanikać. Po egzalta­ cjach nieznanym oraz potrzebie niejako wykrzyczenia długo tłumionej krzywdy, co zaowocowało setkami artykułów, wspomnień, wywiadów oraz wielością literatury martyrologicznej, w tym całymi seriami wydawniczymi, jak wrocławska Biblioteka Zesłańca, nastąpiło wyciszenie tej tema­ tyki. Tak oto po początkowym boomie publicystycznym oraz literackim, wspartym szczątkowo i na samym początku zjawiska przez dokumentalistykę telewizyjną (tylko T V publiczna!), rzecz wraca do początku. Zainteresowane problematyką pozostały jedynie środowiska ziomkowskie, nieliczne stowarzyszenia problemowe oraz naukowcy specjalizujący się w tematyce wschodniej. Przykładem połączenia tych dwu ostatnich zainteresowań jest Jarosław Komorowski - nau­ kowiec oraz pasjonat społecznego działania na rzecz ochrony pamięci o tym, co pozostało w Krainie dzisiejszemu społeczeństwu polskiemu nie znanej, a o której Wieszcz powiedział: Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny, Jak świat jest boży, tak on był nasz własny! Tym wyimkiem z Inwokacji, Jarosław Komorowski podsumował wprowadzenie do drugiego ze swych Zeszytów poświęconych kapliczkom, grobowcom, pomnikom, jakie pozostały realnie lub w pamięci Polaków do dziś żyjących na Polesiu oraz w części Nowodgródczyzny, na lewym, dziś w większości prawosławnym, brzegu mickiewiczowskiej rzeki domowej - Niemna. Opracowania Komorowskiego to efekt jego studiów dokumentacyjnych oraz praktycznych studiów w terenie. Ich oryginalność oraz znaczenie polegają przede wszystkim na tym, że autor �242 RECENZJE I OMÓWIENIA podjął się upamiętnienia oraz dokumentacji fotograficznej i opisowej (informacyjnej) tak zwanych małych obiektów znajdujących się dotąd poza głównym nurtem powojennych (II wojna światowa) zainteresowań badawczych, takich jak fundamentalne dzieła Romana Aftanazego czy cenne, pionierskie opracowania popularyzatorskie G . Rakowskiego . Opracowania J. Komorowskiego dotyczą podróżnych kapliczek i pojedynczych pomników oddających charakter Ziemi, na jakiej powstały. Charakter, jaki nadawali jej tutejsi mieszkańcy - parafianie, którzy poprzez swoje skromne vota określali swój światopogląd. Zewnętrzny wyraz wyznawanych wartości oraz przy­ należności kulturowej. Ów wyraz chrześcijaństwa oraz deklarowanej przynależności do kultury łacińskiej Zachodu, a zatem tradycji I i I I Rzeczypospolitej - Polski, mszczony przez orientalną Rosję carów a następnie z totalną bezwzględnością przez Rosję bolszewików niemal do ostatnich godzin istnienia ZSSR, był szczególnie bezbronny. Bo był maluczki. Był za to wielki, bo przeczył ideologicznemu założeniu, iż katolicyzm i polskość na tych ziemiach to skutek pańskiego przymu­ su i pańskiego budownictwa. Budownictwa pałaców, dworów i kościołów, rzekomo narzuconej polskiej wiary. Te dewastowano (za caratu konfiskowano na cerkwie lub koszary) niejako natural­ nie. Panów i ich dzieło likwidowano fizycznie. Co innego z chłopami. Ci mieli być podporą nowego ustroju. Najpierw caratu, bo wyzwolił z pańszczyzny, później bolszewików, bo wyzwolili od zabobonu oraz opium dla mas. Kapliczki i pomniki dewastowano i niszczono ze szczególną zaciekłością, bo były dziełem ludu, który tworzył je sam, dając w ten sposób wskazane wyżej świadectwo. Zaprzeczał ideologicznemu modelowi. Bo na tych Ziemiach, jak je opisywał półtora wieku temu rosyjskojęzyczny świadomy Białorusin, Paweł Szpielewski, co J. Komorowski przypo­ mina we wstępie do I I zeszytu, „przy wjeździe do Nieświerza wzrok podróżnika napotyka prawie na każdym kroku drewniane krzyże, krzyżyki i kapliczki albo wielkie słupy z rzeźbionymi wyob­ rażeniami Matki Bożej, Zbawiciela i św. Jana Chrzciciela. Patrząc na te pomniki wiary chrześ­ cijańskiej, już za wczasu zyskujesz pojęcie o nabożności mieszkańców nieświeskiej ziemi i możesz nazwać ją Krainą Krzyży" . To właśnie charakter tej ziemi, ogniem i żelazem chciał wymazać zaborca . Przetrwałym mimo wszystko i odradzającym się na nowo po roku 1989 pomnikiem wiary i historii poświęcone jest opisanie Jarosława Komorowskiego. Wcześniej autor wielokrotnie publikował swe ustalenia i spostrzeżenia, głównie na łamach miesięcznika Spotkania z Zabytkami. Do obecnego opisania autor przygotował się naukowo studiując stosowną literaturę i doku­ mentację (jej wykaz podaje w zakończeniu). Swe ustalenia weryfikował następnie w trakcie licznych naukowych i krajopoznawczych wędrówek w terenie. Tam, na Białorusi, kierując się wiadomościami z literatury, informacjami mieszkańców oraz nierzadko odkrywając zabytki nie­ mal przypadkowo (np. w Puszczy Nalibockiej, w miejscu nieistniejących już wiosek), fotografował je, opisywał oraz oznaczał terenowo. W obu Zeszytach, w zakończeniu, zamieszczano mapki z naniesionymi miejscowościami „dowiązanymi" do granic administracyjnych oraz na tle ozna­ czonych rzek. W ten sposób J.Komorowski zaprezentował stan aktualny zabytków i innych znaków pamięci odnośnie do zachowanych obiektów, wskazał na ubytki (częstokroć publikując archiwalne fotografie lub ryciny) w poszczególnych miejscowościach oraz odnotowywał pomniki powstałe współcześnie, jak np. AK-owskie kwatery wojskowe czy krzyże i kapliczki Stowarzysze­ nia Straż Mogił Polskich - na Wschodzie lub obiekty memorialne ufundowane przez warszawską Fundację Ochrony Zabytków albo, coraz częściej, przez Oddziały Związku Polaków na Białorusi. 1 2 3 1 G . Rakowski Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 1997. P.M. Szpilewski, Putešestvie po Polesiu i belorusskomu kraju, Minsk 1992. O tym, do jakiej zapiekłości antychrześcijańskiej i przede wszystkim antypolskiej dochodziło i nadal dochodzi świadczy przykład z okolic Baranowicz, przywołany jeszcze w roku 1992 przez prezesa Związku Polaków na Białorusi, Tadeusz Gawina: „Wracając zauważyłem obok osady Żemczużnaja spiłowany krzyż. Okazało się, że ten krzyż niedawno postawili parafianie w celu upamiętnienia osadników wywiezionych z tej wsi w 1940 r. na Syberię. Nikt nie powrócił. Trzeba być pozbawionym serca i duszy, aby zdecydować się na taki czyn. Właśnie takich ludzi przez wszystkie lata wychowywała komunistyczno-faszystowska ideologia o radzieckim obliczu"; T. Gawin, Ojcowizna, Grodno 1993, s. 131. 2 3 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 243 Komorowski opracował dwa obszary. W Zeszycie I - przedwojenne województwo Poleskie, w II - tzw. węższą Nowogródczyznę, czyli obszar na południe od lewego brzegu Niemna, na odcinku pomiędzy Stołpcami a Dziemi ano wieżami. Zeszyt I, w układzie alfabetycznym, prezentuje 98 obiektów opatrzonych krótkimi opisami. 40 spośród nich ilustrują fotografie, głównie obrazujące stan obecny. Większość z nich wykonał autor omawianej pracy. Zeszyt II, to opisanie 126 pamiątek zobrazowanych 60 zdjęciami. Oba tomiki spełniają istotną rolę. Są materiałem inwentaryzacyjnym, dokumentacyjnym i stanowią swego rodzaju przewodnik po tego typu zabytkach na części Polesia oraz Ziemi Nowogródzkiej. Podstawowym mankamentem obu części jest jakość wydań (broszurowe okładki, zupełny brak kolorowych reprodukcji) oraz bardzo niski nakład (każdy tomik w ilości 250 egz.). To zapewne skutek ubóstwa społecznego stowarzyszenia Bractwa Krzyżowców i Oddziału P T T K w Świdnicy, które opracowania wydały. Nie mniej i ten wysiłek zasługuje na wyróżnienie, bo tylko dzięki nim opracowania J. Komorowskiego mogły się ukazać. Autorowi życzyć należy, by nadal prowadził swe badania a ich efektami dzielił się z zainteresowanymi instytucjami i czytelnikami. Poza tym utrwalił to, co jeszcze pozostało, a co świadczy o dziejach i kulturze dawnych Kresów Wschodnich. Zdzisław Julian Winnicki Studia Angerburgica, 1.1 (1996), ss. 100; t. II (1997), ss. 96; t. III (1998), ss. 192; t. I V (1999), ss. 184, Węgorzewo, wydawca: Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, Komitet Redakcyjny: Barbara Grąziewicz-Chludzińska, Jerzy Marek Łapo (w tomie I również Krzysztof Braun) Studia Angerburgica to ukazujące się nieregularnie pismo przeznaczone dla etnografów, hi­ storyków i archeologów. Radę Redakcyjną tworzą profesorowie będący autorytetami w tych dziedzinach: Stanisław Achremczyk - profesor z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, historyk zajmujący się między innymi Prusami Książęcymi, Jerzy Okulicz-Kozaryn - profesor z Uniwer­ sytetu Warszawskiego, archeolog pradziejowy, specjalista od etnogenezy Bałtów i Słowian oraz Marian Pokropek - również profesor z Uniwersytetu Warszawskiego, etnograf, którego główne zainteresowania to sztuka ludowa i kultura materialna Słowiańszczyzny. Dla historyka interesujące mogą być artykuły dotyczące historii ważnych rodów z tych okolic: „LehndoriTowie - władcy «wielkiej głuszy nad jeziorem»", Magdaleny Bartos (SA II) czy „Kownaccy herbu «Pielesz odmieniony» - nieznana szlachta polska", Roberta Kosteckiego (SA III). Archeolog przeczyta pewnie z zainteresowaniem publikacje Jerzego Marka Łapo, „Gro­ dziska gminy Węgorzewo" (SA I) czy Wojciecha Nowakowskiego, „«Syrenka» z Kruklanek - zagadkowa fibula z okolic Węgorzewa" (SA IV). Szczególnie interesujące dla siebie teksty może znaleźć w SA etnograf. Nie tylko ciekawe artykuły, jak np. cykl poświęcony strojom i tkaninom ludowym, ale też materiały źródłowe. Od 1997 r. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie organizuje konkurs pt. „Losy nasze..." Wyróżnione prace konkursowe - wspomnienia, pamięt­ niki, fotografie - są publikowane w SA i mogą być cennym źródłem informacji dla etnografa zainteresowanego historią tego regionu. Choć Studia Angerburgica są silnie związane z obszarem Warmii i Mazur, adresowane są do szerszego kręgu odbiorców. Wynika to z założeń programowych wydawcy pisma, Muzeum Kul­ tury Ludowej w Węgorzewie. W swoich zbiorach zgromadziło ono około ośmiu tysięcy eks­ ponatów związanych z geografią, archeologią, historią oraz dawną i obecną kulturą ludową. Ze względu na wielokulturowość Prus Wschodnich zbiory te dotyczą nie tylko terenów północno-wschodniej Polski, ale i macierzystych regionów osadników, którzy od lat współtworzą specyfikę tego regionu. Takie podejście pozwala lepiej poznać i zrozumieć kulturę Warmii i Mazur, gdyż np. „staroobrzędowcy, którzy osiedlili się w I. połowie X I X w. w okolicach Mrągowa, byli nosicielami tej samej kultury i religii, co ich pobratymcy na Suwalszczyźnie czy na Brasławszczyźnie. Na koloryt pruskiej krainy, zwłaszcza jej północnych części, silnie wpływał etnos litewski, obecny przecież i wśród mazurskich jezior już od średniowiecza, a korzenie wielu obecnych �244 RECENZJE I OMÓWIENIA mieszkańców Krainy Wielkich Jezior Mazurskich tkwią głęboko w Wilnie i jego okolicach" (SA IV, s. 7). I tak np. w I edycji wspomnianego już konkursu wyróżniony został między innymi Marian Olechnowicz, prezentujący zbiór 173 fotografii autorstwa Władysława Piotrowskiego, dokumentujących dzieje Białostocczyzny i Wileńszczyzny z lat dwudziestych-trzydziestych X X w. Jak czytamy w nocie „Od Redakcji" w tomie czwartym SA, „Mazury i współcześnie i dawniej były swoistą małą wieżą Babel" (s. 7). Ową różnorodność i złożoność kultury dawnych Prus Wschodnich widać w wielu artykułach publikowanych na łamach Studia Angerburgica. Barbara Grąziewicz-Chludzińska, pisząc o pisankarstwie w województwie suwalskim (SA I), zwraca uwagę na przenikanie się wzorów i technik oraz materiałów (barwników) stosowanych przez suwalskie pisankarki. I tak, tradycyjne pisanki suwalskie charakteryzują się bogactwem ornamentu, zagęsz­ czeniem elementów zdobniczych, czystymi, zdecydowanymi kolorami. Pisanki litewskie z okolic Sejn zachowały natomiast we wzorach dawną symbolikę magiczną - krzyże, gwiazdy itp. Są one również barwne, ale subtelniejsze od poprzednich. Dariusz Kubinowski, omawiając adaptacje kulturowe tańca na terenie północno-wschodniej Polski, zauważa że „sfera kultury tanecznej stała się płaszczyzną różnorodnych wpływów i zapo­ życzeń. Taniec bowiem, jako element kulturowy nie wymagający komunikowania się na płasz­ czyźnie werbalnej, w sposób szczególny oddziaływuje integrująco na ludzi" (SA II, s. 38). Zwraca też uwagę na regularności w procesie adaptacji - tendencję do uniformizacji (przejmowana forma jest dostosowywana do aktualnego repertuaru muzycznego), odwoływanie się do wzorców medial­ nych, nawarstwianie się kolejnych adaptacji tego samego tańca, przejmowanie najpierw samej muzyki, a dopiero potem ruchów tanecznych. Interesujący jest opisany zwyczaj zamawiania na wesela dwóch kapel - tradycyjnej i nowoczesnej. Wynika to stąd, że starzy tancerze nie umieją dostosować ruchów do współczesnych melodii. W SA ukazują się artykuły związane z bogatą działalnością prowadzoną przez Muzeum. Co roku organizowane są tam liczne imprezy folklorystyczne. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. W styczniu odbywają się „Herody" - przegląd widowisk związanych z obrzędowością okresu zimowego. W czasie kwietniowego „Święta Wiosny" prezentowane są z kolei widowiska wielkanocne. W lipcu mają miejsce warsztaty i plenery ceramiczne, w sierpniu Wojewódzki Jarmark Folkloru - występują na nim zespoły śpiewacze, instrumentalne i taneczne, sprzedawane są wyroby ludowego rzemiosła i rękodzieła. W listopadzie można obejrzeć przegląd prac twórców ludowych. Przy Muzeum odbywają się też Międzynarodowe Festiwale Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych Mniejszości Narodowych. Wszystkie organizowane przez Muzeum imprezy są wymienione w „Kronice", która ukazuje się w SA w opracowaniu Zofii Rycharskiej. Przy Muzeum działa pracownia ceramiczna, odbywają się kursy i pokazy zanikających rze­ miosł, takich jak tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo czy plastyka obrzędowa. Tworzony jest też park etnograficzny. Docelowo znajdzie się w nim siedem obiektów: trzy chałupy podcieniowe, budynek gospodarczy, kuźnia, remiza strażacka i wiata na wozy. Szerzej o założeniach tego projektu można przeczytać w artykule Adama Żulpy, „Park etnograficzny przy Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie" (SA I). Zasługi Muzeum dla popularyzacji kultury regionalnej zostały docenione. W roku 2000 w konkursie im. Zygmunta Glogera, honorującym twórców i badaczy kultury, za całokształt wieloletniej działalności kulturotwórczej została wyróżniona dyrektor Muzeum, Barbara Grąziewicz-Chludzińska. Na naukowy charakter SA ma wpływ fakt, że Muzeum jest nie tylko instytucją popularyzu­ jącą kulturę ludową - ma ono też charakter jednostki naukowo-badawczej. Posiada bibliotekę zawierającą prace o tematyce etnograficznej, archeologicznej i ogólnie związane z regionem Polski północno-wschodniej. Są to publikacje zarówno w języku polskim, jak również po niemiecku, ukraińsku, białorusku, litewsku, rosyjsku, angielsku i romsku. Muzeum prowadzi własne badania terenowe. Można tu wymienić np. etnograficzny obóz studencki na Ziemi Trockiej, który miał miejsce w roku 1992 lub prowadzone w roku 1995 wykopaliska archeologiczne na kurhanie z wczesnej epoki żelaza w Skomacku Wielkim. Sprawozdania z aktualnie prowadzonych badań są publikowane na łamach pisma. O wynikach dwóch ekspedycji archeologicznych zorganizowanych w 1998 г., w czasie których przebadano kurhany w Kamieńskich i Dziwiszewie, można przeczytać �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 245 w artykule autorstwa kierownika tychże ekspedycji, Jerzego Marka Łapo, zamieszczonym w to­ mie trzecim Studiów. Muzeum organizuje też konferencje naukowe oraz seminaria dotyczące mniejszości narodo­ wych. Na konferencje i seminaria zapraszani są naukowcy z Polski i państw ościennych, jako że Muzeum nawiązało też współpracę naukową z licznymi instytucjami i organizacjami krajowymi i zagranicznymi. Są to przede wszystkim Institut für Heimatforschung i Kreisgemeinschaft Angerburg w Rotenburgu, Piedagogiczieskij Kolledż w Czerniachowsku, Związek Polaków na Litwie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz Muzeum Okrę­ gowe w Suwałkach. W 1998 r. miała miejsce Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dzieje tkactwa i ubiorów na obszarze dawnych Prus Wschodnich". Prezentowane referaty dotyczyły zarówno dziejów tkactwa i tkaniny, jak i strojów ludowych poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych - Ukraińców, starowierców, Warmiaków. Część referatów została opublikowana w Studia AngerburgicaTV. W jednym z ciekawszych z nich autorka, Małgorzata Rusińska, podnosi kwestię, dlaczego na Wileńszczyźnie nie można mówić o stroju ludowym. Stwierdza ona, że w tym rejonie „rozwój stroju ludowego, będącego reprezentatywną wizytówką stanu chłopskiego został zahamo­ wany przez dominującą kulturę drobnoszlachecką, a następnie i miejską" (SA IV, s. 90). Dlatego, choć wykształcił się na tych terenach rodzaj odzieży odświętnej, to jednak nie można go nazwać strojem ludowym. Większość artykułów pochodzących z tej konferencji jest bogato ilustrowana. Można więc obejrzeć przykłady litewskich krajek wielowzorowych (T. Jurkuviené, „Krajki Małej Litwy", SA IV, il. s. 72, 73, 75), piękne wyszywane wstawki chust ze stylizowanym ornamentem roślinnym (D. Alekniené, „Stroje Litwinek pruskich od schyłku XVIII w. do początku X X w.", SA IV, il. s. 67), czepce i fartuchy warmińskie (E. Kaczmarek, „Strój warmiński", SA IV, il. s. 35, 40, 42) czy tkaniny użytkowe chłopów kłajpedzkich (E. Nenartavičiúté, „Tkanina nieubraniowa chłopów kłajpedzkich z końca X I X w. i początku X X w.", SA, il. s. 80-83). Do udziału w seminariach dotyczących mniejszości narodowych zapraszani są zarówno badacze, jak i przedstawiciele mniejszości. Wydaje się to być bardzo dobrym pomysłem, gdyż dzięki temu głos mają nie tylko badający, ale i „obiekty" badań. Jak dużego taktu i wrażliwości wymaga omawianie w takiej sytuacji wyników własnych badań przekonała się autorka niniejszego tekstu uczestnicząc w seminarium „Staroobrzędowcy - historia i kultura". Również część referatów wygłoszonych podczas tego seminarium została opublikowana w SA. Na szczególną uwagę zasługuje tu artykuł Urszuli Nalaskowskiej, „Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka obrzędu" (SA IV). Oprócz zagadnień zapowiedzianych w tytule, autorka porusza też inne interesujące kwestie, jak np. wybór dziewczyny na żonę. Opisuje tu dawny zwyczaj porywania panien z jarmarku w sytuacji, gdy rodzina odnosiła się niechętnie do wyboru młodych. Autorka przytacza też ciekawe wróżby przedmałżeńskie, od zabaw-zgadywanek, aż po czary w bani (łaźni). Na podstawie tych ostatnich dochodzi do wniosku na temat „dwoistości duchowej natury tych kobiet: z jednej strony cechuje je głęboka religijność, z drugiej - wierzą w magię, złe moce i uroki" (SA IV, s. 47). Studia Angerburgica to pismo znakomicie redagowane również pod względem technicznym. Umieszczenie na końcu każdego tomu indeksu nazwisk i miejscowości ułatwia znalezienie in­ teresujących czytelnika informacji. Również cenne jest podawanie adresów autorów, co umożliwia osobom zainteresowanym skontaktowanie się z nimi. Szkoda natomiast, że od trzeciego numeru redakcja zaprzestała drukowania streszczeń artykułów w języku niemieckim - gdyż, jak się wydaje, podnosiło to rangę pisma, zwłaszcze że ma ono również niemieckich czytelników. SA można kupić w Redakcji pod adresem: Muzeum Kultury Ludowej, ul. Portowa 1, 11-600 Węgorzewo, tel. (0-87) 427 3242. Można też zostać subskrybentem kolejnego tomu, wpłacając 15 zł na konto M K L (PKO BP O/Węgorzewo, nr 10204779-31860-300-1, dopisek „Studia Angerburgica tom 6"). Subskrybenci otrzymają pismo zaraz po wydrukowaniu, ponadto zostaną umieszczeni na liście na końcu tomu. Zuzanna Grębecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/086f82285e352189dc722bb9bcf6e05b.pdf 93b487fc4b55e57d90bf3a789bdd0c61 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3902 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3656 Title A name given to the resource Recenzje i spis teści rocznika 1952 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.361-364 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONRAD JAŻDŻEWSKI. Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk Gdańsk 1952. Wyd. Muzeum Pomorskie, str. 31, rys. 12, mapa 1. W lecie 1952 w Muzeum Pomorskim w Gdańsku przy współudziale łódzkiego Muzeum Archeologicznego i Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Gdańsku zorganizowana została wystawa obejmująca wczesno­ średniowieczne zabytki archeologiczne wydobyte na terenie Gdańska w czasie akcji wykopaliskowej, trwa­ jącej od lat pięciu (1948—1952). W związku z w y s t a w ą nakładem Muzeum Pomor­ skiego ukazała się broszura napisana przez kierownika gdańskich prac wykopaliskowych prof. Konrada Jaż­ dżewskiego, zawierająca popularnie ujęte zestawienie w y n i k ó w dotychczasowych badań. Praca prof. Jaż­ dżewskiego jest potraktowana jako komentarz uzu­ pełniający do wystawy. W części wstępnej zawiera omówienie czynników geograficznych i gospodarczych, które złożyły się na powstanie i umiejscowienie nad brzegiem Motławy grodu gdańskiego oraz rzemieślnicro-handlowego podgrodzia, zbudowanego na skrzy­ żowaniu ważnych arterii komunikacyjnych. Początki Gdańska, według dzisiejszego stanu badań archeolo­ gicznych, sięgają przełomu I X i X w. Ślady osadnic­ twa wczesnośredniowiecznego odkryte zostały w obrę­ bie Starego Miasta. Gród zbudowany nad Motławą oto­ czony był w X I I I w. potężnym w a ł e m drewnianoziemnym grubości około 14 m, w obrębie którego znaj­ dowały się liczne domostwa ustawione wzdłuż wąskich uliczek. Były to budynki niewielkie, o planie prawie kwadratowym, przeważnie jednoizbowe. W warstwie mierzwy i śmieci zalegającej koło b u d y n k ó w i pod podłogami domów, odkrytej już w dziewięciu pozio­ mach leżących jeden na drugim (ogółem warstw ta­ kich może być w Gdańsku 17 — 19), zachowało się mnóstwo odpadków organicznych, jak resztki tkanin, skóry, nasion, przedmioty z drzewa, rogu, bursztynu, HERCIK EMANUEL. a poza tym skorupy glinianych naczyń, wyroby z ż e ­ laza, brązu, ołowiu. Wśród tych właśnie niepozornych odpadków i śmieci znaleziono bogaty materiał rzucający sporo światła na kulturę plastyczną mieszkańców ó w c z e s n e ­ go Gdańska. Najważniejszą bodaj zdobyczą wykopalisk gdań­ skich jest zbiór tkanin (prawie wyłącznie wełnianych), wśród których nie brak również barwnych pasiaków używanych zapewne do ubiorów kobiecych. Prócz tkanin, znaleziono w Gdańsku również wyroby skó­ rzane, a między nimi pięknie wykonany ażurowy bu­ cik kobiecy. Z przedmiotów kościanych na u w a g ę za­ sługują składane grzebienie, zdobione na grzbiecie i okładzinie starannie rytym ornamentem, złożonym z kółek z zaznaczonym środkiem, linii zygzakowatych i prostych, równolegle położonych prążków. Na podstawie znalezionych narzędzi i odpadków materiału stwierdzono istnienie na terenie wczesno­ średniowiecznego Gdańska pzeregu rzemiosł, jak szewstwo, tokarstwo, ciesielstwo, a możliwe, że istnia­ ło również kowalstwo.. Tkaniny, grzebienie, przedmioty bursztynowe wyra­ biane były prawdopodobnie w ramach przemysłu do­ mowego. Wśród przedmiotów drewnianych znaleziono sporo okazów pięknie rzeźbionych, czego przykładem może być umieszczona w pracy prof. Jażdżewskiego ilustracja trzonka drewnianej łyżki pochodzącego z drugiej p o ł o w y X I I w. Prawie wszystkie wspomniane tu przedmioty zdo­ bione pochodzą z ubogiej, rybackiej dzielnicy grodu gdańskiego, co świadczy o wysokim poziomie arty­ stycznym ówczesnej ludowej twórczości plastycznej. R. Rss. Československé lidové hračky Praha 1951. Wyd. „Orbis", 62 str., 175 tabl. barwn. Obszerny dział literatury etnograficznej poświęco­ nej zagadnieniom ludowego zabawkarstwa wzbogaci­ ła nowa pozycja. Jest nią wymieniona w tytule praca E . Hercika o zabawkarstwie ludowym na terenie Czech i Słowacji. Praca ta, wydana bardzo starannie przez praskie wydawnictwo „Orbis", składa się z krót­ kiego tekstu oraz bogatej części ilustracyjnej, zawie­ rającej blisko tysiąc barwnych ilustracji i ponad 70 rycin wykonanych techniką kreskową. W części tekstowej autor omawia na wstępie' ośrod­ ki ludowej produkcji zabawkarskiej na terenie Czech i Słowacji, podaje dane historyczne odnoszące się do przeszłości poszczególnych ośrodków, począwszy od pierwszej połowy X I X wieku, charakterystykę wyro­ bów oraz warunki produkcji i handlu. Autor opisuje zarówno drobną wytwórczość zabawkarską rozproszo­ ną po wsiach (np. w obfitującym w surowiec drzewny Hlinecku), jak i produkcję skoncentrowaną w dużych, ale wyspowo występujących ośrodkach, do których należy Skašov, gdzie w r. 1914 na 600 mieszkańców 52 rodziny zajmowały się sezonowo wyrobem zaba­ wek. Niektóre z większych pracowni zabawkarskich zorganizowane były w sposób zbliżony do manufak­ tur. Zatrudniano w nich większą ilość pracowników (czasem również kobiety), w produkcji zastosowany był podział pracy i specjalizacja. Mniejsi w y t w ó r c y zabawek, pracujący na własny rachunek, sami sprze­ dawali swój towar na targach i jarmarkacřl, rozwo­ żąc go na taczkach. Większe w y t w ó r n i e posługiwały się transportem wozowym i w y s y ł a ł y zabawki na znaczne odległości. W papierach handlowych tego rodzaju w y t w ó r n i znalazł Hercik materiały świadczą­ ce o eskporcie ludowych zabawek z Czech do innych krajów byłej monarchii austro-węgierskiej, między innymi na drugą stronę Karpat do Galicji. Produkcja każdego ośrodka była zazwyczaj ściśle standaryzowana zarówno co do rodzaju wyrobów, jak ich w y m i a r ó w i sposobu zdobienia. Największy roz­ kwit ludowego zabawkarstwa na terenie dzisiejszej Czechosłowacji przypada na drugą połowę ubiegłego stulecia. Później popyt na tego rodzaju zabawki z a ­ czął się zmniejszać, co pociągnęło za sobą spadek ich �cen (między rokiem 1870 a 1914 prawie o 50%), mimo równoczesnej podwyżki ceny surowca i kosztów utrzy­ mania. Na skutek pogarszających się warunków eko­ nomicznych, wiele ośrodków ludowej produkcji zabawkarskiej zamarło po pierwszej wojnie światowej. W rozdziale drugim omawia autor rodzaje techniki stosowane w ludowej produkcji zabawkarskiej. Mimo, że w części ilustracyjnej przedstawione są zabawki z różnych materiałów, jak glina, ciasto, szkło itp., w rozdziale tym mówi Hercik wyłącznie o obróbce i zdobnictwie drzewa. Zabawki drewniane wyrabiano głównie z drzewa lipowego i świerkowego, dawniej zaś w niektórych ośrodkach (jak na przykład Krouna) używano drzewa bukowego. Obróbka odbywała się przy poniocy najprostszych narzędzi (nóż, dłuto, sie­ kiera, piła), w nowszych zaś czasach przyjęły się w zabawkarstwie tokarnie. Obtaczano ná nich między innymi profilowane pierścienie, które, łupane po­ przecznie, dawały sylwetki zwierząt, boki kołysek itp. Dekoracją zabawek zajmowały się często kobiety. Do malowania używano pierwotnie barwików natural­ nych (np. koszenili), później barwików ziemnych ze spoiwem klejowym, kładzionych niekiedy na kredo­ wym podkładzie, z wierzchu pokrytych bezbarwnym lakierem. W nowszych czasach stosowano barwiki ani­ linowe. Wzory malowano przy pomocy pędzelków lub stem­ pelków Na Wołoszczyźnie Morawskiej powierzchnie zabawek wykonanych z bukowego drzewa przywędzano w dymie • na kolor ciemnobrązowy i na tym tle zdobiono rytym ornamentem. Na Słowaczyźnie, podob­ nie jak u nas w okolicy Żywca, powierzchnie zaba­ wek przed ryciem ornamentu barwiono na czerwono. Po bardzo pobieżnym omówieniu techniki wykony­ wania zabawek, Hercik w sposób dosyć nieoczekiwa­ ny przechodzi do opisu zabawek znanych z wykopa­ lisk archeologicznych, czy to europejskich (głównie gliniane grzechotki i ptaszki), czy pozaeuropejskich: egipskich i perskich. Wśród obfitego w tym dziale materiału ilustracyj­ nego na szczególną u w a g ę zasługują niektóre gliniane grzechotki, jeźdźcy na koniach, czy piszczałki w postaci ptaszków, które od czasów starożytnej Grecji i Rzymu przetrwały prawie bez zmian do dziś w inwentarzu zabawek wielu narodów europejskich. Rozdział ten zamyka tablica chronologiczna, uwzględniająca mate­ riał i formę zabawki oraz określająca jej w y s t ę p o w a ­ nie w różnych okresach, od czasów przedhistorycznych do współczesnych. Pozostałą część tekstu zajmuje objaśnienie barw­ nych tablic oraz wykaz literatury czeskiej, rosyjskiej, polskiej, angielskiej, francuskiej i niemieckiej, doty­ czącej zabawek ludowych. W części ilustracyjnej na początku pokazane są zabawki z terenu Czech i Słowaczyzny. Uporządkował je autor według materiału, z którego są wykonane. Na początku mamy więc zabawki z gliny wypalonej (podane w układzie chronologicznym, począwszy od neolitu), współczesne wyroby z gliny suszonej i malo­ wanej, z kitu stolarskiego i ciasta, następnie lalki z gałganków, z liści kukurydzy oraz obfity dział za­ bawek drewnianych, uporządkowanych niezbyt zre­ sztą konsekwentnie (lalki, koniki, wózki, żołnierze, ptaszki, zabawki ruchome w rodzaju wiatraczków, kowali, wiewiórek, meble, grzechotki, piszczałki, w y ­ konywane przez dzieci zabawki z roślin i z drzewa, jak zwierzątka, strzelby, pistolety). Począwszy od tablicy 60 autor daje przegląd zaba­ wek spotykanych u innych narodów, zarówno euro­ pejskich (ZSRR, Polska, Jugosławia, Grecja, Szwecja, Niemcy, Francja), jak i pozaeuropejskich (Indie, C h i ­ ny, Japonia, Afryka, Ameryka). Na końcu zaś wraca na grunt ojczysty, przedstawiając na 29 tablicach n a j ­ nowsze zabawki czechosłowackie, projektowane i wy­ konane przy udziale czeskich i słowackich artystówplastyków (M. Podhojska, E ! Hercik, Slavoj, Tusor i inni). Materiał ilustracyjny zawarty w pracy Hercika jest bardzo dobry zarówno jeśli chodzi o stronę dokumentarną, jak i poziom estetyczny. Na tym jednak w y ­ czerpuje się wartość omawianej publikacji. Autor, z zawodu plastyk, z zamiłowania zbieracz i kolekcjo­ ner zabawek, nie umie na zgromadzony przez siebie materiał spojrzeć okiem badacza. Daje się to zauważyć zarówno w układzie materiału ilustracyjnego, jak i w sposobie opracowywania tekstu, w którym brak próby ustalenia jakiejś ogólnej systematyki zabawek, czy usiłowań w kierunku określenia specyfiki zaba­ wek czechosłowackich na tle zgromadzonego materia­ łu porównawczego, czy wreszcie uchwycenia związków zachodzących między zabawkami czeskimi i s ł o w a c ­ kimi a zabawkami krajów ościennych. Zarówno publikowany przez Hercika materiał po­ równawczy, jak i literatura zagraniczna grzeszą dużą przypadkowością wyboru. Przykładem może tu być materiał odnoszący się do zabawkarstwa ludowego w Polsce. Hercik z prac polskich nie zna ani najnow­ szych (np. T. Seweryna „Polskie zabawki ludowe", Polska Sztuka Ludowa, 1949), ani takich, jak publiko­ wana w „Ludzie" (1929) praca S. Udzieli pt. „Zabawki z roślin", czy tegoż autora „Przemysł drzewny w K o ­ szarawie" (Przemysł i Rzemiosło, 1921). Reprodukowa­ ne w dziale ilustracyjnym zabawki polskie ze zbiorów Muzeum Przemysłu Artystycznego w Pradze (Tabl. CXVII—CXIX) nie są typowe dla naszego obszaru etnograficznego (toczony z drzewa jeździec z okolic Mrągowa na Mazurach, jeździec i wózek z północnowschodniej Polski). O wiele ciekawszy materiał porów­ nawczy znalazłby autor w drewnianych wyrobach zabawkarskich z Polski południowej, zwłaszcza z Ż y ­ wiecczyzny. Wykonywane tam do dziś malowane ptasz­ ki, wózki z konikami, taczki wykazują wiele cech wspólnych z zabawkami czechosłowackimi. Zbliżone do starych zabawek czeskich są również nasze zabaw­ ki gliniane, np. ptaszki, jeźdźcy na koniach itp., które dziś jeszcze można spotkać w różnych ośrodkach garn­ carskich. Mimo podkreślonych wyżej braków, praca Hercika ma dużą wartość dokumentarną i, choćby ze względu na znaczną ilość zawartego w niej materiału, stanowi w czechosłowackim piśmiennictwie etnograficznym cenną pozycję, która w chwili bieżącej w literaturze polskiej nie mą odpowiednika. Ludowe zabawkarstwo polskie, chociaż jest równi,e bogate i interesujące jak po drugiej stronie Karpat, nie doczekało się jeszcze, niestety, wydawnictwa, w którym zostałyby utrwalo­ ne dla przyszłych prac badawczych owe niezliczone formy zabawek z drzewa, gliny, czy ciasta, zapełnia­ jących do niedawna stragany na targach, jarmarkach ezy odpustach. �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. V I — 1952 SPIS TREŚCI Od Redakcji. W związku z dyskusją nad projektem Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej s 5—6 Z przemówienia Prezydenta Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 listopada 1947. s. 3—4 ARTYKUŁY % Chorosiński Jan Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni s. 301—315 Cieśla-Reinfussowa Zofia Dom z w n ę k ą w polskiej architekturze ludo­ wej s. 263—269 German Franciszek Stosunek Mikołaja Gogola do polskich zbiorów pieśni ludowych s. 255—256 German Franciszek Jeszcze w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego s. 359—360 Gębifc Władysław Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii i Mazur s. 189—197 . Gładysz Mieczysław Z twórczości plastycznej górników śląskich s. 147—154 Jackowski Aleksander Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem s. 117—126 Jastrzębowski Wojciech Geneza, program i wyniki działalności „Warszta­ tów Krakowskich" i „Ładu" s. 13—22 Kaczorowska Blanka Wełniany pasiak opoczyński s. 23—28 . . . . Kamińska Janina Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I — X I I I wieku w Gdańsku s. 74—76 Kostysz Juliusz Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło s. 316—334 Kotula Franciszek Teatralność zwyczajów i obrzędów (z Puszczy San­ domierskiej) s. 335—343 Kotula Franciszek Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków s. 212-226 Kotula Franciszek Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okoli­ cach Rzeszowa s. 87—91 Ligęza Józef K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym s. 131—133 Nahlik Adam Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty­ stycznym s. 77—86 Pietkiewicz Kazimierz Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi s. 198—202 Pietkiewicz Kazimierz Społeczna rola artysty ludowego s. 68—73 Reinfuss Roman Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim s. 35—47 Reinfuss Roman Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego s. 270—287 . . Reinfuss Roman Z zagadnień sztuki ludowej s. 65—67 Sadownik Jan Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu (powiaty: kolbuszowski, łańcucki, niski, rzeszowski, tarnobrzeski i pobrzeża) s. 227—251 Starek Edyta Parzenice spiskie s. 175—180 . . . . . . . Telakowska Wanda Projektanckie kolektywy robotnicze, chłopskie i młodzieżowe s. 7—12 Trzepacz Maria Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecz­ nego s. 163—169 Wallis Stanisław Śląskie pieśni górnicze s. 134—146 Wojciechowski Aleksander Metody pracy zespołowej w polskim prze­ m y ś l e artystycznym s. 203—211 Wojciechowski Aleksander Przemysł włościański w Królestwie Polskim (ankieta z 1885 roku) s. 257—260 nr 1 nr 1 nr 6 nr 4-5 nr 4-5 nr 6 nr 4-5 nr 3 nr 3 nr nr 1 1 nr 2 nr 6 nr 6 ni 4-5 nr nr 2 3 nr 2 nr nr 4- 5 2 nr nr nr 1 4- 5 2 nr nr 4- 5 3 nr 1 nr nr 3 3 nr 4-5 nr 4-5 �Zlotnikowa Irina Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola (tłum. B. Karnawalska) s. 252—254 . Żaki Andrzej Pierwsze prace wykopaliskowe P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki (badania na starych cmentarzach w Dębnie i Szaflarach, pow. N. Targ) s. 48—51 Zywirska Maria Podłoże ludowe w kulturze górniczej s. 127—130 nr 4-5 nr nr 1 3 nr nr nr 3 1 2 nr nr 3 1 nr 2 nr 1 nr 6 nr nr 6 3 nr nr 2 4-5 nr nr 1 2 nr 2 nr 3 nr nr 1 4-5 nr 6 nr 3 nr nr 6 1 nr 6 nr 6 nr nr 2 2 nr nr 6 3 S Y L W E T K I TWÓRCÓW L U D O W Y C H Seweryn Tadeusz Józef Markowski, górnik wielicki s. 155—162 Starek Edyta Twórczość Heleny Roj-Kozłowskiej s. 29—34 . . . . Wajda Andrzej Wincenty Kitowski — iłżecki artysta ceramik s. 92—95 SPRAWOZDANIA, RECENZJE, KRONIKA Astalosz Szandor Pierwszy rok działalności Węgierskiego Instytutu Twórczości Ludowej s. 185—186 Blumówna Helena Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego w Krakowie s. 59 Cieśla-Reinfussowa Zofia Wystawa sztuki ludowej województwa lubel­ skiego s. 100—102 Cteśla-Reinfusso-ша Zofia Z wystawy wycinanek ludowych w Sieradzu s 52—54 Gajefcowa Olga Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego s. 354—355 . Gębifc Władysław Wystawa sztuki ludowej w w o j e w ó d z t w i e olsztyń­ skim s. 353—354 Gładysz Mieczysław Radostná Země s. 184—185 Janikowska Eleonora Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu nowosądeckiego s. 103—108 Kronika s. 297—298 Kurkowa Zofia Barbara V I powojenny konkurs szopek krakowskich s. 60—61 Łoziński Jerzy Katalog zabytków sztuki w Polsce s. 108—110 . . . Muller Władysław Zagadnienie budownictwa ludowego i sztuki ludo­ wej w katalogu zabytków sztuki w Polsce s. 110—112 . . . . O. G . Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego w Katowicach s. 183—184 O. G. X X V I Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w Łodzi s. 62 Pietkiewicz Kazimierz Narady robocze z artystami ludowymi s. 2G1—262 Pietkiewicz Kazimierz Udział twórców ludowych w Naradzie Szczeciń­ skiej s. 344—346 Reinfuss Roman Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów ludo­ wych s. 182—183 Reinfuss Roman Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w W ę ­ growie s. 347—352 . Reinfuss Roman Z wystawy pokonkursowej w Łukowie s. 55—58 fí. Rss. Hercik Emanuel: Československé lidové hračky (Praha 1951 wyd. „Orbis") s. 361 R. Rss. Konrad Jażdżewski: Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk (Gdańsk 1952 wyd. Muzeum Pomorskie) s. 361 R. Rss. Rudolf Krzywiec: Podstawy technologii ceramiki (wyd. P.Z.W.S. 1950 г., skrypt) s. 113 . R. Rss. Veci a Lide (rok I I I , zeszyt 5—G, Fraga 1951) s. 112—113 Sobieski Marian Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne). Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki ludowej s. 356 — 358 Stankiewiczowa Janina Pokonkursowy pokaz h a l l ó w sieradzkich s. 181 Stankiewiczowa Janina Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego w Łańcucie s. 288—289 Zatoistoiuicz-Adamsřca Kazimiera O książce Suli Benet „Song, dance and customs of peasant Poland" s. 290—296 . Zieliński Chwalisław Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego s. 170—174 Zygler Tadeusz Helen Wolska — Dance of Poland (London 1952) s. 296 Żywirska Maria Wystawa sztuki ludowej w Katowicach s. 96—99 nr 4- nr 4-5 nr nr nr 3 4-5 2 �W A R U K I P R E N U M E R A T Y NA R O K 1953: Prenumerata roczna — 72 zł, półroczna — 36 zł. Wpłaty za I I półrocze przyjmują najpóźniej do dnia 10.VI.1953 r. placówki poczto­ we właściwego rejonu doręczeń, na którego terenie zamieszkuje prenumerator-odbiorca. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży komisowej — zalecane jest zgłaszanie prenumeraty. Poprzednie numery dwumiesięcznika „Polska Sztuka Ludowa" (od nru 6-7-8/48) oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można nabywać: w księgarni „Domu Książki", Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7 (która na zamówienie w y ­ syła również czasopisma poza Warszawę za zaliczeniem pocztowym) oraz w kiosku P.I.S., Warszawa, Długa 26 i w kiosku Muzeum Narodowego w Warszawie, A l . Je­ rozolimskie 3 (sprzedaż na miejscu). Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6. Zam. 1779. Papier druk. sat. U . III, 80 g A l . Naklad 3000. egz. 4-В-МЭ02 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17b504116ad15ad9450cf1dc7a6ac54.pdf 7b9323073d9f84b8b22d56ac1a610b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1993 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1849 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.348-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 348 Recenzje i Sprawozdania O metodzie funkcjonalnej w etnologii NA MARGINESIE KSIĄŻKI W I L H E L M A MUHLMANN'A: Methodik der Volkerkunde, S T U T T G A R T 1938. Założenia ogólne kierunku funkcjonalnego Wilhelm Miihlmann, przedstawiciel funkcjonalizmu w Niem­ czech z e n t u z j a z m e m pisał w d n i u przyłączenia s z y swoją p r z e d m o w ę d o „ M e t h o d i k wyraża życzenie, b y książka jako „życiowej wiedzy j e g o utorowała ludów". A u s t r i i d o Rze­ d e r V o l k e r k u n d e " w której Przebija drogę etnologii, w n i e j obowiązująca w R z e s z y zasada, ż e n a u k a , która n i e służy życiu n a r o d u , jest z b y t ­ kowną, jeśli n i e zbyteczną. A u t o r zamierzał zapełnić lukę, jaką z d a n i e m jego b r a k m e t o d o l o g i i w nauce e t n o l o g i i , która o d czasów stanowi Grabnera uczyniła w i e l k i e postępy i nasunęła dużo n o w y c h zagadnień; d l a rozwiązania i c h n i e p o m o g ł y dotychczasowe wyraża, g d y ż n i e s p r e c y z o w a n o logii przede nowanego w swej książce j a k się problemów. O d c z u w a o n w e t n o ­ w s z y s t k i m konieczność b a r d z i e j ścisłego, myilenia i jednolitych, Zapowiada .recepty", dokładnie wydanie zdyscypli­ określonych oryginalnego pojęć. sądu w d z i e ­ d z i n i e h i s t e r i i e t n o l o g i i i stąd c z ę ś c i o w o nową ocenę osobistości ważnych d l a n a u k i W wyniku dotychczasowa rycznymi etnologicznej. swych badań, którymi się d z i e l i , w y k a z u j e że a n t y t e z a między n a u k a m i p r z y r o d n i c z y m i a h i s t o ­ nie m a żadnego znaczenia metodologicznego (sic! s t r . 9 1 ) . B i o l o g i a i h i s t o r i a stanowią całość nierozłączną, należą d o s i e b i e . „ P r o c e s właśnie naszej w i e d z y — pisze c h o d z i p o n a d t y m podziałem". autor — prze­ �349 Terminologia Miihlmann'a jako jego W e wstępie książki a u t o r zaznajamia logią, jaką wykładnik poglądów czytelnika z termino­ posługuje się w swej książce. Z a z n a c z a , ż e odstę­ p u j e t u t a j o d panującego dotąd poglądu, który p o j m u j e j a k o s t u d i u m n a d t w o r a m i k u l t u r o w y m i t z w . ludów Zakreśla j e j z n a c z n i e szersze granice, grafię w s z y s t k i c h ludów, także t z w . Uważa dalej, że słowo m i o t u , którym się zajmuje wie całości zagadnień włączając etnologię pierwotnych. do niej etno­ cywilizowanych. „kultura" na nauka etnologii, etnologicznych, oznaczenie przed­ nie obejmuje właści­ gdyż zdaniem mieszczą się w t y m pojęciu a n i z j a w i s k a autora nie społeczno-psychicznego k o n t a k t u , zrzeszenia a n i zespołu e t n o s u , j a k o całości. T e z ą podstawową t e j książki jest, że całą działalność, c z y n ­ ności i t w o r y sunku człowieka można ująć j e d y n i e j a k o s t r u k t u r y ludzi i i c h środowiska. wzajemnego Struktura sto­ zakłada p e w n e określone ukształtowanie l u d z i i p e w n e określone ukształ­ towanie środowiska; oba zaś w sposób właściwy są sobie podporządkowane. Ponieważ zaś człowiek, j a k o „organizm o b d a r z o n y uczuciem w o l n o ś c i " i stąd h i s t o r y c z n y , nie s t o i w przeciwieństwie d o czło­ w i e k a „naturalnego" a l b o b i o l o g i c z n e g o , l e c z jest z n i m utożsa­ m i o n y , d l a t e g o w pojęciu M i i h l m a n n ' a e t n o l o g i a uką zarówno historyczną, j a k i biologiczną, uwzględnia o b i e s t r o n y , jest Człowieka technicznych ze s z t u k i , mitów, można społecznych określa j a k o środowisko h i s t o r y c z n e itd. zacją" sensu czyli celu; czyli nadawaniem temu, z jego tworów: ukształtowanego, Wszystkie te rzeczy s w y c h t w o r a c h znamię j a ­ z w i e się t o u M i i h l m a n n ' a „strukturystruktury. Wspomniane t w o r y są zara­ z e m f u n k c j o n a l n y m i , t j . w y n i k i e m w z a j e m n e g o wpływu i środowiska. Wzgląd u k a z u j e się s t a t y c z n i e W że człowieka, który wpływa n a nie c z y n n i e , wyciskając n a w s z y s t k i c h kiegoś poznać krajobrazu przez niego form w i n n a być n a ­ dzięki etnologią. historycznego narzędzi, i funkcjonalny człowieka oddaje dynamicznie t o , co jako struktura. myśl p o w y ż s z e g o określa etnologię j a k o wiedzę o funk' �350 cjach i strukturach storycznego ustosunkowania się człowieka Najwyższą środowiska. do jego hi­ zaś formą historyczną tego s t o s u n k u jest „ e t n o s " — l u d . W s z y s t k i e t w o r y działalności l u d z k i e j r o z p a t r u j e a u t o r z p o d ­ wójnego p u n k t u : intencjonalnego — obejmuje zagadnienie t w o r u , formy, przejawu Wzgląd i funkcjonalnego. Intencjonalny i d e o l o g i i , celowości, z n a c z e n i a danego działania i życia s p o ł e c z n e g o . funkcjonalny natomiast zwraca uwagę na zadanie p r z y s t o s o w a w c z e , na samą czynność, ale także i n a rozwój i h i ­ storię. A u t o r rozróżnia związki f u n k c j o n a l n e r ó ż n e g o rzędu, j a k społeczeństwo, k u l t u r a i l u d , j a k o formę najwyższą. C e l e m n i m e t n o l o g i i jest u t w o r z e n i e Odnośnie do terminu teorii o ostat­ „etnosie". „kultura", a u t o r wyłącza z niego t z w . kulturę materialną, której w o l i nadać m i a n o „ c y w i l i z a c y j n e g o wyekwipowania" (uposażenia), chociaż p r z y z n a j e , g o r z e c z o w o oddzielić o d k u l t u r y . cywilizacyjne uposażenie ż e n i e można I w podobnym do kultury, m a się stosunku jak zdaniem autora rozwój d o h i s t o r i i . Z a m i a s t używanego dotąd t e r m i n u „ t w ó r k u l t u r o w y " , który rzekomo n a s u w a pojęcie o a t o m i s t y c z n y m rowych, wprowadza zlepku zjawisk kultu­ a u t o r słowo „rys k u l t u r o w y " , w z g l ę d n i e zja­ wisko kulturowe, Ludy ziemi dzieli na trzy grupy: d n i e i p i e r w o t n e , c z y l i n i e posiadające kacji Muhlmann'a zawiera dem cywilizacyjnego l u d y zachodnie, pisma. W się z a r a z e m s t o p n i o w a n i e tej wscho­ klasyfi­ p o d wzglę­ wyekwipowania. Geneologia kierunków etnologicznych Przechodząc w d r u g i e j części d o nakreślenia z a r y s u dziejów na­ u k i e t n o l o g i i , oryginalność swoją zaznacza M u h l m a n n n a j p i e r w w w y ­ b o r z e poprzedników, którzy z d a n i e m j e g o t o r o w a l i d r o g ę szej e t n o l o g i i . Największego runku funkcjonalnego, etnologa w i d z i w P o s e j d o n i o s i e (135 — 5 1 p . C h r . ) który, j e d e n z n i e w i e l u p i s a r z y błędu i d e a l i z o w a n i a przypisuje dzisiej­ starożytności i t o już k i e ­ obcych Posejdonios starożytnych, umiał ustrzec ludów. Całą wynalazczość pierwiastkowi duchowemu, się człowieka który „w �351 człowieku j e s t c z y m ! n a j l e p s z y m " . pociągać Posejdonios raczej rzymski widzi rzekomo nicy cywilizacyjnej morskimi. wynika, Z że M i i h l m a n n ' a j e d n a k zdaje w k r w i dziedzicznej główny c z y n n i k , róż­ między l u d a m i barbarzyńskimi a śródziemno­ tekstu raczej zaś Posejdoniosa, środowisko sejdonios uwagę na t o , że pewne z jakiegoś się pomyślnie. P o s e j d o n i o s jaki geograficzne o r g a n i z m u l u d z k i e g o i ilość p o s i a d a n e j k i e , pochodzące przytacza W autor, w p ł y w a n a budowę k r w i . T r a f n i e zwrócił P o ­ g a t u n k i zwierząt i g r u p y l u d z ­ środowiska, t y l k o w n i m rozwijają także poruszył już z a g a d n i e n i e , wypłynie d o p i e r o w w . X V I I I , c z y c y w i l i z a c j a skonala się ze w z g l ę d u n a t o , ż e tenże p i s a r z które rzeczywiście u d o ­ człowieka? średniowieczu n i e dostrzegł a u t o r n i k o g o , k t o położyłby jakieś zasługi n a p o l u e t n o l o g i i . Jeśli n i e zawsze słusznie n a z y w a się o n o „ c i e m n y m " — p i s z e a u t o r - t o j e d n a k d l a e t n o l o g a w i o k r e s baśni, bajek opowiadaniach waczne, o „potworów", którymi l u d a c h niechrześcijańskich. nienormalne, średniowieczu i paradoksalne, etnograficzne się T y l k o t o , co d z i ­ budziło w chrześcijańskim z a i n t e r e s o w a n i a . I t o także zainteresowało M i i h l m a n n ' a w t y m o k r e s i e , który rystykę etnologii średniowiecza sięgnął do dowiedziałby baśnie wypełniały ważne, wartościowe opisy się bez jedynie charakte­ Plischke- G d y b y zaś czy­ uprzedzenia, że n i e t y l k o etnologiczne odkrycia po książki g o , cytując z niej t y l k o rozdział o „monstrach". tał R i c h t h o f e n a , stano­ karmiono w w średniowieczu, ale p o ­ etnologiczne, porobione przez m i ­ sjonarzy w . X I I I : Jana de C a r p i n i , R u i s b r o c k a o A z j i Środkowej, w w . zaś X I V O d e r i c a z Pordenone t y l k o n a j b a r d z i e j zasłużonych z d a n i e m „Chrystocentryczny mann'a w zrozumieniu o I n d o n e z j i , b y wspomnieć Richthofena. przesąd" przeszkadzał i ujęciu pierwiastka zdaniem religijnego Miihl­ u ludów p i e r w o t n y c h , które uważano za p o m i o t piekła, n i e — l u d z i . Wy­ niszczyć je, uchodziło za dzieło chrześcijańskie. Kapłani k a t o l i c c y osądzali t a k i c h n p . I n d i a n jako T e n d u c h chrześcijańskiego prawie niegodnych średniowiecza, nawrócenia. uważający ludy po­ gańskie za i s t o t y niższego rzędu, kierował robotą zbrodniczą k o ­ lonizatorów hiszpańskich n a b u l l a Pawła i angloamerykańskich. D o p i e r o o f i c j a l ­ I I I , objaśniająca, że I n d i a n i e są prawdziwymi �352 ludźmi „zdolnymi d o przyjęcia w i a r y k a t o l i c k i e j i samkramentów", kładzie podstawy pod misyjną I odtąd d o p i e r o - m ó w i ciwemu duchowi pracę n a d d z i k i m i ludożercami. M i i h l m a n n — choć p o w o l i , i „ w b r e w właś­ chrześcijańskiego d o g m a t u " , musiały wzrastać wiadomości e t n o g r a f i c z n e , z b i e r a n e p r z e z pracujących m i s j o n a r z y (str. 19). Oryginalność p o g l ą d ó w a u t o r a w t y m p u n k c i e o d b i e g a za d a ­ leko o d poziomu pracy t y m miejscu, nie były n a u k o w c a , b y się z n i m i rozprawiać na Zaznaczamy nigdy t y l k o , że krzyżackie m e t o d y wyrazem właściwego d o g m a t u o równości w s z y s t k i c h l u d n i . rów h i s z p . czy a u g l o a m . m i e c z e m , t o właściwie szla po d l itego, ducha Jeżeli linii misyjne chrześcijańskiego praca metod kolonizato­ szerzenia krzyża że u p o d s t a w j e j tkwił niechrześc. o nierówności ludów. dogmat P r a w d z i w i e chrześcijańskie m e ­ t o d y m i s y j n e w s k a z y w a l i i wskazują dotąd misjonarze-męczennicy, którzy raczej k r e w swoją o d d a w a l i , w z o r e m C h r y s t u s a , niż cudzą przelewali. Decydujące znaczenie lej—posiada przełom d l a e t n o l o g i i — pisze M i i h l m a n n duchowy w okresie da­ tzw. historyzmu w Europie. Przyznawszy prawdziwego jezuicie logii i etnologicznego etnologicznej socjo­ badar.ia r c l i ^ i j , ze względu n a m e t o d y c z n e podejście w b a d a n i a c h , późniejszych: l . a f i t a u z w . X V J I I p r a w o d o tytułu e t n o - o g a , a n » w e t założyciela widii cyklicznego w r.im poprzednika przebiegu kultur dwu teoryj (głoszonego przez V i c o ) i wtórnej prymitywności (przez M e i n e r s a ) . Możliwości wojowe, jakie nab-os ': t o " e t y i : - . ' e 1 zostały z r e a l i z o w a n e p w w. X V I I I Lali b u roz­ nauce e t n o l o g i i , n i e p o w o d u s i l r e g o wpływu f i l o ­ z o f i i s y s t e m u Rousseau, kłócącrj się z rzeczywistością. Z przodującego dotąd stanowiska F r a n c j a miejsca N i e m c o m . N a z w ska j . R stera 1787 jego syna, do laiO. w etnologii ustępuje Forstera, Jerzego For­ M e i n e r s a i H e r d e r a o maczają nową e p o k ę o d Poszczególni autor/y reprezentowali rozmaite p u n k t y p a t r z e n i a . M e ners rer.uez- ntuj.-.cy k ' e r u n e k s o c j o l o g i c z n o p s y c h o l o g i c z n y i n t e i e - u j e M i i h l m a n n ' . * raczej ze względu na j e g o koncepcje rasowe, Meiners b o w k n wyprzedza w swych teoriach o szkodliwym wyniku mieszania się ras nierównie szlachetnych �353 poglądy G o b i n e a u . L u d y słowiańskie z a l i c z a raczej d o ras n i e e u ­ r o p e j s k i c h . Emancypując się zaś s p o d krępującej o monofiletycznym wości n a u k o w e j , pochodzeniu nauki biblijnej ludzkości, dał d o w ó d postępo­ chociaż późniejszy nawrót n a u k n y c h d o n i e j będzie M u h l m a n n również stosunku d o b i b l i i . Większe znaczenie uważał antropologicz­ j a k o postęp w dla etnologii posiada idea M e i n e r s a o wtórnej prymitywności niektórych ludów, zresztą j e g o prace właściwie etnologiczne są b e z wartości — przyznaje sam Muhlmann. Gruntownością i głębią przewyższa M e i n e r s a — J . R. F o r s t e r . Ze swego przyrodniczego stanowiska podkreślił konieczność uwzględnienia w b a d a n i a c h e t n o l o g i c z n y c h środowiska, ale r ó w n o - , cześnie zwrócił p i e r w s z y uwagę n a z n a c z e n i e t r a d y c j i d l a postępu k u l t u r y ludów. S y n j e g o J e r z y p o d c h o d z i d o zagadnień ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o . Wskazuje na m o t y w szczęścia w s e r c u l u d z k i m , j a k o sprężynę p s y c h i c z n o - k u l t u r o w e g o w y w a n i a się człowieka, wicznej walce martwota. Prócz przystoso­ którego życie polega wszędzie n a usta­ różnych sił i dążności złego i dobrego. bardziej rozwojowych w kierunku Bez t e j w a l k i zapanowałaby w świecie l u d z k i m znaczenia nowy, przewodnictwo tradycji jednostek podkreśla jeszcze c z y n n i k wybitnych. nie t y l e ze s t a n o w i s k a k o s m o p o l i t y c z n e g o Interesują g o ludy w i e k u oświecenia, i l e r a c z e j j a k o i n d y w i d u a l n e całości o odrębnych, właściwych sobie wartościach. Herder—romantyk krywca ludowości, posiada w etnologii znaczenie niezmąconej p r z e z cywilizację Umiał też budzić w i n n y c h z a c i e k a w i e n i e ludowością jako o d ­ europejską. i jej umi­ łowanie. M u h l m a n n uważa H e r d e r a za założyciela n a u k „ d u c h o w y c h " w odróżnieniu o d „ p r z y r o d n i c z y c h " . T e n rozdział między n a u k a m i , j a k i wprowadził o k r e s r o m a n t y z m u , oznacza z d a n i e m M t i h l m a n n ' a — m i m o zasług H e r d e r a , o k r e s p e w n e g o sparaliżowania i o p ó ź n i e ­ nia w r o z w o j u e t n o l o g i c z n e g o W syntezie metody myślenia. Forstera i H e r d e r a leżały, M i i h l m a n n ' a możliwości d a l s z e g o r o z w o j u e t n o l o g i i . zdaniem Tymczasem wziął g ó r ę j e d n o s t r o n n y prąd h e r d e r o w s k i , badając g ł ó w n i e „ d u ­ cha l u d o w o ś c i " , Lud, T. XXXVI w c z y m schodził łatwo n a t o r y s u b i e k t y w i z m u . 23* �354 Połączenie pojąć" „ r a s y " i „ h i s t o r i i " u E d w a r d s a b y ł o wła­ ściwie n a u k o w y m p u n k t e m wyjścia d l a p r a c T o w a r z y s t w a g i c z n e g o w Paryżu. jącym znaczenie O s t a t n i m w y n i k i e m t y c h studiów, Etnoloposiada­ najwyższe, t o dzieło G o b i n e a u o „nierówności ras l u d z k i c h " . Odkrycia Darwina wysunęły t r o p o l o g i c z n e , pozostawiając Ze zjawieniem szczyty. na plan pierwszy nauki a n ­ etnologię n a b o k u . się A . B a s t i a n a osiąga e t n o l o g i a Romantyczną ideę o „duchu ludowości" najwyższe rozbudowuje o n w s o c j a l n o - psychologiczną teorię o e l e m e n t a r n i e psyche ludów jednakowej p i e r w o t n y c h , p o materiał zaś sięgnął d o e t n o g r a f i i w s z y s t k i c h ludów i czasów, d o h i s t o r i i w ścisłym z n a c z e n i u i d o systemów f i l o z o f i c z n y c h . Podobne zjawiska k u l t u r o w e u rozmai­ t y c h ludów objaśnia B a s t i a n głównie psychologicznie. zapożyczeniach wydawała i migracjach kultur Teoria m u się o przed­ wczesną i n i e dość udowodnioną. W czasie, kiedy B a s t i a n uniezależnił w N i e m c z e c h etno­ l o g i ę o d i n n y c h n a u k , w A n g l i i jej s z y b k i rozwój o d b y w a się n a podłożu p o z y t y w i s t y c z n e j przedstawicielem socjologii Comte'a,. był B e l g i j c z y k niej a r y t m e t y c z n e j " , której krańcowym Q u e t e l e t , ze swoją teorią przy pomocy „śred­ której usiłował w sposób m a ­ t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. Ideą z a s t o s o w a n i a t y s t y k i socjalnej ( t z w . k r y t e r i u m s t a t y s t y c z n e ) sta­ usiłował o n w s p o ­ sób m a t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. T e o r i a D a r w i n a o r o z w o j u ludzkości społecznych uzdolnień dzięki p r z e z niektórych b a d a c z y jako wyniku d o b o r o w i , przeszczepiona rozwoju została w dziedzinę n a u k e t n o l o g i c z n y c h w f o r ­ m i e k r y t e r i u m o d o b o r z e , względnie w y b i j a n i u się j e d n o s t e k u l u ­ dów p i e r w o t n y c h . Zależne o n o jest o d rozmaitej i d e o l o g i i wartościowania u różnych ludów, stąd konieczność storycznego czyli badania h i ­ tej i d e o l o g i i u danego l u d u , w obrębie którego o d ­ b y w a się d o b ó r . Odpowiedniość t a j e s t z a t y m czymś w z g l ę d n y m a nie bezwzględnym, dlatego potrzeba i przyrodniczego. studium i historycznego O t o stały r e f r e n M i i h l m a n n ' a , którym • kończy i t e n ustęp o D a r w i n i e . ; W ł a ś c i w y m k l a s y k i e m e w o l u c j o n i z m u w e t n o l o g i i był E d . T y lor (1832—1917). Niższe cywilizacje rozwijają się według n i e g o zawsze w p o d o b n y sposób n a zasadzie p r a w postępu i j e d n a k o - J �355 wości n a t u r y l u d z k i e j podkreślanej przez A . B a s t i a n a . Przytem j e d n a k z w r a c a T y l o r uwagę n a zetknięcia^ k u l t u r o w e i rozszerza­ nie się k u l t u r ; g ł ó w n e j e d n a k z n a c z e n i e T y l o r a p o l e g a n a w p r o ­ wadzeniu do etnologii teorii tzw. kryterium „przeżytków". Ro­ z u m i e p r z e z n i e t w o r y k u l t u r o w e , które w przeszłości były b a r ­ dzo rozpowszechnione, dzisiaj zaś t y l k o g d z i e n i e g d z i e znaleźć. teorię Animistyczną r a c j o n a l i z m u czysto można j e T y l o r a uważa M u h l m a n n za twór europejskiego pochodzenia. Ideę e w o l u c j o n i z m u z a s t o s o w a n o p r z e d e w s z y s t k i m w d r u g , p o owie w. X I X do konstrukcji socjologicznych o powstaniu i roz­ w o j u małżeństwa i r o d z i n y . Początek dała t e o r i a „ n i e z r ó ż n i c o w a nia" Bachofena, przedmiot którą agitacji rozwinął etnologicznie propagandowej Morgan. rozpowszechnili ją Jako Engels, B e b e l i i c h z w o l e n n i c y . N a t y c h przesłankach bazował k i e r u n e k bio-organicystyczny w s o c j o l o g i i i e t n o l o g i i d o końca w i e k u X I X , b y w końcu przejawić jako się w teorii L. Frobeniusa o kulturach o r g a n i z m a c h niezależnych o d i c h n o s i c i e l i . Ratzla ocen'a o j e g o znaczenie niż e t n o l o g a M u h l m a n n u j e m n i e , zwłaszcza w etnologii. W i d z i w n i m raczej jeśli chodzi antropogeografa w e właściwym słowa z n a c z e n i u . Z a r z u c a m u , ż e n i e uwzględnia zupełnie m o m e n t u b i o l o g i c z n e g o , ukazując człowieka t y l k o w p r z e s t r z e n i . Niesłusznie, z d a n i e m M i i h l m a n n ' a , w i d z i k i e ­ runek kulturalno-historyczny w Ratz'u - s w e g o poprzednika. Nie do Grabnera, historyka kultury, lecz do Fridericiego, historyka p o l i t y k i i państwowości, t r z e b a przeprowadzić linię rozwojową o d Ratzla. A j e d n a k p r z y z n a j e cił uwagę na związek M u h l m a n n , że R a t z e l p i e r w s z y z w r ó ­ wzajemny pewnych tworów k u l t u r o w y c h , r o z s i a n y c h p o różnych o b s z a r a c h g e o g r a f i c z n y c h , się w z a r o d k u k r y t e r i u m Frobeniusa kryterium ilościowe Oryginalność a u t o r a w o c e n i e ważącym j e j p o t r a k t o w a n i u . maczy się urazem nad t y m podobno rzystwie. Jeżeli sam jednak szkoły kryło kulturalno historycznej. t e j o s t a t n i e j ujawniła się w lekce­ C z ę ś c i o w o j e s t t o zrozumiałe i tłu­ psychicznym rąk", w które przeszła w czym jakości, względnie r o z s z e r z o n e później, etnologia Grabner, Miihlmann'a do z „klerykalnych Kolonii do Wiednia. że „klerykalny" się znalazł w t a k i m Lafitau Bolał towa­ umiał b y ć m i m o m i s j o n a r s k i e g o s w e g o powołania p r z e d m i o t o w y m i p i e r w s z y r z u - �356 cił zasady p o d b u d o w ę m e t o d o l o g i i e t n o l o g i c z n e j , j a k t o z u z n a ­ n i e m podkreśla s a m Miihlmann, to trudno zrozumieć lekcewa­ ż ą c e s t a n o w i s k o a u t o r a w s t o s u n k u d o W . S c h m i d t a , założyciela szkoły wiedeńskiej. M o ż n a n i e podzielać czyichś p o g l ą d ó w czy światopoglądów, wskazać n a b r a k i i słabe s t r o n y jakiegoś s y s t e ­ m u , ale n a u k a p r a w d z i w a szanuje k a ż d e g o s u m i e n n e g o badacza, pracującego m e t o d y c z n i e , t y m b a r d z i e j , jeśli jakaś d z i e d z i n a kowa zawdzięcza obfitego świat pracy i cennego danego materiału. A nau­ badacza zebranie i uratowanie jako takiego właśnie uczcił n a u k o w y w E u r o p i e i w A m e r y c e , bez różnicy szkół i p o ­ glądów, W . S c h m i d t a — w j e g o j u b i l e u s z o w y m d n i u 7 0 - c i a u r o d z i n , na parę d n i p r z e d „ A n s c h l u s s e m " ( p a t r z „ P r z e g l . 1938, VI). Z pewnością większe zasługi ma W . S c h m i d t , niż M e i n e r s , o którym Miihlmann rozpisał, p o d c z a s g d y założycielowi szkoły l e d w i e parę l i n i j e k d r o b n e g o pił n i e u c z c i w i e , Powszechny" dla etnologii tak szeroko wied. się poświęcił za­ d r u k u . Z p u n k t u n a u k o w e g o postą­ nie zaznaczywszy w p r z e d m o w i e , że jednak po G r a b n e r z e a p r z e d M u h l m a n n ' e m ukazały się w języku n i e m i e c ­ k i m d w i e prace poświęcone zagadnieniu m e t o d o l o g i i nej; jedna G . v . Bulcka, C e c h u j e ją właśnie t o , o druga co W . Schmidta w etnologicz­ roku 1937. a u t o r o w i , j a k zaznaczył w p r z e d ­ m o w i e c h o d z i : z d y s c y p l i n o w a n e , ścisłe myślenie i określone pojęcia. — M o ż e d l a t e g o t a k obszedł się z W . S c h m i d t e m , iż n i e podzielał p o g l ą d ó w j e g o , według których s p r a w d z i a n e m wartości nauko­ w e j jakiejś t e o r i i jest j e j b i o l o g i c z n a użyteczność d l a l u d u , „roz­ miękczający zdaje zaś kości o b j e k t y w i z m s z k o d z i " . Z t e g o także się p o w o d u , chcąc po koleżeńsku ocalić pierwszego szkoły wiedeńskiej F u r e r a v o n H a i m e n d o r f asystenta o d podzielenia losu j e g o mistrzów, w y d o b y ł o d n i e g o w r o z m o w i e p r y w a t n e j „zapar­ cie s i ę " t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h i rehabilitował g o w o b e c c z y n ­ ników m i a r o d a j n y c h w p r z y p i s k u ( s t r . 1 9 7 ) . Zbyt śmiałe wypowiada j a k o b y już s t a n o w c z o Miihlmann zakończyła twierdzenie (s. 2 4 5 ) , się w e t n o l o g i i e p o k a h i s t o r y - z m u R a t z l a i G r a b n e r a w s t y l u szkoły wiedeńskiej. W r. 1940, c z y l i w d w a lata p o u k a z a n i u się książki M i i h l m a n n ' a , ukazało w Niemczech opracowanie etnologiczne A f r y k i d l a celów się kolo­ n i a l n y c h . I r z e c z c i e k a w a , ż e część e t n o l o g i c z n a t e g o z b i o r o w e g o �357 dzieła wyszła szkoły wiedeńskiej czarnego spod lądu pióra nie funkcjonalisty, lecz B a u m a n n a , który kreśli obraz zwolennika etnologiczny n a zasadzie „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " i „kultur za­ sadniczych". Jedynie u p r a w n i o n y m i zdawałaby się w e d ł u g M i i h l m a n n ' a k i e r u n k a m i w e t n o l o g i i są dzisiaj f u n k c j o n a l i s t y c z n y i t e o r i a a m e ­ rykańska o o b s z a r a c h k u l t u r o w y c h . Ten „ o r y g i n a l n y " , b y użyć określenia s a m e g o M i i h l m a n n ' a , zarys dziejów n a u k i e t n o l o g i i , j a k i poznać j e g o poglądy, t e n d e n c j e przyjdzie W świetle i c h n a m łatwiej zrozumieć część systematyczną j e g o dzieła. Biologizm W kreśli w U cz., pozwolił n a m i uprzedzenia. i historyzm u Muhlmannn'a r. 1 9 3 6 ukazała się o b s z e r n a p r a c a t e g o s a m e g o a u t o r a p o d tytułem „Rassen—und V o l k e r k u n d e " . Uzasadniając w p r z e d ­ m o w i e jej aktualność, w s k a z u j e n a wielką wartość b i o l o g i c z n e g o u j m o w a n i a „tak z w a n y c h n a u k d u c h o w y c h , społecznych i k u l t u ­ r o w y c h " , który t o kąt p a t r z e n i a podkreśliła z n a c i s k i e m n i e m i e c ­ ka p a r t i a s o c j a l n o - n a r o d o w a . Pożądanym byłoby zatem—pisze a u t o r — b y pojawiła się książka, która b y odpowiadając t e j i d e i , przedstawiła wielką syntezę człowieka [i środowiska. wienie" takie dziny do przekraczało b y r a m y i g r a n i c e j e d n e j t y l k o d z i e ­ naukowej, — po antropologii, materiał socjologii, bowiem psychologii, gii, historii, prehistorii i ludoznawstwa, b y oglądać się na g r a n i c e mówiąc już „Przedsta­ o między zasadniczym musiano by etnologii, sięgnąć archeolo­ dlatego autor nie pojedynczymi rozróżnieniu nauk mógł n a u k a m i , nie przyrodniczych i humanistycznych (duchowych). N a t a k i e t w i e r d z e n i e M i i h l m a n n ' a można się z g o d z i ć , p o d z i ­ wiając g i g a n t y c z n y , nający nieco witalny rozmach bohatera „człowieka przedsięwzięcia, p r z y p o m i ­ skończonego" Papiniego. W s w e j „ M e t h o d i k " p o s u w a się M u h l m a n n j e d n a k o d t a m t e g o t w i e r ­ d z e n i a o „salto m o r t a l e " d a l e j , kiedy udowadnia w cz. H I , ż e t y c h g r a n i c , a n i t e g o z a s a d n i c z e g o rozróżnienia w o g ó l e n i e m a , a t e r m i n y „nauki p r z y r o d n i c z e " , „ d u c h o w e " — t o m e t a f o r y bez zna­ czenia m e t o d o l o g i c z n e g o . I powołuje się na sytuację naukową �358 dzisiejszą, która przyrodniczego ujawnia do tendencje dziedziny do wprowadzenia nauk duchowych. myślenia Równocześnie w s k a z u j e , ż e i d o n a u k p r z y r o d n i c z y c h wcisnęły się e l e m e n t y „hi­ s t o r y c z n e " , zwłaszcza b a d a n i e środowiska, które uwzględnia d z i ­ siaj i b i o l o g i a i z o o l o g i a , badając życie rząt i i c h gatunków w kontekście poszczególnych środowiska. zwie­ W n o s i ć b y stąd można, ż e M i i h l m a n n uważa już za pracę historyczną, g d y p r z y ­ rodnik bada poszczególne okazy, klasyfikuje i pyta o stosunek do j e s t i n n e . T y m się tłumaczy przyrodnicze określa Miihlmann'a, że nauki tylko prawidłowość Dlatego powiedzenie zjawisk etnologia jest jest zjawiskami W pewna, nauką w przyrodniczych, historii prawdopodobna. prawa jest zaś historyczną, o i l e p o j e d y n c z e można t y l k o z p e w ­ n y m prawdopodobieństwem przewidzieć. p r z y r o d n i c z e r a m y , w których historyczne. naukach przyrodniczą, g d y określa etnologicznymi; w granicach t y c h praw zdarzenia stanowią zestawia, n i e różnią się metodą o d h i s t o r y c z n y c h , l e z p r z e d m i o t e m i s t o p n i e m pewności. rządzące i c h cechy, środowiska, które d l a k a ż d e g o Otoczenie, rozgrywają Środowisko t a k pojęte bada e t n o l o g metod przyrodniczych, geograficznych, środowisko się z j a w i s k a przy pomocy b o t a n i c z n y c h c z y też z o o ­ l o g i c z n y c h . Obowiązkiem zaś e t n o l o g a , który z a m i e r z a ująć cało­ kształt przejawów życia d a n e g o l u d u , będzie poznać się t o d a m i t y c h poszczególnych j e d n a k w i n i e n posiadać storycznego, istoty dziedzin naukowych. dobrze z me­ Oprócz tego opanowaną metodę b a d a n i a h i ­ s k o r o z a d a n i e m j e g o głównym j e s t p o z n a n i e faktów „niezdeterminowanej w działaniu", ale „zdeterminowanej" p r z y r o d n i c z o przez środowisko. Z a m i a s t więc pozostać p r z y t e r m i n i e j a s n y m , którego a u t o r użył w cz. I I , iż e t n o l o g i a j e s t syntezą F o r s t e r a i H e r d e r a , scaleniem nauk czyli przyrodniczych i historycznych w poznaniu w y ­ czerpującym życie jakiegoś l u d u , z a c i e m n i a tę jasność w cz. I I I mętnym z a c i e r a n i e m g r a n i c pomiędzy o b u n a u k a m i . Wreszcie gdyby prawdziwe n a u k i n i e różnią się metodą, opracowywania nauk i specjalnej było metody dla etnologii, przyrodniczych i historycznych stosowane. twierdzenie t o p o c o właściwie cały są autora, je20 skoro precyzyjnie że trud metody obrobione �359 Omawiając następnie z a g a d n i e n i e mann na stanowisku przedmiotowości fikcyjnej. staje obiektywności teorii poznawczej Vaihingera, Oryginalnie jednak Muhl­ czyli teorii godzi się o n a u M u h l m a n n ' a z filozofią egzystencjalną H e i d e g g e r s a . Z n o w u z a ­ t a r c i e g r a n i c y między pojęciu ontologią a p o z n a n i e m . Obiektywność w M u h l m a n n ' a t o n i e s t a n , a l e p r o c e s , w którym się p o d m i o t poznający i p r z e d m i o t p o z n a w a n y . zmienia N i e chodzi o rze­ czywistość świata zewnętrznego, a l e o ż y c i e c z y l i s t o s u n e k nizmu d o środowiska. Zwie to orga­ a u t o r zasadą w z a j e m n e g o o b ­ jaśnienia. Biologicznemu funkcjonaliście już c h y b a n a j m n i e j odpowia­ dać p o w i n i e n n i e ż y c i o w y f i k c j o n i z m . A u t o r l u b u j e się, j a k widać w dialektycznych paradoksach, czyli w „niezdyscyplinowanym myśleniu". Z kolei przechodzi d o omówienia zasad' metodycznych zdobywaniu tzw. raportu etnologicznego. zrozumienia w T u t a j rozróżnia kwestię o d k w e s t i i objaśnienia i rzeczywistości. Zrozumienie według M i i h l m a n n ' a o b e j m u j e w c z u c i e , się c z y l i przeżycie w s z y s t k i c h przejawów k u l t u r o w y c h , p o g l ą d ó w , umiło­ wań i t d . d a n e g o l u d u . P o d c i ą g a p o d t o także t z w . f i z j o n o m i c z n e rozumienie, które zwraca uwagę h a mimikę, przeżyciu m u s i nastąpić u badacza gesty. Po takim e t n o l o g i c z n e g o o d d a l e n i e się p s y c h i c z n e o d p r z e ż y t e g o z j a w i s k a , c z y l i k r y t y c z n e osądzenie g o . Zwie je M u h l m a n n gnomicznym W gnomicznym czyli rozumieniem. krytycznym ocenianiu faktów n i e przyczyn d a n e g o zja­ w i s k a . Wyjaśnienie z a t y m j a k b y „ o p r ó ż n i a " z j a w i s k o etnologicz­ ne o d p s y c h i c z n e j jego mieści się t z w . wyjaśnienie c z y l i o d k r y c i e treści, podając c z y s t o m e c h a n i c z n e uza­ s a d n i e n i e ( n p . p o w s t a n i e jakiegoś w y t w o r u k u l t . można objaśnić, opisując historyczny szczepu, b e z uwzględniania towarzyszyły). przebieg wędrowania d a n e g o w y t w o r u o d psychicznych p r o c e s ó w , które O p i e r a się t u t a j M u h l m a n n n a s y s t e m i e im Diltheya. Wyjaśnienie u s t a l a t y l k o w a r u n k i , w których p o w s t a n i e p e w n e g o zjawiska można przewidzieć z p e w n y m Muhlmannowi bardziej niż „ p r z y c z y n o w y " . R o z u m i e n i u matematycznym, jako podoba prawdopodobieństwem. się t e r m i n „funkcjonalny" zaś w t y m m i e j s c u funkcję w znacze­ stosunek wzajemnych zależności róż- �360 n y c h czynników składających się na p o w s t a n i e d a n e g o zjawiska. B a r d z o dobrą zaś w y p o w i a d a zasadę, k i e d y p o r u s z a kwestię teorii i faktu. Trzeba umiejętnie stawiać p y t a n i a w b a d a n i a c h , g d y ż w y n i k i c h j e s t t y l k o odpowiedzią n a t o , o c o i j a k b a d a c z p y t a . P o n i e w a ż zaś każdy b a d a c z zawsze coś „ z a m i e r z a " , c h c e , może łatwo w b a d a n i u dobierać, oczać czy mówiąc, pomijać, każdy co się czegoś co m u o d p o w i a d a , n i e nadaje d o j e g o t e o r i i . prze- Krótko n a u k o w i e c m i m o w o l i u l e g a jakimś e f e k t y w n y m pociągom czy uprzedzeniom, które mogą zabarwić s u b i e k t y w n i e j e g o b a d a n i a , a w następstwie i c h w y n i k . T r z e b a z a t y m kontroli rozumu czyli krytycznego samego. u s t o s u n k o w a n i a się d o s i e b i e * * P o t y c h wstępnych u w a g a c h n a t u r y o g ó l n e j , t y c z ą c y c h t e o r i i p o z n a n i a , p r z e c h o d z i M i i h l m a n n d o p o d a n i a praktycznych riów w wyborze etnol. faktów Te ostatnie dzieli kryte­ na dwie k a ­ tegorie. W myśl określenia e t n o l o g i i , j a k o n a u k i o życiu h i s t o r y c z - cznym etnosu, czyli badaniu stosunku (historycznego) ludzkiego do (historycznego) h i s t o r y c z n e g o życia j a k o świadomości n e g o życia j a k o organizmu środowiska, rozróżnia p r z e j a w y t e g o i przejawy tego historycz­ działalności. P i e r w s z e n a z y w a d a n y m i i n t e n c j o n a l n y m i , które e t n o l o g zbiera przy pomocy kryterium historycznego drugie ważkości; zwie d a n y m i f u n k c j o n a l n y m i , z d o b y w a n y m i przez badacza e t n . za pomocą k r y t e r i u m ( n a w r o t u ) p o w t a r z a n i a się. Na początku wszystkiego wyobrażenie o r z e c z a c h . które e t n o l o g p o w i n i e n odkryć czy i c h ośrodek, danej u jednostek nia, stoi logos, najpierw Należy grupy zbadać w d a n e j g r u p i e . go zaś szukać Musi natężenia n i e u większości społecznej, ale p r z e c i w n i e u mniejszości, wpływowych, przewodzących czarnoksiężnik, i d e a , myśl, w i e d z a , są właśnie t e i n t e n c j o n a l n e d a n e , c e n t r u m , miejsce najsilniejszego promieniowania. liczebnej To szaman). One (jak naczelnik plemie­ są t y m c z y n n i k i e m ważkim, który zaważy n a szali w p ł y w ó w . Stąd k r y t e r i u m ważkości. W się t e j w p ł y w o w o ś c i są oczywiście s t o p n i o w a n i a . o n o w społeczeństwie różnymi szczeblami Zaznacza w a r s t w społecz- �361 nycb, a etnolog p o w i n i e n j e w s z y s t k i e poznać. t y c h s t o p n i , p o z n a także właściwy Z zestawienia ośrodek, p r a k t y c z n i e j e d n a k p o w i n i e n si< z w r ó c i ć naprzód t a m , g d z i e z n a j d u j e się w s t o p n i u najbardziej j a k b y reprezentacyjnym, najczystszym, a n a u k a o bóstwach polynezyjskich więc z n a j d u j e się w s t a n i e np. najczy­ stszym u przedstawicieli arystokracji. U t y c h t o w a r s t w przodujących czy osób w p ł y w o w y c h o d ­ k r y w a e t n o l o g wiedzę o technice, gospodarstwie, k u l c i e i t d . są­ d y b n i c h , wyobrażenia, n i e zaś same czynności t e c h n i c z n e , g o ­ spodarcze, kultowe.,. O s o b y t e są n o s i c i e l a m i usystematyzowa­ n e j t e o r i i , p o g l ą d ó w i pojęć. W i e l e d a n y c h i n t e n c j o n a l n y c h k r y j e się w b a j k a c h , l e g e n d a c h , p o d a n i a c h i przysłowiach. Poznanie tego „logosu" wprowadza dopiero w emocjonalne wartościowanie i d e i w życiu ogółu i o t w i e r a w i d o k n a hierarchię wartości u d a n e g o ludu nezyjczyków, organizacji czy ( c z y t o z przewagą r e l i g i i , j a k u P o l y społecznej, jak u Australczyków, c z y g o s p o d a r c z e j s t r o n y , j a k u ludów w y s o k o - k a p i t a l i s t y c z n y c h ) . O jednym powinien powiedzenia samymi się słowami tutaj e t n o l o g pamiętać, ż e n i e zawsze w y ­ ludów o t y m , c o myślą, w naszej terminologii pokrywają się z t y m i ( n p . słowo i pojęcie, sztuka). Co pewne do powyższego zastrzeżenie. W kryterium ważkości tej formie, jak je należy autor podnieść przedstawia, d o b r e jest, jeśli c h o d z i o a k t u a l n i e panującą i d e o l o g i ę . A l e e t n o ­ l o g a przecież o b c h o d z i także k w e s t i a , c z y a k t u a l n a i d e o l o g i a j e s t właściwym d o r o b k i e m d a n e g o l u d u , czy może jest t y l k o n a r z u c o n a . czy By to w y n i k a z jego tradycji, zbadać, trzeba będzie n i e r a z sięgnąć raczej d o k r y t e r i u m nieważkości, d o t y c h w a r s t w najmniej wpływowych w bieżącym okresie. W i e d z a , myśl, pojęcie i wyobrażenie o technice, sztuce, kulcie, gospodarstwie n i e utożsamia się z czynnościami nymi, gospodarczymi, kulturowymi i t d . Te g ó t i ę faktów t z w . f u n k c j o n a l n y c h . c z e n i e t e dane, które „powracają" (np. fakt wtajemniczenia młodzieży Dla etnologa posiadają zna­ w różnych p r z e j a w a c h "życia przejawia się w życia społecznego, g o s p o d a r c z e g o i r e l i g i j n e g o ; p o s i a d a k i e f u n k c j o n a l n e zazębienia). technicz­ tworzą osobną k a t e - dziedzinie wielora­ Niezawsze dane intencjonalne w y - �362 rażają się w t e n s a m sposób w życiu; c z y l i p r z y s t o s o w a n i e się, d o n i c h f u n k c j o n a l n e może b y ć r o z m a i t e . Według ideologii da­ n e g o l u d u , n p jakiegoś a u s t r a l i j s k i e g o , może panować równość s p o ­ łeczna; ale w życiu 0 niej (kryterium ten s a m starzec ważkości), c i a c h j a k o o s o b a kierująca Stosownie d o swej australijski, występuje w opowiadający różnych okolicznoś­ (geruzja). teorii poznawczej, M u h l m a n n przecho­ dząc d o z a g a d n i e n i a t w o r z e n i a pojęć t y p o w y c h , pisze, że e t n o l o g j a k o h i s t o r y k może stawiać znaje; w rzeczywistości jedynie zaś hipotezy; prawda „zmyśla", objektywna z n a n a . Długi p r o c e s n a u k o w e g o b a d a n i a h i s t o r y c z n e g o sprawdzaniem wych poprzednich hipotez, poznawaniem „ w a r i a n t ó w " , z których t w o r z y h y p o t e t y c z n e następne b a d a n i e zmusza do na poznane wcześniej później, i o d w r o t n i e . nolog do prawdy objektywnej. Pojęcie powstaje typu W u poznane ten nie­ jest t y l k o coraz t o n o ­ typy. poprawki poprzedniego. sada w z a j e m n e g o objaśniania: że p o ­ pozostaje Każde Stąd za­ rzuca światło sposób zbliża się e t ­ Muhlmann'a przez stopniowe wypełnianie jakiegoś t e r m i n u etnologiczną treścią; n p . m a t r i a r c h a t . Odkrywam coraz więcej Jeżeli n a 9 dotąd ilość ( 4 ) z n a j d u j e się że j e s t typowo kazuje większą c e c h , które należą d o d a n e g o pojęcia. ustalonych znamion w jakimś matriarchalne. ilość tych m a t r i a r c h a t u średnia społeczeństwie, ich mówimy o n i m , G d y zaś i n n e społeczeństwo w y ­ cech, określamy je j a k o krańcowo matriarchalne. Punktem wyjścia będą t u k o n i e c z n i e pojęcia z terminologii kultury europejskiej. Przy zaczerpnięte stosowaniu jednak do z j a w i s k k u l t u r y ludów i n n y c h słownictwa e u r o p e j s k i e g o , t r z e b a j e będzie wypełnić inną treścią. B y ustalić jakiś t y p , t r z e b a uwzględnić d a n e i n t e n c j o n a l n e 1 f u n k c j o n a l n e . P i e r w s z e d l a t e g o , a b y ująć w s z y s t k i e c e c h y , które tworzą jedność logiczną; funkcjonalne wiążące w z a s t o s o w a n i u d o ż y c i o w e j zaś, a b y uchwycić nici, praktyki. T y p y tworzy etnolog z jednostek, na które m u s i rozłożyć d a n y k o m p l e k s z j a w i s k e t n o l o ^ i c z n y c h . A u t o r rozróżnia d w o j a k i e g o �363 rodzaju kompleksy: społeczne i k u l t u r o w e . S p o ł e c z n e się z p o j e d y n c z y c h i czynności. J e d n e mocą k r y t e r i u m ludzi; k u l t u r o w e zaś i drugie z poszczególnych jednostki etnologiczne „kształtu". Opiewa składają idei b a d a za p o ­ ono u Miihlmann'a w ten sposób: jeżeli jakieś z j a w i s k o e t n o l o g i c z n e p r z e d s t a w i a się w d a ­ nej c h w i l i b a d a c z o w i j a k o e l e m e n t , posiadający c e l o w y , organicz­ n y związek z i n n y m i , należy j e uznać za jednostkę etnologiczną. Jakże t e n cały ustęp o t w o r z e n i u t y p ó w wyraża, w i n n y c h słowach t y l k o , t o samo, rej autor tak kulturowych. jednostka się Przecież kulturowa jednolitego kompleksu. c o szkoła zarzeka jest i (I), na o sprawdzianem, społeczna organiczny Zaraz k u l t u r a l n o - h i s t o r y c z n a , któ­ mówi odkrywaniu „kręgów" że jakiś szczegół czy należy d o d a n e g o k o m p l e k s u związek pierwszych między stronach jednostkami swej tego metodologii określa W . S c h m i d t krąg k u l t u r o w y j a k o „ o r g a n i c z n e powiązanie wszystkich istotnie koniecznych kategorii kultury ludzkiej". M i i h l m a n n niesłusznie z a r z u c a , j a k o b y k r y t e r i u m ilościowe szkoły k u l t . hist, polegało na czysto statycznym zebraniu szej ilości s z c z e g ó ł ó w . to Jest z n i c h s y n t e z y , a w niej z n a l e z i e n i a odpowiedniego k a ż d e g o szczegółu. W c a l e j e d n a k n i e p o p r z e s t a j e n y m z g r u p o w a n i u faktów przede w jak najwięk­ jedynie warunek do utworzenia przestrzeni wszystkim o odkrycie organicznego i miejsca dla na mechanicz­ czasie, ale chodzi powiązania. I g d y b y zadał s o b i e a u t o r t r u d g r u n t o w n e g o p r z e s t u d i o w a n i a książki W . S c h m i d t a , t o p o p r z e c z y t a n i u r o z d z . „Philosophische G r u n d l a g e " n i e zarzucałby m u , j a k t o c z y n i n a s t r . 202, S c h m i d t wyobraża sobie p r z e j m o w a n i e iż W . k u l t u r u d a n e g o l u d u bez psychologii. Zapomniał t u zdaje się a u t o r o t y m , że j a k w b a d a n i u et- n o l . , t a k odnośnie d o z r o z u m i e n i a i o c e n y stemu kultury europejskiej i wmyślenie w t o , co p r z e c i w n i k chce W następnych należytej jakiegoś sy­ jest także p o t r z e b n e rozdziałach „wczucie się" powiedzieć. podaje M i i h l m a n n szczegółowe w s k a z a n i a j a k zbierać i n t e n c j o n a l n e d a n e o p o s z c z e g ó l n y c h p r z e ­ jawach życia: a więc o społeczeństwie, p r a w i e , i e l i g i i , g o s p o ­ d a r s t w i e , sztuce, h i s t o r i i i rasie. Znajdują się t u t a j d o b r e u w a g i , �364 Schematycznie z a t e m p r z e d s t a w i a się p o z n a n i e u Muhlmann'a jako życiowy proces, Założenie Założenie Przebieg a) biolog. etnolog. Organizm następująco: Z y c i e Środowisko Srod. Czł. h i s t . etnologiczne Ż y c i e hist. l u d u poznania: metodologicznie etnolog. technicznie: tksperyment z p. teorii poznawczej: proces objektywności zjawisko obce metodycznie: raport, ro­ z u m i e n i e i objaśnienie dialektycznie: rola trze­ ciego (synteza) p s y c h o l o g i c z n i e : przeżycie kształtu b) badanie sensu c) objaśniające d) typologicznie » statycznie: struktura, dane intencjonalne M »ł a) etnograf. dynamicznie: funkcja, dane funkcjonalne próżne miejsca wypełnianie próż. ) nych rmejsc ) ( > ) hypotetyczne typy j s , o w b) warianty m e , w z a o j d e a m . nego ob. jaśnienia które podawać s z c z e g ó ł o w o p r z e c h o d z i r a m y już i t a k s z e r o k i e g o omówienia. N a końcu t e g o rozdziału jeszcze raz zaznacza, ż e k o n i e c z n e j e s t , b y e t n o l o g poznał, j a k i t y p c z y p o s t a w a ż y c i o w a człowieka u c h o d z i za ideał w d a n y m społeczeństwie. się w t y m d a n e i n t e n c j o n a l n e . Jest t o zarazem przesiewane bywają u d a n e g o l u d u i d e e i Przechodzi funkcjonalnych. potem Tutaj grupy: pierwszo-drugo Pierwszorzędne do omówienia dzieli funkcje osoby. szczegółowego etnicznego danych życia n a t r z y i trzeciorzędne. dotyczą działalności poszczególnych D r u g o r z ę d n e odnoszą się d o działalności obyczajów, i urządzeń, się powstałych t y l k o obejmuje Mieszczą „ s i t o " przez które ze zgrupowania mianem „kultury". zwyczajów społecznego Psychologicznie osób. i te określa k u l - �365 turę j a k o s p e c y f i c z n y n i e t środowiska. system reakcji n a określony z a k r e s p o d ­ I d e o w o zaś j a k o f u n k c j o n a l n y całokształt o b y - czajów, zwyczajów i urządzeń. K w e s t i a t e r m i n o l o g i i jest z a g a d n i e n i e m k o n w e n c j i . wując j e d n a k z n a c z e n i e etymologiczne słowa Zacho­ „kultura" bardziej o d p o w i a d a m u pojęcie t w o r u , powstałego dzięki twórczości czło­ w i e k a , w p r z e c i w s t a w i e n i u d o dzieła, b ę d ą c e g o łania n a t u r y . wynikiem dzia­ C z ł o w i e k „kultywując" naturę, uzupełnia ją. Stąd odpowiedniejsze wydaje p o j m u j e kulturę jako życia l u d z k i e g o " . wiada, się określenie szkoły wiedeńskiej, która „trwałe Szerzej ż e k u l t u r a t o zespół zwyczajów, obyczajów, n y c h , obowiązujących k u l t u r a obejmowałaby zaspokojenie wszystkich potrzeb r o z p r o w a d z o n a t a sama d e f i n i c j a p o ­ idei, przekonań, uczuć, dążności, urządzeń i t e c h n i k i w y t w o r ó w m a t e r i a l ­ pewną grupę społeczną. W t e n sposób całokształt działalności twórczej człowieka, zmierzającej d o z a c h o w a n i a , u l e p s z e n i a i pomnożenia życia. T r z e c i o r z ę d n e f u n k c j e dotyczą działalności m y społecznej, jaką j e s t l u d , „ e t n o s " . najwyższej Wszystkie prace for­ etnolo­ g ó w muszą z d a n i e m M i i h l m a n n ' a zmierzać d o s t w o r z e n i a teorii 0 e t n o s i e , o p o w s t a w a n i u l u d u , o różnicowaniu się ludów. D o p o ­ z n a n i a l u d u t r z e b a znajomości j e g o k u l t u r y ; znać k u l t u r y b e z znajomości procesów n i e można zaś p o ­ zrzeszania się nego. Niemałą rolę o d g r y w a w t y c h z a g a d n i e n i a c h sowy. Zachodzi t y l k o pytanie, czy antropologia k r y t e r i a , b y stwierdzić w t y c h w y p a d k a c h , l o g zróżnicowanie ludów, społecz­ czynnik ra­ p o s i a d a dzisiaj g d z i e zauważa e t n o ­ także zróżnicowanie r a s o w e . Bardzo ważne m i e j s c e zajmuje język w d e f i n i c j i e t n o s u . W myśl p o w y ż s z y c h u w a g p r z y j m u j e M i i h l m a n n określenie l u d u p o d a n e przez S h i r o k o g o r o f f a: jest n i m g r u p a o m n i e j l u b w i ę c e j p o d o b n y m k u l t u r o w y m zespole, posiadająca t e n s a m język, tę sa­ mą wiarę w e wspólne p o c h o d z e n i e , ś w i a d o m o ś ć s w o j e j wspólnoty 1 ż y c i e p r a k t y c z n e zamknięte w s w o i c h g r a n i c a c h ( s t r . 2 2 9 ) . W dotychczasowej a n a l i z i e m e t o d o l o g i c z n e j miał M i i h l m a n n na o k u l u d , kulturę, społeczność j a k o zamknięte w s o b i e k o m p l e ­ k s y , które a n i o d wewnątrz a n i o d zewnątrz n i e doznają b o d ź c ó w d o z m i a n y ukształtowania. L e c z już pojęcie f u n k c j i z a w i e r a m o t y w z m i a ­ ny. G d z i e zaś j e s t zmiana, powiada, t a m jest historia. Dlatego �366 w o s o b n y m rozdziale podaje metodyczne uwagi jak etnolog po­ w i n i e n badać h i s t o r y c z n e z m i a n y . Na przemiany historyczne zjawisk kulturowych. wogóle istnieje związku. zwróci m u uwagę porównanie M u s i więc n a j p i e r w przekonać się a) c z y prawdopodobieństwo jakiegoś historycznego Posłuży m u d o t e g o k r y t e r i u m o g ó l n e g o bieństwa, b ) T r z e b a prawdopodo­ porównywać zjawiska t e g o samego rodzaju, c ) N a l e ż y zbadać, c z y n i e m a możliwości niezależnego p o w s t a n i a . I tutaj wypowiada jest jakieś kryterium, zjawisko prawdopodobniej że im szerzej k u l t . i częściej powstanie jego na na rozpowszechnione ziemi występuje, t y m różnych obszarach jest omawianiu wartości hist. niezależne. Autor nie ma T t r y t e r i u m ilości. słuszności N a błędne przy j e g o z r o z u m i e n i e zwróciliśmy u w a ­ g ę już w y ż e j . M i i h l m a n n k r y t y k u j e również k r y t e r i u m f o r m y a l b o jakości.wys u w a n e p r z e z szkołę wiedeńską. T w i e r d z i , że za pomocą t e g o k r y ­ t e r i u m n i e można poznać, c z y dane z j a w i s k o k u l t u r o w e jest p r z y ­ n i e s i o n e skądinąd. T r z e b a te w p u n k t a c h : Schmidt w t u raczej zastosować k r y t e r i a j e g o uję­ a), b ) , c ) . swej Ale metodologii, t a k właśnie którą je W' Miihlmann powinien precyzuje był uwzględnić, g d y ż ukazała się p r z y n a j m n i e j na pół r o k u p r z e d j e ­ g o książką. P r z y omawianiu z k o l e i związków czasowych, zarzuca Miihl­ m a n n G r a b n e r o w i jednostronność w u j m o w a n i u z a g a d n i e n i a , kiedy tenże p o r u s z a t y l k o kwestię zniknięcia jakiegoś kultu­ rowego, jakby samo przez się było jasne i wytłumaczone, d l a ­ czego dane zjawisko wogóle zachodzi. blem i pyta: zjawiska j a k t o się dzieje, że Miihlmann odwraca własność kulturowa pro­ danego l u d u n i e z n i k a ? J a k i c h środków używa d a n e p o k o l e n i e , b y u t r z y ­ mać stan p o s i a d a n i a kulturowego? M ó w i się w i e l e o k o n s e r w a t y z m i e i t r a d y c j o n a l i z m i e ludów pierwotnych, dycji, jak i bez zbadania odchyleń od jednak niej. dokładnego czynników t r a ­ M i i h l m a n n wskazuje (funkcję) p i s m a i w y c h o w a n i a w u t r z y m a n i u t r a d y c j i . zaś.pisma z a d a n i e t o spełniają środki na W mnemotechniczne. rolę braku �367 G ł ó w n y m środkiem u t r z y m a n i a s t a t u s q u o k u l t u r y l u d u jest z d a n i e m Miihlmann'a t z w . schismogeneza. danego Idzie tutaj M u h l m a n n za teorią G r e g . B a t e s o n a , który stwierdził u Jatmulów (N. Gwinea) p e w n e g o r o d z a j u „dynamiczną r ó w n o w a g ę " czynnikami, dążącymi a tymi, które między dwoma do zmiany postępowania i m się przeciwstawiają klasami czy tradycyjnego, (przykładem grupami, między rywalizacja wchodzącymi w skład jakiegoś l u d u ) . Zmiany jakiegoś zjawiska kulturowego b e z w p ł y w u n a całokształt k u l t u r y , w której dostosowywania się. siebie . zjawiska nie odbywają o d b y w a się Z a w s z e pisze M u h l m a n n , z n a j d u j e m y k u l t u r o w e , uchodzące „nowoczesne". Otóż zadaniem w etnologa różnych będzie obok czasach je się proces za „usynchro- nizować". Poruszając kwestię rozwoju, postępu i c y k l u , z n o w u n i e ­ słusznie z a r z u c a W . S c h m i d t o w i , j a k o b y n i e zdefiniował, co r o ­ z u m i e p r z e z ewolucję. T y m c z a s e m w swej m e t o d o l o g i i W. Schmidt kartach zaraz n a wstępnych rozdział poświęca zagadnieniu ewolucjonizmu i nieporozumieniom w t y m względzie. W końcu t e g o rozdziału, p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m h i s t o ­ rycznym, Zwraca przechodzi Muhlmann uwagę n a r y t m do związków w przestrzeni. r o z p r z e s t r z e n i a n i a się w k i e r u n k u h o r y ­ zontalnym i międzyetnicznym. Czynnikami horyzontalnego rozszerzania się, j e d n o s t e k e t n i c z n y c h , i n f i l t r a c j e przez o d s z c z e p i e n i a t o wędrówki pojedyn­ się c z y c h osób o d swej g r u p y e t n i c z n e j , w y m i a n a n i e w i a s t , s t o s u n k i handlowe, misjonarze. P o k r y t y c e t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , na którą już w w i e l u miejscach odpowiedzieliśmy zarzutem nierozumienia jej a u t o r a , o m a w i a M u h l m a n n teorię k u l t u r o w y c h obszarów. jej p r z e w a g ę n a d tamtą w t y m , że t a o s t a t n i a t r z y m a ralnych terytoriów Czekanowskiego Osobny ludów, które b a d a . i Klimka wreszcie nazywa rozdział System raczej poświęca przez Widzi się n a t u ­ opracowywania techniką niż metodą. psychologii ludów. Zawierają się w n i m d o b r e , s z c z e g ó ł o w e wskazówki, które mogą być bardzo pomocne i funkcjonalnych. przy analizie danych intencjonalnych �368 A u t o r kończy rozdziałem, w którym o m a w i a z a d a n i a i c e l e e t n o g r a f i i ; j e j doniosłość i z n a c z e n i e by zainteresowania nią ogółu. Z d l a życia. przeglądu j e g o dzieła łatwo się już domyślić Podaje k o ń c o w y c h wniosków a u t o r a . Główna wartość książki M u h l m a n n ' a p o l e g a pierwszą choć metodologią nie posiada kierunku cech słością. Wiele trzeba na t y m , że jest funkcjonalnego zdyscyplinowanego słego, c h y b a ż e d r o b i a z g o w e sposo­ dotychczasowego w etnologii, myślenia poszufladkowanie ści­ n a z w i e ktoś ści­ mieć cierpliwości, b y książkę p r z e s t u d i o ­ wać d o końca, j e d n a k dzieło w y k a z u j e duże doświadczenie e t n o ­ logiczne, podaje w i e l e d o b r y c h wskazówek, a u t o r zebrał materiał m e t o d o l o g i c z n y , t e z ę , ale p o d z którego warunkiem, o obfity możnaby złożyć ładną którym Muhlmann w swej syn­ pracy zapomniał: „ w e r n i c h t l i e b t , d e m z e i g t s i c h n i c h t s " (s. 2 1 0 ) . O. Edward Warszawa U m e n i na Slovensku — Odkaź p o d red K. Soureka, Praga 1328 i l . Artykuł ten miał się ukazać w X X X V I W le T. J . 26. X . 1942. Dzieło zbiorowe + Bulanda wydanym w roku zbiorowym uczonych 1938 p o d słowackich zeme a lidu. 1938, s t r . 8 8 + X V tomie „Ludu" w roku 1939. powyższym tytułem d z i e ­ i czeskich, poświęconym sztuce w Słowacji znajdują się d w a z e s z y t y ( I X i X ) o s z t u c e l u ­ dowej. J a k w całym d z i e l e , t a k i t u n a c i s k położono n a stronę ilustracyjną (materiał z e b r a n y był d o t z w . W y s t a w y Starej Sztuki Słowackiej n a z a m k u p r a s k i m w r . 1 9 3 8 ) , t e k s t zaś d o d a n y dla ich fujarki, objaśnienia i uzupełnienia. zakończenia s i e k i , u l e , rzeźby lasek, rączki przedstawiające Zdjęcia czerpaków, świętych, o b r a z y n a s z k l e , h a f t y i w y s z y c i a , okazy d o w n i c t w o i m a l o w a n i e wnętrz. obrazują jest ozdobne m a g l o w n i c e , są- krzyże ceramiki cmentarne, ludowej, b u ­ Oprócz r e p r o d u k c y j j e d n o b a r w - �369 n y c h jest i n i e c o i l u s t r a c y j w i e l o b a r w n y c h ( o b r a z y szycia, W lizuje na szkle, w y ­ rzeźby). objaśnieniach V . V . S t e c h ( „ S z t u k a m i a s t a i w s i " ) a n a ­ atmosferę towarzyszącą p o w s t a w a n i u w y r o b ó w artystycz­ n y c h w r o z m a i t y c h środowiskach, a A . V a c l a v i k ( „ G e n e z a s z t u k i ludowej") z a s t a n a w i a się n i e t y l k o n a d samą genezą s z t u k i l u d o ­ w e j , ale i n a d źródłami uwagę n a z a n i e d b a n e jej składników, zwracając szczególną d o t y c h c z a s p r z e z naukę słowacką dziedziny rzeźby w d r z e w i e i m a l a r s t w a . A u t o r o m a w i a pokrótce narzędzia i materiał, technikę ozdobną, „świątkarzy"), czas p r a c y , wykonawców m a l a r s t w o , kończąc s z e r e g i e m w n i o ­ sków o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m . w odnośniku z jednej uwagi o obrazach strony wykonywane Interesujące są z a m i e s z c z o n e na szkle; słowackie z d r u g i e j słowackim w i d z i k i l k a (artystów l u d o w y c h , zasadniczych na t a r g o d obrazów autor widzi importowane; kręgów. w obrazy obszarze Odróżnia nie przeznaczonych obrazy na sprze­ daż, m n i e j s z a b l o n o w y c h . M o t y w y — j a k u nas—są r e l i g i j n e , bądź świeckie (drużyna J a n o s i k a , p o r t r e t y k o b i e t — „ k o c h a n e k J a n o s i k a " ) . O l u d o w y c h wyszyciach zuje na i c h związek i szlacheckimi ze i h a f t a c h pisze strojami i z rozmaitych W . Praźak; w s k a ­ motywami okresów, głównie z X V I I w., o r i e n t a l n y m i i t d . , przy czym na wsi one zaczęły różnice dość środowisk późno wyszycia oraz dążności z m n i e j s z a n i a zasięgu się (często w X V I I I i X I X w . ) . Znać t u wyrażają się o n e tak w do motywach, jak i w powiększania, materiału (ubrania, połud­ technice względnie bielizny) właśnie przeznaczo­ wyszycie. D l a etnografów herowej-Mayerowej interesujący sekta może i H . Landsfelda szycie V I I I tegoż w y d a w n i c t w a . banowie", przyjmować ( b o g a t e m o t y w y n a żyznych z i e m i a c h niowych); n e g o na mieszczańskimi renesansowymi, religijna, być artykuł A . Giint- o c e r a m i c e słowackiej w ze­ Ceramikę tę s z e r z y l i t z w . „ H a - której zwolennicy zbiegli w X V I w. z M o r a w n a Słowację. C e r a m i k a t a , acz w t e c h n i c e i w y t w a r z a ­ niu odbiegła wpływ z n a c z n y Lud, T. X X X V I od sztuki i godny l u d o w e j , wywarła na nią niewątpliwie uwagi. 24* �370 Ubiór JANOSZ ŚWIEŻY, ludowy i haft krzczono­ w s k i , L u b l i n 1 9 3 8 . O d b i t k a z Pamiętnika L u b e l s k i e g o , t o m III, W y d . Towarzystwa + Przyjaciół N a u k w L u b l i n i e . 8° 1 9 p . + 5 f i g . X X I I tabl. Autor, ludowy, doskonały noszony Krzczonów i w jej znawca 2-giej terenu i tematu, połowie najbliższej XIX-go okolicy opisuje stulecia (Piotrkowie, C h m i e l u , Z u k o w i e i Borzęcinku), p o w . l u b e l s k i e g o . strój we wsi Olszance, Omawia po­ szczególne części ubiorów, a w i ę c k o b i e c e g o : koszulę, spódnicę, z a p a s k i , pas wełniany, o b r u s e k ( c h u s t a ) , k a f t a n , kożuch, nakrycie głowy, odzienie, o b u w i e ; i męskiego: koszulę, s p o d n i e , p a r c i a n k i , k a m i z e l e i k a f t a n y , sukmanę, pasy i t o r b ę , oraz k a p e l u s z e i c z a p k i . T a b l i c e krojów ilustrują sposób s z y c i a , a s p o s o b y ozdabiania, w szczególności h a f t y , dokładnie są omówione i objaśnione r y s u n k a k a m i . P r a c a z a w i e r a 2 6 t a b l i c na k r e d o w y m p a p i e r z e , z pięknymi i w y ­ r a z i s t y m i i l u s t r a c j a m i . A u t o r n i e ograniczył się j e d y n i e d o opisów u b i o r u , l e c z — g d y t y l k o n a d a r z a się sposobność uwzględnia też z w y c z a j e n p , p r z y o m a w i a n i u „tryfienia" spódnic. P r a c a wyczer­ p u j e w zupełności t e m a t i jest ważnym przyczynkiem nad ubiorami ziemi lubelskiej. Ciekawe byłoby jeszcze uwzględ­ nienie d o badań różnic i podobieństw w s t o s u n k u d o strojów całej z i e m i l u b e l s k i e j i s t w i e r d z e n i e , j a k i e miejsce i znaczenie m a omawiany materiał w p o r ó w n a w c z y c h b a d a n i a c h n a d u b i o r a m i z i e m p o l s k i c h , G. WÓJCIK ADAM, Strój Pogórzan. K o m i s j i S w o j s z c z y z n y Związku je ludowe Karpat Polskich Kraków Z i e m Górskich. t . I . s t r . 33, Frenklowa 1939. W y d . Z cyklu: r y c . 37 i 2 Stro­ tablice barwne. Tuż p r z e d wojną rozpoczęto redagowanie w y c h K a r p a t P o l s k i c h " p o d redakcją T . S e w e r y n a „Strojów ludo­ i R. R e i n f u s - sa; p r a c a A d a m a W ó j c i k a jest właśnie p i e r w s z y m z e s z y t e m p i e r w ­ szego t o m u w y d a w n i c t w a . Miała o n a d w a z a s a d n i c z e cele, n a u ­ k o w y i p r a k t y c z n y i o b a zostały w i e m dokonał w pełni rekonstrukcji zaginionego osiągnięte, a u t o r b o ­ o d kilkudziesięciu l a t d a w n e g o s t r o j u Pogórzan (który zresztą w e d l e zapewnień r e d a k c j i , �371 z powrotem odżył w terenie, dzięki staraniom Związku Ziem Górskich). W e wstępie p r a c y określił torialne „Pogórzan", wschodzie a u t o r dokładnie położenie t e r y ­ sąsiadujących n a południu z Łemkami, n a z D o l i n i a k a m i , a na zachodzie N a północy graniczą P o g ó r z a n i e , w e d l e Pilźniakami i R z e s z o w i a k a m i , wartość jest b a r d z o z L a c h a m i Sądeckimi. autora, z Tarnowiakami, jednak północnej granicy względna, g d y ż w y s z c z e g ó l n i o n e t r z y g r u p y n i e mają a n i wyraźnej g r a n i c y j ę z y k o w e j , a n i głębszej t r a d y c j i h i s t o r y c z ­ n e j , n i c też n i e w i e m y o i c h odrębnościach k u l t u r o w y c h , a n a z w y t y c h g r u p n i e są „etnikonami" w c z e n i u , są t o b o w i e m r a c z e j tnich czasach, dosłownym tego słowa zna­ f o r m a c j e krystalizujące się w o s t a t - p o d wpływem modnych prądów regionalistycz- n y c h . N a t o m i a s t c e n n y m p r z y c z y n k i e m d l a e t n o g r a f i i jest s t w i e r ­ dzenie, ż e „główną cechą od/óżniającą Pogórzan o d i c h sąsia­ d ó w jest strój". Niewątpliwie w i ę c i g r a n i c a zasięgu g r u p y o p i r a się n a t y m k r y t e r i u m . Podstawą d o r e k o n s t r u k c j i strojów z m n i e j więcej połowy ubiegłego s t u l e c i a stanowiły: 1) z b i o r y M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krakowie, 2) materiał i l u s t r a c y j n y g a b i n e t u r y c i n B i b l i o t e k i U n i w e r s y ­ t e t u Jagiellońskiego w K r a k o w i e ; są t o przeważnie a k w a r e l e K s a w e r e g o P r e k a , a k w a f o r t a Kielisińskiego i r y s u n e k A . P i w a r s k i e g o oraz i n n e s z k i c e , 3) w y w i a d y terenowe, n p . dane krawca Kazimierza Ołpińskiego z Na takim materiale udała się w zupełności, ubiorów w ubiegłym od 97-letniego o p a r t a r e k o n s t r u k c j a całości autor odtworzył s t u l e c i u , ale mentów e w o l u c y j n y c h . zebrane Bobowej. bowiem uchwycił strojów nietylko stan również w i e l e m o ­ I t a k , początek X I X w i e k u p r z e c i w s t a w i a się w w i e l u szczegółach stroju o k r e s o w i następnemu, z p o ł o w y t e g o ż w i e k u . W p i e r w panowała na t y m o b s z a r z e biała, zgrzebna spódnica, później n o s z o n o z samo­ kloszowe, „wybijanki", szyte d z i a ł o w e g o płócienka, ręcznie d r u k o w a n e g o , materiał t e n w y p i e ­ rają w y r o b y f a b r y c z n e . Mężatki nosiły spódnice wełniane n a k o n o ­ p n e j o s n o w i e i wełnianym wątku. �372 T a k i e same p r z e m i a n y u c h w y c i ! a u t o r w o d n i e s i e n i u d o w e ­ s e l n y c h gorsetów, w p i e r w w skład weselnego stroju ozdobna koszula, zapaska i chustka na ramiona. wchodziła Później weszły w modę k a r m a z y n o w e i szafirowe gorsety, a te z k o l e i białym, wciętym kaftanikom ze stojącym ustąpiły kołnierzem. Mniej n a t o m i a s t dokładnie rysują się p r z e m i a n y s t r o j u męskiego. Oprócz perspektywy czasowej zaznacza się w pracy A. W ó j c i k a zróżnicowanie t e r y t o r i a l n e , zwłaszcza w d z i e d z i n i e h a f t u i b a r w y strojów, c o a u t o r wyraźnie podkreślił. Zachodnią część Pogórza cechowały czerwone spódnice t z w . „ p i e k i e l n i c e " , w s c h o d n i ą — s p ó d n i c e s z a f i r o w e . T a sama róż­ n i c a d o t y c z y zapasek, w y c h na w s c h o d z i e . w i e gorsetów, karmazynowych na zachodzie, a szafiro­ R ó ż n i c e zachodziły również w k r o j u i b a r ­ zachód ubierał czerwone g ó r z e środkowe ( G r y b ó w ) c z a r n e , l u b karmazynowe, Po­ a wschód n a t o m i a s t s z a f i r o w e l u b g r a n a t o w e ( p o w i a t y : j a s i e l s k i i g o r l i c k i ) . W y r a ź n y wpływ w y ­ wierał t u t a j i obszar łemkowski, na k t ó r e g o p o g r a n i c z u panowały gorsety czarne l u b granatowe. Gorsety weselne były w Jasiel­ s k i m — z i e l o n e j G o r l i c k i m szafirowe, l u b granatowe. Podobnie układają się c h a r a k t e r y s t y c z n e k o l o r y męskich k a m i z e l e k , zachód nosił s i w e , a wschód o p r ó c z s i w y c h — c z a r n e tego w powiecie g o r l i c k i m noszono i g r a n a t o w e ; prócz kamizelki czerwone. T e sa­ m e r y s y towarzyszą i z d o b i e n i u płótnianek. Z a t y p o w y i właściwy strój P o g ó r z a n uważa a u l o r „ c u w ę " , której krój i s z c z e g ó ł y zrekonstruował P r e k a , s z t y c h u Kielisińskiego, zów Muzeum Etnograficznego rysunku na podstawie 3 akwarel Piwarskiego i m . S. U d z i e l i . oraz o b r a ­ Te dane, oraz i n f o r m a c j e K . O ł p i ń s k i e g o pozwoliły m u odtworzyć zasięg „ c u w y " , który z k o l e i stał się podstawą d l a wykreślenia g r a n i c y e t n o g r a ­ ficznej Pogórzan. W jakkolwiek zasięg związku z t y m j e d n a k zauważyć należy, ż e „ c u w y " j e s t niewątpliwie cenną wskazówką, jednakże niewystarczającą, t r u d n o b o w i e m n a p o d s t a w i e a choćby i d w u z j a w i s k , j a k i m i są zasięg cuwy s i w e j k a m i z e l k i , wyodrębniać etniczną. jednak wątpliwości, całą grupę jednego i dwurzędowej że. mimo tego zarzutu natury Nie ulega teoretycznej, w y n i k poszukiwań a u t o r a należy uznać za p o z y t y w n y , a u t o r b o ­ wiem mimo w ą s k i e g o t e m a t u nie zgubił się w szczegółach, a l e �373 stale miał n a o k u całość z a g a d n i e n i a . Praca A . Wójcika jest t y m b a r d z i e j c e n n a , że nasze wiadomości o g r a n i c a c h g r u p e t n i c z ­ n y c h opierają się dotąd wyłącznie n a w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i l u b na przesłankach h i s t o r y c z n y c h , n a t o m i a s t b r a k opracowań zasię­ g ó w poszczególnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Zresztą i k o n s t r u k c j a pracy, poszczególne i zróżnicowanie opisy i rysunki, terytorialne etnografii Polski, tak ubiorów perspektywa są cennym historyczna wkładem p r z e d wojną w y d a w n i c t w o n i e u r w i e się n a p i e r w s z y m Byłoby to trzymała do że należy wyrazić o b a w ę , c z y r o z p o c z ę t e niepowetowaną szkodą, swych przedwojennych gdyby redakcja zeszycie. nie pod­ zamierzeń. Józef Gafek MARIA ZNAMIEROWSKA b a k l a s y f i k a c j i ości Ości PRUFFEROWA, północno-wschodniej Muzeum Etnograficzne rybackie. Polski. Pró­ W i l n o 1 9 3 9 r. U . S . B . s t r . 14, r y c . 2 0 . A u t o r k a z n a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h p r a c z r e g i o n u północnowschodniego, poświęcająca dużo uwagi rybołóstwu, tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y wydała pracę z z a k r e s u t y p o l o g i i kich. C a ł y układ k l a s y f i k a c y j n y ości o p r a c o w a n y ości rybac­ jest na p o d ­ s t a w i e o b f i t e g o materiału, z e b r a n e g o w l a t a c h 1 9 3 3 - 1 9 3 9 ( W i l e ń ­ skie, Nowogródzkie, które znajdowały Stefana Białostockie) a l i c z ą c e g o 4 0 0 eksponatów, się w E t n o g r a f i c z n y m Muzeum Uniwersytetu umocowanie z ę b ó w w że­ Batorego. Z a podstawę podziału lazie, bądź też w d r z e w i e . wzięto N a tej zasadzie wyróżniła autorka następujące g r u p y ości: 1) s p a w a n e d w u d z i e l n e , ze zgiętym h a k i e m w b i t y m w d r z e w c e , 2) s p a w a n e z tuleją l u b i n a c z e j z nią bezpośrednio c z o n e (3 o d m i a n y ) , 3 ) z ę b y o s a d z o n e kabłączkowo (3 o d m i a n y ) , 4) z ę b y n i t o w a n e , 5) z ę b y w k l e p y w a n e o d s p o d u w żelazną listwę, 6) z ę b y l u t o w a n e , 7 ) zę,by w y c i n a n e z j e d n e j sztaby, połą­ �374 8 ) zęby w b i t e w d r z e w c e p o p r z e c z n e . W jeszcze r a m a c h każdej z w y m i e n i o n y c h szereg odmian, tak że grup rozróżnia a u t o r k a ostatecznie jest ich razem osiemnaście. Przeprowadzony ny z opracowaniem podział j e s t w w i e l u szczegółach i d e n t y c z ­ I . Manninena (Die I , 1 0 7 — 1 1 9 ) , który wyróżnia następujące Sachkultur Estlands typy: 1) s y m e t r y c z n o - d w u d z i e l n e , 2) w a c h l a r z o w a t e , 3) „Blattgabeln" (por. 8 ) , 4) „ G r a t g a b e l n " ( p o r . 7 ) , 5) kabłączkowe ( p o r . 3 ) . Reszta typów Manninena oparta jest o inne p o d s t a w y p o ­ działu, należy w i ę c przyznać p o l s k i e j a u t o r c e , ż e j e j podział n a t y p y i s y s t e m a t y k a jest b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w a i z w a r t a , g d y ż n i e miesza r o z m a i t y c h p o d s t a w . Decydujące j e d n a k rozstrzygnięcie mogą dać t y l k o s z c z e g ó ł o w e b a d a n i a g e n e t y c z n e , których a u t o r ­ ka celowo nie przeprowadza. Należy a u t o r k a n i e ujęła t e g o p r z e o b f i t e g o również zauważyć, że i c i e k a w e g o materiału k a r t o ­ g r a f i c z n i e i ograniczyła się j e d y n i e d o a n a l i z y formy. Dorobek t e n p o s i a d a j e d n a k dużą wartość orientacyjną, ważną w d a l s z y c h p o s z u k i w a n i a c h , zwłaszcza p r z y p o m o c y ankiet. Szkoda ż e a u t o r k a n i e objęła klasyfikacją trójzębnych, g ł y b y stanowić c i e k a w y p u n k t ości również, które mo­ wyjścia. J. G. Gniezno wieku) w w świetle zaraniu d a k c j i Józefa K o s t r z e w s k i e g o . Poznań dziejów wykopalisk. Nakładem P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Książka ników badań p o d powyższym W i t o l d a Hensla i Wojciecha Kostrzewskiego do XIII i 45 r y c i n w tekście. Prehistorycznego. tytułem, wykopaliskowych VIII Biblioteka prehistoryczna t o m IV. 8°, s t r . I X , 3 3 5 , l i 6 t a b l i c 1939, (od Pt аса z b i o r o w a p o d r e ­ dająca o p r a c o w a n i e w y ­ p r o w a d z o n y c h w Gnieźnie p r z e z K ó ć k ę p o d k i e r u n k i e m p r o f . Józefa w l a t a c h 1 9 3 6 — 1 9 3 8 , ukazała się w r o k u 1 9 3 9 , tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y . Ponieważ z c a ł e g o nakładu, w znacz- �375 n e j części z n i s z c z o n e g o p r z e z N i e m c ó w , ocalała n i e w i e l k a t y l k o t a k , iź książka liczba egzemplarzy nowego i ciekawego jest rzadką, a p r z y n o s i dużo materiału, n i e t y l k o d l a p r e h i s t o r y k a , l e c z także w równej m i e r z e i d l a e t n o g r a f a , będzie m o ż e rzeczą p o ­ żyteczną podać t u t a j garść i n f o r m a c j i o j e j treści. P u b l i k a c j a o Gnieźnie jących nień zarówno j a k i wszelkie tworzenie zajęć z a w i e r a 16 p r a c o d k r y t e w Gnieźnie i znalezione stanu 1 3 autorów, o p i s u - szczątki budowli i umoc­ t a m z a b y t k i , pozwalające n a o d ­ kultury mieszkańców gnieźnieńskiego g r o d u u świtu i w p i e r w s z y c h w i e k a c h h i s t o r i i . Wstęp Gniezno do wydawnictwa do potowy m i , dotyczącymi którym G n i e z n o stanowi w., zajmująca XIII tego praca Koczego się d a n y m i h i s t o r y c z n y ­ miasta d o p o ł o w y X I I I w . , t j . d o czasu w otrzymało! okację n a p r a w i e n i e m i e c k i m . D o p i e r o następna p r a c a W o j c i e c h a i piastowski Leona w Gnieźnie w świetle Kocki Gród plemienny w p r o w a d z a nas wykopalisk „ w a r c h e o l o g i c z n e b a d a n i a G n i e z n a . D a j e o n a dokładne i s z c z e g ó ł o w e opracowanie wyników badań t e r e n o w y c h n a d g r o d e m s k i m , j e g o rozkładem, umocnieniami g r o d u . W t o k u badań zdołano oraz wyróżnić gnieźnień­ budowlami osiem warstw wewnątrz kulturo­ w y c h , z c z e g o w a r s t w a V I I I - m a , najgłębsza i najstarsza była w a r ­ stwą grodową, t z n . t y l k o w związku z nią pozostawały ślady umocnień o b r o n n y c h , p o d c z a s g d y w a r s t w y następne ( o d V I I — I ) były pozostałością o s a d n i e o b r o n n y c h . S y s t e m umocnień s t w i e r d z o n y w w a r s t w i e V I I I - e j , n a j s t a r s z e j , ulegał k i l k a k r o t n y m z m i a n o m o d n a j s t a r s z e g o , p i e r w o t n e g o w p o ­ s t a c i ostrokołu a p o t e m fosy, d o p o t ę ż n e g o wału d r e w n i a n o - z i e m nego o szerokości 13 m . , b u d o w a n e g o w specjalnej właściwej - t y l k o p o l s k i m g r o d o m , U m o c n i e n i a g r o d u technice najstarszego pochodzą jeszcze z czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h ( o d V I I I — X w . ) , w s p o m n i a n y zaś wał z b u d o w a n y został za czasów M i e s z k a I . Jeśli chodzi o szczątki budownictwa, to s t w i e r d z o n o *w Gnieźnie d o m y w z n o s z o n e w k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j , z p a l e n i s k i e m w pośrodku l u b w narożniku. słupowo-plecionkowa, s t o s o w a n a Z n a c z n i e rzadszą j e s t k o n s t r u k c j a zapewne przy b u d y n k a c h gos­ p o d a r c z y c h , g d y ż n i e było w n i c h śladów k a m i e n n e g o p a l e n i s k a . W niektórych d o m a c h s t w i e r d z o n o ślady podłogi. Domy były �376 naogół niewielkie, często kwadratowe. szczątki łaźni p a r o w e j o w y m i a r a c h Na uwagę zasługują 2,75 x 5 m z podłogą w y ł o ­ żoną płaskimi o t o c z a k a m i . Dziesięć następnych p r a c daje na terenie osad gnieźnieńskich, o p i s zabytków podzielonych znalezionych według surowców z j a k i c h w y k o n a n e zostały. Z a b y t k i żelazne opracował K a z i m i e r z Łukasiewicz Przedmioty żelazne N a specjalną uwagę z Gniezna. zasługują t u różne narzędzia, j a k r o l n i c z e ( s i e r p y ) , r y b a c k i e ( w ę d k i ) , rzemieślnicze fdłuta, pieśni, ośniki, r o z p o r k i d o w y g i n a n i a z ę b ó w piły) wreszcie i n n e , j a k s i e k i e r y , noże, t a s a k i , tłoczki, szydła, m i s y żelazne d o p i e c z e n i a chleba, obręcze w i a d e r i t p . żużli żelaznych świadczą o m i e j s c o w e j nego prawdopodobnie Bogdan wiane, z ubogich rud darniowych. Kostrzewski srebrne i złote Liczne resztki p r o d u k c j i żelaza, w y t a p i a * publikuje Przedmioty brązowe, oło­ Są t o g ł ó w n e o z d o b y r ó ż n e g o z Gniezna. r o d z a j u . T u także o m ó w i o n e zostały p r z e d m i o t y o z d o b n e , służące do celów praktycznych a zwłaszcza okucia s k r z y n e k , pasów, uprzęży i t p . Zabytki wał Zdzisław z rogu i kości Adam w Rajewski. k u l t u r y p o l s k i e j u świtu grodzie opraco­ gnieźnieńskim Charakterystycznym zjawiskiem czasów historycznych jest używanie r o g u i kości j a k o s u r o w c a p r z y b o r ó w i narzędzi. N a p i e r w s z y do wyrobu dość o b f i t e najróżniejszych p l a n wysuwają się g r z e b i e n i e r o g o w e n a j r o z m a i t s z y c h t y p ó w i rozmiarów, d w u s t r o n n e i j e d n o ­ stronne, zwykle bardzo bogato zdobione. Również bogato zdo­ b i o n e są l i c z n e r o g o w e p o c h e w k i , okładziny, o k u c i a i t p . Z d o b i e ­ n i e zresztą s p o t y k a się n i e t y l k o na przedmiotach rogowych. ogóle polskie zdobnictwo wczesnohistoryczne w e i zasługuje na o s o b n e nie z dzisiejszym wyczerpujące jest b a r d z o opracowanie i porówna­ zdobnictwem ludowym. T e g o s a m e g o a u t o r a j e s t także p r a c a Gnieźnieńskie skórzane robów z okresu skórzanych (trzewików, kierpców, l u b bydlęcej^ świadczą o w y s o k i m Tadeusz w owych wyroby D o ś ć l i c z n e szczątki w y ­ wczesnodziejowego. mieszków, r z e m i e n i i t p . ) w y k o n y w a n y c h stwa i szewstwa W cieka­ na noże, głównie ze skóry koziej poziomie pochewek garbarstwa, rymar- czasach. Wieczorowski opisuje Zabytki ze szkła, szkliwa* �377 kamieni T półszlachetnych, Osełki bursztynu a Bogdan itp. oraz Przęśliki i podkładki Kostrzewski gnieźnieńskie. N a baczną uwagę e t n o g r a f a zasługuje p r a c a T a d e u s z a D z i e końskiego i W o j c i e c h a Kóćki Są o n e gnieźnieńskiego. Przedmioty wprawdzie drewniane ważnie szczątkowym, n i e m n i e j j e d n a k e t n o g r a f znajdzie t u wiele ludowej. Dość analogii miski, do grodu Słowiańszczyzny współczesnych w y t w o r ó w wspomnieć o t a k i c h j a n k a , łopata, k l e s z c z k i łyżki, do z zachowane w stanie prze­ kultury p r z e d m i o t a c h j a k stępa, k i ­ w y r o b u niecielnie, p r z y b o r y tkackie, szczątki d o w o z u o różnych konstrukcjach, przy c z y m j e d n a z n i c h nawiązuje ściśle d o k o n s t r u k c j i kół dziś jesz­ cze r o b i o n y c h n a P o l e s i u Wreszcie dwie wołyńskim. ostatnie z przedmioty, to W i t o l d a Hensla skich i Jana w Gnieźnie i odważniki z prace zw'erzqt w całokształtu Edwarda domowych Lubicz poszczególne grodów Najdawniejsze piastow­ monety, wagi znalezisk gnieźnieńskich przyno­ Niezabitowskiego i dzikich i Bronisława Gnieźnie linne Zurka, z Gniezna. Uzupełnienie szą p r a c opisujących Ceramika z wykopalisk z wieku Jaronia VIII Materiał — Średniowieczne wykopany szczątki O b i e te prace w Gnieźnie. kostny XIII dają roś­ niezwykle c e n n e materiały, na p o d s t a w i e których odtworzyć się P o l a k ó w i i n n y c h Słowian w sposób odżywiania okresie wczesnohistorycznym, możemy s o b i e dokładnie wyrobić pojęcie o stanie ówczesnej g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j , i wyjaśnić w i e l e zagadnień z a n y c h z dzisiejszą kulturą ludową Zamknięcie i z e s t a w i e n i e kiwań archeologicznych na K o s t r z e w s k i w p r a c y Ogólne Cennym wyników d o t y c h c z a s o w y c h terenie wyniki uzupełnieniem zwią­ Słowian. Gniezna daje rozkopywań przebogatej treści poszu­ P r o f . Józef gnieźnieńskich. jest 16 t a b l i c i 45 r y c i n w tekście, o d b i t y c h b a r d z o s t a r a n n i e , dających świetny przegląd najważniejszych o. Gnieźnie jest Słowiańszczyzny znalezisk naprawdę i żaden kopalnią etnograf gnieźnieńskich. materiałów dla Książka etnografa n i e będzie mógł się bez n i e j obejść. Stefan Nosek �378 Ogólny FRANCISZEK BUJAK, ctwa niemieckiego ski. STEFAN pływ formacyjny i o zarys do Polski ziemiach historii zachodnich Kolonizacja INGLOT, Niemców na osadni­ ziemiach wewnętrzna o d X V I - X V I I I w. zachodnich. Uniwersytet Pol" a na­ Kurs i n ­ Jagielloński A k a d e m i a Górnicza, n r . 2 2 i 2 3 . K r a k ó w 1 9 4 5 . ' T e d w i e r o z p r a w k i stanowią razem pewną całość. O g ó l n e r y s y niemieckiego p a r c i a n a wschód w ciągu dziejów daje p r a c a B u ­ j a k a , szczegóły d o t y c z ą c e procesów k o l o n i z a c y j n y c h przez prze­ ciąg dwóch w i e k ó w d o r z u c a I n g l o t . P r a c a t a m a s p e c j a l n i e duże znaczenie dla badacza w terenie chcącego zrozumieć procesy d a w n y c h p r z e m i a n k u l t u r y . Niesłychanie s u m i e n n a n i e o m a l źród­ łowa, cytująca p o n a d 6 0 p o z y c y j z l i t e r a t u r y , s k r u p u l a t n i e zesta­ wiająca różnorodne t y p y o s a d n i c t w a w i e j s k i e g o n a t e r e n i e P o l s k i w różnych o k r e s a c h czasu i d z i e l n i c a c h k r a j u , w związku z w s z e l ­ k i m i z m i a n a m i w s t r u k t u r z e ludności, wywołanymi przez w o j n y , klęski e l e m e n t a r n e , z m i a n y p o l i t y c z n e , j e s t b o g a t y m compendium wiedzy o r u c h u ludności w ciągu d w u w i e k ó w na t e r e n i e P o l s k i , j e d y n y m w t y m rodzaju w polskiej literaturze. Prócz wiejskiego skie, o m a w i a I n g l o t w s w e j p r a c y także również z t e g o samego Polski zachodniej d z e n i e i rozwój Zestawia planowanie, broszura K. Muencha zachodniej w wiekach m i a s t powstających n a z a c h o d z i e , i c h rolę Osad­ okresów i t o wyłącznie n a t e r e ­ omawia miast P o l s k i ona t y p y miej­ okresu X V I do X V I I I w . n i c t w o m i e j s k i e wcześniejszych nie osadnictwa osadnictwo obronną w „Pocho­ średnich". ich roz­ niektórych w y p a d k a c h , t a r g i , ustrój i z m i a n y w e w s z y s t k i c h t y c h działach. Anna TADEUSZ Z a g a d n i e n i e LEHR-SPLAWIŃSKI, a plemiona słowiańskie w średnich. wiekach ludowe ziem zachodnich. kaszubskie na w s c h o d n i m KAZIMIERZ NITSCH, zachodnich. Uniwersytet Kutrzebianka pograniczu Polskie gwary Kurs informacyjny o ziemiach Jagielloński i A k a d e m i a Górnicza, n r . 13 i 15. K r a k ó w 1 9 4 5 . R o z p r a w k i t e , nieobojętne d l a l u d o z n a w c y , się wzięły, w jaki sposób pogłębiły i utrwaliły tłumaczą skąd podobieństwa �379 i różnice między językiem r d z e n n e j P o l s k i a gwarą Tłumaczą w j a k i sposób układ s t o r y c z n y c h i późniejszy polityczny zachodnich, n a Śląsku, p o l s c e — t o p y t a n i a na które z n a j d u j e m y stopniu nie nas t u interesujących Polski, oraz poczucia kaszubską. wczesno h i ­ rozwój wypadków wpłynął na n i e . J a k i e m a m y d i a l e k t y na z i e m i a c h powiedź, w p e w n y m czasów w Wielko­ w broszurach tych od­ wpływającą również n a z r o z u m i e ­ różnic w k u l t u r z e l u d u różnych części odrębności różnych g r u p etnicznych. A. ANNA Etnografia KUTRZEBIANKA, ludnościowych na Zachodzie K. polskich (Prusy g r u p i Kaszuby), w y d . P o l s k i Związek Z a c h o d n i , K r a k ó w 1 9 4 5 , p. 1 9 , 16°. Forma wykładu i względy zakres p r z e d m i o t u i technikę nieczność poczynienia szczególnie ujemnie o nawiązaniu jego dużych odbiło wydawnicze określiły ujęcia, stąd skrótów które, też poszła perspektywicznych, się na wstępnej historycznym, autorce części ko­ co rozprawki, nie uwzględniając a n i głębi p r z e o b r a ż e ń , a n i i c h d y n a m i k i , straciło w związku z t y m swój merytoryczny Niemniej sens. p r z e c i e zdołała a u t o r k a n a p r z e s t r z e n i kilkunastu małych s t r o n i c zawrzeć s t o s u n k o w o dużą ilość materiału w e g o i przedstawić technikę przemian, wało się dzisiejsze e t n o g r a f i c z n e była t o rzecz prosta, gdyż słownie m o z a i k a w p ł y w ó w , przenikania, w e d ł u g której kształto­ oblicze dzisiejsze Prus i Kaszub. Kaszuby to teren niezwykle krzyżowania i z w a l c z a n i a rzeczo­ A nie i Prusy to do­ skomplikowanego się r o z m a i t y c h zespołów k u l t u r o w y c h , zbiegających się t u p o d n a p o r e m migrujących f a l róż­ nych wytworów. Z tego tak bardzo wymieszanego zespołu zja­ w i s k k u l t u r o w y c h wydzieliła a u t o r k a c e c h y — j e j z d a n i e m — n a j ­ istotniejsze d l a współczesnej k u l t u r y ludowej Prus i Kaszub. Za podstawę d o w y d z i e l e n i a i c h przyjęła m o w ę oraz kształt w i e r z c h ­ niego odzienia, t j . to, c o z reguły bywa podstawą d o t e g o r o ­ d z a j u rozgraniczeń, włączając j e d n a k d o z a s o b u argumentów r z e ­ czowych pewny te elementy pozwalają kulturowe, uściślić które w wnioski z mowy sposób względnie i o d z i e n i a i dokład- �380 niej określić charakter specjalny obszaru, a więc elementy kultury ludowej badanego zarówno z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ducbo- w e j , j a k i społecznej. Spośród w y d z i e l o n y c h w t e n sposób c e c h charakterystycz­ n y c h w y m i e n i m y — za autorką — n a j c i e k a w s z e . Należą d o n i c h najstarsze znane n a m f o r m y g o s p o d a r k i bogactwo rolnej, form i n a z w d l a g o s p o d a r k i r y b n e j , p i e r w o t n a czystość i świeżość p o ­ dań i wierzeń, przeżytki: t y p y c h a t a n a l o g i c z n e w B u k u pod Berlinem, najbardziej typowe skiego, otwarte ogniska w sezonowych kitna odzież, d o odsłoniętych formy u l a słowiań­ d o m k a c h r y b a c k i c h , błę­ z n a m i e n n a d l a całego p o l s k i e g o obszaru etnogra­ ficznego do X I X w i e k u . Biorąc p o d u w a g ę p r z e ż y t k o w e f o r m y k u l t u r o w e dochodzi a u t o r k a d o w n i o s k u , ż e śladów najstarszej k u l t u r y P r u s i K a s z u b szukać należy na północy, na terenie piasków n a d m o r s k i c h i pośród lasów. T a m z n a j d u j e m y sze f o r m y g o s p o d a r k i , lecz i przeżytki śródjeziernych, „nie t y l k o najstar­ dawnych praw i zwycza­ j ó w " (s. 1 3 ) . S p o s t r z e g a k u l t u r o w e związki P r u s i K a s z u b z resztą P o l s k i n i e t y l k o w d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i r o l n e j , l e c z też i w d z i e ­ d z i n a c h s t r o j u i k u l t u r y d u c h o w e j , choć strój t e n dziś już p r a w i e nie i s t n i e j e , zaś wątki podań i pieśni, niezwykle być i były narażone przekształcenia na daleko idące liczne, mogły wskutek r o z l i c z n y c h kontaktów z s z e r o k i m światem, j a k i e sprawiała b l i s ­ kość łączą morza. Te i t y m podobne analogie kulturę i K a s z u b z o b r a z e m p o l s k i m i słowiańskim, oddzielają t u r y n i e m i e c k i e j , a „zakonserwowane jakby, Prus ją o d k u l ­ zachowane w for­ m a c h m n i e j skażonych niż w i n n y c h , b a r d z i e j n i w e l a c j o m p o d d a ­ nych obszarach" liktów" godny (s. 17) czynią z P r u s i K a s z u b dalszego intensywnego Nosicieli tej reliktowej sadnicze grupy. kultury Wymienia „rezerwat re­ badania. dzieli a u t o r k a n a t r z y za­ więc resztki Pomorzan, t j . Słoweń­ c ó w i Kaszubów właściwych, grupę mieszaną k a s z u b s k o - w i e l k o - polską i kaszubsko-kujawską. Podział t e n , j a k k o l w i e k może n a ­ suwać zastrzeżenie, dziś wość o etnicznych zgodny z t y m , c o się mówi g r u p a c h P r u s i K a s z u b , a zbytnią j e g o i schematyczność początku. jest zasadniczo tłumaczą względy ogólniko­ poruszone na �381 Całość s t a n o w i pożyteczną lekturę, wprowadzającą w sób łatwy i p r o s t y w o g r o m s k o m p l i k o w a n y c h problemów rowych, jaki reprezentują jącą duże p e r s p e k t y w y ziemie spo­ kultu­ kaszubska i pruska, obejmu­ myślowe i zachęcającą d o podjęcia nad ostatecznym wyanalizowaniem i sprecyzowaniem o b l i c z a t e j części P o l s k i , czemu omawiana prób kulturowego rozprawka daje po­ czątek. Wprowadzający jednak charakter broszury a u t o r k a pomieściła w n i m najważniejszą wymagał, przynajmniej żeby literaturę, dotyczącą t e g o p r z e d m i o t u . N i e można b y ł o pominąć milczeniem n a z w i s k T a d e u s z a Lehra-Spławińskiego i A d a m a F i s c h e r a , współ­ autorów wspaniałej monografii dawnych Prusów A . Fischera, Prus o Kaszubach. Pogańskich Etnografii H e n r y k a Łowmiańskiego — ż e b y wymienić t y l k o p o z y c j e c z o ł o w e , w y p a d a ł o w r e s z c i e w s p o m ­ nieć o Gryfie i o ruchu młodokaszubskim. Żałować także należy, ż e n i e zaprezentowała a u t o r k a wymienianych grup etnicznych, co było przecież mapy techniczną koniecznością w t r a k c i e s a m e g o wykładu i że n i e dała a n i j e d n e j próbki strojów (ustęp o s t r o j a c h j e s t w tekście s t o s u n k o w o szerny), co w o b e c ich kompletnego ob­ p r a w i e z a n i k u było b y rzeczą interesującą i pożądaną. Tadeusz TADEUSZ czyźnie LEHR-SPLAWIŃSKI, Słowian. O pochodzeniu Delimat i praoj- Poznań 1 9 4 6 , s t r . 2 3 7 , 7 m a p . Prace I n s t y t u t u Z a c h o d n i e g o n r . 2. Polska n a u k a s l a w i s t y k i rozpoczęła swój n o w y po tragicznej przerwie wojennej wspaniałą książką okres życia Lehra-Spła- wińskiego. J e s t t o w y n i k w i e l o l e t n i c h dociekań i przemyśleń a u ­ tora, oraz syntetycznych studiów t e g o p r o b l e m u , także w świetle nauk slawistyce pokrewnych: etnografii, autor jakie niemieckiej, skiej na przekór w prehistorii, okresie dążeniom N i e m i e c antropologii, ponurej okupacji d o wytępienia p o l ­ nauki. Problem s a m jest s t a r y i w i e l o k r o t n i e n o w i podstawowe zagadnienie gów historii, prowadził slawistów, jako też zarówno omawiany, bo sta­ językoznawców i filolo­ historyków, a r c h e o l o g ó w , etnografów, �382 to też literatura przedmiotu jest bardzo obfita i różnorodna, a u t o r zebrał ją w „ P r z y p i s a c h " na s t r . 1 4 1 — 2 2 4 . rakterystyczna, starsi uczeni, że d o tego Rudnicki, Rzecz cha­ z a b i e r a l i się n o r m a l n i e w y t r a w n i i znani badacze, dowski, Szachmatow, szyński, zagadnienia np. Niederle, Rozwa­ Czekanowski, K o s t r z e w s k i , Kozłowski, M o ­ Vasmer, Rostafiński i inni. Dochodzili do b a r d z o różnych wyników, g ł ó w n i e d l a t e g o , że żadna z d y s c y p l i n n a u k o w y c h sama p r z e z się n i e daje d o s t a t e c z n e j teriałowej do podstawy ma­ wyjaśnienia, k i e d y i g d z i e p o j a w i l i się Słowianie, j a k i e były i c h n a j d a w n i e j s z e losy. U c z e n i p o t y k a l i się w ciem­ ności, r o z m a i t y m i p r z y p u s z c z e n i a m i wypełniając l u k i źródeł; także ocena skąpych danych tecznie o d L a b y źródłowych była b a r d z o różna. Osta­ d o wybrzeża bałtyckiego aż p o środkową W o ł ­ g ę i T u r k i e s t a n wszędzie doszukiwano się pierwotnych siedzib słowiańskich. Tadeusz Lehr-Spławiński opracował s y n t e t y c z n e tychczasowych niego badań. Punktem n a t u r a l n i e materiały ujęcie d o ­ wyjścia i jądrem p r a c y są d l a lingwistyczne, które n a n o w o syste­ m a t y c z n i e zebrał i r o z k l a s y f i k o w a l ; otóż zestawiając j e w świetle wyników h i s t o r y c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h , nych i etnograficznych dochodzi najdawniejszych Słowian, i c h p r a o j c z y z n y ich migracji losów do także systematycznego i wykładu pochodzenia, różnokierunkowych o d m n i e j więcej 2 0 0 0 l a t p r z e d C h r y s t u s e m aż d o czasów średniowiecznych, nie ustalił dzisiejszy Materiał antropologicz­ k i e d y się lingwistyczny zestawia a u t o r w d w u rozdziałach: 1) s t a n o w i s k o języka prasłowiańskiego w dziedzinie 2) s i e d z i b y ostatecz­ o b r a z świata słowiańskiego. indoeuropejskiej językowej, Słowian w świetle nazw, geograficznych. R o z d z i a ł y t e zajmują najwięcej miejsca w książce (str. 2 0 — 9i). Tu indywidualny wkład b a r d z o duży w z a k r e s i e naukowy zebrania autora — lingwisty jest n o w y c h materiałów, s z c z e g ó l ­ nie słownikowych i k r y t y c z n e j o c e n y materiałów d a w n i e j dysku­ towanych. Stanowisko prasłowiaószczyzny grupy praindoeuropejskiej lizą około 4 0 c'ech wobec scharakteryzował innych odłamów a u t o r zarówno ana­ gramatycznych t j . fonetycznych, słowotwór- �383 czych, fleksyjnych, składniowych, sposób p r a i n d o e u r o p e j s k i e różniczkujących dziedzictwo tyczną oceną d a n y c h słownikowych. na n o w o w językowe, Przede rozmaity j a k o też k r y " wszystkim omówił p r o b l e m wspólności j ę z y k o w e j bałto-słowiańskiej, a w i ę c wymienił wspólne prasłowiańskie i prabałtyckie i n n o w a c j e g r a m a ­ t y c z n e , wspólne bałto-słowiańskie p r o d u k t y w n e p r z y r o s t k i i m i e n ­ n e , zgodności składniowe, dzo a nacisk s z c z e g ó l n y położył na b a r ­ d a l e k o idącą zgodność w słownictwie o b u gałązi j ę z y k o w y c h ; przeszło 1600 pozycyj wyrazowych, w t y m wiele nieznanych i n n y m językom i n d o e u r o p e j s k i m . Zgodności t e dowodzą czo t e z y o d a w n e j dające się wspólności stwierdzić językowej również stare zasadni­ bałto-słowiańskiej, ale rozbieżności w i słownictwie Bałtów i Słowian, choć n i e l i c z n e , gramatyce prowadzą a u t o r a d o d w u ostrożnych wniosków: 1) wspólność językowa bałto-słowiańska n i g d y n i e była bez­ względna, 2) wspólność t a należy d o s t o s u n k o w o b a r d z o odległej p r z e ­ szłości, po której nastąpił dość długi okres samodzielnego rozwoju. J a k i b y ł układ i c h s i e d z i b w o b e c i n n y c h s z c z e p ó w p r a i n d o europejskich, wynika z analizy w y c h , łączących Prasłowian narzeczy, co a u t o r b a r d z o zasięgów z taką dalszych cech przejrzyście zilustrował w „Schemat s t o s u n k u pokrewieństwa między językami a innymi indoeuropejskimi". języko­ l u b inną grupą ó w c z e s n y c h szkicu pt. słowiańskimi Dowodzą one, że w dobie rozbicia jedności j ę z y k o w e j p r a i d o e u r o p e j s k i e j Prasłowianie sąsiadowali o d z a c h o d u z G e r m a n a m i , o d południowego z a c h o d u i może połud­ nia z Celtami i Ilirami, niowego od wschodu ogólnie p r z y j m o w a n y c h poglądów w południowej Niemczech Skandynawii, (w dorzeczu w o t n e s i e d z i b y Bałtów wschodowi wian z Prabałtami, a o d połud­ w s c h o d u z T r a k a m i i Iraczyńkami. Ponieważ zaś praojczyzna Jutlandii i dolnego Renu i rozciągały się od wedle G e r m a n ó w leżała północno-zachodnich dolnej Łaby), a pier­ dorzecza Niemna k u aż d o d o r z e c z a O k i , należałoby d l a p r a o j c z y z n y S ł o ­ szukać miejsca w dorzeczu W i s ł y i O d r y z zasięgiem k u południowemu w s c h o d o w i w d o r z e c z u ren Wołynia i Podola, dokąd średniego D n i e s t r u , n a te­ sięgały niegdyś s i e d z i b y plemion �384 t r a c k i c h oraz dochodziły koczownicze szczepy irańskich S c y t ó w i Sarmatów ( s t r . 3 9 ) . Wniosek taki popiera bardzo geografia ropejskich. Można bowiem Bałtów i Słowian z grupą północno-zachodnią e u r o p e j s k i c h ; w słowniku W a l d e g o 425 wobec wyrazów p r a i n d o e u - wymienić w i e l e w y r a z ó w 125 nawiązań i Pokornego wyrazowych wschodnio-indoeuropejskimi. Przy łączących plemion praindoautor naliczył bałto-słowiańskich t y m słownictwo ze słowiańskie wiąże się z germańskim ściślej niż bałtyckie ( 9 4 - 5 2 ) , widoczn e r Słowianie sąsiadowali bliżej z G e r m a n a m i niż Bałtowie. R ó w n i e ż przeprowadzona analiza zapożyczeń prasłowiańskim d o w o d z i o b c y c h w y r a z ó w w języku b l i s k i c h stosunków Prasłowian z l u d a m i zachodnio europejskimi, więc wedle n a s i l e n i a zapożyczeń przede w s z y s t k i m z G e r m a n a m i dalej z C e l t a m i , R z y m i a n a m i , w słabym s t o p n i u z l u d a m i E u r o p y południowo w s c h o d n i e j : z G r e k a m i i Irańczykami. Ciekawe w t y m z e s t a w i e n i u są zapożyczenia choć n i e z b y t l i c z n e , d o w o d z ą na z a c h o d z i e . daleko W p ł y w języka prasłowiańskiego n a i n n e ówczesne d a się stwierdzić tylko wyjątkowo, większa grupa turko-tatar- s k i c h z a p o ż y c z e ń ze słowiańskiego j e s t p o c h o d z e n i a W fińskie, d a w n y c h zasięgów fińskich t e n sposób postawił a u t o r tezę o między G e r m a n a m i a Bałtami, więc w d o r z e c z u Następny rozdział późniejszego. praojczyźnie Słowian p o ­ O d r y i Wisły. l i g w i s t y c z n y na str. 52 — 92 „Siedziby Prasłowian w świetle n a z w geograficznych" z a w i e r a analizę sta­ rych nazw miejscowych, w s u m i e 112 g n i a z d n a z w głównie r z e c z ­ n y c h na t e r e n i e Łabą a W o ł g ą . autor między t y c k i c h , 14 t z w . „weneckich", 16 i n d o e u r o p e j s k i c h z c z e g o bogaty Wśród nich wyróżnił 16 o g ó l n o i n d o e u r o p e j s k i c h , 1 1 irańskich, 9 t r a c k i c h , 17 bał­ materiał e t y m o l o g i c z n y o różnych l u d a c h , które na 20 słowiańskich, 8 germańskich, 11 ugrofińskich, 5 e t r u s k i c h . nazw głównie r z e c z n y c h t y m terenie przebywały, Ten świadczy ale s a m p r z e z się n i e daje się schronologizować; należytą ocenę t e g o m a ­ teriału dają dopiero perspektywy historyczne i archeologiczne. Z badań t y c h m i a n o w i c i e w y n i k a , że najstarsze są n a z w y e t r u s k i e , t j , o nawiązaniach śródziemnomorskich, sięgających aż p o Bałtyk. Wyjaśnia j e północny zasięg k u l t u r o w y t z w . c e r a m i k i w s t ę g o w e j , ekspandującej w czasie o k o ł o 2 3 0 0 — 2 0 0 0 p r z e d C h r . z krajów �385 n a d d u n a j s k i c h i śródziemnomorskich poza Karpaty. s t r o n y równie starej f a l i k u l t u r o w e j odpowiadają s k i e . Tłumaczą się giem kultury 2000 — one drugiej ugrofiń­ południowo-zachodnira n a j d a l s z y m ceramiki 1700 przed Z nazwy grzebykowej, która Chr. ekspanduje v w czasie zasię­ między o d północnego wschodu z n a d górnej W o ł g i aź d o l i n i i O d r y i g ó r n e g o B u g u . N a t a k i e tło n a w a r s t w i a się już i n d o e u r o p e j s k a fala t z w . „ceramiki s z n u r o w e j " , l e c i a p r z e d C h r . rozlała która się kultury, z początkiem d r u g i e g o szeroko po Europie tysiąc­ o d Renu po Skandynawię i Bałkany, p o z a łuk W o ł g i d o K a u k a z u . O f a l i t e j świadczą o w e ogólnie i n d o e u r o p e j s k i e n a z w y , żej scharakteryzować. n i e dające się b y k o w e j , ugrofińskiej z kulturą c e r a m i k i s z n u r o w e j , pejskiej na terenie między łowi protobałtyckiemu, c z y l i praindoeuro- O d r ą a W o ł g ą dało początek z e s p o ­ bałtosłowiańskiemu i d o t e g o czasu odnieść należy grupę n a z w baltosłowiańskich sięgających nej W o ł g i d o l i n i i bli­ O t ó ż skrzyżowanie k u l t u r y c e r a m i k i g r z e ­ o d gór­ Odry. Później do rozbicia zespołu protobałtyckiego doprowadziła ekspansja t z w . k u l t u r y łużyckiej, j a k o powtórna f a l a i n d o e u r o p e j ­ ska sięgająca o d D u n a j u i B a w a r i i po Bałtyk i d o r z e c z e W i s ł y i B u g u . N a t y m t e r e n i e występują n a z w y t z w . „ w e n e c k i e " . m i o n a protobałtyckie n a północny wschód objęte wpływami k u l t u r y łużyckiej rozwijały nie j a k o zespół protobałtycki, d o którego się d a l e j odnieść o c h a r a k t e r z e bałtyckim między Narwią i O k ą . nym z protobałtyckiego przez skrzyżowanie t e r e n i e między O d r ą i B u g i e m słowiański. nawiązującymi nad Adriatykiem, Niemczech, zachodnim do w początkach O d r ą i Wisłą c h a r a k t e r y z u j e się skrzynkowe do tzw. grobów etniczno-językową T. kulturą łużycką indoeuropejska, Celtów w południowych rozwojem X X X V jamowych, zespołu ewolucja 1500—1Э00 aż d o lateń­ naszej e r y n a t e r e n i e w y c h ; o d pięknych u r n p o p i e l n i c o w y c h Lud. z formować zespół p r a ­ w s c h o d n i m d o T r a k ó w na Wołyniu. D a l s z a skiego i rzymskiego nazwy południowym skrzydłem d o Iii— k u l t u r y łużyckiej o d o k r e s u b r ą z o w e g o zacją się samodziel­ należy N a wyodrębnio­ A u t o r kulturę łużycką, t j . drugą falę łączy z W e n e t a m i rów zaczął Ple­ o d Bugu i N a r w i nie między zwyczajów pogrzebo­ poprzez groby kloszowe, co się wiąże z k r y s t a l i ­ prasłowiańskiego i wyraża 25* �386 u t r w a l e n i e m się s t a r y c h słowiańskich nazw r z e c z n y c h . N a z w y ger­ mańskie są naogół najmłodsze n a t y m t e r e n i e i tłumaczą się s i l ­ ną inwazją G o t ó w w I — II wieku naszej ery ze Skandynawii przez Pomorze w k i e r u n k u Wołynia, D n i e p r u i M o r z a j a k o t y m świadczą kolebkę szczepu ich groby szkieletowe. słowiańskiego uważać Czarnego* Z a właściwą więc należy d o r z e c z e Odry i W i s ł y . Zą t a k i m ujęciem przemawiają również dane a n t r o p o l o ­ giczne i etnograficzne, prehistorycznych i które a u t o r z e s t a w i a z w y n i k a m i badań językowych. Chodzi t u przede wszystkim 0 t z w . „rubież antropologiczną" odwieczną granicę kulturową o d ­ cinającą Prasłowian od Prabaltów p o l i n i i : średnia Wisła, B u g 1 Dniestr. W i d a ć z t e g o , ż e cały p r o b l e m p o c h o d z e n i a i p r a o j c z y z n y Słowian d o t y c z y o g r o m n e g o pierwszych wzmianek czasu: historycznych od 2000 lat przed C h r . do o Słowianach u H e r o d o t a w V w . p r z e d C h r . , a szczególnie u P l i n i u s z a i u T a c y t a z I w . p o C h r . i wyjaśnia których ślady się kilkoma wykopaliskowe i falami ekspansji kulturowych, t o p o n o m a s t y c z n e dają wyraźny o b r a z s t o p n i o w e j k r y s t a l i z a c j i Prasłowian — w s z y s t k o t o na t e r e ­ nie d o r z e c z a O d r y i Wisły. Władysław TADEUSZ LEHR-SPLAWIŃSKI, 1946, s t r . 7 2 , 5 m a p . Początki Biblioteka Studium Kuraszkiewicz Słowian. Kraków Słowiańskiego U. J. Seria B , n r . 1 — 4 . D r u g a książka T . Lehra-Spławińskiego m a c h a r a k t e r p o p u ­ larno-naukowy pod względem stylu i sposobu przedstawienia, ale w treści swojej j e s t t o d a l s z y ciąg n a u k o w e g o autora o losach Słowian o d mroków rozumowania p r e h i s t o r i i aż d o ostatecz­ n e g o w y t w o r z e n i a się poszczególnych j ę z y k ó w słowiańskich. Rozdział I p t . „ P r a s ł o w i a n i e " przednio jest j a k b y streszczeniem o m ó w i o n e g o dzieła z t y m uzupełnieniem, jaśnia w j a k i sposób doszło d o r o z b i c i a jedności na t r z y zespoły: z a c h o d n i , w s c h o d n i i południowy. po­ że a u t o r o b ­ prasłowiańskiej A u t o r opiera się t u głównie na w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i prasłowiańskiej, k o n t r o ­ lując j e d a n y m i historycznymi. Nie wdając się w s z c z e g ó ł o w e �387 wywody lingwistyczne, ogólnie autor i n f o r m u j e , że najpierw w y ­ dzieliła się g r u p a późniejszych Słowian w s c h o d n i c h i południo­ w y c h z g o d n i e z zaznaczającą się ekspansją k u l t u r y g r o b ó w j a m o ­ w y c h w k i e r u n k u południowym i w s c h o d n i m , może p o d n a c i s k i e m Gotów od północy. Potem b y ć może w związku z n a c i s k i e m A w a r ó w w V I w . Słowianie w s c h o d n i znów zbliżyli się n a krót­ k o d o z a c h o d n i c h , szczególnie Słowian zachodnich, dzisiejsi Słowian południowych. ostatecznie żąc W tych na północy, a południowa C z e s i i Słowacy, Inwazja madiarska w zbliżyli I X w. część się d o oddzieliła Słowian południowych o d C z e c h ó w i S ł o w a k ó w , wią­ ostatnich na n o w o ściślej z grupą lechicko-łużycką. t e n sposób n a p r z e s t r z e n i l a t o d r. 4 0 0 p o w i e k I X ustalił się dzisiejszy podział świata słowiańskiego n a t r z y g r u p y : w s c h o d ­ nią, południową i zachodnią. W rozdziale I I omawia autor których łączy z nazwą Lugii, Łuśanie. Objaśnia i c h repartycję wacką, łużycką i lechicką, lingwistycznym, także losy na trzy posługując historią Słowian u Tacyta, Lugiones się plemion zachodnich, c z y l i Łężanie, g r u p y : czesko-słogłównie materiałem wchodzących t y c h g r u p poszczególnych i historią p i e r w s z y c h w organizacji skład pań­ s t w o w y c h w i c h obrębie. W rozdziale I I I poświęconym Słowianom w s c h o d n i m , w a n y m przez J o r d a n i s a w V I w . Antami a u t o r wyjaśnia na p o d s t a w i e ruskiej dialektologii historycznej, pisu Nestora drogi, jakimi nocne siejsze p l e m i o n a : Słowianie i K r y w i c z e , gwary także u w a g I a t o - szło zróżniczkowanie i m i g r a c j e m i o n w s c h o d n i c h . P o c z ą t k o w o z całości północno-wielkoruskie; nazy­ głównie ple­ wydzieliły się d w a pół­ którym odpowiadają d z i ­ później o d X I I I w . w y o d ­ rębniają się też p l e m i o n a południowe: W o ł y n i a n i e , P o l a n i e i Siew i e r z a n i e , dzisiejsze ukraińskie; w końcu X I V w . , w pasie środkowym wyodrębniły się p l e m i o n a D r e g o w i c z ó w i D e r e w l a n , dzisiejsze b i a ­ łoruskie, o d R a d y m i c z ó w i W i a t y c z ó w , d z i s i e j s z y c h południowych, nocnych. które Temu ze swej podziałowi Wielkorusów s t r o n y zbliżyły się d o g w a r sprzyjało tworzenie się pół­ różnych ośrodków państwowych na R u s i : Kijów, N o w o g r ó d , S u z d a l , M o ­ skwa, państwo dzisiejszy: Cedymicza, Wielkorusini, tak że o d X V w . m a m y Małorusini i Białorusini. już układ Rozdział IV, �388 poświęcony Słowianom południowym, n a z y w a n y m p r z e z J o r d a n i - sa Sclaveni „ S ł o w i e n i e " , tłumaczy łudniowych i dalsze i Dunaju na wydzielenie przez się Słowian p o ­ Karpaty wzdłuż Bałkany aż p o P e l o p o n e z w V I w . o r a z zróżniczkowanie słoweńskie, i c h migracje się dialektyczne kajkawskie, czakawskie części i zachodniej: sztokawskie, Cisy stopniowe narzecza i części w s c h o d n i e j : n a r z e c z a bułgarskie i macedońskie. Ta wielce niewątpliwie blemami pożyteczna i kształcąca lekturą książeczka stanie się k a ż d e g o h u m a n i s t y interesującego się p r o ­ się głównie n a m a ­ teriale lingwistycznym z natury rzeczy trudnym, słowiańskimi. Aczkolwiek opiera jest j e d n a k n a ­ p i s a n a w sposób łatwy, p r z e j r z y s t y , przystępny d l a k a ż d e g o , bez z b y t n i e g o bagażu n a u k o w o - d o w o d o w e g o . D o k a ż d e g o rozdziału dołączona j e s t s z k i c o w a m a p k a , dająca łatwą ilustrację i r e k a p i tulację treści. к W. K. L u b l i n , wrzesień 1 9 4 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5337a0ebd334a85f3dc33daea0d8b3.pdf aae0270243ebd9ee590399f3e50a49b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:128 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:110 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.416-443 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA J. POTlECHIN, <,Zadaczi bor'by z kosmopolitizmom wetnografii>}. Sowietskaja Etnografia, zesz. 2, 1949 r. vVyd. Akad. NaukZ. S. R. R., Moskwa. W drugim zeszycie <<SowieckiejEtnografii>} za rok 1949 znany etnograf radziecki J. Potiechin umieścił dłuższy artykuł zatytułowany <,Walka z kosmopolityzmem w etnografii>}. Kosmopolityzm w nauce nie jest rzeczą nową, opanowuje on naukę burżuazyjną w okresie budzenia się uświadomienia narodowego uciśnionych ludów. Rozwój ustroju kapitalistycznego prowadzi zwolna. do kompletnego wyrzeczenia się poczucia narodowości, w/g słów Marksa I Engl~sa, <<wolna konkurencja i handel światowy spłodziły obłudny, burżuaZYjny kosmopolityzm>}. W ostatnich czasach idea kosmopolityzmu stała się jednym z głównych narzędzi eskpanzji amerykańskiej. Doktryna Trumana jest właściwie programem budowy imperium amerykańskiego, które ch:e. poc~łonąć kraje kolonialne i suwerenne państwa. Ideolodzy amerykanskIego Imperializmu głoszą, że walka o narodową niepodległość j~st przeżytk~em, że wiek XX jest wiekiem kosmopolityzmu; słusznie mówi Zdanow na jednym z zebrań kompartii w r. 1947, że <<nawoływania do wyrzeczenia się suwerennych praw narodów i zaszczepienia im idei rządów wszechświa towych jest głównym zadaniem kampanii zdążającej do podboju Europy» Walka z kosmopolityzmem powinna się toczyć na wszystkich odcinkach frontu ideologicznego, nie wyłączając zwłaszcza etnografii, jako że przedmiotem jej badań jest właśnie opis i wyjaśnienie cech s~ecyficznych danego narodu, wyróżniających go ~d mnych grup ~tn~cz~ych. Najlepsze określenia pojęcia narodu dał Stalm w swym przemowIem~ do finlandzkiej delegacji, mówiąc, że <,każdy naród, czy duży, czy mały posIada swe cechy specyficzne, które należą tylko do niego. Cechy te stanowią wkład wniesiony przezeń do skarbnicy kultury światowej)}. Specyfika narodowa sięga w głąb dziejów historyczn~c.h narodu, powstaje jako rezultat krzyżowania się rozmaitych kultur, lud I Jego specyficzne cechy są alfą i omegą etnografii, która ma tym więcej do .powiedze.n~a im dalej sięga w przeszłość. Kosmopolityzm więc, który neguje całkOWICIe pojęcie specyficznych odrębności danego -narodu, nie może być przez etnografów tolerowany. Pomimo to idee kosmopolityczne opanowały całkowicie burżuazyjną etnografię amerykańską i europejską. Etnografia w miarę rozwoju kapitalizmu, a zwłaszcza imeprializmu, nabiera coraz większego znaczenia w krajach burżuazyjnych. Instytucje etnograficzne współpracują tam w ścisłym porozumieniu z ministerstwami kolonialnymi, a wybitni etnografowie rozwiązują problemy związane z polityką kolonialną. W r. 1944 czasopismo <,Man» umieszcza artykuł przedstawiciela polityki kolonialnej Lorda Chejli pt.: <,Rola etnografii w rządach kolonialnych>}. Zbyt wiele miejsca i czasu zajęło by wyliczenie wszystkich przykładów współpracy burżuazyjnej etnografii z administracją k,Jlonialną· Rzeczą znamienną jest fakt, że zainteresowania amerykańskich etnografów, ograniczały się przed drugą wojną światową do ludów Ameryki, lecz z chwilą ukazania się doktryny Trumana, objęły Indonezję, Indie, Afrykę· Różnorodność dróg jakimi idzie etnografia nie przeszkadza utrzymaniu łączności z zagadnieniem nacjonalizmu i jego rozwojem. Od czasu kiedy odrębność narodowa stała się hasłem narodów uciśnionych, burżuazja zmieniła swój stosunek do nacjonalizmu i zaczęła głosić idee kosmopolityzmu. Teoretycy imperialistycznej burżuazji w osobach Espersona lingwisty duńskiego, amerykanina Kohna i wielu innych uważają, że pojęcia «naród>} nie da się zdefiniować, że wogóle jest przeżytkiem barbarzyńskim, pozostałością czasów bardzo odległych. Kobban, Wirt, Sturze i inni pseudouczeni służalcy imperializmu gorliwie zwalczają odrębność nacjonalizmu, twierdząc, że należy stworzyć jeden wielki naród, naród uniwersalny, którym może być tylko najdoskonalszy naród amerykański. Panowie ci zapominają, że Stalin podał przed 35 laty w pracy (,Marksizm i nacjonalnyj wopros>), ściśle naukową definicję pojęcia (<naród-nacja», jest to, mówi Stalin, społeczność ludzka powstała drogą rozwoju historycznego, zamieszkująca jedno terytorium, złączona wspólnym językiem, warunkami ekonomicznymi, posiadająca wspólną psychikę wyrażającą się we wspólnej kulturze>}. Potiechin w dalszym ciągu artykułu zarzuca burżuazyjnej etnografii następujące błędy: nie uznaje ona metody wielkiego Morgana jako jedynego z etnografów burżuazyjnych, który zbliżył się do materialistycznego pojmowania historii. Po wtóre etnografia burżuazyjna uznaje podział etnografii na opisową i teoretyczną, a tej ostatniej blisko do abstrakcyjnej i beztreściowej burżuazyjnej socjologii. Etnografia burżuazyjna odrywa pojęcie kultury od narodu i przekształca je w coś nieokreślonego, co istnieje poza czasem i przestrzenią. Koncepcje te głoszą szkoły: ewolucyjna i kulturowo-historyczna, powstanie tej ostatniej Potiechin uważa za oznakę reakcji w etnografii. Następnie etnografię burżuazyjną charakteryzuje stale wzrastający chaos teoretyczny Lud, T. XXXIX. �i coraz większe stosowanie prac naukowych do potrzeb polityki kolonialnej, jak to widzimy w szkole funkcjonalnej. Podstawę filozoficzną amerykańskiej etnografii stanowi obecnie pragmatyzm, najbardziej reakcyjny z kierunków filozoficznych. Etnografia rosyjska powstała jako nauka w połowie XIX w. w okresie działalności wybitnych rewolucjonistów demokratów, w okresie walk ideowych, kiedy materializm historyczny wypierał z zajętych pozycji heglowsko-schelIingowski idealizm. Był to również okres kształtowania się rosyjskiej świadomości narodowej. Czołowi przedstawiciele narodu rosyjskiego z Bielińskim na czele zwalczali rozpowszechnione wszędzie mniemanie o drugorzędności rosyjskiej kultury i starali się wykorzenić służalczy stosunek nauki rosyjskiej do zachodnio-europejskiej. Zwrócono uwagę na ludową twórczość rosyjską. Dobrolubow pierwszy ocenił znaczenie folkloru, dla charakterystyki narodu. W przeciwieństwie do etnografii burżuazyjnej etnografia radziecka powstała i rozwija się na podwalinach proletariackiego internacjonalizmu. Bierze ona za punkt wyjścia leninowsko-stalinowską naukę o narodzie, traktującą naród jako kategorię historyczną i odrzucającą udział czynników biologicznych w jego kształtowaniu. Etnografia radziecka w myśl nauki leninowsko-stalinowskiej uważa, że masy pracujące różnych narodowości nie mają powodu do nienawiści i niezgody, łączy je bowiem wspólna walka z wyzyskiem i kapitalizmem. Etnografia radziecka kierując się słowami Stalina uważa, że rozl1lca w barwie skóry, czy w poziomie kultury nie uprawnia do wywyższania jednych narodów i poniżania innych. Obcy jest sowieckiej etnografii nihilizm narodowy, który wyraża się w lekceważeniu swego narodu i jego cech specyficznych; masy pracujące nie mogą traktować obojętnie losów swego narodu i swej kultury. Etnografia radziecka głosi w imię proletariackiego internacjonalizmu równowartość potencjału możliwości rozwojowych każdego narodu i uznaje ich prawo do samodzielnego bytu. Etnografia radziecka pochlubić się może pięknymi tradycjami walki z szowinizmem i z teoriami rasistowskimi. Staje ona zawsze w obronie ludów kolonialnych. Praca naukowa etnografów radzieckich idąc po linii leninowsko-stalinowskiej nauki, umacnia ideały proletariackiego internacjonalizmu, a tym samym zwalcza kosmopolityzm burżuazyjny. Etnografia radziecka nie uznaje nauki kosmopolitycznej wyjałowionej z wszelkich cech narodowych, przeciwnie, nauka każda jest narodową i każdy naród ma prawo chlubić się swymi zdobyczami naukowymi i dążyć do tego, by prześcignęły one naukę innych krajów. Zofia AJalewska INSTYTUT ETNOGRAFII IM. MIKŁUCHO-MAKŁAjA. AKA· DEMIA NAUK Z. S. R. R. (,Kratkije Soobszczenia,>, zesz. V i VI, r. 1949. Instytut Etnografii im. Mikłucho-Makłaja przy Akademii Nauk Z. S. R. R. wydaje (,Kratkije Soobszczenia,>. Zeszyty V i VI tego wydawnictwa zawierają kilkanaście sprawozdań z wyników badań antropoetnograficznych przeprowadzonych w latach 1944-48 na terenie Azji płn. i płn. wsch. Badania antropologiczne dążą do rozwiązania problemów etnogenezy ludów zamieszkujących terytoria płn.-wsch. azjatyckie; badania etnograficzne mają na celu ustalenie zmian, jakie zaszły pod wplywem socjalizmu w kulturze materialnej, duchowej i społecznej tych ludów oraz notowanie zjawisk kulturowych. Wśród sprawozdań antropologów zajmuje naczelne miejsce F. P. Debec, który referuje badania antropologiczne na Kamczatce, rozpoczęte w 1945 r. Wyniki ich dały pewnik, że Czukcze, hodowcy renów zbliżeni są pod względem rasowym do mongoloidów płn. i wsch. Azji, wobec czego upada teoria o pokrewieństwie ich z Indianami Ameryki. Cechy uważane za amerykańskie są charakterystyczne dla Eskimosów i Czukczów osiadłych na wybrzeżach Pacyfiku. Co do genezy Czukczów istnieją dwie hipotezy: Typ Czukczów, hodowców renów, powstał dzięki zmieszaniu się typu Eskimosów nadbrzeżnych z wybitnie mongoloidalnymi Lamutami. Hipotezę tę potwierdza, istniejący w etnografii, pogląd o tunguzo-Iamuckim pochodzeniu czukockiej i koriackiej hodowli renów, hipoteza ta jednak nie wyjaśnia specyficznych cech Czukczów, którymi różnią się oni od Lamutów i Eskimosów. Druga hipoteza głosi, że mongoloidalni Czukcze są typem samoistnym, który się zjawił w płn. wsch. Azji przed migracją tunguzo-Iamucką. Rozwiązanie problemów etnologicznej syntezy na Ka mcza tce hamuje l)rak materiału paleoantropologicznego nie tylko na Kamczatce, lecz i na całym Dalekim Wschodzie. Z innych prac antropologicznych znajdujemy M. G. Lewina: (,Antropołogiczeskije issledowania na Amurie i Sachalinie'>. Dotychczasowe badania ludów sachalińskich i nadamurskich są niewystarczające z powodu różnorodnych metod badania, co utrudnia porównawczą analizę materiałów, odnoszących się do ludów Amum i Sachalinu. M G Lewin w r. 1947 zrobił pomiary Ajnów, Niwehów czyli Gi. laków z płd. Sachalinu, Niwehów zamieszkujących limany Amuru, Ni· wehów z nad środkowego Amuru, Oroków Sachalińskich, Negidalców z nad rzeki Amguni, Ulczów czyli Olczów i Nanajców czyli Goldów. Wśród mongoloidalnego środowiska Ajnowie wyróżniają się szeregiem cech antropologicznych, z których jedne zbliżają ich do typu australoidalnego, inne do europeoidalnego. Materiały antropologiczne zebrane przez ekspedycję pozwalają na podział mieszkańców nadamurskich i sachalińskich na 3 zasadnicze typy: ajnoski, gilacki i oroko-negidalski. Ten ostatni 27* �42 4'20 zbliżony jest do lamuckiego; gilacki typ wymaga jeszcze dokładnego zbadania Oroczów i Ude. Sprawozdanie Lewina podobnie jak i Debeca zaopatrzone jest w tablicę pomiarów. N. N. Czeboksarow referuje główne tezy swej doktorskiej dysertacji pt. (,Siewiernyje kitajcy i ich sosiedy». Podstawę pracy Czeboksarowa tworzą materiały nie tylko antropo-etnologiczne lecz i prehistoryczne, etnograficzne i lingwistyczne. Celem badań antropologicznych w płn. wsch. Azji było wydzielenie typów antropologicznych, z których składa się ludność Azji Wschodniej, wyjaśnienie dziejów ich powstania i dalszych przemian, jakim uległy w czasie i przestrzeni oraz wytłumaczenie zagadnienia etnogenezy narodów wschodnio azjatyckich. Analiza cech antropologicznych dzisiejszej ludności Azji nakazuje przeprowadzenie podziału jej na kilka grup różniących się od siebie morfologicznie i zamieszkujących terytoria o wyraźnie zakreślonych granicach. Trudno jest w tym sprawozdaniu omówić dokładnie wszystkie tezy uczonego radzieckiego, przedstawione przezeń w formie tak zwięzłej, że należałoby je dosłownie powtórzyć, ograniczyć się więc należy do zacytowania tylko jednej z nich, w której autor mówi, że zestawienie danych paleoantropologicznych, etno antropologicznych, etnograficznych i lingwistycznych pozwala skonstatować w głąb sięgające zmieszanie rasowe wszystkich współczesnych grup etno-lingwistycznych i kształtowanie się ich na pod~tawie różnorodnych antropologicznych komponentów. Czeboksarow odrzuca teorie o zachodnim pochodzeniu języka i kultury chińskiej. Naród chiński ukształtował się na przełomie I tysiąclecia przed naszą erą w dorzeczu Huangho na podstawie autochtoniczej mongoloidalnej ludności w ścislym związku z przodkami Mandżurów na płn. i Koreańczyków, Tybeto-burmańczyków na zachodzie i Man-chmerów na południu. Z paleoantropologii znajdujemy w (,Kratkich Soobszczeniach~ referat Ginzburga odnoszący się do ma teriału paleoantropologicznego, znalezionego w Azji Środkowej. Materiały te są jeszcze bardzo skąpe, obejmują jednak okres czasu od Neandertalczyka, znalezionego w 1". 1938 w Teszik- Tana przez Okładnikowa aż do człowieka dzisiejszego. Oczywiście, istnieje w tym okresie dużo luk. W Anau znaleziono czaszki z epoki neolitycznej, należą one w jg Sergiego do długogłowego typu europoidalnego. Dawniejsze od nich czaszki wykopane w południowo uzbeckiej republice są również typu dolichocefalicznego. Wszystkie inne wykopaliska pochodzące z okresu późniejszego, zaczynając od pierwszych wieków nowej ery, aż do VII-XIII w. to znaczy czaszki Usuniów, czaszki z mogilnika kełnkolskiego, z cmentarzysk Dżambulskich i doliny Czujskiej świadczą, że dawni mieszkańcy tych rejonów należeli do krótkogłowców europoidalnych lub mongoloidalnych z domieszką typu europoidalnego. Widać z powyższego, że typ długogłowy ..., I śródziemnomorski istniał w Azji już w paleolicie, przyczym zasięg jego przesunięty był bardziej ku wschodowi niż obecnie. Ekspedycje amuro-sachalińska, ewenko-tunguska i kazachstańska przeprowadziły prócz badań antropologicznych również badania etnograficzne. Stosując się do ustalonego programu badano przede wszystkim zmiany jakie zaszły w kulturze tych ludów pod wpływem ustroju socjalistycznego. Gilacy, Oroczowie i Ulczowie skupieni są obecnie w dużych kołchozach, budownictwo ich wzoruje się na budownictwie wielkorosyjskim; dawne prymitywne narzędzia zastąpiono nowoczesnymi, hodowlę renów prowadzi się w sposób racjonalny pod zarządem państwowym. Da wną odzież zastąpiono kupną. Zmieniły się na lepsze warunki higieniczne •. Kultura społeczna wykazuje również zmiany: przestały obowiązywać dawne nakazy egzogamiczne. Stare wierzenia i kulty trwają gdzieniegd?ie, lecz w formie zmienionej jak np. święto niedźwiedzia, które ma obecnie charakter święta kołchoznego. Ekspedycja ewenko-tunguzka zbadała stopień jakutyzacji Tunguzów i etnograficzne właściwości kultury socjalistycznej w kołchozach bardziej oddalonych od rejonowego centrum. Wyniki badań podaje G. M. Wasilewicz. Zebrane materiały ilustrują egzystencję kołchozów, ich rozwój i historię. Z dawnej kultury materialnej odnaleziono łódź pokrytą skórą łosia, szałas, z grubych desek, saneczki, na których się siedzi jak na koniu i do których zaprzęgano renifery; istnieją jeszcze pewne obrzędy i zwyczaje myśliwskie i hodowlane, obrzędy związane z życiem człowieka od kolebki aż do grobu. Zebrano materiały do ornamentyki z drzewa i kości oraz ornamenty haftu i aplikacji wykonywane przez kobiety. Ilość Ewenków wynosi mniej więcej 2000 osób, mieszkają oni w kołchozach, trudnią się myśliwstwem i hodowlą, miejscami wprowadzają rolnictwo. Badania lingwistyczne dowiodły istnienia dwóch grup Ewenków pmiadających odrębny dialekt. I. P. L a w r o w, członek Amuro-Sachalińskiej ekspedycji zbadał i opracował sztukę Niwehów i Ajnów. Doskonałość tej sztuki i jej ornamentyka zwracały.uwagę niejednego badacza, temat ten opracowali dawniej Sternberg, Schrenk, Laufer Lopatin i Iwanow. Lawrow zbadał zagadnienia stylu, genezy i ewolucji form ornamentalnych oraz, jako pracownik Instytutu Przemysłu Artystycznego, przygotował materiał potrzebny do wskrzeszenia i podtrzymania zanikającej sztuki ludowo-nadamurskiej. Lawrow opisuje odnalezione w t. zw. spichrzach niedźwiedzich naczynia rytualne używane podczas ('Święta niedźwiedzia>). Są to czerpaki drewniane dochodzące do długości metra, pokryte rzeźbą, której głównym motywem jest niedźwiedź. Czasami spotyka się r'ównież węże z głową niedźwiedzIa. \V tym ornamencie uwiecznił się kult niedźwiedzia rozpowszechniony niegdyś w całej Północnej Syberii z kultem węża przyniesionym przez. �ł 422 \ Ajnów z południa. Pod wpływem Japończyków niedźwiedzia znikły zupełnie. kult niedźwiedzia i święto S. W. Iwanow, jeden z członków ekspedycji ewenkijsko-tunguzkiej pisze o sztuce Ewenków, która podobnie jak i sztuka Goldów, Niwehów, Oroczów i Ulczów powstała i rozwijała się w jednakowych warunkach środowiska rybołówczo-myśliwskiego i pierwotnie odgrywała rolę łącznika między ludźmi. Rysunek na korze drzewa lub sylwetka z tej kory wycięta wskazywały drogę w tajdze lub zawiadamiały o śmierci czy chorobie krewniaka. Sylwetki z kory brzozowej odgrywały do niedawna jeszcze ważną rolę w magii łowieckiej i leczniczej. Służą one również jako zabawki dziecinne. Szamallską odzież rytuałną i bębny zdobią podobne figurki wycięte z metalu. Z innych sprawozdań zwracają uwagę G. S. Masłowej z badań nad garncarstwem i odzieżą w okręgu kargopolskim. Wyrobem naczyń i zabawek z gliny trudnią się kobiety, w użyciu jest ręczne kolo garncarskie. Zabawki przedstawiają zazwyczaj kobietę, która trzyma ptaki na wzniesionych w górę rękach; kaczuszka, koń, łeś i baranek są naj typowszymi zabawkami. Autorka daje również opis rysunki dawnej odzieży kobiet i dziewcząt kargopolskich. S. P. Rusiajkina opisuje odzież i jej ornamentykę u Tadżyków, E. M. Peszczerewa podaje historię cechów w Azji Środkowej, specjalnie zaś opisuje cech garncarski w Pedżykistanie. Garncarstwo było rzemi0słem dziedzicznym i wiązało się z kultem przodków. Pracownia garncarska była miejscem poświęconym kultowi przodków, miejscem, gdzie przebywały duchy opiekuńcze, którym składano krwawe ofiary przy jej otwarciu i poświęceniu nowego pieca. Piec garncarski posiada moc leczniczą przeciw bezpłodności i różnym innym cierpieniom. Przewrót październikowy zreorganizował egzystencję cechów, łącząc dawnych jego członków w artele. Przetrwał jednak pełen czci stosunek do pieca i pracowni garncarskiej. Z innych prac umieszczonych w (,Kratkich Soobszczeniach» zwracają uwagę prace T. A. Zdanki o strukturze rodowoplemiennej u Karakałpaków oraz M. W. Sa zonowej (,O zemelnych otnoszeniach w Chiwinskom chanstwie w XIX stoleci» ; na podstawie materiałów odnalezionych w archiwum Chanów Chiwy. A. S. Morozowa omawia zagadnienie niewolnictwa u Turkmenów w XIX w. E. R. Binkiewicz mówi o historii czerkieskiej siedziby. B. O. Do łgich pisze o składzie rodowym i plemiennym ludów zamieszkujących płn. środk. Syberię i stwierdza, że podzia l plemienny odpowiada podziałowi na jednostki administracyjne. Przy tym ród i plemię u ludów tych posiada cechy uznane przez Engelsa i Morgana, jako klasyczne dla rodu i plemienia, a więc wspólne imiona rodowe, ado peję, wspólne pojęcia religijne, krwawą zemstę, pomoc wzajemną. \V "KraIkich j ',J Soobszczeniach» znajdujemy też sprawozdanie G. G. Stra tanowicza o badaniach robionych u Kirgizów i Dunganów należących do grupy oszskiej, którzy w pocz. XIX w. uciekając przed uciskiem Mandżurów, przekroczyli granice Rosji i tam osiedlili się na stałe. A. A. Korbe podaje program przeprowadzenia etnograficznych badań kołchozowego aułu kozackiego. Program ten należy stosować we wszystkich badaniach terenowych. Różni się on tymod poprzednich programów, że wymaga, by uwaga badającego skoncentrowała się przede wszystkim na poznaniu procesów, jakie powstają w życiu ludu w związku ze zwycięstwem socjalizmu i dążeniem do komunistycznego ustroju. Należy pozostawić na drugim planie dawniejsze zjawiska kulturowe i poznawać je o tyle tylko, o ile one są konieczne do zrozumienia zmian jakie zaszły i zachodzą w życiu wsi i do wyjaśnienia zjawisk życia dzisiejszego. Pracownik terenowy powinien ściśle stosować w swych badaniach metodę konkretnohistoryczną i notując zjawisko rozważyć starannie czy jest ono rezultatem socjalistycznej przebudowy kultury czy też należy do przeszłości i jest przeżytkiem, należy zbadać jego trwałość, przebieg zanikania, stwierdzić zasięg w przestrzeni i czasie. Centrum zainteresowań badacza terenowego powinno stanowić ustalenie nowych zjawisk i związek ich z innymi. Prócz notowania wejścia w użycie np. traktorów należy zwrócić uwagę na stosunek ludności do mechanizacji, wpływ jej na wzrost kultury, na powstające nowe formy pomocy wzajemnej. P. I. Kuszner. (Knyszew) podaje autoreferat z dysertacji doktorskiej. zatytułowany: ,'Etniczeskaja granica 'i etniczeskaja territorial). Oba te terminy są dziś niezwykle popularne, lecz znaczenie ich nie jest jasne, czego dowodzą pertraktacje na temat granic prowadzone po zakończeniu każdej wojny. Praca Kusznera składa się z 2 części: W pierwszej, rozpatruje autor zagadnienie granicy etnicznej, w drugiej - etniczego terytorium. Granicą etniczną nazywa się zwykle rubież dzielącą terytoria zamieszkałe przez 2 narody, przytym etnografowie i etnostatystycy wprowadzają pod to określenie pojęcie większości danego narodu czy grupy etnicznej w stosunku do reszty ludności. Prowadzi to do ignorowania rzeczywistych granic. Lingwiści przeciwnie, uznają tylko granicę językową. Wg Kusznera granicę etniczną stanowi nie tylko język używany przez ludność, lecz cały kompleks specyficznych właściwości danego narodu, na który składały się wieki. Granice etniczne nie tworzą w tym wypadku linii prostej, lecz przecinają się i zazębiają nawzajem tworząc sieć, w której znajdują się elementy etniczne mieszane, lub powstają mniejszościowe wysepki. Istnieją również i pasy pograniczne zamieszkałe przez grupę przejściową pod względem etnicznym. Określenie więc granic etnicznych jest możliwe tylko po gruntownym zbadaniu etnograficznym i geograficznym danego terytorium. Badać należy rozmieszczenie gruntów, a nawet ulic i domów. Spory międzynarodowe o terytoria etnograficzne wymagają �poznania tych terytoriów w aspekcie historycznym. Statystyka etniczna wymaga wprowadzenia w niej gruntownych zmian nawet w krajach europejskich. Zofia lv!alewska M. LEWIN, J. ROGIl'\SKIJ, amerikanskij rasizm(,. Sowietskaja Akad. Nauk. Z. S. R. R. Moskwa. N. CZEBOKSAROW. cAngłoEtnografia zesz. I, 1949 r. vVyd. Trzech wybitnych antropologów radzieckich Lewin, Roginskij i Czeboksarow porusza sprawę anglo-amerykańskiego rasizmu w obszernym koreferacie umieszczonym w I zeszycie (,Sowietskoj Etnografii» za r. 1949. Pierwsze przejawy rasizmu spotykamy w Ameryce już w r. 1844, kiedy amerykański minister spraw zagranicznych, w odpowiedzi na notę państw europejskich w sprawie handlu niewolnikami, dał uzasadnienie tego handlu niższością rasy czarnej. W roku 1854 uczniowie Mortona, Nott i Gliddon wydali książkę pt. (,Typy ludzkie», w której chcąc udowodnić bliskie pokrewieństwo rasy czarnej z małpami podają karykaturalne podobizny czaszek murzyńskich. Uzupełnieniem tego dzieła jest rozprawa Agasiza przeciwnika Darwina, twórcy teorii o różnorodnym pochodzeniu ras ludzkich, nie powiązanych ze sobą żadnym absolutnie pokrewieństwem. Teorie rasistowskie znalazły licznych apologetów w Anglii i Francji. Wybitny etnolog angielski James Gent założyciel Londyńskiego Towarzystwa Antropologicznego w r. 1863 wygłasza referat o stanowisku Murzyna w przyrodzie, w którym dowodzi, że Murzyn nie może korzystać z dobrodziejstw cywilizacji, ponieważ stoi na poziomie rozwoju nie wiele wyższym od rozwoju małp. Zasadnicze twierdzenie Darwina o znaczeniu doboru naturalnego jako czynnika ewolucji w świecie organicznym, zastosowano bezprawnie do społeczeństwa ludzkiego, tłumacząc w ten sposób wszystkie biologiczne i socjalne różnice, jakie istnieją między ludźmi, narodami i klasami. Dobór naturalny uznano jako główną dźwignię historii. Przedstawicielami socjalnego darwinizmu są Haeckel, Ammon, Chamberlain, Vache de Lapouge i Benjamin Kidd, w literaturze pięknej - Kippling. W amerykańskiej nauce teorie o socjalnym doborze i rasach wybranych głosi Berdiess, profesor Uniwersytetu w Kolumbii. Rasizm anglo-amerykański wzrasta do niebywałych rozmiarów. W r. 1916 ukazuje się książka Granta pt. (,Koniec wielkiej rasy'), książka ta jest jednym hymnem pochwalnym na cześć rasy nordyckicj. Rezultatem końcowym socjalnego darwinizmu jest maltuzjanizm, potępiony jak najsurowiej przez Marksa i Engelsa. Z socjalnym darwinizmem łączy się ściśle eugenika, ojczyzną jej jest Anglia, twórcą Francis Galton, który wygłosił w 1904 r. w Londyńskim Towarzystwie Socjologicznym odczyt "Eugenika jej cele i zadania'>. \V od- ,) j ~. ! czycie tym Galton mówi o walce ze zwyrodnieniem wyższych ras ludzkich, drogą sztucznego doboru małżeństw, oraz stwarzania warunków wpływających ujemnie na płodność ras niższych. Poglądy Galtona rozwija dalej Pearson, potępiony jak najsurowiej przez Lenina w jego pracy o materialiźmie i empiriokrytycyźmie. Skutki teorii eugenicznych wyraziły się w niektórych Stanach Ameryki ustawą o przymusowanej sterylizacji. Genetycy amerykańscy i angielscy opracowują projekty ograniczenia urodzeń w krajach kolonialnych. W litera turze angielskiej i amerykańskiej istnieje szereg dzieł dotyczących problemu eugeniki. W r. 1943 ukazała się książka Edwarda Thorndicka, który twierdzi, że zdolności i działalność człowieka zależą od genów świadomości. Naukowe podstawy eugeniki są jednak kruche, wszystkie prace cechuje tendencyjność rasistowska, badania psychotechniczne są naciągane lub fałszowane. W r. 1939 ukazała się książka Ceona <,Rasy Europy», w pierwszej chwili sprawia ona wrażenie, że autor nie jest rasistą, bliższe jednak zaznajomienie się z treścią rozwiewa to złudzenie. Rasę białą uważa Coon za nosicielkę wyższych kultur, inne rasy nie mają z nią nic wspólnego i pochodzą od form bardziej prymitywnych. W tym właśnie punkcie skupiają się najbardziej reakcyjne poglądy Coona z zakresu antropogenezy, odrzucone przez uczonych radzieckich: chodzi tu mianowicie o niezależność pochodzenia Homo Sapiens od Neandertalczyka, podczas gdy stwierdzono, że Pithecantropos i Neandertalczyk są stadiami rozwojowymi dzisiejszego człowieka. W dalszym ciągu referatu autorowie omawiają szereg książek i artykułów, o mniej lub więcej wyraźnie zaznaczonych tendencjach rasistowskich, jak praca Huntigtona, Hoatona, Halla i innych. Osobny rozdział poświęcony jest omówieniu szkoły funkcjonalnej w etnografii jako wybitnie wyróżniającej się swą współpracą z imperializmem i rasizmem. O stosunku funkcjonalnej szkoły do imperializmu umieszczono już w zeszłym roku sprawozdanie na podstawie pracy Potiechina o szkole funkcjonalnej. Rasizm w krajach anglo-amerykańskich nie ogranicza się tylko do teoretycznych rozważań, lecz stosuje się w życiu praktycznym w postaci linch'u i w ustawodawstwie amerykańskich Stanów Zjednoczonych. Trzynastomilionowa ludność murzyńska podlega rasowej dyskryminacji i znajduje się w ciężkich warunkach materialnych, opłacana jest bowiem gorzej od białych robotników. W Stanach południowych Murzyni mogą mieszkać tylko w dzielnicach dla nich przeznaczonych. W Stanie Missisipi istnieje ustawa, która przewiduje karę więzienia za występowanie w obronie .\lurzyna. Smutną sławę zdobył sobie ame"rykański senator Bilbo, powtarzając za Gobineau Jego bezsensowe teorie o zgubnym wpływie ras niższych na wyższe i upadku tych osta tnich dzięki domieszce ras niearyjskich. Rasowej �dyskryminacji podlegają nietylko Murzyni, podlegały jej również tubylcze plemiona Indian, których żałosne resztki wymierają w rezerwatach; podlegają też dyskryminacji Chińczycy i inni przedstawiciele rasy żółtej, a także i białej pochodzenia nieamerykańskiego. W bardziej ostrej postaci występuje dyskryminacja rasowa w koloniach Ameryki na Filipinach i Hawai. Kraje brytyjskiego Imperium podlegają również krwawym prawom rasizmu. Wytępienie całkowite Tasmańczyków, większej części Australczyków, polityka prowadzona w Indiach i Afryce, są dowodami jakiej broni używa rasizm angielski. Pojedyńcze głosy protestu ze strony niektórych uczonychjak Boas, Hrdlicka i Sichel' giną w powodzi rasistowskiego chóru. Zadaniem radzieckich uczonych jest demaskowanie pseudonaukowych teorii rasizmu i wyjaśnianie ich rzeczywistego znaczenia i celu. genealogii T. G. Masaryka, (,Nieznanych rodów i znaków staromorawskich». Autor dał i dawniej wiele szczegółów cennych, dotyczących rodów polskich, zużytkowanych już częściowo przez piszącego te słowa Juliusza z Urska Dunikowskiego na łamach warszawskiego ('Miesięcznika heraldycznego» -'- i osobno - w latach 30-tych. Na str. 26 czytamy tam o znaku Morawianina Jerzego z Kladorut zatwierdzonym w Krakowie w r. 1507 przez polskiego króla Zygmunta. Tekst zdobią ciekawe dobrze wykonane herby. Na str. 34 (,Z Vlcopole Vlcopolsky Rubnowsky») zacytowano (,Herby rycerstwa» ... Paprockiego i notatkę o polskich Nieczujach Wilczopolskich z Wilczopola. Inż. Józef Kser opisuje hanacki ('żudr~ wyłoniony sprzed domu na Słowaczyźnie morawskiej (barta mała na dwie osoby). (We Wielkim Tyńcu sprawia wrażenie arkady). Autor podał liczne ilustracje i przekroje różnych żudrów, podobnych miejscami do polskich facjatek staroszlacheckich. Dr Jerzy Radimsky opisał dwory morawskie po wojnie 3o-to letniej, w następnym zaś artykule wyniki pierwszych powszechnych wyborów na Morawach r. 1850. Rostislav Bartocha uczcił stulecie urodzin Eug. Fierlingena; Dr Jarosław Bohm 80-lecie Dr I. L. Cervinki, zasłużonych badaczy i zbieraczy. Podobnie dr Alojzy Vasica -- 6o-lecie Dr Fr. Cinka, J6z. - 60-lecie JÓz. Otruby, członka Rady redakcyjnej VSMO. Poza tym tom zawiera komunikaty i omówienia wydawnictw. Zofia Malewska J. venskw). FILIP. Praha (IPocatky slovanskeho osidlene 1946. Spolecnost pratel starożitnosti. w s. 96. Ceskoslo- W siedmiu rozdziałach nakreślił autor wystąpienie Słowian na arenę dziejową, teorię o domniemanej iliryjskości kultury łużyckiej i zagadnienie jej słowiańskości, obraz dziejowy ludu urn popielnicowych w Czechosłowacji w ramach rozwoju europejskiego, ekspansję kultury łużyckiej i dalszy jej rozwój w dobie halsztackiej. Na zakończenie omówił okresy dziejów słowiańskich: łużycki, wenedzki i starosłowiański, krytykując tezę niemiecką rzekomej niższości kultury słowiańskiej, jako niezgodną z odnośnym materiałem dowodowym. Konkluzje swe podał Filip w 38 punktach (w 35-tym resume angielskiego, umieszczonego po rosyjskim, błędnie nazwał prof. Czekanowskiego - (ICzenakowskim»), w związku z nimi dzieli najstarszy rozwój Słowian na wspomniane już powyżej 3 okresy (2-gi, tj.: wenedzki, datując od lateńskiego do wędrówki narodów). W szczególności rozwodzi się nad kolebką Słowiańszczyzny i jej startem migracyjnym. Nadewszystko zaś zaleca poważne i systematyczne studium początków cywilizacji słowiańskiej, zwłaszcza zachęca doń młodzież polską i radziecką - wobec bogatych kopalń szczegółów, umożliwiających z czasem syntezę. ° Jerzy ('Casopis vlasteneckeho Roc. 58. R. 1949 v. 1. Oddil V. S. M. O. - str. 104. Pogonowski Jerzy M. GOTKIEWICZ. etnografa». '.' spolku musejniho w Olomouci». duchovednY. V Olomouci 1949. Nakl. Na treść numeru składają (pieczar) morawskich i ciąg dalszy się: prof. Skutila znanego heraldyka - spis «!ochów» Pilnacka, autora 'I «Górna Orawa w pracach Pogonowski słowackiego W r. 1943 ukazał się II tom Slovenskej Vlastivedy, wydany przez Slovenską Akademię Vied a Umeni w Bratysławie, obejmujący 462 strony druku, na który złożyły się prace Andreja Mclicherbka, Ant. Jurowskyego i Lud. Franka, poświęcone folkorowi i antropologii Słowacji oraz dwie prace Dra Rudolfa Bednarika, omawiające duchową i materialną kułturę słowackiego ludu. Te dwie ostatnie prace są dla nas szczególnie ważne dlatego, że autor omawia w nich w sposób oryginalny i krytyczny całokształt kultury tak nam bliskiego słowackiego ludu. Krainy, te chociaż przedstawiają teren dla etnografa niezmiernie pociągający, to jednak nie zostały dotychczas przez naszych ludoznawców tak zbadane, jakby na to zasługiwały. vVdzięczne pole do badania stanowią zwłaszcza polskie wioski Górnej Orawy, gdyż leżąc zdala od ważniejszych szlaków komunikacyjnych i będąc na uboczu od ościennych prądów cywilizacyjnych, stały się prawdziwym rezerwatem dawnych zwyczajów, wierzeń i pieśni, przeniesionych na południową stronę Piłska i Babiej Góry przez naszych włościan �z doliny Raby, Skawy i Soły, którzy tu w bezludnej głuszy górnoorawskiej zakładali z końcem w. XVI pierwsze stałe osiedla. Dr Bednarik opisując różne zwyczaje rodzinne i obrzędy wiążące się z chrześcijańskim kultem religijnym na Słowacji czerpie wiele przykładów z tych właśnie wiosek orawskich, wykazując, że mamy tu do czynienia z elementami obrzędowymi sięgającymi nieraz w dobę pogańską, i dopiero później zasymilowanymi przez chrześcijaństwo. Taki np. charakter mają praktyki przy narodzeniu dziecka i przy chrzcinach na Kusicach, gdzie przejawia się w nich troska o ochronę dziecka przed urokami nieżyczliwych «wii» oraz o zabezpieczenie mu zdrowia i powodzenia życiowego. Inne praktyki, stosowane przy weselu, mają zapewnić przyjście na świat potomstwa, szczególnie zaś potomstwa męskiego. Autor tłumaczy to życzenie rodzicielskie względami socjalnymi, ważnymi w dawnych czasach, kiedy ludność centralnych Karpat, a także na Orawie, żyła w rodzinnych związkach, czyli tzw. zadrugach, opartych na wspólnym kolektywnym majątku całej familii oraz na kolektywnej pracy wszystkich jej członków. Rządy zadrugą sprawował ojciec, względnie na starość przekazywał je najstarszemu synowi. Synowie i wnuki przedsta~ wiali stałą siłę roboczą, potrzebną w gospodarstwie, w którym mieli prawo zawsze pozostać, podczas gdy dziewczęta wychodząc za mąż - z reguły bardzo młodo - stawały się członkami innych rodzin i traciły prawo do dziedzicznego wspólnego majątku ojczystej zadrugi. Nie było więc rzeczą obojętną czy się urodzi chłopiec czy dziewczyna, bo chłopiec oznaczał cenną siłę do pracy i zachowania rodu, a przy tym doszedłszy do lat młodzieńczych przyprowadzał do swego domu nową siłę roboczą, którą stanowiła jego żona; zdarzało się także, że ją uprowadzał lub wykupywał, czego reminiscencją są niektóre zwyczaje weselne, jak np. wykupywanie się pana młodego u drużbów, dary, obcinanie włosów pani młodej itp. Wesela, podobnie jak urodziny i pogrzeby miały więc znaczenie socjalne, prawne i gospodarcze, co odbiło się na ich ceremoniach. Dziewosłęby i zrękowiny na Orawie, znane nam z opisu ks. Ferd. .Machaya (Pamiętniki Towarzystwa Tatrzańskiego za lata 1919-1920 t. XXXVII) żywo przypominają nam scenę uwiecznioną w (,Wiesławie), przez K. Brodzińskiego. Również właściwe wese1.e orawskie zawiera te same elementy, które są integralnymi częściami wesela krakowskiego. Orszak weselny Jedzie do kościoła przy trzaskaniu biczów, którym woźnice odpędzają strzygi i złe duchy, przy śpiewie drużbów, którzy w Piekielniku zawodzą na przykład takie pieśni: Styry konie w cugu, piąty na łańcugu, Pobieraj sie .YIaraś z Janickiem do ślubu. Jadziemy, jadziemy, jaze droga dudni Napojemy konie w Janickowej studni. J us ci to, ~\faryśko, po wionecku Juześ go przyklinkła z Janickiem amen, na kamień. albo: Krzyżu na Giewoncie odmalować dom cie, Kie bendem umierał, to se poźrem na Cle. Niestety wszystkie teksty polskich pieśni orawskich są podane przez dr Bednarika w pisowni słowackiej i nie oddają wiernie ich brzmienia, wskutek czego czytelnik słowacki odnosi wrażenie, że ma tu do czynienia z jakimś mieszanym dialektem polsko-słowackim. Zacytowaną wyżej piosenkę przeczyta on z Książki Bednarika jak następuje: Jo se górali cek z pod samuczkych Tater Deszcek mie wykon pol wykolisol wiater. J anoszik, J anoszik, kdesz podżol paloszik, Na wysokej gór e zaczienti w jawore. Kriżu na Giewonczie odmalować dom czie Kie bendem umieroi, to se pozrem na czie ... Jeszcze bardziej zniekształcone są teksty innych pieśni góralskich, dlatego też cytując niektóre z nich będziemy je podawać w dalszym ciągu tego artykułu, zgodnie z ich brzmieniem, w polskiej pisowni. W niektórych okolicach Słowacji nie szło się do kościoła prostą drogą, a to dlatego, aby okłamać złe demony czyhające na młodą parę. Zdaniem słowackiego autora z tej samej przyczyny brano dawniej na Górnej Orawie śluby w nocy, o czym jest wzmianka w wizytacyjnym protokole ewangelickiej zwierzchności w r. 1658, znajdującym się w Dolnym Kubinie na ewangelickiej farze. Nie sądzimy, ażeby autor miał rację. Jeśli śluby w połowie XVII w. były na Górnej Orawie zawierane w nocy, to działo się to dlatego, że ówcześni feudałowie z Zamku Orawskiego usiłowali polskim góralom podlegającym ich władzy narzucić wiarę ewangelicką, a ci ni" mając u siebie katolickich księży sprowadzali ich do swych wiosek pokryjomu, albo szli przez granicę zawierać katolickie śluby w kościołach Ludzimierza, Raby Wyżnej czy Spytkowic. Na dowód tego mogę przytoczyć za Andr. Kavuljakiem, że ewangelicki superintendent Joachim Kalinka pisał w sprawozdaniu powizytacyjnym w r. 1650 o Orawach, że (,lud chodzi do Polski się spowiadać» i utyskiwał: «od zapowiedzi nie dają nic dla tego, że mało kto chce w przyzwoity sposób wziąć ślub, ale zawiera go zazwyczaj w nocy. Od chrztu dają (na Orawie) po półtoraku, a w Polsce po 12 groszy, a mimo to więcej tam zanoszą dzieci do ochrzczenia niż tutaj. Jakoż istotnie w starej księdze chrztów (.Metrica Babtisatorum) parafii Raba Wyżna w powiecie Nowotarskim aż roi się -jak to stwierdziłem - od nazwisk dzieci orawskich ochrzczonych tam w latach 1629-1645, zaś księga (,Liber Copulatorum,) z tego samego czasu pochodząca zawiera �43° 43r szereg nazwisk nowozencow z Bukowiny, PodszkJa (Podschłe), Podwilka Studzionek, Orawki, Piekielnika i innych wsi orawskich założonych ok. r. 1600 przez ludność, która wtedy w poszukiwaniu lepszego bytu napływała z dóbr żywieckich, suskich i oświęcimskich na Orawę i w Cza deckie, zwabiana tam przez Thurzonów i Sunyaghów, nadających każdemu zbiegowi polskiemu na 16 Jat ulgi i wolnizny. Historię tego osadnictwa znamy z prac A. Kavuljaka i Wiad. Semkowicza opublikowanych przed wojną. Ci pierwsi zalożyciele wiosek górnoorawskich figurowali zazwyczaj w inwentarzach, urbarzach i różnych aktach Zamku Orawskiego jako koloniści wołoscy, (,coloni valachalos», bo na prawie wołoskim swoje sioła zakladali, lecz z mowy i pochodzenia był to lud polski, czego także ich nazwiska dowodzą. Dla przykładu podam, że z jednej tylko wioski orawskiej Bukowiny zostali w Rabie Wyżnej ochrzczeni w la tach 1632-1642: Stopka, Chowaniec, Oskwarek, Barudziak, StąpOl', Łukaszyk, Barnaś, Żądlik, Kołodziej, Możdżeń, Łakomy, Odolga, BaJczak, Brandysiak, Filański, Biały, Kolębiak, Kocuba, Lachowicz, Danielczyk, Ćwik, Mroszczak, Pakos, Barciak, Moskal, Wicher i Chlebek, przy czym niejedno to nazwisko powtarza się w księdze metrykalnej po kilka razy. Nikt chyba nie zaprzeczy, że są to nazwiska polskie, a nie rumUllskie chociaż tych, którzy je nosili, urzędnicy Zamku Orawskiego zapisywali jako osadników wołoskich. I nie z obawy przed złymi demonami, lecz kryjąc się przed okiem węgierskiej zwierzchności kościelnej i feudalnej odprawiały po nocach wesela pary młode. W dawnych czasach na Słowacji ważną rolę przy weselach odgrywał domowy (,boźik» zwany także (,dziadem» reinkarnujący się w domowego ('gada». Dr Bednarik odkrył go także w Piekielniku, wsi położonej między Czarnym Dunajcem i Jabłonką. Jest to figurka chłopa, zrobiona w ten sposób, że tułowiem jej jest pień drzewa, rękami i nogami wyrastające z niego gałęzie poobcinane w odpowiednim miejscu i tylko głowa rzeźbiona w kawałku drzewa jest doprawiona. Figura ma 168 cm wysokości. Stawia się ją w środku bramy skleconej na drodze z galęzi jedliny, przez którą musi obowiązkowo przejechać orszak weselny podążający po ślubie do domu pani mlodej. Przy bramie w obecności (,dziada» orszak zatrzymuje się, aby pan młody dokonał wykupu. Autor dopatruje się śladu dawnej ofiary skladanej (,dziadowi» w tym, że weselnicy obdarowują zebranych kolaczami i częstują ich wódką, a oni baczą pilnie, by nie wypić do dna, lecz wylać z kieliszka niedopity trunek na ziemię. Koniom przy tym postoju daje się owsa. Zbliżając się do bramki, orszak weselny śpiewa: Otwórzcie się bramy, otwórzcie się wrota, Bo wam tu wiedziemy na karki pilota Otwórzcie się bramy, otwórzcie się same, Jak się nie otworzom, bedom porombane. Wylecialy wrota, \\'Yleciały slupy, Pobieraj się Maryś do nasej cha lupy. Śpiewają także: Teroz si, J anicku, teraz si pomyślis, Kie ci na talerku piórecko wynieśli. Piórecko co dała, wiersek wyłamala, Mozes dobrze wiedzieć, że cie oklamala. Jakżeście nom radzi, to nos przywitajcie, Jakieści nie radzi, to nas odprowadźcie. Przywitajcie --'- że nos, ta nowa rodzina, Dajcie - że nom chleba alebo i wina. Po poczęstunku zebranych, najstarszy drużba stojący kolo drewnianego (,dziada» wygłasza krotochwilne oratorium pełne niezrozumiałych i bezsensownych wyrazów, a potem wręcza orszakowi kawałek papieru, niby przepustkę lub paszport uprawniający do przekroczenia bramy. Wtedy (,Dziada» odnoszą na bok, a gałęzie bramy odrzucają na stronę. Droga jest wolna! Ten symboliczny ceremoniał utrzymuje się do dnia dzisiejszego w Piekielniku, a najlepiej pamiętają go gazdowie J. Małysa i Banaś. Z (,dziadem» chodzą po domach także kolędnicy na Trzech Króli w Liesku i Brzezowicy, wioskach Środkowej Orawy, dziś już zupełnie slowackich, niegdyś jednak posiadający dość znaczną domieszkę elementu polskiego. W ogóle w okresie świąt Bożego Narodzenia dużo jest na Orawie zwyczajów znanych nam także z ziemi krakowskiej, jak np. chodzenie z szopką betlejemską (Kruszetnica, Wesołe), której dawniej towarzyszył Turoń, dziś już zapomniany. W Piekielnikach chodzą z kozą, podczas gdy z kobyłkami i niedźwiedziem chodzą już tylko w niektórych wsiach Czadeckiego. Kolędy polskie i słowackie W Podszklu śpiewają kolędnicy: rozpowszechnione są po całej Orawie. Dejciez nom tyz, dejcie, Co nom mocie dać, ~fomy krótkie kozuski, Zimno nom tu w paluski, Dcjciez nom tyz, dejcie, Co nom mocie dać. A gdy zostaną obdarowani, dziękują: Za kolynde dzienkujemy, Scynścio, zdrowie winsujemy A kolynda nom. worn �433 432 W Piekielniku zanotował dr Bednarik tekst następujący: Świenty Scefon, świenty Scefon po kolendzie A świenty Jon ku nimu się nagodził. Podźme my se, bracia, po drodze, Śpiewajenci ten piosnecke, o Boze. N?jświentse sie Panienocka ośmiała Swego Synka po kolendzie wysłała. «O Scefanie, o Scefanie i Janie i Janie Pomianujcie mego Synka w Jordanie'} Jakoż' Ci go pomianować, Maryjo? Jezus Kristus i Syn Boży, leluje». rod chodził, \,yiadomo mi, że pieśń ta znana jest także w Lipnicy. Nie znany jest na Orawie zwyczaj ('Kuriny Baby>) rozpowszechniony na Słowacji, który polega na tym, że od domu do domu chodzi chłop przebrany za babę ze słomianą koronką na głowie, w asyście chłopca odzianego w łachmany owinięte słomą i w kożuch przewiązany powrósłem. Obaj tańczą i figlują przy dźwiękach harmonijki, a ludzie targają z ich odzienia po garści słomy i dają ją do gniazda kurom, aby dobrze niosły. Zaginęła na polskiej Orawie tradycja topienia Marzany tj. Moreny, natomiast jest ona jeszcze żywa w Brezewicy, Czimhowej i Niżnej w słowackiej części tego kraju, poza granicami Polski, gdzie dziewczęta obnoszą na Kwietną Niedzielę niewieścią kukłę, z słomianym czepkiem na głowie, uosabiającą śmierć czy zimę i przed utopieniem jej zapytują: (,Marmowiena, Marmowiena, Kyselova żena, kde si prebyvała?» W Podszklu i innych polskich wsiach święcą tylko bazie na Kwietną Niedzielę· Z kultem słońca łączył się dawniej kult ognia. Na Zielone Świątki rozpalają po polach sobótki, śpiewają przy nich i skaczą przez .płoI~ień. W Piekielniku utrzymało się jeszcze dawne obrzędowe zakładame pIerwszej watry na szałasie i okadzanie koliby pasterskiej, gdy baca do niej na wiosnę powraca. Ta pierwsza watra na szałasie musi się zapalić od (,suchego ognia», który jest rozniecany rytualnie przez pocieranie dwóch drewienek. Podobnie i w Podwilku są jeszcze ludzie umiejący wykrzesać ogień w sposób staroświecki posługujący się żelazną monetą z rąbkami na obwodzie, obracaną ręcznie przy pomocy sznurka na krzemieniu, z którego iskry padają na suche drewienko. Że sposób ten znany był i na Podhalu o ty~ dO\\liedzialem się podczas pierwszej wojny światowej we Witowie, gdzIe pewien sędziwy gazda prosił mię, bym mu przywiózł z krakowskich Krzemionek, krzemień potrzebny mu do krzesiwa. Do działu duchowej kultury należą także wierzenia> przesądy> baśnie i praktyki o charakterze magiczno-czarodziejskim. Tak jak w okolicy Starego Hrozenkowa żyły jeszcze do niedawna ('wieszczki» i (,bohynie» zama- wIające uroki i choroby, tak i tu na Orawie znane były (,baby», odprawiające różne gusła. Do jednej z nich mieszkającej w Ljesku (po stronie czechosłowackiej) przychodzi ponoć i dziś jeszcze sporo ludzi z całej Orawy po radę. Pewne światło na tę sprawę rzuca nota tka, którą znalazłem w sprawozdaniu X~ Sokołowicza z misji odbytych w Sidzinie w r. 1902. Pisał on między innymi: (,Wpadły mi w rękę zapiski pierwszych konfratrów naszych {tzn. Misjonarzy, przyp. aut.) którzy po przybyciu do Krakowa zaczęli odprawiać misje ... W Sidzinie pod koniec czerwca 1682 r. pierwszą na ziemi naszej odprawili misję. Nie było tu osobnego probostwa, tylko kościółek stał drewniany; tutejsi mieszkańcy prawie wszyscy już byli na misji w Makowie, osobno jednak do tej wioski zapuścili się konfratry, żeby pocieszyć, dźwignąć na duchu sąsiednich Ol'awców, którzy wtenczas właśnie z powodu wojny domowej i zaburzeń religijnych srodze cierpieli. Pisze kronikarz, że ogromne masy narodu zbiegły się na nauki i oblegały konfesjonały, musieli jednak pracę przerwać, gdyż tuż w sąsiedztwie, o milę po węgierskiej stronie (to będzie Zubrzyca) heretycy kościół zrabowali ... Jakaś wróżbitka oddała Misjonarzom kamień, którym przepowiadała rozmaite rzeczy, tumaniąc ludzi, a jej matka, zawołana w okolicy czarownica, również oddała wszystkie przyrządy swojej 'niegodziwej sztuki~. (Roczniki Obydwóch Zgromadzeń Św. Winc. a Paulo, Kraków 1903, str. 69-70). Poprzestańmy na tych uwagach, jakie nam się nasuwają przy czytaniu pierwszej pracy dr Bednarika, a przejdźmy do krótkiego bodaj omó· wienia tego, co odnośnie Orawy zdołaliśmy wyłuskać z drugiej pracy tego autora, poświęconej materialnej kulturze Słowacji. . Dowiadujemy się z niej, że Górna Orawa była już z początkiem XVIII w. mocno przeludniona, tak że w jednym tylko pięcioleciu 17 I 51720 z jej kilku wiosek należących dziś do Polski, z ogólnej liczby 643 pod.danych wyemigrowało do Dolnej Ziemi, tj. na nizinę Węgierską, świeżo odzyskaną po ustąpieniu Turków, nie mniej jak 408 poddanych, tj. 2/3 ogółu mieszkańców. Dodajemy od siebie, że emigracja z tych wiosek odznaczających się ogromnym przyrostem naturalnym trwała przez cały wiek XVIII i XIX, nie mogła jednak zaradzić biedzie w warunkach ustroju feudalnego. Znaczny przyrost naturalny prowadził do zakładania tzw. (,kopanic» tj. stałych sadyb, zdaja od wsi wysoko w górach połoionych. Kopanice były początkowo szałasami, a potem przemieniły się w mieszkalne (,dwory>), Na Orawie spotykamy je w okolicy Erdutki i Klina-Zakamiennego, a także w Jabłonce, na co dotychczas nikt nie zwrócił uwagi. Dużo miejsca poświęca autor budownictwu orawskiemu, a zwłaszcza owym chatom posiadającym charakterystyczne «wyżki'), tworzące na licowej ścianie rodzaj piętrowego ganeczka, nakrytego gontowym dachem pokrywającym całość budynku. Autor cytuje urbarialne zapiski z miasteczka Trzciany z r. 1626 i z Twardoszyna z r. 1620 i 1665, z których wynika, że Lud. T. XXXIX. �434 435 chaty z wyżkami byly pierwotnie stawiane na wyraźne życzenie suwerenów orawskich na sposób miejski, którzy tego kategorycznie żądali od sołtysów, chcąc by sołtysie domy odróżniały się od domów reszty poddanych. Później moda stawiania ,<wyżkowego>} rozszerzyła się po całej Górnej Orawie (a nawet jak to stwierdzilem sięgnęla do Sidziny). Autor daje nam opis «dworu» :Yloniaków w Zubrzycy Górnej, budowanego w r. I i84' Dwór ten jest dzisiaj obiektem muzealnym i zostal opisany przez B. Tre- ~ łl " ) } i < l ! w Podwilku, o garncarzu w Jabłonce i o tradycjach związanych z wyrabianiem płótna w Lipnicy Wielkiej. Płótno to farbowano w ~amiestowie i Bobrowie, skąd orawscy płócien nicy zrzeszeni w osobnym związku, rozwozili je po dalekich komitatach b. królestwa Węgier. Ta karta domowego przemysłu naszych Orawiaków czeka jeszcze na swojego historyka, podobnie jak i dzieje owych pełtników spławiających babiogórskie jodły na falach Orawy do Kvalovan. A cóż powiedzieć o tych stykach gospodarczych i kulturalnych idących od Słowacji pod prąd rzeki Orawy? Wszak jej brzegami wiodła ,'miedziana>} droga z bańskich miast węgierskich przez celną komorę w Twardoszynie do Krakowa, w którym koło Mogily «jak wulkan Etna>~ buchały dymy huty miedzi wspominane w wierszu vVespazjana Kochowskiego. Wszak tu, na Orawe;: zaglądali często trenczańscy druciarze, liptowscy szklarze i turczańscy olej karze handlujący szafranem. Budowa nowych dróg i wielkiej zapory wodnej koło Ujścia na Orawie zmieni nie tylko krajobraz tego odciętego od świa ta zakątka, ale zmieni także radykalnie jego charakter gospodarczy i jego stosunki ekonomiczne i socjalne. Kilka wiosek zostanie zalanych (Ujście, Stanica), inne jak Bobrów, Hamry, Osada przeglądną się w jego toni. Pogrążą się w niepamięci stare formy kulturowe, które przetrwały aż do naszych czasów. Orawa w tym procesie nie będzie stanowić wyjątku. Podobny los czeka również inne zakątki karpackie, zwlaszcza zaś wiele okolic uprzemysłowioncj Słowacji, które tak pięknic opracował dr Bednarik w obu swych rozprawach opublikowanych na lamach Slovenskej Vlastivedy. Zadaniem słowackich i polskich etnografów niech będzie podj,zcie wyścigu pracy w inwentaryzowaniu i opisywaniu tego wszystkiego, ca w naszych oczach dożywa dni swoich. jI..farian Gotkiewicz Dom z wyżką w Piekielniku. tera Tad. Szydłowskiego w r. 1938. Ogromne rozmiary czarnej, dymnej izby oraz mieszczącego się w nim pieca nasuwają przypusze~eni~., że należał on do tych domów «zadrużnych>}. Szkoda, że dr Bednank .me. dał I1ar.n w swej pracy monografii chat orawskich z. wyżką znaJduH,c~ch SIę jeszcze w liczbie kilku w Pickielniku. Jedną z nIch będącą własnosClą tamtejszego sołtysa, przedstawia załączone zdjęcie, pochodzące z r. '939· We wsi tej czekają i inne przedmioty na dokładniejsze zbad~nie: W omawianej pracy słowackiego etnografa czytamy np. o. dre.wman:J sosze i drewnianych rylcach, o żarnach i stępach na krupy, na mncJ strome jest wzmianka o piekielnickim kołodzieju. Dowiadujemy się o ciekawy.ch gielotach, putniach, obrzykach i masielniczkach w Chyżnem, o dr:wmanych kołach w Zubrzycy i Jabłonce, o plecionych koszykach wyrabtanvch ~.' , RAYMOND FIRTH, MALAY FISHERMEN: «Their Economy. London 1946. Kegan Paul, str. 12 354. + I· I Peasant Zachodnio europejscy ekonomiści burżuazyjni, zarówno teoretycy ekonomii jak i historycy gospodarczy, na ogół nie zajmowali się zagadnieniami gospodarki pierwotnej. Krąg ich zainteresowań zamykał się w ramach jednej wielkokapitalistycznej farmacji gospodarczej, która rozwinęła się na terenie Europy Zachodniej, później zaś Stanów Zjednoczonych. vVnioski czy uogólnienia do jakich dochodzili, czy ich opisy procesów gospodarczych opierały się na materiale dokumentacyjnym pochodzącym z oficjalnych źródeł rządowych, czy innych jakie w gotowej spisanej formie uczeni ci mieli do dyspozycji. r-;atomiast te wszystkie ludy, które nie osiągnęły jeszcze kapitalistycznego stopnia rozwoju gospodarczego, które znajdowały się w niższych stadiach rozwojowych, półfeudalizmu, ustroju 28*' �437 rodowo patriarchalnego, czy całkiem niskich form barbarzyństwa czy nawet dzikości, ludy odnośnie których nie istniały spisane źródła czy dokumenty, w ogóle eliminowano spośród kręgu zjawisk badanych. Jeżeli tu i ówdzie pojawiał się przykładowo w podręczniku ekonomii klasycznej człowiek tubylczy, to jego obraz był tak sztuczny, pozbawiony rzeczywistości a nawet zdrowego rozsądku, że trudno go było uważać za coś innego, jak tylko fikcję stworzoną przez danego ekonomistę celem poparcia tym nierzeczywistym przykładem równie nierzeczywistych własnych teorii. Tę wielką lukę w zakresie badań nad prostszymi formami gospodarczymi wypełniali do pewnego stopnia etnologowie rozmaitych szkół i kierunków, przede wszystkim jednak tych nowszych kierunków, które przerzuciły ciężar metody i problematyki na bezpośrednie intensywne badania terenowe oraz na socjologiczne ujęcie zagadnień. Było to rzeczą o tyle zrozumiałą że tereny, gdzie występowały te prostsze formy gospodarki a więc kraje egzotyczne, ustroje pasterskie czy chłopskie - stanowiły, historycznie rzecz biorąc, oddawna pole ich zainteresowań i działań. Etnologowie czyetnosocjologowie jednakże nie zawsze posiadali dostateczną znajomość teorii ekonomicznej i wielokrotnie skazani byli na błądzenie po omacku. Braki na tym polu wypełniają studia Prof. Firtha z londyńskiej School of Economics. Jego poprzednie studia, w szczególności zaś The Primitive Economics of the Maori (1926) oraz Primitive Po l y nesi a n Eco no m y (1939), stanowiły tego rodzaju etnologiczne prace z zakresu gospodarki pierwotnej. Podobny charakter posiada jego obecne studium o «Rybakach Malajskich», które wyrasta z potrzeby «połączenia teoretycznego wyposażenia ekonomisty z techniką badań terenowych etnologa». Połączenie to, zdaniem naszym, stanowi największą metodologiczną zdobycz, która w wynikach swych jest płodna dla obu nauk. A więc z jednej strony autor, ograniczywszy swój krąg badań do niewielkiej społeczności rybackiej liczącej około 1000 dusz, dokonuje tu codziennych metodycznych obserwacji życia i zachowania się jej członków, z drugiej zaś, bada organizację przemysłu rybackiego w oparciu o dane cyfrowe, dokonywuje inwentaryzacji sprzętu, oblicza ilosć godzin przypadających na połowy, naprawę narzędzi, bada dochodowość przemysłu rybackiego, wnika w budżety rodzinne itp. W ten sposób ograniczając pole badania do tego rodzaju mikro-społeczności, autor uzyskuje o wiele szerszą podstawę do badania ludzkich czynności gospodarczych, aniżeli na ogół posiada ją zawodowy ekonomista, zwłaszcza prowadzący swe badania w bardziej rozwiniętych ustrojach gospodarczych. Takie rozszerzenie kręgu badawczego pozwala autorowi na dostrzeżenie szeregu aspektów działań ekonomicznych oraz ich szerszych powiązań społecznych, które na ogół uchylają się spod obserwacji badacza zjawisk ekonomicznych. Etnosocjologa bowiem interesują nie tylko rybacy malajscy w czasie wykonywania swych czynności gospodarczych, połowów czy tranzakcji towarami itp., ale także poza sferą działań czysto gospodarczych, jako rolnicy, członkowie rodzin, uczestnicy praktyk obrzędowych i ceremonialnych jednym słowem jako członkowie pewnej społeczności wioskowej, powiązani w jej ramach więzami małżeństwa i pokrewieństwa, wspólnej rezydencji, kręgiem jednakowo odczuwanych wartości, oraz treści etycznych czy ideologicznych. Pomiędzy jedną sferą działań a drugą istnieje szereg współzałeżności, których odkrycie staje się dopiero możliwe. przez połączenie tych dwóch metod. Dopiero na tej szerszej podstawie przystępuje autor do analizy zjawisk o ściśle gospodarczym charakterze, ukazując jednostkę produkcyjną rybactwa malajskiego - to jest załogę łodzi, jej wyposażenie techniczne, formy organizacyjne, rolę przywództwa. W tym związku bada on funkcje kapitału w gospodarce tego typu, zarówno od strony inwestycji i amortyzacji sprzętu jak i form finansowania przedsięwzięć gospodarczych, udzielania kredytu itp. - w zakresie których nie można było uzyskać pełnego obrazu bez wniknięcia w całokształt powiązań z systemem rodzinnym czy dalszego pokrewieństwa. Podobnie przedstawia się zagadnienie organizacji zbytu, przynajmniej w swych lokalnych aspektach, w mniejszym zaś w przestrzennych, gdyż okręgi nadbrzeżne zaopatrują dalej położone tereny śródlądowe. W dalszym ciągu bada on mechanizm kształtowania się cen na wolnym rynku, ich sezonowe fluktuacje czy wahania, mające swe źródło w wolnej grze podaży i popytu. Podobnie autor zgromadził ciekawe dane odnośnie stopy konsumpcyjnej oraz podziału dochodu społecznego w społeczeństwie kolonialnym. Aczkolwiek nie ma tu jeszcze pracy najemnej i nie występuje dalej posunięta koncentracja kapitału, występują tu już znaczne i krzywdzące nierówności społeczne. Rządy kolonialne celowo utrzymują tut2j wolną grę sił gospodarczych, nie wprowadzcjąc żadnych organów centralnego planowania, działającego w kierunku zwiększenia produkcji czy bardziej równomiernego rozdziału bogactwa społecznego. Narazie w tym kierunku działają jeszcze czynniki natury społecznej, religijnej czy tradycyjnej. Jest rzeczą wątpliwą czy potrafią one przeciwstawić się na dłuższą metę koncentracji kapitału niosącej ze sobą nieuchronne, znane nam dobrze zło społeczne. Typ formacji społeczno-gospodarczej, jaką znachodzimy w rybackim społeczeństwie malajskim, określa Prof. Firth jako «gospodarkę chłopską». Rozumie on przez nią szerszą kategorię gospodarczą czy szereg etapów rozwoju gospodarczego, które mówiąc naj ogólniej, cechuje niskie wyposażenie techniczne w połączeniu z małą jednostką produkcyjną, znaczny jeszcze stopień samowystarczalności oraz daleko idące powiązanie stosunków i tranzakcji o charakterze wymiennym czy komercjalnym z rozbudowanym �systemem stosunków społecznych, w wielu wypadkach opartym jeszcze na związkach pokrewieństwa. Terminem tym, niedawno wprowadzonym do nauki, posługują się dziś coraz częściej ekonomia burżuazyjna. Andrzej Zakład J. spektywy Warszawa Etnografii l \ ! Waligórski U. J. w Krakowie. CZEKANOWSKI, (,Polska - Słowiańszczyzna, antropologiczne,) Biblioteko '-Yiedzy o Polsce, 1948. S. Arct. str. 389. tom perIII. Książka prof. Czekanowskiego jest próbą zestawienia stanu badań nad antropologią Słowiańszczyzny, głównie jednak w oświetleniu materiałów polskich. Autor stawia sobie jako cel ('wyjaśnienie stosunku Polski do Słowiańszczyzny w perspektywie dorobku lwowskiej szkoły antropologicznej)}. Książka daje również próbę interpretacji terytoriów antropologicznych w nawiązaniu do zjawisk etnicznych. Podzielić ją można na trzy części: I) wstęp, 2) ustalenie praojczyzny Słowian oraz 3) opis i interpretacja terytoriów antropologicznych Słowiańszczyzny. W części wstępnej daje autor między innymi historię antropologii w Polsce oraz historię poglądów na strukturę an tropologiczną Polski. W części drugiej centralnym zagadnieniem jest ustalenie praojczyzny Słowian. Autor gromadzi tu wszystkie argumenty zmierzające do udowodnienia, iż kolebką Słowian było dorzecze Odry i Wisly. Terytorium to wykazuje nieprzerwaną ciągłość zaludnienia. Wskazuje na to do dnia dzisiejszego istniejąca wielka prężność demograficzna ludności tego terytorium oraz stale postępująca konsolidacja etniczna, która pozwoliła na przetrwanie tylu burz dziejowych. Dalszych dowodów dostarcza lingwistyka. Dowody te są na ogół znane, choćby z pięknej książki Lehra-Spławińskiego. W związku z tym autor przytacza, że jeśli chodzi o zapożyczenia językowe, to wskazują one na to, że Słowianie zetknęli się z Finami bardzo późno, bo około I-go tysiąclecia n. e. Zetknięcie się Bałtów z Finami było o jakieś tysiąc lat wcześniejsze, natomiast najwcześniejsze zetknięcia wykazują Finowie z Irańczykami. Autor wnioskuje, że w okresie przedhistorycznym Słowianie nie mogli sięgać zbyt daleko na północny wschód, tak samo nie mogli sięgać zbyt daleko na południowy wschód, albowiem brak jest wszelkich śladów współżycia Słowian z Trakami, którzy tam siedzieli, a języki bałtyckie nie wykazują zapożyczeń irańskich. Stąd wniosek, że Słowianie zetknęli się z Irańczykami dopiero po rozpadnięciu się Baltów i Slowian. Autor wskazuje na ciekawy krąg wzajemnych zapożyczeń językowych, mianowicie Bałtowie wykazują zapożyczenia z jednej strony ze Slowianami a z drugiej z Finami. Słowianie natomiast - jak i Finowiewykazują zapożyczenia językowe z Irańczykami. Mamy zatem jak gdyby zamknięty łal1cuch kontaktów: BałtO\"ie - Finowie - Irańczycy - Sło- ,i 439 wianie - Bałtowie. Brak jest natomiast połączeń między Bałtami a Irańczykami oraz między Finami a Słowianami. Czekanowski przypuszcza, że brak tych połączeń musiała powodować jakaś przeszkoda naturalna, którą było jego zdaniem Polesie. Wszystkie wymienione wyżej ludy siedziały wieńcem dokoła tych bagien. Jako dalszy dowód, że praojczyzną Słowian było dorzecze Odry i Wisły, przytacza autor argumenty florystyczne, mianowicie nazwy trzech roślin: cisu, grabu i bluszczu, które są wszystkim Słowianom wspólne. A zatem praojczyzna Słowian znajdowała się na tych terenach, gdzie te trzy rośliny występowaly w przeszłości razem. Wskazuje to właśnie na dorzecze '-Yisły. Jako naturalną granicę praojczyzny słowiańskiej na północnym wschodzie uważa autor granicę etnograficzną, wykrytą przez Kazimierza Moszyńskiego, która była również granicą lasu. Zgodnie z ujęciem Lehra-Spławińskiego przyjmuje Czekanowski, że ekspansja kultury łużyckiej - utożsamiana z ekspansją wenecką - wyszedłszy gdzieś w Turyngii, czy terenów sąsiednich, osadza się na części dawnego obszaru bałto-słowiańskiego powstałego na podłożu fińskim. Moment ten daje początek wyodrębnieniu się Słowian od Bałtów. W dalszym ciągu autor uzasadnia, że istniała ciągłość ludności słowiańskiej na naszym terytorium, a zanik kultury łużyckiej w połowie I-go tysiąclecia p. n. e. był jedynie konsekwencją najazdu Irańczyków, którzy zniszczyli tylko warstwę panującą powodując ogólne zubożenie ludności. Natomiast ceramika zwykłych garnków kuchennych ludności ubogiej daje dowody na nieprzerwaną ciągłość zaludnienia aż do czasów historycznych. Na korzyść ciągłości zamieszkania naszych terenów przez tę samą ludność wskazują - zdaniem autora - również granicę zasięgu kultur późniejszych jak np. kultura grobów skrzynkowych, kultura grobów jamowych itd. Całość tej części książki daje zwarty i przekonywujący obraz, że terytorium praojczyzny Słowian obejmowało przeważną część dorzecza Wisly oraz Odry z przyległym wybrzeżem Bałtyku. Zdaje się, że długa dyskusja na temat autochtonizmu Słowian na tych obszarach ma się już ku końcowi, a szala zwycięstwa w tej dyskusji przechyliła się zdecydowanie na korzyść obrońców autochtonizmu. Po tych silnych argumentach przedstawionych w części drugiej, czytelnik spodziewa się, że następnie autor będzie w części trzeciej rozwijal argumenty antropologiczne na korzyść tej tezy. Tymczasem część trzecia rozpływa się w szczegółowych opisach terytoriów antropologicznych Słowiańszczyzny nie dając zwartej całości, czarując natomiast erudycją w interpretowaniu poszczególnych wyników. Moim zdaniem należałoby właści wie rozpocząć od rozpa trzenia struktury antropologicznej Polski jako praojczyzny Słowian, dając argumenty antropologiczne na poparcie tezy autochtonizmu. ,-Y dalszym ciągu dopiero rozpatrywać peryferia słowiańskie tego centralnego terytorium. Tego rodzaju konstrukcji spodziewa �się czytelnik, sądząc nawet po samym tytule książki «Polska Słowiańszczyzna'), który zapowiada naświetlenie Słowiańszczyzny z punktu widzenia Polski jako terytorium centralnego. Brak tego rodzaju ujęcia nie jest właściwie winą autora, jest to winą w ogóle antropologii polskiej. O kształtowaniu się ludności na ziemiach polskich w prehistorii właściwie nic nie wiemy. Mamy jedynie niejasne wyobrażenie o tym, że w neolicie mieszkała na naszych ziemiach ludność o przewadze śródziemnomorskonordycznej. Wiązała się ona z kulturami wstęgowymi, które w neolicie obejmują znaczną część ziem polskich. Jednakowoż i późniejsza ludność ceramiki sznurowej - jak na to wskazują sporadyczne wyniki - była również śródziemnomorsko-nordyczna. Skąd się jednak wzięła ludność typu laponoidalnego, której centrum zagęszczenia występuje na ziemiach najbliższej bramie Morawskiej? - tego dotychczas właściwie nie wiemy. Terytorium laponoidalne na ziemiach polskich wskazuje, że warstwa ta jest starsza an"iżeli młodsza nordyczna. Uproszczona interpretacja taka, jaką podaje Lehr-Spławiński, że jest to ludność nawiązująca do prafińskiej kultury grzebykowej, moim zdaniem nie da się utrzymać. Największe zagęszczenia laponoidów powinny iść bowiem w takim wypadku od północnego wschodu a nie przeciwnie. Zresztą i wpływy kultury grzebykowej na kształtowanie się późniejszych kultur na terenach polskich, są jak twierdzą prehistorycy - bardzo słabe. Jest to zgodne z tym, że była to ludność prymitywna, myśliwsko-rybacka, która nie mogła dać gęstego zaludnienia zajmowanych terenów. Wiąże się raczej - jak słusznie przypuszcza Czekanowski z typem paleoazjatyckim, który występuje na wschodnich terenach Polski w nielicznych domieszkach. J ak kształtowała się ludność ziem polskich w prehistorii wyjaśnić to może jedynie gruntowne zbadanie wszystkich kostnych materiałów prehistorycznych. Jest to obecnie najważniejsze zagadnienie, na którym antropologia powinna się koncentrować. Opis antropologiczny Słowiańszczyzny zaczyna autor od południowego wschodu. Najbardziej charakterystyczny dla Bułgarów skład rasowy to przewaga elementu śródziemnomorskiego z domieszką nordycznego i słabym śladem elementów azjatyckich. Jest niezmiernie interesujące, że tego rodzaju skład znajdujemy na przełomie neolitu i brązu wśród ludności ceramiki malowanej na Podolu. Stosunki antropologiczne Bułgarii możnaby przeto streścić w ten sposób, że dawna ludność ceramiki malowanej sięgająca aż po Dniestr na Podolu, wystąpiła później na widownię dziejową jako wczesnohistoryczny lud Traków i żyje dzisiaj w dalszym ciągu w postaci Bułgarów. Ludność Macedonii to formacja bardzo mieszana, gdzie właściwie żaden z elementów rasowych nie stanowi przewagi. Zdaniem Czekanowskiego jest to wywołane tym, że przez Macedonię szły główne, drogi wiodące z północy na morze. Stosunki antropologiczne Jugosławii autor ujmuje następująco: na starym podłożu ludności armenoidalno-laponoidalnej, której pochodzenie należy wiązać bądź z Azją Mniejszą bądź z Kaukazem, nawarstwiły się kolejno fale najeźdźców ilirskich, rzymskich i słowiańskich. Stare podłoże w malo zmienionej formie zachowało się jedynie w Albanii. Na SerboChorwatach zaznacza się natomiast wyraźnie wpływ zarówno najazdu Rzymian jak i Słowian. Przejawia się to we wzmożeniu domieszki śródziemnomorskiej i nordycznej. Słoweńcy zaś są tak samo jak Macedończycy formacją mieszaną. Czesi i Słowacy stanowią formację laponoidalno-nordyczną. Jednakowoż wczesnohistoryczny skład rasowy szczątków kostnych grodziska Levy Hradec wykazuje strukturę Słowian pierwotnych. Autor stąd wnioskuje, że znaleziska te przedstawiają słowiańskich zdobywców tego kraju, którzy tworzyli warstwę uprzywilejowaną, nie mieszając się z autochtonami. Wobec tego autor sądzi, że organizację państwową dać musieli Czechom Słowianie a nie legendarni frankońscy przybysze. , " l J , ). " Antropologiczne ujęcie wschodniej Słowiańszczyzny jest trudne w obecnej chwili wobec braku dostatecznego przeanalizowanych materiałów. Na kształtowanie się podłoża antropologicznego wschodniej Słowiańszczyzny oddziaływały zdaniem Czekanowskiego następujące momenty: stare podłoże laponoidalne ciągnące się od Europy środkowej na wschód, przypuszczalnie poza Dniepr, a na północy po strefę zajmowaną dawniej przez przodków Lapończyków. Na to podłoże wywarł prawdopodobnie swe wpływy Kaukaz, jak świadczą o tym domieszki armenoidalne nawet wśród dzisiejszych Lapończyków. Drugim czynnikiem, kształtującym jest występowanie tam ludów ugro-fińskich o przewadze składnika paleoazjatyckiego. Trzecim czynnikiem są Irańczycy reprezentujący formację śródziemnomorsko-nordycką idącą od stepów Czarnomorskich. I wreszcie czwartym czynnikiem jest slawizacja tych terenów poprzedzona ekspansją litewską i skomplikowana najazdami germańskimi niosąca głównie element nordyczny. Rozdziały ostatnie dotyczą Polski i ziem sąsiednich na wschodzie. Główną podstawę naszych wiadomości o strukturze rasowej Polski stanowi wojskowe zdjęcie antropologiczne. Dyskusja przeprowadzona przez autora na temat mojego ujęcia terytoriów rasowych w Polsce, poprzedniego ujęcia Czekanowskiego oraz ostatnich wyników analitycznych Michalskiego doprowadza autora do wniosku, że właściwie różnice między tymi ujęciami są bardzo nieznaczne i nie wpływają na ogólny obraz. Obraz ten da się przedstawić ogólnie w następujący sposób: Przeważna część obszaru Polski należy do prowincji nordyckiej, sięgającej południowym klinem aż po grzbiet Karpat środkowych a nawet wschodnich. Największe zagęszczenie elementu nordycznego leży na Kuj'lwach wraz z przyległymi doń częściami starego Mazowsza. ~a południowym zachodzie klin nordyczny oddziela �443 44'.1 strefę elementu laponoidalnego od strefy zagęszczenia domieszek armenoidów idącą z półwyspu Bałkańskiego. Strefa laponoidalna ciągnie się od południowych powiatów Poznańskiego przez Śląsk i Małopolskę zachodnią. Jest to krawędź prowincji laponoidałnej środkowej Europy. Polska prowincja nordyczna stanowi zdaniem autora podstawową część pierwotnego obszaru bałto-słowiańskiego. Na obszarze Małopołski rozmieszczenie elementu nordycznego układa się wyraźnie w zależności od systemu rzecznego. Zdaniem autora wzmożenie domieszki armcnoidałnej w strefie karpackiej pozostaje w łączności z historycznym osadnictwem wołoskim. Znacznie potężniejsza jednak fał a armenoidów napłynęła jego zdaniem w końcowej fazie neołitu, a główny szłak ich wędrówek wiódł przez bramę Morawską. Do tej dawnej fali nawiązują się smugi wzmożonych domieszek tego składnika na prawym brzegu Pilicy, na północnych stokach gór Świętokrzyskich. Na wschód od terytorium polskiego autor zwraca uwagę na nordyczną wyspę Wołynia, którą wiąże z pobytem Słowian wschodnich oraz na odkrytą przeze mnie smugę nordyczną w Karpatach wschodnich. Autor przypuszcza, że ta ostatnia powstała jako szlaki migracyjne Słowian południowych. Polesie, które ma charakter antropologiczny podobny do Pokucia, jest jego zdaniem reliktem Europy środkowej odciętej przez ekspansję nordyczną od swojego trzonu i stopniowo przez nią pochłanianym. Stosunkowo szeroko autor omawia zagadkową strukturę antropologiczną powiatu leskiego, w którym bardzo łicznie występuje rasa śródziemnomorska przewyższająca w niektórych gminach liczebność laponoidów. Autor widzi w tych populacjach osad uchodźczej fali ruskiej ludności stepowej, która po załamaniu się państwa Chazarów cofnęła się w Karpaty i zrutenizowała je. Skład rasowy bowiem tej ludności jest uderzająco podobny do wczesnohistorycznych Słowian ruskich. Książka prof. Czekanowskiego odd"je dzisiejszy stan badań nad antropologią Słowiańszczyzny. Z tego względu jest niezmiernie ważna i cenna, otwiera bowiem ponadto cały szereg problemów, które autor podaje w formie bardzo łicznych hipotez mogących zapłodnić liczne rzesze badaczy zarówno w dziedzinie antropologii jak i dziedzin pokrewnych. Jan Mydlarski H. BATOWSKI, (,Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny'). Kraków 1948 r. Spółdz. pracy i użyto\vników z o. u. (,Czytelnik,). Str. 198, skorowidz imion i nazw geograficznych, treść (spis rzeczy) i mapy. Autor w (,Przedmowie» śmiało, lecz trafnie zaznaczył, że praca jego, o której mowa, (,będzie jedną z naj pożyteczniejszych książek w danym zakresie'). Istotnie, dziełkiem swym wypełnił H. Batowski odnośną łukę " naszej literatury słowianoznawczej. Pisząc jc zdawał sobie sprawę, 1Z łączenie ścisłości naukowej ze znaczną przystępnością przedstawienia tematu stwarza poważne trudności. Trzeba przyznać, że w miarę możności udało mu się je rzeczywiście zwalczyć szczęśliwie. (,Dodatki» wyjaśniające popularyzują tę ważną pracę tym bardziej. Autor wprowadził czy~lników w atmosferę słowianoznawstwa historyczncgo, szkicując mniej więcej równomiernie, z logicznym naogół zachowaniem proporcji i starając się przy tym o perspektywę, zarówno dobę najdawniejszą, epokę prasłowiańską, początki Słowian w hi3torii i tworzenie się pierwszych ich państw, jak i rozwój tych pallstw w średniowieczu i dzieje ich w czasach nowożytnych z podkreśleniem rozwoju ich kultury. Na szczególną uwagę zasługują rozdziały dalsze tzn. VIII-X (o Słowiańszczyźnie w latach '914-39 i wobec II wojny światowej, jak i ('rzut oka na dzieje powojenne'}). W 2. dodatkach podał zarys narodów słowiańskich i ich siedzib oraz nazwy krajów - regionów, w załączniku zaś z mapami zilustrował za ich pomocą rozdziały poprzednie, starając się skutecznie o jak największą wyrazistość. Praca jest istotnie - jeśli się zważy warunki jej powstania udatna. Ujawnia ona bardzo dobre przygotowanie autora, znane zresztą i z łicznych innych jego prac, bystry sąd oraz pewien talent pisarski. (Autor ogłaszał dawniej często przekłady z poezji słowiańskiej, które niekiedy surowo oceniane były - przez Mierzwę). \Vobec wyraźnych i ważnych plusów pracy bledną drobiazgi, które można by jej wytknąć, jako to: dotyczą one głównie bibliografii, pomijając pewną jcj dowolność, a przez to i mniejszą, aktualność, stwierdzić należy poważniejszy brak w tym, iż nie jest rozumowana: np. przy pracy prof. Kolbuszewskiego trzeba było wszak zaznaczyć jej tendencyjność, umniejszającą rolę i wagę wpływów czeskich na Polskę. Zakradły się też pewne pomyłki i niedokładności transkrypcyjne (z tekstów rosyjskich, np. na str. 134, lecz i bułgarskich - str. 139). Są to jednak raczej drobiazgi. Powitać z uznaniem - i zreałizować - powinno się apel autora o przekładach różnych monografii Z. S. R. R. H. Batowski oddał - summa summarum - dziełkiem niniejszym slawistom (zwl. studentom) wielką przysługę, za którą należy mu się uznanie. Jerzy Pogonowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e7a206e9cbcfd37414a99e0d62b82be.pdf f17bc24975ed09c0b704aa144bb1d8ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:102 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:87 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.831-1105 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U. RECENZJE \ty. I SPRAWOZDANIA ETNOGRAFIA W PIERWSZYCH 12 TOMACH DRUGIEGO WYDANIA WIELKIEJ ENCYKLOPEDII RADZIECKIEJ l.' Pierwsze wydanie Wie~kiej Encyk~opedii Radzieckiej (WER) zapoczątkowane zostało w 9 roku istnienia Państwa Radzieckiego. Pierwszy tom ukazał się w r. 1926, a ostatni w 1947 r. Było ono pierwszą próbą opracowania encyklopedii nowego typu. Jednakże od 1926 r. Związek Radziecki przejawił taki postęp we wszystkich dziedzinach życia i gospodarki, tak rozwinęła się kultura i dobrobyt ludów ZSRR, że I wydanie nie może już zaspokoić wymagań czytelnika, który nie znajdzie w niej omówienia tych zmian, jakie zaszły w życiu Związku Radzieckiego w ostatnim ćwierćwieczu. Drugie wydanie W E R zostało,_~ap9czątkowane w myśl postanowienia Rady Ministrów ZSRR i pd1l\yślane jako najbardziej wszechstronne wydawnictwo encyklopedyczne w świecie. Zasadniczy plan drugiego wydania, jego podstawowe ideowo-polityczne i teoretycznonaukowe założenia zostały wyczerpują'co ,określone w zarządzeniu Rady Ministrów, podpisanym przez J. Stalina, inicjatora tej encyklopedii. Posta~owiono, że drugie wydanie W E R powinno być usystematyzowanym zbiorem wszystkich gałęzi wiedzy, uniwersalnym p'odręcznikiem dla szerokich kół inteligencji radzieckiej. "Drugie wydanie W E R, - mówi zarządzenie Rady Ministrów ZSRR - powinno szeroko oświetlić światowej wagi historyczne zwycięstwa socjalizmu w naszym kraju, osiągnięcia ZSRH w dziedzinie ustroju gospodarczego, nauki, kultury i sztuki, Z wyczerpującą pełnią należy wykazać wyższość kultury socjalistycznej nad kulturą świata kapitalistycznego. Opierając się na marksistowsko-leninowskiej teorii encyklopedia powinna dokonać partyjnej krytyki współczesnych reakcyjnych prądów burżuazyjnych w .róznych dziedzinach nauki i techniki" ("Kultura i Zizń", 20. II. 1949). Pierwszą próbą stworzel'.ia encyklopedii jaiko zbiolp wiadomości naukowych była encyklopedia francuska z XVIII w., dzi~ ';J\1i>derot'a i Ul'.] e 111 b e r t' a. Ff~ncuska encyklopedia była skierowańa przeciwko przeżywającemu się absolulyzmowi, przeciwko reakcji, starającej się powstrzymać nieubłaganv bieg historii. Miała 01\3. ~.naczenie " 53 ~ -.' .~: ~~~ �832 broni ideologicznej w walce z zamierającym feudalizmem. Pisał o niej F. E n g e l s co na.stępuje: "dla XVIII w. charakterystyczną była idea encyklopedii, opierała się ona na świadomości, że istnieje związek między wszystkimi naukami, ale nie była ona w stanie wypełnić przejścia od jednej nauki do drugiej, i potrafiła je tylko uszeregować" (K. M ark s i F. E n g e l s. Prace, t. II, s. 349). Zadanie to spełnił marksizm, który zdołał \vypełnić przejście od jednej nauki do drugiej, wykazać ich wzajemny związek i współdziałanie, nakreślić szeroki obraz świata w jego jedności, w ciągłym ruchu i rozwoju. Jest rzeczą oczywistą, że podobna encyklopedia mGgła powstać tylko wraz ze zwycięstwem Rewolucji socjalistycznej. Fundament pod taką encyklopedię założyli czterej geniusze sacjalizmu - Marks, Eng~ls, Lenin i Stalin. Ich to prace, jak wiemy, stały się podstawą dla wszystkich przejawów wiedzy w ZSRR, dając niezawodny oręż w pracy naukowej - metodę materializmu dialektycznego i historycznego. Nowe wydanie W E R ma za zadanie oświetlić osiągnięcia wszystkich działów nauki i kultury, jakie mogą zainteresować czytelnika radzieckiego w jedynie naukowy sposób, a więc z punktu widzenia marksizmu-leninizmu. Mają lone wykazać triumf ideologii komunistycznej w ZSRR. W 12 wydrukowanych już tomach wiele setek artykułów omawia historyczne zwycięstwa narodu radzieckiego, osiągnięte pod kierunkiem partii bolszewickiej ·i jej wodzów W. Lenina i J. Stalina. Wszystkie te artykuły wykazują mądrość i siłę partii bolszewickiej i przenikliwość twórców partii i Państwa Radzieckiego - W. Lenina i J. Stalina. Z imieniem J. Stalina związane są wszystkie zwycięstwa narodu radzieckiego w okresie wielkiej wojny i w latach powojennych. Z jego imieniem związane są gigantyczne postępy radzieckiej gospodarki i kultury. Drugie wydanie W E R ma dać obraz tego niebywałego rozkwitu kultury socjalistycznej. Zaczęło ono wychodzić w chwili, kiedy to nowe prace J. Stalina stały się drogowskazem dla wszystkich gałęzi wiedzy w ZSRR a historyczne postanowienia K. C. WKP(b) w sprawie zagadnień ideologicznych stały się programami dla całego frontu nauk społecznych. Wybitne osiągnięcia nauki radzieckiej wywierają swój wpływ na kaŻdy wyraz myśli, na każdy artykuł drugiego wydania WER. Pełne wyrazu porównanie W E R z encyklopediami amerykańską i brytyjską podaje "Prawda·'. "Zupełnie inną ideologię. inne cele i zadania wyrażają amerykańska, brytyjska i inne encyklopedie, wydawane w krajach kapitalistycznych. Broniąc Ideologii i interesów reakcji imperialistycznej, encyklopedie te są przepojone duchem mistycyzmu i militaryzmu, zgubnymi ludożerczymi teoryjkami mal- 833 ,, j ~r i r 1 tuzjanizmu, rasizmu i kosmopolityzmu. Encyklopedie burżuazyjne znaczone są pieczęcią ,marazmu i zgnilizny kapitalizmu, skazanego na nieuniknioną zagładę. W encyklopedii radzieckiej odbija się rozkwit socjalistycznej gospodarki i kultury, wykazuje się ten fakt bezsporny, że sprawa socjalizmu jest niezwyciężona, że pod sztandarami socjalizmu skupiają się wciąż nowe i nowe dziesiątki i setki milionów ludzi, że przyszłość do niego należy". ("Prawda", IX, 50). Objętość drugiego wydania W E R została określona na 50 tomów. Każdy tom ma zawierać ca. 50 arkuszy druku i od 500 do 600 ilustracji i map. Do pracy nad układem słownika powołano szerokie kręgi społeczeństwa. W. omówieniu i recenzjonowaniu słowników brali udział uczeni Ak. Nauk ZSRR, pracownicy instytutów i uniwersytetów, akademii republik związkowych, ministerstw, KC Partii Komunistycznej republik związkowych, rejonowych i obwodowych Komitetów Partii, krajowych i obwodowych Komitetów wykonawczych. Wyniki omówień przeszły wszelkie oczekiwania. Główna redakcja otrzymała ponad dwa tysiące wniosków i recenzji. Zawierały one powyżej 36 tysięcy propozycji włączenia nowych terminów. Prócz tego nadesłano około tysiąca projektów wykluczenia wielu słów, około 3 tysięcy różnych poprawek i zmian. W wyniku tej pracy kolektywnej słownik drugiego wydania zawiera przeszło 100 tysięcy haseł. Różni się on 'znacznie od słownika pierwszego wydania nie tylko pod względem ilości haseł, ale też i pod względem swojej struktury. W nowym wydaniu ilość artykułów poświęconych etnografii, archeologii i antropologii przewidziana jest na 2.930 zamiast 1.187 zamieszczonych w I wydaniu. Z 65 tysięcy haseł zawartych w pierwszym wydaniu przyjęto do nowego słownika ca. 40 tysięcy, usuwając pozostałe 25 tysięcy. W ten sposób w liczbie 100 tysięcy haseł słownika nowego wydania okołe' 60 tysięcy stanowią nowe hasła. Już choćby tylko z tego względu nowe wydanie W E R w istocie rzeczy jest nową ency'klopedią. W drugim wydaniu ma być wydrukowane ponad 250 artykułów o ważniejszych pracach K. Marksa, F. Engelsa, W. Lenina i J. Stalina. Do słownika włączono tysiące nowych artykułów omawiających przeszłość i stan terażniejszy narodów ZSRR. np. historia, gospodarka i kultura Ukraińskiej SRR będzie ujęta w 1.500 artykułach, Gruzińska SRR w 700 itp. Każdy tom W E R ma zawierać przeciętnie 2.000 haseł. Dotychczas w pierwszych tomach wydanych norma przewidziana waha się od 1.000 do 1.800, przy średniej wynoszącej 1.500 haseł w większości tomów. Transkrypcja słów i nazwisk obcych podana jest w pisowni rosyjskiej. Drugie wydanie W E R zostało pomyślane jako praca kolektywna. Wzorem takich prac kolektywnych są wydrukowane w W E R artykuły: Azerbajdżanskaja SM (t. 1), Arrnianskaja SRR (t. 2), Beło53* '~. �834 russkaja SRR (t. 4). W każdym z nich dano krótki wykład historii narodu, oświetlono naukowo historię narodów ZSRR, po marksistowsku oceniono fakty i wydarzenia. Zostało to osiągnięte wspólnym wysiłkiem miejscowych kadr naukowych przy współpracy uczonych skupionych w Ak. Nauk. ZSRR. Opierając się na faktach historycznych, autorzy artykułów udowadniają postępowe znaczenie przyłączenia Azerbajdżanu i Armenii do Rosji i utrwaloną w ciągu wieków przyjaźń narodu rosyjskiego z tymi narodami. W świetle tych dowodów jasnym się staje, że starożytna kultura narodów Kraju Zakaukaskiego osiągnęła istotny rozkwit dopiero po Październikowej Rewolucji Socjalistycznej. Artykuły wykazuj q jak wielkie" zwycięstwo w rozwoju gospodarki i kultury osiągnęli ludzie pracy w Azerbajdż'anie, Armenii i Białorusi dzięki .pomocy narodu rosyjskiego, pod kierownictwem partii W. Lenina i J. Stalina. Ukazały się też w W E R w świetle marksistowskim historyczne omówienia dziejów kilku krajów demokracji ludowej, Albanii (t. 2), Bułgarii (. 5), Węgier (t. 7). Do kolektywnej pracy nad W E R zjednano szerokie koła specjalistów. Zasadniczym założeniem redakcji jest zasada, że autorami encyklopedii powinni być wybitni specjaliści w danej dziedzinie wiedzy. Ilość autorów W E R wynosi obecnie 6.758. W skład ich wchodzą specjaliści wszystkich gałęzi nauki, techniki, literatury i sztuki w ZSRR. Główna redakcja stara się skłonić do pisania artykułów wybitnych działaczy partyjnych, gospodarczych i społecznych, kierowników organizacji, dyrektorów przedsiębiorstw, wynalazców itp. Rada Ministrów ZSRR, przejęta troską o wysoki poziom drugiego wydania W E R, poleciła prezydium Ak. Nauk ZSRR i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego ZSRR wskazać naukowym instytucjom Ak. Nauk ZSRR i kierowniczym wyższym zakładom naukowym na potrzebę włączenia do planów prac naukowo-badawczych, po uzgodnieniu z redakcją naczelną W E R, przygotowania i omówienia ważniejszych a'rtyikułów. Nie mniej ważną okazała się dalsza praca nad artykułem, wspólnie już z autorem, pomoc okazywana mu drogą wykwalifikowanej recenzji, ściśle naukowe omawianie artykułów w redakcji, a wreszcie umożliwienie jak naj szerszego omówienia społecznego. Dla ustalenia encyklopedycznej formy artykułów opracowano przeszło 200 typów schematów. Każdy autor wraz z zamówieniem artykułu otrzymuje taki schemat łącznie z wykazem artykułów zbieżnych, jakie mają być umieszczone w W E R. W ten sposób zapobiega się niepożądanym powtórzeniom i wytwarza się związek między całymi cyklami artykułów. Wielkie znaczenie mają kwalifikowane recenzjonowanie i redagowanie artykułów. Ilość recenzentów i redaktorów nie należących do redakcji naczelnej W E Rwynosi 1543. Są to z zasady najbardziej kompetentni 835 i ..:~ -, ,I specjaliści, doktorzy lub ukończeni kandydaci, pracujący nad recenzowanymi. zagadnieniami. Wielką wartość dla W E R posiada społeczne omówienie arykułów, rozsyłanych do ośrod'ków naukowych, do organizacji partyjnych, społecznych i gospodarczych całego Związku Radzieckiego. Redakcja naczelna rozesłała w ten sposób około 5.000 artykułów. Ten sam artykuł bywa wysyłany równocześnie do kilku organizacji. Redakcja naczelna otrzymała już przeszło 8.000 odpowiedzi na 4.000 rozesłanych odpisów rękopisów. Wzmożony wzrost odpowiedzi zaznaczył się po ukazaniu się pierwszych tomów W E R. Ukazanie się pierwszych tomów 2 wydania W E R zaznaczono w prasie radzieckiej z wielkim uznaniem. Zwracano uwagę na wyższy poziom nowego wydania zarówno pod względem zewnętrznym jak i naukowym. Podnoszono, że II wydanie w szerokim zakresie wykazuje pierwszeństwo rosyjskich i radzieckich uczonych i wynalazców w różnych dziedzinach nauki i techniki, co ma wielkie znaczenie dla wykształcenia uczucia radzieckiej ,dumy narodowej. ("Bolszewik"., 1950, 15, s. 63). W sprawie zbyt wysokiego poziomu niektórych artykułów uzgodniono, że artykuły w encyklopedii powinny być popularne, jednakże nie mogą zniżać się poniżej pewnego poziomu popularyzatorstwa pod groźbą zatracenia naukowej wartości artykułów. Przyjęto, że encyklopedia powinna być nastawiona na poziom ludzi, posiadających wykształcenie dziesięcioklasowe. Postanowiono, że artykuły omawiające tematy bardziej zawiłe, będą się składały z dwóch części. Część pierwsza będzie dawała ogólnie zrozumiałe wytłumaczenie przedmiotu, a część druga może zawierać wiadomości dla specjalistów, formuły, wyliczenia itd. Część druga ma być składana nonparelem. Bardzo cennymi okazały się listowne wypowiedzi czytelników. Wskazywano na brak wielu potrzebnych haseł w słowniku. Wielu piszących, wśród których większość stanowili nauczyciele, domagało się wprowadzenia do haseł akcentu wymowy. W związku z tym, począwszy od 7 tomu, wszystkie hasła słownika W E R posiadają już oznaczony akcent wymowy. Pewne trudności napotkała W E R na drodze wydawniczej i technicznej. Rząd zobowiązał redakcję naczelną do wydawania rocznie 10 tomów W E R w ilości 300 tysięcy egzemplarzy, co stanowi trzy miliony oprawionych książek rocznie. Rada Ministrów ZSRR zarządziła przekazanie Gławpoligrafizdatowi Kombinatu im. Mołotowa, po specjalnym przystosowaniu go do drukowania encyklopedii. Tom 12 W E Rbył już drukowany w tym Kombinacie. Obecnie W E Rdrukuje się równocześnie w I wzorowej drukarni i w Kombinacie im. Mołotowa w Moskwie oraz w drukarni Pieczatnyj Dwor w Leningradzie. Prócz �836 837 tego praca nad wkładkami, ilustracją wielobarwną, mapami, kliszami drukarskimi itp., została powierzona 14 innym zakładom drukarskim. Podaję tu wykaz wszystkich artykułów z dziedziny etnografii, archeologii i antropologii, a częściowo i z językoznawstwa, zamieszczonych w 12 pierwszych tomach II wydania W E R. Artykułów tych jest 277, a w ich liczbie - 218 z etnografii, 30 z archeologii, 25 z językoznawstwa i 4 z antropologii. Przypuszczam, że wykaz taki będzie najlepszym dowodem, jak wielkie znaczenie w nauce radzieckiej posiada etnografia i związane z nią nierozdzielnie archeologia, antropologia i językoznawstwo. Dla etnografa wykaz ten będzie drogowskazem w sprawie co, a w wielu wypadkach i jak ujmuje W ER zagadnienia z zakresu etnografii. Hasła podaję w transliteracji alfabetu rosyjskiego przyjętej w bibliografii. T'am, gdzie zaznaczono autora artykułu, ,podaję jego nazwisko. Wykaz wszystkich autorów artykułów ma być podany w ostatnim tomie encyklopedii. W wielu wypadkach przytaczam definicję hasła dla łatwiejszej orientacjiczy;telnika. Przy hasłach obejmujących szersze zagadnienia podaję rozdziały, w k,tórych znajdują się omówienia etnograficzne. W I tomie, drugiego wydania z dziedziny etnografii, archeologii, następującymi hasłami: W E R znajduje się 30 artykułów antropologii i językoznawstwa pod - A b a z i ń c y - lud północno-kaukaski. - A b a s e v s k a jak u It U 'l' a - kultura z końca epoki brązu, z 2000 lat przed n. e., na obszarze zamieszkałym dziś przez Czuwaszów, - A b i ń c y - plemię z 17 w. z górnego biegu r. Tomt - A b i p o n y - wymarłe plemię z Ameryki Płd. _ A b c h a z.Sk a j a A S S R - IV. zarys historyczny. A b c h az s k i.i j a zyk - jeden z iberyjsko-kaukaskich języków. - Ab c h a z y - mieszkańcy Nadczarnomor'za kaukaskiego, zbliżeni do Gruzinów. - A v a r c y jeden ze znaczniejszych ludów Dagiestanu, - A va r s kij j a z y k - jeden z jafetyckich języków Kaukazu. A v a r y - w latopisie ruskim "Obry" lud pochodzenia tiurkskiego z Azji. Stworzyli w Europie w 6 w. samodzielne państwo. A v e s t a - zbiór świętych ksiąg religii zaratustry. ~ A b los - rodzaj fletu z podwójnym języczkiem, instrument dęty, najbardziej ro~powszechniony w Przedniej Azji i w starożytnej Grecji. A v s t r a l i j s kij e j a z y ki - przegląd języków tubylczej ludności Australii, - A v s t l' a l i j s kij s o j u z - II. Ludność, Zarys etnograficzny, Artykuł informuje, że Australijczycy w klasyfikacji ludów ziemi zajmują stanowisko zupełnie odosobnione, a pod względem antropologicznym należą do jednego z wariantów rasy autraloidalnej. Sztuka Australijczyków jest prymitywna. a najbardziej pierwotną formą ich religii jest totemizm, S. Tokarev. S, 123-126. Dwie mapy kolorowe: 1. rozsiedlenie Australijczyków przed kolonizacją europejską, i 2. współczesne rozsiedlenie plemion australijskich. Mapy układu S. Tokareva. - A v u n k u l a t - związek oby- . czajowy między wujem ze strony macierzystej i siostrzeńcem, _ A g r a r- n y j v o P l' o S - zagadnienie ,stosunków rolnych klas i wałki klasowej na wsi, ekonomiczne prawa rozwoju gospodarki wiejskiej. - A g u l y - jeden z pomniejszych ludów Dagiestanu, - A d a l' sk a j a A S S R - IV. zarys historyczny, J eden z najstarszych obwodów gruzińskich. - A d a r c y Gruzini. - A d y g e j s k a j a A. O. - III. Zarys historyczny, V. Sztuka plastyczna, Muzyka ludowa. - A d y g e j c y - Czerkiesi. - A z a n de - ludność tubylc.za w południowej części wsch. Sudanu. - A z e l' b a j d a n skaja S SR IV. Ludność, V. Zarys historyczny, IX. Gospodarka wiejska, XV. Sztuka plastyczna i budownictwo. - A z e l' b a j d a n s kij j a z y k - jego osnowę tworzą języki staronemidyjski i albański. - A z e rh a j d a n c y - naród zamieszkujący wschodnie Zakaukazie. - A z j a n i(,es kij e j a z y k i - starożytne języki Małej Azj i z czasów przed 2-3 tysiącami lat przed n, e. - A z i l s k a jak u l t u r a - kultura plemion ostatniego stadium paleolitu, zamieszkujących Europę zach. i połudn. część Europy wsch. - A z ja - III. Zarys etnograficzny. Na początku artykułu zaznaczono różnorodność geograficznych l politycznych warunków Azji, którym odpowiadają różnice \V układzie gospodarki i bytu zamieszkujących ja narodów. Dalej następuje zwięzły przegląd typów gospodarki pierwot~~j. Na skutek ,zwycięstwa Wielkiej rewolucji październikowej w granicach ZSRR zostało zbudowane społeczeństwo socjalistyczne. za przykładem ZSRR przeobrażają się sąsiednie państwa Chin, Korei, Wietnamu. Budzą się do walki wyzwoleńczej narody republiki Indonezyjskiej, Birmy itd. Na obszarze Azji istnieją jeszcze ludy sztucznie powstrzymywane w swym rozwoju, żyjące w warunkach kolonialnego wyzysku i narodowościowego ucisku. Autor robi przegląd grup językowych Azji, a następnie przegląd .stosunków antropologicznych ,panujących na tym kontynencie. Dalszy ciąg zarysu został ,podzielony na dwa rozdziały. W pierwszym rozdziale, poświęconym Azji zakordonowej, autor robi historyczny przegląd dziejów i kultury ludów zamieszkujących Małą Azję, Iran, Afganistan, Bełudżystan, Indie, Indochiny, Indonezję, Filipiny, Tybet, Chiny i Japonię. W drugim rozdziale, poświęconym Azji radzieckiej, autor daje zwięzły zarys typów gospodarki przed Wielką rewolucją październikową, oraz rysuje przeobrażenia, jakie się dokonały pod jej wpływem, dzięki pomocy wielkiego narodu rosyjskiego, Następuje wyliczenie zasadniczych grup etnicznych, ich liczebności wg spisu z 1926 r., ich rozmieszczenia i przynależności językowej. Artykuł zamyka opis osadnictwa rosyjskiego oraz dobroczynnych skutków pomocy, jaką na polu go~podarczym, społecznym i kulturowym okazali Rosjanie wszystkim bratnim narodom, zamieszkującym azjatycką część ZSRR. Pod kierunkiem partii W. Lenina i J, Stalina, z pomocą nal'odu rosyjskiego, uciemiężone przedtem narody Azji, wchodzące w skład Rosji, dokonały historycznego skoku od stosunków feudalnych i póUeudal!1ych do socjalizmu, mijając kapitalistyczne stadium rozwoju. W artykule A z j znajdujemy charakterystykę demokratycznych prze'Obrażeń w Chinach, w Korei północnej, w Mongolskiej republice ludowej, w Indonezji i w Wietnamie. Setki milionów ludności tych krajów zrzuciło z siebie ucisk imperializmu, Obszar tyc:h krajów wraz z terytorium azja'lyckiej części ZSRR stanowił w 1949 r. ponad trzy piąte powierzchni całego kontynentu azjatyckiego. .. - z z z z z '(' " ,. a �838 839 W drugim tomie znajdują stępującymi hasłami: się 24 interesujące nas artykuły pod na- - A l b a n i a-V. Zarys historyczny, Albański folklor, s. 49., XIV. Albańska muzyka ludowa. - Al b a n c y - Zarys etnograficzny. - A l e u t y mieszkańcy wysp Aleuckich. - A l i I' IV. Zarys historyczny i etnograficzny Algieru. - A l m a - A t i n s k a j a O b l a s t' - Ludność, s. 128. - A l t a j c y - tiurkskie plemiona z radzieckiego Ałtaju. - A l a s k a _ Ludność. - A m e ryk a IV. Zarys etnograficzny, S. Tokarew, G. Debec, J. Zalotarevskaja, s. 249-256. 25 fot. Cztery kolorowe mapy etnograficzne. - A m u r s k a j a Ob l a s t' - Ludność, Zarys ekonomiczno-geograficzny. - A m ch a r y główna ludność tubylcza Abissynii, Język amcharski, s. 319. - A n d a m a n c y - ludność tubylcza wysp Andamańskich. A nd l' o n o v s k a jak u l t u r a - kultura ludności z epoki brązu, zamieszkującej Syberię zach. i Kazachstan w 2 pob. 2 i początku 1 tysiąclecia przed n. e. - A n i ID i z m - wiara w dusze i w duchy, tj. w fantastyczne istoty nadprzyrodzone, mające jakoby działać w przyrodzie, rządzące ws'zystkimi przedmiotami i zjawiskami materialnego i niematerialnego świata. B. Sarevskaja,s. 450-452. - A n t l' o P o g e n e z - nauka o pochodzeniu człowieka, jeden z głównych podrozdziałów antropologii. G. Debec. s. 531-534. - A n t r o p o log i a - nauka o fizycznej naturze i pochodzeniu człowieka i jego ras. M. Nesturch, s. 535-540. - A n t y - nazwa rozległego zrzeszenia plemion wschodnio-słowi.ań~kich w 4-6 w., zamieszkujących międzyrzecze Dnie~tru i Dniepru. - A n u c i n - wybitny etnograf, antropolog i archeolog rosyjski (1843-1923). - A P a c i - plemię indiańskie na pograniczu Stanów Zjedn. Amer. i Meksyku. - A r a b s k a jak u l t u l' a s. 583-595. - A r a b y - nazw.a ludów semickiej grupy językowej, za. mieszkujących Azję Przednią i Afrykę Płn. - A l' a v a k i - jedna z najbardziej roz;przestrzenionych grup językowych Indian Ameryki Płd. Ar aukany grupa plemion południowo-amerykańskich Indian. A. r b a - rodzaj wozu dwukołowego. - A r g e n t i n a - Hr. Ludność, IV. Gospodarka wiejska, Stosunki agrarne. z pod W III tomie W E R znajduje następującymi hasłami: - A l' C h e o log i ja - nauka badająca historyczną przeszłość ludzkona podstawie rzeczowych żródeł historycznych. A. ArciszewSkij, s. 167-174. - A t a l y c e s t v o - zwyczaj oddawania przez rodziców noworodka na wychowanie do drugiej rodziny. - A ta p a s k i - grupa językowa plemion indiańskich w Ameryce Płn. - A t e i z m - bezbożnictwo, powstanie i rozwój A. związane są z rozwojem walki klasowej i z rozwojem wiedzy o prawach przyrody i społeczeństwa. F. Oleścuk. - A f a n a s j e v:;k a jak u l t u l' a - kultuTa wieku brązu, rozpowszechniona na gómym Jenisi.eju i na Ałtaju w końcu 3 i w 1 połowie 2 tysiąclecia przed n. e. A. k. bezpośrednio poprzedzała kulturę Andronowską. - A f g a n i s t a n III. Ludność, IV. Charakterystyka gospodarki, Regiony gospodarcze, V. Zarys historyczny. A f l' i k a Ul. Zarys etnograficzny, D.. Olderogge, s. 5Z7~534. V. Zarys historyczny, s. 541-549. Jedna wielobarwna mapa etnograficzna Afryki, 32 foto. - A c h v ae h c y - grupa etniczna zach. Dagiestanu. - A c t e ki - Aztekowie, jeden z potężniejszych narodów Meksyku. - A ś a n t i - naród należący do sudańskiej grupy językowej. - A ś e l s k a jak u l t u l' a - kul tura plemion wczesnego stadium paleolitu, bytujących w Zach. Europie, na południu Wsch. Europy i na Kaukazie. SCl się 15 interesujących nas artykułów - A I' i j c Y - fałszywe określenie narodów indoeuropejskiego systemu języków, rozpowszechnione w literaturze 19 w. i wyrażające nieprawidłowy pogląd z tego czasu o rzekomej jednoŚci rasowej i kulturowej tych narodów. W literaturze burżuazyjnej obecnie Aryjczykami nazywane są narody irańskiej i indyjskiej grupy języków indoeuropejskich. - Ark t i c e s kij e n a l' o d y umowne oznaczenie tubylczej lud:' noki strefy przypolarnej półkuli północnej. - A l' m i a n i e - naród stanowiący podstawową ludność Ormiańskiej SRR. - A l' m i a n s k a j a S S R - IV. Ludność, V. Zarys historyczny, IX. Gospodarka ludowa, XIV. Folklor ormiański, XV,. Sztuka plastyczna, XVI. Muzyka ludowa. A l' m i a ns kij .i a z y k - stanowi samoi.stną galąż wśród języków indoeuropejskich. 1 .J. W IV tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 41 interesujących nas artykułów -. B a b a - j a g a - p:Jstać często występująca w bajkach rosyj.slcich. B a g a n d a - lud, stanowiący główny składnik ludności brytyjskiego protektoratu Ugandy w Afryce. - B a g i l' m i - lud zamieszkujący na płd od jeziora Czad we francuskiej Afryce Zach. - B a g u l a l y - jedna z etnicznych grup Zach. Dagiestan'u, zbliżona do Awarów. B aj bogacz, obszarnik w Średni.ej Azji, na Ałtaju, częściowo na Kaukazie przed Wielką Rewolucją październikową. B a k a i r i - wymierające plemię indiańskie w Brazylii. - B a l a b a n - ludowy, dęty instrument muzyczny rozpowszechniony w Azerbajdżanie, u niektórych ludów PIn Kaukazu i u Irańczyków. - B a,.ł'aJla j k a - ludowy ruski strunny instrument muzyczny. B a l a c h n i. n s k a j a S t o j a n k a - osiedle neolityczne w Obwodzie Gorkowskim. - B a l t i j s kij e j a z y ki - samodzielna grupa językowa indoeuropejskiej rodziny językowej. - B a l u n d a - lud należący do Bantu zach. zamieszkujący Kongo Zach. Ba n tu ludność tubylcza całej połudn. i śro·dk. Afryki, wyodrębniona jako osobna grupa językowa. B a n t u j a z y k i - typowymi cechami tych języków są - aglutynacja i klasy gramatyczne. - B a r o n g o - lud mieszkający w środkowej części portugalskiej koloni.i Mozambiku. - B a r o t s e - jedno z plemion Bantu, zamieszkujące płd. i płn. Rodezję. - B a s k i - B a s k a w i e, naród zamieszkujący obydwa zbocza gór Kantabryjskich i obszary przypirenejskie w Hiszpanii i Francji. - B a s k o v s t r a n a - Kraj Basków, Euskadi. B a s k s k a j a l i t e I' a t u l' a, folklor. - B a s k s kij j a z y k - euskara. - B a s u t o, Basoto - lud należący do płd.-wsch. Bantu. - B a t i k wi.elobarwna tkanina ludów Indonezji zdobiona techniką woskową. - B at rak i - najemni robotnicy w kapitalistycznej gospodarce rolnej. s. 306-- �840 841 308. B a s kir s k a j aASSR III. Ludność, IV. Zarys history,czuy. IX. Sztuka plastyczna, stosowana, X. Muzyka ludowa. - B a kir s kij j a z y k - należy do tiurkskiej grupy językowej. - B a s k i l' Y - naród stanowiący podłoże ludności Baszkirskiej ASRR. - B i.e d o t akr e s t ja nsk a ja biedota wiejska. S. 384--375. B e d u l. n y - kOCZOWniczy lud arabski na Płw.arabskim i w Afryce Płn. - B i e lok l' a i n c y część narodu Słoweńców, mieszkających w Białej Krainie i w Słowenii PIn - B i e lo m o l' s k a jak u l t u r a - kultura archeologiczna myśliwskorybackich plemion społeczeństwa rodowego ze wschodni.ego nabrzeża Morza Białego, z epoki neolitu i brązu. z końca 3 i początku 1 tysiąclecia przed n. e. B e l e r e c e n s kij e kur g a n y grupa kurhanów z 14 w. w Kraju Krasnodarskim. - B e lor u s s k a j a SSR - IV. Ludność, V. zarys historyczny, XIV. Sztuki plastyczne, sztuka ludowa, XV. Muzyka ludowa. - B e lor u s s kij j a z y k. - B e lor u s s y - B e l u d y - naród irańskiej grupy językowej. - B e l u d s kij j a z y k. - B e l y j e C h o rvat y - plemię starosłowiański.e zajmujące w w. 7-10 wierzchowiny Dniestru. - B e n g a l s kij ja zy k język narodu zamieszkującego Indie Wschodnie. - B e i1 g a l c y. - B e n i n - państwo we wschodniej części Górnej Gwinei w Afryce Zach., istniejące od 10 do końca 19 w. Rzeźba w brązie. - B e r b e r s kij e j a z y k i, - B e r b e r y - językowa grupa ludów, stanowi.ących rdzenną ludność zach. części Afryki Płn. s z z W V tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 25 interesujących nas artykułów - B e r e z n i a ki grodzisko 3-5 w. n. e., położone nad Wołgą w Obwodzie Jarosławskim. - B e s e r m i a n i e - grupa etniczna zbliżona pod względem języka i kultury do Udmurtów. - B e c u a n y - (Zachodni Basuto) - lud należący do płd.-wsch. Bantu. - B i r m a - III. Ludność, IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny, Gospodarka wiejska i leśna. - B i '1'm a n s kij e j a z y k i - języki ludności. rdzennej Indochin Zach. - B i 1'mancy podstawowa ludność Birmy. Biskupinskoje gorod i s c e - grodzisko w okolicy Poznania z 4--3 w. przed n. e., należące do tzw. plemion łużyckich, domniemanych przodków Słowian. - B i c h a r i - zespół dialektów zbliżonych do języków Bengali i Chindi (Indie}. B i. Iia r i n y -. plemiona 'koczownicze, należące do grupy Bedża, przebywające w Anglo-egipskim Sudanie. B o a s F r. antropolog, etnograf ; lingwis:taamery:kański. - B o g - mityczna. zmyślona istota, zasadnicze pojęcie każdego światopoglądu religijnego. - B o g a t y r i - bohaterowie bylin ruskich, wyobr.::':"ni w twórczości ludowej jako obrońcy ziemi ruskiej. - B o g o r a z - T a n. WI. rosyjski, radziecki etnograf, językoznawca i folklorysta. - B o g o r o d i c a - mityczna bogini - matka, według wyobrażeń religijnych, w sposób cudowny, ni.eskazitelnie narodziła boga. B o l ga r ia - lIV. Ludność. W. Zarys historyczny. - Bo loga r i a Wo l 9 k o - k a m s k a ja - państwo feudalne istniejące od 10 do połowy 15 w. nad średnią Wołgą i dolną Kamą. - B o l g a l' y - naród stanowiący podstawową ludność Bułgarskiej Ludowej Republiki Demokratycznej. - Bol i v i. a - III. Ludność. IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny. V. Zarys histo- z- rycmy. - B o l lie v i c k a jak l' i t i k a i s a m o k r i t i k a jedna z podstawowych cech metody leninizmu. S. 215-218. - B o l' n e o - Gospodarka. - B o l' o d i n s kij :k l a d - skarb borodziński z wieku brązowego, znaleziony w okolicy Akkiermanu. - B o l' S iS e vo - wieś nad Donem w Obwodzie Woroneżskim. stoiska paleolityczne i grodziska słowiańskie. B o r'b a p r o t i v o po ł o i: n o s t e j - powszechne prawo rozwoju przyrody, społeczeństwa i myślenia ludzkiego. - B o s f o r s k o j e c a l' s t v o - państwo niewolnicze w płd. Nadcz.arnomorzu, od 5 w. przed n. e. do 4 w" n. e. - B o t o k u d y - plemię Indian we Wsch. Brazylii. W VI tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 35 interesujących nas artykułów - B o j a n - ruski śpiewak drużynowy z 2 połowy 11 i początku 12 w .. wspomniany w "Słowie o pułku Igora". - B l' a z i l i j a - III. Ludność, V. Zarys historyczny. - B rak - małżeństwo, związek między osobnikami płci męskiej i żeńskiej, za którego pośrednictwem są regulowane stosunki między płciami i określane jest położeni.e dziecka w społeczeństwie. B. Sarevskaja, G. Sverdlov. S. 41-45. - B r a c h m a n i z m - jedna z n3jstarszych religii indyjskiego społeczeństwa niewolniczego. Bra ch m a n y - kapłani w Indiach starożytnych, kierujący rytuałem ofiar. B r e t o n c y - lud zamieszkujący ,półw. Bretonię we Francji, potomkowie Celtów, przesiedleńców z Bry ta ni.i w 5-6 w. - B l' i t t Y - plemię celtyckie, stanowiące od 8 w. przed n. e. do 5 w. n. e. podstawową ludność Brytanii. - B l' o 11 z a - Brąz w sztuce, s. 145-150. B r o n z o v y j v i e k w archeologii, M.· Artamanov, O. Grakova, s. 151----.157.Bu b ien i.nstr. muzyczny, tamburino. Bugi lud malaj'ski zamieszkujący płd.-zach. część wyspy Celebes. - B u d d y z m - ·S. 228-230. - B u r g u nd y plemię germańskie, zamieszkujące pierwotnie wyspę Bornholm, przebywające czasowo w ujściu Odry, na obsza.rze od prawieków zasiedlonym przez Słowian. - B u r l a k i - robotnicy na statkach rzecznych. - B u r t a s y - plemię bytujące w 9 w. na pr,awym brzegu średniej Wołgi, na płd.-zach. od Bułga'rów nadkamskich. - B u r y - Afrykandery, potomkowie kolonistów holenderskich w Afryce płd. - B u l' j a tm o n g o l sk a j a ASSR. - 'IV. Ludność, V. Zarys historyczny, X'I. Sztuki plastyczne, Sztuka ludowa, Budownictwo, XII. Folklor. muzyczny. - B u rj :I t y-, B u r j a t - M o n g o l y -naród mongolski zamieszkujący w okolicy jez. B3jkału w ZSRR. B. Dolgich. B u c h a,l' a -, B u c h a 1's k a j a O b l a s t' - wchodzi w skład Uzbekski:ej SRR. - Ludność. B ue h a r s k o j e C h a n s t v o - państwo feudalne z 16-19 w. - B u sm e n s kij e j a z y k i - B u s m e n y - grup.a plemion San, zamieszkujących Afrykę płd. - B c h i l y - jeden z ludów w zach. części Indii Środkowych. B y l in y ludowe pieśni epiczne Starej Rusi, V. Cicerov, s. 427-430. - Va v i lon i a - pierwotne wczesno-niewolnicze państwo starożytnego Wschodu. V a v i lon o - a s s i l' i j s kij j a zy k naj-starszy z płn. grupy języków semickich. - Va v i lon s k a jar e l ig i j a. - V a v i lon s k o j e i s k u s s t v o. - Vag r y - starożytne plemię słowiańskie, zachowali się do 14 w. - Val a c h i - lud wchodzący w skład �842 843 narodu rumuńskiego. Val a c h i m o r a v s kij e część ludności Czecho-Słowacji. - Vall i j s kij j a z y k. - Vall i j c Y - lud celtyckiej grupy językowej w zach. Anglii. - Van d a l y - plemię należące do wschodnich Gel'Tl"lanów. Jakiś czas zamieszkiwali obszar nad średnią Odrą· pod W VII tomie W E R znajduje następującymi hasłami: się 18 interesujących nas artykułów - Va r j a g i - drużyna Normanów. dokonywująca łupieżczych napadów w Europie zachodniej w 9-10 w. w poszukiwaniu sławy i zdobyczy. Vas i u r i n s kij e kur g a n y grupa wielkich kurhanów z 3 w. przed n. e. na Półwyspie tamańskim. - Va c h a n c y - grupa górskich Tadżyków w Przypamirzu. - V e i. l e K. - etnograf niemiecki i historyk społeczeństwa pierwotnego. Vel i k o b r i t a n i a-V. Zarys historyczny, XV. Sztuki plastyczne, Budownictwo. - Vel i kor u s y - nazwa Rosjan. - V e n g r i a VI. Zarys historyczny, XVI. Sztuki plas.tyczne, Budownictwo. - V e n g r y - naród stanowiący podstawową ludność Węgier. - V e n d e t ta -- patrz Kro v n a j a me s t'. Ve n e d y _ plemiona zach -.słowiańskie, zaludniające w pi.erwszych wiejkach n. e. obszar od północnych zboczy Karpat (Góry Wenedzkie) do Morza Bałtyckiego. - Ve n e c u e l a - III. Ludność, Gospodarka wiejska. - V i e p s k i .i j a zy k język Wepsów. - V e p s y - lud nadbałtycko-fińskiej grupy językowej. - Ve l' b l u d o v o d s t v o - hodowla wielbłądów w pasie pustyń i suchych stepów. Ver tep starodawny rosyjski kukiełkowy teatr ludowy z końca 16 w. - Ve s t g o t Y - zachodnie odgałęzienie germański.ego plemienia Gotów. - V e s t - I n d i a - III. Ludność. - V e ś _ jedno ze starożytnych plemion zach.-fińskiej grupy językowej. pod W VIII tomie W E R znajdują następuj ącymi hasłami: się 4 interesujące nas artykul:v' -. V i g v a m mieszkanie leśnych Indian Algonkinów. Weszło do literatury naukowej jako nazwa indiańskiego mieszkania formy kopulastej. w odróżnieniu od formy stożkowatej, zwanej - tipi. _ V i s a p y - starożytne monolityczne wyobrażenia ryb na Kaukazie. Dochodzą do 5 m wysokości. - V l a d i m i r o v k a - osada kultury tri polskiej z 3 tysiąclecia przed n. e. w Obwodzie Kirowogradskim. _ V o g u l y _ lud z płn. Przyuralu. Patrz - Mansi. pod W IX tomie W E R znajduje następującymi hasłami: się 20 interesujących nas artykułów - Vol o g o d s k o.i e k r u ż e v o - jeden z rodzajów rosyjskiej koronki ludowej techniki klockowej. Vol o k u s a włóki, pierwotny środek transportu składający się z dwóch żerdzi przytroczonych do zwierzęcia pociągowego. Vol o s o v s k a jak ultu ra kultura myśliwsko-rybackkh plemion społeczeństwa rodowego, zamieszkujących w 3 i w 1 połowie 2 tysiąclecia pl'Zed n. e. obszar dolnego biegu Oki. _ Vol 0- ć (;n i e - przeciąganie, sposób obróbki metalów. - Vol y n k a - dudy, in strument muzyczny. - Vol y n i a n i e - ludność słowiańska na Wolyniu w 9-11 w. - V o l' o n e ż s kij e kur g a n y - grupa kurhanów z 5 do środka 3 w. przed n. e. w okolicy Woroneża. - Vo s k o v a j a z i v o P i s' -technika malarska gdzie spoi.wem farb jest wosk. - Vo t i vn y j e p l' e d m e t y - przedmioty ofiarowywane bóstwu w celu zjednania jego przychylności lub spełnienia prośby. Vo t c i n n a j a p'r 0m y s l e n n o s t' - wytwórczo'ść przemysIowa oparta n.a przymusowej pracy chłopów. Votiaki przestarzała nazwa Udmurtów. Vy ch od k r e s t i a n s kij - prawo chłopa na przejście od jednego do drugiego wlaściciela ziemskiego w epoce feudalnej na Rusi. - V y s i v k a - haft lnrodów ZSRR. s. 53·5--540. Vietn am IV. Ludność, Gospodarka w;ejska, VI. zarys historyczny. - V i a z a n i e - robota dziana, trykotowa. -- V i a t i c i - starożytne plemię ruskie zamieszkujące dorzecze Oki. __ G a v a j c y - Hawajczycy, naród stanowiący rdzenną ludność wysp Hawajskich. - G a g a u z s kij j a z y k - język Gagauzów. - G a g a u z y -- lud mieszkający w Mołdawskiej SRR, w Ukraińskiej SRR, w Bułgarii i Rumunii. Przypuszczalni potomkowie tiurkskich plemion Uzów. Polowców, Kumanów i in. -- G a d a n i e - wróżenie ludowe. . W X tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 17 interesujących nas artykułów - G a i t i - wyspa, Ludność, Zarys hi·storyczny. _ G a j d a _ plemię indiańskie na płn ..-zach. wybrzeżu Ameryki Płn. Gajduk i _ południowo słowiańscy, mołdawscy, wołoscy oraz węgierscy partyzanc.j, którzy w 17-19 w. prowadzili walkę zbrojną przeciwko zaborcom tureckim. - GaIly - celtycka ludność Galii. - Gallskij jazyk _ język starożytnych Gallów należący do grupy języków celtyckich. G a l s t a tsk a ja kultura kultura plemion płd. części Europy środkowej w okresie wczesnego wieku żelaza (ca. 1.000-500 przed n. e.). - G a m b i a k o lon i a W. Brytanii w Afryce Zach. - G a n a k i - etnograficzna grupa Czechów na Morawach. - G.a n d ż a - Kar a b a c h s k a jaK u l t u l' a - archeologiczna kultura pastersko-rolniczej ludności Azerbajdżanu z epoki póżnego brązu i wczesnego żelaza (koniec 2 i początek l tysiąclecia przed n. e.). - G a n s v u r s t - komiczna postać niemieckiego teatru ludowego. Gau co pierwotnie grupa etniczna, powstala ze zmieszania się Hiszpanów z Indianami Argentyny. - G vat e m a l a - Ludność, Zarys historyczny. - G v i a n a - brytyjska, holenderska. francuska. - G e b r y - wyznawcy re!i.gii Zoroastry, którzy zachowali się w Persji po podboju arabskim w 7 w. - G e j d e l b e l' g s kij C e l o v e k - homo heidelbergensis. G e n e t i c e s k a j a s o c i o log i a dział socjologii burżuazyjnej, zajmujący się badaniem pochodzenia spoleczeńshva ludzkiego, wlasności prywatnej. klas, państwa, rodziny itp. - G e r m a n d a d y _ hermandady, bractwa tworzone w wiekach średnich w miastach i wsiach Hiszpanii \V celu obrony swoich praw i przywilejów wolnościowych. �845 844 W XI tomie W E R znajduje pod następującymi hasłami: się 9 interesujących nas artykułów - Germania - III. Ludność, V. Zarys historyczny. - Germans kij e j a z y ki - G e r m a n c y-s. 133-134. G i l a k i - lud zamieszkujący prowincję Gitan w Iranie. - G i l a k i - przestarzała nazwa ludu zamieszkującego obszar dolnego Amuru i wyspę Sachalin. Patrz - N i v c hi. - G l a z k o v s k a jak u l t u r a - początkowy etap wieku brązowego Przybajkalja. (ca. 1700-1300 lat przed n. e.). - G l a z u r - polewa garncarska. - G n e z d o v s kij e kur g a n y - kurhany słowiańskie z 911 ww. w okolicy Smoleńska. - G o 11a n d c y - Holendrzy. W XII tomie W E R znajduje się 41 interesujących nas artykułów z dziedziny etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwa pod następującymi hasłami: - G o l u t v e n n y j e k a z a k i - najbiedniejsza i najliczniejsza część kozaków dońskich. - G o l d y - Goldowie, starodawna rosyjska nazwa ludu Nanajców na dolnym Amurze. - G o m i n i d y - Hominidae. G o n g - instrument muzyczny. - G e n d y - lud zamieszkujący zach. i środkową część Centralno-Indyjskiego wzgórza. Gon c a r n y j gor n _. przedhistoryczny i obecny ludowy piec garncarski.. - G o n c a r n y j k r u g - koło garncarskie. - G o n c a l' s t vo - garncarstwo. - G o p a k - ludowy taniec ukrai6ski. - G o r b u n o v s kij t o l' f i a n i k - torfowisko z resztkami osiedli z epoki neolitu i wczesnego brązu (3~ tysiąclecia przed n. e.) w Obwodzie Świerdłowskim. - G o r n o-A ł t a j s k a j a A v t. O b l a s t' - IiI. Zarys historyczny, IV. ,Kultura, Folklor. - G o r n o - B a d a c h ś a n s k a j a A v t. O b l a s t'. - II. Ludność, III. Zarys historyczny, IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny.. - G o r n o j e d i e lo !l. Zarys historyczny. - G o r n o z a v o d s kij e k r e s t i a n i e - specjalny rodzaj chłopskiej ludności Rosji feudalnej, zmuszony prócz pracy na roli do pracy w kopalni.ach. - G o r n y j e D a m a r y - lud bytujący w płd.-zach. Afryce. - G o r n y j e T a d z i k i - ludność tadżycka w Tadżyckiej SRR. - G o r o d e c k a jak u l t u r a - kultura plemion z 7 w. przed n. e. do 4 w. n. e. w obszarze średniego bi.egu Oki i Wołgi!.- G ol' o d i ś c e gl:odzisko. - G o r o d c o v V. A. - prof. wybitny archeolog radziecki. - G o r s kij e e v r i e i - lud kaukaski. - G o r k o v s k a j a O b l as t' - Ludność. - G o s t' - w starożytnej Rusi, do 1'6 w. kupiec. - G o s u d a r s t v e n y j e k r e s t i a n i e - chłopi w feudalnej Rosj! 18-19 w. osadzeni na ziemi.ach państwowych. - G o s u d a r s t v o - pańs t w o. - G o t s kij j a z y k - język Gotów. - G o t t e n t o t s kij e j a z y ki - języki płd. plemion afrykańskich. - G o t t e n t o t y - KoiKoin - jeden z ludów Afryki płd. - G o t y - Goci. - G o ty kry ms kij e - (Ostgoty. Grejtungi). - G o c e v s k o j e g o r o d i s c e - grodzisko słowiańskie z 7-13 ww. w Kurskim Okręgu. - G l' a v i u l' a rodzaj grafi.ki. - G r a m m a t i c e s kij s t r o j j a z y k a. - G l' a n C a k o - okręg w środku Ameryki Płd. między pogórzem brazylijskim i Andami. - G rek i - Grecy - G rek o - b a k t r i j s k o j e c a r s t v o _ państwo na obszarze Azji Środkowej od 250-130 r. przed n. e..--:-Gr ek o v B D _ historyk radziecki. - G r e n 1a n d l a - Ludnosc, Zarys historyc~ny: _ G l' e c j a, d r e v n i a ja - V. Starogrecka mitologia,. VIII. Starogrecka muzyka, IX. Starogreckl teatr. - G r e c.1a, n o va J a II]). Ludność IV. Zarys ekonomiczno-geograficzny, XIV. Sztuki, plastyczne, XV. MUZYk~ludowa. - G r e c e s kij j a z y k. - G r i m a l d i - groty we Włoszech na brzegu M. Śródziemnego, w pobliżu granicy francuskowłoskiej, gdzie znaleziono szczątki ludzkie z póżnego paleolitu. W E R znalazła krytyczne omówienie na łamach prasy radzieckiej. Prócz ujęć ogólnych w prasie codziennej zjawiły się oceny w czasopismach specjalnych, poświęconych poszczególnym działom nauki. "Sovietslkaja Etnografija" zabrała głos w dwóch artykułach pióra A. P e r s i c a w dziale poświęconym krytyce i bibliografii (S. E., 1951, 3, s. 192 i 1952, 3, 215). Na początku artykułu A. P e r s i c charakteryzuje różnice zachodzące między etnografią zachodnią i radziecką. Następnie omawia szczegółowo wszystkie niedomogi i niedociągnięcia na jakie zwrócił uwagę w artykułach poruszających zagadnienia etnograficzne w pierwszych tomach W E R. "Etnografia burżuazyjna, pisze A. P e r s i c, ostatecznie zwyrodniała w reakcyjną fałszywą naukę, przechodząc otwarcie na służbę polityki imperialistycznej, kolonialnego rozboju, rasizmu i wsteczni-ctwa. Etnografia radziecka, oparta na zasadach marksizmu-leninizmu, wyrosła w istotnie postępową naukę społeczną, służącą wielkim zadaniom so~jalistycznego budownictwa, walce z przeżytkami przedsocjalistycznej świadomości, walce z reakcyjną ideologią bur'żuaźyjną". Wiele artykułów w pierwszym wydaniu W E R, zdaniem autora, zawiera znaczne błędy ideowo-polityczne i teoretyczne. "Wystarczy wykazać, pisze A. P e r s ic, że w artykult\ "Azja", napisanym przez burżuazyjnego etnografa M a k s i m o w a, ludy zostały podzielone n3 kilka prowincji kulturowych, których granice zbiegają się z granicami rozprzestrzenienia się tych lub innych systemów religijnych. W tym samym artykule figuruje "uniwersalna kultura muzułmańska", "arabska albo semicka rasa" i inne podobne pojęcia, zapożyczone z arsenału nauki burżuazyjnej". "Równocześnie w całym etnograficznyrrn zarysie "Azja", w pierwszym wydaniu, nie powiedziano ani słow:! o położeniu ludów azjatyckich w warunkach imperialistycznej koloni:Dacji,o ucisku kolonialnym i o narodowo-wyzwoleńczym i antyimperialistycznym ruchu. Artykuł "Azja" nie jest wyjątkiem. Głęboko apolityczne pod względem swojej orientacji i ordynarnie błędne w szeregu zasadniczych założe6 naukowo-teoretycznych są też i takie artykuły w L wydaniu W E R jak "Australijczycy", Zarys etnograficzny "Afryka i wiele innych". A. P e r s i c podkreśla, że artykuły w no- �846 wym wydaniu W E R w zupełności odpowiadają wysokim wymaganiom jakie zostały postawione naczelnej redakcji. Zasadniczą ich wartością jest przede wszystkim partyjność bolszewicka i ideowo-teoretyczne nastawienie. Główny rozdział artykułu powięconego jakiemuś narodowi stanowi krótka charakterystyka historyczna jego losu w przeszłości i jego obecnej sytuacji. W artykułach o narodach ZSRR zostal omówiony ich stan w Rosji carskiej i ich położenie dzisiejsze w ZSRR, podane są zasadnicze dane, świadczące o rozkwicie gospodarki i kultury w dobie socjalizmu. Podobne podejście zastosowano i w artykułach o narodach z krajów demokracji ludowej. W artykułach omawiających ludy z krajów kolonialnych i zależnych, szczególną uwagę zwrócono na formy wyzysku kolonialnego i na przejawy walki przeciwko kolonizatorom-imperialistom. W artykule "Avunkulat", zdaniem A. P e r s i c a, błędnie podano, że wywodzi się on z epoki prawa macierzystego, wówczas gdy sięga on epoki przejściowej od matr;archatu do patriarchatu. W zarysie etnograficznym artykułu "Afryka" spotykamy się z wyrażeniem "kultura muzułmaIlska". A. P e l' S i c jest zdania, że należałoby raczej mówić o wpływach na pewne obszary Sudanu p.oszczególnych ludów arabskich. W artykule "Araby" podział ludności na osiadłą i koczowniczą rozpatrywany jest jako przeżytek z czasów ustroju wspólnoty pierwotnej. W zarysie etnograficznym artykułu "Azja" przy wyliczeniu tubylczej ludności Średniej Azji pominięto Tadżyków i Turkmenów. A. P e r s i c zwraca uwagę na brak w tym artykule fotografii etnograficznych. W artykule "Ameryka" nie ma wzmianki o religii ludności tubylczej. Brak też danych o życiu Indian w rezerwatach. W dalszym ciągu swej krytyki A. P e r s i c stawia zarzut, że nie zwrócono należytej uwagi na charakterystykę ustroju społecznego opisywanych ludów. W artykule "Buszmeni" nie podano najmniejszej wzmianki o ustroju społecznym, wówczas gdy połowa tekstu poświęcona została ich sztuce. W szeregu artykułów o ludach Bantu (Bakongo, Baluba, Balunda) zaznaczono, że u tych ludów istniały wczesnoniewolnicze państwa, a parę wierszy dalej podaje się, że obecnie u Bantu ustrój pierwotnej spólnoty zastępowany jest przez stosunki kapitalistyczne" . Nie we wszystkich artykułach zwrócono należytą uwagę na .powstawanie narodu, na stosunki narodowościowe, na wyzwoleńczą walkę narodową. W wielu artykułach brak określeil do jakiej grupy językowej należy język danego ludu. W szeregu artykułów nie podano z jakich lat pochodzą dane statystyczne. U\vagi A. P e r ś i c a o nowym wydamu pierwszych 7 tomów W E R cechuje krytyczne podejście i troska o dalsze, wyższe jeszcze osiągnięcia tego wielkiego dz:Pla kultury n.dzieckiej Jakim jest W E R. 847 Na ~akończenie przytoczę wypowiedż "Prawdy" (IX.-50) o nowym wydamu W E R: "Materiały dotyczące nauki, literatury i sztuki przekonywująco świadczą o tym, że w ciągu całego przebiegu historii ludzkości świat nie znał jeszcze takiego rozkwitu nauki, jaki został osią~męty w. ~wiązku Radzieckim, ~akiego bogactwa kultury duchowej ,1akIe pOSIada nasza ojczyzna radzIecka. Wykazując wielkość i niezwycIęz~ność nauki marksizmu-lenjnizmu, historyczne, o światowym znaczemu, ~dobycze Z~ią,zku Radzieckiego, W E R spełnia zadanie wyJątkoweJ wagI. Słuzy ona szlachetnej sprawie komunistycznego Wychowania mas". " Nowe wydanie W E R jest wielkim osiągnięciem kultury stoi ono na po~iomie współczesnej radzieckiej wiedzy naukowej, 'odt~arza po:;tępY.l zdobycze przodującej nauki marksistowskiej i aktywnie walczy przecIwko reakcyjnym teoriom nauki burżuazyjnej. Eugeniusz Frankowski SOVETSKAJA ETNOGRAF'IJA, Wyd. A. N. Z. S. R R, Moskwa 1950. Zesz. 1-4. Treść !CZterechzeszytów Etnografii SowieckieJ' 'za rok 1950 da' .. . . Stę uJąc pe:w?-~zasa~mcze grupy: d.o jednej z nich zaliczyć należy artykuły o. trescI Ideologiczno-metodologICznej, omawiające stosunek i wkład wielkich koryfeusz?",:, materializmu dialektycznego do nauk etnograficznych. ~o grupy drugIej artyk~ł~ z ?adań etnograficznych nad kulturą narodów lJ.ednoczonych w repubhkI zWIązkowe i analiza zmian, jakie w niej nastąpIły pod wpływem ustroju socjalistycznego. Grupę trzecią stanowią rozprawy z za~resu et~ogenezy narodów radzieckich. Materiały etnograficzne spra.wozdama, kromka, recenzje, omówienie oziała'lnoś,ci instytucji etno~ ~r:fICZnych:. wystaw, muzeów:, organi~cji ekspozycji oraz sprawozdania kspedycJI naukowych nalezy włączyc do g:rupy czwartej. Wymienione prace są. dowo.dem wielkiej troskliwości, jaką rząd radziecki otacza nauki etnografIczne l wyrazem pełnego zrozumienia ich ważnej roli w zespole dyscyplm pokrewnych. Znajomość dawnej kultury ludowej narodów które weszł~ do Związku Radzieckiego, pomaga w organizowaniu nowego' życia ~łatw:a t,ru~ne ~adanie przejścia ?d pierwotne.go ustroju rodowego, w któ~ ym zyły mektore z tych narodow, do ustroju socjalistycznego. Poznanie p~a,:"a ludowego, zwyczajów i wierzeń tych narodów nie służy w przeciwhIenstwiedo imperialistycznych państw celom wyzysku lecz do poprawy IC bytu ' podn'IeSIel1lapOZlOmu ····1 ' dawnej częstok' CyWIizacji i nawiązania do roc bogatej kultury. .' . ł Ur~ądzanie licznych ekspozycji i wystaw etnografi,cznych na które Sk adają' . , c d . SIę zarowno wytwory kulturowe zaspakajające potrzeby życia ,o z~ennego, jak i dzieła sztuki wykonane ręką artystów ludowych ogła~zanle drukiem poezJI .. 1ud owej,. k tora, . ' jak czuły seismograf, notuje wszystkie .' \I; 54 �848 849 · y życia w Państwie Rad, urządzanie naukowych ekspedycji etnograo·b Jaw ch do nowopowstalych republik l. skrzętne no t··owame przez y tk'ow f lczny . . . t . d d dawnej kultury oraz przejawów nowego .ZYCl~,Jes wyrazny~ owo em poważnego ustosunkowania się rządu radZieckiego .do etnografll. . Zasadniczą wartość w ogólnym dorobku nauki, a w szczególności dla etnografii posiadają obie prace J. W. S t a l i n a poświęcone zagadnieniom językoznawstwa *. . .' . Do .rozpraw ideologicZJIlo- metodologicznych w Etnografti Sow!eckte, z 1950 r. należy artykuł S. P. T o ł s t o w a o wielkim zwycięstwie leninowsko-stalinowskiej polityki narodowej, napisany przez tego znanego historyka i etnografa radzieckiego ku uczczeniu 25-letniej rocznicy powstania republik . środkowo-azjatyckich: Tadżyckiej, Uzbeckiej i Karakałpackiej. Tołstow na przykładzie tych republik stwierdza niezwykłe wyniki, jakie daje wprowadzenie w życie narodów środkowo-azjatyckich polityki narodowościowej Lenina i Stalina. Przegląd dziejów Tadżyków, Turkmenów i Uzbeków podany przez Tołstowa, mówi nam o niezwykle wysokim poziomie tych narodów w IX-XII w., a więc w czasie, kiedy kraje europejskie tonęły w średniowiecznym obskurantyźmie. Literatura Tadżyków tego okresu pochlubić się może nazwiskiem poety tej miary co Firdoussi, Rudeki, Dakim. Sławny Abu-Ali-ibn-Sina (Avicenna). Abu-Rajchan al Biruni i Muhamed al Chorezmi znani są światu europejskiemu jako wielcy uczeni. Najazdy mongolskie podcięły byt ekonomiczny tych krajów; niszcząc sieć nawadniającą, przez co dalszy ich rozwój został zahamowany- na długie wieki. Rozwijające się stosunki feudalne, podział na zwalczające się aż do zupełnego wytępienia rody, wreszcie 'polityka carskiej Rosji doprowadziły do zupełnego upadku kwitnące niegdyś kraje i do wynarodowienia ich mieszkańców. Wielka Rewolucja Październikowa stosując w życiu teorie swych wielkich wodzów, zjednoczyła rozproszonych pomiędzy poszczególne chanaty Tadżyków, Uzbeków i Karakałpaków w odrębne o określonych granicach republiki związkowe. Narody te osiągnęły ponownie wysoki poziom kultury; obecnie posiadają one swoją literaturę, wyższe i średnie uczelnie, w których kształcą się kadry przyszłych specjalistów. Rozwój przemysłu i techniki i rozwój ekonomiczny kraju są najlepszym dowodem, że komuniści posiadają tajemny klucz do rozwiązywania trudnych problemów narodowościowych. Użupełnieniem artykułu Tołstowa jest opis turkmeńskich kołchozów pióra Winnikowa. Wyzyskiwani przez carskich urzędników i przez własnych duchownych i jeszcze gorszych od nich b a j ó w, którzy trzymali w swych rękach dostęp do wody i większe obszary ziemi, Turkmeni uprawiali ubogie poletka drewnianą s'ochą zwaną o m a c z, zamiast brony używali zębatej deski zwanej m a ł a. Ubogi wieśniak, gnębiony posuchą i podatkami, nie mógł prowadzić samodzielnej gospodarki i szedł na służbę do bogatego b a j a, jako tania siła robocza. Rewolucja październikowa zreformowała stosunki przede wszystkim w dziedzinie władania ziemią i wodą, zmieniła prawo małżeńskie znosząc kał y m i unieważniła rody. • J. W. S t a l i n: "Otnositelno l in: K niekotorym zesz.2. woprosam marksizma w jazykoznanii", J. W. S t ajazykoznanija., Sovetskaja Einografija 1950 f· i \.::. ' " I Dziś, chłop turkmeński uwolniony spod władzy bogaczy ma szerokie możliwości rozwoju rodzimej kultury w ramach nowego ustroju. Z innych artykułów ideologiczno-metodologicznych zwraca uwagę artykuł I. I. P o t e c h i n a pt. Lenin o nacjonalno-oswoboditelnom dwiżenii w kolonialnych i zawisimych stranach. Artykuł ten został napisany w związku z trzydziestoleciem ogłoszenia słynnych tez leninowskich o zagadnieniach narodowościowych i kolonialnych. Zagadnienie narodowościowe przekształciło się w kolonialne z chwilą gdy państwa kapitalistyczne zagarnęły kolonie i włączyły je do imperium. Zagadnienie to wiąże się z problemem wyzwolenia ludów kolonialnych z imperialistycznej niewoli. Przed ogłoszeniem tez łeninowskich nie istniał wcale problem ludów azjatyckich i afrykańskich, które zalicząno bezapelacyjnie do narodów niecywilizowanych, stojących na najniższym stopniu rozwoju, Dopiero Lenin usunął podział na białych i czarnych, cywilizowanych i niecywilizowanych i połączył zagadnienie narodowości z zagadnieniem kolonialnym. Poglądy Lenina były wręcz odmienne od poglądu II Międzynarodówki. Nie uznając podziału na ludy cywilizowane i niecywilizowane, Lenin uważał ludy kolonialne za wiernych sojuszników walczącego z kapitalizmem i imperializmem proletariatu. Lenin nie uznawał błędnej teorii a zgodnym współżyciu narodów w ustroju kapitalistycznym. Tezy Lenina wpłynęły na powstanie partii komunistycznych w krajach kolonialnych i półkolonialnych; istnienie ich związało mocnymi węzłami zacofane i spóźnione w 'rozwoju kraje kolonialne z przodującymi krajami Europy. W ten .sposób zlikwidowano błędne koncepcje burżuazyjne inteligencji kolonialnej, która sądziła, że można zniszczyć system kolonialny nie usuwając kapitalizmu, w przeciwieństwie do poglądu Lenina i Stalina, którzy wytępienie kapitalizmu uważają za nieodzowny warunek wyzwolenia. W artykule tym autor zwraca uwagę na wartość i znaczenie badań etnograficznych, niezbędnych dla zrozumienia ruchów wyzwoleńczo-narodowOściowych w tak zacofanych krajach jak Afryka. Badania te odkryły istnienie resztek ustroju rodowego, kształtowanie się klasy robotnicznej, zarysowanie się warstw i warstewek społecznych w jednolitym dotychczas8'połeczeństwie. Tylko etnograf może zbadać i zdać sprawę z różnorodności odcieni klasowych tubylczego społeczeństwa zwłaszcza tam, gdzie zachował się jeszcze ustrój rodowy. W zeszycie trzecim Etnografii Sowieckiej znajdujemy zwięzłe omówienie etnograficznej spuścizny E n g e l s a. autora książki O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej i państwa. Wielki przyjaciel i współpracownik Marksa, Engels napisał to dzieło po śmieci Marksa, spełniając jak gdyby jego ostatnią wolę· Engels w wymienionym dziele w sposób niezwykle prosty rozwiązuje zagadnienie początku nauk historycznych, twierdząc, że rozpoczynają się one równocześnie z ukazaniem się człowieka na ziemi. Engels w swej pracy opiera się na periodyzacji M o r g a n a po uzupełnieniu jej okresem demokracji wojennej. Engels uznaje morganowski podział ewolucji rodziny ?a okres promiskuity, rodzinę kazirodczą. malżeństwo grupowe. parzyste l monogamiczne lecz przewiduje dalszy je; rozwój i dalsze zmiany, Egwgamię uważa Engels tak samo jak i matriarchat za milczący protest rodu przeciw kazirodztwu traktuje jednak to zagadnienie ostrożnie, w czym naśladują go etnografowie radzieccy, wszelkie bowiem próby wyjaśnienia 54* �851 850 tego problemu nie dały zadawalających wyników. Zagadnienie .l'od~ zajmuj.e poważne miejsce w pracy Engelsa. Engels pierwszy zrozur~l1ał I pogłębIł znaczenie matriarchatu jako powszechnego stadium w rozwoJu rodu. W ,ten sposób pojmuje znaczenia matriarchatu uczeń. i sp.adk?blerca .~n.gelsa Jozef Stalin, w ten sposób obaj ci genialni :rczem P~Jn:uJą p:'zeJ,s,cle od ~atriarchatu do patriarchatu i obaj zgodme podkreslaJą zaleznosc stanowIska kobiety od roli, jaką on.a odgrywa w produkcji. Engels nie znalazł dotychczas następcy, który podjąŁby dalszą pracę nad zbadaniem problemu powstania własności prywatnej. i s~erszego .opracowania problemu demokracji wojennej, wspólnoty gmmneJ, kwestll powstawania klas itd. Sto trzydziestolecie urodzin Fryderyka Engel~ ~inno stać się bodźcem dla radzieckich etnografów, historyków i ekonomlstow do dalszego opracowania poruszonych przez wielkiego myśliciela tematów. Do omawianej grupy należy umies,zczony w 4 zesz. artykuł T o ł s .t o o znaczeniu prac J. W. Stalina z zakresu językoznawstwa, w szczegOlnOS~l o ich znaczeniu dla badań nad etnogenezą, w których problem po~ho?zema rodzin językowych posiada zasadnicze znaczenie. Tołstow przyznaje, ze podobnie jak i inni uczeni radzieccy pozostawał pewien czaS' pod ~ływe~ mylnych teorii MalTa o skrzyżowaniu języków. Należy jedna.k s~wlerdzlc, że szereg punktów teorii Marra spotkał się z protestem r~dzlecklch uczonych. Potępiono niejednokrotnie utrzymane w marrowskJm duch~ ~race Rawdonikasa i Grin'kowej. Przeciw samemu Marrowi wystąpIł otwarcIe Jedynie Tokarew w 1948 r. Tołstow stwierdza, że w pracach etnograficznych, archeologicznych i lingwistycznych ciążyły do niedawna trzy błędne założenia marrowskie: te<:>riaglotto.genezy, istnienia mow"y kinetycznej w najdawniejszym stadium rozwoju języka, oraz postulaty o stadia~nym roz",:oj.u języków i ich krzyżowaniu się. Stalin w swej pracy rozgramcza wyrazme metodę porównawczo-historyczną od metody prajęzyka; dzięki metodzie porównawczo-historycznej lingwi,styka posiada możność naukowego po_ równania zjawisk językowych. Teoria prajęzyka należy zdaniem Tołstowa do hipotez nieprzemyślanych. W tym miejscu Tołstow atakuje ostro Milewskiego zarzucając mu że podobnie jak i inni zwolennicy teorii prajęzyka nie m~że podać dokładnych granic praojczyzny prana rodu. Milewski, mówi Tołstow, cytując wyjątki z tekstu, umieszcza pr.aindoeuropejczyków. w Tu~ ryngii i w zachodniej Saksonii, co nie jest zgodne z faktami archeologlcznyml ani antropologicznymi; polski uczony opiera się tylko na da~ych językowych, tłumaczonych z punktu widzenia teorii prajęzyka. Zasadm~zym .błęden: tej teorii jest przenoszenie zjawisk charakterystycznych dla Jedne] epoki rozwoju społecznego do innej, w której absolutnie nie mogłyby istnieć. Tolstow wysuwa swą własną teorię opartą na danych etnograficznych i historycznych a także na badaniach ustroju rodowego. Ród żyjący w zakresie samowystarczalności gospodarczej mówi swym własnym językiem, zmuszony jednak nakazami egzogamii do brania żon z innego rodu zaczyna porozumiewać się z nim. W ten sposób języki rodów zlewają s~ę ze sobą, c~ doprowadza w ciągu tysiącleci do tak zwanej przez Tołstowa p I e r w o t n e J c i ą g łoś c i l i n g w i s t y c z n ej. v: ~ ~l ~,; :i • \ ł Prace i rozprawy metodologiczno-ideologiczne stają się bardziej zrozumiałe po przeczytaniu szeregu sprawozdań i opisów kultury i życia narodów. które weszły w skład Związku Radzieckiego, i w których zastosowano praktycznie tezy i hasła Lenina i Stalina. Do takich artykułów należą: C. A. Kor b e, Kultura i byt kolchoznogo kazachskogo aula (zesz. 4.); Zespołowa praca uczestników ekspedycji naukowej omawia życie kołchozów lwowskiego okręgu; L. P. P o t a p o w daje ciekawe wiadomości o życiu i zwyczajach Szorców w artykule Szorcy na puti socjalisticzeskogo razwitia. (Zesz. 3.); N i k o l s k a jaZ. A. pisze o etnografii dargińskiego kołchozu Krasnyj Partizan; .M. M. B l' o d n e w podaje niezmiernie cenne wiadomości o ustroju i życiu Neńców w artykule pt. Ot rodowego by ta k socjaLizmu, po materialam Jamalo-neneckoj oblasti; M. M. G u l' W i c z pisze o socjalistycznej gospodarce Jakutów w dorzeczu Anabary i Oleneka; Pracę Winnikowa o turkmeńskich kołchozach omówiono już wyżej; G. M. Was i l e w i c z pisze o twórczości poetyckiej Ewenków. Wszyscy wymienieni autorzy podkreślają zgodnie ważną rolę badań etnograficznych, które zaznajamiają z miejscową kulturą, z dawnymi zwyczajami, z prawem ludowym danego narodu i ułatwiają wprowadzenia nowego ustroju. Znajomość starych tradycji pozwala na stopniowe przekształcanie dawnego ustroju na ustrój socjalistyczny, zapewniający dobrobyt i sprawiedliwość wyzyskiwanym dotychczas ludom. Wszyscy też podkreślają korzystne zmiany w poziomie kultury i życia Jakutów, Ewenków, Turkmenów i innych narodów azjatyckich. Do grupy trzeciej należą prace poświęcone zagadnieniom etnogenezy, w pierwszym rzędzie praca T o ł s t o wa Oguzy, Peczenegi, mOre Daukara, oparta na historycznejetnonimke, a więc na źródłach historycznych i na nazwach ludów spotykanych u Ptolomeusza, Strabona, Massudiego i innych autorów starożytnych. Analiza dawnych tekstów, archeologiczny materiał zlokalizowany na mapie badanego obszaru, stwierdzają, mówi Tołstow, nieoczekiwany fakt, że wczesnohistoryczne nazwy narodów nadaralskich odpowiadają w ogólnych zarysach nazwom spotykanym u Ptolomeusza i innych. i E. E. B e l' t e l s naświetla zagadnienie etnogenezy i daje w krótkim zarysie przegląd rozwoju języka nowoperskiego z języka d a r i, inaczej zwanego f a r s i, ·który w epoce Samanidów zastąpił dawniej używany literacki język arabski. Z innych prac zajmujących się zagadnieniami etnogenezy należy wy_ mienić cykl umieszczony w 3 zesz. Sow. Etnogr. Są to prace pięciu autorów: T r e t i a k o w a Wopros o proischożdenii Czuwaszej w swete archeologiczeskich dannych, T. A. T l' o f i m o w e j Antropołogiczeskije materiały k woprosu o proischożdenii Czuwaszej; W o l' o b j e waN. T. Etnogenez Czuwaszej po dannym etnografii, W. G. E g o r o wa Etnogenez Czuwaszej po dannym jazyka i M. M. T i c h o m i l' o wa o przyłączeniu Czuwaszów do państwa rosyjskiego. Zbiorowe opracowanie zagadnienia etnogenezy Czuwaszów jest wzorem dla prac tego rodzaju. Zagadnienie etnogenezy Tunguzów opracowane zostało przez A. P. Ok ł a d n i k o w a w rozprawie zatytułowanej: K izuczeniu naczaLnych etapow formirowania narodow Sibiri. Liczne wykopaliska z nad brzegów Leny �853 852 i Angary pomagają do rozwiązania tego problemu, ponieważ zawierają bogaty materiał antropologiczny i etnograficzny. Na podstawie znalezionych wytworów, takich jak: okulary od słońca, napierśnik zdobiony koralikami i prosty łuk, powstała teoria południowego pochodzenia Jaku-Tunguzów. Napierśnik do niedav"na używany przez szamanów jest wg Koppersa dowodem pokrewieństwa Tunguzów z południowo-chińskim plemieniem Miao, okulary zdaniem Szirokogorowa świadczą o zastosowaniu się południowców do nowych warunków życia. Wasilewicz i Rawdonikas rozwiązują ten probłem w innej płaszczyźnie: naród Tunguzów powstał ich zdaniem ze zlania się kilku czy kilkunastu starożytnych plemion. Do dziś przetrwały nazwy ośmiu głównych etnonimów. G. M. Wasilewicz przypuszcza, że plemiona Edżen i Ewen stanowią zasadniczą podstawę tunguskiej narodowości. Bardzo wcześnie weszły w skład Tunguzów-Ewenków plemiona należące do grupy B a j, związane genetycznie z Zachodnią Syberią. Przodkowie Tunguzów sąsiadowali na południu z plemionami D u l - D a l, ze wschodu zasymilowali plemiona K i l e n i B u l d e, które były autochtonami Kraju Nadamurskiego, oraz plemię K i m o - K i m a nad Angarą i tiurskie plemię Kur e (K r i, F u r i, Kur y k a n i e). Powyższe dane oparte na materiale językowym znajdują również potwierdzenie w materiale archeologicznym i antropologicznym. Dane antropologiczne opracowane przez G. F. D e b e c a stwierdzają, że wśród Tunguzów istnieje do dziś antropologiczny typ dawnych mieszkańców nadbajkalskich. Praca A. F. Okładnikowa jest jeszcze jednym przykładem wzorowego rozwiązania problemu etnogenezy. M. G. L e w i n w pr.acy Antropologiczeskije tipy Sibiri i Dalnego Wo(2 zesz. Sow. Etnografii) podkreśla znaną w nauce radzieckiej tezę o konieczności współpr.acy antropologii, archeologii, lingwistyki i historii w rozwiązywaniu zagadnień etnogenetycznych. Omawia też ważniejsze wyniki badań nad pochodzeniem Tunguzów, Jakutów, narodów nadamurskich i płn. ws;chodnio-azjatyckich. W zeszycie drugim wyróżnia się artykuł M. O. K o s wen a O severoruskom peczyszcze, ukraińskich siabrach i beloruskom dworiszcze, dawnych formach władania ziemią. Nazwa p e c z y s ze z e oznaczała wg A. J. Efi.menko w XVI w.', wieś składającą się z kilku spokrewnionych ze sobą dworów. Istnienie w kraju archangielskim niewielkich kilkudworowych wiosek, których mieszkańcy noszą te same nazwiska, notuje w XIX w. P. Sergejew. W nowszych czasach nazwa ta oznacza wieś w dzisiejszym znaczeniu, czasami kilka wsi wspólnie władających ziemią. Na Północy zanotowano istnienie nazwy s e b r a, która oznacza kilka gospodarstw uprawiających wspólnie ziemię. Są to przeżytki istniejącej niegdyś wielkiej rodziny. Autor omawia wywody Efimenko na temat przypuszczalnego władania ziemią w dawnej Rosji. wspomina o znanej p'racy I. W. Łuczyckiego o siabrach ukraińskich. Trzecią formą władania zi,emią jest białoruskie d w o l' i s z c z e, zbadane również w 90 latach przez Efimenko i Władimirskiego-Budanowa, Dworzyszcze składało się z kilku lub kilkunastu dymów (5-11), wieś natomiast obejmowała kilka' dworzyszcz. Były one własnością grupy krewniaków, czyli wielkiej rodziny. Członkowie dwo- .I I stoka :11 l i r rzyszcza nazywali siebie poplecznikami, braćmi, imiennikami i nosili wspólne nazwisko. M. O. Koswen przytacza pracę Leontowicza i Downar-Z8.polskiego o dworzyszczu i siabrach i dochodzi do wniosku, że wszystkie trzy terminy, a więc peczyszcze, siabry i dworzyszcze oznaczają przeżytkową formę wspólnego władania ziemią. Dziwi i zastanawia brak nazwiska Stanisława Ciszewskiego i Oskara Balcera, Witorta i Grabowskiego, którzy przed niewielu laty pisali o tym samym zagadni.eniu. Z innych prac etnograficznych zwraca uwagę w 3 zesz. dłuższy artykuł A. F. A n i s i m o wa pt. Semejnyje ochraniteli u Ewenkow i problema geneza kulia predkow. Zbadanie materialnych podstaw pierwotnych wierzeń posiada znaczenie nie tyłko naukowo-poznawcze, dla etnografa badającego wierzenia pierwotne staje się ono zagadnieniem powstania religii i dej 1'OZwoju. Dawniejsi Ewenkowie-Tunguzi otaczali czcią religijną antropomorficzne posążki wykonane z drzewa, rogu lub kości, czasami z miedzi i żelaza. Posążki te przedstawiały opiekuńcze bóstwa rodu i rodziny. Enisejscy Ewenkowie nazywali je m u c h d u i przypisywali im moc zsyłania wszelkich dobrodziejstw w postaci pomyślnych łowów i obfitego pożywienia. Posążki otaczano staranną pieczą, smarowano krwią i tłuszczem po udanych łowach, okadza,no dymem ze spalonego tłuszczu. Bożki trzymano zwykle w specjalnym woreczku lub skrzyneczce ,złożonej na sankach, do których zaprzęgano białe reny. Bożki te uważano za opiekunów rodu, przechodziły one drogą spadku w pokolenia następne. Dziedziczenie ich było możliwe tylko w linii męskiej według starszeństwa. Oprócz rodzinnych istniały rodowe m u c h d Y pod opieką szamanów, jako upostaciowanie duszy przodków szamana. Równolegle z kultem opiekuńczych duchów rodu istniał u Ewenków kult bóstwa, którego siedzibą było ognisko domowe. W [przeciwieństwie do poprzedniego kult ten wiąże się z linią żeńską, kobieta jest jego kapłanką. Duch ogniska otoczony jest ciągłą troską szacunkiem i opieką. Nosi miano B a b k i o g n i a, pierwszy kąs.ek jedzenia przeznaczony jest dla niego. Rozpalanie ogniska odbywało się wedle stałego rytuału, gospodyni przenosiła na nowe mieszk.anie popiół i węgle ze starego ogniska. Powracające z pastwiska s.tado renów wita gospodyni z płonącą głownią w ręku, zaklina przy tym ducha ognia aby dbał o reny i ioh wyżywienie. Ognisko domowe jest nie tylko siedzibą b ,a b k i o g n i a ale i miejscem reinkarnacji orlusz, w nim odbywa się przejście dusz ze świata duchów w świat ludzi. Ewenkowie wierzyli w istnienie duszy cielesnej i duszyszczęścia, co przypomina wierzenia naszego ludu w posiadanie ducha i duszy. Cykl wyobrażeń i wierzeń Ewenków związanych z ogniskiem, rola jaką pełni w jego kulcie kobieta świadczy, że wiąże się on z matriarchatem w przeciwieństwie do patriarchalnego kultu opiekuńczych duchów rodu. O dawności kultu b a b k i o g n i a świadczy jego bezpostaciowość i nazwa oznaczająca starą matkę rodu. Kult ducha opiekuna rodu ograniczał się zwykle do jednej rodziny, podczas gdy kult ogniska obejmował cały ród. Oprócz żeńskiego bóstwa opiekuńczego w postaci b a b k i o g n i a. Ewenkowie wierzyli jeszcze w istnienie zoomorficznego opiekuna rodu zwanego u g a, b u g a d a, mieszkającego w tajdze. W wyobraźni Ewenków b u g a Jest panią tajgi, macierzą zwierząt. Mieszkaniem jej są drzewa i skały. ? �854 Przedstawiano ją w postaci łosia lub rena. Zapewnia ona szczęśliwe łowy. Anisimow widzi w tym kulcie .przeżytki totemizmu. Bogaty materiał archeołogiczny znaleziony w miejscach przypuszczalnie będących niegdyś centrami kultu religijneE;o. oraz materiał językowy świadczy o istnieniu ustroju matriarchalnego u dawnych Ewenków. Szersze omówienie tego zagadnienia daje A. F. A n i s i m o w w pracy swej pt. Predstaw!enia Ewenkow o szing k.er/ach i problema proischożdenia perwobytnoj religii. (Sbornik Muzeja Antropołogii i Etnografii. A N. Z. S. R. R XII. 1949). W tym samym zeszycie 3 znajduje się artykuł N. P. G o l' b a c z e we j, K woprosu i proischożdenii odeżdy. Autorka krytykuje panujące w etnografii burżuazyjnej idealistyczne poglądy na genezę odzieży i stara się rozwiązać ten trudny i skomplikowany problem w duchu materializmu dialektycznego, uwzględniając jeden tylko z czynników podawanych przez etnografów burżuazyjnych jako główną przyczynę powstania odzieży. Przyczyną tą jest dążenie do zabezpieczenia ciała przed chłodem i uszkodzeniem. Prototypem odzieży jest zdaniem Gorbaczewej niski dach szała'su pod którym śpią dziś jeszcze Pigmeje. Chęć utrzymania na sobie przykrywającej w czasie snu skóry czy też innego okrycia, zmusiła pierwotnego człowieka do zarzucenia tego okrycia na plecy, nie umiejąc wykroić pasa czy paska przytrzymywał to okrycie z przodu rękami. Gorbaczewa odr·zuca poglądy, jakoby już w neol'icie nosz'Ono odzież zbliżoną krojem do dzisiejszej. Człowiek pierwotny nie wyszedł poza stadium okrycia ciała luźno spadają.cą z pleców skórą. W dziale materiałów etnograficznych (zesz. 4) znajduje się niezmiernie ciekawa praca N. W. L e b e d e w e j i N. P. M i ł o n o wa, O Tipach Poselenij Riazanskoj Oblasti. Praca ta opiera się na dokumentach archiwum Muzeum Krajoznawczego w Riazaniu i na materiale archiwalnym riazańSkiej obłasti. Materiały te zawierają plany wsi, na podstawie których można było określić typy osadnictwa od 1774-1915 r. i zbadać socjalno-ekonomiczną strukturę oraz wyszukać pewne archaizmy w planach, sięgające początków powstania wsi. Zbadanie dawnej historii wsi rosyjskiej należy do dość trudnych zadań z powodu przebudowy jej w latach 1773-1774. Lebedewa dzieli osiedla na następujące typy: gniazdowe (kuczewyje), koliste (krugowyje) i li.niowe. Do typu osad kolistych zalicza Lebe. dewa osady zabudowane około jakIegoś centrum w kS'ztałcie czworoboku.' Nie są to więc nasze owalnice, ponieważ o·koło centralnego punktu, którym jest zazwyczaj wygon, rola, cmentarz, jezioro, cerkiew lub targowisko, zabudowania układają się w linii prostej i tworzą czworoboki. Większa część osiedli grupuje się około ornej ziemi, ogrodów. pól konopnych, pomiędzy którymi znajduje się wygon. Pierwotna gospodarka rolna wg Engelsa polegała na uprawie ogrodów, pierwszym ogrodzeniem byly siedziby ludzkie otaczające je i zabezpieczające zasiewy przed dzikimi zwierzętami. Jeszcze w XVIII w. ogrody i hodowla konopi znajdowały się poza łańcuchem domów. Osady koliste wiąże Lebedewa z pows·taniem w X w. tzw. P o g o s t ó w, to jest miejscem postojów kniazia i jego drużynypodcz.as objazdu państwa w celu zebrania daniny. P o g o f'i t y wprowadziła księżna Olga. 855 , i, ) Specjalne też miejs.ce zajmują plćlJIlYpogostne, na których widać, że osady rozbudowane są wokół placu, na którym mi.eszczą się zazwyczaj sklepy, ku;bnie, gromadzkie spichrze, warsma.ty rzemieślnicze, cerkiew. W czas,ach późniejszych nazyw'ano pogostem jednostkę podatkową. złożoną z pewnej określonej ilości domów chłopskich. które były obowiązane utrzymywać kniazia lub jego pełnomocnika podczas zbierania daniny. Osiedla koliste spotyka się obok starych grodziszez słowiańskich. Większość z nich odnosi się do kultury trypolskiej. na co wskazują dane wykopaliskowe. Zajmują one część dawnego księstwa riazańskiego w trójkącie między rzekami Oką, Pronią i Osetrem. W Etnografii Sowieckiej znajdujemy szereg artykułów naświ,etlających krytycznie zagadnienie związane z życiem narodów kolonialnych. O tragicznych dziejach Indian plemienia Qiuche pisze S z a l' e w s k a j a i Z u b'r i ck i j. S. R S m i r n o w omawia angielską politykę tzw. rządów ubocznych w płd. Nigerii B u t i n o w pisze o polityce szkolnej w koloniach australijskich i na Wyspach Oceanii, T o kar e w o sektach religijnych w Ameryce. Artykuły z historii etnografii i antropologii zaznajamiają czytelnik.a z postaciami podróżników i badaczy rosyjskich jak np. Kra s z e n i n n ik o w autor Opisanja Zemli Kamczatki. Kaźdy zeszyt zawiera prócz tego bogaty dział kroniki i sprawozdań, z których dowiadujemy się o wysokim poziomie pracy radzieckich etnografów i opi·ece, jaką otacza rząd radziecki badania nad kulturą ludową w Republikach Związkowych. Zofia . ~ II l, Malewska . SOv'ETs'KAJA ETNOGRAF1IJA". 1951 r. Zesz. 1-3. Czasopismo "Sovetskaja Etnografija" z roku 1951 posiada układ treści nieco zmieniony w stosunku do układu poprzednich roczników. Na wstępie znajdują się krótkie artykuły od redakcji, omawiające pewne aktualne problemy, które posiadają szczególne znaczenie dla etnografii radzieckiej. Rocznik zawiera 9 następujących działów: zagadnienia ogólnej etnografii i antropologii; zagadnienia etnogenezy i etnografii historycznej; materiały i badania z dziedziny etnografii i antropologii Z. S. R R; materiały i badania z dziedziny etnografii i antropologii zagranicznej; z historii etnografii i antropologii; dyskusje i omówienia; notatki, uwagi, referaty; kronika; krytyka i bibliografia. W pierwszym zeszycie 1951 1'. M. K o s wen w artykule Problem ustroju ~polecznego górskich ludów Kaukazu we wczesnej etnografii rosyjskiej. lProblema obscestvennogo stroja gors kich narodov Kavkaza] dokonywuje przeglądu osiągnięć nauki rosyjskiej w dziedzinie badania UFtroju społecznego górali Kaukazu. Autor podkreśla, że już w najdawniejszych rosyjskich opisach ludów KaUkazu szczególną uwagę zwracano na zagadnienie ustroju spolecznego, przy czym stosunkowo wcześnie zaczęły się pojawiać poza stroną opisową próby dokonania przeglądu i charakterystyki układu stosunków społecznych u różnych ludów tego obszaru. Najdawniejsza notatka o układzie stosunków �856 społecznych u górali Kaukazu pochodzi z wieku XVIII. Autorem jej był W. Bakunin. Pierwszą obszerną charakterystykę ustroju społecznego górali Kaukazu dał na początku XIX. w. S. Broniewskij, który sprowadził występujące na Kaukazie formy ustrojowe do dwóch zasadniczych postaci feudalnej i demokratycznej. Począwszy od tego okresu w literaturze poświęconej Kaukazowi powtarzają się określenia i ujęcia Broniewskiego, stosowane do poszczególnych ludów Kaukazu. Z'\vraca uwagę fakt, że badacze i pisarze rosyjscy już na początku XIX w. zdawali sobie jasno sprawę, że badane przez nich górskie ludy Kaukazu znajdowały się na różnych stopniach rozwoju społecznego, żadnym wypadku jednak nie można ich było uważać za "dzikusów". Około 40 r. ub. stulecia etnografia rosyjska wyodrębniła konkretną formę tego, co dotychczas określane było niejako jako "demokratyczna forma ustroju społecznego". Formą tą była grupa rodowa. W ten sposób stwierdzone zostało istnienie podstawowej społecznej formy u zapóźnionych w rozwoju górali Kaukazu. W laŁadl 50-tych ub. w. K. S ta l w swej pracy "Zarys etJnogra-' liczny Czerkiesów" wysunął zagadnienie ustroju spólnoty rodowej jako początkowej formy społecznej organizacji całej ludzkości i stwierdził jej występowanie u górali Kaukazu. Badanie ustroju społecznego ludów Kaukazu pogłębiało się i rozszerzało w następnych dziesiątkach lat XIX w. Szczególnie ważne były badania etnograficzne, prZJeprowadz.one na Kaukazie w l:atach BO-tych przez M. K ~ wal e w s k i e go. M. Koswen nie neguje wpływu Morgana na Kowalewskiego, którego prace właśnie Kowalewski pierwszy rozpowszechnił na terenie Rosji, ani też innych uczonych zagranicznych. Podkreśla on jednak, że tzw. "teoria rodowa" nie była poraz pierwszy wysunięta przez Morgana, że zagadnienie to posiada swą długą historię, poprzedzającą ujęcia Morgana i że ogromną zasługę w rozpracowaniu tej teorii posiada właśnie nauka rosyjska. Rozprawa A. R oz e n f e l d a : Qual'a (Kala) - typ umocnionego' osiedla irańskiego [Qual'a (Kala) - tip ukreplennogo iranskogo poselenija] ilustr~ wana jest 8 ryc. W dawnych i współczesnych słownikach perskich słowo Qal'a tłomaczone jest jako "forteca", "cytadela" "zamek". W żywym języku perskim istnieje jeszcze jedno jego znaczenie, mianowicie: "wieś otoczona ścianą ubitą z gliny", "umocnioną wieś", w przeciwstawieniu do słowa qarija bądź dih "wieś nieumocniona". W tym znaczeniu używana jest gal'a we współczesnej literaturze perskiej i w folklorze perskim. Na podstawie danych z literatury i osobistych obserwacji autor opisuje w następujący sposób irańskie osiedla tego typu. Umocniona wieś posiada w planie poziomym kształt kwadratu lub prostokąta. Otoczona jest ścianą z gliny ubitej o wysokości 6-10 m. Na narożnikach tej ściany wznoszone są okrągłe baszty. W jednej ze ścian znajdują się ogromne drewniane wrota ze strażniczą wieżą. Wewnątrz czworoboku, zamkniętego umocnionymi ścia- w 857 nami, zbudowane są domy. Są to właściwie oddzielne izby wzniesione wzdłuż ścian ogrodzenia. Bardzo zbliżone do irańskich qal'a są także podobne osiedla w Afganistanie. W umocnionych osiedlach mieszkała również ludność współczesnej Turkmeńskiej SRR. Autor uważa, że istnienie różnego typu umocnionych osiedli na obszarze Azji Środkowej, Afganistanu i Iranu wiąże się ze starożytną historią irańskich ludów. Stwierdza on, że dawna miejscowa ludność irańska Środkowej Azji mieszkała w umocnionych osiedlach i że ludy przybyłe później na te terytoria, asymilując się z tubylcami, przejęły właściwy tym ostatnim sposób wznoszenia osiedli. Świadczą o tym fakty historyczne i wykopaliska archeologiczne. Odkrycia radzieckich archeologów, dokonane w ciągu ostatnich 20 lat na obszarze Środkowej Azji m. in. w Chorezmie, dostarczyły szczególnie bogatych materiałów, które pozwoliły stwierdzić, że współczesny typ umocnionego osiedla z systemem korytarzowego rozmieszczenia oddzielnych, niełączących się ze sobą małych izb - sięga głębokiej starożytności. Istniejące do dziś umocnione osiedla uważa autor za niewątpliwe pozostałości ustroju wspólnoty rodowej, ustroju, którego przeżytki utrzymywały się w ciągu długich stuleci zarówno u ludów tiurkskich, zamieszkujących Azję Środkową, jak i u irańskich. A. R o z e in fe l d jest 'zdania, że nazwę qal',a sbosować należy do wszelkiego typu umoCiilioinych osiedli, a nie tylko do właśdwych wojennych ufortyfikowanych budowli Fakt ten ,pozwala wyjaśnić etymologię nazw wielu osad na tym obszarze, nazw złożonych z określnika i słowa kala. Autor kończy swoją interesującą rozprawę rozważaniami językowym! na temat pochodzenia i znaczenia słowa kala. G. M a s ł o va w pracy: Kultura i byt jednego podmoskiewskiego kołchozu (kołchoz im. Stalina w Łukowieckim rrejonie, moskiewskiego obwodu) [Kul'tura i byt odnogo kołchoza Podmoskov'ja] omawia wyniki, zorganizowanej w 1950 r. przez Instytut Etnografii Ak. Nauk ZSRR, wyprawy do przodujących kołchozów ,podmoskiewskich, celem zbadania ich kultury i bytu. Głównym ośrodkiem dokonywanych badań był kołchoz im. Stalina we wsi Dedinovo, w moskiewskim obwodzie nad rz. Oką. Autorka zaczyna swe sprawozdanie od krótkiego opisu wsi, charakterystyki przedrewolucyjnego układu' stosunków gospodarczych i własnościov;ych oraz przeglądu najważniejszych wydarzeń, związanych z przeobrażeniem dawnej osady we współczesny, przodujący kołchoz, a następnie przechodzi do omówienia obecnego stanu kołchozu, opisując organizację pracy oraz rolę partii i komsomołu w budowaniu kołchozu i wychowywaniu jego kadr. Z kolei G. Masłowa omawia zasadnicze zmiany, jakie zaszły w życiu mieszkańców wsi pod wpływem przejścia do gospodarki kołchozowej. Przejawiły się one w budownictwie, urządzeniu wnętrz, pożywieniu, w ubiorze, w stosunkach rodzinnych, jak również w :l:yciu społecznym i kulturalnym wsi. Zagadnienia te zostały omówione bardzo szczegółowo i wnikliwie. W zakończeniu autorka podkreśla powstanie socjalistycznej świadomości u chłopów w wyniku socjalistycznego przekształcenia gospodarki i układu społecznych stosunków. �858 Na szczególną uwagę zasługuje nastęna praca G. Vas i l e v i c'a i M. L ev i n'a Typy hodowli renów i ich pochodzenie [Tipy olenevodstva i ich proischozdenie]. Autorzy podkreślają, że problem określenia czasu powstania hodowli reniferów, jej pochodzenia i dróg rozpowszechniania się należy do najtrudniejszych i najmniej wyjaśnionych zagadnień historii kultury materialnej ludów Syberii. Badania w tej dziedzinie utrudnia ponadto prawie całkowity brak prac, poświęconych charakterystyce i porównawczej analizie elementów hodowli, ich klasyfikacji oraz historii poszczególnych typów hodowli. Najbardziej znaną dotychczas jest klasyfikacja hodowli renów, dokonana przez V. Bogoraza. Bogoraz wyodrębnił następujące typy hodowli: północna hodowla na tundrze z jazdą na saniach i bardziej południowa z jazdą wierzchem. W obrębie hodowli na tundrze wydzielił on jeszcze zachodnią hodowlę, użytkującą psa przy pasaniu renów i wschodnią - bez psa. Jednakże klasyfikacja Bogoraza jest zbyt ogólnikowa. W. Bogoraz nie wyróżnia cech charakterystycznych dla hodowli tych zwierząt u poszczególnych grup etnicznych. Zdaniem autorów tej pracy, wśród cech które należałoby uwzględnić w nowej klasyfikacji powinny być - dojenie samic renów, sposoby kastracji zwierząt, rozmaite rodzaje zaprzęgów, konstrukcje sanek, siodeł i uprzęży, wreszcie sposoby siedzenia na sankach i kierowa'nia renami itp. Zgodnie z tymi założeniami autorzy dokonywują przeglądu poszczególnych rodzajów użytkowania renów do transportu, jako siły pociągowej i jako wierzchowców. Ważnym elementem klasyfikacji i użytkowania renów jako zwierząt pociągowych jest typologia sanek. Z kolei autorzy przeprowadzają szczegółową analizę składowych części uprzęży, ilustrując swe wywody licznymi rysunkami, a następnie omawiają sposoby siedzenia na saniach i kierowania zaprzęgniętymi zwierzętami. Na podstawie dokonanej analizy wyodrębniają oni 5 głównych typów transportu reniferowego, charakterystycznych dla określonych grup narodowości. Są te: czukocko-koriacki typ, tungusko-jakucki, neniecki, łoparski i orokski. Za podstawę klasyfikacji typów juczno-wierzchowego transportu przyjmują autorzy rodzaje uzd, budowę siodła wierzchowego, sposoby siodłania renów i jazdy na nich. Po omówieniu zasadniczych cech hodowli renów u różnych ludów Azji półn. autorzy wyodrębniają 5 głównych typów tej hodowli, a mianowicie: ioparski, neniecki. saj.ański, tunguski i czukocko-koriacki. W zakończeniu rozprawy Vasilevic i Levin dokonywują krótkiego przeglądu istniejących teorii pochodzenia hodowli renów i czasu jej powstania. Pogląd, że ren jest najdawniejszym po psie udomowionym zwierzęciem wyrażali głównie przedstawiciele szkoły kulturowo-historycznej. Obaj autorzy, na podstawie danych historycznych i etnograficznych, zdecydowanie przeciwstawiają się temu poglądowi, nawiązując do spotykanego już dawno w literaturze fachowej zdania, że hodowla renów rozwinęła się pod wpływem hodowli koni. Z kolei wykazują oni, że hodowla renów przedostała się na północ Eurazji z południowych obszarów Syberii, że powstała ona początkowo na dwóch terenach. a mianowicie na pogórzu Ałtajo-sajańskim 859 i w górzystych rejonach Zabajkalskim i Przyamurskim. ze wreszcie najdawniejszym użytkowaniem rena było juczenie go i używanie jako wierzchowca. Wszystkie przytoczonę wyżej dowody świadczą wyraznIe o tym, że hodowla renów powstała pod wpływem hodowli koni. Na tej podstawie autorzy wysuwają przypuszczenie, że dawne tungusko-językowe grupy górskiego Zabajkalia, sąsiadujące z mongoło-językowymi ugrupowaniami, przejęły od tych ostatnich znajomość hodowli koni. Umiejętność ta z kolei doprowadziła do udomowienia renów. Drugą hipotezą, wymagającą jednak przed jej ostatecznym przyj~ciem przeprowadzenia uzupełniających prac badawczych, jest !pogląd, że analogiczny proces miał miejsce w Sajanach, gdzie neńco-językowe grupy górzystej tajgi zapoczątkowały hodowlę renów pod wpływem swych ti.urkojęzykowych sąsiadów - hodowców bydła. P. T e ludności l' l e c kij w artykule północno-zachodniej Jeszcze raz o zagadnieniu etnicznego składu części Jakuckiej ASRR. [Esce raz k voprosu ob etniceskom sostave naselenija severo-zapadnoj casti Jakutskoj ASSR] rozpatruje sprawę przynależności etnicznej tzw. "anabarskich i olenieckich Jakutów - hodowców renów". Grupa ta określana była jako "samoistna, wyodrębniona grupa kulturowa", posiadająca "organiczną jedność kUltury materialnej". Terleckij przeciwstawia się tym określeniom stwierdzając na podstawie danych historycznych i wyników spisu ludności, że w składzie <!tr.icznym ludności tych terytoriów wyraźnie można wyodrębnić Ewenków, stanowiących element autochtoniczy i Jakutów - element napływowy. Autor uważa za najwłaściwsze kryterium określenia etnicznej przynależności tej lub innej grupy ludności subiektywne zeznania każdego z poszczególnych jej członków. Zdaniem autora tego rodzaju zeznania, ujęte statystycznie, obrazują rzeczywisty układ etniczny danego terytorium. Metoda spisywania indywidualnych zeznań stosowana była przy sporządzaniu spisów ludności, ustalających skład etniczny wielonarodowościowej ludności ZSRR. Terleckij podkreśla konieczność uwzględnienia także przy określaniu stosunków ludnościowych zarówno procesów kształtowania sie poszczególnych grup etnicznych, jak i wyników badań etnograficznych .. W artykule O ludowej pieśni Ewenków [Ob evenkijskoj na rodno] pesne] M. Vo s k o b o j n i k o v omawia pieśni Ewenków, zebrane przez niego w czasie badań terenowych w latach 1930-1935 i 1946-1947. Po krótkim przeglądzie dokonanych w tej dziedzinie prac, autor wyodrębnia trzy rodzaje pieśni spotykanych u Ewenków Bauntowskiego rejonu Buriato-mongolskiej ASRR. Są to "dawławun" czyli pieśni, śpiewane na u:talone melodie ze stałym tekstem oraz pieśni - improwizacje, "egewun"rożne przyśpiewy w ulgur bohaterskim eposie, nimngakan bajce J improwizacje często niezrozumiałe dla współczesnego pokolenia i "ikcWun" - pieśni-tańce. Obok tych dawnych pieśni obecnie rozpowszechniają się coraz bardziej Wśród Ewenków radzieckie pieśni ludowe i masowe, przynoszone przez szkołę. żołnierzy, studentów itp. �860 Nowym zjawiskiem w twórczości poetyckiej i muzycznej Ewenków są coraz częściej pojawiające się pieśni, układane przez młodych tubylczych poetów. Stoją one na pograniczu p~ezji lite:a~kiej i ludo",,:ej twórczoś~~. We współczesnych pieśniach Ewenkow wyrazme zaznacza SIę nowa. trese, będąca wynikiem głębokich przemian, jakim uległo życie Ewenkow po Rewolucji Październikowej. Następna !praca V. Va r o n i n o j O Łaźniach Uzbek¢w [Ob uzbekskich banjach] ilustrowana jest 21 rycinami. Autorka podkr.eśla ogr~~ne znacz~.;. nie tego rodzaju budowli w krajach Wschodu, w ktorych łazme są SWOIstymi klubami, miejscem załatwiania interesów i spotkań towarzyskich. Duże społeczne i lecznicze znaczenie łaźni wpłynęło na rozwój i charakter ich architektury. Autorka jest zdania, że architektoniczny układ łaźni powstał od dawna już na Wschodzie i stąd dopiero przedostał się w swoim czasie do starożytnego Rzymu. O starożytności łaźni na Wschodzie świadczą m. in. wykopaliska i ruiny w Mohendjo-Daro. Łaźnie Azji Środkowej wznoszone były przez majstrów ludowych, specjalistów w tej dziedzinie budowania, a umiejętności ich przekazywane były z pokolenia na pokolenie. V. Voronina omawia obszernie rodzaje pomieszczeń łaźni, zaleźnie od ich przeznaczenia, następnie techniczne urządzenia ze szczególnym uwzględnieniem systemu ogrzewania i zaopatrywania łaźni w wodę, wreszcie architekturę tych budowli. Z kolei przechodzi do przeglądu wybitniejszych łaźni, znajdujących się w miastach Uzbekistanu; porównuje te budowle z zabytkami archeologicznymi i w zakończeniu podaje opis współczesnego budownictwa łaźni typu miejscowego. Wywody swoje zamyka stwierdzeniem, że w przeszłości architektura łaźni w Azji Środkowej wyróżniała się większą różnorodnością i bogactwem, że obecne łaźnie cechuje prostota, monumentalność i umiar w zdobnictwie, a techniczne sposoby, stosowane przy ich budowie, posiadają i nadal swe praktyczne znaczenie. W pracy M. Raj t Plemię Bamangwato i jego wódz Seretse Kama [Plemja bamangvato i ego vozd' Seretse Kama] autorka przedstawia układ stosunków społecznych i politycznych, na którego tle rozegrał się głośny w swoim czasie wypadek z wodzem plemienia Bamangwato Seretse Kama. Wódz ten, w myśl zasady stosowanej przez angielską administrację kolonialną, został wysłany na uniwersytet w Cambrigde. Tam w 1948 r. ożenił się z Angielką. Z tego powodu władze angielskie domagały się od Seretse Kama dobrowolnego zrezygnowania z tytułu wodza. Gdy Seretse Kama kategorycznie odmówił, rząd angielski zabronił mu powracać do rezerwatu, wyznaczonego plemieniu Bamangwato. Autorka podaje historyczny zarys tzw. Bechuanaland'u, na którego terytorium znajduje się rezerwat plemienia Bamangwato, należącego do grupy narodowej Beczuana. Następnie omawia ścieranie się wpływów niemieckich i angielskich na tym obszarze, zwycięstwo odniesione przez Anglię, stosunki gospodarcze i sp8łeczne, panujące w Bechuanalandzie oraz dzieje plemienia B3mangwato począwszy od pierwszego dziesiątka ub. wieku. M. Rajt wyjaśnia właści"\'e powody prześladowania Seretse Kama paez władze angielskie. Małżeństwo jego z białą kobietą było z jednej stl'ony c:-::sem, wymierzonym w politykę 861 rasowej dyskryminacji, stosowanej przez Unię Południowo-Afrykańską, z drugiej zaś podrywało tradycwjne podstawy organizacji plemiennej Beczuana, którą Anglicy starają się za wszelką cenę utrzymać przy życiu. Autorka ocenia wypadek z Seretse Kama jako jaskrawy przykład podejścia władz angielskich do tzw. pośredniego sposobu rządzenia. Jeśli wódz jakiegoś plemienia bezwzględnie poddaje się zarządzeniom władz - utrzymuje się na swym stanowisku, jeśli przeciwstawia się im - traci natychmiast swą pozycję. Autorka uważa walkę plemienia Bamangwato o powrót swego wodza za zjawisko o szerszym znaczeniu, za walkę ciemięźonego ludu afrykańskiego o prawo swobodnego stanowienia o sobie. N. S t e p a n o v w rozprawie V. N. Tatiscev i rosyjska etnografia LV. N. Tatiscev i russ.kaja etnograf ja] omawia wielkie znaczenie dla rozwoju etnografii w Rosji prac Tatisceva, wybitnego uczonego rosyjskiego i działacza państwowego z pierwszej połowy XVIII w. Autor w następujący sposób charakteryzuje działalność TatiSceva - na tle czasów Piotra W.: "Nowy etap w rozwoju państwa rosyjskiego, związany z reformami Piotra wymagał głębszego zwrócenia uwagi i zbadania przyrody kraju, jego sił wytwórczych ludności i wreszcie historii jego ludów ... Tatiscev był tym, który doskonale rozumiał postawione zadania. Rosja powinna była mieć swą geografię, swą historię, opis swych ludów, napisane przez własnych, rosyjskich uczonych. Na tworzeniu takich dzieł zeszło całe źycie V. Tatisceva". Dla etnografii szczególne znaczenie posiada ankieta, ułożona przez Tatisceva w 1734 r. Była ona pierwszym w historii nie tylko rosyjskiej, ale i światowej nauki, programem zbierania materiałów etnograficznych, archeologicznych, historycznych itp. Treścią ankiety były m. in. zapytania, odnoszące się do: nazw i samookreślenia badanego ludu, obszaru przezeń zajmowanego, pochodzenia, zajęć, religii, obrzędów ,rodzinnych, języka, folkloru, medycyny ludowej itp. Ankieta zawierała również wskazówki dla udzielających na nią odpowiedzi. Drugim ważnym dla etnografii dziełem V. Tatisceva był "Leksykon rosyjski, historyczny, geograficzny, polityczny, obywatelski ... " doprowadzony do litery K i ogłoszony po śmierci autora w 1793 r. Była to pierwsza próba stworzenia w Rosji słownika encyklopedycznego. W słowniku tym dużo miejsca poświęcono etnografii. Artykuły etnograficzne, mimo niewielkich rozmiarów, zawierały podstawowe dane o rozmieszczeniu omawianych ludów, o ich zajęciach, wierzeniach itp., jak również krótki zarys ich historii. Szczególną uwagę V. Tatiscev zwracał w s\':ych pracach na zagadnienia etnografii historycznej, a zwłaszcza etnogenezy. W tej dziedzinie osiągnięcia jego, jak na ówczesne czasy, były wyjątkowo duże. Autor jest zdania, że prace V. TatiSceva posiadają wielkie znaczenie dła etnografii rosyjskiej i, że należy go uważać za właściwego twórcę etnografii historycznej w Rosji. Artykuł G. C h a n - M a g o m e d o va Ludowe mieszkania poludniowegO Dagestanu [Narodnoje ziliSce Juznogo Dagestana] ilustrowany jest licznymi rysunkami, planami i fotografiami. Treścią artykułu jest szczc- �863 862 i; gółowy opis wyników badań nad budownictwem ludowym, przeprowadzonych w 1949 r. przez słuchaczów Moskiewskiego Instytutu Architektury na :terenie Południowego Dagestanu. Autor podaje szczegółowy opis dwóch głównych typów domów, występujących na tym obszarze, mianowicie domów budowanych z niewypalonej cegły i domów wznoszonych z kamienia. W artykule O rodzinie u Kabardyńców [Familija Lepk u Kabardincev v XIX vekaj A. P e l' S i c omawia zagadnienie "rodziny-lepk" obejmującej krąg krewniaków z linii ojcowskiej, noszących to samo nazwisko i jej znaczenie w życiu przedrewolucyjnej Kabardy. Członkowie rodziny - lepk, złączeni byli ze sobą szeregiem więzi gospodarczych, społecznych i ideologicznych. Jedność gospodarcza krewniaków, należących do jednej takiej 'rodziny wyrażała się głównie w obowiązku niesienia sobie wzajemnej pomocy. Uchylenie się od takiej pomocy było uważane za czyn hańbiący. Cechami charakterystycznymi rodziny-Iepk były: obecność starszego w rodzinie, z którym należało się radzić we wszystkich ważnych sprawach, tyczących się rodzin, należących do "lepk", dalej - obowiązująca rodzinna egzogamia, przeżytek dawnej rodowej egzogamii i wreszcie krwawa zemsta. Jednoczyła również członków "lepk" wspólna genealogia i wywodzenie się od jednego założyciela rodu. Autor uważa rodzinę-lepk za początkową formę patriarchalno-rodowej .organizacji. Podkreśla przy tym, że te przeżytkowe, wewnętrzno-rodzinne tradycje były wykorzystywane przez szlachtę kabardyńską celem zwiększenia feudalnych powinności chłopstwa. P. K u s z n e l' (Knyszew) omawia nową szkolną mapę etnograficzną ZSRR, wydaną przez wydział etnicznej kartografii i statystyki Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR wspólnie z naukowo-redakcyjnym działem opracowywania map przy Głównym Zarz. Geodezji i Kartografii przy Radzie Ministrów ZSRR. Mapa ta jest przeznaczona dla szkoły średniej. Uknala się pod tytułem: Mapa ludów ZSRR w skali 1: 5 000 000. "Sporządzona została według metody etnicznych terytoriów z wydzieleniem rejonów, posiadających mieszany narodowościowy skład ludności. Na mapie wykazano terytorialne rOZll'llieszczenie 82 narodowOŚci i grup etnicznych, przy czym każda z nich została oznaczona odrębną barwą i numerem porządkowym" . Dawne etnograficzne mapy szkolne nie dawały jasnego obrazu wielonarodowościowego składu ludności ZSRR. Obecna - stara się temu zapobiec przez wydzielenie rejonów ze zmieszanym narodowościowym składem zaludnienia. Terytoria, posiadające jednorodną pod względem etnicznym ludność, czyli tzw. "etniczne masywy", zostały pokryte jednolitym zabarwieniem, odpowiadającym użytkowanej skali barw, a terytoria o różnorodnym składzie zaludnienia pokryte zostały barwnymi paskami. Barwa paska oznacza określoną narodowość, a jego szerokość - stosunkową ilość ludności tej narodowości w porównaniu z ogólną ilością ludności, mieszkającej na danym terytorium. W ten sposób mapa daje przejrzyste ujęcie charakteru rozsiedlenia się ludności ZSRR i ułatwia zrozumienie procesu etnicznego zbliżenia sąsiadujących ze sobą zwartych grup ludności. Drugim ważnym osiągnięciem autorów mapy jest zobrazowanie rodzaju laludnienia danego terytorium przez wyodrębnienie za pomocą umownych znaków zwartej osiadłej ludności od ludności koczowniczej i półkoczowniczej. Wyróżnione zostały w ten sposób rejony północne ZSRR z rzadko rozsianą ludnością, prowadzącą ekstensywną gospodarkę myśliwską -i ho~ dowlę re~ów ~raz rejony okresowego pasterstwa w Kazachstanie i Azji Środkowe]. Re]ony te oznaczone zostały rzadkim barwnym zakreskowaniem, przy czym znak ~en nie był umieszczony równomiernie na całym terytOrium, a tylko w .0kolIc.ach, .zajmo:vanych przez koczowników i myśliwych. Metoda ta pozwolIła ul1lknąc błędow poprzedniej mapy, na której etniczne teryto~'la były. pokrywane jednolicie barwą bez zwracania uwagi na to, w .]~klm stopl1lU dane terytorium było opanowane gospodarczo przez ludnosc. Mapa została opracowana na podstawie danych ze spisu ludności w 1926 r. z uwzględnieniem poprawek, wniesionych w latach następnych. . O. ~ o l' b .e . podaje sprawozdanie z obrony dysertacyj kandydackich, Jaka miała mle]sce w Instytucie Etnografii Ak. N. ZSRR w pierwszym półroczu 1951 r. G. S t r a g a n o v i ć omawia wystawę Instytutu Etnografii w Centralnym Parku Kult~ry i Wypoczynku im. S. M. Kirowa w Leningradzie. Instytut Etnografu przez dwa lata z rzędu organizował na terenie Parku Kultury wystawy, poświęcone obrazowaniu z jednej strony życia i walki ludów ~olonij i krajów zależnych z imperializmem, z drugiej strony _ budowlllctwa nowego życia w krajach oswobodzonych od ucisku. Krótkie sprawozdania ze zjazdu naukowego w Chakassji, z prac terenowych Instytutu .Języka, Literatury, Historii i Sztuki Jakuckiej Ak. N. ZSRR, z. pr~c etno~raficznych, jakie wykonywane są w Czechosłowacji, oral: wspoml1lel1le pośmiertne o L. Bergu - zamykają dział kroniki. W d~iale - Kryt~ka i bibliografia - znajdują się krótkie omówienia: e.tnograflcz~ych :vątk?~ w twórczości abchazskich pisarzy (J. Smirnova), literatury piękne], 'poswlęconej ludom skrajnej Północy (L Gurwin) i amerykańskiej falsyfikacji biografii Gorkija (L Dmrtrowa), wreszcie recenzje prac, dotyczących ludów ZSRR i ludów Ameryki. . W. numerze drugim 1951 r. Etnografii Sowieckiej na początku znajdUJe SH~. programowy artykuł redakcji pt.: Do nowych osiqgnięć radzieckie; et~ogr~ftl. [K .novym uspecham Sovetskoj etnografii]. Omówione są w nim oSlągl1lęcla Z'Jazdu Etnograficznego jaki odbył się w Moskwie w dniach 23. L -: 3. II. 1951 r. w Instytucie Etnografii Ak. Nauk ZSRR. Zjazd ten był w~zr:ym bar?zo WYda:zeni~m. naukowym. Był to pierwszy Zjazd po 1~-let~le] pr~er:Vle, w czasie ktore] zaszły bardzo poważne zmiany w ujęcI~ch I załozel1la~h etnografii radzieckiej. W okresie tym etnografia radZiecka przeszła, Jak zaznacza redakcja, ,.od wyłącznego badania archaicznyc~ form kult~ry. i prz~żytków ustroju wspólnoty pierwotnej do badania wspoł~zes.nego. zycla ludow: do badania kultury i bytu socjalistycznych naro~ow. I.rudow ZSRR oraz ludów z innych krajów. Głównymi założeniami radzieckieJ szkoły etnograficznej są konsekwentny historyzm, wierne sto55 �864 865 sowanie jedynie naukowej metody dialektycznego i. history.czn~gO materi~lizmu łączenie naukowych badań z praktycznymi zadaniamI budowania nowego komunistycznego społeczeństwa. . Celem Zjazdu miało być podsumowanie i ocena doko~an~c~ prac, J~~ również określenie dalszych zadań i drogi rozwojowej radzIeckieJ etnografiI. Tematyka obejmowała nie tylko zaga~?"i:nia z dz.iedziny e~n~gra~ii, lecz i z pogranicza folklorystyki, antropologa l muzealr.lctwa. NaJwięceJ uwagi poświęcono na Zjeździe omówieniu zag~dnień z~iązanych z. przekształ~eniem się wsi radzieckiej. Szereg referatow omawIał, ku~t~rę l byt. ch~opow, żyjących w kołchozach. Na Zjeździe postawion.a rowmez zagadnienie konieczności przeprowadzenia badań nad budownictwem, ze wzgl.ędu na wstające na wsi nowe potrzeby. w tej .dzie~zinie. Zazna.czo~o, ze obowiązkiem etnografów jest zapoznanie archltektow z tradycJa~1 ludowe~o ?udownictwa i swoistymi warunkami życia ludności poszczegolnych reglOnow. W myśl zaleceń Zjazdu etnografowie powinni w dalszym ciągu ~adać p~zeżytki przeszłości w życiu rodzinnym i społecznym, aby pomoc radzieckiemu społeczeństwu szybciej je przezwyciężyć. Zjazd podkreślił również koniecznoś~ zbadania, n~ podstawie 'pracy J. S t a l i n a "NacjonaL'nyj vopros i lenimzm" - procesow narodoweJ konsolidacji, jakie przebiegają wśród do niedawna opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR. W planie prac Instytutu przewidywane jest zbadanie tego rodzaju procesów w Dagestanie i wśród ludów Syberii. W dziedzinie folklorystyki Instytutu Etnografii włączył do planu robót opracowanie takich zagadnień jak pochodzenie folkloru, folklor jako źródło poznania światopoglądu ludu, oraz gromadzenie i publikowanie materiałów z dziedziny folkloru Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i okresu powojennego. W dziedzinie etnogenezy Instytut Etnografii przewiduje opracowanie metodologii etnogenetycznych badań w świetle stalinowskiej nauki o narodzie i języku, przeprowadzenie obszernej dyskusji na te tematy z udziałem nie tylko etnografów, lecz i archeologów, lingwistów, historyków, antropologów, a następnie wydanie specjalnego, .zespołowo opracowanego dzieła, poświęconego zagadnieniom etnogenezy. Dyskusja z udziałem przedstawicieli innych dziedzin wiedzy ma zapoczątkować coraz ściślejszą współpracę między uczonymi różnych specjalności przy opracowywaniu zagadnień etnogenezy. Na Zjeżdzie omówiono również problemy etnograficznego badania ludów krajów kolonialnych. Cele i zadania tych badań dawno już wykroczyły poza krąg problemów, związanych wyłącznie z ustrojem spólnoty pierwotnej. Zjazd zwrócił uwagę etnografom na znaczenie i konieczność badania współczesnego stanu ludów kolonialnych ze szczególnym uwzględnieniem procesów kształtowań się burżuazyjnych narodowości w warunkach kolonialnego reżymu. Jednakże ten zwrot do badania współczesności w żadnym razie nie powinien oznaczać jakiegokolwiek zmniejszenia postępu teoretycznego opracowywania zagadnieil hist::Jrii spJleczeńst'Nd p'Cl'\votnego. Z zagadnień tych na plan pierwszy wysuwa siC; konieczność stworzenia nowej periodyzacji historii pierwotnej, a w związku z tym dalsze po- racowanie problemów powstania i wczesnych form ustroju rodowego. ~fosunku rodu i plemienia, dalej - przejścia od matriarchatu do patriarchatu, od społeczeństwa bezklasowego do klasowego itp. Zjazd etnograficzny był równocześnie do pewnego stopnia i zjazdem antropologów, ponieważ wzięli w nim udział przedstawiciele prawie wszystkich antropologicznych instytucji ZSRR i omówiono najważniejsze zagadnienia z dziedziny antropogenezy i etnicznej antropologii oraz nakreślono plan dalszych prac z tego zakresu. . Zjazd poświęcił wiele uwagi zagadnieniu historii rosyjskiej i radZleckiej etnografii, antropologii i folklorystyki. Instytut Etnografii włączył do planu bieżącego pięciolecia opracowanie obszernego dzieła, poświęconego historii etnografii, antropologii i folklorystyki. Na Zjeździe omówiono również sprawy muzealnictwa etnograficznego. Stwierdzono poważne braki w tej dziedzinie i wytyczono drogi, zmierzające do udoskonalenia i podniesienia poziomu pracy w muzeach etnograficznych. Ustalono program pracy na przyszłość i wykazywano w rzeczowej krytyce i samokrytyce błędy i niedociągnięcia podjętych prac. Zjazd podkreślił również konieczność prowadzenia dalszej walki z reakcyjną, burżuazyjną nauką, w szczególności z rasistowskimi koncepcjami amerykańskiej etnografii, głoszącej niższość opóźnionych pod względem kulturowym ludów i ich "niezdolność" do samodzielnego rozwoju. Rozprawa t1Taficznej L. P o t a p o w'a: Podstawowe zagadnienia wystawy etno- [Osnovnye voprosy etnograficeskoj ekspozicii w Sovetskich muzejach] poświęcona jest omówieniu z.ałożeń etnograficznego muzealnictwa w ZSRR. Autor podkreśla rolę, jaką powinny odgrywać tego typu muzea w badaniach etnograficznych. Omawia następnie teoretyczne podstawy wystawy etnograficznej stwierdzając, że wy~tawa ta powinna opierać się na założeniach klasyków marksizmu i leninizmu, przede wszystkim na ostatnich pracach J. Stalina i na osiągnięciach radzieckiej etnografii, z którą musi być jak naj ściślej związaną. Etnograficzna wystawa ma obrazować kulturę i byt danego ludu i wydobywać na jaw wszystkie jego specyficzne narodowe właściwości, które wyróżniają go od innych ludów. Jedyną naukową metodą tego rodzaju wystawy jest metoda historyczno-materialistycznego wyjaśnienia etnograficznych faktów i przejawów. Wystawa powinna obrazować dwie zasadniczo przeciwstawne sobie epoki historyczne - epokę przedrewolucyjną i współczesną, socjalistyczną. Trudności, jakie się wiążą z realizowaniem tego postulatu należy rozwiązywać zależnie od możliwości poszczególnych muzeów, przy pomocy fotografii, rycin, odpowiedniego tekstu i innych tego rodzaju środków pomocniczych. Specyfikę kulturową jakiegoś ludu należy przy tym obrazować nie w sposób abstrakcyjny, lecz na tle historycznego przebiegu życia tego ludu. Przedstawiając w muzeum przedrewolucyjne życie danego ludu nie można zapominać o należytym wydobyciu na jaw klasowego rozwarstwienia tego ludu. Nie należy również popełniać błędu zbytniego archaizowana kultury ll\dowej, bądź też nadmiernego idealizowania przedrewolucyjnego bytu i kultury takiego lub innego ludu. Zwracać trzeba 55* w muzeach radzieckich �866 867 uwagę także i na to, że nie wszystkie przejawy kultury ludowej powinny być na wystawie dodatnio ocenione. Podejście muzeologa-etnografa do zbiorów musi być aktywne. Ważne znaczenie dla etnograficznej wystawy posiada odpowiednie opracowanie jej wstępnego, wprowadzającego działu. 'Zależnie od rodzaju muzeum etnograficznego zmieniać się może jego tematyka, zwężać lub rozszerzać. Wystawa może obrazować kulturę i byt jednego tylko ludu bąd';. też szeregu ludów, jak np. ludów nadwołżańskich, północnego Kaukazu itp. Ważną rolę odgrywają wystawy czasowe. Są to zazwyczaj wystawy typu problemowego, jak np.: "Sztuka ludowa i ubiór ludów słowiańskich", "Dywany ludów Azji Środkowej" itp. organizowane przez. Państwowe Muzeum Etnografii w Leningradzie. O. B a d e l' w rozprawie: Starożytne Powietluże w zwiqzku z zagadnie- i wczesnej historii Powolża [Drevnee Povetluz'e v svjazi s voprosami etnogeneza Mari i rannej istorii Povolz'ja] omawia na podstawie materiału archeologicznego i wczesno-historycznego zagadnienia, związane z kształtowaniem się plemion maryjskich i ludu maryjskiego. Autor przeprowadza bardzo dokładną analizę materiałów wykopaliskowych, ustala ich chronologię oraz związki kulturowe z innymi terenami i rozpatruje formy gospodarki dawnej ludności tego obszaru. W wyniku dokonanego przeglądu O. Bader stwierdza, że nadwołżańskie maryjskie terytorium w ciągu tysiącleci, poprzedzających przybycie Rosjan, było obszarem, na którym odbywało się bardzo silne wzajemne oddziaływanie na siebie i .mieszanie się uralskich i wschodnio-europejskich składników antropologicznych, kulturowych i językowych. W pewnych momentach historycznych zarysowywała się przewaga jednych, w innych okresach drugich elementów. Zdaniem autora zostało niezbicie stwierdzonym, że zabytki kulturowe, znajdujące się w górnej warstwie szeregu grodzisk, datowanych na rl[-VIH w. w. n. e. są przejawami kultury dawnych Maryjców - Czeremisów. Sądzi on, że kształtowanie się dawnych maryjskich plemion, od których pochodzą współczesni Maryjcy, miało miejsce w I-ej połowie I tysiącolecia n. e. w związku z przesunięciami się ludności z prawobrzeżnego obszaru dorzecza Wołgi na lewobrzeżny .. Dzieje osiedlania się Rosj-an w dorzeczu Wietługi i na sąsiednich terenach zawołżańskich autor uważa za jeden z etapów nieprzerwanego tysiącoletniego posuwania się Rosjan na Wschód. Punktem wyjściowym tej wędrówki był obszar, zajęty w VI-X w. przez dawne słowiańskie plemiona, a mianowicie przez Słowian Nowogrodzkich, przez Krywiczów i Wiat yczów. Rosjanie osiedlali się początkowo nad Unżą, położoną bliżej ich siedziby ojczystej. Osiedlanie się tam prawdopodobnie zaczęło się już w XIII w. Przedostanie się Rosjan do dorzecza Wietługi, jak autor sądzi, nastąpiło dopiero w XIV w. Postępującej na wschód rosyjskiej, etnicznej fali stawiały silny opór w X-XIII w. państwo Bułgarów. a w XVIII-XV w. Chanat Kazański. niami etnogenezy Maryjców Treścią trzech następnych rozpraw są opisy wyników badań dzonych przez Instytut Etnografii Ak. Nauk w różnych ośrodkach zowych. prowakołcho- G. M a s ł o v a w pracy Osiedla i budowle kołchozów obwodu mo[Selenij.a i postrojki kolch-ozov Moskovskoj Oblasti] omawia wyniki wyprawy, zorganizowanej w 1950 r. celem zbadania osiedli i budownictwa kołchozowego i wydobycia na jaw przeobrażeń, jakie zaszły 'IN rozplanowaniu osiedli i budownictwie wiejskim pod wpływem zmiany form gospodarki i ustroju społecznego w nowej socjalistycznej wsi. ~kiewskiego N. N. Kał o e v opisuje w pracy: Wzrost socjalistycznej kultury MoZda{Rybnicki rejon Mołdawskiej ASRR) [Rvst soci.aliceskoj kul'tury Moldavan sela Zury] przeobrażenia jakim uległa wieś mołdawska pod wpływem przejścia na gospodarkę zespołową. Na wstępie autor podaje krótki rys układu stosunków gospodarczych i właśnościowych przed rewolucją, historię założenia kołchozu i dalszego jego rozwoju, przerwanego najazdem hitlerowskim. Z kolei dokonywuje krótkiego przeglądu zmian, jakie zaszły w życiu ludności po założeniu we wsi kołchozu. OmaWlia nowe budownictwo, ulepszenia technicznogospodarcze, ułatwiające pracę i bytowanie, organizację pomocy sanitarnej, rozbudowę ośrodków pracy kulturalno-oświatowej, wreszcie przeobrażenia, jakie zaszły w stosunkach społecznych. Kończy swe wywody stwierdzeniem, że mołdawski chłop-kołchożnik jest świadomym współtwórcą w dziele budowania wielkości swej ojczyzny. Cykl prac, poświęconych opisom współczesnej wsi kołchoźniczej w ZSRR zamyka rozprawa L. T e l' e n t'e v oj: Na drodze do zamożnego wian wsi Zura i kul~uralnego życia (Kołchoz "Selija" Ekabpilskiego rejonu Łotewskiej [Na puti k zazitoćnoj i kul'turnoj zizni]. Celem tej rozprawy było zobrazowanie przebiegu procesu socjalistycznej przebudowy wsi na podstawie wyniku badań, przeprowadzonych w jednym z kołchozów Łotwy. SRR) S m i l' n o va w pracy: AtaZykat i usynawianie u Abchazów ww. [Atalycestvo i usynovlenie u Abchazov w iX[X i XX ww.] analizuje instytucje atałykatu i usynowiania odgrywające w feudalnej Abchazji bardzo zbliżoną do siebie rolę społeczną. . Atałykat jest to oddawanie dzieci na wychowanie do obcych rodzin. Obyczaj ten był ogromnie rozpowszechniony rw Abchazji aż do czasów Rewolucji Październikowej. Występował głównie u uprzywilejowanych warstw społecznych, rzad:ziej wśród chłopów. Dzieci książęce i szlacheckie wychowywały się zazwyczaj w rodzinach chłopskich, rzadziej w innych rodzinach równego sobie stanu, a wyjątkowo we własnej rodzinie. Autorka podziela zd2nie M. Koswena, który uważa atałykat za jedną z przeżytkowych form awunkulatu i wiąże czas jego powstania z okresem przejścia od matriarchatu do patriarchatu. Usynawianie odgrywało w Abchazji podobną rolę społeczną do atałykatu. Instytucja ta nie została jeszcze wystarczająco ani opisana, ani wyjaśniona. Wśród Abchazów istniały trzy rodzaje usynawiania - doroJ. 11) XIX-XX �868 słego człowieka, praktykowane zazwyczaj dla zapewnienia sobie be~pi:czeństwa wśród obcych; następnie dziecka lub dorosłego, tz:-,. :,usyna;:'lame śmiertelnego wroga", którego celem było w razie popełnJ:ma zab.o]stwa, zawarcie pokoju między rodziną zabójcy i zamordowanego l. wreszcIe ~synawianie dorosłego tzw. "przepuszczanie p~zez dom". Os.obm~ usyn.awlany pozostawał nadal członkiem własnej swe] grup~ rodzmne], na:-'lązywał 'edynie określone zwyczajowo więzi z tym, ktory go usynawiał. ~r~y ~SZystkich rodzajach usynawiania głównym. momentem był~ dotkmęcle trzy razy ustami przez usynawianego osobmka p:e~sl matki,. zony lub siostry usynawiającego. Na tej podstawie autorka wląze usynawlame z zawarciem mlecznego pokrewieństwa. Obie te instytucje, atałykat i usynawianie, służyły w przedrewolucyjnej Abchazji interesom feudałów i bogatego chłopstwa i zanikły całkowicie w radzieckiej socjalistycznej Abchazji. Zagadnieniom etnografii obcych krajów poświęcone są dwie r02Jprawy: E. B 10m k v i s t Dyskryminacja Irokezów w Stanach Zjednoczonych Ame_ "yki [Diskriminacia Irokezow v Soedinnennych Statach Ameriki] i M. K udr j a v c e v a Niedotykalni [Neprikasaemye (o nekotorych osobennostiach kastovoj organizacii v IndiiJ]. E. B 10m k v i s t omawia obecne położenie Irokezów w St. Zjednoczonych Ameryki Płn. Nawiązuje on do faktu złożenia w październiku HI50 r. przez grupę wodzów irokezkich na ręce przewodniczącego delegacji radzieckiej ZSRR na V 'sesję Ogólnego Zgromadzenia O. N. Z. Wyszyńskiego kopii skargi na dyskryminacyjne zarządzenia władz amerykańskich w stosunku do Indian w ogóle, a w szczególności - wobec Irokezów. Autor podaje zarys dziejów Irokezów ze szczególnym uwzględnieniem tzw. Ligi Irokezów i roli Irokezów w walkach między Anglią i Stanami Zjednoczonymi. Omawia rozbicie i zniszczenie plemionirokezkich, dokonane w końcu XVIII w. przez karne ekspedycje St. Zjednoczonych, następnie obecne ich rozmieszczenie oraz stan liczbowy. Z kolei zapoznaje z historią badań etnograficznych, prowadzonych nad Irokezami i przechodzi do szczegółowego opisu obecnego położenia Irokezów, posiadających zaledwie znikomą cząstkę dawnych swych ziem. Treścią rozprawy M. K u d l' j a v c e v a o Nietykalnych jest analiza niektórych przejawów organizacji kastowej w Indiach ze szczególnym uwzględnieniem najniższych kast społeczeństwa hinduskiego. Sam problem pochodzenia "niedotykalnych" autor uważa za część bardziej złożonego zagadnienia, mianowicie zagadnienia istoty i pochodzenia ustroju kastowego oraz hinduizmu. Rozstrzygnąć to zagadnienie można będzie, zdaniem autora, dopiero po zanalizowaniu specyfiki warunków wytwórczości i społecznych stosunków Indii, specyfiki feudalizmu i poprzedzających go form organizacji społecznej. M. Kudrjavcev kończy swą pracę omówieniem obecnego położenia "niedotykalnych", wiążących się coraz bardziej z klasą robotniczą Indii. 869 S. T o kar e v w rozprawie: Główne etapy rozwoju rosyjskiej przedi radzieckiej etnografii [Osnovnye etapy razvitija russkoj dorevoljucionnoj i sovetskoj etnografii] wysuwa projekt periodyzacji historii etnografii w Rosji. - Zadanie zespołowego opracowania historii etnografii podjął Instytut Etnografii A. N. ZSRR. Celem tej zbiorowej pracy wybitnych specjalistów ma być wykazanie wielkiego wkładu rosyj .. skiej nauki do etnografii światowej i prioritetu uczonych rosyjskich przy stawianiu i rozwiązywaniu zasadniczych problemów etnografii, rozumianej jako nauki o człowieku i jego kulturze. Autor jest zdania, że pierwszym etapem podjętego przez Instytut Etnografii zadania powinno być opracowanie ogólnego ujęcia periodyzacji historii etnografii. Periodyzacja ta umożliwiłaby ustalenie różnorodnych pod względem jakościowym etapów historycznego procesu, przebiegającego w czasie. Określać ją powinny w zasadzie węzłowe punktyogólnohistorycznego rozwoju Rosji. Historię etnografii w Rosji autor dzieli na dwie epoki _ przedrewolucyjną i po Rewolucji Październikowej. W historii rozwoju etnografii w Rosji przedrewolucyjnej S. Tokarev wyodrębnia 8 okresÓw. Wszystkie te okresy autor kolejno rozpatruje, uzasadniając wynikami przeprowadzonej analizy, proponowany przez siebie projekt podziału chronologicznego historii etnografii. W dziejach etnografii w Rosji po Rewolucji Październikowej S. Tokarev wyodrębnia 4 etapy. Autor końclY swą pracę wyliczeniem zadań, jakie stoją przed radziecką etnografią w obecnym etapie jej rozwoju. rewolucyjnej N. B u t i n o v w dyskusyjnym artykule O pier1l'otnej ciągłości języ. w Australii [O pervobytnoj lingvisticeskoj nepreryvnosti v Avstralii] wykazuje na przykładzie istniejącej wspólnoty słownictwa między wieloma lokalno-rodowymi grupami ludności Australii - słuszność hipotezy prof. S. Tołstowa o pierwotnej ciągłości językowej. Stwierdza on. że wskutek zawieranych związków małżeńskich między członkami rÓŻnych plemion i spotkań międzyplemiennych, urządzanych przy różnych okazjach, np. przy obrzędach inicjacji, języki mniej lub bardziej zbli:,:onych ze sobą plemion wykazują znaczny procent wspólnego zasobu słownictwa. kowej Do rzędu dyskusyjnych artykułów należy również artykuł M. K o swen.a: O historycznym ustosunkowaniu się rodu i plemienia [O istoriceskom sootnośenii roda i plemeni]. Autor polemizuje z wywodami S. Tołstowa, który wystąpił w obronie koncepcji istnienia przedplemien_ nego stadium rozwoju społeczeństwa pierwotnego uważając, że ród poprzedzał powstanie plemienia. - M. Koswen nie zgadza się z tym ujęciem. Jest on zdania, że plemię powstaje równocześnie z rodem w momencie powstania ustroju rodowego, zjawiającego się na miejsce pierwotnego "tada. Z hipotezą S. si~ dyskusyjna praca chodzenia pokrewnych Tołstowa o "pierwotnej ciągłości językowej" wląze V. G u d k o v o j - S e n k e v i c: Do zagadnienia pogrup i rodzin języków [K problemeproischozde- �870 nija l'odsvennych grup i semej jazykov). Autorka uważa, że hipoteza S. Tołstowa o istnieniu w historii społeczeństwa rodowego okresu, w którym istniały oddzielne rody, ale nie było jeszcze plemion, pORiacla dla językoznawstwa ogromne zna~zenie. Równie ważnym wydaje jej się przypuszczenie tegoż samego Rutora. że egzogamia była podstawą ukształtowania się "pierwotnej ciągłości językowej". Autorce odpowiadają w zasadzie przypuszczenia S. Tołstowa. Uważa ona jednak, że na razie nie zostały one jeszcze wystarczająco udowodnione, ale równocześnie sądzi, że zorównawczo-historyczne badania Finno-ugryjskich języków będą w stanie dostarczyć materiału faktycznego który pozwoliłby zamienić hipotezy w teorię. N. S a l'k o w artykule: Dywany południowego Dagestanu [Kovry juznogo Dagestana), ilustrowanym wieloma rycinami, omawia jedną z dziedzin twórczości artystycznej kobiet Dagestanu. Wyrób dywanów szczególnie rozpowszechniony był na terenie południowego Dagestanu. Dywany Dagestanu z dawna słynęły z wysokich swoich zalet. N. Sal'ko opisuje rozwój kobiernictwa po Rewolucji Październikowej, wyróżnia szereg lokalnych ośrodków tej wytwórczości i analizuje cechujące je elementy zdobnicze. Dział kroniki poświęcony jest głównie omówieniu działalności Instytutu Etnografii A. N. ZSRR za rok 1950 i r,siągnięć Zjazdu Etnograficznego. odbytego na początku 1951 r. Rok 1950 był rokiem zakończenia prac naukowo-badawczych Instytutu Etnografii pierwszej pięciolatki powojennej, i opracowania planu nowego pięciolecia. W roku tym Instytut Etnografii zakończył zwrot w rozwoju radzieckiej etnografii, dokonywany w myśl postanowień C. K. W. K. P. (b) w odniesieniu do ideologicznych zagadnień i nowych prac J. Stalina przechodząc zdecydowanie do badania kultury i życia współczesnych ludów. W r. 1950 zaczęto również przeprowadzać badania kultury i życia robotników, jako składowego elementu socjalistycznych narodów. Rozpoczęt() prace nad zagadnieniem, umieszczonym w planie następnej pięciolatki "Mieszkanie ludów ZSRR w związku z socjalistyczną przebudową osiedli kołchoźniczych" . Rozpoczęto również prace wstępne nad dalszymi problemami następnej pięcio~atki, a mianowicie nad "Powstawaniem nowych socjalistycznych narodow w ZSRR" i "Powstawaniem narodów w warunkach ustroju kolonialnego". W roku 1950 przeprowadzone były badania nowych form życia rodzinnego ludów ZSRR. .W związku z opracowywaniem problemu badania etnicznego składu ludow c.ałego świata zakończono redagowanie 4 tomów wielotomowego. wydawnIctwa "Ludy świata". . Poważn?:mi rezultatami pracy wykazał się dział etniczny statystyki I kartograflI Instytutu Etnografii. W dziale tym opracowano w. r. 1950 llzer~g map etnograficznych poszczególnych republik i ogólną mapę etnograficzną ZSRR dla szkoły średniej. Zakończono pracę nad 13 rozdziałami 871 Atlasu etnograficznego Syberii, zawierającymi 50 map i ponad 1000 rysunków i fotografii. Opracowano następujące działy Atlasu: 1) Rozmieszczenie ludów Syberii w XVII w.; 2) Współczesne rozmieszczenie ludów Syberii; 3) Typy gospodarki ludów Syberii; 4) Mieszkanie ludów Syberii; 5) Typy transportu renami; 6) Typy hodowli psów; 7) Typy nart; 8) Typy łodzi: 9) Typu ubioru zwierzchniego ;10) Typy obuwia; 11) Ornament ludów Syberii; 12) Typy bębnów szamańskich; 13) Typy ubiorów szamańskich ludów Syberii. Wśród innych prac, wykonanych przez Instytut Etnografii w r. 1950 należałoby jeszcze wymienić przygotowanie do druku przez Wydział Folkloru zespołowej pracy pt. "Słowiański folklor", opracowywanie przez tenże Wydział zagadnień pochodzenia folkloru i sztuki plastycznej, nastepnie zakończenie Zbiorowej pracy "Anglo-amerykańska etnografia na slużbie imperializmu" oraz przygotowywani.e wraz z katedrą Etnografii Moskiewskiego Uniwersytetu "Kursu og6lnej etnografii". Ukończenie tego podręcznika przewidywane jest na r. 1955. W 1950 r. opracowano również szereg publikacji na podstawie zbiorów muzealnych i zorganizowano szereg wystaw w muzeach Instytutu Etnografii. Nie zaniedbano również ważnej sprawy przygotowywania przez Instytut nowych kadr pracowników naukowych na polu etnografii. Ważnym działem prac Instytutu Etnografii Ak. N. ZSRR w r. 1950 były rozległe badania terenowe, prowadzone w różnych częściach kraju. Instytut Etnografii zorganizował również na początku 1951 r. ogólnokrajowy Zjazd Etnograficzny w Moskwie. W zakończeniu Zjazdu uczestnicy jego uchwalili rezolucję, ujmującą w 16 punktach główne osiągnięcia, trudności i zadania etnografii radzieckiej. Rezolucja podkreśla zasadnicze zmiany i przeobrażenia jakim' uległa w ciągu ostatnich 12-tu lat etnografia w ZSRR i stwierdza, że głównym zadaniem radzieckich etnografów powinno być badanie socjalistycznego życia chłopów w kołchozach i klasy robotniczej ZSRR. W dziale tych prac na plan pierwszy należy wysunąć badanie budownictwa. Dalszymi ważnymi zadaniami etnografii radzieckiej powinno być badanie ludowej twórczości ze szczególnym uwzględnieniem folkloru, następnie zagadnień etnogenezy, zwłaszcza ludów słowiańskich, badanie etnograficzne krajów ludowej demokracji, badanie współczesnego położenia ludów krajów kolonialnych i zależnych. Jednym z najważniejszych zadań w dziedzinie badania społeczeństwa pierwotnego jest opracowanie nowej periodyzacji historii ustroju spólnoty pierwotnej, a w związku z tym teoretyczne zbadanie szeregu zagadnień z tego zakresu. Rezolucja Zjazdu omawia również zadania, stojące przed antropologią radziecką w dziedzinie antropogenezy i antropologii etnicznej. Z kolei podkreśla znaczenie podjętej przez Instytut Etnografii inicjatywy opracowania wielkiego zbiorowego dzieła, poświęconego historii rosyjskiej etnografii, antropologii i folklorystyki. Następnie zwraca uwagę na "konieczność naukowego opracowania podstawowych zagadnień ekspozycji etnograficznej w muzeach radzieckich na podstawie zasadniczych prac klasyków marksizmu-leninizmu i osiągnięć radzieckiej etnografii". Zjazd �873 872 uważa za rzecz niezbędną zwrócenie odnośnym władzom uwagi na konieczność stworzenia wystaw etnograficznych we wszystkich muzeach krajoznawczych i przypisuje wielkie znaczenie zorganizowaniu muzeów kultury ludowej i architektury na wolnym powietrzu. Zjazd uznał za rzecz konieczną zwrócenie się do Ministerstwa Szkół Wyższych z prośbą o utworzenie katedr etnografii w ważniejszych uniwersytetach, a przede wszystkim w ośrodkach uniwersyteckich stolic autonomicznych republik i wprowadzenie etnografii, jako obowiązującego przedmiotu na wydziale geografii i na wydziale wschodu uniwersytetów oraz historii i geografii Instytutów pedagogicznych. W dziedzinie badań terenowych Zjazd wysunął konieczność opracowania przez Instytut Etnografii programu i metodycznych założeń prac terenowych w zakresie przede wszystkim badań etnograficznych kołchozów, klasy robotniczej, budownictwa itp. Zjazd uznał za niezbędne zwrócenie się do Instytutu Etnografii z prośbą organizowania co roku sprawozdawczych zebrań krajowych, poświęconych omówieniu wyników przeprowadzonych badań terenowych. Aprobując decyzję Instytutu przeprowadzenia dyskusji na temat metodologii etnograficznych badań i periodyzacji historii społeczeństwa pierwotnego, Zjazd zalecH organizowanie podobnych dyskusji na inne zasadnicze tematy etnografii. Zeszyt II zamykają sprawozdania z obrony dysertacji kandydackich w Instytucie Etnograi'ii Ak. N. ZSRR oraz recenzje. zakres tematyki dysertacyj obejmował następująoe zagadnienia: Ubiór ludowy zakarpa.ckich likra:ińców; przeżytki ustroju rodowego u południowych Słowian w XIX do XX ww.; skład narodowościowy ludności Holandii w świetle danych etnograficznych; próba etnognaficzmego badania socjaHstycZlI1ej kultuil'Y abchazskiej wsi kołchoźni·czej; typy antropologiczne tubylczej ludności Mołd'.lwski,ej SRR (Do problemu etnogenezy Mołdawian). Na wstępie zeszytu III - 1951 r. czasopisma "Sovetskaja Etnografija" znajduje się rozprawa S. T o ł s t o wa Wyniki' przebudowy praev Instytutu Etnografii A. N. ZSRR w świetle dzida I. V. Stalina "Marksizm i zagadnienia językoznawstwa" [Itogi perestrojki raboty Instituta Etnografii A. N. ZSRR w svete truda L V. Stalina "Marksizm i voprosy jazykoznanija). Jest to referat wygłoszony przez S. Tołstowa na posiedzeniu Rady naukowej Instytutu Etnografii, poświęconym obchodowi roC'znicy ukazania się w druku prac J. Stalina o językoznawst ••.• ie. Autor omawia ujemny wpływ M. Marra i jego szkoły na rozwój etnografii w ZSRR. Wpływ ten etnografowie radzieccy zaczęli przezwyciężać dopiero po 1934-36 r., po opublikowaniu orzeczeń partii ,odnoszących się do historii oraz "Uwag" Stalina, Kirowa i Zdanowa o konspektach podręczni~ów historii ZSRR i historii powszechnej. Publikacje te odegrały zasadmczą rolę w rozwoju etnografii i archeologii na drodze marksizmu i leninizmu. Po ukazaniu się w druku prac J. Stalina o językoznawstwie naukowobadawcze Instytuty ZSRR, a wśród nich i Instytut Etnografii, przystąpiły do rewizji dokonanych prac, stwierdzenia ich błędów i wyszukania dról1 wyjścia z kręgu mylnych założeń marryzmu. '" ·l '.11; i Instytut Etnografii rozpoczął ten krytyczny przegląd od oceny prac, przygotowywanych do druku, Szczególną uwagę poświęcono opracowaniu nowych ujęć zagadnień etnogenezy, zgodnych z założeniami nauki J, St:ll'rn o narodzie i języku. Decydującą rolę w tej dziedzinie prac Instytutu odegrał Wszechzwiązkowy Zjazd etnograficzny, zwołany na początku 1951 r. W zjeździe i w dyskusji nad problemami etnogenezy wzięli udział poza etnografami antropologowie, archeologowie, historycy i lingwiści. Do ważniejszych zagadnień, które wymagają dokonania krytycznej ich oceny z punktu widzenia nowych ujęć etnografii radzieckiej należą według S. Tołstowa m. in. problemy takie, jak pochodzenie sztuki, periodyzacja historii s'połeczeństwa pierwotnego, sprawa procesu konsolidacji narodowej wielu do niedawna opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR oraz współczesnych ludów krajów kolonialnych i zależnych. Autor wyraża głębokie prz~konanie, że cała dalsza praca w dziedzinie etnografii będzie rozwijała się na podstawie głębokiego twórczego przyswojenia sobie założeń najnowszych prac J. Stalina, będących wybitnym osiągnięciem marksistowsko-leninowskiej nauki. W następnym artykule: Rozwój radzieckiej antropologii w świette pracy J. Stalina "Marksizm i zagadnienia językoznawstwa" [Razvitie sovetskoj antropologU w svete trud a L V. Stalina "Marksizm i voprosy jazykoznanija") M. L e v i n rozważa znaczenie nowych prac J. Stalina dla antropologii. Stwierdza on, źe prace te odkryły nowe perspektywy przed pracownikami naukowymi różnych gałęzi wiedzy, a w szczególności - historii, w szerokim tego słowa znaczeniu. Antropologia, choć zaliczona do nauk biologicznych, związana jest jak najściślej swą tematyką z historycznymi dyscyplinami zwłaszcza z archeologią i etnografią. Rok, który upłynął od czasu ukazania się prac J. Stalina, był i dla antropologii okresem, w którym dokonano krytycznego przeglądu dawnych prac, przezwyciężono błędne ujęcia i wytyczono drogi nowej, twórczej pracy. Autor stwierdza, że jednym z ważniejszych problemów antropologii jest zagadnienie etnogenezy i związane z nim zagadnienie genezy świadomości, powstania myślenia i mowy. Te problemy rozwiązywane są obecnie w myśl założeń pracy J. Stalina o językoznawstwie. Poświęcona im jest praca V. Bunaka o początkowych etapach rozwoju myślenia i mowy na podstawie danych antropologii. Drugą ważną dziedziną radzieckiej antropologii jest dziedzina antropologii etnicznej, w której może naj silniej przejawiły się błędne ujęcia s~koły Marra. Dalsze wskazania znajduje antropologia radziecka w pracach J. Stalina o językoznawstwie. Antropologia etniczna rozpatrując zagadnienia typów antropologicznych, powstawania skladu antropologicznego współczesnej i dawnej ludności, wiąże się ściśle z lingwistyką, archeologią, historią i etnografią. Jednym z ważniejszych jej zadań jest teoretyczne opracowanie zagadnienia stosunku typów antropologicznych z jednej strony, ludów, języków i kultur - z drugiej, jak również opracowanie zgodnie z założeniami ostatnich prac J. Stalina, zagadnienia procesu kształtowania się �875 874 i przeobrażania !. !.,~ . typów antropologicznych na różnych etapach społeczeństwa ludzkiego. Autor kończy swą rozprawę stwierdzeniem, że praca J. Stalina o językoznawstwie okazała się dla antropologii źródłem twórczych badań i niezawodnym orężem w walce z idealistycznymi, antymarksistowskimi koncepcjami w tej dziedzinie wiedzy. Treścią obszernej rozprawy I. P o t e c h i n a: Niektóre problemy etnograficznego badania ludów krajów kolonialnych [Nekotorye problemy etnograficeskogo iz'ucenija narodov kolonial'nych stran] jest omówienie nowych ujęć etnografii radzieckiej w dziedzinie badań ludów krajów kolonialnych i zależnych. Autor stwierdza, że etnografia zagraniczna, zwłaszcza w krajach posiadających kolonie ,ogranicza się w zasadzie do badania życia i kultury tych ludów, a zgromadzony przez nią materiał wyzyskiwany jest następnie przez kierownicze klasy państw imperialistycznych dla utrwalenia kolonialnego ucisku. Etnografia radziecka do niedawna ujmowała badanie kultury i życia ludów krajów kolonialnych jednostronnie, rozpatrując jedynie tradycyjne formy życia tych ludów bez uwzględnienia współczesnych warunków ich bytowania i współczesnej kultury. Autor uważa to stanowisko za niewłaściwe. Sądzi on, że jednym z ważniejszych zadań etnograficznego badania ludów kolonialnych jest zbadanie charakteru i przyczyn ich opóźnienia w rozwoju oraz opracowanie historii kultury tych ludów z uwzględnieniem dziejów rozwoju konkretnych ludów w okresie poprzedzającym ich uciemiężenie przez kolonizatorów, a następnie przeobrażeina ich życia w warunkach ucisku kolonialnego. Wśród zespołu zagadnień, związanych z tą dziedziną badań etnograficznych autor wyodrębnia i analizuje szczegółowo dwa: l) rozkład ródowoplemiennej organizacji, przeżytków niewolnictwa i stosunków feudalnych oraz 2) kształtowanie się narodów burżuazyjnych. Oba te zagadnienia uważa przy tym za dwie strony jednego procesu - rozwoju stosunków kapitalistycznych. Odrębnym zagadnieniem jest sprawa kształtowania się i rozwoju spólnot narodowych w takich krajach, jak Chiny, Korea, Vietnam, które zostały już oswobodzone od ucisku imperialistycznego. W zakończeniu pracy autor podaje krótki przegląd angielskiej funkcjonalnej oraz amerykańskiej psychologicznej szkoły etnograficznej i wykazuje ich antynaukowe i reakcyjne założenia. Stwierdza on, że etnograficzne badania ludów krajów kolonialnych i zależnych powinny być ściśle związane z nieustępliwą walką z tymi kierunkami współczesnej burżuazyjnej etnografii, które służą reakcyjnej polityce imperializmu. Za takie kierunki uważa przede wszystkim funkcjonalizm i psychologiczną szkołę amerykańską. Autor jest. zdania, że należy również zwalczać poglądy wyrażane w pracach. et~o~raflcznych, pisanych przez przedstawicieli inteligencji tubylczej. przejaWiających s:voiste "narodnickie" nastawienie. Idealizując dawny ustrój spólnot.y .rodo.weJ. autorzy ci ułatwiają imperialistom przeprowadzanie reakcYJne} pohtykl zachowywania starych i przeżytych form źycia i kultury. : Rozprawa V. B li n a k a : początkowe etapy rozwoju myślenia i mowll antropologii [Nacalnye etapy razvitija myślenija i reci po dannym antropologii] była referowana na Zjeździe Etnograficznym. Autor. opierając się głównie na badaniach morfologicznych i paleoantropologicznych w powiązaniu z danymi archeologicznymi i psychofizjologicznymi. podaje schemat początkowych etapów rozwoju myślenia i mowy. Zaczyna pracę od rozpatrzenia stadiów, poprzedzających powstanie mowy, po czym analizuje początkowe stadium rozwoju mowy i myślenia i następne, któ1'(' (;kreśla jako stadium powiązanych wypowiedzi. Stwierdza przy tym istnienie jakościowej różnicy między mową pitekantropusa, sinantropusa, neandertalczyka a mową homo sapiens. Za fakty, które można dowieść uważa "nierozerwalny związek między rozwojem myślenia i dźwiękową stroni:! mowy; przodującą rolę zmieniających się warunków naturalnego i społecznego środowiska; decydujące zwroty w rozwoju intelektu, dostosowane po pierwsze do opanowania umiejętności przygotowania narzędzi; po drugie - do przejścia od dolnego paleolitu do górnego; proces wyprostowania ciała jako siła poruszająca w przebudowie peryferyjnych organów mowy i wnioski, wypływające z badania szkieletów człowieka wykopaliskowego odn.ośnie położenia krtani i pracy dolnej szczęki". V. Bunak jest zdania, że zagadnienie myślenia i wczesnych etapów jego rozwoju - jest podstawowym problemem nauki o pochodzeniu człowieka i jako takie powinno zająć należne mu miejsce w radzieckiej antropolog i i i teorii antropogenezy. wedlug danych S. K l j a sstor ny j w niewielkiej rozprawce: Kangiujska etnotoponirKangjujskaja etno-toponimika w orchonskich tekstach] analizuje szereg dawnych tekstów orchońskich i na ich podstawie próbuje wyjaśnić nazwy pewnych ugrupowań etnicznych i miejscowości na obszarze środkowej Syr-Darii. Po szczegółowym rozpatrzeniu tych tekstów dochodzi do wniosku, że na początku VIII w. oazy środkowej Syr-Darii, zwanej wówczas rzeką Kanga, tworzyły jeden polityczny związek, którego ośrodkiem był Otrar (inaczej Trarband). Plemiona Pieczeniegów, określane jako Kengeresowie "ludzie Kanga" "mężowie Kanga" według omawianych tekstów były jedynym na tym obszarze masywem etnicznym. przeciwstawianym Sogdyjcom i zachodnio-tiurkskim plemionom. Ten wojenno-polityczny blok związku pieczenieżskich plemion z mieszkańcami średniej Syr-Darii, w których panowali władcy pochodzenia tiurkskiego - w dużej mierze tłumaczy, zdaniem autora, powodzenie stuletniej walki tych władców z arabskimi najeźdźcami. Treścią obszernej rozprawy V, K r u p j a n s k oj: Ludowa twórczość pieśniarska w okresie powojennym. (Na podstawie materiałów rosyjskich, ukraińskich i białoruskich). [Narodnoe pesennoe tvorcestvo poslevoennogo perioda] jest omówienie ludowego pieśniarstwa Rosjan, Ukraińców i Białorusinów po ostatniej wojnie światowej. Autorka zwraca uwagę na ścisle wzajemne związki, jakie istnieją od dawna między tymi trzema narodami. Związki te zostały zacieśnione jeszcze bardziej po Rewolucji Październikowej, a w szczególności w czasie wielkiej wojny ojczyźnianej. Rozkwit ludowej twórczości poetyckiej po wojnie mika w tekstach orchońskich �876 877 uwarunkowany był ogromnym podwyższeniem stopnia napięcia twór.czego ludowych mas, przejawiający się we wszystkich niemal dziedzinach życia ludności ZSRR. Współczesna twórczość ludowa przeżywa głębokie ~rzeobrażenia w związku z nowymi formami pracy i życia wsi kołchozowej, ogólnym podniesieniem się poziomu kultury i rozwojem socjalistycznej świadomości wśród ludzi radzieckich. Już przed wojną w folklorze rosyjskim przejawiało się wyraźnie dążenie do stworzenia takich ludowych radzieckich pieśni, które obrazowałyby w pełni nową socjalistyczną rzeczywistość w oparciu o najdoskonalsze wzory rosyjskiego pieśniarstwa. W czasie wojny rozwinęła się ogromnie masowa twórczość pieśniarska, szczególnie źywo przejawiająca się w środowisku frontowym i partyzanckim. Wszystko to wywarło wielki wpływ na powojenną ludową twórczość poetycką, ogniskującą się głównie w twórczych zespołach chóralnych. Dużą pomoc w tych poczynaniach okazują amatorom zawodowi kompozytorzy, wyjeżdżający w teren oraz zjazdy autorów ludowych pieśni, organizowane w różnych miastach kraju. Ludowa radziecka pieśń z reguły powstaje w zespołach chóralnych. zakładanych w ośrodkach pracy, w kołchozach, sowchozach, fabrykach. zakładach przemysłowych itp. Coraz bardziej rozwija się metoda zespołowego opracowywania pieśni, ułożonej przez jednego autora. Kolektyw wprowadza do pieśni zmiany i uzupełnienia tekstu i melodii. Autorka analizuje szereg pieśni, podkreślając ich wysoki poziom ideowy, patriotyzm i miłość do socjalistycznej ojczyzny i do Stalina. Pieśni te odzwierciedlają dążenie ludzi radzieckich do budowania nowego komunistycznego społeczeństwa i obrony pokoju na świecie. B. A l e k s a n d r o w w rozprawie: Tybet i Tybetańczycy [Tibet opisuje współczesne życie i kulturę Tybetańczyków. Omawia on w zarysie historię Tybetu i związki jego z Chinami, a następnie podaje obszerny przegląd stosunków gospodarczych i społecznych kraju. Autor zwraca szczególną uwagę na rolę religii lamaistycznej i duchowieństwa w kształtowaniu się i utrzymaniu do czasów obecnych w Tybecie ustroju feudalnego. Kończy swą pracę omówieniem znaczenia podpisanej w maju 1951 r. umowy między Rządem Ludowym Chin i miejscowym rządem Tybetu. i Tibetcy] A. N o v i c e v a: Koczownicy i półkoczownicy tureccy we [Tureckie kocevniki i polukocevniki v S'ovremennoj !urcii] .poświęcona jest opisom życia i kultury tureckich koczowniczych l nawpoł koczowniczych plemion i rodów zwanych ogó:nie Jurukami. Zamieszkują one głównie południowo-wschodnie oraz zachodnie obszary Anatolii. . Rozprawa współczesnej Turcji Autor omawia szczegółowo rozmieszczenie tych plemion ich liczebność rodowo-plemienną organizację, gospodarkę i uk'lad społecz~ych stosunków: W zakończeniu, w odrębnym rozdziale pod tytułem - reakcyjna polityka tureckiego rządu wobec plemion - analizuje agrarną politykę turecldego rządu, popierającą obszarników i bogatych chłopów ze szkodą dla uboższych warstw ludności wiejskiej. Polityka ta utrudnia, zdaniem autora, przechodzenie Juruków do życia osiadłego, mimo zarządzeń pozornie temu sprzyjających. A. Novicev stwierdza, że w Turcji współczesnej brak odpowiednich warunków, niezbędnych do szybkiego usunięcia istniejących u Juruków przeżytków rodowo-plemiennych i przejścia od nawpół-feudalnych i nawpół-patriarchal. nych stosunków do wyższych form społeczno-gospodarczego rozwoju. V. G u s e v w obszernej rozprawie Hercen i poezja Ludowa [Gercen i narodnaja poezija] czyni próbę usystematyzowania poglądów A. Hercena na poezję ludową i wyjaśnienia jego roli w dziejach folklorystyki, a częściowo i etnografii rosyjskiej. Autor dochodzi do wniosku, że Hercen łącznie z Bielińskim zapoczątkował rewolucyjno-demokratyczny kierunek w badaniach ludowej twórczości poetyckiej i opracował materialistyczną metodę badania tej twórczości, rozpatrując ją w związku z konkretną historią, przede wszystkim z współczesnością i życiem mas pracujących. Poglądy Hercena na ludową twórczość przeciwstawiały się idealistycznym i reakcyjnym teoriom w folklorystyce. Na tej podstawie autor ocenia Hercena jako uczonego, który wyprzedził współczesną mu zachodnio-europejską i rosyjską burżuazyjną liberalno-szlachecką folklorystykę. Do rzędu dyskusyjnych omówień należą tezy referatu V. S o l' o k i n a: Niektóre zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego [Nekotorye voprosy istorii pervobytnogo obscestwa], wygłoszonego na posiedzeniu naukowym w Instytucie Historii Kultury Materialnej. Autor polemizuje z hipotezą prof. S. Tołstowa o "pierwotnej ciągłości językowej". N. Ja s'k o podaje krótką notatkę pt.: Socjalistyczny Donbass w ludowej poetyckiej Radzieckiego Zakarpacia [Socialisticeskij Donbass v narodnom poetickom tvorcestve sovetskogo Zakarpat'ja]. Opisuje on przeobrażenia, jakim uległy, po złączeniu Zakarpacia z Radziecką Ukrainą, popularne na tym obszarze kołomyjki. Pieśni te, śpiewane przy pracy i podczas wypoczynku, w nowych warunkach życia Zakarpacia wypełniają się c,raz bardziej społeczno-polityczną treścią, . związaną z różnymi rodzajamI pracy i wytwórczości. - Autor rozpatruje szczegółowo kołomyjki, układane przez górników Donbassu, pochodzących z Zakarpacia. twórczości 1. G u r v i c w artykule: Współczesna twÓl'CZOŚĆ jakuckich rzeźbiarz11 [Sovremennoe tvorcestvo jakutskich kosterezov] om<1wia twórczość współczesnych rzeźbiarzy jakuckich, wycinających w kości mamutów "zdobne przedmioty, figurki i sceny rodzajowe. Rzeźba w kości jest jedną z postaci dawnej sztuki ludowej jakuckiej. Umiejętność ta rozwinęła sk szczególnie po Rewolucji Październikowej. Artykuł ilustr';:rwany jest fotografiami rzeźb, znajdujących się w muzeach Moskwy i ,Jakucka. w kości r. grupy B a b a c h a n o v w krótkiej Zydów-muzułmanów evreev-musul'man not.atce: Do zagadnienia o pochodzenin [K voprosu o proichezdenii gruppy rozważa wypadki przechodzenia Zydów na w Bucharze v Buchare] �878 879 Islam w dawnym emiracie bucharskim miastach byłego Turk,=stanu. Zmiana wyznania odbywała się zazwyczaj pod przymusem dla unikniecó" więzienia, śmierci bądź teź z powodu nędzy. Niekiedy nawróceni na islam Zydzi stawali ~ię fanatycznymi muzułmanami, czasami jednak zachowywali potajemnie przepisy i obyczaje dawne] swej wlary. Po Rewolucji Październikowej Zydzi-muzułmanie, uwolnieni od narodowego ucisku, włączyli się aktywnie do życia radzieckiej Buchary, przezwycięźając dawne swe odosobnienie i opóźnienie w rozwoju. A. K o l p a k o v podaje krótką notatkę etnograficzną O kurdyj~kim Dżelalawand [Kurdskoe plemja Dżelalavand] mieszkającym w Iranie. W dziale kroniki znajdują się sprawozdania: z posiedzenia Rady Naukowej Instytutu Etnografii A. N. ZSRR, poświęconego obchodowi rocznicy ukazani<a się w druku pracy J. Stalina o językoznawstwil€; 'Z nowych wy5'taw Państwowego Muzeum etnografii ludów ZSRR, przedstawiających kulturę i życie ludów północnego Kaukazu i ludów Powołża; z wystawy Muzeum Ludowego Zycia Estońskiej SRR [Muzej narodnogo by ta Estonskoj SRR], obrazującej przyjaźń narodów rosyjskiego i estońskiego w świetle danych etnografii i historii; z prac folklorystycznych Domu Twórczości Ludowej Abchazskiej ASRR i obrony dysertacji kandydackich w zakresie etnografii w Instytucie Historii im. L A. Dżawachiszwili Ak. Nauk Gruzińskiej SRR. Tematyka dysertacyj obejmowała następujące zagadnienia: Gruzińskie ludowe kołowe środki transportu; Sżatilskie "sapechno" [miejsce zebrań]; materiały do badania dawnej uprawy winorośli w Kiziki; z historii najdawniejszych wierzeń Gruzinów (Kadagoba w Chevsureti); Instytucja małżeńska w Mtilueti (według dawnych etnograf.ii); Młyny w wąwozie Aragwskim. Dział kroniki kończy 7-stronicowe sprawozdanie L K a l c e v o j: Etnograficzna praca w Ludowo-demokratycznej Polsce w latach 1945-1950 [Etnograficeskaja rabota w narodno'-demokraticeskoj Pol 's e w 1945-1950 g.]. W ostatnim dziale - krytyka i bibliografia - znajdują się omówienia etnograficznych artykułów, zamieszczonych w trzech pierwszych tomach "Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej", !przegląd krytycZIl1Y rocznika pisma "Afncan Studies" 'Z r. 195'0, a następnie obszerne recenzje wydawnictw z dzi.ałów Ludy ZSRR .~Ludy Ameryki. plemieniu Maria ,SOVETSKAJA ETNDGRAFIJA", zeszyt Akademii Nauk ZSRR, Moskwa-Leningrad. Frankowska 4-ty, rok 1951, Wydawnictwo W czwartym kwartale 1951 roku zaszły dwa wydarzenia, które wyraźnie zaznaczyły nowy etap w pracy sowieckiej etnografii. Pierwszym z nich była konferencja Rady Naukowej Instytutu Etnografii ZSRR w Moskwie, odbyta w dniu 9. 10. 1951, drugim - zorganizowany przez wymieniony Instytut, zjazd etnografów, językoznawców, antropologów, archeologów i historyków, w Moskwie w dniach od 29. 10. do 3. 11. 1951 r. Tematem obu narad były zagadnienia programowe i metodologiczne. 4-ty zeszyt czaso- pisma "Sovetskaja Etnografija" w roku 1951 zredagowany został po wymienionych konferencjach. Nowe nastawienia i zmiany z nich wynikłe znajdują już w tym zeszycie swój wyraz, mianowicie w doborze tematyki. w układzie i w sposobach ujmowania poszczególnych zagadnień. Całość materiałów, podobnie jak w poprzedn:.ch zeszytach, ujęta została w działy. Omawiany tu zeszyt 4-ty zawiera dziewięć działów. Artykuł wstępny, prawdopodobnie opracowany przez kolektyw redakcyjny, gdyż nazwiska autora nie podano, poświęcony jest omówieniu wspomnianej już poprzednio konferencji. Główną tematyką konferencji w dniach od 29. 10. do 3. 11. 1951 były zagadnienia etnogenezy. Artykuł nosi tytuł: Obrady w sprawie metody badań etnogenetycznych w świetle stalinowskiej nauki o narodzie i języku [Sovie3eanje po metodołogii etnogeneticzeskich isledovanii w svietie stalinskogo ucenia o nacji i jazykie]. W części wstępnej artykuł przynosi charakterystykę sytuacji na odcinku badań nad etnogenezą. Zagadnienie etnogenezy jest, zdaniem autora wzgl. autorów, zagadnieniem niezmiernie trudnym i złożonym. Przy tym jednak zagadnienie to ma szczególnie wielkie znaczenie naukowe i polityczne, zwłaszcza za naszych dni, 'kiedy świat podzielił się na dwa obozy, kiedy w Związku Radzieckim i w krajach demokracji ludowych rozkwitają kultury narodowe wolnych narodów a w obozie imperializmu wzrasta ucisk narodów kolonialnych. Odpowiednio do interesów politycznych, nauka buri:ua~yj~a propaguje reakcyjne idee kosmopolityczne, odmawiając racji Istmemu kultur narodowych oraz narodowej suwerenności w imię tzw. "kultury światowej" i "światowej gospodarki". W istocie swej oznacza to podporządkowanie się amerykańskiemu imperializmowi. Zagadnienia etnogenezy, choć często dotyczą odległej przeszłości są jednak ściśle związane ze współczesnością i nie można właściwie rozu~ieć procesu kształtowania się ludów współczesnych, nie rozpatrując zaszłych poprzednio procesów historycznych. Publikacje J. W. S t a l i n a w kwestiach narodowych oraz jego wypowiedzi w sprawie marksizmu w językoznawstwie postawiły przed sowieckimi ba.daczami etnogenezy jako zadanie naj pilniejsze - poddać rewizji wszystkle te prace naukowe, do których przeniknęły błędy teorii językowych N. N. Marra i jego spadkobierców ideowych. Dotyczyło to nie tylko językoznawców, ale również etnografów, archeologów, antropologów i in. Zarazem, w świetle wypowiedzi J. W. Stalina, stało się oczywistym że dla uzyskania. właści\~ych wyników badań na odcinku etnogenezy ni~zbędną .lest. wspołpraca Językoznawców, etnografów, archeologów, antropologów l hlstorykow. W celu omówienia wspólnych metodologicznych zagadnień etnog~nezy zwołana została wymieniona wyżej konferencja. W ciągu jej trwama zos~ał~ wygłoszonych 25 referatów, częściowo poświęconych ogólr.~m zagadm:mom etnogenezy, a częściowo problemom pDchodzenia poszczegolnych ludow lub wreszcie, omawiająCYCh szersze zagadnienia etnicznoięzykowe. W . t~ku dyskusji .i wymiany sądów sluystalizował się pogląd, że zagadmen etnogenezy me mozna rozstrzygać bez udziału, przede ·wszystkim. Językoznawców. Język nie jest jednak jedynym znakiem przynależności �880 I I, "! etnicznei. Narody i ludy różnią się lub zbliżają także pod względem kultury. Materiały etnograficzne pozwalają śledzić i poznawać procesy kształtowania się kulturowej odrębności danego ludu. Toteż udział etnografii w rozstrzyganiu zagadnień etnogenezy jest niezbędny. Cennym w tych badanigch jest także wkład, jaki wnosi antropologia i archeologia. Zagadnienie korzystania z poszczególnych typów źródel du badań nad etnogenezą omawiali S. A. Tokarew i N. N. Czeboksarow w referacie. o którym będzie jeszcze niżej mowa. O roli materiałów archeologicznych w badaniach nad etnogenezą mówiła w swoim referacie A. D. Udalcow. '1'en sam problem omawiany był również w zbiorowym referacip G. F. Debeca, M. G. Lewina i T. A. Trorimowa. Językoznawcy wysunęli jeden z ważniejszych problemów, mianowicie problem kształtowania się oraz rozwoju rodzin językowych. Przewodnją myślą, która przewijała się w referatach tego zagadnierda było stwierdzenie. że "wspó:noty językowe są wynikiem rozwoju, wychodzącego z jednego źródła" (S. E., 4i1951, s. 5). Twierdzenie to nie natrafiało na istotni3j~ze sprzeciwy w toku dyskusji. Jednym z centralnych zagadnień konferencji, było zagadnienie stosunku między jednostkami podziałów i klasyLkacji językowych z jednej strony a wspólnotami etnicznymi, typami antropologicznymi i "k u l t u l' a m i" archeologicznymi z drugiej strony. Granice wspJlnot językowych nie pokrywają się jednak z granicami etnicznymi, a procesy kształtowania się zjawisk antropologicznych, językowych i etnicznych różnią się między sobą zasadniczo. Wnioski, jakie można wyprowadzić z wygłoszonych na ten temat referatów, z dyskusji i wypowiedzi - pozwalają na twierdzenie, że WYmienione tu zjawiska nie dadzą się zamknąć w jeden wspólny schemat. Każde z tych zjawisk pows:aje i rozwija się w odrębnych, konkretnych warunkach historycznych. Bardzo liczne i interesujące materiały metodologiczne zawierały referaty etnografów, archeologów, lingwistów i antropologów - poświęcone etnogenezie poszczególnych ludów m. in. Słowian, Ugro-Finów, Turków i in. W sumie, konferencja stała się ważnym wydarzeniem w rozwoju etnografii radz:eokiej i zapoczątkowała nowy etap w badaniach :nad etnogenezą. W krytycznej ocenie jej przebiegu i wyników stwierdza się, że obok wielcC' pozyty",'nych osiągnięć były również braki i niedociągnięcia. Tak np. etnografowie niedostatecznie zilustrowali zagadnienie, w jakim stopniu materiały etnograficzne są pomocne do rozstrzygania zagadnień etnogenezy. W niedostatecznym stopniu naświetlono także zagadnienie obszarów historyczno-etnograficznych i ich stosunku do archeologicznych "k u l t u r'·. Podobne braki wykazały ujęcia takie, jak zagadnienie etnonimów. W zagadnieniach językoznawczych nie poruszono prawie wcale problemu wewnętrznych praw rozwoju języka. Niedostatecznie naświetlono sprawę rozwoju języków: "od języków rodowych do języków plemiennych, od języków plemiennych do języków ludClwych i od języków ludowych do języków narodowych". (S. E., 4.,'1951, s. 6). Ne dyskutowano także prubIernów takich, jak najwcześniejsze etapy w rozwoju języka, charakter j<;zyków rodowych, procesy przejścia od języków rodowych do plemiennych i in. Tymczasem 881 zagadnienia te należy dobrze poznać, aby móc rozstrzygać pCldstawowe problemy etnogenezy. Tym niemniej wyniki konferencji są niezmiernie ważne i należy je ocenić pozytywnie. Dzięki pracy J. W. Stalina - "Marksizm a zagadnienie językoznawcze" etnografowie i antrop::>logowie stanęli na nowych pozycjach. "W twórczym wsp6łdziałaniu z archeologami i językoznawcami, poprzez spory i dyskusje dążą do dalszych osiągnięć, pamiętając wskazania Stalina, że żadna nauka nie może się rozwijać i postępować bez walki poglądów i bez swobodnej krytyki" (S. E., 4/1951, s. 6). Następny artykuł, którego autorami są S. A. Tokarew i N. N. Czeboksarow omawia zagadnienia metodologiczne z zakresu etnogenezy. Artykuł jest zatytułowany: "Metodologia badań etnograficznych na podstawie materiałów etnograficznych w świetle prac J. W. Stalina o zagadnieniach językoznawczych". [Metodo·logia etnogenetic.eskichisledovanii na materiale etnografii w svietie rabo t J. W. Stalina po voprosam jazykoznanija]. Treść tego artykułu omówiona została na łamach LUDU (tom XLI) w artykule p~św;ęconym zagadnieniom etnogenezy w radzieckiej etnografii. Pomijając zatem szereg szczegółowo rozważanych w tym artykule problemów etnogenezy i metod badawczych należy zauważyć, że wiek e interesującym i ważnym podkreśleniem jest to, że w badaniach językoznawczych, etnograficznych i w badaniach nad etnogenezą, zdaniem autorów, stosować należy metodę historyczno-porównawczą, która, jak to wyraźnie ocenił i określił .J. W. Stalin, mimo p~wnych niedociągnięć daje p::>zytywne wyniki. Poza tym każdego etnografa niewątpliwie mocno interesuje zagadnienie zasięgu oraz charakterystyka tzw. o b s z a l' Ó w h i s t o l' Yc z n o - e t n o g l' a f i c zn y c h oraz tzw. o b s z a l' Ó w g o s p o d a l' c z o - k u l t u l' o w Yc h, a których mowa jest w referacie. Niestety w referacie zagadnienia te zostały wledwie dotknięte i to bardzo ogólnikowo. W dz:ale: Materiały i badania etnograficzne oraz antropologiczne ZSSR - znajdujemy artykuł G. G. F l' a ł o w e j "Rzeka szczęścia" (Budowa kanału Niewinnomyskiego w twórczości ludowej) [Rieka Scastija]. W pierwszej, pClwojennej pięciolatce stalinowskiej została zakończona budowa kanału, nawadniającego obszar Stauropols-kiego Kraju, mianowicie Kanału Niewinnomyskiego. Długi ria około 400 km kanał połączył pełnowodną rzekę Kubań z korytem wyschłej rzeki Jegorłyk. Zbiedniałe, ~s"{utek stałej posuchy i br.aku wody, obszary tzw. Staurapolskiego Kraju l Gubernii Rostowskiej otrzymały kubańską wodę. Klęska, która od szere"u dziesiątek lat zawisła nad ludnością tych obszarów i która stała się prz;czyną strat ogromnych, niedoli i nędzy, została odwrócona. W r. 1935 Socjalistyczne Władze powzięły decyzję zbudowania kanału. Z wielkim rozmachem przystąpiono do prac. Rząd wystąpił z apelem do ludności przede Wszystkim zainteresowanych obszarów, wzywającym do uczestnictwa w budowie. Przeprowadzono umiejętnie agitację. Wynikiem tego był masowy napły,:"" ochotniczych sił roboczych do budownictwa kanału. W czasie h:w~'11la robót. w ciągu szeregu lat. organizowano liczne kul turalnoOSwlatowe imprezy . Ok ol'lcznOSCl .. t e sprzYja '. ł Y t'worCZOOClsamorodnych " l t' '. taen ow, Jakle znalazły się wśród uczestników robót. Powstawały piosenki, �883 882 opowiadania, wiersze itp. o tematyce związanej z budową kanału. Niekiedy utwory te prędko rozpowszechniały się wśród robotników, pracujących tu. Niektóre z tych utworów były drukiem publikowane w gazetach lub choćby tylko w ściennych gazetkach, czasami jedynie recytowane na wieczornicach i akademiach. Ale nie tylko praca i wysiłki związane z budową kanału były przedmiotem tej ludowej twórczości. Dla wieśniaków, dla ludzi gospodarujących w kołchozach, woda z Kubania stała się najważniejszym, życiodajnym, urodzaj i bogactwo niosącym czynnikiem na umęczonych posuchą stepach. Woda nowozbudowanego kanału ożywiła martwiejące życie tych obszarów i zapoczątkowała okres gospodarczej pomyślności i rozkwitu. To też w pieśniach właśnie wieśniaczego ludu tych obszarów kanał Niewinnomyski nazwany został "Rzeką Szczęścia". Autorka zebrała i zapisała w latach 1949-1951 niektóre z owych utworów. Z zapisków tych pochodzą materiały cytowane w tekście artykułu. Artykuł ten daje interesujący obraz twórczości ludowej, w której znajdują odbiCie wielkie zdarzenia, jakie dokonują się w kraju przodującego socjalizmu. L. I. Ł a w r o w, "Formy domostwa u ludów póŁnocno-zachodniego - do polowy XVIII-go wieku". [Formy żilisea u narodov sjevierozapadnogo Kawkaza d'o sjeriediny XVIII wieka). Na temat budownictwa ludowego na Kaukazie ukazało się już dość dużo prac. Wszystkie omawiają jednak formy budownictwa, pochodzące najdalej z końca XVIII wieku. Autor probuje dać zarys historyczny form budownictwa z obszaru północno-zachodniego Kaukazu. Rozpoczyna od omówienia form mieszkalnych paleolitu. Dokonawszy przeglądu znanych mu stanowisk archeologicznych, stwierdza, że w paleolicie na tym obszarze mogły istnieć nast. typy miesz!kań: pieczary skalne, prowizoryczne szałasy z gałęzi i trwałe szałasy, prawdopodobnie wyplatane z gałęzi i być może obrzucane gliną. Istnienie ziemianki na tym obszarze nie znajduje dotąd wyraźnego potwierdzenia. Z okresu neolitu brak, poza pieczarami, do~ statecznie rozpoznawalnych znalezisk mieszkalnych. Z kilku stanowisk wynika możliwość istnienia szałasów oblepionych gliną. Z okresu miedzi znaleziska osad świadczą o planowym budowaniu osiedli. Chaty stanowiska Dolinskiego miały ściany wyplatane z gałęzi, przy czym ściana składała się z dwóch plecionek, zewnętrznej i wewnętrznej. Przestrzeń między tymi ściankami wypełniano gliną. Typ tej chaty, przy tym krytej słomą, stał się typem charakterystycznym dla tego obszaru od okresu metali po dzień dzisiejszy. W okresie brązu pojawia się tu budowla kamienna z kamienia nieciosanego. W okresie scyto-sarmackim wraz z azjatyckimi koczownikami zjawia się "kibitka". Tak więc w średniowieczu, na omawianym obszarze istniały, zdaniem autora, takie typy domostw: Lekka kibitka u koczowników, kamienna sakla, dom kamienny z dachówkowym kryciem i tzw. turłuczny dom. ów plecionkowo-,gl'niany, kryty słomą. Ten właśnie .,turłuczny" typ. pomijając to, że równocześnie obok istniały jednak inne typy domostw, można określić jako ch,u.'akterystyczne domostwo tego obszaru w okresie średniowiecza i w okresie poprzednim. Pozostało ono nadal tY'powym także Kaukazu w okresie pomongolskim, z wielką uporczywością a nawet po dzień dzisiejszy. trwając po wiek XVIII-ty. W. 1. D u ł o w, Przeżytki ustroju wspólnoty rodowej i życia rodowego w XIX i poczqtku XX wieku. [p:erezitki obsc:nno'-rodowogo stroja i rodowogo by ta u Tuvincew w XIX i naczale XX wieka]. Dawny podział terytorialno-rodowy u Tuwinców zanikł w znacznym już stopniu. Przez Chińczyków i Mandżurów zaprowadzony podział tery totorialny na sumony, chszuny i arbany spowodował, że rody w większości przypadków zostały porozrywane. Współistnienie podziałów rodowych z nowymi podziałami administracyjnymi spowodowało liczne przeniesienia cech i znamipn rodowych podziałów na sumony i arbany. Autor pracy znajduje jednak szeręg zachowanych do XIX-go wieku a nawet do początku XX-go wieku przeżytków dawnego ustroju. Śród takich przeżytków wymienia autor jako pozostałość egzogamii rodowej, zachowany u Tuwinców zwyczaj szukania i dobierania sobie żony poza grupą rodową. W uprzywilejowanym niekiedy położeniu kobiety, co zachowało się wyraźniej w biedniejszych rodzinach Tuwinców, autor szuka śladów prawa macierzystego. Zachowała się również jeszcze pamięć wspólnych rodowych modłów i obrzędów, mających na celu zapewnienie pomyślności całemu rodowi. Bardzo dawnym reliktem są pewne zwyczaje, związane z łowiectwem. Zwierzyna, upolowana czy złowiona przez pojedynczego myśliwego lub grupę myśliwych z danego rodu, jest traktowana jako własność wszystkich członków rodu i wszyscy mają prawo uczestniczyć w podziale miesa. Skóra ewn. rogi itp. pozostają własnością myśliwego, który zwierzę złowił. Istnieją także artele myśliwskie. Myśliwska grupa danego rodu poluje w wydzielonym w tajdze rejonie łowieckim. U niektórych Tuwinców zachowały się wspomnienia o wspólnym posiadaniu narzędzi pracy, o wspólnym władaniu pastwiskami i stadami. O dawnym gospodarowaniu wspólnym ma, zdaniem autora, świadczyć fakt m. i. wymiany niektórych produktów między grupami, należącymi do lednego rodu. Bywa tak, że wskutek podzialu administracyjnego, grupy. w.zasadzie należące do jednego rodu, zostały rozdzielone i znalazły się w od~Iennych warunkach gospodarczych. Otóż wtedy czesto grupy te u:'Cup~łmają wzajemnie, drogą wymiany, swoje zap.otrzebowania. N. p. północni C ~ o d u dostarczają swoim rodowym krewniakom na p:Jludniu chleb w Z3.mian za otrzymywane stamtąd wielbłądy. Podobne wymiany mają miejSce m. i. w rodzie Kyrgyz. Śladem pierwotnej, wspólnej gospodarki oraz współodpowiedzialności z~ losy każdego z członkó'.¥ rodu jest, według autora, stosunek wzaiemny błledaków i bogaczy. Jeżeli ubożsi członkowie rodu w okresie jakiejś klęski g nie m alą . co Jesc,o . ,. t b ogatsl . z 1'0 d u malą. obOWiązek . B' odoweJ' d· pomagania. ,e akom przvsługuje w tym przypad1<:u prawo domagania sie pomocv 0'1 b ogatszych J . l' . d . .' eze I Je en z człon k'~ow rodu wskutek nieszczęśliwego zdarze?lslta.IUłb zywiołowej klęski stracił dobytek a w szczególności swoje st:.J.do . d ot k"filęCI takIm . mufila zwyc .- 7a" J, ze me losem członkowie rodu ofiaro\Vvwali ' po .JednE'i lub dwie sztuki zwierząt ze swoich stad. . u Tuwinców �885 884 W XIX w. i początku XX-go w. w Tuwie przestała już istnieć materialna baza stosunków rodowych. Trwały jeszcze nadal przeżytki tych stosunków szybko jednak zanikając wraz z podrastaniem nowego pokolenia. Tym niemniej niektóre ślady dawnych stosunków przetrwały do obecnego czasu i liC7.yć się z nimi należy w rozpatrywaniu obecnych, socjalistycznych stosunków w Tuwie. Stosunki, jakie autor opisuje w odniesieniu do Tuwinców w końcu XIX i na początku XX wieku wraz z cytowanymi przeżytkami stosunków rodowych, dają obraz charakterystyczny dla wczesnego stopnia rozwoju stosunków klasowych. Na stopniu tym nowa formacja ustrojowa jeszcze nie oderwała się całkowicie od dawnej, a grupa żyje w nawpólpatriarchalnych. nawpółfeudalnych stosunkach wewnętrznych. N. 1. Kra w c o w: "Pieśni [piesni zniecow żniwiarzy w bułgarskiej wieku". w bo!g.arskom norodnom twórczości ludowej XIX wieka]. Pieśni żniwne w bułgarskiej poezji ludowej zajmują bardzo wybitną pozycję. Szczególne bogactwo tego typu ,pieśni występowało w górskich okręgach (Gabrowskim, Trewneńskim, Drjanowskim i i.). Pieśni te zaczęto niestety zbierać dopiero od połowy XIX wieku a więc bez wątpienia znacma liczba tych pieśni zdążyła już zaginąć w niepamięci. Tymczasem w p:'~śniach tych znależć można całe bogactwo informacji o warunka::h życia ówcze5nej wsi bu1garsik'ej, 'D technice pracy na roli, o społecznych stosunkach na wsi, ożyciu biedaków i bogaczy i ich wzajemnym stosunku, wreszcie o dążeniu do wyzwolenia z jarzma tureckich najeźdźców i z ucisk'l rodzimych obszarników. W żadnych innych pieśniach nie można znależć tali: Gokładnego opisu .samych żniw, techniki żęcia, podziału pracy przy żniwach, pańszczyźnianego stosunku w odniesieniu do Turków i tzw. czorbadżów. Znakomicie są tu zarysowane postacie żeńców obojga płci, postal:'e turków, czorbadżów, dragomanów i i. W pieśniach ż:1iwnych bardzo często znajdujemy słowa krytyki ówcześnie panujących sto~"n1<ów społecznych, mn'ej lub więcej utajone słowa buntu przeciw .najeźdźcy tureckiemu a obok tego przewija s'ię przepiękny motyw - głęlboka mił-Jść do ojczyzny. Przy tym wszystkim bułgarskie pie:3ni żniwne cechuje realizm w przedstawianiu tak obrazów otaczającej wieśniaka przyrody jak i obrazów jego codziennego ży:ia oraz wysokiej klasy .artyzm. Z charakterystyki tej wynika, że ten rodzaj pieśni winien być przedmiotem szczególnie troskliweg·) b3dania przez etnografów. Autor daje w omawianym artykule przeg.ląd zebranych. na temat CJOdany w tytule materiałów. XIX tworcze5twie I. I. P o t i e c h i n, Skład etniczny ludności Unii Południowo-Afrykań[Etni<'eskii sostaw n,a-sjelenija jużno-afrikanskogo sojuza). Postawione w tytule zagadnienie nabrało szczególnego znaczenia od 19-1B roku, kiedy to w Unii Płd.-Afr. do władzy doszła nacjonalistyczna partia M a II a n a, która w stosunku do kolorowej ludności t~go kraju rozpoczęła faszystowską politykę rasowej dyskryminacji i wzmaganego ucisku. skiej. l Stosunek tubylczej ludności afrykańskiej do napływających tu europejskich kolonistów kształtował się od początku kolonizacji tj. od XVIII-go wieku inaczej niż to miało miejsce w Australii lub np. w Kanadzie. W Australii, w wyniku europejskiej kolonizacji współczesna ludność tubylcza nie sianowi nawet l% obecnej masy mieszkańców Australii. W Kanadzie ludność tubylcza stanowi obecnie zaledwie l% ogółu mieszkańców. Tymczasem ludność tubylcza Afryki Południowej stanowi prawie 75% ogółu mieszkańców tego kraju. Pod względem rasowym i etnicznym skład ludności Unii jest wielce z~ożony. Autor artykułu omawia posz·:zególne elementy tej ludno3ci, przytaczając dane cyfrowe oraz dając trafną i wnikliwą charakterystykę poszczególnych grup i ich sytuacji społecznej i politycznej. Z danych tych wynika. że podstawowy człon stanowi ludność murzyńska Bantu, w ilości ponad 6J% ogółu ludności. Europejczycy stanowią około 20%, mulaci około BO/o, a grupa azjatów ok. 2,5% ludności. Uprzywilejowane stanowisko europejczyków doprowadziło do wewnętrznych konfliktów i sprzeczności w których wyniku toczy się tu zacięta walka o sprawiedliwość społeczną. Właściwe rozwiązanie obecnej sytuacji społeczno-politycznej w Unii Połudn.Afrykańskiej widzi Potiechin w realizacji programu jaki opracowała i ogłosiła Komunistyczna Partia Południowej Afryki. Ż artykułów dotyczących historii etnografii interesujący jest artykuł M. O. K o s we n'a Kowalewski jako etnograf i znawca Kaukazu. [M. M. Kowalewskii kak etnograf-Kawkazowied]. Autor artykułu omawia w sposób krytyczny niektóre pozycje naukowego dorobku Kowalewskiego z zakresu etnografii, wykazując ich niedociągniE:da, błędy, ich wartości pozytywne i zalety. W podsumowaniu wniosków, w ocenie ogólnej, - Koswen daje wyraz uznania dla działalności Kowalewskiego, jako etnografa i wybitnego znawcy Kaukazu. Prace Kowalewskiego są niewątpliwie bardzo pozytywną i poważną pozycją w hisl'orii rosyjskiej etnografii. Niemniej ciekawy jest krótki artykuł I. S. D a s z e w s k i e g o, " W. W. Sta-sow o s.ztuce Azji Środkowej". [W. W. Stas'ow ob iskustwie Średniej Azji]. Stasow był badaczem sztuki ludów Azji Środkowej a nazwisko jego pojawiło się pierwszy raz w związku z odkryciem ruin Dżanketu. Wskazywal on na niewątpliwe związki między wczesno-rosyjskim państwem a średniowiecznymi państewkami Azji Środkowej, które ze swej strony były spadkobiercami dawniejszych kultur środkowo-azjatyckich. Stasow wystąpił również przeciw lansowanemu na Zachodzie poglądowi, jakoby wszystkie przejawy wyższej kultury na obszarze Azji Środkowej były wynikiem wpływów kultury Ariów. kultury jakoby znacznie wyższej niż kultury azjatyckie. W sposób krytyczny autor artykułu omawia poglądy i wystąpienia StasO,wai kończąc podsumowaniem z którego wynika, że mimo pewnych bra~ow I błędów, znaczenie działalności Stasowa na odcinku poznania Wschodu Jest bardzo poważne a prace i nazwisko Stasowa należy .współczesnym przypomnieć. �886 Z :kolei A. 1. P e r s z i c, w artykule pt. Etnograficzne wiadomości o Arabach w ruskich "chożdzieniach" z XII-XVII w. [Etnografil~zeskie swiedienja ob Arabach w ruskich "chożdieniach" XII-XVII ww.] omRwia tzw. "chożdienia" jako źródła etnograficzne. "Chożdienia" były to pielgrzymki wzgl. podróże jakie Rosjanie odbywali. zazwyczaj na Bliski Wschód do miejsc świętych. Bywały też .,chożdienia" o niereligijnym charakterze. Do takich należały podróże kupców, posłów i i. Niektórzy z tych podróżników pozostawili opisy swych podróży. W opisach tych można niekiedy znaleźć informacje etnograficzne. Autor wylicza w kolejności chronologicznej szereg zabytków piśmiennych tego typu, w których można znaleźć dane etnograficzne o Arabach. Następny artykuł B. W. A n d r i a n o w a, nosi tytuł "Archiwum A. L. Kuna". [Archiv A. L. Kuna]. Aleksander Ludwigowicz K u n (ur. w 1840 r.) uczestniczył w latach 1871-1872 w naukowej ekspedycji w kraju Tadżyków i Uzbeków, gdzie zbierał materiały językowe i etnograficzne. W r. 1873 uczestniczył on w kampanii wojennej na obszarze Chiwy a w r. 1874 brał, jako orientalista, udział w międzynarodowym zjeździe orientalistów w Londynie. W poprzednio wspomnianej kampanii przeciw chanowi Chiwy, zadaniem A. L. Kuna było badanie stosunków etnicznych na tym obszarze, co zresztą związane było z koniecznością poznania historii podbitego kraju. Z tego tytułu Kun zebrał bardzo bogate materiały etnograficzne a także wielką ilość danych historycznych, dotyczących tego .obszaru. Główna część tych materiałów nie została dotąd opublikowana i pozostaje nieznana lub mało znana historykom Azji Środkowej. Autor artykułu, Andrianow, dokonuje zasadniczego przeglądu tych materiałów, wskazując na fakt, że zawierają one wiele niezmiernie cennych wiadomości m. i. dotyczących historii oraz etnografii Chorezmu. Całość materiałów świadczy o tym, że Kun wykonał ogromną robotę, zwłaszcza dokonując przeglądu całego archiwum chanów chiwskich i wykonując wielką ilość odpisów, ze znalE>zionych tam dokumentów. Jest to bardzo wartościowy materiał źródłowy dla etnografa i historyka. W dziale artykułów dyskusyjnych zamieszczono pracę S. A. S e m i e n o w a ,,0 budowie urzqdzenia ochTonnego oczu mongolskich typów rasowych". [O słożenii zaszczitnogo apparata głaz mongolskogo rasowogo tipa]. Problem genezy rasy należy d:J tych .zag.adnień, których nie rp.ożna obejść przy badaniu pierwotnych form rozwoju społeczeństwa, przy badaniu procesu zaludnienia ekumeny oraz w badaniach nad etnogenezą. Problem ten jest zarazem jednym z najbardziej spornych a stosunkowo mało zbadanych zagadnień. Sowieccy uczeni zdziałali już na tym odc'nku dość dużo, gdyż problem ten wiąże się z walką przeciw reakcyjnym rasistowskim koncepcjom genezy ras. Mimo to i tutaj niektóre ważne rozdziały są jeszcze bardzo słabo opracowane. Takim rozdziałem jest zagadnienie pochodzenia mongolskiego typu rasowego. Autor rozpatruje zagadnienie kształtowania się cech rasowych jako proces, zachodzący równocze~nie z antropogenezą, głównie jednak w końcowych jej fazach. W cyklu zmian, jakie w ludzkim organizmie zachodziły. w wyniku stałej walki z przyrodą. w różnych warunkach klimatycznych 887 l geograficznych, powstawały specjalne cechy, które nazywamy rasowymi. Były one niezbędne dla dalszego istnienia człowieka w danym środowisku. Bez nich człowiek, przy stosunkowo jeszcze niskim stanie sił wytwórczych na wczesnym etapie kulturowego rozwoju, nie mógłby na trwałe zaludnić danego obszaru i tam się rozmnażać. Aby skutecznie przeciwstawiać się warunkom środowiska przyrodniczego, niejako w walce z nim, człowiek ulegał pewnym zmianom, zróżnicowaniu, nie tracąc jednak zasadniczych cech jedności z ogólną masą ludzką. cech nabytych w procesie antropogenezy. W świetle takich założeń autor rozpatruje następnie charakterystyczne dla twarzy mongolskiej cechy oprawy oczu, mianowicie nabrzmienie górnej powieki, epikantus i wąską szparę oczu. Cechy te, zdaniem autora. wynikły z czynności i zadań jakie narządy oprawy oczu spełniają w specyficznych warunkach przyrodniczego środowiska, i są rezultatem odpowiedniego przystosowania się do jego warunków. Autor daje szczegółową charakterystykę Azji Środkowej i Mongolii, jako geograficznego i klimatycznego środowiska, w którym omawiane tu cechy rasowe się rozwijały. Istniejące w Mongolii centrum tak zwanego "minimum atmosferycznego" zadecydowało o pustynnym klimacie i krajobrazie tego obszaru. Działalność cyklonów, pustynych wiatrów i stale niemal unoszonego w powietrzu pyłu, jako typowych elementów tego środowiska, zmuszała człowieka do specyficznych reakcji samoobronnych. Silne promieniowanie światła słonecznego a szczególnie, - wielkie nasilenie promieni odbitych na zaśnieżonych równinach, wybitnie oddziaływały na urządzenia ochronne oczu. Siemienow wskazuje przy tym na dawność istnienia ludzi na tym obszarze, stwierdzając, że według istniejących śladów należy przyjąć, że obszar ten zamieszkały był przez człowieka od połowy pleistocenu. Kont ynentalność klimatu i wzmiankowane wyżej cechy środowiska istniały już wtedy i to w stopniu większego jeszcze nasilenia. Nikle są coprawda fakty, dostarczone przez antropologię i archeologię na temat zaludnienia Azji Centralnej. Fakty te zdają się jednak świadczyć o tym, że człowiek z okresu paleolitu na tym obszarze wykazywał już cechy mongoloidalne. Zagadnienie, czy sinanthropus był mongoloidem, - autor pozostawia otwarte. Proces rozprzestrzenienia się rasy mongolskiej poza obszar, na którym jej raSOwe cechy się rozwijały, jest procesem stosunkowo późnym. Stwierdzenie to odnosi się szczególnie do infiltracji elementów mongoloidalnych na obszary południowo-wschodniej Azji. . .W rozdziale końcowym S:emi.enow przeprowadza szczegółowe rozwazama, dotyczące reakcji mięśni twarzy i urządzenia ochronnego oczu na specyficzne oddziaływanie środowiska. Autor wskazuje na interesujący przykład, potwierdzający słuszność jego wniosków. Podobny proc,,;!s przystosowania urządzeń ochronnych oczu zachodził u Buszmenów i Hotentotów na pustynno-stepowych obszarach południowej Afrylci. W dziale "Programy i Materiały Metodologiczne" zamieszczony został arty~uł N. l. W o l' o b i e wa, "Plan zbierania materiałów do badań nad ~;~~~czesnq wsiq k?lchozowq oraz historiq jej kształtowania się u ludności owepo POUlolza". [Programma dlja sbora materijałow po izuczeniju �889 Iii I' I sowremiennogo byt a kołchoznoj dierewni i istorii iego formirowanija u narodnostiei sriedniego Powolżj aJ. Jest to poprostu kwestionariusz do badań nad wsią typu kołchozowego. We wstępie daje autor 0'gólne wytyczne w zakresie techniki zbier~nia materiałów i dok)nywania obserwacji terenowych, poczem przechodzI do wyliczenia szczegółowych punktów kwestionariusza. W kwestionariuszu zastosowano podział całości materiałów na 5 działów: 1. Zajęci:i ludności, technika i ekonomika, 2. Zewnętrzne formy bytowania, 3. Stosunki społeczne, rodzinne i familijne, 4. Zwyczaje ludowo:!. 5. Kultura, oświata i wiedza ludowa. Kwestionariusz jest prawdopodobnie schematem ramowym, bardzo ogólnym. Mimo, że autor we wstępie do kwestionariusza kładzie bardzo wyrażny nacisk na historyczne powiązanie zjawisk teraźniejszych z przeszlymi, - w poszczególnych dziala!:h i punktach kwestionarlUsza t~ hl~~o~ ryczne nastaw:enie nie znajduje dostatecznego wyrazu. Tym niemnIe] schemat ten może być wielce pożyteczny dla tych ośrodków etnograficz:nyc~ w Pocsce które prowadzą badania nad powstawaniem i rozwojem spóldzlelni produ:<cyjnych. W dziale "Notatki, Komunikaty i Referaty" zamieszczone zostały <.lwie ciekawe notatki. Autorem pierwszej jest A. N. B i e r n s z t a m. Dotyczy ona etnogenezy Turkmenów i jest przyczynkiem do tego zagadnienia. I~tnieje hipoteza według której ukształtowanie się Turkmenów jako plemienia tiurskiego cyklu oguzskiego· pozostaje w związku z historią Hunów w Azji Srodkowej. W etnonimice Turkmenów bardzo często występuje nazwa "og u z". Poza tym są wśród nich szeroko rozpowszechnione legendy cyklu oguzskiego. Otóż nazwę "oguz" autor notatki wywodzi z totemiczn~go nazwania wśród Hunów środkowo-azjatyckich szeroko rozpowszechmoneS1o, mi~nJwjcie ,gur", ,.oguz". Tak wyjaśniona etymologia n9.Zwy ,.oguz." potwierdza istnienie jakichś ścisłych więzi między Hunami a ~urkme.naml: Druga z notatek jest raczej referatem, na. temat budOWnictwa I ~OSI tytuł "Domostwa Tabasaran". [2iliSce Tabasaran]. Autorem referatu Jest S. C h a n _ M a h o m e d o w. Dział "Kroniki" - zawiera: 1. Artykuł sprawozdawczy z konferencji Rady Naukowej Instytutu Et:log,rafii. Z. S. R. R. w sprawie IPrac czasopisma "Sovetskaja Etnografija". 2. Sprawozdani.a o dysertacjach 1. F. M o n o g a r o w e j, na temat "JazguJemcy. Próba monograficznego opisu", B. W. A n d l' i e a n o wa, na temat "Etniczne terytorium Ka.rakalpaków w pólnocnym Chorezmie (XVIIIIXIX w.)". P. G. T a d yew a, na temat "Proces narodowej konsolidacji Altajców w warunkach socjalizmu", B. J. Wo ł c z a k a, pl. "Ustrój spoleczny Santa/ów", oraz N. N. W i e 1e c k ie j, na temat "Moskwa. w ludowych pieśniach i podaniach". Kronikę kończy notatka o archiwum rękopisów Instytutu Historii, Języka Literatury i Sztuki - Jakuckiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR. W dziale krytyk i bibLografii omówiono 5 radzieckich nowy:h pozycji etnograficznych oraz 4 pozycje poświęcone kulturom i obszarom pozaeurcpejskim. Tadeusz Wróblewski TRUDY INS'T'ITUTA ETNOGRAFII IM. N. N. MIKŁUCHO-MĄKŁAJA, Novaja Serija T. 1 - 18, 8°, Moskva - Leningrad 1947-1952. W r. 1947 Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR zaczął wydawać nową serię (pierwsza wychodziła w latach 1933-1940) swoich wydawnictw ni.eperiodycznych pl. "Trudy Instituta Etnografii". T r u d y I n s t i t u t a E t n o g I' a f i i i m e n i N. N. M i k ł u c h o .. Makłaja T.1 Pamjati D.N.Anucina 1947 S.2&2. T l' e Ś ć: L e v i n M. G., Dimitrij NikoIajevic Anucin, s. 3-17. T o Is t o v S. P., D. N. Anucin etnograf, s. 18-21; K i s e l e v S. V.. D. N. Anucin - archeolog, s. 22-24; Z b l' U j e v a A. V., Wierzenia ludności d;>rzecza Kamy w epoce ananyjskiej, s. 24-54; A l' c i c h o v s kij A. V.. Narty na Rusi, s. 55-64; R a b i n o v i c M. G., Z historii rosyjskiego oręża IX-XV w., s. 65-97; K u d I' j a S o v K. V., Lokalizacja połowieckich osiedli obronnych w północnej części obszaru Morza Czarnego w XII w., s. 98-112: C e I' n e c o v V. N., Przyczynek o przenikaniu wschodniego srebra w dorzecze Obi, s. 113--134; F e d o l' o V V. V.. Rogowa rękoje6ć krzemiennego oręża z menzynskie.'w stanowiska paleolitycznego, s. 134-138; T o k ar e v S. A., Przeżytki kultu rodowego u ludów ałtajskich, s. 139-153; P o t a p o v L. P., Obrzęd "ożywienia" szamańskiego bębna u ałtajskich plemion mówiących językami tureck'mi, s. 159-182: B e l i c e I' N. V.. Przyczynek o pochodzeniu Besermjan, s. 183-193: T l' o f i m o vaT. N., Tatarzy tobolscy i barabińscy, s. 194-215: R o g i n s kij J. J .. Prawidlo'vości przestrzennego rozmieszczenia ludzki.ch grup krwi, s. 216-234; C e b o k s ar o v N. N., Pojezierze jez. I1meń, s. 235-267; A k i m o v a M. S., Typ antropologiczny ludności kultury fatjanowskiej, s. 268-282. Pierwszy tom wznowionego wydawnictwa jest poświęcony znanego rosyjskiego uczonego D. N. Anucina (1843-1923). pamięci M. G. L e v i n w swoim artykule skreślił sylwetkę tego naukowcaantropologa oraz scharakteryzował jego działalność pedagogiczną. Uzupełniają te dane S. P. T o l s t o v pisząc o Anucinie - etnogr:lfje, autorze cennych monografii, jak ,.Plemię Ajnów", 1876 i "Łuk i strzały", 1887 oraz S. V. K i s i e l e v o jego pracach archeologicznych. A. V. Z b r u j e v a w oparciu o dane archeologiczne, historyczne i analogie etnograficzne próbuje rekonstruować niektóre elementy wierzeniowe kultury ananyjskiej. Po uwagach wstępnych, autorka referuje następujące zagadnienia: wyobrażenia o życiu pozagrobowym, stosunek: do zmarłych przodków, składanie ofiar, wyobrażenia o bogach i otaczającym świecie. A. V. A I' C i c h o v s kij w krótki.ej pracy o nartach na Rusi najpierw referuje ich dotychczasową klasyfikację (Montandon, Mason, Wiklund, Zettersten i Svahn). W czasach prehistorycznych na Rusi narty znane są już w neolicie - spotykamy je na rysunkach skalnych w okolicach Morza Białego. Dalej autor przytoczył wiadomości o nartach ze źródeł historycznych. M. G. R a b i n o v i c, znany ze swoich badań nad uzbrojeniem wO.iska nowgorodzkiego, rozszerza swe badania nad uzbrojeniem wojska rosyjskiego na przestrzeni wieków od IX-XV. �fI H91 890 K. V. K u d r jaś o v zajął się granicami ziemi połowieckiej w XII wieku połowieckich osiedli warownych w północnej części obszaru Morza Czarnego. i lokalizacją V. N. C e r n e c o v w swoim przyczynku o przenikaniu wschodnich (częściowo z epoki Sasanidów) wyrobów srebrnych w dorzecze Obi wykorzystał dane archeologiczne, historyczne, językowe i etnograficzne. Zbadał on rolę tych naczyń srebrnych w kulturze ludów ugryjskich z nad Obi. Mają one przede wszystkim znaczenie obrzędowe. Odbicie niektórych wątków ikonograficznych znajdujemy w folklorze, np. ptak - olbrzym Kal"S. Przedrukował też dwa teksty folklorystyczne mówiące o tych naczyniach. V. V. F e d o r o v zamieścił króciutki opis rogowej rękojeści krzemiennego oręża znalezionego w menzyńskim stanowisku paleolitycznym. S. A. T o kar e v pisząc o przeżytkach kultu rodowego u ludów ałtajskich zajął się mniej zbadaną dziedziną wierzeń tych ludów, poprzedni bowiem badacze interesowali się raczej szamanizmem. We wstępie próbuje wyjaśnić współzależność i różnice między szamanizmem, kultem przodków a kultem rodowym. Szuka śladów tegoż kultu u innych ludów syberyjskich, następnie krótko referuje dorobek poprzednich badaczy ludów ałtajskich. W oparciu o własne badania terenowe, prowadzone w latach 1930, 1932 i 1940 wylicza szereg bóstw-opiekunów rodu (m. in. robi marginesowe uwagi o totemizmie). W zakończeniu mówi o społecznym i obrzędowym znaczeniu kultu rodowego. L. P. P o t a p o v referuje obrzęd "ożywienia" szamańskiego bębna wśród ałtajskich plemion mówiących językami tureckimi. Po wiadomościach wstępnych kolejno opisuje sporządzenie szamańsKiego bębna i jego tło obrzędowe u Szorców, Teleutów, Kumańdyńców, Czelkańców, Tubalal' (Sojotów) i Ałtajów mieszkających w dorzeczu rz. Katuni. Reasumując autor stwierdza, że pochodzenie danego obrzędu ma charakter totemistyczny. V. N. B e l i c e l' próbuje ustalić pochodzenie Besermjan (Udmurtska ASSR. i obwód Kirowski). Autorka zbadała ubiory i wyprowadziła wniosek o charakterze etnogenezy: "Zbieżność z Czuwaszami w kroju ubioru, wyszywankach, stroju głowy, sugeruje przy'puszczenie, że Besermjanie są resztką jakiejś starożytnej ludności, według wszelkiego prawdopodobieństwa bułgarskiej, osiadłej niewielkimi grupami w dorzeczu rzeki Czepcy i odciętej od metropolii. Przebywając tak długi okres czasu na danym terytorium, Besermjanie podlegali wpływom kulturowym Tatarów i Ud murtów, przyjęli język udmurtski, pewne zaś elementy kultury tatarskiej i dzisiaj reprezentują grupę etniczną bardzo blisk" Udmurtom, która jednak w swoim ubiorze przechowała ślady swojego bułgarskiego pochodzenia" (s. 193). Przyczynek antropologiczny T. A. T r o f i m o v e j o Tatarach tobolskich i barabińskich jest napisany na podstawie własnych badaó. terenowych w r. 1937 i zawiera: dane historyczne. materiał i porównawczą charakterystykę antropologiczną. wyodrębnienie typów oraz problem genezy rasy. J. J. R o g i ń s k i zajął się "prawidłowośc'ą przestrzennego rozmieszczenia ludzkich grup krwi". Autor w konkluzji pisze: "istnieje możliwość wykorzystania danych o grupach krwi w celu wyodrębn:enia komp·anent populacji mieszanej, w przypadku kiedy populacje mieszane są duże i wyraźnie różnią się jedna od drugiej w koncentracji grup krwi" (s. 234). N. N. C e b o k s a r o v swój szkic antropologiczny c pojezierzu jez. Ilmeń zaczyna od danych historycznych, następnie przytacza materiał zebrany w terenie latem 1939 r., materiał porównawczy z krajów sąsiednich, P;) czym próbuje wydzielić typy antropolog:czne oraz przyta!cza fakty pozwalające zorientować się w pewnej ciągłości rasowej na danym obszarze. M. S. A k i m o v a próbuje określić typ rasowy ludności kultury fatja .. nowskiej. Po przeanalizowaniu materiału kostnego autorka dochodzi do wiosku, że był to: 1) europeid z małą przymieszką mongoloidalną; 2) typ antropologiczny przedstawkieli fatjanowskiej kultury wyraźnie odcina się od typu ludności zamieszkałej na tym obszarze w neolicie. co przeciwstawia się teorii o miejscowym pochodzeniu tej kultury. Trudy k l a jaT. Instituta 2, 19'47,s. 314. Etnografii im. N. N. Mikłucho-Ma- Tr e ś ć: R o g i n s kij J. J., Niektóre problemy póżniejszego etapu ewolucji człowieka w antropologii współczesnej, s. 5-23; C e b o k s ar o v N. N., Zróżnicowanie rasowe w Azji wschodniej, s. 24-83: L e v i n M. G., Typy antropologiczne wybrzeża M. Ochockiego, s. 84-102: D e b e c G. F., Selkupy, s. 103-145; G i n z b u r g V. V. Wzrost w okresie dojrzałości, s. 146-152; A vel' k i e val. P., Przeżytki ~odu macierzystego u Indian Kwakiutlów, s. 153-173; B l i n o v A. I., Partnerstwo, s. 174-195; Jak o v l e v N. F., Starożytne związki języków Kaukazu, Azji i Ameryki, s. 196-204; Vas i l e v i c G. M., Najdawniejsze związki językowe współczesnych narodów Azji i Ameryki, s. 203-232; R u d e n koS. r.. Ostrza ~tarożynych harpunów azjatyckich Eskimosów, s. 233-256: -Z b r uJ e v a A. F., Cmentarzysko ługowskie, s. 257-281; P o P o v A. A .. Otrzymanie "szamańskiego daru" li Jakutów nilujskich, s. 282-293; t e p an o v Gl. M. V., I. Veniaminov jako etnograf, s. 294-314. S . Tom drugi "Trudov" jest poświęcony przede wszystkim etnografii antropologii północnej i wschodniej Azji oraz stosunkom rasowym i etnicznym Azji Płn. i Ameryki Płn. . Połowę tomu (152 s.) zajmują prace antropologiczne. W pierwszej z nich J. J. R o g i ń s kij omówi! czynniki biologiczne pochodzenia cziowieka. Początkowe stadia ewolucji ludzkiej, Neandertalczyka, czynniki pochod7.en \8 Homo sapiens oraz zagadnienia szybkości przejścia od paleo - do ncoantroposa. l N. N. C e b o k s a r o v w swojej pracy spróbował dać systematyke antropologiczna A .. W h d . . W' . matvki d .' Z]l SC o .me]. e .wstę?ie omowił dotychczasowe syst'?. , ale] zbadał matenały kramologiczne. zróżnicowanie się pods(8- �893 wowych cech antropologicznych, podal klasyfikację kraniologiczną wschodnio-azjatyckich typów rasowych, serie mieszane i analogie somatyczne. W spisie literatury znajdujemy prace 3 uczonych polskich: J. Talkl-Hryncewicza, S. Poniatowskiego i M. Reichera, zabrakło natomiast J. Czekanowskiego i S. Klimka, autora samodzielnej systematyki antropologicznej Azji. M. G. L e v i n w swojej pracy wyróżnił następujące typy antropologiczne wybrzeża Morza Ochockiego: amurski, centralnoazjatycki, nadmorski. sacha. liński, paleosyberyjski oraz nadmorsko-ochocki. G. F. D e b e c skreślił krótką monografię antropologiczną Selkup3w (dawniej nazywanych Ostiako-Samojedami). Oparł się na własnych badaniach terenowych z r. 1939 oraz uwzględnił materiał porównawczy z terytoriów sąsiednich. Wśród Selkupów Debec wyróżnił następu;ące komponenty: jasno pigmentowany (europe;dalny), amerykanaidalny i mongoloidalny. V. V. G i n z b u l' g zastanawia się nad się wzrostu ludzkiego w okresie dojrzałości. prawidłowością powiększenia 1. P. A vel' k i e v a w artykule pt. "Przeżytki rodu macierzystego wśród Indian Kwakiutlów" po uwagach wstępnych opisuje ród, terminologię pokrewieństwa, formy małżeństwa i dziedziczenia. W zakońc<:eniu autork3 zajmuje si~ przodkami (założycielami) rodu oraz wn:,osku:e o pierwotności rodu macierzystego u Kwakiutlów, bowiem w chwLli badań (głównie przez F. Boasa) znajdowali się oni na etapie przejściowym do rodu ojczystego. A. I. B l i n o v pisze o "partnerstwie" (podtytuł "Przyczynek do WCZ'2snych form wymiany"). Autor daje następującą deflnicję tego zjawiska, "forma wymiany, kiedy dany osobnik zgodnie ze zwyczajem nawi,ązuje stosunek wymiany tyl!w z jednym czy kilkoma członkami (czy póżniej swojej) spo:eczności p:erwotnych, nazywa się partnerstwem. 030bnicy mniej lub więcej regularnie zawiązujący stosunki wymiany jedni z drugimi nazywają się partnerami" (s. 194-195). Następne dwa artykuły N. F. Jak o v l e v a, "Starożytne związki ję:,:ykowe Kaukazu, Azji i Ameryki" oraz G. M. Vas i l e v i c a, "Naj dawniejsze związki językowe współczesnych narodów Azji i Ameryki" są klasycznymi Drzykładami językoznawstwa spod znaku sźkoły marrowskiej .. S. I. R u d e n k o bada ostrza prehistorycznych harpunów azjatyckich Eskimosów. Wyróżnia tu typ naj starszy (ok. początków n. e.) - należący do zespołu kulturowego Morza Beringa, drugi - typ z Birnirk (pierwsza połowa pierwszego tysią:lecia n. e.), trzeci - Thule 1 oraz czwarty Thule 2. Zdaniem niektórych badaczy - oba pochodzą z końca pierwszego tysiąclecia, Rudenko zaś uważa tę sprawę za nierozstrzygniętą. A. V. Z b l' U j e v a daje opis ługowskiego cmentarzyska bużski Tatarskiej ASSR), należącego do epoki ananyjskiej. A. A. P o p o v zajmuje się mało zbadaną dziedziną pisze o otrzymaniu "szamańskiego daru" (tj. "powołania (Rejon Ala- szamanizmu _ szamańskiego") wśród Jakutów wilujskich, łach terenowych. Praca oparta przeważnie na własnych materia- M. V. S t e p a n o v a (praca z teki pośmiertnej) pisze o działalności etnograficznej I. Veniaminova (1797-1879), który jako misjonarz działał w latach trzydziestych i czterdziestych ub. wieku na Aleutach i wydał trzytomowe dzieło o ich mieszkańcach. T. 3, P o p o v A. A., N g a n a s a n y, v y p. I M a t e l' i a l n a jak u Il' a, 1945, s. 122, tab!. 36, mapa 1. (Rec. D o l g i c h B., S o vet s k a j a E t n o g l' af i j a 1949, nr 2 ~. 219-226). T l' e Ś ć: Od redakcji, s. 3-4; Przedmowa, s. 5-6. Środowisko g~ograficzne. Informacja historyczna. Rozmieszcz~nie, s. 7-14. Roczny cykl gospodarczy. Łowiectwo i rybołówstwo, s. 15-54. Hodowla renifera. Środki transportu, s. 55-68. Narzędzia i sposoby produkcji,s. 69-78. Mies~kania. Sprzęty. Koczowiska, s. 79-92. Pożywienie, s. 93-104. Ubiór, s. 105-122. Mcnografia etnograficzna A. A. Papova o Ngan,asanach (inaczej Neńeuch Tawgi), zam:e5zkujących płn.-wschodnią część pólwysp'c! Tajmy\' (czyli najbardziej północny lud całej Azji), jest owocem dwuletnich (1936,S) badań terenowych. We wstępnym słowie redakcyjnym została przytoczona nie liczna (jedenaście pozycji) dotychczasowa literatura o Nganasanach. Praca Popava jest właściwie pierwszą dającą cały obraz kultury tegoż ludu. Omawiany tom I jest poświęcony kulturze materialnej. Autor w przedmowie zaznacza, że obraz kultury Nganasanów, dany przez niego w tej książce, w chwili obecnej (pisano w r. 1948) należy do przeszłości. Popov naliczył 669 Nganasanów. M;eszkają oni w obrębie trzech ['ad narodowościowych: Awamskiej, Tajmyrskiej i Wadejewskiej. Są to koczownicy: myśliwi i hodowcy renów. Całe ich życie przepływa pod znakiem dwóch cyklów - letniego i zimowego. W zależności od sezonu zmieniają koczowiska. Głównym ich zajęciem jest polowanie na dzikiego renifera (Rangifel' tarandus sibiricus Myrray). Dawniej podstawową ich bronią był łuk, dziś używają strzelb kilku rodzajów. Polują w pojedynkę lub kolektywnie. Opis kolektywnego polowania na renifery za pomocą sieci (s. 36-39 z dużym rysunkiem ilustr.) jest prawdopodobnie pierwszym tego rodzaju zapisem w calej etnograficznej literaturze syberyjskiej. Polują jeszcze na lisy polarne, wilki, kaczki gęsi (kolektywnie za pomocą sieci). RYbołówstwo jest zajęciem dodatkowym, ważniejszą rolę gra tylko u środkowych Nganasanów. Używają sieCi i mają czółna dwóch typów: l obski i 2 jakucki. t U Hodowla renifera stanowi drugie podstawowe zajęcie Nganasanów. Mają dobrze rozwinięty zaprząg i kilka typów sanek. , Istn!eje ściśle rozgraniczony podział pracy "produkcyjnej" między mężczYzną l kobietą. Mężczyzna zajmuje się obróbką drzewa, kości i żelaza. �895 8~4 oraz wykonuje arkany i sieci, kobieta zaś Szyje. wyprawia skóry. Narzędzia: topór, nÓż, świder, szydło, piła (jeszcze dość rzadka), "pieczęcie" (do wytłaczania); kowalskie: miech, obcęgi, młotek i pilnik, skrobacze, igły etc. Mieszkają w przenośnych stożkowatych czumach po 2-5 rodzin w każdym. W środku czumu znajduje się ognisko. ogień w nim rozdmuchuje się za pomocą miecha. Pożywieni.e głównie mięsne, oprócz tego ryby, jaja itd. Znają suszenie, gotowanie i pieczenie. Tłuszcz topią. W dawnych latach często przeżywali głodówki. Strój szyją prawie wyłącznie ze skór reniferów. Wierzchni ubiór zimowy szyją z zimowych skór z długimi włosami, a letni - domowy z letnich skór. Nitki robią ze ścięgien renifera. Recenzent B. D o l g i c h w swoim wyczerpującym omówieniu zgadzając się z wysoką wartością opisową tej pracy, daje nieco uzupełnień historycznych i współczesnych oraz prostuje niektóre niejasności tekstu. Pisze on: "o ile w książce A. A. Popova silna jej opisowa strona, o tyle słaba historyczna i analityczna. Właściwie mówiąc, analizy prawie nie ma, a tam gdzie są takie próby, są one co najmniej nieudane. Poza tym spotykamy je od przypadku do przypadku, czasem zupełnie nieoczekiwanie, poparte mało uzasadnionymi, żeby nie powiedzieć naiwnymi wywodami. Dużo sprzeciwu wywołuje też i zarys historyj:z:ny". (Sovetskaja Etnografija, nr 2, s. 221). Kończy słowami: "wymienione braki, oczywiście obniżają wysoką wartość faktycznego materiału zebranego w książce Popova, niemniej jednak znajdujemy szczegółowe opisy takich ciekawych dla etnografii i już zapomnianych w naszych czasach sposobów polowania, jak "pokołka" (tj. zaganianie reniferów do wody, gdzie ich zabijano) oraz polowanie siecią na dzikie renifery. Zostaną w nauce opisy innych sposobów i cyklów wytwórczości, liczne opisy przedmiotów kultury materialnej. Jedynym materiałem są rysunki i schematy A. A. Popova. W całości - książka bez wątpienia jest ważnym wydarzeniem w etnograficznej literaturze o narodach północnej Syberii" (ibidem, s. 225-6). T. 4. D e b e c G. F., P a l e o a n t r o p o log i ja SSSR, 1948, s. 391, (rec. V. V. G i n z b u l' g, Sov. Etn. 1948, nr 3, s. 196-198. Szczegółowe omówieniE' A. W i e l' c i ń s k i, Przegląd Antropologiczny, t. 17 (1951), s. 415-420). T l' e Ś ć: Przedmowa, s. 5-8; Wstęp, s. 9-33. Rozdział I Okres kamienny. .,. 34-'17. Rozdział II Epoka paleometalu, s. 48-114. Rozdział III Wczesny okres epoki neometalowej, s. 115-185. Rozdział IV Rasowe typy ludności ZSRR w wiekach średnich, s. 186-291. Rozdział V Epokowe przemiany tYI:ÓWrasowych na podstawie danych paleoantl'Cl;JologH ZSRR, s. 292-321. Rozdział VI Materiał paleoantropologiczny jako źródło historyczne. s. 322-331. Pomiary, s. 333-389. G. F. Debec \V swojej pracy zawarł wyniki długoletnich (1927-1944) badań. Tu po raz pierwszy zostały zebrane i opracowane wszystkie dotychczas znane materiały paleoantropologiczne z terytorium całego Związku Radzieckiego. V. V. G i n z b u I' g W swojej recenzji podkreślił, że oprócz wielkiej wartości treściowej, praca Debeca jest niezmiernie ważnym wkładem do antropologii radzieckiej przez swoje bojowe nastawienie w krytyce innych teorii. W trakcie analizy materiału paleo- i neometalowego, autor poddaje krytyce m. in. prace uczonych polskich zarzucając im bądź to oparcie się na niewielkiej liczbie .cech (B. Rosiński, K. Stojanowski), bądź obliczanie składu rasowego metodami Czekanowskiego, które uważa za "pseudogenetyczne", bądź też w:-ęcz rasistowskie (?!) koncepcje wiązania typu nordycznego z ludami indoeuropejskimi (R. Jendyk). (Wd. A. Wiercińskiego). A. W i e I' c ń s k i kończy swoje omówienie słowami: "Praca F. G. Debeca przedstawia olbrzymią wartość naukową, pOl'USza i naświetla wiele nowych, niezmiernie interesujących problemów w zakresie paleoantropologii ZSRR. Z żalem jednak należy jeszcze raz twierdzić że autor nie opublikował diagramów diagnozy różnicowej, krzywych Wa;iaCyjnYCh i parametrów zmienności, co uniemożliwia czytelnikowi obiektywne skontrolowanie wysuwanych przez autora wniosków" (Przegląd Antropologiczny t. 17 (1951), s. 420). T. 5. Z u e v V. F., M a t e r i a l y p o e t n o g l' a f i i S i b i l' i XVIII ve k a (1771-1772). 1947, s. 96, ryc. 4. Tr~ść: Stepanov N., Przedmowa, s. 3-10; Verbov G.D., Vasilij Fe:iorovlc Zuev, s. 11-16. Opisanie żivuscych Sibirskoj Gubernii v Berezovskom Uezde Inoverceskich narodov Ostjakov i Samoedov Socinennoe Studentom Vasilem Zuevym, s. 17-84: (Zawartość: Mieszkania, s. 21; - ich język, s. 21; - granice, s. 22; - pochodzenie I spalame ciał, s. 21-24; - ich ubiór i ozdoby, s. 24-28; - życie i ekonomia, s. 28-:-31; - o wyprawianiu skór, s. 31-32; - przemysły, s. 32-36; - pożywienIe I pIcIe, s. 36-3~; - chO~ObY, s. 38-3; - "ustawy" (tj. wierzenia), s. 40-43; -. TadybowIe czyh Szamam s. 43-50; - o przysięgach samojedzkich s. 50-52; obyczaje 1 pOstępkI s. 52-53; - zabawy s. 53-59; - swatanie i wesele s. 59-63; kobIety s. 63-64; - o rodzeniu s. 64-66; - pogrzeb s. 66-68; rybołówstwo s. 68-74;. - łowIectwo s. 74-80; - ptasznictwo s. 81-82; - o położeniu całej tamtejszeJ kramy, pogodzie, prawach, zorzy północnej i światle s. 82-84). Z u e v V. F., O jeleniach, s. 85-91. Ve r b o v G. i P r y t k o vaN., Komentarze, s. 92-95. N. S t e p a n o v w przedmowie skreślił krótką historię badań Syberii d.o ostatniego ćwierćwiecza XVIII w., uzupełnił wiadomości dane przez Verbova o Zuevie (patrz niżej) i zarysował sylwetkę G. D. Verbova 0909-1942) badacza Neńców i wydawcy rękopisów Zueva. D. Ve I' b o v w swoim artykule biograficznym pisze: Vasilij FedorOVICZuev (1754-1794) będąc jeszcze studentem uczestniczył w ekspedycji P. S. Pallas'a w latach 1768-74. W latach 1771-2 odbył samodzielną wypraw.ę do Ujścia rzeki Obi i brzegów Oceanu Lodowatego. Jego korespondencJę ~raz opis podróży wykorzystał S. Pallas w III tomie swojego dzieła ~t. "ReIse durch verschiedene Provinzen des russischen Reiches in den ahren 1768-73", S1. Peterbourg 1776 (tom ten na język rosyjski przełożył t enze Zuev' l wy dł'a w r. 1788). Lecz porowname. tekstu rękopisu Zueva, .9", 57 �897 896 (Rec. K r u p n o v E., SOY.Etn .. 1950, nr 2, s. 242-244). T l' e Ś ć: Przedmowa, s. 3-4. Rozdział 1. Ogólny zarys kultury materialnej ludu Kubaczyno-dargińskiego, s. 5-56. Rozdział II. Wytwórczość Kubaczyńców w dziedzinie obróbki metalu, s. 57-145. Rozdział III. Z historii ustroju społecznego Kubaczyńców~ s. 146-198. Dodatek 1. Amulety kubaczyńskie, s. 199-201. Dodatek II. Garncarze z Sulevkentu, s. 201-206. Dodatek r-::1. Pieśni Kubaczyńców, opublikowane przez L. 1. Żirkova, s. 206-208. Literatura, s. 209-221. · unl Akademii Nauk z dziełem Pallas'a, dokonane zachowanego w arc h iW .. . b . ł ło że Pallas bardzo skrocił l tym samym zu ozy przez V er b ova wykaza , wiadomości Zueva. .. . ., k . ódł . (' Ponieważ dzieło Pallas'a jeszcze do dZiS dma słuzy .Ja o zr ?' .Wi~ dobrze się stało, że został wydany cały tekst Zueva, ktory w odmesiemu do Ostjaków jest pełniejszy niż li Pallas'a. T. 6. S m i r n o v S. R. Vo s s t a n i e mach d istov v Sudam·. 1950, s. 101. (Rec. P e r s i c A, SOy. Etn., .1951, nr 2, .s. 251-~). . .. _ T l' e Ś ć: I. Sudan w przededmu powstama Mahd)~go, s. 3·-16. I~; PIel"". sze sukcesy powstania Mahdystów, s. 17-24. UL Fiasko maneWlOW polIt cznych Anglii, s. 25-33. IV. Powstanie na obszarz~ Morza Czerwonego, / 34-36. V. Wzięcie Chartumu, s. 37-41; VI. Ideologia p~wstan.a mahdystów s 42-47. VII. Ustrój społeczny panstwa MahdIego l. feu~alne przekszt~łc~nie się górnej warstwy, s. 48-57. ~III. Orgam~acla p'mstwa Mahdiego s 58-63. Organizacja wojskowa panstwa MahdIego, s. 64-70. X. WY;{Q;zy~tan:e Abisynii przez Ang~ię w wojnie z ,państ;vem Ma.hd ego, s 71-79. XI. Rola powstania mahdystow w ruchu wyzwol~n~zym narodów kolonialnego wschodu, s. 80-83. XII. Pochód. K~tchen~r~ l hkwid.acJa. poangIelskIego. ws t·anla, s. 84-. 89 XIII . Sudan J'ako kolom a ImpenalIzmu s. 90-97. Zakończenie, s. 98-101. A. P e ~ s i c podkreślając wkład Smirnova do ra~zieck~e? li~eratury historycznej i etnograficznej, zaznacza pewne br.aki, mIanOWICIe medost~teczność danych etnograficznych, przede wszystkIm brak danych o ustroju społecznym plemion sudańskich przed powstaniem. T. 7.T r o f i m o vaT. A. Etnogenez Ta ta rP O vol ż'j a v s vet e d a n y c h a n t l' o P o log i i. 1949, s. 263. (Rec. S m i l' n o v A, SOY. Etn. 1950, nr l, s. 211-2~4). . T l' e Ś ć: Przedmowa, s. 3-4; część 1. Zarys kramolog:czny Tataró"": Złotej Ordy, s. 5-47; część II. Nogajowie i Karagaszowle, s. 48-:-11.6, część III. Tatarzy środkowego biegu Wołgi, s. 117-261. Uzupełmeme, s. 262-263. .. . . 1939 Jest to praca z dziedziny paleoantropologll u~onczona J.eszcze w r., lecz wciąż przeredagowywana. Została całkiem me~otrz.ebme pops~~a, przez włączenie do rozważań, ówcześnie w nauce ObOWIąZUJących teorIl Ma~Ta. Echo marryzmu znajdujemy również w recenzji Smirnova. który pIsze o jakoby "mających ważne znaczenie dla antropologów pracach Marra" (!l!), SOY.Etn. 1950, nr l, s. 213. Trofimova nie tylko nie rozstrzygnęła sprawy etnogenezy Tatarów dorzecza Wołgi, lecz to zagadnienie zaciemniła. e t T. 8. S i 11 i n g E. M., K u b a c i n c y i i c h k u l t u n o g t' a f i c e s k i e e t j u d y. 1949. s. 223. l' a. I stor ik 0- ,. Autor w przeciągu lat prawie dwudziestu (1926-1944) pięciokrotnie wyjeżdżał na badania do tego małego (2 i 1/2 tysiącznego) ludu, zamieszkującego jedno osiedle w Dagiestanie. Szeroko znana jest sztuka kowalska, którą zajmują się Kubaczyńcy. W pierwszym rozdziale poświęconym kulturze materialnej, po wstępnych danych topograficznych i historycznych autor pisze zwięźle o rolnictwie, środkach transportu, obróbce niektórych surowców, budownictwie, sprzętach i odzieży. Najważniejszy jest rozdział drugi - opis obróbki metalu. Autor opisuje tu gruntownie wszystkie zagadnienia związane z metalurgią Kubaczyńców. Po rejestrze rzemiosł, opisuje szczegółowo obróbkę miedzi, zarówno na zimno, jak i przez odlewanie; stali, montaż, grawiurowanie, karbowanie, wykonywanie drobnych przedmiotów ze srebra, miedzi, rzadziej ze złota ("filigran"), emaliowanie, snycerkę w kamieniu. Następnie analizuje ornament, omawia twórczość niektórych miejscowych majstrów, wyroby wykonane w r. 1947 na konkurs w Moskwie. Szkicuje plan dalszych badań: przede wszystkim zbadania dawnej sztuki Kubaczyńców oraz sztuki ich sąsiadów. Dalej zastanawia się nad odrębnością ich ornamentu. W rozdziale trzecim autor prz.ytacza wiadomości o przeżytkach związków męskich, związkach kawalerów: "batirte" i "cine", przeżytkach matriarchatu, kończy obrazem zasadniczych etapów rozwoju ustroju społecznego Kubaczyńców. Tu m. in. niesłusznie, zdaniem recenzenta Krupnova, doszukuje ~ię śladów feudalizmu. Spis literatury zawiera 98 pozycji. Większość z nich, przede wszystkim starsze i w obcych językach opatrzone są wyczerpującym omówieniem zawartości. M. in. znajdujemy tu znanego polsk:ego podróżnika J. P o t o ck: i e g o Voyage dans les steppes d' Astrakhan et du Caucasse, Paris 1829,i. II. Recenzent F. Krupnov domagał srę od sillinga materiału porównawczego z całego Bliskiego Wschodu. Jego zdaniem książka ma zanadto opisowy charakter. Poza tym, jego zdaniem, wartość np. drugiego rozdziału została osłabiona przez niewykorzystanie materiałów archeologicznych. T. 9. Ż d a n koT. A, O c e r k i i s t o l' i c e s k o j e t n o g l' a ! li kar a k a l p a k o v. R o d o - P l e m e n n a j a s t l' U k t u l' a i r a s s e l e n i e II XIX nacale XX wieka. 19,50, s. 171, map 11. (Ree. B a s k a k o v N. A., Sov. Etn. 1951, nr 4, s. 234-237). �899 898 T r e ś ć: Wstęp, s. 3-10. Przegląd literatury ,i źródeł, s. 11-36. R?zd . ł I System rodowo-plemienny Karakałpakow Chorezmu w koncu Zla .' tkach XX wieku. s. 37-62. Rozdział II. System rodowoXte~i~n~~cz~arakałPaków, jako źródło do badań ich ustroju społec.zneg.~ eJ XIX i początkach XX w., s. 63-95. Rozdział III. Przyczynek do hlStO;lI zaludnienia nizin i delty Amu-Darii przez rody i plemiona Karaka.łpak~w wiązku z zagadnieniem ich etnogenezy, s. 96-157. Zakonczeme. ~~1:8-160. Alfabetyczny spis etnonimów, s.. 161-168 .. podstawą tej pracy są własne badama autorkl w latach 1945-8. w ramach ekspedycji chorezmjańskiej. T. A. Ż d a n k o stwierdziła, źe pierwsze dane o Karakałpakach p?chodzą z końca XVI w., natomiast wia~omości o rodowo.-plemiennym ustroJu pojawiają się dopiero w latach trzydzlesty.ch .XVIII wleku. . W rozdziale pierwszym autorka oplsuJe system rodowo-plemlenny Karakałpaków. Dzielą się oni na 2 "arysy": 1) "On-tert-uru" i 2) ."Kon.grat": Pierwszy z nich dzieli się jeszcze na dwa oddziały. Następnyml. ogmwaml są plemiona, rody, podrody i patronimie. Opisy te autorka zllustrowała licznymi wykresami. W rozdziale II autorka po uwagach o społecznym charakterze "rodu" (cudzysłów autorki) dalej ,pisze o związkac..1J.podzia~u ro.d0v.:0-~,lemienne~o z egzogamią, systemem administrlicyjnym w chanacle .chlwans.klm, o~awl.a podstawowe ogniwa tej struktury i tradycję dualistyczneJ orgamzacJI społeczeństwa. . Rozdział trzeci zaczyna uwagami o historii badań nad etnogenezą KarakałPakóv:. dalej rozpatruje etnonimy karakalpackich .plemion i ~odów. jako źródło do zbadania etnogenezy. Te wywody reasumuJe: ,,0 potwlerdzeniu danymi etnograficznymi faktu udziału Oguzów, Peczenegów, Kangły, Połowców (Kipczaków), Kara-Kitajów (czy im podwładnych miejscowych plemion tiurskich) we wczesno- i późnośredniowiecznym okresie etnogenezy Karakałpaków . .. W późniejszym okresie etnogeneza Karakałpaków była ściśle związana (te'rytorialnie, historycznie i etnicznie) z równoległym procesem formowania się Nogajów, Uzbeków i Kazaków. Drugi wniosek ... zamyka się z koniecznoś~i bardziej szerokiego przytaczania etn?nimik~: tego cennego źródła do rozstrzygnięcia problemu etnogenezy ludow AZJ] Środkowej" (s. 125). Dalej autorka przytacza podanie historyczne o miejscach pobytu Karakałpaków przed przybyciem do południowo-wschodniego wybrzeża jeziora Aralskiego. Omawia podstawowe skupienia Karakałpak6w od końca XVI-XVIII wieku poza obrębem Chorezmu, rozmieszczenie ich w Chorezmie w okresie od XVIII wieku do podboju ich przez Rosjan (r. 1873), dalej ich rozmieszczenie w rejonie Amu-Darii w okresie kolonia1.~ nym. W zakończeniu krótko omawia dzieje Karakałpaków po Rewo1ucJl Październikowej. Recenzent N. A. B a s k a k o v, krytykując niektóre wywody autorki. zaznacza zbyt małą ilość materiału porównawczego z kulturą innych ludów tureckich, podnosi jednak wysoką wartość tej książki. riały T. 10. Belicer etnogenezu. V. N., Narodnaja odeżda 1951, s. 142. Rec. Smirno" udmurtov. MateA.. SOy. Etn. 1952. nr l, B. 216-219. t. XLI Ludu). (Por. recenzję tej pracy zawartą w dziale sprawozdań T. 11. M a s l o vaG. S., N a r o d n y jor 11 a m e n t ve r c h n e vol żk i c h Kar e 1. 1951, s. 139, tab1. 42. (Rec. M. L e b e d e v a, SOy .Etn., 1952, nr 1, s. 219-221). T r e ś ć: Wstęp, s. 3-8. Rozdział I. Przedmioty ozdabiane i ich właściwe przeznaczenie, s. 9-35. Rozdział II. Podstawowe formy, kompozycja i styl ornamentu karelskiego, s. 36-104. Rozdział III. Materiał, koloryt i technika wykonania ornamentu, s. 105-124. Rozdział IV. Historyczno-kulturowe związki Karełów zam. górną Wołgę na podstawie ornamentu, s. 125-137. Autorka zajmuje się ornamentem karelskim już od 20 lat. (1925-1945). W tym czasie brała udział w 6 ekspedycjach. We wstępie Maslova daje przegląd kolekcji muzealnych, nielicznej literatury o tym temacie oraz określa miejsce zamieszkiwania Karełów nadwołżańskich. W rozdziale pierwszym omawia ornamentowane przedmioty, i ich właściwe przeznaczenie, więc ubiór kobiecy i męski, inne wyroby tkackie oraz zdobienie mieszkań, narzędzi pracy i sprzętów. Rozdział drugi jest poświęcony podstawowym formom, kompozycji i stylu ornamentu karelskiego. Tu autorka daje przegląd: 1) ornamentu wyszywanego żeńskiego stroju głowy, 2) ornamentu wyszywanego ręczników, 3) motywów zdobniczych. Materiał, koloryt, technika ornamentu więc wyszywanie, tkane wzory, płótno drukowane, zostało omówione w rozdziale trzecim. W ostatnim czwartym rozdziale autorka próbuje ustalić, na podstawie ornamentu, historyczno-kulturowe związki Karełów zam. górną Wołgę z rejonem Nadbałtyckim, obszarem górnej i środkowej Wołgi oraz basenem Oki, z Nowgorodem, Suzdalem, Smoleńskiem i Jarosławiem (XVI w.). L e b e d e v a w swojej recenzji zwraca uwagę na to, że praca Maslowej, jest właściwie pierwszą monografią o ornamencie ludów ZSRR. Natomiast zarzuca jej zbyt małą ilość kołorowych tablic, oraz niedbałe wykonanie ilustracji. 9 T. 12. A n g l o - a m e r i k a fi s k a j a e t n o g r a f i j a n a s l u ż b e i mp e r i a l i z m a. S b o r n i k s t a t e j. 1951, s. 112. Przekład polski: Angloamerykańska etnografia w służbie imperializmu. Warszawa 1952 str. 221. (Ree. M. P. B a s k i n, SOy. Etn. 1952, nr l, s. 212-215. Szczegółowe omówienie J. K u l c z y c ok i, Zycie Nauki, 1952, nr 5, s. 113-153. Z. M at e w s k a, Lud t. XXXIX 1952, str. 416 i 429). T r e ś ć: T o l s t o v S. P., Kryzys etno.grafii burżuazyjnej, s. 3-16. P o t e c h i n I. L, Kosmopolityzm w etnografii amerykańskiej, s. 17-40. l d e r o g g e D. A. i P o t e c h i n J. J., Szkoła funkcjonalna w służbie im., perializmu brytyjskiego, s. 41-66. L e v i n M. G., R o g i n s kij J. J. i C e ~ o k s a r o v N. N., Rasizm anglo-amerykański. s. 67-91. B u t i n o v. N. A .. sychorasizm w etnografii amerykańskiej. s. 92-111. ° k W r. 1918 Instytut Etnografii ryzysem etnografii burżuazyjnej. zaczął kolektywną pracę badawczą Owocem tych badań jest tom 12. nad �901 900 S. P. T o ł s t o v we wstępie do czołowej pracy podkreśla, że etnografa.-: wie burżuazyjni zgrupowali się obecnie w Ameryce. W obecnej etnografII amerykańskiej, którą autor określa jako rasistowską, widzi 2 kierunki: 1) pseudo biologiczny, który w duchu maltuzjanizmu, darwinizmu społecznego w duchu H. S. Chamberlaina i hitlerowskich teoretyków rasizmu, powołuje się na "prawa" przyrody organicznej, "czystości krwi" itp. i 2) kulturowohistoryczny, argumentujący rasizm z powoływaniem się na amerykański styl życia, cywilizację zachodnią itd. Autor nie widzi zasadniczej różnicy między tymi kierunkami. Podkreśla, że na nowszą etnografię angielską i amerykańską wywarli wielki wpływ m. in. F. N i e t s c h e, O s wal d S p e n g l e 1', S. F l' e u d i freudyści. Recenzent M. B a s k i n dodaje do tego wpływy lokalne - amerykańskie. jak pragmatystów W. J a m e s'a i J. D ew e y'a, personalistów Mary C a loki n s, J. R o y c e'a i innych. S. Tołstov wspomina też o rozszerzeniu się w Ameryce funkcjonalizmu oraz teorii O. S c h m i d t a i jego szkoły. Praca 1. 1. P o t e c h i n a jest poświęcona kosmopolityzmowi w etnografii amerykańskiej, nap~sana jako krytyka etnografii amerykańskiej, której przeciwstawia postępowe tradycje etnografii rosyjskiej oraz etnografię marksi.stowską radziecką. Dając krótki zarys historii rozwoju etnografii amerykańskiej Potechin konkluduje: "etnografia amerykańska zrobiła zawrotne salto mortale z materialistycznych pozycji M o l' g a n a do mistycyzmu K l' o e b e l' a i całej etno-psychologicznej szkoły. Tempo jej rozwoju odpowiada tempu rozwoju kapitalizmu amerykańskiego. Razem z kapitałem ze~starego świata emigrowały do Ameryki i burżuazyjne teorie. Lecz jak kapitał amerykański wyprzedził w swoim rozwoju stare kraje burżuazyjnej Europy, tak i etnografia amerykańska, w swoim upadku, wyprzedziła burżuazyjną etnografię europejską" (s. 29). D. A. O l d e l' o g g e i!.!. P o t e c h i n piszą o funkcjonalnej szkolt: etnograficznej w służbie brytyjskiego imperializmu. Autorzy wiążą funkcjonalizm z holizmem J. S m u t s'a, który jest niczym innym tylko apologetyką współczesnego imperializmu anglosaskiego. Mówiąc o B. M a l i n o w s k i m, autorzy tak charakteryzują źródła funkcjonalizmu: "w rezultacie powstała nieporadna komp:Iacja behawioryzmu, freudyzmu, holizmu, psychorasizmu i innych rodzajów współczesnej socjologii anglo-amerykańskiej, mieszanina do której została włączona i filozofia semantyczna. Słowem funkcjonalizm zawiera w sobie wszystkie najbardziej reakcyjne teorie epoki imperializmu" (s. 54-55). Zespół autorski M. G. L e v i n, J. J. R o g i n s kij i N. N. (';e b o ks a l' o v omawia anglo-amerykański rasizm. Swoje badania zaczynają od narastania rasizmu na przełomie XIX i XX w., wiążącego się z nazwiskami m. in. M. G r a n t a,F. G a l t o n a, K. P e a l' s o n a, V. L a p o u g e'a. Szczegółowo zostali omówieni też i ich kontynuatorzy, jak W. Vo g t, C. S. C o o n, E. H u n t i n g t o n, E. A. H o o t o n itd. Ostatnia praca N. A. B u t i n o v a jest poświęcona psychorasizmowi w etnografii amerykańskiej. Autor podkreśla tu fakt, źe etnografowie amerykańscy starają się argumentować swoje reakcyjne teorie odwołując się do psychologii, psychotechniki. psychiatrii itd. Psychorasizm jest tak samo charakterystyczny dla Ameryki, jak biorasizm dla Niemiec faszystowskich. Recenzent M. P. B a s k i n podkreślając ważność tego zbioru uważa jednak, że nie powinno się na tym zaprzestać, lecz należy wydać jeszcze więcej bojowych, partyjnych tego rodzaju prac, tym więcej, że są to rzeczy interesujące nie tylko etnografów, lecz i filozofów, historyków, ekonomistów itd. T. 13. S l a v j a n s kij f o l k lor. M a t e r i a l y P o i s t o l' i c e s k o j o d n o j p o e z j i s l a v jan. M o s k v a 1951, s. 362. (Rec. M. K. A z a d o v s k i, SOy. Etn. 19'53,nr 2, s. 218-225. T r e ś ć: Od redakcji s. 3-6. S o k o l o v a V. K., Rosyjskie pieśni historyczne XVII wieku (z okresu Iwana Groźnego) s. 7-78. Dodatek: Z nieopublikowanych wariantów pieśni o epoce Iwana Groźnego s. 79-91. L i tv i n E. S., Wojna ojczyźniana 1812 roku w rosyjskich pieśniach ludowych, s. 92-112. S i r jaj e v a P. G., Wątek historyczny w robotniczej twórczości pieśniarskiej lat 190.5-1907, s. 113-142. Dodatek: s. 143-152. L i p e c R S., Byliny w przemysłowym okręgu rosyjskiej północy w XIX - początkach XX w., s. 153-210. Nieopublikowane teksty bylin północnych. s. 211-240. G o l u b e v 1. F. Poves! ob II'e Muromce i Solov'e Razbojenike. (Nieopublikowany tekst ze zbioru poch. z drug:,ej ćwierci XVIII wieku), s. 241-250. S e p t u n o v I. M., Bulgarskie pieśni hajduckie, s. 251-2,65. Teksty s. 266290. S e p t u n o v 1. M., Wrześniowe narodowe - antyfaszystowskie zbrojne powstanie 1923 r. w bułgarskiej pieśni ludowej, str. 291-297. Teksty ~tr. 298-3:J2. K l' a v c o v N. 1. Treść ideowa eposu serbskiego, s. 303-360. We wstępnym słowie czytamy: "Zebrany w tym zbiorze materiał ma za zadanie pokazać odrębność kultury poszczególnych ludów słowiańskich. uwarunkowanych ich historycznymi losami, oraz daje podstawę do rozważań o ogólnych cechach słowiańskiej poezji ludowej ... " (s. 3). "Zamieszczone w tym zbiorze artykuły mają na celu wydobyć na jaw znaczenie łudowej poezji historycznej jako materiału do badań nad historią narodu i jego światopoglądem. Obok wielkiego znaczenia poznawczego ludowy epos historyczny posiadał wielkie znaczenie wychowawcze. Organiwwał on świadomość mas, rozbudzał uczucie patriotyczne, pielęgnował lepsze wartości w ludziach". [Ibidem]. Krytyk, znany folklorysta starszego pokolenia M. K. A z a d o v s kij .po wytknięciu całego szeregu usterek, domaga się, by w następnych tomach tego wydawnictwa zwrócono więcej uwagi na fOlmę artystyczną twórczości ludowej oraz na zagadnienia teoretyczne. na l' T. 14 R o d o v o e o b ś c e s t v o. E t n o g r a f i c e s k i e m a t e l' i a l y s l e d o van i j a. M o s k v a 1951, s. 254. T r e ś ć: B li t i n o v N. A. Problem egzogamii (na podstawie materiałów australijskich), s. 3-27. O l d e r o g g e D. A., Malajski system pokrewieństwa, s. 28-66. K o s v e n M. O., Przejście od matriarchatu do patriarchatu, s. 67-94. D o l g i c h B. O. i L e v i n M. G., Przejście od rodowo-plemiennych do terytorialnych związków w historii ludów północnej Syberii, s. 95108. A n i s i m o v A. F., Przedstawienia Ewenków o duszy i problem pois �903 902 chodzenia animizmu, s. 109-118. I Y a n o Y S. V., Pochodzenie buriackich on gonów z wyobrażeniami kobiet, s. 119-131. A b I' a m z o n S. M., Formy rodowo-plemiennej organizacji u koczowników Azji Środkowej, s. 132-156. Z a d y c h i n a K. L., Przeżytki klas wieku u ludów Azji środkowej, s. 157179. K i s l jak o Y N. A., Kałym i wiano u Tadżyków, s. 180-223. N i k o Is k a jaZ. A, Przeżytki patriarchalno-rodowego ustroju u Awarców w XIX i początkach XX wieku, s. 224-233. P o t e c h i n L L, Demokracja wojenna Matabele, s. 234-254. W grudniu 1949 r. w Instytucie Etnografii odbyła się sesja Rady Naukowej Instytutu poświęcona problemom historii społeczeństwa rodowego (sprawozdanie patrz SOY. Etn. 1950nr 2, s. 193-201). Lwia część prac drukowanych w niniejszym tomie "TrudoY" są to przeredagowane referaty wygłoszone podczas tej narady. Tom otwiera praca N. A B u t i n o Y a o egzogamii. Autor już na wstępie zastrzega się, iż egzogamia należy do najbardziej skomplikowanych zagadnień etnograficznych. Wybrał teren australijski dlatego, że tam zachowały' się stosunki archaiczne prawie do XIX wieku i oparł się przede wszystkim na badaniach starszych. Zajął się opisem klas małżeństwa i ich społecznym uwarunkowaniem oraz powiązaniem ze systemem pokrewieństwa. Jednak żadnych wniosków nie przedstawił. D. A. O l d e I' o g g e zastanawia się nad pewnymi typami tzw. malajskiego systemu pokrewieństwa - poraz pierwszy opisanego przez L. H. Morgana. Szczegółowo omawia systemy pokrewieństwa ludów gwinejskiego wybrzeża w Afryce~ wyspiarzy Oceanii, pewne rysy tegoż systemu w Chinach oraz u ludów płn. wsch. Azji. Te ostatnie, zdaniem autora, są "rezultatem uproszczenia poprzedniego skomplikowanego systemu pokrewieństwa typu turano-ganowańskiego, który jest typowym systemem pokrewieństwa, odzwierciedlającym organizację rodową istniejącą w warunkach ustroju wspólnoty pierwotnej i posiadającej egzogamię rodową· Przy rozpadzie organizacji rodowej, po pojawieniu się społeczeństwa klasowego. dawny system pokrewieństwa zmienia się. W Chinach przy wytwarzaniu się ustroju niewolniczego, później feudalnego, w Azji północno-wschodniej i w Afryce system pokrewieństwa ulega zmianie pod wpływem zróżnicowania majątkowego i częściowego (w Afryce) pojawienia się stosunków towarowopieniężnych oraz nowego - kapitalistycznego sposobu produkcji. Natomiast w Oceanii zmienia się on w specyficznych warunkach rozwoju społeczeństwa polinezyjskiego. Pojawienie się "malajskich" rysów pokrewieństwa w rezultacie uproszczenia systemu turano-ganowańskiego, wszędzie okazały się jako sposób zniknięcia rodu, egzogamii rodowej i pojawienia się nowych form rodziny: wielkiej patriarchalnej w Chinach, u Joruba, Dahomey, czy organizacji rodzinnej bilateralnego typu na wyspach Oceanii" (s. 66) i ostateczna konkluzja autora, że "malajski system pokrewieństwa jest we wszystkich rozpatrywanych wypadkach pochodną systemu turano-ganowańskiego (s. 66). M. O. K o s yen zajmuje się przejściem od matriarchatu do patriarchatu. W pierwszej części referuje historię zagadnienia od T. Hobbesa aż do "spółki" amerykańskich autorów M. Jacobs i B. L Sterne (praca z r. 1947). W drugiej - omawia poglądy F. Engelsa oraz zastanawiając się nad pewW nymi zjawi.ska.mi charakt:rystycznymi, jego zdaniem dla okresu przejściowego,. uwaza z~ one powmny podlec szczegółowym badaniom. Są to: powstame. ~odowh bydła, przeżytki (w ogóle), awunkulat, bilateralny system pokrewIenstwa, powrót kobiety (tj. panny młodej) do domu. · B. O. D Ol g i c ~ i M. G. ~ e Y.i n omawiają przejście od rodowo-plemIennych, d? terytor~a~ny~h zWIązkow w historii ludów północnej Syberii. Au~orzy .sm.lało. stawiają I u~awa~niają tezę, że już na długo przed RewolUCJą ~azdzler.mkową. u ludo:v połnocnej Syberii decydującym czynnikiem b~ło me plemI~,. frat~la CZ! rod, lecz związki terytorialne -. przede wszystkIm społecznoscI sąsiedzkie. Po rewolucji te ostatnie zostały przeorganizowane na zasadach socjalistycznych. · W następnych pracach znajdujemy opisy monograficzne niektórych zjawIsk charakterystycznych dla społeczeństwa rodowego. A F: A n i s i m o Y próbuje wiązać przedstawienia o duszy u Ewenków (Tunguzow) z problemem pochodzenia szamanizmu. S. V. I Y a n o v bada społeczne pochodzenie buriackich ongonów z wyobrażeniami kobiet. S. M. A b I' a m z w s~ojej pracy o formach organizacji rodowo-plemiennej u. koczowmkow AZJI środkowej, m. in. stwierdził, że ród np. u Kazaków me Wyst~po:vał w swej "klasycznej" formie, przeprowadził krytykę pracy ameryka~skleg~ autora. Hu~son.a oraz wypowiedział się o nowszych przeks~tałcen~ach . SIę org~mzacJI. rodowo:pl~miennej. K. L. Z a d y c h i n a opisUJe prz:Zyt~1 klas wIeku (tj .. grup rowIeśniczych) u ludów Azji środkowej. N. A KI; l Jak.~ Y bada zmienną rolę kałymu i wiana u Tadżyków (i innych Iu.dow AZJI środkowej) w okresie rozpadu patriarchalno-rodowych stosunkow społecznych. Z. A N i kol s k a j a rejestruje przeżytki patriarchalno-rodowe~o u~troju ,u. Awarców (w Dagiestanie). Ostatnia praca L L P o t e c h l n a Jest poswlęcona opisowi demokracji wojennej u Matabele (Afryka Płdn.). ?~ · T. 15. K u s n e I' (K n y s e v) P. I., E t n i n j(~ e s k i e g I' a n i c y. M. L. 1951, s. 279. ce s k ie te I' I' ito I' ii i et - · Tr e ś ć: Przedmowa, s. 3-4. Wstęp, s. 5-12. Cz. 1. R u b i e ż e e tn c ~ n e (m e ~ y b a da ń), s. 13-105. 1. Przyczynek do historii posta~Iema. zagadmern~ o rubieżach etnicznych, s. 15-19. 2. Granice etniczne w~ramc~ prz~r?dmcze, s. 20-25. 3. Wpływ jaki i na granicę etniczną wylera blJ~kośc mnych kultur narodowych przylegajacych reionów s 26-34 ~. :rzem~any ~ranic etn~cznych w tO~{l\ procesu historycznego,' s.' 35-39: r~ rytena etn.lczn~ v-: splsa.ch lu~nośclO~y.ch w zagranicznych krajach Euo.~; do II WOjny S.wI<;ttoweJ(ŚwIadomosc l przynależność narodowa. Język ). ysty. Język w ZYClU),s. 40-60. 6. Kryteria etniczne w spisach ludno~~\O~yC~ ZS~~, s. 61-69. 7. O metodach określenia narodowościowego e t ~ iU udnoscl, s. 78-~03. Zakończenie, s. 104-105. Cz. II. P I' Z e s z łoś ć h i s t ~ ~ n a p o ł u d n I o yv o - w s ch o d n i e j N a d b a ł t. Yk i. (P rób a lO Yc z n e g? s t u d l U m t e r y t o I' i u m e t n i c z n e g o), s. 107-272. 2: Za me~odach hls~orycznego studiu~ terytoriów etnicznych,s. 109-UL bytkl archeologIczne. dotyczące historii najdawniejszej ludności połud- l O? �905 904 niowo-wschodniej Nadbałtyki, s. 112-142. 3. Najdawniejsze świadectwa historyczne o narodach płd.-wsch. Nadbaltyki, s. 143-159. 4. Toponomastyka historyczna płd.-wsch. Nadbaltyki, s. 160-175. 5. O drewnianych nagrobkach i niektórych innych drewnianych pomnikach na terytorium płd.wschodniej Nadbałtyki, s. 176-185. 6. Etniczny skład ludności płd.-wsch. Nadbałtyki, w przededniu i podczas wtargnięcia rycerzy niemieckich, s. 186192. 7. Ukształtowanie się narodu litewskiego wśród prusko-litewskiej ludności płd.-wschodniej Nadbałtyki, s. 193-201. 8. O "Skałowach" i zachodnio litewskich mieszkańcach dolnego biegu Niemna, s. 208. 9. Niemieckie statystyki i mapy językowe, jako źródło wiadomości o narodowościowym składzie ludności Prus Wschodnich, s. 209-218. 10. Rozprzestrzenienie się i liczebność Litwinów w Prusach Wschodnich w początku XX wieku według statystyki wyznaniowej, s. 219-229. 11. Zachodnia granica języka litewskiego w Prusach Wschodnich w początku XX wieku, s. 230-240. 12. Rozmieszczenie litewskich mieszkań, strojów i ornamentu w Prusach Wschodnich w pocz. XX wieku, s. 241-265. 13. Zakończenie, s. 266-272. Bibliografia, s. 273-278. We wstępie P. I. Kusner wypowiada się, że skuteczne wyniki przy określaniu przynależności etnicznej lub wykreślaniu granic etnicznych może dać tylko współpraca kilku dyscyplin, jak historii, archeologii, etnografii i lingwistyki. Dla etnografa ważne są przede wszystkim rodzaje mieszkań, rozplanowanie budowli, urządzenie domów, sprzęty gospodarcze, strój i pożywienie. Zaczynając ':zęść metodologiczną autor najpierw daje historię badań nad kwestią rubieży etnicznej. Pierwszym, który to zagadnienie poruszył był czeski slawista P. S a f a r i k w pierwszej połowie ub. stulecia, opracował szczegółowo zaś L. N i e d e r l e na początku bież. stulecia. Następnie autor zastanawia się nad stosunkiem granic etnicznych do granic przyrodniczych, omawia granice etniczne na terytoriach mieszanych, więc dawną gubernię suwalską (granica polsko-litewska), Chełms'zczyznę (polS'ko_ukraińska) i Besarabię (ukraińsko-mołdawska). Dużo miejsca poświęcił rozpatrzeniu kryteriów etnicznych w spisach ludnościowych w Europie zach. i w ZSRR. Przy próbie ustalenia metod określania narodowościowego składu ludności w strefach granic etnicznych, P. I. Kusner vlypowiada się, że tu świadomość narodowa i język ojczysty powinny odegrać największą rolę. Kończąc część metodologiczną autor szeroko omawia sposoby kartografowania narodowościowego składu ludności. Część druga książki Kusnera (Knyseva) "Przeszłość etniczna południowowschodniej Nadbałtyki" (z po.dtytułem "Próba historycmego studium etnicznego terytorium") (s. 109-272) dotyczy tzw. Litwy Małej ew. Pruskiej. Po uwagach wstępnych autor skreślił zarys przedhistoryczny, tu Kusner oparł się na starszych niemieckich badaczach, tylko nielicznie uwzględniając niemieckie publikacje międzywojenne - oceniając je słusznie jako tendencyjne. (W ogóle autor jest bardzo krytyczny i ostrożny w stosunku do źródeł, nie tylko zresztą niemieckich). Następnie zebrał naj starsze wiadomości o ludach płd.-wsch. Nadbałtyki. Tu wykorzystał i omówił Tacyta. Ptolemeusza, Jordanisa, Einharda, Wu1fstama, Ibrahima - ibn - Jakuba i innych. Przytoczył toponomastykę historyczną (głównie na podstawie pracy G. G e r u 11 i s'a, Die altpreussischen Ortsnamen, 1922) oraz omówił archaiczne nagrobki drewniane. Spróbował ustalić skład ludności południowo-wschodniej Nadbałtyki przed oraz podczas przybycia zakonu i uformowania się tu narodu litewskiego wśród pruskolitewskiej ludności. Po kró~k~ej analizie dotychczasowej literatury autor wypowiedział się za litewSkOSClątzw. "Skałowów". Dalej przeprowadził sumienną analizę n:emieckich spisów ludności i map pod względem ich wiarygodności - i w oparciu się n~ d~n~ch statystyk wyznaniowych podał rozprzestrzenienie się i liczebność LItw~no,:, w Pr~sach ~schodnich w początku XX wieku. Ustalił zachodnią gramcę Języka htewskIego w pocz. XX wieku. W ostatnim rozdziale omówił zasięgi litewskich mieszkań, strojów i ornamentu w Prusach Wschodnich w pocz. XX wieku. W zakończeniu Kusner omawia ostatnie dzieje Litwy Pruskiej. W licznej - kilkujęzykowej bibliografii nie ma nowszych prac polskich. np. archeologa J. K o s t l' Z e w s k i e g o, hiJStorYka H. Ł o w m i a ń s k i e g o (zarówno przedwojenne jak i powojenne publikacje) oraz A F i s c h e l' a Etnografii dawnych Prusów, Gdynia 1937. Z Litwinów brak ważnych mate~ riałów A. B r u o ż i s'a, którego prace, wtedy jeszcze nie drukowane, w Pols'ce popular!zowal .j~szcze przed pierwszą wojną M. R o m e r (artykuł "Litwini w Prustech kStązęcych", ••Swiat Słowiański" 1911). . T. 16. P l' o i s c h o ż d e n i e c e l o v e k a i d r e v n e e l' a s s e l e n i e ~ e lo v e c e s t v a, M o s k v a 1931, s. 539, m a p a 1, (Rec., ::. I. B o l' i s k o v s kij, Sov. Etn., 1952, nr 3, s. 223~228). . T l' e ~~: Od redakcji, s. 3-4. R o z d z i a ł 1. P o c h o d z e n i e c z ł o W l e k a l J e g o l' as, s .. 5-:322. Jak i m o v V. P., Wczesne stadia antropogenezy, s. 7~88. Z a m J a t l n S. N., O powstawaniu lokalnych różnic w kulturze pa~eohtu, s. 89-152. o g i n s kij J. J., Podstawowe zagadnienia antropologIczne w problema~ie pochodzenia człowieka dzisiejszego, s. 153-204. B u n a k V. V., Pochodzeme mowy na podstawie danych antropologicznych, s. 205:-2~0. (; e b o k s a l' o v N. N., Podstawowe zasady klasyfikacji antropologIcZej, s. 291"'-322. R;o z d z i a ł. II, D a w n e l' o z m i e s z c z e n i e l u d z koś c i, s. 323-538. L e v l n ~: ~., l (; e o k s a l' o v N. N., Dawne rozmieszczenie ludności we wSc~od:rIeJ l poł~dm?~o-wschodniej Azji, s. 325-354. D e b e c G. F., Zaludl1lel1le ~ołudmowe.J l Przedniej Azji na podstawie danych antropologiczn?,ch, s. 35.~-370. G l n z b u r g V. V., Dawne i współczesne typy antropologlCzne A~JI .środkow~j, s. 371-392. D e b e c G. F., Dane antropologiczne ? zaludl1lemu Afryki, s. 393-408. D e b e c G. F., T l' o f i m o vaT. A l (; e b o k s a l' 0.v N. N., Problemy zaludnienia Europy na podstawie dan~ch antrOp?loąIcznyc~, s. 409-468. L e v i n M. G., Dawne migracje czło~"eka w AZJI po~nocneJ na podstawie danych antropologicznych, s. 469-496. ~.n a k V. V., l T o kar e v S. A, Problemy zaludnienia Australii i Oceanu: s. 497-522. D e b e c G. F., Pochodzenie pierwotnej ludności AmerYki, s. 523-538. p'. ,I. B o l' i s k o v s kij tak ocenia tę pracę: "Zaletą zbioru jest jego wartosc .poznawcza, jest w nim przedstawiony, uogólniony i przeanalizo\~any duzy antropologiczny i archeologiczny materiał, który został udostępmony przede wszystkim w ostatnim dziesięcioleciu. Wobec tego zbiór ten !1 ? �'. 907 906 w pewnym stopniu osiąga znaczenie p~ręcznika i ~.zup:łnia wydany przed dziesięciu laty uniwersytecki podręczmk antrop~lo.gll (tj. Bunak,. N.esturch. Roginskij Antropologija, Moskva 1941). Jednoczesme z przedstawlemem dużego no~ego konkretnego materiału w recenzowanej książce został postawiony i rozstrzygnięty ~zereg ważnych .problemów: hist~ry:znych i te~r.e~ tycznych Jest ona skIerowana .. przeciwko burzuapYJneJ :asJstowsl{JeJ nauce" antropologii i archeologII, przede wszystkIm przecIwko anglo~merykańskiemu rasizmowi. Artykuły przeniknięte są bojowym duchem, - ich autorzy w zupełności władając materiałem faktycznym, demaskują na tym materiale rozkładającą się burżuazyjną rasistowską naukę· W szczególności w myśl uchwały z sierpnia 1948 powziętej na sesji Wszechzwiązkowej Akademii Nauk Rolniczych im. W. I. Lenina, demaskowane są idealistyczne konstrukcje weismanistów - morganistów" (Sov. Etn. 1952. nr. 3, s. 223). T. 17. D e b e c G. F., A n t l' o P o log i c e s k i e i s s l e d o van i ja v K a m c a t s k o j o b l a s t i (T l' u d y S e vel' o - V o s t o c n o j e k s p e di..: c i i I.) M o s k v a 1951, s. 263, (Rec. t e b o k s a l' o v N. N., SOy. Etn. 1952, nr 2, s. 207-210). T l' e Ś ć: Wstęp, s. 3-4. Rozdział I, Materiał, s. 5-9. Rozdział II, Zróżnicowanie etno-geograficzne poszczególnych cech, s. 10-72. Rozdział III, Problemy klasyfikacji i genealogii mongoloidalnych typów Azji północnej, s. 63-118. Zakońezenie, s. 119-120. Dodatek 1, Tablice somatycznych i kraniologicznych materiałów ludów syberyjskich, s. 121-221. Dodatek 2. Tablice materiałów kraniologicznych ludów Ameryki i Azji zagranicznej (tj. poza ZSRR), s. 223-245. Dodatek 3, Dane o pochodzeniu badanych serii czaszek, s. 247-258. Literatura, s. 259-262. . . G. F. Debec prowadził swoje badania w ramach północno-wschodmeJ ekspedycji Instytutu Etnografii w latach 1945-1948. Autor swą pracą dał cenny wkład do poznania składu rasowego całego szeregu ludów Azji pónocno-wschodniej, przede wszystkim Eskimosów, Czukczów, Korjaków, Itelmen ów, oraz tzw. Starożyłów (dawni rosyjscy mieszkańcy Syberii), Lamutów, Ewenków (Tunguzów), Buriatów i Koreańczyków północnych. Bardzo ważna jest klasyfikacja i genealogia tamtejsżych mongoloidów. Recenzent N. N. (; e b o k s a l' o v, sam dobry znawca tego terenu, reasumując liczne zarzuty, pisze: "Przyczyną licznych omyłek G. F. Debeca w znacznym stopniu jest jego pasja do analizy danych cyfrowych bez dostatecznego uwzględnienia realnych właściwości antropologicznych tych etnicznych grup ludności o których mowa", (Sov. Etn. 1932, nr 2, s. 210). Ostatnim, specjalnie podkreślonym zarzutem recenzenta to brak ilustracji fotografii przedstawicieli poszczególnych typów. T. 18. S i b i r s li: i j e t n o g r a f i c e s kij s b o r ni. Ii:. s. 355. T r e ś ć: Paedmowa, s. 3. D o l g i c h B. O.. Pochodzenie s. 5-87. P l' o k o f i e v a E. D., Przyczynek do zagadnienia .l i r M.-L. 1952. Nganasanów, o społecznej organizacji Selkupów, s. 88-107. T o kar e v S. A, Przeżytki stosunków rodowych u Chakasów w XIX w., s. lOB-Hl. P o p o v A A, Życie koczownicze i typy mieszkań u Dołganów, s. 142-172. P o t a p o v L. P., Zarys etnograficzny rolnictwa u ludów ałtajskich, s. 173-19B. A n i s i m o v A E., Szamański czum u Ewenków i problem pochodzenia obrzędu szamańskiego, s. 199-238. lon o v a O. V., Mieszkalne i gospodarcze budowle Jakutów, s. 239-319. Vo b lo v I. K., Święta Eskimosów, s. 320-334. Materiały drukowane w tym zbiorze pochodzą z lat trzydziestych. Redakcja we wstępnym słowie zwraca uwagę, że większość faktów kulturowych opisanych w tych pracach należy dzisiaj już do przeszłości. B. O. D o l g i c h, reasumując swoje wywody na temat pochodzenia Nganasanów, pisze: "z szerszego punktu widzenia powstanie Ngana>:anów było końcowym etapem procesu przesiedlenia się na najbardziej północną część Azji środkowej ludów uralskiJ:h i ałtajskich grup językowych: Neńców na zachód od Jenisieju i Tunguzów - na wschód od n:ego. I Tunguzi i Neńcy okazali wpływ na przodków Nganasanów - neolityczną ludność paleoazjatycką Tajmyru, Chatangii i Anabaru, jednak końcowe zwycięstwo w strefie tundry i tundry - lasu Tajmyru odniósł język neniecki, który zwyciężył nie tylko paleoazjatycki - jukagirski lecz również i tunguski. Tak samo system gospodarczy, kultura materialna i ogólna organizacja życia Neńców wyparły nie tylko f'ormy gospodarki i życia łowców - Juka,girów. lecz i Tunguzów. Kultura neolitycznych łowców paleoazjatów - Jukagirów - tym nie mniej zachowała się u Nganasanów w charakterze przeżytków i osobliwości etnograficznych w większym stopniu, niż u innych ludów na zachód od Leny, z wyjątkiem Enców Madu" (s. 87). E. D. P rok o f i e v a opierając się na materiałach terenowych, częściowo własnych z lat trzydziestych próbuje rekonstruować dawniejszą organizację społeczną Selkupów. Zajęła się opisem rodu, fratrii i plemienia. S. A T o k a l' e v na podstawie głównie dokumentów archiwalnych (z Chakaskiego archiwum okręgowego) zajął się przeżytkami stosunków rodowych u Chakasów (dawniej nazywanych Tatarami minusińskimi) w XIX wieku. Opisał jednostki rodowe, pochodzenie grup rodowo-plemiennych, stosunki wzajemne rodu i wspólnoty wiejskiej, rodu i rodziny, podstawy gospodarczej wspólnoty rodu, przeżytki egzogamii i obrzędy weselne oraz rodzinne. Kończy uwagami o stosunku rodu do administracji stepowej. Znany badacz Syberii północnej A A P o p o v w swojej pracy o koCZownictwie i typach mieszkań u Dołganów oparł się na własnych badaniach terenowych z lat 1930/31. Autor po zwięzłym opisie koczowniczego trybu życia szerzej zajął się mieszkaniami Dołganów. Wyróżnił 5 typów: 1) "urasa" - stożkowaty czum ze żerdzi pokrytych skórami, 2) "golomo", 3) "baltysach" i 4) "balagan" - budowle stałe z pochylonymi ści"anami z pionowo postawionych żerdzi oraz 5) ..syrga dże" - czum na nartach zapożyczony od Rosjan. �909 908 L. P. P o t a p o v dał krótki opis rolnictwa u plemion ałtajskich. Dawniej grało ono rolę drugorzędną, ponieważ głównym zajęciem u północnych plemion było myślistwo, u połUdniowych - hodowla. Tym nie mniej z rolnictwem na tym obszarze spotykamy się już w czasach prehistorycznych. Oprócz techniki autor opisał formy pracy i własności. F. A. A n i s i m o v, konsekwentnie badający wierzenia Ewenków (Tunguzów), tym razem zajął się szamanizmem. Opisał czum szamański i zobrazował społeczną podstawę szamanizmu oraz rolę szamana. O. V. J o n o v a dała większą (80 stron) monografię o budownictwie jakuckim. Praca oparta głównie na literaturze. Po uwagach wstępnych autorka krótko charakteryzuje najdawniejsze (do przyjścia Rosjan) mieszkania Jakutów. Następnie kolejno omawia budowle stożkowe (szałas, "urasa", czum), jurtę, bałagan, budowle wielokątne, obronne, budowle typu rosyjskiego, budowle gospodarcze, wierzenia i obrzędy związane z mieszkaniem, budowle kołchozowe. J. K. Vo b l o v opisał obrzędy i święta Eskimosów z Czukotki. szość obrzędów powiązana jest z rocznym cyklem gospodarczym. Więk- Witold Armon V, N. BELICER, Nal'odnaja odezda Udmul·tov, materialy k e t n o g e n e z u. Trudy Ilnstituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Nowaja Serija, tofu X) 142 str. in 4°, 76 rys., w tym 10 tab!. kolor. na kredzie, 1 mapa. Moskwa 1951. Wyd. Ak. N. ZSRR. W pracy tej autorka systematyzuje i omawia materiały, odnoszące się do ubioru Udmurtów (Wotiaków), ogłoszone drukiem, znajdujące się w muzeach i zgromadzone osobiście podczas ekspedycji etnograficznych w 1930. 1931 i 1938 r. Stara się ona wykazać pochodzenie poszczególnych form ubioru ludowego, ich ewolucję oraz odbicie w nich stosunków rodzinno-prawnych i różnic społecznych. Równocześnie autorka porusza zagadnienie znaczenia ubioru jako wytworu artystycznej twórczości ludowej Udmurtów. Praca zawiera opisy techniki wykonania ubiorów, formy kroju oraz zmierza do określenia środowiska i czasu występowania poszczególnych części ubrania. Autorka traktuje ubiór jako dokument historyczny, który charakteryzuje etniczną swoistość ll.ldu, jego kulturę oraz wykazuje związki z ludami sąsiednimi. Udmurtowie, dawniej zwani Wotiakami, należą do północno-wschodnich Finnów i liczą ca 600.000 ludzi. Tworzą republikę autonomiczną o obszarze 32 tysięcy klm2 ze stolicą Iżewskiem. Trudnią się uprawą roli. W zaraniu swej historii znajdowali się Udmurtowie pod silnym wpływem dawnych Czuwaszów czyli Bułgarów Nadwołżańskich, a następnie pod panowaniem Tatarów, o czym wspominają ich podania ludowe. W r. 1587 Moskwa, po obaleniu władzy Tatarów, zwolniła Udmurtów od płacenia im daniny. Do Udmurtów należą także tzw. Besermenowie. Stanowią oni zudmurtyzowany szczep tatarski. V. N. Bielicer podzieliła swoją pracę na 10 rozdziałów: 1 - Źródła' 2 -: technika wytwarzania materialów, a więc przędzenie i tkanie, obróbk~ skory, produkcja wojłoku, wyrób obuwia z łyka' 3 odzież kobieca' 4 -. u b'lOry głowy; 5 - obuwie; 6 - ozdoby; 7 - zespoly " ubraniowe w stroju koblec~m; 8 - odzież męska; 9 - odzież Besermenów; 10 - ornament tkany l wyszywany, wreszcie zakończenie i słownik terminów w języku udmurtskim, używanych w pracy. W I rozdziale autorka podaje krytyczny przegląd prac etnograficznych. dotyczących Udmurtów, z których najdawniejsze odnoszą się do XVIIi w. i prac pale<Jetnograficznych, wychodząc z założenia, że zagadnienia etnografii Udmurtów są historycznie związane ze starożytnymi kulturami dorzecza Kamy, a więc ananińską, pianoborską, czepiecką, oraz z wcześniejszymi kulturami epoki brązu. ,:,yniki WYko~alisk wykazują, że w epoce ananińskiej, na pograniczu [a~u l stepu, przebIegał proces mięszania się typów mongoloidalnych i europeIdalnych. Nadb.rzeżna ludność Kamy w epoce ananińskiej nawiązywała stosunki ze swymI południowymi sąsiadami i wchodziła w szeroką orbitę wymiany ze światem scytyjskim. . Na 'p0dst~wie szczątków znalezionych tkanin oraz płaskorzeżby na kalmenneJ płYCH:~rob~wej z tej epoki przypuszcza się, że istnialy podówczas iwa typy odz~ezy: lzejsza - z włókien roślinych i cieplejsza - wełniana t futrzana ..Og.olny wygląd tej odzieży przypomina krótką, ujętą pasem odzież typu scytYJskIego. Materiały do odz~eży z epoki pianoborskiej (III w. przed n. e. - V w. n. e.). są ~ardzo ub~gle. Pewne wyobrażenie o ubiorze dają znalezione 3 figurkI kobIece. Zespoł odzieży przypomina ubiór ludności z epoki ananińskie' . Następna ~poka, od V do IX w. n. e., z powodu braku odpowiednich b;~ dan archeO~OgICznych, nie wnosi żadnych danych do znajomości odzieży. , Z?~czme lepiej przedstawiają się materiały, pochodzące z kultury czepIec~leJ (od IX do ~IV. w.). Analiza tego materiału pozwala wyjaśnić wiele ws~o~czesnych ?rzeJawow kultury Udmurtów, w. szczególności dotyczących odzlezy ludoweJ. Bardzo ubogo przedstawiają się źródła archeologiczne i piśmiennicze dotyczące ~ultury udmurckiej z okresu otl XV do XVII w. Z wieku XVIIi poch~dzą hczne wzmianki o odzieży tego ludu. Źródła literackie z XVIIIw. podaJą tylko ~rzy.godne wypowiedzi o stroju Udmurtów, nie wystarczające ~la odtworzema Ich pełnego zespołu odzieżowego. Znacznie bogatsza jest hteratura etnograficzna o Udmurtach z wieku XIX. A,:torka szczegółowo omawia wszystkie dostępne jej źródła piśmiennicze, n:e wykluczając i prac w językach obcych, jak np. praca M. B u c h' a M, Ttlke'go .. J. Manninen'a i inn ' ~rugi rozdział pracy, poświęcony t~chnice przygotowania materiałów zaWIera' 1 - szczegół owe omOWleme . .. . .' przebIegu przędzenia i tkania opis' llzywanych narzędzi i będących w użyciu technik tkackich; 2 - ob~óbkę . �911 910 I , l !: ,1 l, ! !1 '1 ubkl' czapki pasy i rękawice; ::l produkcj~ . . anych na po -sZ" . skor, uzyw . k" 4 _ wyrób obuwia z łyka tzw, łapcI. 'ł ku na obuwIe, czap l, d wOJ o. . dzież kobiecą. Przegląd swój autorka zaczyna o RozdzIał III oma.wla o h chodzących z X-XI w. n, e. Przechodząc kow mater~al~w wyk?palls ::,' o~~ębnia 3 typy koszul kobiecych, ró~niąc~ch do ubJOrow wspołczesnyc Y 'ł opis ich wykonania i zasIęgu Ich . . P daJ'e bardzo szczego owy .. Sl~ krOJem: o materiał ilustracyjny składa się z fotografll oraz 2 uzytkowama. Załączony b" z przodu i z tylu Na rysunkach . k' d . k szuli wyo razonej . . rysunkow az eJ.? ' n ' r kawy podano wyprostowane. Następme szwy zaznaczono limą pr~eryw~dą,.C; i typowych majtek kobiecych. Ich oIJis autorka prz~chodzi ~o. oP.ls~~~~d~~one. Dalej omówione są zapaska, napieri rysunek me są na eZY~le. W zwi zku z tym autorka wyśniki, zazwyczaj zasobme ,:dobJOne h~;~~~~ie o Pi:rwotności wyszyć srebrpowiada mało .pr~~k~niw~JącehP:ZYfetnią odzieżą kobiet jest płócienny chanymi i złotymI mcm!. wl~r~c mą Po omówieniu płóciennych trzy typy chałata. ł' Wl'ęC kaftan łat , kapota . Autorka rozrózma . k"e odzież we maną a , części kobiecego stroJu, autor a ~p~su.J . Do tej grupy 'należy też kamisięgający do. kolan,. noszony lat~:w~~SI~~~jem upodabnia się do kaftana, z~lka. Kahmlze~~a. ~~~~e~~~b r~o kola~. Autorka porównuje ten ubiór z posIęga troc ę mzeJ l . . isu .e sukmanę z sukna władobnymi ubiorami inknyc.h l~dmOoWw'yNmaS~~~~~yO~aktadałY na siebie po kilka go wyrobu W o reSle Zl . h :~:Uk takich s~kman. Rzadziej używane były szuby ze skór baramc. . W zdziale IV znajdujemy opis licznych odmian ubioru głowy kob~et. ro , . ,'ochy _ okrętacze oraz W rozdziale ~ opisane zostały płoclenne po~cz ł ości załapcie łykowe, które przy gospodarce kołchozoweJ zostały w zupe n stąpione przez obuwie skórzane. VI rozdziale, poświęconym ozdobom, autorka sięga wstec~ do w. x.. Obecnie, w warunkach gospodarczych i kulturowych czasów radzieckich, kobieta Udmurtka ma możność kupowania tkanin i ozdób wyższych gatunków. To też dawny ludowy ubiór uległ szeregom przeobrażeń, uproszczeń i udoskonaleń, będących wyrazem nowego żywiołowego rozkwitu socjalistycznej twórczości ludowej. Rozdział VIII poświęcony jest opisowi odzieży męskiej. Układ tego rozdziału jest taki sam, jak i przy opisie odzieży kobiecej. Autorka zaczyna od analizy koszuli, której wyróżnia dwa typy. Opis spodni męskich ilustrują dwa rysunki dwóch ich typów. Rysunki są mało zrozumiałe, widocznie autorka nie opanowała niezbędnej dla etnografa umiejętności. Na przód koszuli mężczyźni nakładają przodki ozdobnie wyszywane. Zwi,erzchnim odzieniem letnim, nakładanym na koszulę, są chałaty długie do kolan. Cieplejszą odzież stanowią sukmany sukienne. Podczas zimy nosżone są futrzane półszubki, kryte suknem. Od początku XIX w. odzież męska zaczyna ulegać wpływom miasta, co się wyraża w kroju ubrań i doborze materiałów fabrycznych. Wśród młodzieży rozpowszechnione są kamizele. Ważną rolę w ubiorze posiada pas rzemienny, tkany lub wyrobu fabrycznego. W jego formie i materiale zaznacza się związek z grupami wieku. Miał on również znaczenie obrzędowe. Dawny ubiór głowy stanowiły czapki sukienne. Obecnie rozpowszechniły się czapki typu miejskiego, nabywane w sklepach. Nogi owijano onuczami [ powszechnie noszono łapcie z łyka. Analizując ubiór męski autorka zaznacza w nim odbicie warunków ekonomicznych i środowiska geograficznego wykazując, jak ukształtował się on w ciągu wielu wieków. Występują w nim elementy, związane z leśną kulturą myśliwską i ze stepową kulturą hodowlaną podobnie, jak to się przejawia i w ubiorze kobiet. Ubiór Udmurtów równocześnie ze zróżnicowaniem na grupy wytwórcze wcześnie zaczął stawać się oznaką odrębności plemiennej. Autorka analizuje czynniki wpływające na wyodrębnienie się i zachowanie tego ubioru. Obecnie męski ubiór Udmurtów prawie w zupełności zatracił swoją odrębność narodową, został zastąpiony przez ubiory miejskie takie same, jakie noszą sąsiedni rosyjscy chłopi i robotnicy. Rozdział IX poświęcony został opisowi odzieży Besermanów. Ubiór Besermanów jest zbliżony do ubioru Udmurtów. Pewne różnice wyrażają się w występujących bardzo archaicznych elp,mentach ubioru głowy. Wykazują one jakieś przed tatarskie uwarstwienia, sięgające jeszcze epoki bułgarskiej. W rozdziale X rozpatrywany jest ornament tkany i wyszywany na ubiorze Udmurtów i Besermanów. Autorka szczególowo omawia ozdobne techniki tkackie, głównie technikę "braną" - i zastosowanie jej na poszczególnych częściach ubiorów. W kilku wierszach wspomniana jest technika tkania dywanów, które wykonują udmurckie kołchoźnice. Autorka zaznacza, że przed Rewolucją sztuka ludowa Udmurtów ograniczała się głównie do tkactwa wzorzystego i hafciarstwa, obecnie artystyczna twórczość Udmurtów znajduje wyraz w różnorodnych przejawach sztuki. ś~~~~~:. .Jej :ani.em wi~k~zość oZdóbkme~al°:Yąc~kiUZ~~:~~:d:~y~o~~~a Tatarów l BaszkIroworaz wy azuJe z . . d b ab wane Ozdoby te były dziełem wytwórczości ludoweJ. Obecme oz o Y n Y są w miejscowych sklepach. . . R dział VII omawia zespoły odzieżowe (koshumnYJe komPlekS~) w str~;u kobiet, typowe dla pewnych obszarów geograficznych. Autor a > t wyróżnia pięć takich zespołów. . .. . naliza badanego materiału pozwala następnie stwlerdzl~ WystęPuJącłe A " . . . b zędowego kobIecego zespo li w niedalekiej jeszcze przeszłoSCl - lstmeme o r b g' we d .. ego udmurckiego a mianowicie modlitewnego, pogrze ow~ o .1 •• ~el~:~~~ Prócz tego w ubiorach kobiecych. wyraźnie za~naczyłY SIę r~:r::iC; grup wieku. Były to ubiory - dziecięce, dZlewcząte~,. dZJew~ząt r;a :~ześni~ młodych mężatek, mężatek-matek i staruszek. UbJO~ ~oblet r~w ł . to w rażał też rozwarstwienie społeczne wsi udmurckle]. Zazma"za o Sl~ wy ubóstwie materiałów i ozdób u biedoty wsio,,:,ej. Nas:ęP?wała ~~~a~~ ozdób i monet z metali szlachetnych - blasz~aml z ołOWIU Itp. - robu ~azastąpIOne przez sukna wy b . czów - samodziały wcześniej zostały . . dł . . b d o drogie przv rama brycznego. Równocześnie zachowali om uzel ar z . głowy. �913 912 W ostatnim rozdziale, zakończeniu, autorka podsumowuje wyniki swojej pracy. Wykazuje ona, że wyróżnione przez nią 4 kompleksy ubioru Udmurtów mogą być sprowadzone do dwóch zasadniczych. Są to: jeden - północny, związany z ludnością strefy leśnorolniczej, zamieszkującej dorzecze Czepcy i Wiatki, drugi - południowy ukształtował się na obszarze pogranicza lasostepu, gdzie szczególnie wyraźnie zaznaczył się wplyw stepowych kultur hodowlanych. Ostatni rozdział zamyka pracę krótkim opisem życia i kultury materialnej Udmurtów, ich gospodarki, zajęć, mieszkań, jadła i napojów. Autorka zestawia wyniki badań etnograficznych z badaniami archeologicznymi i antropologicznymi starając się wyciągnąć z takiego zestawienia bardziej ogólne wnioski o etnogenezie Udmurtów. "Po wielkiej rewolucji październikowej wraz z utworzeniem Udmurckiej autonomicznej radzieckiej socjalistycznej Republiki, naród udmurcki stał się równoprawnym członkiem w rodzinie narodów Federacji Rosyjskiej. Uczestniczy on aktywnie w budownictwie socjalj~stycznym całego wielonarodowościowego państwa. wnosząc swój wkład do kultury radzieckiej". Do pracy dołączony został słownik udmurckich słów, spotykanych w tekście. V. N. Bielicer bada ubiór Udmurtów w związku z historycznym przebiegiem procesu kształtowania się narodu udmurckiego. W ten sposób ujęty strój ludowy zostaje uwydatniony jako dokument historyczny. Bardziej zrozumiałymi stają się przejawy twórczości ludowej. sztuka i upodobania estetyczne UdmurtÓt'V. Ilnteresująca praca śnienia etnogenezy V. N. Bieli':er Udmurtów. jest cennym przyczynldem Eugeniusz do wyja- Fl'ankowski M. RECHACZEW, Chołmogorskaja rezb,a po kosti. Archangelsk, Obłast. Gosizd. 1949, 8°, s. 92, tab!. 63. Jako motto tej interesującej książki cytuje autor słowa Lenina i Go/"kiego o sztuce, która jest własnością narodu, powinna więc przenikać do najgtębszych jego warstw, winna być zrozumiałą i kochaną przez naród. podwaliny jej bowiem kladli garncarze, złotnicy, kowale, tkacze i wszyscy inni rzemieślnicy. Do nich należą też rzeźbiarze chołmogorscy, mieszkańcy niewielkiej, o 80 km od Cholmogor polożonej Denisówki, rodzinnej wioski Łomonosowa, nazwanej na cześć wielkiego uczonego Łomonosowka. Autor zaznajamia we wstępie z historią Pomorza, z bogatą kulturą mieszkańców Północy, którzy wolni od pańszczyzny, mogli rozwijać swobodnie swe wrodzone zdolności, a pod wplywem kolonizacji nowogrodzkiej, wnoszącej nowe pierwiastki do kultury miejscowej, stworzyli rzeźbę chołmogorską· Chołmogory leżały na wielkim szlaku handlowym prowadzącym z zachodu na wschód; były one przed założeniem Petersburga "oknem do Europy"; tutaj koncentrowały się różne ośrodki handlowe, między innymi ośrodek handlu kością. co wiąże się z powstaniem ośrodków rzeźbiarskich. kt! Nal~ży przyznać. że na rozwój prze m ł' . Istmenie bogatych klasztorów (S ł . y~.OW tystycznych wplynęło też cbrazów, rzeźb i innych ozdób. o OWIec l). ore potrzebowaly pięknych Rzeźba w kości oddawna była uważan o niej. pis~rz bizantyjski Jan Tcetce w XII ~ za sztuk~ ro~yjskąj wspomina LatopIsy l byliny wielkoruskie w ..., nazyw~Jąc Ją rzezbą Russów. morsów, które byly przedmiotem h:;~;:17~ą o. "rybIm zębie" tj. o kłach wprowadzono monopol państwow na h ymlan~?d XI~ w., w roku 1649 tego handl~ był Archangielsk i ~hołmOan~el kOSClą. Głownymi centrami powstają lIczne ośrodki rzeźbiarskie . kgo;;(· W tych samych punktach czegodzk. Chołmogory. ' Ja amugory, Uchtostrow, SolwyO dawności tego przemysłu art st . . historyczne oraz dane lingwist y ycznego SWIadczą znaleziska preNeńców zachowały się dawne y~:~ po~ane. przez Żurawskiego; w języku o tym, źe były one wyrabiane nie d ~ mekto.ry~h przedmiotów świadczące bakowa" tabakierka" mied :.. gkY:'z kOŚCI,Jak np. "drewniana kość ta. " . z,ana osc prochowa" h . WOjowi rzeźby w kości sprzyjały bo" t ' . proc oWnJca, itp. Rozkości innych zwierząt morskich i ląd~~ ec~apasy kł.o~ m~muta, morsa oraz z~wa~e przez wielkich książąt ruskich y ~ ~op~rcle l zamteresowanie okaplękme rzeźbione przedmioty z ko" SIadających w swych skarbcach sztuki chołmogorskiej Na rozk SCI,wp ywało dodatnio na rozwój ludoweJ' A .. az cara Aleksieja Mich'ł . w rsenale (Orużejnej Pałacie) ., . aj OWlcza urządzono runkiem sprowadzonych z Ch łPracowmę r~ezblarską, w której pod kierzeźbienia w kości. o mogor bracI Szeszyninych uczono sztuki 'i .Rze.źba chołmogorska staje się modn . pOpIerającego twórczość ludową N . ~ na ~worze PIOtra Wielkiego d k . aJwspamalszy Jednak .. k Jej roz wit przyPa a na o res panowania Katarz gorscy rzeźbią na żądanie dwor ynYk~I (1762-1796). Mistrzowie chołmob" ... u cars lego szkatułki c d leme, pIersclenie, wachlarze puh . . ., zary, oz obne grzetak modnych w owych czasa~h wary b l tYSIące artystycznych drobiazgów. z niezwykłym polotem artyst . . yro y te łączyły wysoki poziom technik! ycznym Najpięk " . przeznaczone dla ludnościchołmo orsk' . ~leJSZe Jednak .były wyroby narzuconą tematyką ani wymag g. l.eJ, w .ktorych ~rtysta, meskrępowany powiedzieć. amaml odbIorcy, mogł się swobodnie wyZm~erzch rzeźby chołmogorskiej t o.na byc modną na carskim dworze. nas ~P~ł W XIX w., kiedy przestaje 'lę d Artyscl cholmogorscy t ~ o nowych warunków produk" d b' przys osowując chłopów i urzędników i w b' ~JI; o ~waJą nowych odbiorców wśród jak cygarniczki fajki bros:~~ ::Ją la m~h rzeczy bardziej praktyczne skich, których ~łaścidiele traktu .p. Po:vsta~e szereg warsztatów rzeźbiar~ dziej intratnej hodowli bydł Ją hrzezbę Jako zajęcie uboczne obok bark a rasy c ołmogorskiej Zjaw" . ~P?y, oraz majstrowie wyzyskujący czeladn'k' . laJą SIę pośrednicy, dlmlr zarządza zorganizowanie s e . l .ow. W .1885 r. w. ks. WłaScowej szkole im Łomo p cJalnego dZIału rzezbiarskiego w mieJ'. nosowa Prawdziwy jednak następuje od 1924 r. pod opieko rz d .. renesans rzeźby w kości szko~a rzeźbiarska im Łomonos~waą ~ ra~zle.c~lego. W tym. roku powstaje dowI Guriew. Petrowsk" K'k .' kto::eJ mstruktoraml są artyści luo. IJ. n 0\,\·. ZorganIzowane artel. do którego mogą 58* �915 914 należeć byli uczniowie szkoły. Artel daje im pracę, instrumentarium i zaewnia stały zarobek. Dzieje szkoły rzeżbiarskiej uzupełnia życiorys jednego ~ zasłużonych instruktorów, artysty Guriewa. Osubny rozdział poświęcony jest opisowi instrumentów, narzędzi i materiału używanego przez artystów chołmogorskich. Dawniej używano do rzeźby kłów mamuta, tzw. "błękitnej kości", które obecnie są trudniejsze. do zdobyci~. Materiał~~ bardziej dostępnym jest "rybi ząb" jak nazywają kły morsow, oraz kOSCI zwierząt domowych, kości rekina, kręgi wieloryba, róg, czasami w rzadkich bardzo wypadkach kość słoniowa i masa perłowa. Obróbka kości polega na odtłuszczeniu jej przez gotowanie i na wybieleniu przez zastosowanie wapna i terpentyny, wody utlenionej, albo spirytusu z terpentyną. Dalszym ciągiem obróbki kości jest jej barwienie, stosowane coraz rzadziej; dawniej używano barwników roślinnych. Autor podaje wykaz roślin używanych do barwienia, są to rośliny używane również przez polskich chłopów w pisankarstwie i w barwieniu przędzy, jak skrzyp błotny, czarny bez, rzewień, jarzębina, liście szczawiu, marzana, łuski cebuli, kora olchy, czarne jagody. Instrumentarium składa się z warsztatu tokarskiego, pil, pilników, raszpli, świdrów i świderków, igieł i szydła do robienia najdrobniejszych wgłębień na kości. Za pomocą tych prostych narzędzi artyści chołmogorscy wykonywali i wykonują prawdziwe dzieła sztuki tworząc na kości skomplikowany ornament roślinny lub zwierzęcy w reliefie płaskim, wypukłym lub wklęsłym. Nie brak wśród ich prac rzeźby figuralnej i ażurowej, o czym świadczy szereg tablrc z reprodukcjami rzeźby chołmogorskiej. Indeks nazwisk rzeźbiarzy od XVII w. aż do czasów dzisiejszych kończy książkę Rechaczewa i daje wymowne świadectwo zrozumieniu i opiece, jakim się cieszy twórczość ludowa w Państwie Radzieckim. Zofia Matewska CESKY LID. Rocznik 1-6, C€skoslov. Akad. Ved. 'Praha. 1946-1051. Rok 1951 jest rokiem jubileuszowym czasopisma ludoznawczego Czeski Lud; upłynęło bowiem w tym roku 60 lat od jego założenia. Jako czasopismo ludoznawcze Czeski Lud miał wielkie znaczenie dla krzewienia kultury ludowej, dla zaznajamiania czytelnika z bogatą kulturą ludu czeskiego i słowackiego. założenie czasopisma w 1891 r. było wydarzeniem niezwykle ważnym. Koniec stulecia przynosi ogólny kryzys i upadek kultury czeskiej burżuazji, która rezygnuje z ożywczych źródeł ludowych, odwraca się od wszelkiego postępu, o który walczyła w latach 50-tych i 60-tych w imię ludu, w imię jego interesów narodowych i socjalnych. Przeciwn:e, burżuazja zaczyna teraz hołdować kosmopolityzmowi, odrzucając z kultury wszystko co zdrowe, narodowe i ludowe, w ogóle wS'Zystkoco postępowe. Wielką odwagę musieli wykazać założyc:ele czasopisma i jego pierwsi dwaj redaktorzy: Lubor N i e d e l' l e. jeden z najwybitniejszych uczonych sw.ego czas~: .i ~enek Z i b.r t, niestrudzony badacz kultury ludu czeskiego, ktorzy podJ~h SIę tak domosłe~o zadania, Jak szerzenie postępu i oświaty. a przez to .1 kult~ry narodowej, w czasie tak bardzo niesprzyjającym podobnym uSlłowamom. Wśród współpracowników znajdujemy takie wybitne nazwiska jak: A!ojzy J i r a s e k, Zdenek N e j e d l y. Oskar H o s t i n s k y, J. M at l e g k a, Z. W i n t e r i inne. , W pie:w~zym numerze znajdujemy, obok wspaniałej ilustracji na o~ł~dce naJwlęk~zeg? mal~rz.a M. A l e s a, następujące słowa, które ujawnIaJą cha~a~ter l on~n~cJę Ideową czasopisma: "Redakcji czasopisma idzie o poz?~me ~ zrozumleme naszej swoistości narodowej i utrzymanie świad?mOSCl, ktorą zatraca wielu Czechów właśnie dlatego, że dostosowując SIę do o?ecnych nowoczesnych wymagań, stają się obcymi dla ludu l łączą SIę. z o~ólnYr:r prądem współczesnego niwelującego wykształcenia. Czy ':' .cz~s~e, kIedy SIę nam z jednej strony zarzuca odstępstwo od kultury słowlansk:eJ, od ducha. słowia~sk~ego, i z drugiej strony naszą kulturę nazyw~ SIę. z. pog~rd~ : potęplemem obcą, którą nam rzekomo sąsiedzi :aczyl: udzleh~, ,~le Jdzle nam o to, ażebyśmy zbadali swoją przeszłość l wspołcz~snośc? . Te słowa tworzą jakby program całej naszej kultury narod.oweJ w tym czasie i są pięknym wyrazem szlachetnych usiłowań naszej postępowej inteligencji. Redaktorom udało się wciągnąć do współpracy na ~ama~h cza.sopisma nie tylko ludoznawców, lecz także historyków, arche:ologow, fJlologow, historyków literatury i sztuki, stwarzając w ten sposob org,an napr?.wdę naukowy, opierający się o kilka dziedzin nauko~ch: ,,~tory z roznego punktu widzenia naświetlał powstanie, rozwój ~u~,~le, Jednym słowem cały byt narodu czeskiego, reprezentowanego przez C?zasopismo ucierpiało mocno gdy z jego redakcji odszedł L. N i e d e r l e. PomImo tego C. Z i b r t potrafił utrzymać Czeski Lud na wysokim poziomie nauko~m. Ale ?rzed pierwszą wojną światową sytuacja redakcji przede wszystkIm materI~lna, był~ bardzo trudna; wojna zaś wstrzymała zupełnie dalsz~ wy~hodze11le czaso.pJsma. Wznowione zostało ono w 1924 r. pod redakCją Z J l' t a, lecz me potrafiło wzbudzić większego zainteresowania u kosmopolItycznej bur.żuazji, stąd pomimo wszelkich starań ze strony ofiarnego r.edaktora C~?SOpISmo upadało a po jego śmierci w 1932 r. przestało zupełme wychodzJc. Jest to wymownym a zarazem smutnym świadectwem sto~unku b~~żuazji do czasopisma, które odegrało tak wybitną rolę w rozwOJU czeskIej kultury ludowej i narodowej. Cze~ki Lud został wznowiony po kilkuletniej przerwie w 1946 r, pod :-edakcJą K. C h o t k a i W. C e r n e g o jako , mies'ęcznik dla historii wsi l etnogra~ii" .. W .tym samym składzie pozostawała redakcja do 1951 r., tj. do G roczmka-J.ublleuszowego, kiedy powstał nowy zespół redakcyjny z O. SkalnJkową na czele. Przeglądając i oc~niaj~~ p.ięćpowoj~nnych roczników Czeskiego Ludu trzeba . od razu stwl~rdzlc. ze redakCja czasopisma nie zawsze 'zdołała spr?stac tym wszystkIm zadaniom, które przed nią stawia budownictwo SOCJalizmu, n.owego społeczeństwa bezklasowego. W pierwszym numerze nowego roczmka wyszedł wprawdzie artykuł programowy redaktorów czaso- ? �917 916 . kt' m kładą sobie oni za cel nawiązanie do tradycji założycieli pisma, w ory .' . . . " Czes k'tego Ludu , do tradycji N I e d e l' l e g o I Zk'I b l tb'a, ale plawdzlwego . d ł cJa oWlem me z awa a k on t ynu owania tych tradycji nie..' osiągn:ęto, Reda kt' -t ł d t · w pełni sprawy z tych wIelkich zadan, ore ~ anę y prze ego. roso b Ie . . A t k ł . l dzaju czasopismem w epoce budowania nowego zycla. r Y'.~ y me wy uaczały poza obręb burżuazyjnego p~glądu na :ze~ką przesz.łosc nar~dową; co najważniejsze redakcja nie potrahła. ode,rwac ,~Ię od burzuazYJneJ metodologii zarówno w etnografii jak i w hlstonografrl. . To były główne zarzuty stawiane redakcji wznowionego Czeskteuo Ludu co było też powodem zmiany składu redakcyjnego w 1951 r. ~ie można rzecz jasna wszystkiego negować i odrzucać, Czasopismo i W ciągu tych pięciu powojennych lat swego istnienia ~mi~niało swó,j c~arakter. Zwłaszcza zaś po zwycięsk'm lutym w 1948 1'. wldac p~wn~ OZyWI12nie i upolitycznienie czasopisma. Treść ideowa i, jak już powiedzIano, ~o,~maina strona, wyraźnie zmieniają się na lepsze, Należy przy .tym podkresJr:, że zasadniczy przełom nastąpił dop:ero w 1951 r. z rozpoczęciem wydawallla szóstego z kolei rocznika Czeskiego Ludu. W tym jubileuszowym roku czasopismo, kierowane przez nowy zespół redakcyjny: mogło śmiało stać si~ ~rawdziwym szerm:erzem postępu, oświaty krzewicielem kultury ludowej l tłumaczem wspanialej przeszłości historycznej narodu czeski.ego. Omówimy teraz kolejno wszystkie sześć powojennych roczników, zwracając liwagę tylko na artykuły zasadnicze względnie ta,kie. które mogą wzbudzić zainteresowanłe czytelnika polskiego. W pierwszym roczniku znajdziemy stosunkowo mało al:tyikułów te?r~tyczno-naukowych z dziedziny etnografii., występuj~ nat.oml~st .przewazllle artykuły na tematy historyczne, dalej popularyZUjące I OpIsujące pewne dzielnice Czechosłowacji z punktu widzenia kultury ludowej. Rozprawy historyczne dotyczą naj rozmaitszych dziedzi~ historii. No wzmiankę zasługuje artykuł J. F i l i p a O początkach rotmctwa w Czechach w którym autor rozpatruje dwie fazy rozwoju rolnictwa na terenach CzeCh': pierwszą od początków neolitu do początków epoki lateńskiej, ce~hl~jącą się niskim rozwojem i słabą produkcją. Druga faza. ?est to właśC?wle próba industrializacji rolnictwa, trwająca aż do początko~ okresu hls1o~ rycznego. Bardzo ważnym faktem jest, że ta druga faza rolmctwa trwała az do początku średniowiecza. Obszerny artykuł F. R o u b i k a poświęcony jest sytuacji, jaka panowała w Czechach po rewolucji lipcowej, której echa odbily się wśród ludności miejskiej i wiejskiej. Władzcm monarchii austriackiej chodziło przede wszystkim o libvidację ruchów biedoty; pragnęły je zdusić przez wzmocnienie organów policji i żandarmerii, przez ustanowienie specjalnych oddziałów żandarmeryjnych oraz przez bardziej surowe prawo sądowe. J. S k u t i l w artykule pt. IVIorawski ludowy pogląd i wyobrażen~a o dawnych wiekach przynosi niektóre wiadomości z tzw. folkloru prehIstorycznego, oparte na materiale archeologicznym. nie podając 'prz~ ty~ weale żadnych konkretnych wniosków. Zresztą sam autor podluesla ze trzebaby było najpierw zadecydować co pozostało \\' naszej tradycji ludo- • wej z epoki przedhistorycznej, co oczywiście już nie jest tylko przedmiotem zainteresowania etnografa, lecz także filologa i historyka. Historyk F. K u t n a l' poświęcił jeden artykuł zagadnieniu Ludu w historii, drugi Proroctwom w życiu ludu czeskiego, ich rodowodowi. znaczeniu i funkcj i polityczno-społecznej. Dział etnograficzny przedstawiają prace dotyczące różnych dziedzin życia ludu, np. stroju ludowego, tańców, kultury m:eszkaniowej, narzędzi pracy, muzyki i pieśni. Redaktor K. C h o t ek opisuje w krótk'm przyczynku tzw. górski typ domu w dz'elnicy jabłGnkowskiej W okolicach C:eszyna. tut<Ji bowiem, w podkarpackich dolinach, zachowały s'ę bardzo stare dzielnice kultury ludowej. Zwłaszcza '0kolice J.abłonkowa dostarczają wiele szczególnie ciekawego materiału. Przełęczą Jabłonkowską posuwały się plemiona słowiańskie w kierunkach południowym i północnym. Lecz zakątek ten dostarcza też wiele mater:ału dla etnografii współczesnej, spotykają się tutaj bowiem trzy różnokierunkowe dzielnice etnograficzne: od zachodu morawska, od południa słowacka, i od północy śląsko-polska. C h o t e k szczegółowo rozpatruje typ osiedli i mi,eszkań w trzech wioskach Gór Jabłonkowskich Bardzo ciekawe są tzw. .,kurloki", tj. domy z otwartym ogniskiem dzisiaj właściwie tylko resztki. K. F l' e i s l e b e n o v a opisuje niektóre zwyczaje w okresie Bożego Narodzenia, zwłaszcza urządzanie bogato zdobionej choinki u różnych narodów. Zwyczaj ten jest stosunkowo, młody datujący się dopieru od w. XVI. natomiast niezdobiona choinka oraz zielone gałązki stosowane były już w dawnych czasach. Ta ostatnia fm-ma jest właściwym zwyczajem ludowym. natomiast zdobiona choinka jes1; formą typowo miejską, przejawem mieszczańskiej kultury. J. K o p f i v a podaje ciekawe wiadomości a rozwoju naj starszego instrumentu muzycznego, mianowicie "dud". Spotykamy go niemal u wszystkich narodów. W Czechach, gdzie niegdyś dudy należały do najbardziej rozpowszechnionych instrumentów ludowych, tradycja dudziarzy upadła i obecnie tylko nieliczni muzycy ludowi grają na tym instrumencie. Obowiązkiem badaczy kultury ludowej będzie wskrzesić i ożywić ten piękny rodzaj muzyki ludowej. Do każdego numeru dołączony jest dział bibliogra'ficzny i dział literatury, który przynosi recenzje z literatury ludoznawczej i historycznej, sprawozdania, etymologie wyrazów (np. drzew itp.) oraz inne drobne prace. dotyczące różnych zabytków, zwyczajów, życia gospodarczego i kulturalnego ludu. W drugim roczniku uwagę czytelnika zajmą następujące artykuły: J. K o p a c a O sztuce ludowej na Czeskim Horcicku, które kiedyś słynęło w s'zerokiej okolicy z produkcji wspaniałych wytworów szklanych, rzeżbiarskich, stolarskich, malarskich i innych. Niestety obecnie przeważna część tych wytworów znajduje się tylko w muzeach, gdyż 'wyrób ich właściwie niemal całkowicie upadł. A. K o l a f a daje artykuł O dudziarzach na Czeskim Południu, gdzie jeszcze do dzisiaj zachowuje się sławna tradycja tych muzykó'w ludowych; iest to właściwie wyjątek z obszernego opisu autora pt. Dudy. �919 918 L B a l' a fi pisze O ludowym leczeniu na Walaszsku, gdzie się dowiaduje~y o ciekawych sposobach leczenia ludzi i zwierząt, często opartych na różnych zabobonach, wierzeniach i przesądach ludo"?,ch,, . Artykuł J. Kra m a r i k a o tzw. Pis.kvoncu, zwyczaju zlelonośwlą.tecznym na Chodsku w południowo-zachodlllch cz~chachh. Jest Z~YC~J .należacy do zwyczajów wiosennych rozpowszechlllonyc. na ca ym el'J OrI~n: cze~.ko-morawskim. Spotyka się dwie ~or~y tych :v:os,7n~yCh uroczystos.cl: w zachodniej części kraju w postacI "Jazdy krolow , I w.e wschodnIe) w postaci tzw. "uroczystości rusadelnych", wywodzącyc? Sl~ praw.dopodobnie z 'rzymskich rosalii. (Sam wyraz piskvonc" pochodzI z mem .. Pfmgstschwanz, co jest nazwą ogona ostatnio wygnanej krowy Pfmgstkuh, zdobionego czerwoną wstążką). Dwa artykuły J. K a s a, pierwszy O młynach na Dobrussku, drugI o czeskich rzeźbiarzach lalek i drukarzach afiszów w związku z. ju~ile.usz~wym rokiem artysty czeskiego Mateja Kope.ck!ego (setna roczmc~ s.mler~I), którego ludowy teatr lalek był jednym z naJwLększych czynów pIOnIerskICh na początku zeszłego stulecja. Artykuł O muzyce na Hanej pióra J. Vr b ki. Hana jest to najbardziej urodzajna część Moraw, która zwłaszcza w zeszłym stuleciu miała piękną i bogatą tradycję ludową, do niej należy też muzyka ludowa. Skład ,,01'kiestry", zwanej "muzyką", był poniekąd niezwykły: trąbki, klarnet, flet, dalej skrzypce i kontrabas. Niektóre tańce ludowe z Czech opisuje V. V y c p a l e k. Podobny temat poruszają S c h e u f l e r 4 iKr a m a r i k w artykule pt. Przyczynek do studium tańców z rytmem zmiennym, w którym podają dokładny opis melodii, rytmu i kroku tańca ludowego "sikorka", charakterystycznego obecnością taktów n.a dwa i trzy. Mniej zadowalająco przedstawia się dział teoretyczny i historyczny, I tak, już pierwszy numer drugiego rocznika zawiera artykuł historyka F. K u t n a rapt. Sformułowanie materializmu dialektycznego i historycznego przez Stalina, w którym autor usHuje pogodzić "filozofię strukturalistyczną" z marksizmem w sposób co prawda nieudolny i pochopny. To samo dotyczy dwóch artykułów E. B a l a s a. Czy nazwa pogaństwo jest dla oznaczenia religii przechrześcijańskich właściwa? Auto·r odrzuca przy tym nazwę "panteizm animistyczny" stosowaną przez radzieckiego uczonego Dzierżawina, wprowadzając nowy termin dla określenia religii starych Słowian, mianowicie, przedchrześcijańska religia słowiańska (względ. nie starosłowiańska"). W drugim artykule O magii auto·r próbuje sprecyzować i podać naukową defi.nicję magii. Każdy numer z.amykają działy: "Literatura", "Sprawozdania", "Archiwum Rolnicze" i "Materiały Archiwalne". Przy omawianiu trzeciego rocznika Czeskiego Ludu za 1948 rok przytoczę tylko zasadnicze artykuły wybierając przede wszystkim te, które mają większe znaczenie teoretyczne i praktyczne. Rok 1948 jest wielkim rokiem jubileuszowym, stąd przeważna część artykułów poświęcona jest Stułeciu Wiosny Ludów. J. P e t l' t y l zamieści.ł kilka artykułów związanych z tą rocznicą: Rok 1948 w tradycji ludowe1, Społeczny i gospoda'TCZY stosunek Tolników i bezrolnych w pieśniach marskich w 1848 r. oraz Nowe środki płatnicze z lat 1848-49. ;0 I"I], J. R a d i m s k y w związku z 1848 rokiem napisał następujące artykuły: O programie wyborczym dr J. Kozanka do Sejmu Rzeszy w 1848 r., Ankieta stanów morawskich o zniesieniu pańszczyzny r. 1847, Kilka listów morawskich z 1848 r. Są to prywatne listy różnych osób, z których dowiadujemy się o nastrojach panujących wśród społeczeństwa w roku rewolucyjnym, Materiał etnograficzny przynosi artykuł J. V o l' a c k a i L. B a l' a n a pt. Przyczynek do europejskiego i czeskiego folkloru pszczelarskiego, J. S p i r h a n z l a O dworach i wjazdach na Pisecku, tegoż autora O dachu nad głową (dalszy ciąg poprzedniego artykułu), L. K a m e n i c k a O starohanackich stodołach i inne. W 9-10 zeszycie trzeciego rocznika opublikowany został artykuł J. J u nk o w e j pt. O wzorowej pracy polskich etnografów i historyków sztuki, w którym autorka opisuje pracę Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i omawia I-II numer czasopisma Polska Sztuka Ludowa. Etnografii bułgarskiej poświęcony został artykuł O. N a h o d i l a Kilka słów o współczesnej etnografii bułgarskiej i jej zadaniach. Są to, prawdę mówiąc, białe kruki na łamach Czeskiego Ludu i należy żałować, że właśnie z życia ludów bratnich i zaprzyjaźnionych narodów dowiaduje się czytelnik tak bardzo mało. Cenne są mat~riały etnograficzne, opisujące i rejestrujące różne dziedziny życia ludu czeskiego z naj rozmaitszych dzielnic Czechosłowacji. Tego rodzaju są artykuły B. S o u k u p a O kolędach pfibramskich, E. F l e g l a O dumkach patriotycznych z 1848 r., F. L o m a O budowlach rolniczych w drugiej połowie w. XIX i inne. Czwarty rocznik Czeskiego Ludu otwiera artykuł nowęgo redaktora czasopisma A. Vol a v k i pt. Dwadzieścia lat rozwoju sojuszu robotniczochłopskiego w CSR, w którym autor przypomina dwie znamienne rocznice: rocznicę lutowego zwycięstwa ludu czechosłowackiego w 1948 r., i dwudziestą rocznicę historycznego V zjazdu Komunistycznej Partii Czechosłowacji, kiedy na czoło Partii obrany został wódz czechosłowackiej klasy robotniczej Klement Gottwald. W roczniku tym znajdujemy artykuły dotyczące zarówno etnografii jak historii, przede wszystkim zaś wsi. Z artykułów etnograficznych zwracają naszą uwagę takie, jak L. B a l' a n a O fotografii ludoznawczej, o jej roli i znaczeniu dla etnografii jako dokumencie i jako dziele artystycznym. Artykuł V. B o u c k a O rzemiosłach ludowych, takich jak garncarstwo, obróbka drzewa, rzeżbiarstwo i inne. Bardzo słuszne i cenne wnioski tkwią w artykule E. F. B u l' ia n a O kulturze ludowej. Autor zaznacza, że kultura ludowa, tak jak ją rozumie lud pracujący, jest trochę inną kulturą niż ta, która weszła w skład słowników naukowych, w zbiory artykułów, do muzeów i galerii artystycznych z łaskawą permisją panów feudalnych i burżuazji. Nie można przyjąć, że ludem jest tylko ten, który chodzi w stroju, oraz że pieśń jest ludową tylko wtedy, kiedy się ją śpiewa na wsi. Do skarbca kultury ludowej i narodowej należą także pieśni i inne zabytki po ,pierwszych bojownikach z szeregów I··~ 1 l kra- �920 !:J21 robot!1iczych za sprawiedliwość społeczną. Na tym polu trzeba jeszcze wiele odrobić, o ile już niektóre rzeczy nie ułegly całkowitemu zapomnieniu. Zagadnieniem periodyzacji czechosłowackiej kultury ludowej zajął się w artykule pod tym tytułem K. C h o t e k. Klasyfikacja materiału ludoznawczego może być trojaka: klasyfikacja rzeczowa - na podstawie pokrewieństwa i podobieństwa, klasyfikacja horyzontałna - na podstawie zasięgu terytorialnego, wreszcie klasyfikacja wertykalna w czasie, podług rozwoju historycznego i zmian dziejowych. Oprócz tego robimy też podział na dwie podstawowe grupy: kulturę materialną i duchową. Może istnieć wreszcie trzeci podział materiału ludoznawczego. który właśnie proponuje autor, mianowicie na cztery grupy: 1. praca; tutaj będą należeć metody pracy oraz narzędzia pracy, 2. formy i ustroje społeczne, 3. zwyczaje i obyczaje, 4. sztuka ludowa oraz wiedza we wszystkich swoich przejawach. Podług wyżej podanego schematu rozpatruje autor ziemie czeskie i słowack;e. Materiał ludoznawczy w jego pracy o ludowej kulturze czechosłowackiej pod względem historycznym rozpada się na dwie główne epoki: 1. starą kulturę słowiańską w jej praojczyźnie aż do rozejścia się Słowian do ich obecnych siedzib, 2. ludową kulturę czechosłowacką od osiedlenia ziem czeskich i słowac'kich przez Czechów i Słowaków aż po przebudowę gospodarczą. która rozpoczyna się od zniesienia poddaństwa i pańszczyzny. (W drugiej epoce "'autor odróżnia jeszcze cztery fazy: romańską, gotycką, barok i współczesną). Dla dalszych badań naszych w tej dziedzinie mamy położone naprawdę monumentalne podwaliny w dwóch znakomitych pracach: L. N i e d e I' l e g o Starożytnościach słowiańskich oraz K. M o s z y ń s k i e g o w Kulturze ludowej a,rtykuł Z problematyki najnowszej polskiej historii chlopów wiąże się ze znakomitą książką W. K u l i Historia gospodarcza Polski w dobie popowstaniowej 1848-1918. W czwartym roczniku znajdujemy też dużo ciekawych artykułów, chociaż nierównej wartości, opisujących kulturę ludową różnych dzielnic Czechosłowacji (np.R. K e p k i Jak dawniej pobierano do wojska, H. L a n d sfe l d a Rozwój rzemiosła dzban karskiego na naszych :ziemiach, A. S k alowe j Strój blatski i inne). Należy stwierdzić, że poziom czasopisma podnosi się. Widać to zresztą już z objętości pisma, które znacznie się powiększyło w stosunku do poprzednich rJczników ale to było ,by tylko dowodem pośrednim. Rozmaitość poruszanych zagadnień, szeroki wachlarz tematyki etnograficznej i historycznej świadczą o wyraźnym postępie Czeskiego Ludu. Piąty rocznik za 1950 rok. Redakcja podaje do wiadomości czytelników Czeskiego Ludu, że dotąd był on czasopismem popularno-naukowym, zajmującym się historią wsi i etnografią, "nowy zaś (piąty) rocznik utrzymuje zasadniczo podstawowy charakter czasopisma, lecz rozpoczyna pod tymi dwoma aspektami (historycznym i etnograficznym) systematyczne badania ciekawych dzielnic, miast, względnie dziedzin działalności ludzkiej". Stąd też pierwszy numer nowego rocznika poświęcony został wyłącznie dzielnicy "Hlucinsko", drugi ma ogólny charakter, trzeci przynosi materiał ludoznawczy i historyczny ze "Strażnicy". Następne numery poświęcone są południowej i południowo-zachodniej części Czech (krainie jezior i stawów oraz "Chodsku"). Redakcja zapowiada, że "będzie usiłowała podawać systematyczne opisy każdej dzielnicy Czechosłowacji tak, ażeby w kilku rocznikach był podany pełny obraz ciekawych i pamiętnych z punktu widzenia historycznego i etnograficznego wszystkich częŚCi,Czechosłowacji". Cały pierwszy dwunumer piątego rocznika dotyczy "Hlucinska", północno-wschodniej części Moraw. L. J i s l pisze o Hlucinsku w dawnych czasach przedstawiając etniczne przesunięcia różnych plemion oraz ich kulturę materialną ,aż do trwałego osiedlenia się na tym terytorium Słowian. Slowian. Etnografii polskiej poświęcone zostały dwa artykuły, pierwszy pióra J. J u n k o w e j, Rok działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lv.6.owej, w którym autorka ocenia pracę polskich etnografów w ostatnich latach i wielki dorobek przez nich osiągnięty. Drugi artykuł pión) V. Van k a pt. Oskar Kolberg i ludoznawstwo polskie. Autor przypomina w swoim artykule olbrzymie znaczenie założyciela nowoczesnej etnografii polskiej O. K o l b e l' g a we wszystkich niemal dziedzinach etnografIi. R. 1949 jest rokiem jubileuszowym, bowiem w tym roku upłynęło 110 lat od rozpoczęcia pracy naukowej tego zasłużonego badacza polskiego. W 1939 1', nie doszły do skutku wiełkie uroczystości z okazji stuletniej rocznicy początku pracy badawczej K o l b e I' g a z powodu barbarzyńskiego najazdu faszystów na Polskę. Następnie V. Van e k w krótkim szkicu h:storycznym omawia zasługi K o l b e I' g a. zwłaszcza na polu zbierania pieśni ludowych, Oprócz wyżej wymienionych pozycyj polskim zagadnieniom, tym razem historycznym, poświęcone zostały dwa artykuly historyka V. Z it c k a: Nowy pogląd na. polską historię chłopów w związku z dyskusją. która rozpoczęła się wokół książki S. Ś I' e n i o w s k i e g o D.:ie.1e chlopóu' 1e Polsce. Drugi I .I L. P e r i c h w artykule pt. Od przeszłości do teraźniejszości objaśnia. co:>należy rozumieć pod pojęciem "Hlucinslco". Nazwa ta powstała dopierc) po pierwszej wojnie światowej, ,kiedy Niemcy utraciły część górnośląskieg0 terytorium o obszarze 316 km2 na korzyść Czechosłowacji. Następnie opisuje historyczny rozwój i znaczenie tego skrawka ziemi. Po drugiej wojnie światowej, podczas której Hlucinsko należało do Rzeszy, mieszkańcy wrócili do zniszczonych osiedli, aby entuzjastycznie rozpocząć budowę nowego życia. A. T u I' e k podaje dokładne statystyczne dane o mieszkańcach Hlucinska. A. Jer it b e k zapoznaje czytelnika z rozwojem stosunków rolniczych na Hlucinsku J. B Ó. z k o v a napisał artykuł Przyczynek do poznania ludowej kultury materialnej na Hlucinsku, i artykuł pt. Rozwój stosunkóu· społecznych na Hlucinsku. L. H o f' k a w artykule Karmasnice opisuje jeszcze po dziś dzień rozpowszechniony zwyczaj ludowy, który odbywa się w .iesieni (por. polski wyraz "kiermasz"). Z notatki N o v ił k a Hlucinsko kHltHrolne dowiaduiemy �923 922 i 1 si~ o stanie umysłowości, oświaty i ·kultury w pnekroju historycznym. Znany dialektolog czeski prof. K e 11 n e l' opisuje dialekt tej dzielnicy, który należy do tzw. grupy narzeczy lasskich. V. S c h e u f l e l' zaznajamia nas z kulturą QJieśni Hlucinska. Cały numer zaopatrzony jest w liczne fotografie i ilustracje. Inny zeszyt (dwunumer 5i 6) poświęcony jest południowo-wschodnIej czę~:i Moraw - "Straznicku" i "H~nlaćku". Straznicko znana jest w całej Czechosłowacji z dorocznych świąt ludowych, w których dokonuje się przeglądu twórczości artystycznej ludu czechosłowackiego. Straznicko jest zupełnie odmiennym typem kraju niż HOTllacko, które z nim sąsiaduje. Tutaj wzgórza podkarpackie, skały, lasy, tam równina bogata i żyzna, gdzie rośnie krzepkie wino i śpiewa się wesołe pieśni. Z historią miasta Straznicy zaznajamiamy się w artykule J. S k a c e l a; tego samego autora jest artykuł pt. O uprawie wina uStraznicy. Straznicko jest słynne z ludowych wytworów rzemieślniczych (np. bogate fartuchy pa. robków, znakomite dzbanki itp.). Ten temat poruszają artykuły: przyczynki do rzemiosl ludowych w Straznicy oraz z historii dzbankarstwa na Slowaczyźnie. Problemom HOrI'iacka poświęcone są artykuły O kulturze mieszkaniowej na Hornacku V. B o u k a, O problematyce socjalnej Hornacka J. J. J u nk o w e j, O stroju hornackim V. B o u c k a, O ornamentyce hornackicll STrojów ludowych L. L e t o li n i k o w e j i i. c Opublikowane zostałY' dalej drobne urywki beletry;;tyczne pisane gwarą oraz powiastki ludowe. W tym i następnym dwunumerze znajdujemy wiele udanych i pięknych zdjęć z Horiiacka, a zwłaszcza ze Straznicy z dorocznego święta ludowego. W pozostałych numerach należy zwrócić uwagę na niektóre .ciekawsze artykuły jak: W. C e l' n e g o Źródla piśmienne kultury narodowej naszej wsi, w którym autor opisuje obecny stan archiwów byłych folwarków i majątków. Średniowiecznym siedzibom Słowian poświęcony jest artykuł pod tym samym tytułem V. D a v i d k a, gdzie są podane statystyczne dane o stanie osiedlenia ziem czeskich w przekroju historycznym. Autor dochodzi do błędnego wniosku na podstawie udziału Niemców w czeskim życiu narodowym, że w porównani.u z czasami nowożytnymi,' średniowieczne osiedla oraz narodowe poczucie czeskie było bardziej czystym, narodowym. Należy dodać, że tylko państwo ludowe i ustrój socjalistyczny szeroko otworzyły bramę dla pełnego, głębokiego i prawdziwego poczucia narodowego, dla gorącego patriotyzmu z poszanowaniem wszelkich praw innych narodowości i narodów. D. R y c h n o v Et w artykule informacyjnym zaznajamia czytelnika 7; pracą radzieckiego Instytutu Etnograficznego. Artykuł Pieśń ludowa oczyma biologa K. K l u s a k a jest recenzją znakomitej książki V. D l e h l Y Żywa pieśń. V. D l e h l a był nie tylko wybitnym profesorem fizjologii ro- ślin na Uniwersytecie im. Masaryka w Brnie, ale również doskonałym muzykiem i znawcą kultury ludowej, zwłaszcza pieśni ludowej. V. D l e h l a nie doczekał się wydania Żywej pieśni, zmarł bowiem rok przed jej ukaza- niem się. Jego książka pozostanie trwałym pomni,kiem w historii czeskiej pieśni ludowej. O znaczeniu rysunku naukowego dla etnografii pisze J. S c h e j b a l, Etnografia nowoczesna posługuje się nie tylko fotografią, ale bardzo ważnym czynnikiem jest też rysunek naukowy, który ma w Czechach świetną tradycję w dorobku wielkiego malarza czeskiego XIX w. J. M a n e s a (rysunki kolorowe strojów ludowych). "Rysunek jest poglądowy, natomiast fotografia jest dokumentem", co oznacza, że zadaniem fotografii jest wskazanie istnienia i formy pewnego przedmiotu, rysunek zaś ma być bardziej celowy, ma się zajmować konstrukcją oraz analizą rzeczy. W 7-8 numerze V. Va ń k a w szkicu O polskiej pieśni ludowej daje bardzo ciekawe opisy z wesołego życia górniczego. V. K l u s a k uzupełnia podany w poprzednim numerze portret "Horńacka" cennymi wiadomościami o horniackiej pieśni ludowej z licznymi ilustracjami muzycznymi i pieśn~owymi. W ostatnim numerze piątego rocznika zamieszczone są artykuły treści ogólnej, np. Lud w budownictwie Zaglębia Ostrawskiego po wojnie przeciwko faszyzmowi, Kobiety w pięciolatce, opowiadanie J. V l' b k i O koniokradach i inne. Znany muzykolog czeski V y c p a l e k ogłosił rozprawę pt. W o z i c k o w pieśni ze środkowych Czech z bogatym materiałem nutowym. Dodać jeszcze należy, że w tym samym numerze ukazał się szkic informacyjny V. Va ń k a O polskiej pieśni ludowej. Autor we wspomnianym szkicu opisuje pieśni podhalańskie, góralskie, krakowskie, kurpiowskie i inne. Wymienić trzeba też artykuł F. B u l a n k a Podręczniki dla fachowego kształcenia w czasach Józefa Jungmanna i B. S o t k o w e j, która pisze o Straśowie, miejscowości w południowych Czechach, gdzie są produkowane oryginalne drewniane zabawki ludowe. Każdy numer zamyka dział: Literatura, oraz Archiwum; dosyć staranna szata graLcz)',a, wiele reprodukcji i zdjęć uzupełniają piąty rocznik. Na ws~ępje stwierdziliśmy, że pomimo obietnic i szumnycn artykułów programowych, rzeczywistość pozostaje daleko w tyle i pozostawia wi.ele do życzenia. Dopiero poczynając od 6-go rocznika nowy skład redakcyjny zmienił oblicze czasopisma, odtąd bowiem czasopismo otrzymało szkielet ideowo-polityczny. Staranniejszy jest też dobór materiału etnograficmego i historycznego, lepsza też strona graficzna i ilustracyjna. Artykuł wstępny nowego jubileuszowego rocznika podkreśla: "Zadaniem nowej redakcji Czeskiego Ludu będzie nadanie czasopismu nowej treści ideowej, któraby w pełni odpowiadała dzisiejszym potrzebom, wymaganym od nauki w epoce budowania socjalizmu. Czeski Lud będzie cza~opismem popularno-naukowym, które będzie się zajmować przede wszystkim zagadnieniami ludoznawstwa w szerokiej łączności z innymi naukami społecznymi i w ścisłym związku z praktyką. Będz:emy się starać, aby zagadnienia naukowe były zrozumiałe i ciekawe dla naj szerszego ogółu czytelników. Wzorem jak należy popularyzować naukę. będą nam służyły czasopisma 'radzieckie. �92-i Nasze zadanie nie kończy się na popularyzowaniu zagadnień ludoznawstwa. Będziemy uważnie śledzili zmiany zachodzące na naszej wsi. objaśniali problemy z nimi związane. Następnie pragniemy zapoznać czytelnika z naszą sztuką ludową i z jej wpływem na kulturę narodową. Sztuka ludowa nie je,st tylko podziw~ godnym przejawem twórczości ludowej, dlatego musI. byc badan.a w ZWląZ~U z rozwojem gospodarczym i społecznym. Czes'kl Lud będzIe regularl1le przynosi! wiadomości o badaniach etnograLcznych w Słowacji i artykuły słowackich pracowników naukowych. Nasi et.nografowie, którzy zwiedzili Związek Radziecki i kraje demokracji ludowe], będą mformowall naszych czytelników o kulturze tych krajów". Zgodnie z wytycznymi wstępnego artykułu redakcyjnego czasopismo przeprowadza przewartościowanie starych prac naukowych i poglądów odkry:vanie starych,. d~wno już zapomnianych, lecz cennych tradycji, ~rzynOS1 nową ocenę takIch wybItnych i zasłużonych postaci w historii naszej etnog:af!i, jak: P. J. Safar'ika, B. Nemcowej, L. Niederleg~, A. J l r a s k a, K. J. E r b e n a i innych {chciałbym podkreślić zwłaszcza wartościową i obszerną pracę J. K l' a m a f i k a: Artykuły B. Nemcowej Chodsku i jej znaczen.ie historii naszej etnografii (nr 5-6, 7-8, 9-10. 11-1~). Bardzo ~taranl1le ]~st opr.acowany dział bibl'ografii i recenzji, w ~t?r.ym omawIane. są najnowsze wydawnictwa etnograficzne Oraz najwa~l1le]sze. wydarzel1la kulturalne. Każdy numer zaopatrzony jest bogato w ll~strac]e oraz zdjęcia i szkice. Również szata graficzna jest bardzo staranl1le wykonywana. Należy jednak żałować, że czasopismo przynosi stosu~owo mało wiadomości z życia ludów bratnich państw demokracji ludo. ~eJ. Przyczyny tego stan\# rzeczy należy doszukiwać s:ę w braku odpowiedl1lch kores~ondent~w. i . recenzentów, i zupełnie s'łusznym byłoby żądanie. aby czasopIsmo POSWlęClło w przyszłości więcej uwagi właśnie bogatej kulturze ludowej państw zaprzyjażnionych, zwłaszcza słowiańsk:ch. . · Przejdźmy .teraz do bardziej szczegółowego omówienia chociażby niek~orych zas~dl1lczych artykułów, niesposób bowiem w recenzji całego roczmka omówlc wszystkich artykułów, które przynosi czasopismo. • ~rdz.o ciekawe są pr,ace redaktora Czeskiego Ludu O. N a h o d i l a. POSWlęC?ne przeważnie tematom teoretycznym. Na uwagę zasługują przede ws~ystklm: Praca J. Stalma w sprawie językoznawstwa w marksiźmie i nie~~or~ zagadnienia współczesnej etnografii (nr 1-2, wspólnie z K l' a m ar l k l e m), O nowe ujmowanie etnografii (nr 3-4), J. Stalin i współczesna etnografia (nr 11-12). Praca J. Stalina o językoznawstwie ma niezm:ernie ważne znaczenie d~ \~szystkich dziedzin nauki, w tym również i dla etnografii. Przed czeSkl~l. ,etnografami stoją w świetle prac J. Stalina zadania, które można stresclC następująco: . Pierw~z~m i najważniejszym zadaniem jest opanowanie marksistowskol~m~lOwsk1e] metodologii, dokładne poznanie dialektycznej metody matenallzmu historycznego. · D~u~i~ zadaniem jest zaznajamiani.e się ze zdobyczami etnografii 1'adZleckleJ .Jako najbardziej postępowej i przodującej nauki świata. . !rzeclm zadaniem jest wyjaśnienie zasadniczych pojęć i terminów etnografa, zwłaszcza zaś naświetlenie stosunku etnografii do innych pokrew- o :j 925 :v , nych dziedzin naukowych, jak do archeologii. antropologii, lingwistyki i dialektologii, folklorystyki itp, Z powyższym łączy się sprawa nieubłaganej walki 7. wszelkimi przejawami 'kosmopolityzmu, nacjonalizmu i szowinizmu w etnografii, zwłaszcza z nowymi teoriami rasistowskimi i innymi reakcyjnymi teoriami importowanymi przez anglo-amerykański imperializm. Oznacza to nie tylko walkę, ale również krytyczne przewartościowanie całej historii etnografii czeskiej i słowackiej. Nowe zadania dla etnografów powstają w związku z budownictwem socjalizmu, kiedy właśnie dochodzi do olbrzymich zmian kulturalnych i materialnych w życiu czeskiej i słowackiej w.si. Etnografia musi pomagać historii w odkrywaniu i uzupełnianiu zapomnianych kart z historii narodu czeskiego i słowackiego na podstawie materiału etnograficznego i swej specyficznej metodologii. Piątym wreszcie zadaniem stojącym przed etnografią czechosłowacką jest rozpracowanie i objaśnienie problemów ogólnej, a w szczególności sło_ wi.ańskiej etnografii, przede wszystkim zaś zagadnienie etnogenezy Słowian. Artykuł O nowe ujm.owanie etnografii wytycza główne problemy i zagadnienia etnografii, włączającej się w budownictwo nowej . .socjalistycznej kultury. Idzie o naukowe określenie celu badań etnograficznych, opracowanie metody badawczej, opierającej się ściśle na naukowych podstawach marksizmu-leninizmu. Etnografia rozwinęła się w samodzielną naukę w epoce formowania się ustroju kapitalistycznego. Do powstania etnografii jako nauki przyczyniło się z jednej strony zainteresowanie nowymi ludami, z którymi zapoznawała .się Europa w epoce wielkich odkryć i ekspansji kolonialnych, z drugiej strony wzrastająca świadomość narodowa, która świadczyła o formowaniu się narodów burżuazyjnych. Etnografia jest nauką, a ponieważ przedmiotem jej zainteresowania jest lud, tworzy więc część składową marksistow~ko-Ieninowskiej nauki historycznej. Etnografia burżuazyjna w swoim historycznym rozwoju nie miała i nie ma ściśle określonej dziedziny swego zainteresowania i ściśle określonego przedmiotu swego badania, toteż nie mogła się nigdy zdobyć na naukową definicję tej nauki (świadczy o tym np. niejednolitość w nazwach, np. "antropologia kulturaln.a", "etnosocjologia", "Vólkerkunde", ;,Vólkerwissenschaft" itp). Jedynie słuszną naukową definicję etnografii może podać marksistowsko-leninowskie ujmowanie. Podług tego możemy charakteryzować etnografię "jako samodzielną dyscyplinę historyczną zajmującą się za pomocą swej specyficznej metodołogii cechami charakterystycznymi kultury i sposobu życia, bytu poszczególnych etnicznych i narodowych społeczeństw, poczynając od rodu a kończąc na narodzie socjalistycznym, badającą zagadnienia pochodzenia : stosunków historycznych tych społeczeństw" . Ważnym zagadnieniem jest stosunek etnografii do innych nauk pokrewnych, przede wszystkim do archeologii, lingwistyki i folklorystyki. Najściślejsza współpraca między etnografią i archeologią musi pomóc do objaśnienia niezmiernie aktualnego obecnie problemu etnogenezy Słowian. Również ścisła współpraca musi istnieć między etnografią i lingwistyką· zwłaszcza dialektologią. Trzeba też naukowo określić stosunek etnografii do folklorystyki. która tworzyła część składową etnografii, chociaż zupełnie �926 słusznie należy do dziedziny nauk literackich. Współpraca etnografii i folklorystyki umożliwia objaśnienie wielu problemów etnogenezy. Czeska i słowacka etnografia, wzorując się na etnografii radzieckiej, może okazać wielką pomoc w budownictwie ustroju socjalistycznego i kultury socjalistycznej. Artykuł J. Stalin i współczesna etnografia naświetla olbrzymie znaczenie dziel genialnego wodza międzynarodowego proletariatu, takich jak: Anarchizm czy socjalizm, O materialiźmie dialektycznym i historycznym przede wszystkim dla periodyzacji poszczególnych epok, Marksizm i kwestia narodowa zwłaszcza definicja narodu dla badań etnograficznych, wreszcie W sprawie marksizmu w językoznawstwie która oprócz wielu innych, wytycza zagadnienie badania Słowian i ich kultury, sposobu życia itp. Ucząc się na bogatym dorobku i znaczeniu prac towarzysza Stalina dla nauk historycznych, może etnografia położyć fundamenty dla nauki naprawdę postępowej, wielkiej, służącej naj żywotniejszym interesom narodu w walce o socjalizm i trwały pokój. Zagadnieniu powstania narodu czeskiego poświęcił historyk O. R i h a artykuł pt. Powstanie narodu czeskiego i nacjonalizm burżuazyjny. Zakończenie procesu powstania czeskiego i słowackiego nowoczesnego narodu łączy się ściśle z epoką tzw. "Odrodzenia narodowego". Nauka burżuazyjna sprowadzała zagadnienie odrodzenia narodowego wyłącznie na pole literackie. Marksistowskie ujęcie zagadnienia wymaga badania Odrodzenia jako epoki, w której się formują nowe klasy społeczne, burżuazja i proletariat, które powstają prawidłowo w rezultacie rozwoju nowych sił wytwórczych i wytwarzania nowych stosunków produkcyjnych. Wschodnią Europę charakteryzują państwa wielonarodowe w odróżnieniu od przeważnie narodowych państw zachodnich. W monarchii austriackowęgierskiej burżuazja niemiecka okazała się najlepiej skonsolidowana i pod względem gospodarczym najbardziej postępowa. Ale wciąż przybierająca na sile młoda burżuazja innych narodów, czeskiego, polskiego itd., zaczyna prowadzić walkę z burżuazją niemiecką. W Czechach od początków Odrodzenia narodowego tę walkę prowadzi drobnomies'zczaństwo i inteligencja pochodząca z jego szeregów. Ideologowie tej warstwy zwracają się do wiejskiego ludu nie tylko dlatego, że miał on być sojusznikiem w w-1Jce z obq burżuazją, ale także ze względu na to, że lud wiejski, jako na]liczniejsza warst wa społeczeństwa, Amiał odegrać poważną rolę jako odbiorca na rynku wewnętrznym. W 1848 r. drobnomieszczaństwo stoi na czele walki rewolucyjnej przeCiwko ostojom feudalizmu - austriackiemu absolutyzmowi i biurokratyzmowi. Klęska polityczna burżuazji w 1948 r. bynajmniej nie oznaczała jej klęski gospodarczej. Wprost przeciwnie, jej znaczenie i potęga gospodarcza wzrasta. W wyniku tego, że w rękach burżuazji niemieckiej i żydowskiej była skoncentrowana wielka produkcja i wielki kapitał burżuazji czeskiej ud210 się ściągnąć na swoją stronę nieuświadomioną dostatecznie klasę robotniczą, która stanęła po stronie swych klasowych wrogów w ich walce o interesy gospodarcze i polityczne. Świadczy to o znanym fakcie zamaskowania przeciwieństw klasowych hasłami nacjonalistycznymi. 927 Wzrost klasowego wyzysku prowadził do wzrostu świadomości politycznej proletariatu czeskiego. Rezultatem tego było założenie w r. 1878 jedynej dla robotników wszystkich narodowości partii socjaldemokratycznej. Epoka imperializmu przynosiła ze sobą nowe ujęcie kwestii narodowej. Czeska burżuazja idąc śladami całej imperialistycznej burżuazji świata, stała się po_ słusznym narzędziem imperializmu i kapitału finansowego. W tej sytuacji klasa robotnicza miała odegrać rolę wyzwolicielki z wszelkiego ucisku klasowego i narodowego. Lecz przywódcy austriackiej socjaldemokracji zamiast walki rewolucyjnej prowadzili walkę oportunistyczną, reformistyczną. Okazalo się to zwłaszcza na reakcyjnym charakterze programu narodowego austriackiej socjaldemokracji, na co wskazywał jeszcze w r. 1913 J. Stalin. Pierwsza wojna światowa potwierdziła w zupełności reakcyjny charakter socjaldemokracji i jego kierownictwa, które oderwało się od szerokiej rzeszy członków. Jedynie lud czeski prowadził, i to bez kierownictwa, spontaniczną walkę () narodowe i socjalne wyzwolenie. Momentem decydującym była Wielka Socjalistyczna Rewolucja Pażdziernikowa, która oznaczała przełom w życiu narodów świata i przyczyniła się do powstania niepodległej Czechosłowacji. Tylko przez zdradę oportunistycznych przywódców partii robotniczych udaje się burżuazji utrzymać u władzy, co decyduje o tym, że nowa republika nie staje się socjalistyczną łecz burżuazyjną. Dopiero zwycięska walka bohaterskiej Armii Czerwonej nad faszyzmem i walka narodowo-wyzwoleńcza ludu czechosłowackiego, kierowana przez partię komunistyczną, przynosi rozwiązanie kwestii narodowej w sensie stalinowskiej polityki narodowościowej. Historyków zainteresuje też artykuł znanego archeologa czeskiego, docenta J. B o h m a pt. W sprawie powstania feudalizmu na ziemiach czeskich 1 (nr 7-8). Autor próbuje podać tu naukowe rozwiązanie zagadnienia powstania i pierwszych początków feudalizmu w Czechach i na Morawach. Zagadnienie to ma zasadnicze znaczenie dla periodyzacji rozwoju historycznego z punktu widzenia materializmu historycznego, tak jak to dokumentuje historiografia radziecka. Wnioski sprowadza autor do następujących punktów: 1. Słowianie na czeskich zi,emiach w VIII i IX w. (ale 'również przed tą epoką) byli rolnikami na stosunkowo wysokim poziomie. Świadczy o tym nie tylko to, że siedzieli na terenach już z dawna rolniczych, lecz również ich narzędzia rolnicze, wskazujące na zdobywanie ziemi pod uprawę i prowadzenie innych form gospodarki, jak ogrodnictwa i hodowli bydła. Przesunięcie się osadnictwa słowiańskiego na wyższe tereny (np. na Podkarpacie) wskazuje, że Słowianie byli także wyspecjalizowanymi hodowcami bydła. 2. Przy wyłącznie naturalnej gospodarce niektóre rodzaje chałupniczej produkcji rzemieślniczej zaczęły przechodzić w wyspecjalizowaną drobną wytwórczość. Oprócz produkcji żelaza i kowalstwa, które już oddawna były l Czech 59 Terminu "ziemie czeskie" j Moraw :T, D. UŻyWa się w historiografii częskiej na oznaczenie �929 928 stosunków feudalnych chociaż dotąd n'·lezupe ł'me Jeszcze . ..' rozwin' t h. ,Ię yc A WIęC mczemy oznaczyć okres VIII-IX p k wijających się stosunków feudalnych St;' ~ e ę powstających i rozprotofeudalną , ' ą tez B o h m nazywa tę epokę wyspecjalizowane, rozwija się produkcja chałupnicza; najwyrazmej możemy to zaobserwować - na garncarstwie - na bednarstwie prawdopodobnie także i obróbce drzewa, zasięgu tego przejścia nie da s:ę dokładnie wysz:ze-gólnić, pozostanie jednak faktem bezsprzecznym, że jest to produkcja chałupnicza. 3. Przejście niektórych procesów wytwórczych od produkcji chałupniczej do wyspecjalizowanej drobnej wytwórczości, która swymi wytworami zaopatruje szerokie rzesze Spożywców także w zakresie produktów codziennego użycia, jest dowodem dobrze zorg,anizowanej dystrybucji, która wykazuje też specjalną organizację społeczną· 4, Od strony technicznej na podstawie znalezionych przedmiotów daje się zauważyć, że rosną wymagania tak co do jaikości w produkcji żelaza jak i w innych gałęziach wytwórczości W rolnictwie przejawia się to w niebywałym wzroście użycia nowych specjalizowanych narzędzi w drobnej wytwórczości użycie nowych narzędzi pomocniczych. 5. Wszystkie te okoliczności świadczą, że dotychczasowa organizacja społeczna jest w rozkładzie, co się przejawia w tworzeniu się klasowego pod/.fału, Odnośnie charakteru organizacji, którą B 6 h m nazywa ogólną nazwą "rodową", brak na razie archeologicznych źródeł, i dlatego nie określa on jej bliżej, 6, Największy odsetek ludności trudni się rolnictwem, część co prawda niewielka, zajmuje się drobną ,produkcją wyspecjaI:zowaną, Niesposób dokładnie określić stosunku tej wyspecj.alizowanej drobnej produkcji do pierwotnej produkcji. 7, Mniejszość - bogata albo nawet bardzo bogata - tworzynajwyże,t jedną dziesiątą ludności. Mężczyźni tej grupy zostają grzebani jako bojownicy wraz z bronią; kobiety z klejnotami, które przedstawiają nieraz wielką wartość jako przeważnie importowane, Rzecz jasna, że w rękach tej za· możnej warstwy S'kupia się największa część bogactw, nie pochodzących z osobistej pracy w gospodarce naturalnej. 8. Istnienia niewolnictwa nie da się udowodnić bezpośrednio na podstawie źródeł archeologicznych. Musimy przypuszczać o jego istnieniu, ale nie możemy określić j~o udziału w produkcji. Pośrednio przemawiają może za niewolnictwem wielkie fortyfikacje, lecz udział niewolników przy tych wspaniałych budo,wlach nie zawsze jest konieczny; roboty te mogły być wykonane przez ludzi, którzy byli do nich zmuszeni wolą innych, od których byli zależni, względnie także przez ludzi zupełnie wolnych, a to w czasie niebezpieczeństwa. W tym okresie gospodarki naturalnej niewolnictwo nie mogło odgrywać gospodarczo decydującej roli. Z powyższego i z analizy przede wszystkim innych faktów archeologicznych wynika, że w VIII w, doszło do głębokiej strukturalnej zmiany w społeczeństwie słowiańskim na ziemiach czeskich. Podstawowym rysem jest powstanie klas w dotychczasowym bezklasov.rym społeczeństwie, Klasa uprzywilejowana opierała się o wielką własność ziemską, z której wysokie dochody mogą pochodzić tylko z faktu istnienia niewolników albo ludzi zależnych. Tzw, Rzesza Wielkomorawska ujawnia się nam jako rezultat bardzo rozwiniętego procesu historycznego i jako fotma społeczna z wykształconą już strukturą klasową charakteryzującą się wszystkimi cechami. ? Artykuł J. B 6 h m a ma na celu l' ," wO wstania i periodyzacji feudalizmu w C WYh hame dyskusJI w sprawie poże współpraca archeologa z historYkiemz~ch ac, " przy cz~m autor podkreśla, których poglądach, zwłaszcza co do er~o:claz ,:no,gą SIę, rozchodzić w niekowego rozwiązania tego zagadnienia ~ t YZ~CJl~.Jest mezbędna dla naukim przyczynku historyk F G l' . ( ez amt B o h :n a polemizuje w krót, , ' a u s nr 11-12) ktory twie d" h ologla me może jeszcze dać dzisia' k ' r Zl, ze arc emicznej formacji panującej w cz~C~:~h o:;gO określenia społeczno-ekonodyspozycji przeważnie materiał historyc VILI do XII w, Mamy tu do zny. Jak już wspomnieliśmy redakc'a C k' zagadnieniom związan m z' l' ' J z~s tego Ludu poświęca wiele uwagi na wsi. Celem artYku~W pośo~~~~:m c~Zlał~l~OŚCi ~rtystycznej i kulturalnej ę czasowych osiągnięć lec'z I'o'wn: . y WISIJest me tylko opisanie do tych, ' lez pomoc udowy - ł Nowe radosne życie pełne entuzjazmu . . m ze"po o~ artystycznym. cujących w budownictwie soc' . l ~flarne~o wysIłku mas praczości artystycznej jak o ty Ja.1Jz:n~ przyn~Osło mebywały rozwój twórnych Jest to dopiero pocz ~ks,:~ czą tysIące nowych zespołów teatralstarań ażeby J'ak na'b d' ą, l. ząd Czechosłowacki dołoży wszelkich , J ar zIeJ rozwmąć kulturę lud B d . fabryki, ~ółdzielnie produkcyjne szkoł t d' ,ową. u uJą się nowe zakradane są nowe zespoły ,t' t ~ y, s ',a lony sportowe, domy kultury, , . . , ,ar ys ylezne l sportowe lud -k" waCKI staje SIę bardzieJ' w y k sz tał' conym, uswladomionym . , ' d cze" 1 '1. s'1ose l szym, Są mu dane wszelki T ś" , .' z rowszym l wewinąć swe zdolności twórc ee ,moz CI, azeby Jak najbardziej mógł roznieodłą:zną częścią życia ludz lp~aś~lłowania artystyczne. Sztuka staje się d . u. Ie n muzyka i taniec . YCJe w przes1złości narodowe' r~ .. mają swe dawne traruch husycki, ruch we właściw J, ~ ypommJmy tylk,O wielki rewolucyjny niósł również rewolucyjn roz y~ ~gO słowa znaczemu ludowy, który przytury narodowej jest Ciąygl wO JsIł artystycznych wśród ludu. Skarb kulu . k' e wz bogacany nawet w . , , CIS u PGlJtycżnego w XVII-XVIII '. .ep~c: najWIększego Jest bardzo duży, Teraz chodzi rz~d w, rozkw~t muzykt, p:esni i tańca ludu zapomnieni.a i historii WSZyst:' e wSZystkIm. o to, by wydobyć z mroku może naród czeski napr d Je cen~e tradycJe kulturalne, którymi się • , aw ę pOSZCZyCIC, Nalezy ożywić zapomniane i' , , dowe, należy sięgnąć ró " Pdesm, wspamałe tańce i przedstawienia lut artystów-klasyków uc w,me.z ~ olbrzymiego dorobku naszych pisarzy kich i bezustannie c Z!C SIę cIągle z bogatej kultury narodów radziecchwili obecnej, zesp~łicar~r~~lemy kulturalne, z. potrzebami politycznymi c<:y fabryczne muszą' y yczne czy młodzlezowe, wojskowe wieJ'skie mu k ' Jeszcze lepiej pomaga' l d' . , zy ą, teatrem tańcam' , .ł c U OWI pracującemu pieśnią w walce o pokÓj, Jedy ~ J ~ owem w walce budownictwo socjalizmu' Rząd i PrezYdent Kleme~~e G ~ spełmą zadania, które im stawia partia: o waldo (Artykuły: O. S k a l n i k o v a. Budo- 1:"0 I I~ I ł l ° 59* �931 930 . . l' na wsi i kilka uwag etnograficznych., nr wntC~wo socJa .t~mLUdOWeJ' działaLności artystycznej na naszej f a r l k RozwOJ u • ." 5 6" , .k v Lud cieszy się, tan czy t śrnewa, nr I O. S k a l n I o . . Jifi a 1-2, A. S anr 3-4. ) mne .. wsi, Damborsky L'ACADEMJE SLOVENE DES SCIENCES ET DES ARTS A LA PROFONDE DOULEUR DE VOUS F AIRE PART DU DECES DE SON PRESIDENT PROFESSEUR SURVENtJ f • FRAN RAMOVS A LJUBLJANA. LE 16 SEPTF:MBRE 1952 Olomouc CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, Ved. Praha 1953. R. 'I. 1-3. EW A WRABCOWA. R a d z i e ck a s z y m w z o l' e m. wyd. Ceskoslovenska f o l k lor y styka Akademia jest n a- . . h odczytaneto na pierwszej konferencji czeskich I słowackllc folklorystów w marcu 1953 r.) Zachodnie prądy burżuazyjne skierowały l doprowadziły cze~kosłowacdką . . folklorystykę w ślepą uliczkę e k'.e t yzmu 1. formalizmu '.._W śWietle wy arzeń z 1948 r. wykryło się, że czeskosłowacka folklorysty~a ~Ie stOl na po z~omie wymagań narodu, budującego i tworzącego nowe ~ycle: mo raFolkloryści czeskosłowaccy zdali sobie sprawę z tego, ze me ~ą cować według dawnego systemu i rozpoczęli poszuki\:-,a~ia n?wy~ r~:~ Punktem wyjścia jest nauka M. G o l' k i e g o, załozyclela l tw ~Cy dzieckiej folklorystyki. Folklorystyczna koncepcja Gorski~go .pows~a a, ~oz~ wijała s'ę i krzepła w walce z pseudo-naukowymi teonaml bu~zUaz~J~:) folklorystyki i słusznie rozstrzygała największe bolącz.ki ~etodolog:cz~e l:d~ lorystyki w ogóle. Przede wszystkim chodzi o zagadmeme pochodze~la . . Zagadmeme ., t o rOZWl 'ązał ..Gorki w polemice z re-_ wej twórczoścI . poetyckIe]. .. prezentantami tzw. szkoły mitologicznej, odrzucając Ich teone 1 dowo (Resume referatu '. l 'ii ; L ci . dząc, że twórczość ludowa powstaje w ścisłym związku z pracą, że jest w swej istocie realistyczna i że zasadniczą jej treścią jest walka. Jednocześnie Gorki w polemice z tzw .. antropologiczną szkołą rozwiązał w nowy sposób kwestię religii i powstania wiary w bogów w ludowej wyobrażni. Gorki badał również jaką rolę w pracy i w walee klasowej odgrywają dzieła twórczości ludowej i doszedł do wniosku o celowości twórczości ludowej, oddziaływującej aktywnie na kształtujące ją warunki; ta konk:uzja Gorkiego obala teorie burżuazyjne. Osobne zagadnienie stanowi problem autora w twórczości ludowej; w przeciwieństwie do twierdzeń Owsianniko-Kulikowskiego D., W. S. Millera i W. A. Kełtutły, Gorki jest zdania, że ludowa twórczość poetycka jest twórczością zbiorową mas pracujących, jednakże z całokształtu twórczości ludowej słusznie wydzie:a prawdziwie ludowe jej cechy od zmckształceń i zm:an narzuconych przez klasy panujące, a zwłaszcza przez kościół. Zbadanie zagadnienia dlaczego klasy rządzące nie mogły się pogodzić z ideową treścią ludowej twórczości naprowadziło Gorkiego do wspaniałych wniosków o wzajemnym związku ludowej twórczości i historii; lud odzwierciedla w swej twórczości i na swój sposób ocenia proces rozwoju historycznego. Wnioski Gorkiego o historycznym uwarunkowaniu ludowej twórczości są skierowane przeciw antyludowym, kosmopolitycznym teoriom tzw. benfeizmu, fińskiej (skandynawskiej) szkoły, neogeografizmowi itp. Gorki nigdy nie godził się z burżuazyjnym poglądem na twórczość ludową jako na przeżytek, na relikt dalekiej przeszłości. Marksistowska nauka Gorkiego o tym, że "rewolucja wyzwala człowieka nie tylko fizycznie, lecz emocjonalnie i intelektualnie" stała się podstawą radzieckiego pojmowania perspektyw rozwoju ludowej twórczości w ustroju socjalistycznym. Praktyka stwierdza codziennie słuszność tej koncepcji. Gorki oceniał wysoko znaczenie ludowej twórczości dla literatury; zagadnienie to rozwiązał nie tylko teoretycznie, lecz całym swym dorobkiem literackim. Działalność jego w dziedzinie folklorystyk! miała również znaczenie praktyczne; sam zapisywał utwory literatury ludowej, był inicjatorem szeregu ekspedycji i wielu folklorystycznych publikacji, zorganizował folklorystyczną sekcję S. S. P. i in. Radziecka folklorystyka marksistowska, której podstawę stworzyła folklorystyczna koncepcja Gorkiego, różni się zasadniczo od folklorystyki burżuazyjnej; widać to już w samym określeniu folklorystyki jako specjalnej dziedziny nauki. Należy podkreślić, że radziecka folklorystyka pierwsza zaczęła badać i zbierać twórczość klasy robotniczej. Mylnym byłoby jednak twierdzenie, że wystarczy po' obaleniu przez radziecką fo:klorystykę burżuazyjnych wpływów i przeżytków przejąć gotowe już akSjomaty, by czeska folklorystyka w sposób specyficzny stała się marksistowską i socjalistyczną. Przykładem dla folklorystyki czeskiej po,,:inno być nie tylko to, jak pracuje obecnie radziecka folklorystyka, lecz r~wnież i to - w jaki sposób osiągnęła ona swoje zdobycze. Walka radzieckich folklorystów ze szkodliwymi postulatami fińskiej lub historycznej �i \ 933 932 E. B. T y lor odkrył jedną z uniwersalnych form religijnej ideologii, poprzedzaijącej monoteizm. Reakcyjna teoria degeneracji otrzymała w ten sposób silny cios, mimo to i animistyczna teoria pochodzenia religii nie może być przyjęta, ponieważ bierze za punkt wyjścia psychologiczne i logiczne pomylki samotnego dzikusa. Dalsze wyjaśnianie zagadnienia genezy religii sprowadza burżuazyjna nauka do badania poszczególnych form pierwotnej religii i do scholastycznych dysput na temat, którą z danych form należy uznać za nc.jpierwotniejszą· . Metafizyczne i najbardziej ahistoryczne poglądy Fr. M. M i II e l' a konczą się SP?Só? logiczny na agnostycyzmie. Preanimistyczne teorie M~~ett.a, ~relssa 1 Vlerkandta są również ahistoryczne; teoretyczna bezradnosc I meokrzesany agnostycyzm stanowią typowe cechy konstrukc'j Edwarda Lehmana. J . ~o pier~szych początkowych osiągnięciach jdealistycznej nauki w dzie~llme, ?adan n~d ge~ez~ religii (~aitz, Tylor) nastąpił całkowity upadek I zasto~. W burzuazYlJneJ etnografu dyskusja o pochodzeniu religii zakończył~ SIę w. praktyce wydaniem "Pochodzenia idei Boga" W. S c h m i d t a ~zy1J. ZWycIęstwem "teorii pramonteizmu". Uznano, że typowym ryse~ Ide.al.l.styczne~o. rO,zV:iązania problemu pochodzenia religii jest koncepcja re1J~I~ o własc;wos~1 kategorii wieczystej, ale idealistyczna nauka w więkSZOSCIwypadkow n~e za~ała sobie trudu zbadania kiedy i w jakich warunkach kształtowała SIę ta Ideologia. . ~his~or!zm, schematyzacja i agnostycyzm są typowymi cechami I oSlągnIęcw.~i burżuazyj?ej pracy teoretycznej w tej dz'edzin,ie, idealistyczna.. b?wJem nauka me .była w stanie postawić prawdziwie naukowo zagadnienia pochodzenia religii. . Jedyną nauką, która może rozwiązać to zagadnienie jest nauka czerp:ąca. swe źródło ':' dialekt~cznej n:e~odzie historycznego materia:izmu; w dZiełach klasykow markS1Zmu-lemmzmu są rozwiązane najważniejsze zagadni;nia z tej dziedziny. Należy dążyć do tego, aby na podstawie ich wsk~zan ~owstały syntetyczne prace, wyczerpujące bogaty materiał etnografIczny I archeologiczny. szkoły, walka z pozytywizmem w ogóle, jest dla czeskich folklorystów stokroć bardziej pouczającą, niż walka ze szkołą tzw. mitologiczną, rrrimo to iż wielu czeskich folklorystów do dziś pracuje jeszcze pod sztandarem tej szkoły. Radziecka folklorystyka osiągnęła swój charakter w latach 30 naszego stulecia, nie znaczy to jednak iż nie rozwija się w dalszym ciągu i nie doskonali. Rozwój ten nie odbywa się spokojnie i mechanicznie, nie jest zwykłym łączeniem nowych teorii ze starymi, lecz jest wynikiem nieustannej walki przekonań, krytycznej i samokrytycznej wymiany poglądów i do- v: świadczeń. Decydującym posunięciem w dziedzinie radzieckiej folklorystyki byla ,praca J. W. Stalina "Marksizm i zagadnienie językoznawstwa", nie mniej ważną dla folklorystyki jest również ostatnia praca J. W. Stalina "Ekonomiczne problemy socjalizmu w Z. S. R. R." oraz XliX Z1jazd KPSS, zwłaszcza referat Malenkowa. Powinniśmy zrozumieć, że folklorystyka radziecka jest żywą, społecznie aktywną i pożyteczną nauką, że nie jest odseparowana od tego czym żyje rr.dzieckie społeczeństwo; radziecka folklorystyka twórczo odpowiada na wszystkie pytania społeczeństwa i czasu, jest zdolna nie tylko dotrzymać kroku w burzliwym tempie rozwoju, lecz temu rozwojowi pomagać i z nim w!>półdziałać. Nauka nie jest czymś abstrakcyjnym, naukę tworzą i reprezentują żywi ludzie, uczeni i te zalety są właściwe radzieckim uczonym i folk:orystom. Jeśli czechosłowacka folklory.styka chce zwyciężyć kryzys, który przeżywa, chce stać się godną braterstwa z folklorystyką radziecką, powinna włożyć w codzienną swą pracę historyczne doświadczenia, zdobyte przez radzieckich folklorystów w walce o socjalistyczną naukę. Pamiętać jednak należy, że przyswojenie tego doświadczenia powinno być twórcze; nie czas na formalizm i eklektyzm w dziedzinie fol<klorystyki czechosłowackiej, należy skończyć z tym raz na zawsze. Zofia MaLewska OTAKAR NAHODIL, Krytyka nych o pochodt'eniu pewnych religii. . teorii idealistyczl, 2~3 str. 116-13'5. Autor omawia krytycznie w swym artykule najbardziej znane i rozpowszechnione burżuazyjne teorie idea:istyczne traktujące o pochodzeniu religii. Praca tego rodzaju jest bardzo aktualną nie tylko dla etnografii lec7. i innych nauk społecznych, które zajmują się zagadnieniem historii religii. Do liczby naukowych teorii nie wypada zaliczyć tzw. ,.teorii degenerac;i", biorącej swój początek w biblii; teoria ta panowała w nauce przez całe średniowiecze a przetrwała do dziś w scholastycznej- "teorii pramonteizmu" wiedeńskiej szkoły historycznej. Wśród autorów ub. wieku zasługuje przede wszystkim na uwagę T e od o r Wa i t z, którego koncepcja zbliża s:ę do materialistycznego pojmowania pochodzenia i społecznej roli pierwotnej religii. Najpoważnieisza teoria idealistyczna o pochodzeniu religii czerpie swój początek w anirrrizmie. OLGA SKA~NIKOWA, Zagadnienie c z e s k l C h i s ł'O wa ,c k i c h g ) ZOfia. MaLewska Ó l' zbadania kultury i życia n i k ó w I, 2-3, str. 153-162. C~eskosłowacka etnografia W czasach dawniejszych, a więc w 90 latach ub. WI~~U badała wyłącznie byt i kulturę warstw chłopskich, pomijając ~ałk~wlc.le. kulturę robotników. Dziś, wzorując się na przodującej etnografii ladZleckleJ, czeska etnografia zaczyna badać i studiować życie zapomnianYChdo:ychczas klas robotniczych, przede wszystkim zaś zaczyna poznawać k. ulturę l'. ZycIe . gorm . 'k'ow. Gormctwo " Sł posiada stare i piękne tradycje, Czechy 1 owacJa słynęły oddawna z produkcji kolorowych i czarnych metali Nieprzerwany rozwó' J czes k'lego gormctwa " . w XIII-XIV k ' zaczyna SIę w i . trwa z .rotką I?rzerwą do XIX w. kiedy zwiększyło sil; wYdobYci~ węgla Lo u,zczerbklem produkcji metali kolorowych. �935 934 Specyficzne właściwości kultury i życia górników powstały z powodu sytuacji społecznej, jaka wytworzyła się w związku z pracą górników, jej niebezpieczeństwami i trudnościami. Zasadniczą cechą górników jest nie ich ubiór, zwyczaje i artystyczna twórczość, lecz postępowość, wyrażająca się w braniu udziału we wszystkich walkach rewolucyjnych, toczonych przez ludność mieszczańską. Tradycje walk górników powinny stać się podstawą etnograficznego zbadania ich życia i kultury. Etnografia bada kulturę i byt górników, ich osady i mieszkania, odzież, sposób odżywiania się, życie rodzinne i społeczne oraz artystyczną twórczość górniczą. Należy poznać również materiały archiwalne i literackie odnoszące się do tego zagadnienia. Zbadanie epoki kapitalizmu i czasów dzisiejszych można oprzeć na wszystkich wymienionych źródłach. W przeszłości 'kobza istniała w Polsce, na Węgrzech i Łotwie, a w Rumunii i Ukrainie jest dziś jeszcze w użyciu. Bardziej uproszczone pod względem konstrukcji typy spotyka się również u ludów tiul'skich są to instrumenty muzyczne typologicznie p::Jkrewne lutni. Takiego roJzaju instrumentem była czeska kobza w XIV i XV w. Pod nazwą k o b o s, k o b e s należy domyślać się również instrumentu typu lutni. Przeniesienie nazwy k o b z a (k o b e s) na narzędzie muzyczne z młodszej epoki i innego typu (typu cytry) posiada szereg analogii w dziejach' innych instrumentów' muzycznych. przede wszystkim ludowych. Auto'rka kończy artykuł. podając główne wytyczne etnograficznych badań kultury i życia górników; według tych wskazań badanie podzielić należy na trzy główne działy: dział A zawiera wiadomości granicach danego okręgu górniczego, wiadomości o organizacji pracy, technice, wynagrodzeniu, o pracy kobiet w górnictwie. Następnie badacz powinien zbierać wiadomości dotyczące osad i mieszkań górniczych, odzieży codziennej i świątecznej, oraz pożywienia. Dział B obejmuje wiadomości z zakresu życia rodzinnego i społecznego, oświaty, zwyczajów ludowych, zabaw dorocznych; życie reLgijne, sekciarstwo, należy brać pod uwagę tak samo, jak wierzenia ludowe i lecznictwo. Dział C zawiera dane o twórczości umysłowej górników. Zofia Malewska DYMITR KARONDZAŁOW, M a d a r s kiJ e ż d z i e c. Z e t n o g e n e z y Bułgarów I, 2-3, str. 20). Zofia ° LUDWIK w KUNZ, K o b z a, s z k i c o l u d o w y c h i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h. I, 2-3, str. 163-173. części wołoskiej Moraw zachował się w kilku wioskach instrument muzyczny zwany k o b z a. W przeszłości instrument noszący tak starożytną nazwę znany był również i w innych okręgach Czech i Moraw, o czym świadczą liczne wzw.ianki historyczne. W Słowacji natomiast nie był znany, brak bowiem o nim wszelkich wiadomości. W Czechach spotykamy nazwę kobzy w XIV i XV w. w przekładach Ksiąg Starego Testamentu i w rękopiśmiennych dykcjonarzach biblijnych w postaci brzmienia k o b o s, k o b e s. W łacińskich wydaniach tych tekstów wyrazowi temu odpowiada nazwa n a b u l u m, c i t h l' a, s a mb u c a, (jako nazwy chordofonów) oraz rzadsze już nazwy t i b i a, c y mb a l u m. W końcu XVI w. wspomina autor Szymon Łomnicki o czeskim instrumencie muzycznym, zwanym k o b z i c k a (od k o b z a). Z całego kontekstu można sądzić, że autor rozumie pod nazwą k ob zick a znany w jego czasach ludowy instrument muzyczny. Jan Amos Komeński cytuie w XVII w. kobzę jako instrument strunowy. Kształt tego instrumentu z XVIII w. znany z rysunku Fr. S. Szporka (ok. 1740). Byla to cytra o dwu strunach melodycznych i czterech strunach do akompaniamentu. Dzisie.isze kobzy uzywane na Morawach posiadalją analogiczny kształt. L. Kum daje szczegółowy opis kobzy i gry na niej. oraz liczne ilustracje. ; \' \ Malewska za g a d n i eń Jednym z atutów, którymi posługuje się burżuazyjna nauka w swym dążeniu do oderwania bułgarskiego narodu od wielkiej rodziny słowiańskiej, zwłaszcza zaś od wielkiego narodu rosyjskiego, któremu zawdzięczają Bułgarzy wyzwo:enie z jarzma tureckiego, jest płaskorzeźba znana pod nazwą m a d a l' s k i e g o j e ź d ź c a. Płaskorzeźba ta umieszczona na ścianie skalnej w pobliżu wioski Madary w półn. wsch. Bułgarii, została odkryta przez Fr. Kanitza w 1876 r. Kanitz zbadał i opisał swe odkrycie, nawiązując płaskorzeźbę do mitu o Herkulesie i legendy o św. Jerzym; a napUi otaczający rzeźbę odczytał jako łaciński pochodzący z czasów Sewera. Prócz Fr. Kanitza 'badał płaskO'rzeźbę K. Irecek, kt.óry ok,reślił napis jako gre:ki 1 zaliczył madarskiego jeźdźca do typu trackkh płaskorzeźb spotykanych często w Bułgarii. W okresie pierwszej wo}ny imperialistycznej szereg uczonych m. in. Szupka, J. Strzygowski, Szkorpi!, Nikołajew doszli do wniosku, że płaskorzeźba zawdzięcza swe powstanie prabułgarom i że jeździec przedstawia osobę chana Kruma, sugestia ta działała w takim stopniu, że umieszczano na drobnych monetach postać madarskiego jeźdźca jako reprezentatywny obraz wysokiej kultury prabułgarów. Prabułgarzy wg burżuazyjnych uczonych posiadali na najwyższym poziomie umiejętność sztuki wojowania, im teź przypisuje się również genezę wałów obronnych znajdujących się w Bułgarii, wspaniałą architekturę. oraz wspomnianą płaskorzeźbę. Karondżałow poddaje surowej krytyce wymienione teorie, dowodząc, że wały są pochodzenia bądź bizantyjskiego, bądź rzymskiego lub trackiego; istnieją też prawdopodobnie wały słowiańskie, lecz nie jest to jeszcze w dostatecznej mierze zbadane. Materiał porównawczy, którym posługuje się nauka burżuazyjna przypisująca powstanie rzeźby madarskiej prabułgarom, jest dość ubogi i mało poważny, burżuazyjni uczeni tendencyjnie głoszą jakoby płaskorzeżba madarska była unikatem, przemilczając fakt, źe w samej Bułgarii znajduje się ok. 1200 podobnych rzeźb z postacią tzw. trackiego jeźdźca. W postaci te} wg postępowej nauki bułgarskiej skojarzyły się podobieństwa różnych bostw i herosów. Wszystkie te płaskorzeżby umieszczone na kamiennych tablicach lub skałach różnią się tylko wymiarami i wartością artystyczną. �937 936 ';, ;; Związek jaki istnieje między m a d a r s k i m j e ź d ź c e m a rzeźbami trackimi wypowiada się w treści obrazu i jego greckim stylu. Madarska płaskorzeźba przedstawia jeźdźca w hieratycznej pozie a więc w jednej z trzech właściwych jeźdźcom trackim póz; jest to niewątpliwie wyobraźenie bóstwa zamieszkującego jaskinię znajdującą się u stóp madarskiej skały. Miejsce to było miejscem kultu, o czym świadczy ołtarz ofiarny znaleziony w jaskini oraz odkopane fundamenty rzymskich świątyń. Początki kultu sięgają zapewne neolitu. Z innych uczonych Vs. Nikołajew zwalcza na pozór prabułgarską teorię o pochodzeniu madarskiego jeźdźca, jednakże dowodzenia jego są bardzo p0wierzchowne i pozbawione wszelkich podstaw naukowych, cała bowiem różnica w jego interpretacji polega jedynie na tym, że zamiast postaci chana Kruma widzi w madarskim jeźdźcu króla Dariusza. Karondżałow w wyniku swych studiów dochodzi do wniosku, że madarski jeździec jest !jednym z największych obrazów skalnych trackiego jeźdźca (2.60 mX3.10 m). Postać taka z psem i lwem u końskich kopyt była bardzo rozpowszechniona na półw. Bałkańskim i w Azji Mniejszej; wg Karondżałowa jest prototypem postaci św. Jerzego. Płaskorzeźba madarska nie ma więc nic wspólnego ani z prabułgarami, ani ze Słowianami. To samo można powiedzieć o teorii która przypisuje prabułgarom skonstruowanie wałów obronnych i wybudowanie Pliski. która z całą pewnością jest pochodzenia słowiańskiego. Z.ofia Malewska CESKOSLOVENSKA ROZWOJ ETHNOGRAFlE wyd. CeskolovenskiJ. Akademi.a Ved. Praha 1954 Rocmik IiI. ZORGANIZOWANYCH BADAŃ TERENOWYCH CZECHOSł"OWACKICH ETNOGRAFOW. i,: Skutkiem powstania ośrodka etnograficznych badań w Czechosłowackiej Akademii Nauk zapewniono koordynację wszystkich prac badawczych oraz organizowanych badań terellowych, po raz pierwszy w dZ'iejach naszej nauki. Kończy się stadium żywiołowej, częstokroć niezupełnie uzasadnionej pracy terenowej odznaczającej się przeważnie osobistym zainteresowaniem po,;zczególnych znakomitszych przedstawic:eli naszej nauki. Gabinet etnografii CZ.S.A.N. i etnograficzny gabinet S.A.N. zapewniają, na podstawie II. ogólnopaństwowej konferencji etnograficznej, badania w s pół c z e s n e g o s p o s o b u ź y c i a i w s pół c z e s n e j k u l t u l' y tak w okręgach rolniczych, przede wszystkim we wsiach spółdzielczych, jak również wokręgach przemysłowych. Badania w Horsovskotynsku, Kladensku, RosickuOslavansku, jak również prace terenowe prowadzone w Słowacji dały obszerny i cenny materiał, a z nim cały szereg nowych problemów, których opracowanie jest niezwłocznie potrzebne. Rezultaty najnowszych prac badawczych ocenia:i czechosłowaccy etnografowie w dniach od 21--23 paźdz;ernika 1953 r. na swojej III. ogólnopaństwowej konferencji zorganizowanej przez Czechosłowacką Akademię Nauk w Liblicach. l , Ostatnia "liblicka" konferencja miała dla naszych badaczy wielkie znaczenie ze względu na fakt radosny, że w tych obradach po raz pierwszy ucze~tniczył rzadki radziecki gość, profesor Paweł Iwanowicz Kuszner, który podzIelił się z naszymi badaczami doświadczeniem uzyskanym przez długoletnie prace badawcze, oraz na ekspedycjach Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z S.RR Jego cenny referat o wS'!Jółczesnym wiejskim sposobie życia w Z.S.RR. oraz jego uwagi dotyczące naszej działalności były wielką pobudką i cenną wskazówką dla wytyczenia dalszych zadań i nowych metod w etnograficznej pracy terenowej. Konferencja wykazała, że czechosłowacka etnografia zrobiła znaczny postęp w ostatnich kilku latach, przede wszystkim z tego względu, że marksistowsko-leninowska teoria stała się podstawą pracy badawczej górującą u przeważnych pracowników etnograficznych. Etnograficzne prace terenowe rozwinęły się nadzwyczaj bogato tak ze względu na ilość, jak ze względu na metodę i treść, co jasno wynika z toku konferencji. Dyskusja wskazała na szereg początkowych trudności i niedociągnięć, które na:eży w najbliższym czasie przezwyciężyć. Cała ocena wyników dotychczasowej pracy i wyłaniające się nowe zadania zanotowane są w rezolucji, którą dla informacji załączamy. Materiały z konferenc,ii, zwłaszcza referat prof. P. I. Kusznera podamy w następnym numerze naszego pisma ,oraz na łamach "Czeskiego Ludu". Tłum. REZOLUCJA III OGOLNOPAN'STWOWEJ CZECHOSŁOWACKICH Emilia KONFERENCJI Fischerowa ROBOCZEJ ETNOGRAFOW. III ogólnopaństwowa konferencja robocza czechosłowackich etnografów, która odbyła się w dniach 21-23 października 1953, powzięła uchwałę, ażeby dla udoskonalenia prac wszystkich pracowników naukowych oraz zakładów wykonane zostało: 1. Dla ulepszenia naukowo-badawczych prac w dziedzinie zbadania kultury robotniczej oraz sposobu życia w okręgach przemysłowych: a) Wspó:ny postęp pracy etnografów i folklorystów, zapewniony wspólnym planem pracy i badań, wspólnym wstępnym przygotowaniem metodologicznym i metodycznym pracowników, ciągłym kontaktem pracowników w czasie badań, wzaljemnym przekazywaniem doświadczeń i wymianą potrzebnego materiału - musi się stać zasadą w tej dziedzinie. Za ścisłe przestrzeganie podanych zasad odpowiedzialni są kierownicy placówek pracy oraz legalizowani przez nich kierownicy badań. b) Na zasadzie osiągniętych doświadczeń zorganizować wykonywanie pracy naukowo-badawczej w miarę potrzeby z udziałem historyków oraz innych pracowników Akademii, których odnośne prace potrzebne są do rozwiązania zadania. Dlatego pożądanym jest, ażeby plany robocze i to plany na 1954 rok były zrewidowane na wspólnej naradzie �939 ,. ; li '. r: kierowników zakładów oraz tak skoordynowane, ażeby już w następnym roku można było tworzyć kompleksy brygad pracowników Cz.S.AN. c) Celem pogłębienia doświadczeń pracy umożliwić poszczególnym pracownikom, ażeby w określonym czasie mogli uczestniczyć w pewnych badaniach wykonywanych przez inne etnograficzne i folklorystyczne placówki pracy urządzić w celu wymiany doświadczeń dwa razy w roku narady i to zazwyczaj przed rozpoczęciem i przed zakończeniem ekspedycji. d) Jednolity sposób klasyfikowania i ułożenia etnograficznego i folklorystycznego materiału jak również sporządzania odnośnych rzeczowych, miejscowych i innych katalogów musi się stać zasadą placówe'k pracy. 2. a) Konferencja zaznajamia się z wynikami badań spółdzielczej wsi w Horsovotynynsku na Wołoszczyżnie, na Śląsku, oraz w SłowacjI i pochwala dotychczasowe osiągnięcia przy badaniach kultury i sposobu życia we wsi słowackiej w okresie przejścia do socjalizmu. W myśl cennych uwag prof. Kusznera słowacka organizacja badań kolektywnych okazała się najlepsza. Dlatego postanawia N.K. Cz.S.AN., ażeby w ten sposób zorganizowały się również badania wsi spółdzielczej na ziemi czeskiej. Poleca się N.K. CZ.S.AN. rozszerzyć badania wsi spółdzielczej na dalsze okręgi środkowej części Czech i Moraw. Na podstawie rozpracowania wa:nej uchwały i oświadczenia tow. prezydenta republiki poleca się, ażeby do końca lutego zebrali się pracownicy odcinka badań spółdzielczej wsi z Cz.S.A.N., S.AN. oraz Cz.S.AZ., i wypracowali wytyczne dla koordynacji współpracy przy tych badaniach na przyszłość. Za wykonanie zadania jest odpowiedzialny kierownik gabinetu etnografii CZ.S.AN. b) Konferencja pochwala badania kultury i sposobu życia Ukraińców we wschodniej Słowacji, rozpoczęte w bieżącym roku przez fakultet pedagogiczny Uniwersytetu Słowackiego w Preszowie. Kierownictwu Etnograficznemw po:eca się nawiązanie stosunków z Towarzystwem Kultur ukraińskkh pracowników w Preszowie, objęcie organizacji tych badań, zgromadzenie zebranego materiału w swoim archiwum i starania o jego opracowanie i publikowanie. Za wykonanie zadania odpowiedzialny jest kierownik N.K. S.AN. w Bratysławie. c) Konferencja przyjmuje referat o badaniu kultury i sposobie życia Cyganów w Słowacji, które organizuje N.K. S.AN. Poleca się kontynuować to badanie i zyskiwać dlań nowych pracowników oraz systematycznie popularyzować wyniki. Ze wzg:ędu na ważność tego badania poleca się N.K. CZ.S.A.N. w Pradze zapewnić możność rozszerzenia badania kultury oraz sposobu życia Cyganów również na ziemię czeską. d) Równocześnie poleca się, ażeby materiał uzyskany na podstawie badań był złożony we właściwych zbiorach Cz.S.A.N., lub S.A.N. i ażeby była ewidencja wszystkich badań. . ,. ( 3. W sekcji historii kultury czeskiego i słowackiego ludu: a) Nawiązać współpracę z komisją archeologii historycznej zakładu archeologicznego Cz.S.AN., przy czym koniecznym będzie zbadać metodologiczne zakłady archeologii historycznej. Proponujemy, ażeby na rok 1954 zakład archeologiczny CZ.S.AN. włączył do swych badań odkopanie średniowiecznej osady "Ki'i" w okresie nymburskim, przy współpracy dalszych zainteresowanych instytucji, i ażeby kierownictwo badań powierzone zostało Etnograficznemu Działowi Muzeum Narodowego. b) Koordynować pracę z Państwową Ochroną Zabytków oraz nakazać, ażeby między pracownikami tej instytucji był zawodowo wyszkolony etnograf tak na ziemiach czeskich, j-ak w Słowacji. c) Celem zabezpieczenia zadania nauczania ośmiolatek i jedenostolatek, w których programie są materiały z dziedziny folklorystyki i etnografii, (nag:ąco) gorąco poleca Ministerstwo Nauki i Oświaty, ażeby do programu gimnazjum pedagogicznego i wyższych uczelni były włączone wykłady z podstaw etnografii i folklorystyki. d) W celu wykorzystania cennych zbiorów złożonych w różnych czechosłowackich muzeach pilnie polecać, ażeby odnośne urzędy zaapatrzyły muzea w dostateczną ilość pracowników do wykonania potrzebnej dokumentacji. Proponujemy stworzenie ośrodka dokumentacji etnograficznej oraz folklorystycznej w Brnij:!. Przy tym ośrodku działałaby komisja !bibliograficzna złożona z współpracowników CZ.S.A.N. oraz S.AN. e) .Rozszerzyć przebadanie i spis ikonograficznego materiału oraz uprzystępnić potrzebnymi katalogami pracownikom naukowym dla prac badawczych. f) Należy kontynuować badania nad budownictwem ludowym prowadzonym dotychczasowym sposobem, ażeby w niedalekiej przyszłości . stwierdz;ć tak typy rozwojowo-historyczne, jak również socjalne oraz gospodarcze i budowlane typy na całe okręgi pierwotnych czeskich osiedli. Według zestawionego badania należy :prowadzić w myśl nag:ącej potrzeby w pewnych wybranych gminach dokładne (pogłębione) badania architektury ludowej, metodą kompleksów. Instytucje prowadzące badania architektury ludowej powinny mieć zabezpieczoną wszelką pomoc moralną i materialną· 4. Z referatów i dyskusyjnych uwag jasno wyni:kła potrzeba zwołania narad roboczych: . a) pracowników z dziedziny plastycznej sztuki ludowej i to najdalej do końca marca 1954 r.; odpowiedzialne kierownictwo Gabinetu Etnografii S.AN. b) pracowników etnograficznych oddziałów muzeów i innych specjalistów muzeałnych - na których roztrząsane będą fachowe metodologiczne i metodyczne podstawy pracy muzealnej i naukowo badawcze zadania etnograficznej muzeologii i to naj dalej do końca czerwca 1954 r.; odpowiedzialny przewodniczący związku słowackich muzeów. �941 940 5. aj Przy ścisłej współpracy z katedrą etnografii w Uniwersytetach zapewnić podnoszenie ideolog:czne b:howego uporządkowanego wychowania i wyuczenia nowych pracowników naukowych. b) Zwrócić uwagę prezydium CZ.S.AN. oraz S.AN., ażeby zasadniczo roztrząsała zagadnienia ulepszenia dystrybucji i popularyzacji czasopism i naukowych publikacji Cz.S.AN. oraz S.AN. cl Przez systematyczną pracę i wzajemną pomoc pogłębiać szeroką znajomość teorii marksizmu-leninizmu jako metodologicznej podstawy naszej pracy. Przy tym łącznie z odnośnymi organami opracować wzorowy plan dla wszystkich naukowych pracowników na.szego zawodu. Plan należy opracować do końca grudnia 1953. Odpowiedzialny Oddział Gabinetu Etnograficznego w Brnie. dl Koordynować zbiór etnograficznego i folklorystycznego materiału między wszystkimi instytucjami, które zajmują się tą pracą. Tłum. Emilia ANTROPOLOGIA (Przedmowa z Wielkiej Wojciecha Sowieckiej Fettera do artykułu FischeroW(l M. F. Nesturcha, Karola za dzieło "Przyczynki do antropologii ziem c~eskich'> Póżniej po.~ święcił się archeologii i stał się jego następcą w fIzyczne] antrop?logn Henryk M a t i e g k a, który w r. 1908 założył Instytut ~ntropOIOglCuzn~. W r. 1923 założony został następny Instytut AntropologlCzny przy 111wersytecie w Brnie, pod kierunkiem pro,f. Wojci.echa S uk a. Po r; ~93~ następcą Matiegka został prof. Jerzy M a l y; przez Jego przedwczesną smlerc r 1950 poniosła nasza antropologia dotkliwą stratę. W r. 1937 zostało ~ło~one w Pradze Hrdlicka Muzeum Człowieka z inicjatywy i funduszu ~aszego antropologa światowej sławy Alesa H l' d l i c k i, Ten postę~ow:v badacz współpracujący z prof. Matiegką oraz z prof. ~alYn:' usta.~owlł ~la naszej antropologii plan pracy na następne lata. POl1l~waz. Hrdhcka. ml~ł okazję pracować z radzieckimi antropologami w czaSIe k~l~u odwle~zI~ w Związku Radzieckim dlatego zamierzenia czechosłowackIe] antropo.ogn zgadzają się w głóWnY~h zarysach z progra~em .radzieck~ej antr~pologii o człowieku. Uważamy tudzież za bardzo wazne, azeby naSI czytelmcy zaznajomili się z całokształtem radzieckiej antropologii, który przejrzyście podaje M. N e iS t u l' C h, w dziele "Wielka S?wiecka Enc~k:opedia" (tom. 2, Akty-Arietta, str. 535-539). z którego podaJę tłumaczeme hasła "Antropolog:a". Tłum. Emilia Fischerowa Encyklopedii). Antropologia jest nauką, biologiczną, która przy roztrząsaniu licznych problemów ściśle łączy się z etnografią oraz archeologią. Po wystąpieniu Linneusza w r. 1735 wchodzi w zakres nauk przyrodniczych; zaliczył on człowieka do rzędu MaŁp (Primates), klasy ~saków, w rodzinie Vertebrata. W ten sposób wyrażony związek człowieka z światem zwierzęcym zasadniczo jest pojęciem materialnym, choć nie dialektycznym, dlatego że nie uwzględnia różnicy jakościowej człowieka od zwierząt, od których odróżnił się w czasie swego historycznego rozwoju, w którym decydującym czynnikiem była praca oraz wytwórczość w określonych warunkach społecznych. U nas spotykamy pierwsze antropologiczne publikacje już w 1831 r. w 11 romie encyklopedycznego czasopisma "Krok" w którym J. J u n g_ m a n n opublikował ,,,Naukę o czło~eku, czyli antropologię". W r. 1846 tlaktował o rozwoju człowieka z przodków zwierzęcych Jan Slavomir T om i c e k w swoim dziele "Doba pierwszego człowieczeństwa". Jan Ewangelista P u r k y n e (1787-1869) w swoim pierwszym w Europie zakładzie fizjologicznym w Bratysławie zapoczątkował naukowy 'kierunek w antropologii swoim przemówieniem "Antropologia jako wstępna nauka wszelkiej fizjologii". Jego asystent dr Edward G r e g e r (1829-1907) poświęcił się, za przykładem swego wielkiego nauczycie:a, również antropologii, a czym świadczy jego dzieło "Człowiek w stosunku do zwierząt". Odkrycie klasycznych zna:ezisk człowieka prehistorycznego, zwłaszcza na Morawach, przez J. M a s z k a, M. K t i ż a, J. Wan k l a i innych ugruntowało dalszy rozwój antropologii u nas. Na Uniwersytecie Karola staje się antropologia przedmiotem wykładowym od lat 90-tych ubiegłego stulecia. Pierwszym profesorem fizycznej antropologii był prehistoryk i archeolog prof. Lubor N i e d e l' l e (1865-1944), który uzyskał veniam docendi na Uniwersytecie BULETIN I INSTITUTIT TE SHKENCAVET, Nr str. 86. Botimi i Institum te Shkencavet, Tirane 1951. 1, str. 97. Nr. 2. Albański Biuletyn Instytutu Naukowego w Tiranie zawiera obok artykułów o treści medycznej, technicznej, geologicznej, historycznej, archeologicznej oraz filologiczno-lingwistycznej również artykuły z zakresu ludozn.awstwa mogące zainteresować etnografa. W zeszycie Nr l, str. 56-71' Rrok Zoji w artykule "P u n e d o r e' ("Roboty ręczne") omawia szczegółowo robótki ręczne kobiet albańskich związane z przygotowaniem i ozdabianiem materiałów służących do sporządzania strojów ludowych. Roboty te dzieli autor na dwie kategorie, a mianowicie na takie, które są samodzielnymi częściami ubioru, np. galon~, wstęgi, sznury, oraz wszelkie części ubrania wykonane n.a drutach względme szydełkiem, i na robótl{i aplikowane, do których zalicza hafty. Artykuł poświęcony jest pierwszej kategorii robót. Z uwagi na technikę ich wykonania należy wyróżnić trzy grupy: 1. wykonane wyłącznie przy pomocy ręki, 2. robione na drutach, 3. wykonane przy pomocy igły. 1. Do kategorii ozdób wykonywanych przy pomocy ręki bez użycia jakiegokolwiek narzędzia należą różne rodzaje galonów. Zwyczaj zdobienia strojów ludowych galonami rozpowS'zechniony jest w całej Albanii. Pochodzi on ze wschodu i został przyniesiony do Europy południowo-wschodniej przez krzyżowców. Pierwotnie używano galonów do łączenia różnych części ubioru na szwach, następnie zaczęły one występować jako samodzielne ornamenty o różnych motywach. W zależności od kształtu wyróżnia się ich cztery rodzaje. tzw. gajtan, spik, dredhes i pi!. �943 G a j t a n to galon szeroki w kształcie grubej taśmy, jej przekrój po.przeczny ma' wygląd kwadratu a bokach około 4 mm. Taśma taka może składać się z 8, 6 i 5 pasem (pęczków nici). Do sporządzania jej używa się plecionego kosza w kształcie walca z rozcięciem podłużnym w środk~. U wierzchołka tego kosza uwiązuje się 8 pasem. Pięć z nich odrzuca SIę na jedną stronę (np. na lewą), trzy zaś na drugą (np. prawą). Ze strony, --::::~;:::::::---2 8(1) łOI 3 Rys. Nr. 1 gdzie znajduje się 5 pasem (por. rys. Nr. 1), bierze się pasmo 2. i przekłada się na przeciwną stronę ponad pasmo 8, pasmo zaś 3 przekłada SIę ku dołowi pod pasmo 6. Następnie ze strony, gdzie obecnie znalazło się pięć pasem. przekłada się pasma 2 i 3, licząc od góry, na stronę przeciwną, itd. .Przy należnej wprawie praca posuwa się niesłychanie szybko. Znów odmienny sposób splatania taśmy galonowej z sześciu pasem występuje w miejscowości <;ermenike. Niewiasta wbija przed sobą w ziemię, względnie trzyma między kolanami, kawałek drzewa zakończony widełkami do których wierzchołka uwiązuje się pięć pasem. Pasmo (por. rys. Nr. przekłada się na miejsce piątego (pomiędzy pasma 5 i 6), pasmo zaś 6, znajdując~ .się w tej pozycji .po prawej stronie, przekłada się na lewą stronę, na mIejsce pasma 2 (pomIędzy pasma 2 i 3), itd. Przekrój poprzeczny takiej taśmy ma kształt leżącej ósemki. Barwy galonów są różne, obok jednobarwnych bywają też wielobarwne. ~~te.ri~łe~ służącym. do ~ch splatania są nici wełniane, dopiero w epoce pozmeJszeJ zaczęto uzywac do tego celu jedwabiu. O~~i~nny ro?zaj. galon~ stanowi tzw. spik rozpowszechniony w górach Albann PołnocneJ. Uzywa ' . . SIę go prawie wyłącznl'e do obra mowama. b rzegow szaty, rz~d~o sto~.uJe ~Ię. go do naszywania deseni na powierzchni ubioru. J:st ?n cl.ensz~ ~IZ omowlOny poprzednio gajtan, bo do splatania jego używa Sl~ cIenkIch mCI. Przekró~ ma kszta.1t kwadr.atu, którego bok posiada wymIary 2,5-3,0 mm. Techmka splatama taka sama jak przy galonie szerokim. 1 rf ---~,=__ 2 6 S 3 If 6 2 .} -1 S 'I 2~; 6~ 3 3) I ~~ Rys. Nr. 3 S 1 If Rys. Nr. 2 :1 i ·1; .. '~.~ 1··· Inną metodę stosuje się w miejscowościach MiloH i Mirdita(Alb. Półn.). Kobieta trzyma na prawym ramieniu mały koszyk okrągły, na szyję zakłada już splecioną taśmę, z której końca, trzymanego na wysokości piersi, zwisają pasma nici w porządku wyżej opisanym. Palcami ręki przeplata pasma. Jeszcze inny sposób splatania taśmy galonowej, zwanej k a n d e Ike. występuje w miejscowościach Myzeqe i MaIlakaster. Prostokątny przekrój poprzeczny tego galonu ma wymiary 2X4 mm. Składa się on z 5 pasem. Drewienko, którego koniec górny ma kształt widełek, zatyka się drugim końcem za pas. Przez widełka przerzuca się pięć pasem nici. Ostatnie pasmo z jednej strony przekłada się palcami (por. rys. Nr. 2) pomiędzy pozostałe pasma. Następnie dokonuje się tej samej czynności z ostatnim pasmem strony drugiej, i tak na przemian. Splataną w ten sposób taśmę nawija się na oba odgałęzienia widełek. Przekrój poprzeczny taśmy przypomina wyglądem leżącą ósemkę· Tak zwany dredhes jest właściwie rodzajem sznura którego grubość nie przekracza dwóch mil~metrów: splecionego z czterech' pasem podwójnych. S~nury t są zazwyczaj czarnej barwy i służą do naszywania deseni na powlerzchm szaty. ,N~j~ardziej ni~s~o~?likowaną formę galonów stanowią tzw. penj, czyli w,łasclwle grube mCI roznych kolorów 'służące albo do obramowania brzegow szaty, albo do wyszywania deseni. 2. R?bótki na drutach, czyli tzw. dziewiarstwo 'ręczne, jest dziś po;is:echm~ znane w Albanii, nie ma ono jednak tutaj zbyt starej tradycji. rwo~me. sporządzano w ten sposób tylko skarpetki (pończochy, kamasze). Ręka:VICzkJ, czapeczki, a zwłaszcza swetry i kołnierzyki zjawiły się dopiero w naJ nowszych czasach. . Skarpetki, pończochy i kamasze noszą ogólną nazwę I;arapiłt która J'est pozyczką . . nazw starszych są wyrazy ' (Dibra o z J'ęz~ k a t urec k'lego. Pozostałosclą tiere ). raz te mbath(u)na (Alb. Półn.). Nazwy te służyły pierwotnie nie n a ok reslenie . sk arpe t e,k l ecz oznaczały onuce, względnie skarpetki szyte Z k awał k ow mate 'ał . . nazwy te przeniesiono na k " n u, d oplero w nowszym okreSIe cZYŹ~t~~:łt:; ~zlane. ~o dziś dzień w mieście Gjinokastar (Alb. Płd.) mężaJą obu"Jle na bosą nogę. Rękawice weszły u ludu albańskiego 7 60 �945 944 . . dopiero pod koniec ubiegłego stulecia. Rozpo'A:szechnienie ich jest w uzycle . . k' .... c . d k nieznaczne. Godnym uwagi jest to, ze mlesz ancy prowmcJl, a Wlę Je na .. d . k' . d palcu okolic górskich i wsi, używają zazwyczaJ Je neJ. r~ aWlcy o Je nym .' którą przekłada się z jednej ręki na drugą zaleznle od potrzeby. Rękawice nie służą do ochrony przed :hłode;n, bo w. t?':n wypadku Albań.cz~k chowa ręce do kieszeni, używa się Ich wowczas, Jesh w porze chłodnej trzeba coś trzymać lub nieść w ręku. . . '. Najbardziej rozpowszechnionym matel~lałem. ~t~s~wanym w. dZle:Vla1stwie ręcznym jest przędza wełniana, dople.m pOz~leJ z.acz~to uzywac bawełny. Do tego celu nie używa się nigdy Jedwa~lU ant ~ez lnu. Dla. ~porządzani.a sk.arpetek zimowych noszonych w ok~esl~ chlod~w, gdy w gOl~C~ anują śniegi, używa się przędzy z welny owczej mIęszane) z kOZIą, z u'\\ag, p "'1 . na jej większą odpornosc na WI goc. ., ..' Narzędziami .służącymi do wykonywama tej kategot'll robot są dwa rodzaje drutów. Pierwszy rodzaj nosi nazwę krrabza albo grepa, ~~razy te oznaczają haczyki (małe haczyki). Są to d:uty. n;-etalowe długoscl .1~ cm o zagiętych końcach górnych. Obecnie. kUPUJ; .Slę )~ na targu, dawn.leJ l~d sporządzał je sam z długich kawałkow koscl zWI~rzęcych. Teg? 10dzaJu iglice albo raczej szydelka widział autor artykułu )eszcze. obecTIl~ we ~si Hasana], w okolicy miejscowości Kruja. Podc~s pracy uz~wa ~nę dwoch drutów tego rodzaju. Inny rodzaj to tzw. shttza (wyraz uzywany południu), albo gjytpnere (nazwa używana na pól~ocy). Są t~ druty :V.sClsłym tego słowa znaczeniu, zawsze metalo:ve~ gł;adkle ~a c~łe.J dłUg.osCI o v:y. e 20 cm Podczas robienia robotki uzywa SIę plęClU takIch prętow. mlarz. .. , .' D t te Wyraz shtize wiąże się w wyrazem alb. Sht13 ~cha~, przepycham. ru Y służą rzeczywiście do przeciągania (przepychaI:lla) nICI. pr.zez oczk~. . W Albanii stosuje się taką samą techmkę roblema na dlUtach Jak \V innych krajach bałkańskich. Nić przeciąga s.ię o.d oczka~o?czka ,łącząc rząd następny z poprzednim. Technikę tę ,st~su)e Sl~ w d:V0Ja~1 sposob ~osługując się albo metodą starszą, przy ktore) przec:ąga SIę mc p:zez kazde nowe oczko, taka metoda ma miejsce przy stos~wam:x dwóch prętow, ~zględnie posługując się metodą noWSzą, kiedy nabiera SIę nowe oczka na )ede? pręt, co ma mjejsce przy zastosowaDlu pięc.iu ~rętów. N?wsza n:eto?,a nIe ma szerszego zastosowania na obszarach go:sklch, bo. me nadaJe 'Się ona do stosowania przy robieniu robótk~ w trakCIe chodzema. . . Dziewiarstwo ręczne przechodziło w Albanii trzy fazy rozwoJowe. Kaz?a 7. tych faz znajduje swój wyraz w ro~:naitYn: sposo?ie sca~ama J?o~zczego~= nych części składających się na całosc danej szt~k: .. Z naJ.bardzleJ pryml tywnym stopniem mamy d? czynienia wów~~as, )~sh. Zl'Ob.lOną na .d~uta~~ tkaninę kraje się i zszywa Jak zwykły matellal. DrugI, wyzszy stoplen .1'0 woju mamy wtedy, gdy część ubioru robiona na, drutach, przez stopniowe zmniejszanie oczek, otrzymuje pewne kształty skosne l;\b zackr~~lone, przez co odpada konieczność krojenia, jednakże poszczegolne CZęSCI ~kł~dowe lączone są przez zszywanie. Wreszcie najwyższ~ stopi.e~ repre~entuJe )edn?lite wykonanie calości bez żadnych szwow. Na)bardz:e) prymitywny spo~ob zachov,rał się jeszcze tu i ówdzie w zapadłych zakątkach kraju. Jak wym~a z informacji, które autor zebrał od starych kobiet żyjących jeszcze ?becme, był on bardzo rozpowszechniony w ich młodości. a wi~c na przelomle obec- ;t~ nego i ubiegłego stulecia. Drugi sposób reprezentowany jest nagminnie w górach Albanii Północnej, .JeŚli chodzi o skarpetki, to najpl'ymitywniejszy sposób ich sporządzania występuje w okolicy miejscowości Puka oraz w okolicach miasta Shkoder. Drugi, wyższy stopień techniki reprezentowany jest w górach Albanii półn. Zszywa się tu poszczególne części skarpetki ze sobą. zazwyczaj oczka części okrywającej łydkę idą poprzecznie w stosunku do oczek stopy. Wyroby dziewiarstwa ręcznego posiadają, rzecz jasna, swe kształty, można tu mówić do pewnego stopnia o fasonach poszczególnych części skladowych ubioru. Na specjalną uwagę zasługują tu skarr;etki i pończochy. W Albanii wyróżnia się ich cztery rodzaje: skarpetki krótkie, skarpetki' długie, kamasze (bez stopy) oraz tzw. stópki. Skarpetki krótkie są w powszechnym używaniu, gdyż większość mieszkańców IRJsi długie spodnie. Skarpetki. te sięgają do kostki, mają rozcięcie z boku i zawiązkę u góry, którą okręca się dwukrotni.e dookoła nogi. Skarpetki dlugie sięgają prawie do kolan. Noszą je kobiety, które fałdują nogawice spodni i wpuszczają je do skarpetek. Specjalny rodzaj ubioru nóg stanowią tzw. kattma względnie kalce. Jest to rodzaj kamaszy (bez stóp) sięgających od kostki do kolana. Naciąga się je na krótkie skarpetki. Ostatni wreszcie rodzaj stanowią tzw. shputa. 'stópki', jest to coś pośredniego pomiędzy &karpetką a dzianym papuciem sięgającym po kostkę. Nakłada się je na skarpetki. zapinając na kilka guziczków z boku, górna ich część bywa haf.towana złotem i obramowana sze('okim galonem zwanym gajtan. Specjalnym zagadnieniem, któremu autor poświęca sporo miejsca, jest problem kolorów i deseni. Urozmaicenie powierzchni wyrobów dziewiarstwa ręcznego osiąga się w dwojaki sposób: przez zmianę barw i różnicowanie techniki. Oba sposoby naraz występują bardzo rzadko i to wył·ącznie jako zjawisko indywidualne. Zazwyczaj wiąże się oczka raz od tzw. "dobrej" (zewnętrznej) strony, a raz od "zlej" (wewnętrznej). W ten sposób powstają desenie na powierzchni zewnętrznej. Inaczej postępuje się przy stosowaniu tzw. "oczek wyrzucanych". W pierwszym rzędzie opuszcza się oczka np. przez jedno, w drugim zaś te właśnie oczka "nabiera się", opuszcza się natomias't te, które były "nabrane" w pierwszym rzędzie, itd. Trzeci sposób to ten, gdy dwa lub trzy oczka rzędu drugiego łączy się z jednym oczkiem pierwszego rzędu. Czwarty sposób polega na zmianie oczek: jedno lub więcej oczek łączy się na prawo z nowymi oczkami rzędu następnego. Desenie powstające w drodze zmiany sposobu łączenia oczek mogą różnicować się w zależności od kierunku poziomego lub pionowego. Technika pozioma jest łatwiejsza, ale daje znacznie mniej estetyczne efekty niż pionowa. Różnicując powierzchnię przez zmianę techniki utrzymuje się zasadniczo jednolity kolor całości. Kolorem najczęściej spotykanym jest kolor biały. Różnicowanie powierzchni przez dobór różnych kolorów odbywa się zawsze na tle, które jest jednego koloru. Tradycyjną barwę tła stanowią k.olory: biały, czerwony lub czarny. Na tak:m jednolitym podłożu kształtuje SH:: desenie za pomocą przeplatania rzędami o innych barwach, albo przez stosowanie zmiany kolorów co pewną ilość oczek. Dobór kolorów deseni uzależnion~' jest od indywidualnego gustu. 60* �947 946 U; Podstawowe motywy "'J'stępujące w ręcznym dziewiarstwie albailskim są następujące: . Tak zwane "prążki" zaznaczone czy to przez zmIanę bar~, czy t~ przez różnlcowanie techniki. Prążki poziome noszą n.a~wę r~ądkow (rr,3e.shta), prążki pionowe palców (gishta). Jak j.e~ne ta.k tez l. drugl~ mogą mlec s~erokość jednego lub więcej oczek. Prązkl ukosne mają taki sam wygląd Jak opisane przed chwilą, rozchodzą się jednak ukośnie w prawą i lewą str?nę. Innym starym motywem są tzw. "paluszki" (gis~ta gish~a) powstające dzięki nabieraniu oczek raz od strony zewnętrznej, to znow od strony wewnętrznej, i tak na przemian. . Paski powstają przez łączenie kilku rządków poziomych, często o róznych kolorach. . ., . Pętlicami nazywa lud albański motyw prązkow ukosn~ch łą~z~cych s~ę zygzakowato. Specjalne desenie powstają ~r.zez. zas~osowan~e prązk?w. uko.snych, które zbliżają się ku sobie w CZęSCl gorneJ ale me przecmaJą SIę· Deseń ten jest charakterystyczny dla skarpetek. Ponadto spotykają się także motywy, które lud nazywa kwiatami. Są to zazwyczaj elementy świata roślinnego. Tutaj również zalicza się ~ardzo charakterystyczny element ornamentyki albańskiej, gwiazdkę ośmioramlenną. która występuje we wszystkich okolicach Albanii. Naogół biorąc motywy kwiatowe są jednak rzadkie, jedynie w okolicach miejscowości Lu.ma za~ chodz: wypadek stowwania bogato stylizowanej ornamentyki kWIatoweJ. Dla obszaru całej Albanii należy stwierdzić ogromną przewagę figur geometrycznych jako elementu zdobnictwa. W kraju tym istnieje szeroko roz: powszechniony zwyczaj robienia prezentó~ z robó.tek ręcznych, dlatego tez każda kobieta ma ich spory zapas w swej skrzym. Robótki ręczne są wyłączną domeną kobiet. Jedynie okolice m!ejs~o: wości Dumre stanowią ciekawy wyjątek pod tym względem, tu rowmez i mężczyźni oddają się im z zamiłowaniem i osiągają wysoki stopień doskonałości w tej sztuce. . Na zakończenie omawia autor robótki wykonywane przy pomocy I~ły, czy też cieniutkiego szydełka. Są to rodzaje siatek muślinowych. ?eC~ml~a tych robótek jest prosta. Na długie~ nici. robi się. pętliczkę i zawląz~Je s~ę na węzelek. W ten sposób powstaje dehkatna siateczka. Sz~uka wlązama tych siatek przedostała się do Albanii z' zachodu za pośredmct:vem Wenecjan. Przed dwoma wiekami przeżywała ona szczy.t swe~o rozkWItu w.Shkoder, które słynęło z tego na całe Bałkany. Obecme zamkła ona prawIe całkowicie. . . AUior dał w swym artykule opis kobiecych robótek ręcznych OmaWIając szczegółowo technikę ich wykonania. Całość zagadnienia potrakto~ał z p~rspektywy historycznej. Z danych tych wynika, że zw~czaj splatama g~lonow jest w Albanii dość stary, chociaż nie wytworzył Się tu sa~orzu~me,. lecz pochodzi ze wschodu. W przeciwieństwie do teg.o sztuk~ "~lązama Siatek muślinowych jest przejawem wpływów zachodmoeuropeJsklch. Szt.uka ta nie stała się nigdy sztuką ludową w ścisłym tego słowa znacz~mu,. le<:z kwitła po miastach, osiągając tam wysoki stopień rozwoju. Z.wy~zaJ. rob.lenIa swetrów wzgłędnie czapeczek dzianych noszonych przez gorah me~torych okolic jest całkiem nowy. To samo dotycza t.akże i ·rękawiczek. ktore do ostatnich czasów nie upowszechniły się jeszcze w tym kraju. Rozmaite rodzaje okrycia nóg jak skarpetki, pończochy itp. są tu w powszechnym użyciu, jednakże skarpetki dziane wtargnęły do Albanii stosunkowo późno. Jeszcze dziś w niektórych okolicach górskich Albanii Północnej zamiast skarpetek dzianych używa się skarpetek szytych z materiału, zwanych te mbath(u)na względnie poprostu kawałków materiału, czyli onuc, na oznaczenie których używano wyrazu tiere (Dibra). Dopiero z biegiem czasu zaczęto wyrazów tych używać na oznaczenie skarpetek a ludność tych okolic dotychczas zdaje sobie z tego sprawę. Od siebie dodamy, że ten stan faktyczny pozostaje w całkowitej zgodności z danymi lingwistycznymi. Wyraz służący ogólnie na oznaczenie skarpetek (pończoch) f:arape (f:orape) jest pożyczką z jęz. tureckiego. kaHme 'długa pończocha, kamasz' jest wyrazem, który oznacza właściwie 'trzcina, pióro, rurka, rura', a więc coś, co ma kształt wydłużony i jest próżne w środku. Tak, czy inaczej, jest to pożyczka nowogrecka (r. j'''lw,). Występujący VI tymże znaczeniu wyraz kalce jest oczywista, włoskim calza 'pończocha' zapożyczonym bardzo późno. Nazwa shpute, to nic innego, jak tylko wyraz znaczący 'stopa (nogi)'. Stare i rdzennie albańskie wyrazy, to tiere 'onuca, skarpetka z materiału, skarpetka dziana' (Dibra) oraz te mbath(u)na wykazujące te same znaczenia. Pierwszy z tych wyrazów nie figuruje, jak się zdaje, w dotychczasowej literaturze leksykograficznej, ale etymologia jego nie nastręcza trudności. Dzisiejsza postać wyrazu tiere pochodzi z pierwotnego *ter-a. i pozostaje w związku etymologicznym z alb. czaS'ownikiem tjen- 'przędę' < *ter-no, którego pierwotne znaczenie było 'kręcę, skręcam'. Tak więc tiere *ter-li to 'okrętka, owijacz, onuca', Inny termin te mbathuna, służący na oznaczenie skarpetki szytej, onucy, występuje również jako wyraz w znaczeniu 'obuwie'. Znaczenie takie jest poświadczone już w XVI w. (B'uzuku), co wymownie świadczy o jego starożytności. Wyraz ten jest formą 1. mn. imiesłowu przymiotnikowego strony biernej czas. m-bath 'wkładam coś na nogi', któremu odpowiada z-dath < *ds_bath 'zdejmuję ~obuwie, skarpetki)'. Przeciwstawne znaczenie tych czasowników związane jest z występowaniem przedrostków m-<em<*en'na-, w-' i ds 'roz-, z-'. Właściwy morfem czasownikowy -bath nie występuje już jako czasownik niezłożony. To -bath zostało całkiem błędnie wyjaśnione przez G. Meyera (E. W. 264) jako pożyczka z włoskiego basso 'Unterkleid' (!!), zresztą całkiem niezgodnie z fonetyką historyczną jęz. alb. Omawiane -bath jest f,a·ktem rdzennie albańskim i oznaczało pierwotnie 'czynić bosym, zdejmować wszystko z nóg' Postać -bath pochodzi ze starszej --badh z tak częstym uogólnieniem spółgłoski bezdżwięcznej powstałej na końcu wyrazu. To *-badh może reprezentować .starsze *baz-d- pochodzące z ie. *bhoz-dhi5 < *bhos-dho. Było to więc prastare złożenie typu san. śrad-dha(3. sg. śraddadhati 'ufa, wierzy': łac. credo), posiadające w pierwszej części składowej element *bhos- występujący w lit. blisas, słowo bosr, pol. bosy, niem. bar, w drugiej zaś formę czasownikową zbudowaną na .podstawie pierw. dhe 'kłaść', występującego już b. wcześnie ze znaczeni.em 'robić' (por. łac. fec-i, stwniem. tu om, niem. tue). Złożenie to zachowawszy b~z zmiany swe pierwotne znaczenie uległo licznym zmianom, przeksztaJcemom fonetycznym. i będąc \\' postaci 'barh pozbawionym ""J'kładnika for- < �948 rj " f"1 .1 '.; . l·", .1' i f l" .' [i I': \ .•. i~ Ii "'I J) maInego swej najistotniejszej treści znaczeniowej, którą było pojęcie roz(-bierać), z(-dejmować), otrzymało ten wykładnik w postaci prefiksu *ds-> z-o Wobec stałej korelacji tego przedrostka z przedrostkiem en-(n-, m-) 'Da., w-' musiało zaistnieć m-bath o przeciwstawnym znaczeniu 'nakładać (obuwie)'. Inny krótki artykuł (Nr '2, str. 71-76), pióra tegoż autora, poświęcony jest foluszowi, urządzeniu przeznaczonemu do zbijania, spilśniania sukna. Materiał wełni.any, po jego wytkaniu, poddaje się procesowi folowania (zbijan,a), przez co zyskuje on na spoistości, grubości i ładnym wyglądzie, Dopiero po dokonaniu tej czynności materiał staje się zdatny do noszenia. Zwyczaj folowania sukna jest w Albanii nie'słychanie stary. Tkanie należy do robót kobiecych, zato folowaniem zajmują się wyłącznie mężczyźni. Jak w:<:.domo procesu tego dokonywano w starożytności przez udeptywanie nogami materiału zalanego wodą w kadzi ,drewnianej lub stągwi kamiennej. Autor artykułu stwierdza, że w ALbanii nie ma najmniejszych śladów tego rodzaju prymitywnej techniki folowania. Pomimo to sądzi on jednak, że w bardzo odległych czasach technikę tę stosowano równ;eż w Albanii. Do przypuszczenia tego skłania go ta okoliczność, że czasownik oznaczający 'foLować' shekel, shkal występuje w jęz. albańskim pospolicie jako czasownik oznaczający 'deptać, stąpać, kopać nogą'. Przypuszczenie .swoje wygłasza autor wbrew temu, o czym informuje nas sam, że w Alb. Półn., w miejscowości Kelmendi, występuje jeszcze bardzo prymitywna, a więc stara, technika folowania, która polega na tym, że mężczyzna uderza po zwilżonym materiale umieszczonym w drewnianej rynnie kawałkiem ciężkiego drewna w kształcie maczugi. Stwierdził to zresztą już przed nim znany badacz Albanii Fr. Nopcsa. W wiekach średnich siłę człowieka zastępuje w wielu krajach siła zwierzęcia pociągowego, ewolucja ta nie zaszła jednak w AIbanii. Już w średniowieczu wykorzystano tu do tego celu siłę wody. Dane dokumentarne z r. 1414--1416 dotyczące miasta Sh'mder mówią o foluszach wodnych miejscowości RjoHi. Z tradycji mieszkańców tej miejscowości wiemy, że przodkowie ich przed pięciu wiekami znali folusze o napędzie wodnym. Zwyczaj folowania materiału zachował się w Albanii po dzień dzisiejszy. Folusz albański zwany valanice ~Da póŁnocy) a derstil (na południu) jest prymitywnym urządzeniem podobnym do młyna wodnego. Z tego właśnie względu nazywa się go ogólnie mul!ini i zhgunit 'młyn do (zbijania) sukna' . Folusz jest zazwyczaj, jeśli chodzi o teren Albanii Półn., własnością społeczną kilku rodzin, całego osiedla lub nawet kilku osiedli. Na budowę jego i utrzymanie w stanie użyteczności łożą wszyscy. Pracę folowania wykonUJe się kolektywnie każdy foluje swój materiał według wyznaczonej kolejki bezpłatnie. Są to zazwyczaj folusze mniejsze o jednym młocie. W południowych regionach Ałbanii folusze stanowiCl, przeważnie prywatną własność. Właściciele foluszy są albo zawodowymi foluśnikami. albo uprawiają to zajęcie pobocznie będąc z zawodu rolnikami. Folowania materiałów d~ konuje się w takich foluszach za pobraniem opłaty. Folusz składa się zasadniczo z dwóch odrębnych części, które są ze sobą nierozerwalnie związane. Mieszczą się one w jednym budynku, niekiedy \V dwóch os'Obnych sąsiadujących ze sobą komorach. Są nimi tzw. folusz 949 właściwy oraz prasa (mange albo mangan). Prasa znajduje się niekiedy na zewnątrz, poza budynkiem folusza właściwego. Folusz właściwy jest zasadniczą częścią całego urządzenia. Porusza go siła spadającej wody i dlatego buduje się folusze zazwyczaj w miejscach, gdzie zagwarantowany jest stały dopływ wody bieżącej. Wodę doprowadza się do folusza przewodem drewn'anym, którego część mająca położenie poziome sporządzana jest z jednolitego pnia drzewnego i nosi nazwę lug. Pionowa część tego przewodu, no5ząca nazwę korW!, kieruje strumień wody prawie prostopadle na sam folusz. W zależności od gatunku tkaniny, którą się ma folować. folusze mogą być dwóch rodzai: tzw. folusz mokry i folusz suchy. ' Zasadniczą częścią składową folusza mokrego jest wielka beczka w kształcie sciętego stożka zwróconego podstawą ku górze wyrobiona l. drzewa. Srednica górna tego stożka wynosi 1 m, dolna zaś 0,50 m wysokość waha się w g'ranicach 3-5 m. Stożek ten wkopuje się w ziemię pozostawiając ponad jej powierzchnią 20-30 cm. Na krawędzi górnej robi się nacięcia dla ujścia nadmiaru wody. O krawędź opiera się rynnę drewnianą (korite) w położeniu ukośnym. Strumień wody z wielką siłą wpada na wewnętrzną ścianę stożka i ruchem spiralnym osuwa się na dno. Nie znalazłszy tu ujścia, party naporem wody dopływającej wciąż z góry, odbija się od dna i ruchem spiralnym unosi się znów ku górze. Nadmiar wody wylewa sic: przez nacięcia krawędzi górnej. Oś pi-onowa stoż,ka jest wolna od wody, która cyrkuluje ruchem spiralnym po jego ścianach wewnętrznych. Do wnętrza stożka wkłada się sztukę materiału, który wraz z masą wody opuszcza się ku dołowi i unosi ku górze. Ciśnienie wody dokonuje spilśniania materiału. Proceder ten trwa 24-48 godz. Takiemu folowaniu poddaje się materiały tkane z koziej wełny. Ten rodzaj folusza nie jest zbyt rozpowszechniony w Albanii, występuje on tylko w centralnej części kraju, w dorzeczu rzeki Shkumbini. Drugą odmianą folusza występującego powszechnie w Albanii jest tzw. folusz suchy. Składa się on z wielkiego łoża (koryta) drewnianego zwanego taba.n (wyraz pochodzenia tureckiego, oznacza 'fundament, podstawa łoże'), zrobionego z jednolitego kawałka pnia. Po obu końcach tego łoża wbija się w ziemię dwa pnie prostopadłe, na których umies'zcza się belkę poprzeczną równolegle do łoża. Na niej uwiązuje się dre'N'Tliane młoty w liczbie 1-5 w taki sposób, że mogą one unosić się i opa-dać. Końce trzonków tych młotów przymocowane są do jarzma, a głowice ich mogą uderzać o jeden bok w.ewnętrzny łoża. Równolegle do łoża, pod spodem, przechodzi wał drewnIany mający na jednym końcu koło z łopatkami, jakie widujemy w młynach wodnych. Strumień wody wprawia koło w ruch obrotowy, który przenosi się na wał znajdujący się pod łożem. Na wale nabite są czopy. W czasie ruchu obrotowego unoszą one głowice młotów naciskając na końce ich trzonków, które sp.adając uderzają z siłą o łoże. Czopy na wale nie są umieszczone równolegle jeden w stosunku do drug'ego tak, że młoty unoszą się i opadają jeden pod drugim ruchem periodycznym. W tym łożukorycie umieszcza się materiał. Przez mały otwór wpływa do niego stale strumień wody uchodzący innym otworem umieszczonym na drugim końcu. P? stale zwilżanej sztuce sukna biją nieprzerwanie młoty. Foluśnik zmienIa co godzinę pozycję materiału i przewraca go Cały proces folowania �951 950 trwa ł 11 24-48 godz. Takiemu folowaniu poddaje się wyłącznie materiały wełniane. Po sfolowaniu tkanina idzie do prasy. Na długim, gładkim kawale drewna układa się materiał, przykrywa deską i przywala się ciężkimi kamieniami. Niekiedy używa się w tym celu bardziej skomplikowanego przyrządu podobnego do prasy służącej do wytłaczania oliwy. W literaturze klasycznej spotykamy często wzmianki, że folowanie było czynnością czyszczenia i ,prania starych, poplamionych szat. W Albanii praktyka tego rodzaju nie jest znana. Czyszczenia dokonuje się wyłącznie przy pomocy prania i w tym celu używa się w Albanii ługu, czyli wody, W której wygotowano popiół drzewny. Takie samo zastosowanie znajduje również wywar z liści bluszczu, zwłaszcza przy praniu materiałów kolorowych. Starożytni Grecy używali do prania (folowania) pewnego rodzaju glinki. Glinkę tę znają również i w Albanii. Jest to tzw. argilta smetica, glinka koloru żółtawego, bogata w węglany. W Albanii $rodkowej formuje się z niej kulki i sprzedaje na targu. Używa się jej obecnie do mycia głowy, gdyż ma ona właściwość łatwego rozpuszczania tłuszczu, wydzielanego przez skórę ludzką. Dawniej używano jej również do wywabiania tłustych plam. Z uwagi na to, że folusze położone są zazwyczaj w miejscowościach górskich, ludzie zamieszkujący dalej położone okolice równinne oddając materiał do folowania korzystają z usług pośredników. Pośrednicy ci mają swe placówki (sklepy), w których zbierają materiały przeznaczone do folowania. Po zebraniu większych ilości przesyłają je do folusza. Po sfolowaniu odbierają cały transport zwracając poszczególnym klientom ich sztuki, po pobraniu należnej opłaty. Aby nie zamienić sztuk materiału, których jest wiele, pośrednicy stosują wydawanie swoistych pokwitowań. Do krawędzi sztuki materiału przywiązują prostą, nieokorowaną gałązkę miękkiego drzewa. Następnie nadcinają gałązkę poprzecznie do połowy i od tego punktu przecinają ją wzdłuż aż do końca. Klient otrzymuje odcięty kawałek, za zwrotem którego ma prawo domagać się swego materiału. Na zakończenie autor zwraca uwagę na podobieństwo zachodzące pomiędzy techniką folowania i techniką zbijania filcu, występującą również w Albanii. Wyrób filcu odbywa się w sposób następujący. Strzyżoną wełnę moczy się w ciepłej wodzie z dodath"lem tłuszczu i mydła, w wyniku czego powstaje masa podobna' do ciasta. Masę tę wkłada się do płaskiej formy i następnie pociera się wygładzonym kamieniem ubijając równocześnie. Czynność tę wykonuje się tak długo, ·aż masa nie przekształci się w materiał. Nie ulega żadnej wątpliwości, że technika zbijania filcu jest bardziej prymitywna od techniki tkackiej. Autor przypuszcza, że folowanie tkanin i zbijanie filcu są genetycznie tym samym procesem. Uważa on, iż, w miarę rozwoju tkactwa w Albanii, zbijanie czyli folowanie, zaczęto również stosować do sukna tkanego, które przechodząc proces folowania jednoczy w sobie dwie techniki wyrobu materiału: tkactwo oraz zbijanie. Wnioski autora artykułu odnoszące się do genezy i ewolucji techniki folowania dają okazję do uwag krytycznych. Autor stwierdzając, że w ojczyźnie jego nie zachował się najmniejszy ślad prymitywnej techniki folowania polegającej na udeptywaniu nogami tkaniny namoczonej w wo- dzie, przypuszcza jednak, że technika ta była ongiś znana i stosowana w Albanii. Na poparcie słuszności swego przypuszczenia posługuje się on argumentem natury lingwistycznej, zauważając, że czasownik folować shkat, shket znany na obszarze całego kraju, brzmi tak samo jak czas. w znaczeniu 'stąpać, deptać, tratować, potrącić nogą'. W świetle danych językoznawstwa porównawczo-historycznego argument ten. jak to zaraz zobaczymy, jest błędny .. Język albański zna rzeczywiście wyrazy sh-kat, sh-ket .powszechnie w znaczeniu 'stąpać, deptać tratować' i w tym tylko znaczeniu oraz w innym, jednak już bardzo przenośnym i wtórnym 'czarować, rzucać urok' znają ten wyraz albanolodzy. Et'ymologię tego wyrazu podał N. JakI (SBA W 168, 78). Jest to czas. złożony z przedrostkiem sh_<*she-<*sm-, który łączy się etymologicznie ze słowo S'b- (w takich np. wyrazach jak: stsł. s -zę-ti, ros. C·}f{aTb'ts'.,pol. ś-cisnąć, itp.). Właściwy element czasownikowy tkwi w -kat < *kot-nB oraz ket< *kot-ni6. Pierwiastek kel- (kol-: kela-) występujący tutaj znany jest dobrze z innych jęz. ie., np.: san. kanda*kol-ndo'dziurawy', kiinda(m) 'kawałek, odcinek', kilta*kill-ta'młot', gr.oi-·1.0.Ml .<*O~-'l.2).~a 'siekiera o dwu ostrzach', itp. Pierwotne jego znaczenie było 'bić, uderzać, odbijać, rąbać'. Właśnie w tym wypadku, kiedy sh-kel < *smkot-niB oznacza 'folować', mamy zachowane prastare znaczenie pierwotne 'zbijać, zgniatać'. Znaczenie 'deptać, tratować', czyli 'uderzać nogą' jest bez wątpienia wtór:1e, jak to zresztą słusznie przypuszczano. W ten więc sposób porównawcze dane językowe wykluczają przypuszCl':enie, że 'folować' znaczyło pierwotnie 'deptać', a wykazują zgodnie ze stanem faktycznym, że w Albanii folowanie wywodzi się ;>.enetycznie ze zbijania, jak na to wskazuje prymitywna technika tego procesu, zachowana w miejscowości Kelmendi, gdzie tkany materiał foluje się (zbija się) uderzając ciężkim kawałkiem drzewa. Odnośni,e innego twierdzenia autora, że folowanie tkaniny jednoczy w sobie dwie pierwotnie różne i samodzielne techniki wyrobu materiałów, a mianowicie tkanie i zbijanie (filcu), to ma on bezsprzecznie rację. Nie nal~ży jednak stąd wnosić, do czego autor zdaje się być skłonny, że zbilame było jedyną techniką wyrobu materiału znaną przodkom Albańczy~ów z epoki przedalbańskiej, i że do.piero póżniej, w miarę zapoznania SIę z tkactwem i upowszechnienia się tej sztuki, przodkowie ci zastosowali starą technikę zbijania jako uzupełnienie nowopoznanej techniki tkani::.. Połączenie tych dwóch technik musiało wystąpić już znacznie dawniej w okresie, kiedy obszar językowy (pojmowany wyłącznie w sensie lingwist~cznym), z którego póżniej wyłonił się język albański, nie był jeszcze anI praalbańskim, ani też ogólnoalbańskim, lecz integralną częścią składową obszaru ogólnoindoeuropejskiego. Za takim ujęciem przemawia nie tylko .ta okoliczność, że folowanie jest równie dobrze znane wszędzie poza ~lbamą, ale przede wszystkim dane samego języka albańskiego który poslad~, star~, odziedziczony z epoki przedalbańskiej, czasownik \~ znaczeniu 'tkac ven] * ~eb!l-n la . - m a'Jący a d poWIe . d m'k i w gr. U·~'7.I·"" ' . . .. 'ts.', stwnlem weban. niem. web en•• < < < �953 952 Przy okazji warto zwrócić uwagę na inny czasownik o tymże znaczer niu występujący powszechnie na terenie Albanii, jest nim thur (thur ). Wyraz ten ma zasadniczo kilka znaczeń, a mianowicie: 'splatać, budować płot, łączyć, wiązać, tkać'. Etymologię jego próbował dać G. Meyer (E. W. 92) niesłusznie dopatrując się związku pomiędzy tym wyrazem alb. a lac. eratis 'plecionka z gałęzi', gr. 'l(b.p~Ct).o, 'kosz', itd. Etymologii tej nie można było przyjąć z uwagi na san. krnat-li 'skręca nić, przędzie' wskazujące 11a pierwotne k_(niepalatalne) w nagłosie wyrazu, z którego w żadnym wypadku nie może pochodzić albański spirant interdentalny tho. Czasownik thur należy wywodzić z ie. * I?or-o (jeżeli postać thurr, z TT tzw. mocnym, nie jest wtórnego, czyli póżuego pochodzenia, to należy ją wywodzić z ie. *hor-ni5, czyli z pm:taci obocznej o innym przyrostku). Wyraz ten ma krewniaka w samym języku albańskim w postaci rzeczownika thar-k * }i.or-ko- 'płot, miejsce ogrodzone, zagroda dla owiec'. Różnica samogłosek thur: thar-k odzwierciedla starą apofonię (;;'0 r- pewna stopa redukcji wokalizmu: I;,or- stopa normalna z -0-). Tylko pozorną trudność stanowi tu fakt, że ie. I?-(palatalne) występuje w alb. jako. th- a nie s(Z ie. k powstaje w alb. zawsze th w drodze rozwoju fonetycznego z wyjątkiem pozycji przed -u, przed którym jako ostateczne ·stadium rozwoju fonetycznego powinno dzisiaj występować so). Jeśli się zważy, że mamy tutaj do czynienia z czasownikiem, który wykazywał pierwotnie różne ukształtowanie samogłoski pierwiastkowej w zależności od miejsca starego akcentu właściwego poszczególnym formacjom, to nie będzie to dziwne, że powstała na początku wyrazu oboczność s'półgłosek th-: so, względnie ich wcześniejszych stadiów rozwojowych, musiała ulec analogicznemu wyrównaniu i ujednostajnieniu. Zwyciężyła w tym wypadku spółgłoska, która występowała częściej, tzn. przed jakkolwiek ukształtowanym wokalizmem z wyjątkiem stopy redukcji o' z której powstało w alb. u. stare różnice apofoniczne ulegają w historii jęz. alb. stopniowemu usuwaniu, przeprowadza się jednolitą samogłoskę w całym wzorze odmiany, jedna z postaci zostaje uogólniona. W omawianym czasowniku uogólnieniu uległa postać z wokalizmem na stopie redukcji, co nie jest w tym języku faktem odosobnionym. Omawiane wyrazy alb. (t".ur, thar-k) należy powiązać etymologicznie z stgr. ·/.o.:po'<::'·W.p-w-; 'sznur do uwiązywania tkaniny' i jego derywatem czasownikowym ·/.o.:0ru<·'l.ap-:o-wJ 'związywać tkaninę', arm. sard< "sar-di*; 'i!,-ti- 'pająk', łac. career< *ker-kro- 'ogrodzenie, szranki, więzienie'. W ś\~ietle alb. faktów językowych okazuje się, że pierwotne znaczenie pierwiastka ker- było nie tylko 'splatać, wiązać sznur', lecz również 'splatać płot (plecionkę z gałęzi)', czyli że wobec tego odpadają zarzuty (por. Walde-Pokorny, Wtb. I, 409) podnoszone przeciwko etymologii łac. eareel' pochodzącej od Peterssona (Studier Es. Tegner, 1918. str. 227), które < < rzeczywiście należy tutaj. Wracając do omawianego artykułu należy stwierdzić, iż dane, którymi rozporządzamy, nie pozwalają na ustalenie, od jakiego okresu czasu znane jest w Albanii prymitywne urządzenie mechaniczne zwane foluszem. Jedno jest pewne, że folusz używany dziś w Albanii był już tam znany w XV W. Na żródło .... sWlatło chyba po . . t jego pochodzenia mogłyby rzuclC ba d ama e nograficzne sąsiedniego tere D' e . rownawcze nie udzielić nam jakiejkolwiek po nu. P Językov:e me są tu w staO a valanice, to stosunkowo póżna POŻmYCoZckY' ł n.oc!,lOk lbanska nazwa folusza ł dn' . a s oWIans a WystępuJ' u lU nazwa dersttl, dertil, trestit destil' . . .. ąca na pata z całą pewnością wyraz rodzi J.est Ję~ykow~ n:eJasna. Nie jest jego zapożyczenia. Etyr;'lOlogia G ~' me ~ler:nY Jed~akze Jakie jest źródło mentów łaciński.ch, nie budzi za~fa:i~~ra, Ktory chclał go wyjaśniać z ele- ?t J • Autor powyzszych słów omawia' d .. znawczej napisane przez R. zo'z/ąc wa .alban~k;e .artykuły treści ludosuchego podania ich treści l J P?bZWOlIłsobie me ograniczyć się do ' ecz pro ował porobi' z pun k tu widzenia historii jęz alb ' k' .c pewne uzupełnienia widzimy etnografia może otrz;mać a~~€~~:; tam, gdZie to ~yło możliwe. Jak koznawstwa. Językoznawstwo . śl' h ~ pewne poparcie ze strony języtrudniejszy jego dział ety'mol' gJe lkcOdZI. o podstawowy i za'razem naj"1 ,o lę, s azane Jest w du'e' . nosc SZUKania pomocy ze stron inn ' '. ..z J mlerze na konie:zprzejawami życia idziałalnośc~ łYC~ k11auk zajmujących się konkretnymi ' . t . l cz oWle a Etnografl'a " wasllle yml naukami z kt' h '.' wraz z hlstoną są ł znawstwo, w myśl postulatuO~~\ P~n:o:y tak często musi korzystać językonakazującego badać histo " . J ar zieJ p~stępowego kierunku naszej nauki narodu. Ilę Języka w nierozerwalnej łączności z histori~ Wacław Cimochowski ANDRE LEROI-GOURHAN - E vol u t i o n e t t e . • et la matiere. Edition Albin Mi,che!. Pa'ris 1943; ~t~.n3~iues, L'homme ANDRE LEROI-GOURHAN - E vol u t i o n e t . . . Techniques. Edition Albin Michel P . 1g 4 5t ec h n I q U e s. Milieu et , ans ; str. 512. Obie powyższe prace stanowiąc . ł ś' nych i dlatego może nie 'we wszystk~c~\O c.. ukazały się w latach wojenl w każdym razie wśród WYbitnYCh etn~~a~h s~ ~ne dostatecznie znane; uznanie i weszły w skłao" naJ' .. g . w sWlatowych zyskały one . mmeJszego chocby ze'poł k" rego zaden etnolog obejść się nie może . ~ U. slązek. bez któA. L e l' o i - G o U l' h a n .ede . dyrektor Musee de I'Homm~ J n_ z czołowych etnologów francuskich. profe:;o::, Uniwers tetu' ' profe,or Inst~tl:tu. Etnologicznego w Paryżu, cuskich i międz ~arod VI Lyomc, cz!on.ek wlelt.l JUstytucji naukowych frannych dokument~w o ~;;:.Ch'h przYPls.uJe technIkom. obok sztuki, rolę jedy~m: gdzie zawodzą l'€lac'/eacbez~~~l::~:~: f~r~ez ~ieki, p~zEde wszystkim anIa w wymienion ch .. . u. owo y archiwalne. Jako zanajbardziej materiaine' p~a~~c~ staw:a soble autor opis techniki ze strony nego, religijnego i este~ l a ego nl~ p~ru.sza przejawów życia społeczpod względem całok t~yczn~go, ~o tez uJęcle przez niego tematu zarówno odmienne od trakto~:;łtu, Jak l pos:cz~gólnych elementów, jest zupełnie Przede . la tego zagadnienIa przez innych autorów . wszystklm autor oma . '. dk' ., . . . rYITII Posłl1guja s. . wla SIO I naJuardzleJ elementarne któ'. lę wszystkie Judy; są to: ogień. dzięki któremu ~ożna �954 , gotowac topić. suszyć, zniekształcać; woda, która rozpuszcza, rozgrzac, ' . . . f' l b miękcza, myje, a w różnych ~oztworach dZ.I.ękl proce~om lZ~ctznymkt ~ chemicznym służy do garbowama, konserwacJI, gotowania; powIe rze, ore zasila palenie, które suszy lub czyści. Powyższe środki elementarne są ożywione siłą ludzkich mięśni, .siłą zwierząt, wody i powietrza. Siła jest ujęta w ruchy ~ierowane, wzmacman.e przez dźwignie lub transmisje, oszczędzana przez rownowagę· Syntezą sil jest transport, który z jednej strony zapewn.ia :vszędzie d?starczenie surowców, z drugiej - wpływa na rozprzestrzememe produktow gotowych. A. Leroi-Gourhan wychodzi z założenia, że wszelka technika jest uwarunkowana surowcem obrabianym materiałem. a nie środkami elementarnymi, bądź też rodzajem stosowanej siły. Dla przedstawienia poszczególnych technik omawia kolejno techniki właściwe, zaczynając od surowców trwałych, a kończąc na płynach. Wśród surowców rozróżnia surowce trwałe stałe (kamień, kość, drzewo), trwałe p0ł-plastyczne (metale), plastyczne (garncarstwo), trwałe giętkie (skóra, przędza, tkanina);- wśród płynów autor nie wprowadza żadnych podziałów, włączając w nie i stan lotny płynów. Wszelka obróbka surowca przy pomocy środków elementarnych i siły sprowadza się z jednej strony do gromadzenia produktów potrzebnych do zaspokojenia potrzeb życia materialnego, jak to: produktów zwierzęcych (myślistwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt), produktów roślinnych (zbieractwo, uprawa ziemi), produktów mineralnych, oraz do konsumcji tych produktów w postaci ,pożywienia, ubrania, mieszkania. W pierwszym rozdziale zatytułowanym struktura techniczna społeczeństw ludzkich, Leroi-Gourhan, porus'za ogólne możliwości uczonych w zakresie odtworzenia dziejów ludzkości od prapoczątków. Podkreśla brak danych i niebezpieczeństwo operowania fragmentarycznymi dowodami co do dziejów człowieka, ale uwypukla bogactwo świadectw dotyczących technik. W działalności ludzkiej autor rozróżnia dwa zasadnicze przejawy. zjawisko pewnej skłonności, pewnego dążenia, związanego z s~mą natUJ:,ą ewolucji oraz fakty, które są związane nierozerwaJpie z ośrodkIem, w ktorym powstają. Skłonność czy dążność wytyka dla' dz:ałalności ludzkiej tory przewidziane, prostolinijne; ona skł~nia do tego, aby krzemień trzymany w ręku zaopatrzyć w trzonek. Natomiast fakt nie jest przewidziany, gdyż jest on wynikiem skłonności i tysiącznych właściwości ośrodka, w którym się wytwarza. Dlatego odtwarzanie przeszłości na tych przesłankach wymaga wielkiej ostrożności i sprawdzań. By móc otrzymać wyniki ogólne należy najpierw dokładnie ~analizować fakty, wydzielić z nich wszelkie elementy poszczególne. Wtedy dochodzi się do wniosku, że fakty przedstawiają różne stopnie wartości, często odwrotne do tych, jakie wydają się przed przeprowadzeniem szczeg~łowej analizy. Co do samych technik autor przeczy istnieniu technik zamkniętych w sobie rodzajem surowca lub pewnym typem przedmi.otów; uznaje natomiast zespoły techniczne, kierowane ogólną znajomością mech~niczną, ~izyczną i chemiczną, np. technika szycia może być stosowana me tylko do ubrania, ale do szycia naczyń z kory, namiotów i łodzi zszywanych itp. 955 W roz. 11 L e l' o i - G o U l' h a n analizuje poszczególne środki elementarne oddziaływania na surowiec. Jeśli chodzi o ustalenie czasu kiedy można zacząć badania technologiczne, to aczkolwiek nazwa homo faber jest wytłomaczona przez narzędzia, które stanowią jego świadectwo, to jednak narzędzia te są tak mało sprecyzowane w swej formie i użytku, że badania technologiczne trzeba dopi.ero przesunąć na czasy homo sapiens. Przy omówieniach szczegółowych autor zachowuje zasadnicze idee wytyczne: zagadnienie wyrobu, nabycia i konsumcji. W analizie czynności uderzenia, jako jednego ze środków elementarnych oddziaływania na surowiec, autor wydziela rodzaje ruchów zasadniczych: ruch opierający się, ruch uderzający, wreszcie ruch złożony opierająco-uderzający; następnie omawia zastosowanie tych ruchów w poszczególnych narzędziach i technikach, kierunkI uderzenia, wyprowadza wskaźnik zależności między ogólną równowagą narzędzia, ciężarem absolutnym i możliwością ruchu przyśpieszonego na tGorze mniej lub bardziej długim. Początki używania ognia przez człowieka nie są znane. Na podstawie dotychczasowych odkryć wykopaliskowych autor powątpiewa, aby kiedykolwiek wykryto człowieka, który by nie używał ognia i narzędzi. Omawiając używanie ognia autor podkreśla znaczenie uderzenia i ruchu, stosowane przy wydoIbywaniu ognia, poczym przechodzi do konsumcji, ogrzewania, oświetlenia, gotowania. Za właści.wości ognia, jako jednego ze środków elementarnych, autor uważa, prócz zdolności zwęglania, zdolność przetwarzania surowców bądź na twardsze, np. ceramika, bądź na miękkie np. metale. Wodę rozpatruje Leroi-Gourhan w stanie płynnym, zaznaczając, że w stanie trwałym (lód), lub lotnym (para) miała ona i ma bardzo małe zastosowanie w technice poza wpływami cywilizacji przemysłowej. Wad •• w swej postaci naj powszechniejszej, tj. płynnej, jest używana dzięki swym wlaściwoś::om fizycznym, chemicznym, dynamicznym. Powietrze ma znacznie mniejsze zastosowanie niż ogień i woda. Stosowane jest ono jako siła podtrzymująca lub poruszająca (latawce oraz żaglowce, wiatraki, instrumenty muzycZJne) ponadto jako czynnik składowy odgrywa dużą rolę przy konserwacji żywności (wędzenie, przy czym dym uważany jest jako kombinacja powietrza i drobniutkich cząstek stałych), wreszcie ma też znaczenie przy wszelkim suszeniu. Doniosłą rolę odgrywa powietrze przy wzmacnianiu ognia. Źródło siły stanowią muskuły ludzkie i muskuły zwierząt, woda i powietrze. Zagadnienie siły rozpatruje Leroi-Gourhan z punktu widzenia wzmacniania jej wszelkimi możliwymi środkami: obciążanie końca narzędzia, którego istotą jest uderzenie. stosowanie zasady dżwigni, wahadła. przeciwwagi. Znacznie jednak ważniejszym dla mechaniki prymitywnej jest przetwarzanie ruchu prostolinijnego na ruch obrotowy, i następnie POwrót do ruchu prostolinijnego. Jest to kolejne stosowanie zasad: korby, p~dału, pasa transmisyjnego, zazębienia. Następnym zagadnieniem do rozWIązania była sprawa zachowania siły wytworzonej przez żródło siły; znalazło ono rozwiązanie przy zastosowaniu wbijania klina (np w prasach); innym ~agadnieniem było zużycie siły w odpowiednim momencie, której rozwią- �957 956 zanio widzimy w różnych samołówkach aktywnych oraz w różnych przedmiotach z zastosowaniem właściwości sprężyny. III-ci rozdział pracy poświęca Leroi-Gourhan transportowi, przy czym zaznacza, że jest to wbrew przyjętej kolejności, wynika zaś z zastosowania planu: wyrób, nabycie, konsumcja, przy czym transport jest raczej instrumentem nabycia i jako taki posiada olbrzymie maczenie kulturalne, gdyż staje się środkiem rozpowszechnienia, zapożyczenia, wymiany dóbr kulturowych. Z punktu widzenia poszukiwań naukowych transport ma olbrzymi.e znaczenie, gdyż dzięki rozpowszechnieniu różnych przedmiotów możemy poznać szlaki migracji oraz same wędrówki kulturalne i ludzkie. Narzędzia transportu podzielone są na przedmioty przy pomocy których nosi się wlecze, toczy lub płynie. Prócz tego do transportu zalicza się szlaki komunikacyjne i ich urządzenia, drogi, mosty, sygnalizację. W sposobach noszenia przez ludzi ciężarów autor wyróżnia różne sposoby, zależnie od części ciała, która zasadniczo obciążona jest ciężarem np noszenie ~a głowie, na szyi, plecach. W sposobach noszenia przez zwierzęta rozróżnia sposoby zależnie od zwierzęcia używanego; w zasadzie każde zwierzę może być jednocześnie juc.znym i pociągowym (może z wyjątkiem lamy), jednak ciągnienie przy !pomocy kół stosuje się u zwierząt z rodziny koni lub wołów _ ciągnienie sanek jest właściwe psom, choć spotyka się psy ciągnące wózki. Następnie autor omawia poszczególne sposoby i części uprzęży st~ISOwane do POSzc2l::gólnych zwierząt. Przystępując do analizy środkJw transportowych, przy pomocy których wlecze się lub toczy, autor podkreśla, że hipoteza jakoby ten drugi wywodził się z pierwszego, jest właściwa w szeregu wypadków, jednak nie powszechnie, gdyż rozróżnienie tych dwóch sposobów transportu jest uzależnione od powierzchni ziemi. Następnie przechodzi do omówienia włók, sanek i środków przewozowych na kołach wszelkich ty1JÓW; wreszcie do uwypuklenia wykorzystania siły 110ciągowej i jej kierunku. Srodki żeglugi u wszystkich ludów odznaczają się spławnością, równowagą i wytrzymałością na opór przy posuwaniu ·~ę naprzód. Można je podzielić w zależności od materiałów,.,i których są zbudowane, co jednocześnie pokrywa się z typami: drz·ewo (tratwy, czółna, łodzie i różne statki zbudowane z desek), kora (kajaki i czółna), włókno i łodygi roślinne (tratwy), skóra (pływaki, kajaki, umiaki). W IV-tym rozdziale Leroi-Gourhan przedstawia techniki wyrobów, biorąc za podstawę klasyfikacji surowiec z punktu widzenia jego stanu fizycznego w chwili jego ohJ:óbki. W ten sposób te same narzędzia mogą być omówione obok siebi.e, jak również można stworzyć bardziej zwarte schematy techniczne. Klasyfikae.Je surowCÓw przeprowadza podług schematu, jaki był wyżej podany. Linią przewodnią rozważań jest narzędzie rozpatrywane w porządku kolejności rodzaju uderzenia: narzędzia opierane, narzędzia uderzające, ,vreszcie narzędzia opierane i uderzane z uwzględnieniem wariantów. poS'zczególnych ruchów. Po tych rozważaniach szczegółowych autor omawia w ostatnim, V-tym rozdziale swej pracy pierwsze elementy ewolucji technicznej. Prowadzi rozważania co do stosunku wzajemnego między elementami zasadniczymi (ude~·zen.ie, ogien, wo~a, powietrze), a surowcem i narzędziem, przy czym u~'1aza, ze Z<J.stosowame oclJ>owiedniego elementu zasadniczego i. odpowiedniego surowca" uzależnia użycie odpowiedniego narzędzia i warunkuje otr~ymany \o\'Yrob. Po~ tą zależnością autor uwypukla fakt oczywisty. z~ Jest sz:reg ~rZ~dml?tow i narzędzi, które są takie s·ame zarówno w przeciągu tYSiąclecI,. Jak. l na o~brzymich przestrzeniach kuli ziemskiej; jako przykł~dY. podaJe ciosłę, ktora od neolitu na całej kuli ziemskiej służy do obr?bkl drewna, oraz .kołowrotek znany od Europy do Dalekiego Wschodu ltd. M~mo to trzeba z<:lac sobie sprawę, że żaden wynalazek i żadne zapo7.y~ze~le, wytwor~ k~lturowego nie powstanie tam, gdzie ten wytwór z. ]aklChs względow n~e może być używany czy stosowany. przy czym pozwm kulturalny dane] grupy odgrywa olbrzymią rolę. Za ważne zagadnienie badań naukowych uważa Leroi-Gourhan ostateczne ~t,:"ierdzenie, ~zy dany fakt kulturowy 2)ostał stworzony w określony~ m.leJscu c~y tez został pożyczony. W obecnym jednak stanie badań wazne Jest st":'lerdzenie czy ludy, które mogły mieć pewien wytwór kulturowy. w.sweJ kul~urze mają go obecnie, czy też nie mają. Obok tego Po\~s~Je mne pytame, c.zy w wypadka,ch, gdy rozwiązanie pewnych zagadIlJen Jest powszechne na ziemi, mogły być i inne rozwiązania, względnie. co ,,:płY?ęło na za~tosow~nie r·ozwiązań, które są stosowane w mniejS'zości n~ zlem~. Au:?r daJ~ dWl~odpowiedzi, w pewnych wypadkach jest to wynlkJem merCJI techmczneJdanego ludu, w innych specjalizacji, Jak autor zaznaczył na początku pracy, w technice odgrywa olbrzymią rolę pe:vn~ skłom~ość; poszczególne skłonności stają się ośrodkami promie1110wam~ .mnych, l w ten sposób powstaje olbrzymia, skomplikowana sieć skłonnoscl techmcznych. Przy analizie różnych przedmiotów trzeba mieć na uwadze migrację, pożyczki i powstawanie samorzutne. M il i e u e t T e c h n i q u e s. W. książce et Techniques, jako w drugiej częŚCi Evolution et o i - Go u l' h a n analizuje dwie dalsze grupy technik wg grz~.Jęt~] lmll ,Przewodniej.: produ~cja, nabycie, konsumcja. Do technik naY~la ,\ zględme zdobywama środkow potrzebnych do życia fizycznego autol' ~lJcza: łowiectwo, rybołówstwo, hodowlę zwierząt, uprawę ziemi' do techfilk ko n.sumc]l.., SI'Odk'ow zdobytych ' - wyżywienie, ubranie mieszkanie. dl'Uglej części tej książki autor wchodzi w rozważania filo~oficzne i do~lek~n~a nau~owe na temat zagadnień pochodzenia i rozprzestrzenienia się akta\\' techmcznych, a następnie na temat ewolucji technik. ~o krótkim wstępie, Leroi-Gourhan przystępuje w VI-tym rozdziale ~c~łoSCJ) ?o analizy technik zdobycia środków potrzebnych do życia. zas~zega Sl~, że jego plan przejścia od środków produkcji poprzez S'posoby z ob~wama do samego wyrobu, nie jest planem o porządku historycznym raczej d . l ud os kl'ona ame metod i narzędzi odgrywa tu rolę \o\'Ytyczną. W raz- ' u Zl:a~' ty:u ?~awi~ broń, łowiectwo i rybołóv;stwo, hodowlę zwierząt, p łię ZiemI l obrobkę minerałów. pow:~zy klasYfi~ac~i. broni .~ ogólną podstawę przyjmuje wskaźnik, jaki i cie' Je w z~leznoscl od roznych kombinacji długOŚCi części wolnej broni .zaru drązka, który tworzy tę część wolną. W ten sposób otrzymuje Tech.mq~e~, .~ e v.: MiLieu l' �959 958 4 wskaźniki: clęzaru względnie ciężaru-długości, długości względnej i wreszcie długości-ciężaru. Na podstawie tych wskaźników dzieli LeroiGourhan broń na 6 serii. Ta klasyfikacja pokrywa się z drugą, która raczej przeważa w ujęciu Leroi-Gourhana, jest to stosowanie podziału na broń ręczną, rzucaną oraz zbroje. Omawiając poszczególne typy broni autor dajo ich powiązania genetyczne, opis ich charakterystycznych cech, zastosowanie oraz rozprzestrzenienie. Myślistwo i rybołówstwo traktuje autor razem wychodząc z założenia, że wszelka akcja ludzka dążąca do zabijania lub zdobycia stworzenia żywego ma te same sposoby i środki. Wśród sposobów rozróżnia następujące: przy pomocy ręki, zwierzęcia myśliwskiego, broni, przynęty, pętli, pułapki, naczynia, ,sieci. W rozważaniach o hodowli zwierząt autor wysuwa sprawę powszechnej skłonności do udomowienia zwierząt pożytecznych, sprawę początków udomQwienia, które podług niego powstało naj prawdopodobniej w różnych ośrodkach na kuli ziemskiej, wreszcie sprawę pochodzenia poszczególnych l1 l 1- gatunków. Jako wytyczne dla omówienia uprawy roli, autor wymienia przygotowanie roli, sianie. pielęgnal~ję rośl':ny, wreszcie ZJbiory.Przy takim ujęciu zbieractwo włącza do zbiorów, skutkiem czego poszczególne etapy rozwojowo przedstawia w odwrotnym porządku; tłumaczy to faktem, że w pewnym sensie zbieractwo istnieje i przy wysokim poziomie kultury rolnej, np. zbieranie morwy, grzybów oraz przy uprawie roli wśród ludów o różnym poziomie technicznym, Omawiając poszczególne działy autor trzyma się linii rozwojowej narzędzi służących do poszczególnych robót. Na wstępie do rozdziału o minerałach autor podkreśla fakt, że techniki dotyczące minerałów, powinny zajmować najdłuższy rozdział w historii technik, gdyż one dominują w całości dziejów ludzkich, tymczasem wiadomości, jakie posiadamy, są bardzo skromne. Wśród minerałów autor wyróżnia kamienie, a następnie przechodzi do omówienia złota, miedzi i żelaza, wreszcie do samych kopalni. L e l' o i _ G o U l' h a n przechodzi w rozdzi~e VII-ym do technik spożycia. Dzieli je na techniki doty~zące: wyżywienia, ubrania, mieszkania. W wyżywieniu wydziela autor trzy czynności: przygotowanie produktów, konserwację i gotowanie ich, zastrzegając się, że każda z tych czynności możo poprzedzić inną, czego dowodem jest np.: pieczenie zwierzęcia w całości bez wypatroszenia i ściągnięcia skóry, przechowywanie ziarna przed zmieleniem itp. Następnie omawia autor naczynia służące do przechowywania pokarmów, oraz przyrządy do używania narkotyków. Przez przygotowanie produktów żywnościowych autor rozumie różne zabiegi, dzięki którym produkt zdobyty staje się odpowiednim do spożycia. Zaczynając od wykruszania ziarna, filtrowania. poprzez ścinanie, ucieranie itp. aż do gotowania, autor omawia poszczególne narzędzia ;łużące do tych celów, podaje ich cechy istotne i rozmieszczenie na ziemi. Następnie autor przechodzi do omówienia konserwacji produktów przez suszenie, wędzenie, moczenie i wreszcie do omówienia pomieszczeó. i naczyń służących do przechowywania produktów. Produkty ży\\'nościow~ analizuje w porządku następującym: pro- dukty zwierzęce, roślinne, mineralne przyprawy napoje, środki d' cające i odrętwiające. ' , po meLeroi-Gourhan z'e g ranlca . . '. l' . rozróżnia ubiór od stroJ'u " podkreślaJ'ąc mlęi zwyczajów Ważny b d d zy mml za ezna Jest od szeregu warunków 'est stwierdze" ar zo . . nIe, ze "me. ma dwóch technik, a dla tej samej. technikim dwóch J prz~dml~tow, a. dlatego san:ego przedmiotu dwóch regionów, gdzieby ewolucJa l .. op.erała Się...na wartoscIach synchronicznych" . Olb rzymlą. 1'0 l ę W ewoUCJI .odgrywa mercJa techmczna, która daje nowe rozwiązania w zWiązku . ze zmianą warunków ..' geograficznych po ll'n"II naJmmeJszego . .: np. . oporu, z mInimalnym dostosowamem Się do nich wszędzie tam gd ie wadzenie ino W~C]l .... me Jes t k omecznym. . ' wpro. Jako przykład podany , jestz fakt że J~ponczycy .emlgruj~cy na Syberię do klimatu zimniejszego, noszą po kilka kImon. lekkich, zamiast fu tra tak powszechnego dla ludów zamieszku' ą , Sybenę. J cycn . Przyję~ą. k~asYfi~ację ubrania według części ciała modyfikuje autor blOr~c CZę~CICiała, Jako punkty oparcia dla poszczególnych ubrań w ten sposob cZ.ęsCi zupełni; sobie pokrewne, np. rodzaj bluzy do pasa, d'o kolan lub ~o plę~,mogą b!c rozpatrywane w ramach jednego podziału. Dalszym podzla~em .Jest podzIał na ubrania proste i cięte, przy czym pierwsze oznacza ubra~le nIe szyte lub szyte z prostych kawałków materiału, drugie z kawalko:v dostosowanych do kształtów ciała. Rozpatrując poszczególne części ubran.la we~ł~g zasad. wyżej podanych, autor omawia kolejno wszystkie ro~zaJe o~zlezy, .wy~zlela typy, podaje charakterystyczne cechy oraz rozmieszczenie na ZiemI. " VII~ rozdział obejmuje zagadnienia pochodzenia i rozprzestrzenienia ~lę ~aktow ~~lturowy~h. Oba zagadnieni.a są bardzo trudne do rozwiązania, gd~z technIki zasadnIczych czynności ludzkich uprawa roli hodo l zWIerząt, I~etalurgia, tk.actwo, garncarstwo - były już bardzo sz~roko r:z~ powszechnlOne okreSIe: od którego źródła naukowe stają się dostatecznie lIczne .dla bad~n. Jed~nle badania prehistoryczne dają ogólne wskazówki ~o do Ich. rozmJ.eszczema wzdłuż Eurazji, w strefie klimatu umiarkowanego Jednak ~Ie wnoszą one danych co do pochodzenia. ' LerOl-~o~rh~n wylicza rozwój materialny z uwzględnieniem czynnika ~n~laz~zoscI (kIedy fakt techniczny A staje się A+X)' plan rozprzestrzen.ema Się (w Ja . k'I spo~o " 'b np. fakt A francuski • o' ,. staje s'ę - europejskim p.. em sWlato,":,ym) inercję techniczną (dlaczego fakt A australijski wYdaj~ ~lę ~ozo~tav;ac stale australijskim bez oznak ulepszenia); wreszcie stwierzeme zjawIska cofania się. k' hW dziejac~ ludzkości należy oceniać olbrzymią rolę unifikacji wszystI.Ck ele~entow składowych. Unifikacja jest tym dłuższa im obejmuje Wlę .szy .1 bardziej zróżnicowany teren; przerywają ją tylko wielkie wydarzema . ro '. hIstoryczne . . D ru g'lm waznym czynnikiem w rozwoju ludzkości J'est P pewnych o'Sl'Odk'ow specJa . l me . faworyzowanych tUręmIenlOwanle n ł . przez naże raz p .. agodny klImat, bogactwa naturalne itp. Związane jest to z faktem naJ'lep':"~J tec.hmc.zny idzie w kierunku rolniczo-pasterskim Ił kierunek te~ ..,' w pas:e klimatu umiarkowanego. ' Cla"u lej k' moze SIę . ro ZWJJac Z biegiem lerunek rolniczo - pa s te rs k'I wz b ogacił. SIę . Jeszcze . talurgii o elementy me- V; 61 �961 W rozdz. o "Cywilizowanych i dzikich" L e l' o i - G o u r h a n podkreśla trudności ustalenia historii dziejów lub nawet tylko pewnej chronologii dla wszystkich ludów na ziemi. Historia ogólna dotyczy niektórych grup ludzkich; jest historią ludów posiadających dobre narzędzia. Autor stara się przedstawić w grubych zarysach poziom techniczny różnych grup ludzkich. Dla przykładu bierze wschodnie wybrzeże azjatyckie i w formie tabeli, przedstawia istnienie w poszczególnych grupach zasadniczych elementów technicznych, jak ruchy techniczne, podstawowe surowce, narzędzia, formy gospodarki, posługując się metodą ilościową otrzymuje kilka poziomów technicznych; podlug nich oznacza grupy ludzkie jako bardzo pierwotne, pierwotne, pól-pierwotne, pół-przemysłowe i przemysłowe. W podobny sposób, tzn. posługując się wynikami powyższymi, stara się przedstawić chronologię postępu techniczn€go tychże ludów. Elementy które kształtują specjalnie życie techniczne, nazywa LeroiGourhan ośrodkiem technicznym i przypisuje mu duże znaczenie w rozwoju techniki. Innym ważnym czynnikiem są pożyczki techniczne. Po rozważaniach stwierdza, że obserwacje dowodzą istnienia faktów osmozy techniczej w granicach wymagań ośrodka geograficznego i w granicach podatności na przyjęcie pożyczki prz€z ośrodek wewnętrzny, intelektualny. Każda pożyczka wpływa na ośrodek techniczny pośrednio i bezpośrednio, zmuszając go do wprowadzania szeregu zmian w zakresie swego oddziaływania i będących już tylko konsekwencją dalszą przyjęcia pożyczki. W następnym rozdziale Leroi-Gourhan zajmuje się innym czynnikiem, który odgrywa olbrzymią rolę w caiej ewolucji, jest nim inwencja wynalazcza. Bogactwo j€j przejawów wiąże autor ściśle z ośrodkiem wewnętrznym, a nie zewnętrznym, przypisując ją geniuszowi etnicznemu grupy; ośrodek zewnętrzny dostarcza tylko materii, w której się ona przejawia. W praktyce trudno jest rozdzielić całkowicie pożyczkę od inwencji wynalazczej. W analizie grup ludzkich uderza jednak olbrzymia niewspółmierność dorobku w zakresie społecznym i technicznym. W IX-ym i ostatnim rozdziale swej pracy autor porusza problem ewolucji techniki. Stwierdzając banalność częstych porównań mas ludzkich do organizmów żywych, autor uważa za pożyteczne poszukiwania, które by przedstawiły to, co stanowi życie pewnym zespole ludzkim, a co występuje poza poszczególnymi jednostkamI. W zespole ludzkim wyróżnia on jednostkę, grupę i masę; wszystkim im przypisuje wielki wysiłek w kiel'unku indywidualizacji; ta indywidualizacja, czy też dążność do wyodrębnienia się, stanowi podstawę ewolucji ludzkiej. Za jeden z najważniejszych problemów badań naukowych uważa LeroiGourhan zagadnienie wspólności pochodzenia. Przy pomocy oddziaływania i dominowania poszczególnycq grup na grupy sąsiednie, przez tworzenie się w ten sposób zespołów, które w pewnych dziedzinach mogą być przenikane przez wpływ innych grup Locoi-Gourhan obrazuje proces wytwarzania się nowych grup kulturalnych, politycznych, religijnych. stosując metodę w kierunku odwrotnym, tzn. od zi'óżniczkowanych grup współczesnych, do coraz 'wcześniejszych i mniej zróżnicowanych. można otrzymać obraz w procesu rozwojowe~O szeregu grup ludzkich, wywodzących się z jednej grupy; co do samej metody wysuwa jednak autor pewne zastrzeżenia ~a składowe czynniki ewolucji uważa autor czas, rozprzestrzenieni~ się faktow oraz powstawanie ich w 1'0' z'n y ch mleJscac .. h na Ziemi .. · ..kulturowych " mezalezme · 'd od Siebie... Co do postępu technicznego ' .J'est pew' ne ze posuną ł s:ę r:aprzo : czego me mozna stwierdzić z całą pewnością w stosunku do ZJaWisk. socJalnyc.h, moralnych, religijnych. Na zakończenie autor stwierdza ze· WYSiłek techmczny człowieka trwa nadal , że ele m e n t y t ec h I1Iczne . ." orga- • rnz.uH s:ę na, ,wzor organizmów żywych, i że cała twórczość lud k 'l dUJe tworczosc powszechną. z a nas a . Za~adniczą ,,:artością powyższych prac A. Leroi-Gourhana jest to że dają ple~wszą probę syntezy zagadnień technicznych. Cały szereg uwag 'jest b.ardz~ cI~kawyc~, choć niektóre mogą budzić pewne zastrzeżenia jak np k:asYf~acJa brom,. tra~t~wanie zbi~ractwa przy pełnej uprawie roii i inne' trzeba Je~nak prz~znac, ze wszystkie mają swe logiczne uzasadnienie Ci€~ kawą. probą porownawczego przedstawienia poziomu technicznego' gru ludzkich na p€wny~ terytorium jest zestawienie umiejętności techniCznyC~ ~a pewnym te~ytor!Um przy ~0';l0cy metody ilościowej; sposób ten wymaga Jednak daleko Idących zastrzezenco do orientacyjnego charakteru wyników -::0 zresztą autor zaznaczył. • Wi:lką wartością omówionych prac jest operowanie przez autora nadz~cZ;J bogatym mater~a~em dokumentarnym, oraz postawienie zagadnień tecnnlcznych na szerokiej płaszczyźnie naukowej. Podawanie przekrojów cza:owych poprzez dziesiątki stuleci, bądź przekrojów przestrzennych obejmUJących całą powierzchnię ziemi. kKSiąźki ukazały. się podczas wojny, lub zaraz po wojnie i wskutek tego wy on~ne s,ą na lichym papierze, czego należy żałować ze względu na ?sunkl, ktor~ ~~aficznie zyskałyby na odpowiedniejszym papierze. Ry~un~1 te, ~ rl.oscl 577-622 wabu książkach są wykonane przez autora l ~d;'.I1acza]ą Się. w cało~ci ~rzejrzysto~cią i uchwyceniem istoty przedstawIa.nego p~zedmlOtu. Wielkim utrudl11eniem w korzystaniu z nich jest ~mle.szczeme przy końcu książki odnośników, co do ich znaczenia i pocho~el11a. Indeks rzeczowy pozwala natomiast na szybkie znalezienie po szuk Iwanych danych. Janina Tuwanówna Paryź, Palais de Chaillot. Phi~AUL RIVET et GEORGES DE CREQUI-lVIONTFORT. BibliograIe d e s l a n g u e s a y m a r a e t k i c u a. Vol. I (1540-1875). publie avec .,T~z~~~.rs du Ce,?tre National de la. Recherche Scientifique, Paris, et de res de ,mg. Fun~ , New- ~ork. - Ul11versite de Paris. Travaux et Memoil'Hom~elnsht~t d Mhn~logle. - LI. Paris. Institut d'Ethnologie. Mmęe de 3 Mapy. ' Palals de Challlot, Place du Trocadero (16e). 1951. Str. XLII + 499. . pełnaMamy biblioprzedf' sobą.. p'ler:vszy t om wydawl11ctwa, gra lę kSlązek I artykułów odnoszących 61~ które ma z czasem da~ się do języków aymara �963 962 . ki~ua (kiczua). Tom pierwszy obejmujący okres od r. 1540 do ~8?5 skła~a . ś . Częs'c' pierwsza to wstęp (s. VII-XXXV) zakonczony Splsię z pięcIU czę CI. " (XXXVII-XLII) i trzema mapami . (Mapa 1. Dawny o b szal' p l e se:n ~kr~to,,: Mapa 2 Ję!:yki dawnej diecezji Trujillo; Mapa 3, Państwo Inm,:ema r::, d (s' 1-26) obejmuje pozycje 1-23 bibliografii, które omakow) c zęsc ru", ' " t '( 27 wia' ' druki i manuskrypty z lat 1540-1600 wieku XVI. Częsc rzec,la s. n3/~zereguje pozycje 24-l0? bibliog~~fii powstałe w w. XVII. Wle,~ xyIn , 108 189a) przedstawia częsc czwarta (s. 135-221). Częsc piąta, (POtztyc~e(s 223-496) podaje bibliografię (poz. 190-485) z lat 1801-1875 os a ma . .. '. l' ś 'ą oczeTom drugi wydawnictwa, którego ukazanJ.a Się z n.eclerp IWO CI kujemy zacznie się zapewne od bibliografii za r. 18?? . Wstęp omawia cztery warstwy lingwist!czne, k~ore pr::ed przybycle~ Hiszpanów zalewały kolejno pogórze Andow nalezące dZI~ .do repub.lik Ekwador, Peru, Boliwia i Chile. Najstarszą v.:arst~ę ~tanowl J:zyk. pukl~a używany przez plemiona Uru, których szczątki w h~zble 450 ~SO? mleszkaJ~ 1 ;. ad brzegami I'zeki Desaguadero i na wyspie Panza JezIOra Poopo. ~.Sg;yŚ plemiona Uru zajmowały pogórze Andów od jeziora Titicaca po d:'~~iejSzą granicę Argentyny oraz wybrzeża Pacyfiku o~. 16° do 28~ szerokości poludniowej. Częścią ich było zap~wne wy~arłe dZls,. nadbrzeznt; PIe: mię Cango. Uru-pukina jest spokrewmona z Wielką r~d~mą poł~dmowo amerykańską języków arawak, wcześnie się jednak od mej. oddzieliła. . Warstwę drugą stanowi rodzina lingwistyczna m~clk (zwan.a tak:e mocika, yunka lub yunga), która obejmuje obok wł~śClwego. mU~lk takze język kingnam (cimu). Rodzina ta zajmowała wybrz~za ~acyflku i z~c~od, b a Andów m'ędzy 50 a 110 szerokośl~'i poludmoweJ. Centrum Jej obn.e z o~z . d' "'k szaru stanowiła późniejsza diecezja Trujillo. Dzis roo,zma mu,,1 ~e~rezentowana jest tylko przez Indian z Eten (miejscowOSc nad Pacyflkle~ ~a północ od Trujillo), którzy jednak są w przed~d~iu ?statecznego przYJęcia języka hiszpańskiego. Chciałbym tu przypommec dZiełko' F e r n a n d o d e l a C ar r e r a: Arte de ta tengua Yunga de tos vaHes det obisp~do de Trujmo. Lima 1644, które jako nie dotyczące ani kicua an~ aym~ra me v.:es.zło.do bibliografii P. Riveta, ale mimo tego należy do filologu peruwJan~klej. Nl.ateriały zawarte w tym ciekawym druku wykorzystał dla prze.dstawlenla języka mucik-yunka Fr:edrich M u e r, Grundrtss der Sprachwtssenschaft, l CIa n V Eand II Wien 1882, str. 364-8. Trz~cią warstwę lingwistyczną stanowi ~ęzyk ay~a~a, który. ?~nowal w XVI w. między jeziorami Titicaca i Poopo a PacyfikIem, a dZls Jeszcze używany jest przez 600.000 Indian rozproszonych po t~~ obs::arze (plemlOn.a Kolia, Lupaka, Koliaga, Pakase, Karanga, Carka, Klliak.a I Kauka? Na~większe rozpowszechnienie języka aymara przypa~~ ~a plerwsz~ tysI~clecle naszej ery. W epoce tej panował on pomijając terytonum Języka pukina _ na całej wyżynie p~ruwiań~ko-boliwi~s~iej ~~ędz~ 12° a 23° szerokości południowej będąc tu narzędZlem wysokiej cYWilizacji a zapewne i silnej organizacji państwowej. Od tego czasu znaczenie aymara powoli ale stale s'ę Czwartą przyległych język ludzi), zmniejsza. ..' . i naj potężniejszą obecnie 'warstwę lmgwlstyczną Peru I kraJ6w stanowi język kieua (zwany także kecua lub runa-s~mi, ~j. którym mówi dziś 5.500.000 Indian. W pierwszym tysIąclecIu naszej ery tworzyły plemiona kieua niewielkie państwo ze stolicą w Cu~co; W XII w. Inkowie stojący na czele państwa rozpoczęli podboje, które w XIII w. objęły plemiona Aymarów, w XV w. zaś terytoria rodziny mueik. Około r. 1500, tj. w epoce swego największego rozrostu, państwo Inków rozciągało się od rzeki Angasmayo będącej dziś granicą Kolumbii i Ekwadoru na północy do Rio Maule w Chile na południe obejmując obszary, które odpowiadają prowincjom nadmorskim i andyjskim dzisiejszych republik Ekwadoru, Peru i Chile oraz górnej Boliwii i okolicom andyjskim pó!nocnej Argentyny .. W ciągu swego kilkowiekowego istnienia państwo Inków drogą świadomej polityki silnego aparatu administracyjnego narzu::alo ogółowi ludności język kicua, który też stał się środkiem komunikacji międzyplemiennej i narzędziem wysokiej kultury na całym obszarze wielkiego imperium. Nacisk państwa nie dał jednak językowi kicua zupełnego zwycięstwa. W epoce ruiny imperium spowodowanej najazdem Hiszpanów a latach 1532-3 języki ludów podbitych, takie jak aymara, mueik, pukina były jeszcze w pełni żywotne, a podobnie miała się rzecz z mniejszymi grupami lingwistycznymi rozrzuconymi na peryferiach państwa, by wspomnieć tylko o kiliasinga, pasto, kara, puruha, atalian, kuli e używanych na północ od terytorium kicua oraz kunza. kakan, viJela-celupi i araukan występujących na południe od niego. Przybycie białych nie zahamowało jednak procesu unifikacji lingwistycznej lecz przeciwnie przyspieszyło go. Kler hiszpański przyjął w XVI w. kicua za język misyjny i narzucił go tym samym nowonawróconym tubylcom. Dopiero zatem za panowania Hiszpanów i to dzięki nim język kicua osiągnął szczyt swego rozpowszechnienia. Na obszarze dawnego państwa Inków wyparł on w ciągu XVII i XVIIIw. z użycia prawie wszystkie wymienione poprzednio języki warstw dawniejszych, a ponadto zapanował w wielu okolicach leżących poza granicami starego imperium w dorzeczu górnej Beni, Amazonki, Napo, Ucayali itd. Rezrost ten hamował fakt, że język hiszpański usuwał z wybrzeża języki tubylcze a w głębi kraju nawarstwiał się na kicua. Ekspanz;a kicua związana była z jego różniczkowaniem się dialektycznym. Wytworzyło się szereg narzeczy niezbyt zresztą od siebie różnych, jak kiteńo w Ekwadorze lamista, cincasuyu, kuskeńo w okolicach Cuzco, dialekt boliwij ski. 'dialekt argentyński i wiele innych. Wszystkie te narzecza kicua zaświadczone są dokumentami pisanymi. . Cywilizacja peruwiańska z okresu przed przybyciem białych, mimo "';'lego wysokiego poziomu, nie znała pisma. Zwoje różnokolorowych sznurow zwane kipu (quipu) były tylko środkiem mnemotechnicznym. Literatu:-a ustna w języku kicua sięga swymi początkami epoki inków, ale żaden z Istniejących dziś tekstów nie może być uważany za prosty przekaz z tej odległej epoki. Literatura kieua i aYI~a rozpoczyna się dopiero po pod~ bOJU 'peru przez Hiszpanów i jest dziełem białych posh.jgujących się tylko JęzY~lem, a ni.ekiedy także i motywami opowiadań Indian. W zasadzie jest to literatura misyjna złożona z przekładów katechizmów modlitw Biblii ?raz z gramatyk i słowników. Najstarszym pomnikiem tego piśmie~nictw-a lest rękopis pt. "Gramatyka, słownik. modlitwy itd. w języku kicua" (Arte, V~cabutario. sermones, etc, .. , . en quie/wa) spisany przez P i o t l' a A p a r ie lO. dominikanina z klasztoru w Limie ok. r. 1540. a więc zaledwie w kilka �965 964 lat po podboju kraju przez Hiszpanów. Pierwszymi drukami była gramat"ka i słownik języka kicua wydane przez dominikanina Domingo de Thomas w Valladolit w r. 1560. W r. 1584 (z datą 1583) wychodzi w Peru tekst katechizmu w dwu językach kicua i aymara. Nowy typ utworów rozpoczyna rękopis M a l' c i n a d e M o r i a pt. Historia powstania i genealogia królewska królów Inków z Peru. Manuskrypt powstał między r. 1590 a 1600 ale znany nam jest tylko ze słabych odpisów. Jest to pierwsze z licznych prób spisywania po hiszpańsku tradycji ustnej ludności kicua. W roku le03 wychodzi w Rzymie pierwsza gramatyka języka aymara napisana po S. hiszpańsku przez Ludwika Bertonio. Z tego rodzaju manuskryptów i druków składa się piśmiennictwo w języku kicua i aymara w XVI, XVII i XVIII w. obejmujące po r. 1800 około 190 pozycji. Jeden tylko utwór z tego okresu zasługuje na bliższą uwagę, a mianowici.e dramat pt. "Otlantay", obejmujący nieslPełna 2.000 wierszY w języku' kicua. Najstarszy znany rękopis, tzw. boliwijski, pochodzi z r. 1735. Mamy kilka późniejszych rękopisów dość silnie odbiegających od siebie. Dramat został wydany po raz pierwszY w języku kicua przez J. J. von Tschudi we Wiedniu w r. 1853 pt. "Otlanta oder die Strenge eines Vaters und die Grossmuth eines K6nigs Drama in drei Abteilungen. Wyszło szereg tłumaczeń na języki hiszpański, angielski, niemiecki, francuski, łacinę, włoski i czeski. powstała też w związku z problemem powstania utworu obfita literatura naukowa, która ustaliła, że ogólny temat dramatu pochodzi niezawodnie z czasów poprzedzających przybvcie białych. Akcja rozgrywa się za panowani.a Inka (króla) Pacakutek. Tradycja ustna stanowiąca treść dramatu została zebrana i opracowana literacko wierszem kicua na wzór dramatów hiszpańskich przez jakiegoś Hiszpana w XVII w. Rękopisy, które posiadamy są tylko kopiami zaginionego oryH • ginału. Wiek XIX przynosi wielkie ożywienie piśmiennictwa peruwiańskiego.' Za okres od r. 1801 do 1875 mamy 296 pozycji bibliograficznych, podczas gdy w okresie 1540-1800 mieliśmy ich tylko 190. Prócz tekstów fabrykowa·· nych przez duchownych katolickich dotychczasowego typu występują trzy nowe grupy dokumentów. Pierwsząlr z nich stanowią proklamacje stronnictw postępowych z czasóW wojny o niepodległość wzywające Indian do aktywności politycznej, do tych należy p rok l a m a c j a w dwu językach w hiszpańskim i w ldcua podpisana przez Fr. Ksawerego ItUlTi Petino a datowana w Buenos Ayres 9 sierpnia 1810 r. Wzywa ona mieszkańców Cochambamba do życzliwego przyjęcia armii przybywającej z Buenos Ayres. Następne proklamacje hiszpańsko-kicua pochodzą z lat 1811, 1813, 1816, 1817, 1819 i 1822. Druga grupa tekstów związana jest z propagandą protestancką. Są to przekłady ksiąg 'Nowego Testamentu dokonane na język kicua około r. 1824 a na język a~mara przez V. Pazos Kanki w latach 1826-1827. Przekłady te po większej części pozostały w rękopisie. Wyszła tylko w Londynie w r. 1829 Ewangelia Św. Łukasza w języku aymara. Ewangelia Św. Jana w jezyku kicua wyszła w r. 1880, a całość Nowego Testamentu została wydrukowana w kicua i aymara dopiero z początkiem XX w. Trzecią grupę stanowią prace naukowe poświęcone językowi i kul- , turze plemion Kicua. i Aymara. Największe zasługi w drugiej połowie XIX .w. ma wspommany J. J. T s c h u d i. Dzieło jego w dwu tomach pt. ~le Kechua-Sprache (gramatyka, teksty, między którymi pierwsze wyGan:~ ~~amat':l Ollant~, oraz. słownik) wydane we Wiedniu w r. 1853 wraz z ~~zyn~JS~ml ~racda~1 (dr~gle :wy~an.ie OlIanta z r. 1875) stanowi początek pl a au oweJ na Językiem I pismlennictwem k' c Opis bibliograficzny piśmiennictwa w jęzYkaC~ u:icua . d v dziele P R' t' G d " I aymara any \ . . lVe. I '. e CrequI-Montfort jest wyczerpujący i prec z 'n Autorowie omawiaJą me tylko wszystkie druki i rękopisy w tych ję;:;c~' ale na~to wszystkie dzieła i artykuły poruszające problem języka i kultury' są faksymile tubylcow Peru. . Przy cennie'sJ zyc h pozycJa . ch zamieszczone . k~rty tyt~ło::eJ oraz po~zątkowy~h lub końcowych stron druku czy l' koplS~. Zamle~",czone są tez faksymile wraz z transkrypcją wszystkich oiezw :v dęZykU klcua. z .lat 1~~0-1822. Przeciętnie jednej pozycji poświęcona jest Je na strona ?Ibl~ografll. Wszystko to sprawia, że dzieło Riveta i Crequi~~ntf~rta sta!e Się prawdziwą podstawą filologii peruwiańskiej. Przy całym Je na uz~amu dla ogromnych zasług a1ltorów nie można zamykać oczu ~a, zna~,e ~m z~esztą dobrze, ciemne strony badań nad językiem i kulturą ~ru. Plsmlem:llctwo w językach kicua i aymara, którego autorami w oma~vlan~~ 0t~esle 1540-1875 byli wyłącznie biali, jest słabo związane z kul~rą ~ y C?W, ~ pod względem lingwistycznym nie zawsze wzbudza zaufame. h atenał Ję,zyk?wy amerykański został w nim sztucznie wciśnięty :~~c ~maty ~yslema europejskiego. Konieczne są prawdziwe nowoczesne b"d an~a tad zywą mową ludu peruwiańskiego i jego rodzimą kulturą a an:a. ~go typu jak te, które przeprowadza sie obecnie w Ameryce Pół' nocneJ l Srodkowej. ..Tadeusz Milewski d'Et~E MOI:~ D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AIiSE, Bulletin de la Societe Re~h nograph;e F.r~ncaise publie avec Ie concours du Centre National de la 1. e~che SClent~f~que. 6-e annee Nr. 1 Janvier 1952. Nakł. Musee National ce~ AIts et TradItIons Populaires. Palais Chaillot - Paris XVI-e. rzy"~e M~ISdd'Ethnographie Fra.nc;aise, jako czasopismo francuskiego Towaze' "wa u o.znawcze~.o' wychodzi w Paryżu staraniem Narodo~ego :r>lJ:uum ..Sztuk I Tradvcll Ludo yc h" ,prz?, wspolpracy . Badań" N ,.Narodowego Ośrodka . L M . ~uko:vych . V:~mlemone trzy mstytucje występują teź na łamach • e OlS, ktorego tresc składa się z 3 działów. cieteN~,itl;o;z~ika . szóstego. (styczeń 1952) zawiera oprócz sprawozdań Sooraz pl' ~u:IaP.hle Fran~alse, opracowania materiału badawczo-naukowego res p zeg ą dZiałalności Musee National des Arts et Traditions Populai.. . ostatme. nabytkI . dla poszczegolnvch ...,. tego. rzegl ą d te n. obeJmu]e. działów . 1951 r. wystawy pt. Les . gnon' muzeum d T ' OpIS ot war t'eJ w gru d mu Compa~ un our . d'z d wu najbliższych wystaw " wanych k .de France" ' zapOWIe proiektoregionalny a h omec ~zerwca .i lipca 1952 oraz wykaz płyt nagranych pieśni (Compag c , z ktorych większość stanowi piosenki wędrownej czeladzi nons du Tour de France). . H" v: �967 966 Komunikaty jak: zapowiedź czwartego międzyn.arodo:veg~ zjazdu dl~ · dziedziny onomastyki, projektowanego na sierpie n 19,)2 w Upsab, . d ' b a d an z sprawa stypendiów dla pracowników naukowych na wYJ~z zagramcę .w celCich badawczo-naukowych oraz spis nowych wydawmctw zamykaJą całeść czasopisma. Na bliższe omówienie zasługują opracowania materiałl,l. badawczo-naukowego w postaci dwu artykułów, mianowicie 1. Edith M a u l' i a n g e - o sprzętach bressońskich (Bur$undia) oraz 2. Charles P a r r a i n - sprawozdanie z kilku prac dotyczących domu wiejskiego. I. Autorka pierwszego artykułu omawia sprzęty domowe pochodzącę okolic Bresse jako tradycyjną produkcję rzemiosła ludowego tego regionu Francji. Wykonane z drzewa o dwóch odcieniach, ciemnego i jasnego, przypClminają one kształtem stylowe meble Ludwika XV - jednakże, wyt,,:arzane pod koniec XVIII wieku przez rzemieślników wiejskich czy małom:asteczkowych, służyły wyłącznie klasie chłopskiej. Przetr--:ały przez wl.ek XIX do l-ej wojny światowej i dziś jeszcze znaleźć je mo zna w połudOlOwej Burgundii, szczególnie w okolicy Bresse. Opisując nieco dokładniej konstrukcję tych sprzętów wraz z charakterystyką ich ornamentyki, przechodzi autorka następnie od techniki wykonania do samego wykonawcy, tj. rzemieślnika ludowego, który do przyjętego wzoru ornamentyki niewątpliwie wniósł własną inwencję· Istniały w regionie Bresse całe rodziny rzemieślników, którzy z ojca na syna w,!~ konywali ten tradycyjny sprzęt, nadając mu owe ce~?y odrębn~scl występujące zarówno w ornamentyce jak i w konstrukcJI szaf, stołow, krzeseł itp. Zależnie więc 0d sposobu wykonania podzielić mo~n~ sprz~t~ bressońskie na kilka grup. Autorka wymienia je według nazw mIeJscowoSCI, w których występowały dane grupy. Artykuł Edithy Mauriange oparty jest na materiale informacyjn~m zdobytym w drodze ankiety oraz na publikacjach dotyc.zący?h ~p~zęto~ ludowych, zwłaszcza Gabriela Jeanton'a. Autorka podaJe rowmez dosc dużą ilość odnalezionych sprzętów (550), które posłużyły jej do przeprowadzenia dokładnych badań porównawczych. Omawiany artykuł jest szkicem do większej pracy, którą autorka zapowiada na najbliższą przyszłość. Zarówno wszechstronne ujęcie zagadn~eni~. j3k logiczna i zwarta konstrukcja szkicu świadczą o dobrym pozlOr:lle naukowym i rzetelnym wysilku ze strony autorki, która w swym szkicu pewne sprawy mogła tylko pobieżnie poruszyć. Tak np. mając opis sprzętu bressońskiego, technikę je~o produkcji jak i el:'okę. na które; tle powstał chcielibyśmy jeszcze dowiedzieć s:ę czegoś o wspomniane; klasie .c~ło~skiej r~gionu Bresse, dla której produkowali opisani przez auto~kę rzeml.eslm~y .-: czegoś więcej ponad to, że "wzrost ludności w XVIII I XIX Wieku I Je] bogactwa pociągnęły za sobą zwiększone zapotrzebowanie na no:ve sprzęt~, zwiększoną ich podaż i po:ntp". Ta luka, wymagająca uzu,vemJenla, ~lle umniejsza, zasadniczej wartości artylmłu, \v którym autorka, n:e poprzesta!ąc tylko na opisie. podkreśla ważność roli czynnika ekonomIcznego, ktory z w okresie wzrastającego kapitalizmu wywołał przemiany gospodarcze i kulturowe na terenie wsi francuskiej, wyzwalając ją z izolacji. Cały zespół faktów geograficznych, historycznych, ekonomicznych, kulturowych, a nawet psychologicznych, zdaniem autorki, zdeterminował powstan:e rozwój i zani1{ sprzętu bressońskiego. W przyczynach ekonomicznych szczególnie, widzi ona powód stopniowego zanikania w regionie Bresse tradycyjnych domowych sprzętów ludowych, począwszy od drugiej POłO'NYXIX wieku. Tak więc artykuł Edithy Mauriange, jakkolwiek ujęty szkicowo, porusza całość zagadnień historycznych, ekonomicznych i społeczno-kulturo•••.• ych z jakimi wiąże się produkcja omawianego sprzętu i jego występowanie no. terenie regionu Bresse co pod względem metodologicznym jest całkowicie słusznym ujęciem problematyki. II. W swym sprawozdawczym artykule zaznajamia nas Charles P ar l' a i n publikacjami dotyczącymi budownictwa wiejskiego. Są nimi: 1. ogłoszone w Neues Archiv fU?' Niedersachsen, zeszyt 5, 1950 artykuły Wilhelma P e s s l e l' a i innych, o domu saksońskim, który z rac~i swej "trójnawowej konstrukcji" (das dreischiffige Hallenhaus) zaliczon"o do budownictwa Europy północno-zachodniej i który występuje jeszcze przed okresem saksońskim zarówno w Niemczech jak i w Hollandii Jutlandii i Norwegii. ' 2. Dzieło Karola B i e l' m a n n'a "La maison paysanne vaudoise" wydane w 1946 r. w Lozannie, stanowi zdaniem recenzenta znaczny postęp naukowy, polegający na powiązaniu problematyki geograficznej z etnograficzną w zastosowaniu do badań nad budownictwem wiejskim na terenie kantonu Vaud w Szwajcarii. Biermann opisując dom o konstrukcji poprzecznej, na ktcrą składają się część mieszkalna, szopa na siano i chlew twierdzi że b.udowanie z kamienia stanowi bardzo dawny zwyczaj budow~ictwa "ś~ódzlp.mnomorskiego", przeciwstawiającego się zwyczajowi germańskiemu budcwa.nia domów drewnianych, przeważających na terenie Alp. Dalej wy~azuJe autor, że budownictwo poprzeczne jest charakterystyczne tylko dla Jedne.go z trzech odpowiadających mu typów gospodarstw istniejących na tereme J.::~ntonu Vaud, mianowicie: rolniczo-hodowlanego; każdy z dalszych dwu. typow jak winogrodnik i góral-pasterz mają odrębny sposób budowama dom?w, tj .. piętrowy śródziemnomorski, przy którym w tylnej części bl,dynku gorne pIętro (rodzaj wyżki) przeznaczone jest na szopę, dolne zaś na chlew. Wspominając o konsekwencjach rewolucyjnych przemian w rolnictwie ~onstatuje Biermann, że - o ile do niedawna w planie jak i w wyglądzi~ ~ewnętrznym domów wiejskich zachodziły jedynie nieznaczne modyfi,kacje, o wprowadzenie nowej techniki może niewątpliwie zadać cios tradycyjnemu budownictwu. (l 3. G e o r g e s A. M e g a s - "La maison grecque. Son evolution histoTi.1t~ et ses rapports avec l'architectuTe des peuples balcaniques" - wydano w J~Z. greckim w Atenach 1949. . tKsiążka ta prowadzi nas do krajów śródziemnomorskich gdzie budownIc Wo WI . k' l e)s Ie wncentruJe .. SIę przede wszystkim około domu' mieszkalnego 7. �969 968 . łaszcza w Grecji. różnorodnością form zarówno co .do i odznacz~. SIę, ~w 'ak i samych d~mów (piętrowe i zwykłe). W górskIch konstrukcji dachO\~ J t m domy piętrowe u których parter służy do pookolicach .wyst?puJą a. dzi os odarsk'ich i zbiorów. mieszcz.ema .z~lerząp~ś:~~~ au~or pzagadnieniu budownictwa bułgarskiego, Duzo mIejSCa , ., kim oraz dając jego . owiań ski ego i albańskiego, porownuJąc Je z grec , ' Jugos,ł. . b' gł ch stuleciach jak i 7.asięg wpływow: hellenrozwoJ hIstoryczny w u Ie y " skich słowiańskich, a nawet germansklch. .' ., ,k 'k z pobieżnego streszczenia, ogramcza Się autor recenz]l, Ja wym a . d' .ę czy i o ile Charles Parrain, jedynie do sprawozdania, nie WYPowla. ając SI k' . dzieła spełniają pod względem metodologIcznym te warun l omaWIane , 'eśli chodzi o etno. kie s ełniać winna każda praca postępowa zarowno j Ja f' ~ k . pokrewne jej dyscypliny, Cytowane dzieła,. wnoszące nowy ~~:t~~i;t do lzagadnienia budownictwa wiejski~go na tereme Europy, zasługiwałyby na dokładne i krytyczne opracowame. HeLena Przeslawska PROCES-VERBAUX MENSUELS DE LA SOCIETE DAUPHilNOlSE D'ETHNOLOGIE ET D'ARCHEOLOGIE. 27-e anne Nr, 215-216-217. Janvier-Fevrier-Mars 1952. M l T a Wychodzące w Grenoble czasopi.smo Proces-Verbaux ens~e s ow· rlystwa Etno- i Archeologicznego dla Delfinatu, ~awier~ v: zeSZyCIe nr 215217 (styczeń-luty-marzec 1952) sprawozdania 'z dZlałalnoscl t0v.:~rz~stwa ora; pięć artykułów o tematyce regionalnej z dziedziny etnografll hIstorycznej i prawnej. Niektóre z tych artykułów, jak: R ()n EJ R i v i e re _ Les Maitres a Apot.hiccl.ires , . en Dauphme . des origi- La RevoLution frant;:aise - oraz , ..' .. oM m e L. K o f l e l' _ Impressions de Vouage en '1ums,te, ~t?ly~h pl' blematyka jest raczej ogólna niż ściśle etnograficzna, mogą rowmez zamterenes sować historyka kultury. C t'b ti ' i' r e - S e s t i e r daje w dwóch artykułach - (" on fi u .on lVI . me R l v e , d l G e" i La vie dans fi l'etude des Coutumes des hameaux du canton e a rav ." . les hameaux de la Grave a la fin du XVII siecle d'opres l~ LIvre de R~lson de Pierre Berthet) ujęty w sugestywne obrazy ?pis regl~n~ Haut-Olsans w kantonie de la Grav·e (Hautes-Alpes przy granlcy ~vłoskleJ)' .' ' W pi.erwszym z wymienionych dwóch artyku~ow zazna~a~Jamy. SIę z ciężkimi warunkami życia ludu omawianego regIOnu. "Zycie Ich, pls~e autorka przebiega pod znakiem niedostatku: jałowość. gleby waru~kuJe ' 'b' t z kolei brak pieniędzy co w dalszej konsekwencJl pou b ogle z lory, e " . . 1 d 'c' Hodowla woduje prymitywny sposób mieszkania i odżywlama Się u nos l. owiec jest jej jedynym dochodem". . Z prymitywem życia gospodarczego wiążą się ściśle niektóre tradYCYjne formy przygotowywania pokarmów. Do nich zaliczyć trzeba ch.arakter'Yl. .. d d" . w omawianym kantome wspostyczny zwyczaj IstmeJący o ZlS Jeszcze ' . . nego wYPiekani~ czarnego, twardego chleba żytniego, który konserWUje Sl~ przez cały rok, a nawet dłużej. Dziś chleb ten konsumuje lud raczej z przyzwyczajenia i z upodobania tradycyjnego niż z potrzeby, gdyż piekarnia w La Grave sprzedaje przez cały rok normalny chleb pszenny. Tradycyjne wypiekanie chleba czarnego datuje się od dawien dawna. W archiwach Hautes Alpes znalazła bowiem autorka w inwentarzach z XVII w. 'wzmianki dotyczące narzędzi i sprzętu związanego z produkcją lego chleba. Ponadto cytuje ona podobne wzmianki u Ladoucette'a (1820 i 1834), Fauche Prunelle'a (1844) M. Reynaud'a (l894), Y. Sevoz'a (1913) i in. Przechodząc do dokładnego opisu samej czynności przygotowawczej, jak: przyrządzania zaczynu, jego fermentacji, miesienia ciasta chlebowego, wsadzania go do pieca, - informuje nas autorka, że przygotowania te przebiegają według określonego rytuału, który zawiera momenty magiczne. W drodze losowania przede wszystkim następuje kolejność pieczenia chleba dla poszczególnych rodzin z całej wioski, a nawet okolicy. Kogo los wyznaczy na pierwszego, ten ponosi dodatkowy ciężar dostarczenia większej lloścl opału, którego dużo pochłania wielki piec. Pieczenie odbywa się bowiem w wielkich, starych piecach, których kilka jest w regionie. Fakt kolektywnego pieczenia chleba przypisuje autorka brakowi opału w tych wysokogórskich okollcach. Chleb wysadzany z pieca w pięciu kilogramowych tw'ardych bochenkach witany jest przez obecnych radosnymi okrzykami ujętymi w rytualne formułki. Z rąk do rąk podają oni sobie kromkę ciepłego rozkrojonego chleba do skosztowania. Kosztowanie tego pierwszego wypieku przynosi rzekomo szczęście. Pieczenie chleba odbywa się w miesiącach zimowych (listopad-grudzień) równocześnie z zabijaniem świń i z przygotowywaniem różnych innych potraw. Zapraszają się wówczas wzajemnie sąsiedzi. Nie pójść na zaproszenie sąsiada i nie być obecnym przy wypiekaniu jego chleba stanowi poważną dla niego obrazę. . Autorka opisuje następnie jeszcze drugi rodzaj tradycyjnego chleba, /-wanego "Ies ginades" i wypiekanego przez lud miejscowy w podobny sposób z mąki jęczmiennej. Zapowiedziane dokończenie artykułu w następnym numerze ProcesVerbaux Mensuels pozwoli niewątpliwie stwierdzić do jakich wniosków ogólnych doszła autorka w swych rozważaniach na temat tradycyjnych zwyczajów ludowych związanych z przygotowaniami do gromadzenia zapasów żywno~ciowych na zimę wśród ludności kantonu de la Grave. Drugi z kolei artykuł tej samej autorki jest pracą źródłową, opartą na anallzie tekstu kroniki rodzinnej z roku 1692, której autorem jest Pierre Berthelt. mieszkaniec również regionu Haut-Oisans, należący jednakże do klasy mieszczańskiej. Sam on kupiec z zawodu pochodzi z rodziny kuPieckiej, a dwaj jego synowie są jego następcami. Kronika jego jest zatem wiernym odbiciem życia klasy burżuazyjnej na terenie Haut-Oisans, jej ideologii, jej zwyczajów i jej pozycji społecznogOspodarczej. Autorka trafnie wydobyła te momenty z omawianej przez siebie kroniki, której treść jest raczej uboga - zacieśniona jest bowiem li tylko do wydarzeń dotyczących życia jednej rodziny. Wydarzenia te jednak1:e skonfrontowała autorka bardzo umiejętnie z historyczno-politycznym tłem �~71 970 epoki, w której żyła rodzina Berthet i wiele jej podobnych, skoligaconych l nią rodzin burżuazyjnych na terenie Francji. Rzutując w ten sposób na szersze tło zawarte w kronice fakty, dodała im autorka perspektywy historycznej, co ni.ewątpliwie podniosło wartość naukową analizy tego dokumentu. Trz :im z kolei zasługującym na uwagę jest artykuł P a u l B i s c h'a pt. Quelques notes sur les bijoux dauphinois. Zawiera on opis kolekcji zebranych przez autora dawnych ozdób, pochod7:ących z Delfinatu. Do najpowszechniej występującyćh zalicza on: krzyżyki, serca, naszyjniki i pierścionki. Ozdoby te były przeważnie złote. Autor wykazuje na odpowiednich ilustracjach siedem odmian krzyżyków, od naj prostszych konstrukcyjnie do najbardziej ozdobnych. Oddzielny typ stanowią krzyżyki maltańskie, wyrabiane w Lyonie począwszy od XVII stulecia. Służyły one protestantom nie tylko za ozdobę ale przede wszystkim do manifestowania odrębności przekonań religijnych. Krzyżyki te noszone są dziś jeszcze i nabyć je można u jubilerów na całym terenie Delfinatu. Dawniej krzyżyki były ozdobą dziewcząt i kobiet i stanowiły tradycyjny podarunek jaki obowiązany był ofiarować narzeczony swej narzeczonej krótko przed ślubem. Noszono je na czarnej aksamitce, kolorowej wstążce lub na delikatnym złotym łańcuszku. Wszystkie one zakończone były artystycznie wykonanym zameczkiem, służącym do zapinania wstążki czy też łańcuszka. Oprócz krzyżyków wyrabiano w tamtej epoce w królewskiej fabryce w Brianc;on serca z kryształu wydobywanego z miejscowego terenu. Piękne te ozdoby noszone bywały przede wszystkim w bogatych rodzinach, gdzie tradycyjnie przechodziły z matki na córkę przez szereg pokoleń. Wyrabiał je m. in. aż do rewolucji francuskiej słynny z techniki artystycznej rytownik Ludwika XVI, Cayre-Morand. W drugiej połowie XIX wieku rozpowszechniła się na terenie regionu moda całkowicie świeckiei ozdoby, mianowicie: naszY.iników z kolorowych blaszek emaliowanych: białych, czarnych, zielonych, żółtych i czerwonych zdobionych ornamentyką· Inne ozdoby jak bransoletki i pierścionki występowały, zdaniem autora, raczej rzadko. Ciężka bowiem praca, która jak w społeczeństwach pierwotnych, była i tu udziałem kobiety nie pozwalała na ich noszenie. Bransoletki przeszkadzały, a pierścionki niszczyły się szybko przy codziennej pracy. Pierścionek zaręczynowy, to jedyna ozdoba na terenie tego regionu. Był on zazwyczaj robiony z brazu lub z pozłacanej miedzi z wyrytym sercem, podtrzymywanym przez dwie ręce. Później zmieniła się moda I umieszczano na pierścionkach tylko dwie splecione ze sobą rece. Ponadto w okresach wolnych od prześladowań i walk religijnych nosiU protestanci pierścienie z krzyżem maltańskim, a katolicy z wizerunkiem lub inicjałem Chrystusa i świętych. Omawiany artykuł nie może rościć pretensji do wszechstronnie przeprowadzonej analizy zagadnień związanych z występowaniem tych wytworów kultury materialnej jakimi są niewątpliwie opisane przez autora ozdoby. Interesują go szczególnie te spośród nich, które są 'Nyrazem walk ideolo- gicznych między lud.nośc~ą Delf~natu w XVII wieku. Zastrzegając się na po~zątkU a~tyku~u, z~ m~ z~mlerza uwzględnić czynnika geograficznego, ~a~e au~o~ Jedym~ OpIS mektorych ozdób i ich analizę formalną, pomijając łch umleJs.cowlem~ ':" przestrzeni i czasie. Tym się więc tłumaczy brak opracowama wszechstronnego, niektórych zagadnień ' Ja . k np. pro" . bardzIej l . d'b i z kruszców, - spod u k CJI regIOna neJ oz o z miej.scowego kryształu łeczno-gospodarczego aspektu tejo. produkcji ' J'eJ' genezy ,JU rozwo' . .. . l. s t opnla. rozpowszec h mama Się ozdob wsrod poszczególnych klas l u d noscl regIOnu l w poszczegolnych Jego okolicach itp. Wymie~ione braki sprawiają, że artykuł Pawła Bisch'a posiada wartość tylko . . matenałową h b d' i .może służyć za podstawę do dalszych b a d'an nau k owych Slt~gaJącyc ar zieJ w głąb problematyki. • o. o. Helena BULLETIN DE L'INSTITUT FRAN<;AIS Nr. 3; juillet 1952. Dakar, IFAN, s. 735-1142. D'AFRIQUE • Przeslawska NO'IRE t XIV " , . W.nr. 3, t. XI': "Bulletin de l'Institut Francais d'Afrique Noire" znajdUJą Slę..artYku~y l przyczynki z dziedziny przyrody i geografii, historii, etnografn oraz Językoznawstwa tzw. Czarnej Afryki Francuskiej. . W. art~kule ,,~otes d'archeologie sur Tombouctou" R. M a u n y omawia hI~tonę kIlku głown~c~ ?~dowli tego miasta, a ·mianowicie meczetów DJmg~ereb~r, Sankore I Sld I Yahya oraz nie istniejących już pałacu kró:ów Mandmgo l kasby marokańskiej. Autor traktuje pracę swoją jako wstęp do dalszy~h szczegółowych bada1'I. Podkreślając trudności związane z oprac~wyw~mem t~gO te~atu, wysuwa na plan pierwszy fakt nietrwałości zab~t~ow archltektomcznych Timbuktu, wskutek budowania ich z gliny ~s~meJąc~ na terenie miasta dawne budowle są, zdaniem R. Mauny, zapewn~ lUZ trzecIm lub czwartym ich odtworzeniem. J. P. L e b o e u f i M. R o d \~ s o n.w krótkiej notatce pt. "Le s mosquees de Fort-Lamy (Tschad, A. E. F.) poda.Ją wykaz meczetów znajdujących się w Fort-Lam:y, głównym mieście Terytorium Czadu, ' A: L.e ,r; I c h e .w artykule p. t. "De l'enseignement arabe feminin en Ma~ntame. omawia arabskie nauczanie kobiet w Mauretanii, przy czym stwIerd~a,. ze n~ tym obszarze nic są rzadkim zjawiskiem kobiety, znające na pamlęc długie wersety z koranu. Li W M~uretanii. nauka nie była wyłącznym przywilejem chłopców. c~ne dZIewczęta I obecnie pobierają naukę u marabutów-kobiet zdoby wa'ąc n'I.e. k'Ie.d y. d" s" osc zn.~c~ne wykształcenie. Na ogół kobiety Mauretanki ą bardZIej OSWIecone mz mne muzułmanki w Afryce. cz' Aut~~ ~~awia ~awny r~zwój nauczania kobiet muzułmańskich i przyj ny pozmeJ~zego Jego zamku. W Mauretanii, którą Arabowie zawładnęli ~~; dobre dopler~ w X. w., zastali oni silnie zislamizowaną ludność ber bet;~Sk~ o znaCZnIe wyzszym od arabskiego poziomie kulturowym. Obszar Wi~ ~skutek swe~o ~do~obnionego pustynnego położenia, pozostał na uboczu lklch wstrząsow JakIm uległ świat muzułmański. Zachował się tu szereg �972 dawnych instytucji i zwyczajów, międ~Y. innym~ zwyczaj ks~tał~enia ~obiet, obecnie głównie rozpowszechniony wsrod rodow marabutow ! ~bltnych rodzin wojowników. Program zajęć dziewcząt obejmuje recytowame pewnych ustępów koranu na pamięć, Sirę, czyli biografię proro~a, o~ól~e wiadomości z prawa, poezję i gramatykę. Zakres programu naukI zwęza SIę lub rozszerza zależnie od stanowiska społecznego uczącego się dziecka. Artykuł zamykają wzmianki o kilku naj sławniejszych uczonych kobietach m<:.uretańskich. Autor wspomina między innymi o kobietach-lekarzach. pochodzących głównie z rodzip wyspecjalizowanych w tej umiejętności. Lekarki te opiekują się wyłącznie kobietami i dziećmi. Niektóre z nich wyróżniły się w chirurgii. Najciekawszym z punktu widzenia etnografii jest artykuł H. L h o t e'a p. t. "Les boites moulees en peau du Soudan dites «Bata»", z 23 rys. i 6 tab!. "Bata" są to puzderka kształtowane ze skóry na formach glinianych. Są one przedmiotem ożywionego handlu na obszarze Sudanu i Sahary. Liczne ich okazy znajdują się w wielu muzeach europejskich. Wyrobem "Bata" trudni się wyłącznie tubylcza ludność czarna, głównie Haussa. W pracy biorą udział mężczyźni i kobiety. Do mężczyzn należą cięższe czynności kształtowanie form i naciąganie skóry, kobiety zajmują się zdobieniem. Do kształtowania gliny posługują się długim nożem. Krótkim, szerokim nlJżem oczyszczają i tną skóry. Do wyrobu "Bata" używana jest skóra z wielbłądów, wołów, rzadziej kozłów. Przygotowywanie skór poprzedza moczenie ich przez' 2~3 dni w wodzie, po czym usuwa się nożem szerść i resztki mięsa. Z kolei rzemieślnik przystępuje do sporządzenia form glinianych. Kształtuje się je na deseczce, a następnie suszy na słońcu. Dalszym zabiegiem jest wydrążenie formy nożem. po·:zynając od środka podstawy. Zostawia się tylko ściimki o grubości mniej więcej 1 cm. Zabieg ten ma na celu ułatwienie rozbicia i usunięcia niepotrzebnej już formy po wykonaniu i ozdobieniu "Bata". Po wydrążeniu formy, rzemieślnik przystępuje do kształtowania na niej skóry, na dolnej jej części, P::>Sypuiąc przed rozpoczęciem tej czynności formę talkiem dla zabezpieczenia skóry od przylepiania się do gliny. Formę obciągniętą skórą suszy się następnie na słońcu, po czym obcina się skórę nożem u góry wzdłuż ustalonej linii. Po natarciu skóry masłem dla łatwiejszego oddzielenia jej od nakładanego z kolei nowego, górnego płata skóry, kształtuje się z niego pokrywę puzderka. Na tym kończy się praca mężczyzn. "Bata" przechodzi w ręce kobiet, do których należy zdobienie puzderek. Zajmują się tym żony, córki lub krewne 'wytwórców, wdrażane do tej pracy od dziecka. Na wstępie przygotowywują cieniutkie wałeczki z wosku, o średnicy zaledwie 1 mm a długości 10-15 cm. Wałeczki te nakładają na puzderko zaczynając pracę od wierzchołka. K$ztałtują z nich koła koncentryczne, krzyżyki, kółka, spirale itp. Po nałożeniu i umocowaniu wałeczków z wosku zabarwiają puzderko na kolor czerwonawy. Barwę tę otrzymują przez moczenie łodygi prosa rdzawego w wodzie zmieszanej z kryształkami sody. Barwika tego używa ludność Sudanu i Sahary do zdobienia skór, tykw, a nawet i do pisania. Za 'pomocą piórka zanurzonego w barwiku kobieta opryskuje puzderko w taki sposób, aby barwik pokrył wszystkie miejsca nie osłonięte woskiem. Po zabarwieniu przesusza "Bata" w cieniu, a następnie, w kilka godzin 973 później, powtarza zabieg barwienia i suszenia, po czym usuwa się wosk l rozbija formę glinianą, znajdującą się wewnątrz puzderka. Auto~ omawia różne rodzaj~ "Bata" wytwarzane w Agadez. Posiadają one sw.oJe odrębne nazwy w języku Haussa, przejęte następnie przez Tuaregow. "Bata" wykonywane są niemal wyłącznie w Agadez i w Timbuktu. W innych miejscowościach wytwórczość ta jest slabo rozwinięta. Ne. Saharze znany jest dotychczas jeden tylko taki ośrodek wytwórczości przy ty~ ~echnika wyrobu różni się od techniki stosowanej w Agadez: D.c ~doblema puz?erek st?,sują szablony do malowania. Omawiając zagadnJe~le po~hodze~lla "Bat~ ~ Ag.adez Lhote stwierdza pewne ich związki z nIezdobIOnymI naczYnIamI skorzanymi, spotykanymi w Sudanie Płdn. or~z z. powszechn~e używanymi tego rodzaju wyrobami u pasterzy saharyjSklch l u Tua:egow .. W pracy autor opiera się na własnych obserwacjach l na dostępnej mu hteraturze. Należy żałować, że nie omawia warunków pracy r:emieślników agadeskich i nie mówi nic o układzie miejscowych stosunkow gospodarczych i społecznych. Artykuł J. F o u r n e a u p. t. "Sur des perles anciennes de pate de verre provenant de Zanaga (Moyen Congo)" mówi a paciorkach z nieprzezroczystej masy szklanej, pochodzących z Zanaga, w środkowym Kongo. Tego .tyPU ozdoby s~ ogromnie rozpowszechnione na obszarze "czarnej" Afr~kl. A~t?r starał SIę rozwiązać zagadnienie pochodzenia tych paciorków. a ~lanowIcle, czy są one zabytkiem wytwórczości starożytnego Egiptu czy tez w~tworem czasów. znacznie późniejszych. Fourneau uważa, ~e w~stępowame ~z~lanych pacIorków egipskich w odległej miejscowości środkowego Kongo me Jest rzeczą szczególnie zadziwiającą. Wiadomo bowiem, że były one, wyt:va~za~e w s.tarożytnym Egipcie dla celów wymiany z ludami ba:'?arzyn,sklml, u ktorych faraonowie zaopatrywali się w niewolników, kos~ sł?mową, kadzidła i złoto. Drogą dalszych wymian docierały takie ~acI~:kl do wy?rzeży morza Sródziemnego i Czerwonego, do Nubii, TripolIta~ll1, ~a~ary l ;\fryki środkowej aż do wybrzeży Atlantyku. Zdobyły one soble. wsrod ludo:v nie posiadających bezpośredniej styczności z Egiptem osoblIw~ znaczeme. Zamiłowanie to wykorzystali najpierw Fenicjanie nastę~~Ie handlarze niewolników, wreszcie kupcy nowożytni różnych naro~ dowo~cl. W .ty~ celu i w Europie, począwszy od XVI w. wytwarzano tego rodzajU paCIOrkI m. in. w Wenecji i w Niemczech. A. L e r i c h e w krótkim artykule p. t. "Vocabulair'e du chameau en Mauritanie:' omawia słownictwo mauretańskie, odnoszące się do wielbłąd~w. Podaje on około 200 nazw, związanych z tymi zwierzętami, wydziela;oąc.pewnegru~y słów oznaczające poszczególne okresy z życia wielbłądów lub Ich hodowlI. Wyodrębnia m. in. nazwy okresów rozwoju wielbłąda. Osob':ą grup~ stanowi~ liczne bardzo określenia odnoszące się wyłącznie d? WI~lbłądzICY, do rożnych jej stanów, mleczności, dojenia, karmienia CIeląt Itp. ?bszcrne. jest również nazewnictwo związane z poszczególnymi momentamI h~dowlI .. WY~drębn.ione są. także liczne słowa odnoszące się ~~ tre~ury wIelb.ł~~ow? Jucz~ma, okres lania stad itp. Oddzielną grupę ,t«nowlą słowa rozmcuJące WIelbłądy - wierzchowce. Do dziedziny wyłącznie językoznawstwa należą obszerne artykuły _ R. P. C u e no t p. t. ,.Essai de grammaire bobo-oule (dialecte de Massala)" . �975 974 dialectes du Moyen - Togo", ten ostatni ze słownicz. J B e I' t h o P t. " L es . .. h dialektów i 1 mapą· kiem poszczegolnyc. danie Ch L e C o e u I' z misji naukoDalej kwartalnik zadwle:a .sprakwolzUdO'W Ted'a p t Compte rendu d'une . l zba aUla Języ a , . ." . wej wysłane) ce em . d' BI'ura Instytutu Badań Saharyjskich UUl'g r'" wypOWlC z k' N mission au I e .' , tzw nacJ'onalizacji" Sahary; notat I AlgIerze w sprawIe ." "k Wersytetu w d . d . Y zoologl'i etnografii i geografii, wreszcIe krom ę 'bl' f'czne z zle zm • , . d . b J lOgra I k' Afryki Czarnej obejmującą sprawozdama z zlar tytutu Francus lego ."... 't n,s ,. ,,, naukowvch omówienia pubhkacj: odczytow I p, łalnosCJ mIsJI ., k Maria Frankows a 1 BULLETIN DE LA SOCIETE ROYALE BELGE D'ANTHROPOLOGIE ET DE PREHISTOIRE, Rok 1949-1950, t. LX-LXI, str. 321. .. ow ższe czasopismo naukowe, wychodzące w Belgii nakła~em BelglJP y .. ' t k' .. Ministerstwa Oświecenia pubhcznego, poki~j FUnd,aC); ~s~:;;je', zagadnieniom antropolog 'i i arch"o'ogii; śWIęcone )es , ) .' t . wyłącznie artykuły z tych dwu na treść jego składają SIę ,za em prawIe ~7:~~~~~ dziedzin n~~o~~~h~a lata 1949-1950 przynosi, oprócz Statutu i sprawo,Tom . d n' l' z)'azdów organizowanych przez Societe Royale BeIge zdan z posle ze ł b' matyce etno? artykuły o treści ściśle antropologicznej, 4 ar~yku y °bPro .ew 26 artyku" .' b a t materiał archeologIczny ze rany socjografIczne) oraz Oba Y, dokładny przegląd materiałów uzyłach sprawozdawczych. StanowIą one ko aliskowych jak skanych drogą, systematycznie ~u:~~~oan:yc~ ~a~k~~ie Postatnich 15-20 ;również znaleZIsk ?rzypad·~~WYc .k o .. pozaeuropejskich w szczególności lat na tereni.e Belga, Franc)1 oraz raJow· , zaś Konga Belgijskie~o.. '. rodzaju broń i narzędzia krzemienne Materiały te obeJmUją roznego "" h i opracowane są przez z paleolit~ oraz. pr~ed~ioty ~ ~~o~e~~~~I:~:,Z~~OY,Hasse, Hamal-Nandrin, specjalistow, takIch Jak. Ange ro, M. Ophoven i in, . . ' . t t' na terenie Afryki Z zabytkami archeologicznymi znaleZlOnkY~1os ~~~~um Konga Belgij, . M a u I' i c e B e c q u a e I' t, us osz , znpoznaJą nas. k ł h' 1 Ubanghien acquisitien nouveLe pour skiego w Tervuren, ~ arty ~ ac d' . ette cultur~, 2. Seconde contribution la connaissance de ll~~entalrel e ie~-e dans Ie Bassin de la Haute Lulua, i:l la connais~anc~ de l age, de a p , ,_ de la ierre dans la region de 3. ContributlOn a la conalss~nce de l,ag~ MP;m~ue 6. Pierres trouees de Bolobo, 4. Le Likombo, 5, Pierre ~rouee e ' h ~ I' _ Steles et pierla Cote d'Or et essai d'interpretatlOn; M. L a ~ a c 't ~ _ L'age des pierres levees fi l'ile de Pacques i P, L e n ck - C e v 1 c res percees au Congo Oriental. . o is znalezisk należących Są to prace materiałowe daJące. dokład~y B ~ i 'skiego gdzie istniały Jo autochtonicznej kultury na te:'eme ~ong~., eS~~doa, Swiadczą o tym dwa ośrodki ekspansji kulturowej - U a~g, I l l rtu jak: pięściaki zna:ezione przedmioty pochodzące przewazme z pa eo l , , i ostrza jedno- i dwustronne, skrobacze, świdry, drapacze, piłki i rylce oraz kamienie drążone. Niektóre z tych narzędzi i broni jak "likombo" (ostrze) są dziś jeszcze przez tubylców używane i stanowią bardzo typowy przykład stosowania broni jako narzędzi. Wreszcie, krótki przegląd badań archeologicznych i ogólne zestawienie osiągniętych wyników dotyczących całokształtu kultur południowo-afrykańskich na podstawie szeregu zbadanych miejscowości daje Ha s s e w artykule "Bibliographie Sud-Africaine". Równie interesujący jest materiał wykopaliskowy z terE:nu Belgii i Francji, opracowany w siedemnastu różnych artykułach. Obejmują one całokształt prac archeologicznych, których wyniki pozwa:ają na przeg:ąd dokonanych znalezisk należących do wszystkich epok, od paleolitu począwszy a skończywszy na średniowieczu - najnowsze bowiem wykopy pod fundamentami zniszczonych w ostatniej wojnie kościołów w Belgii wykryły w różnych miejscowościach stare zabytki sięgające okresu Karolingów, co nie jest bez znaczenia dla historii architektury średniowiecza 1. Spośród wspomnianych opracowań z terenu Belgii na szczególną uwagę zasługują następujące artykuły: H. A n g e l r o t h - l, Grande pointe double neolithique, 2. Microlithes du paleolithique superieur provenant des cavernes de Goyet et de Spy. G, H a s s e - 1. Le debitage du silex du Boulonnais en Basse-Belgique, 2. Outils de potiers pret-et protohistoriques trouves en Be:giąue. 3. Mors de chevaux protohistoriques en Belgique. A. Un chaudron en bronze de l'age du bronze trouve li Termonlie. Un vase en ,bronze trouve fi Wichelen, H. D a n t i n e - Note sur l'emploi du "quartzite de Wommersom" aux temps prehistoriques. L. E lo y - Grande pointe mousterienne de Goyet. M. O p h o v e n et J. H a m a l - N a n d I' i n - Melanges d'archeologie prehistorique. Przykładowo omówimy nieco obszerniej artykuł pierwszego z powyższych autorów: "Microlithes du paleolithique superieur provenant des cavernes de Goyet et de Spy", w którym autor daje opis mikrolitów, drobnych krzemieni należących do paleoli~u, na które dotychczas mało zwracano uwagi. Literatura bowiem traktująca o nich dotyczy raczej okresów późniejszych. Nie można negować, zaznacza Angelroth, że w paleolicie używano drobnych krzemieni łupanych; ważne też jest by prześledzić rozwój tego przemysłu od początku jego ukazania się, tj. od okresu mustierskiego do końca epoki kamieni, kiedy zanika. Dotychczasowa metoda wykopaliskowa mylnie interpretowała tę produkcję, pod'{reśla autor, bagatelizowała ją lub zgoła ignorowała. Pr6bując dokladnie określić nazwę "mikrolit" opowiada si,ę autor za stosowaniem jej dla pTzedmiotów z krzemienia nie przekraczających swymi rozmiarami 30 mm. Mikrolity występują zawSze równocześnie z narzędziami o rozmiarach zv,,":vkłych,Żadna epoka nie charakteryzuje się wyłącznym używaniem mikrolitów, żadna bowiem rasa ludzka, pisze autor, nie zadawalała się na1 62 Zob. artykuł M, Breuer - ..Quelques feu\l1es recenles en Belgique", s. 309. �977 d' czy bronią wyłącznie mikrolityczną, która występuje ,jak wiadomo rzę .zIem leolicie J'ak w mezolicie i neolicie. Znalezione przez autora zarowno w pa l ..' i innych' archeologów okazy dowodzą, że mikr~1ity są ty ko zn:meJszeme:n arzędzi człowiek bowiem, od paleolItu począwszy, mIał tendencję zwy kł yc h n '. .,. k d k" któ k d dukowania rozmiarow narzędzI. To zJawls o re u CJI, re wy aOj rewszystkie wczesne okresy produkcji ludzkiej i które zmierza do form zu ą . d k .. ·t h o mikrolitycznych, stanowi postęp w techmce pro u CJI pryml ywnyc sp- Na marginesie nasuwa się jeszcze następująca uwaga: tytuł omówionego czasopisma jak i jego treść wskazują na to, że nauka na zachodzie nadal stosuje tradycyjną terminologię, mianowicie: zamiast "archeologia" używa wyłącznie terminu "prehistoria"; ta niekonsekwencja została przez naszą naukę już przezwyciężona. Helena Przeslawska łeczeństw. W konkluzji zwraca autor uwagę na fakt, że istnienie licznych zabytków archeologicznych w formacie zwykłym jak i zmniejszonym ws'kazuje n' to że oba typy okazów stanowią jednolitą całość i że wobec tego mikroli~y badane być winny w powiązaniu z całokształtem przedmiotów krzemiennych znalezionych w obrębie danej stacji archeologicznej. Słuszna ta uwaga metodologiczna świadczy o tym, że autor nie poprzestaje na metodzie tradycyjnej, w której na pierwszy plan wysuwa się szczegółowy opis i analiza formalna, która nie odpowiada złożonemu rozwojowi zabytków i wiedzie do schematu poza którym ginie człowiek i jego działalność pro- "ANTH,ROPOS" Revue Internationale d'Ethnologie et de Lingulstique. t. 48 roczmk 1953. (Wyd. Anthropos-Institut, Szwajcaria). dukcyjna. Ta dbałość o właściwe metodologiczne ujęcie zagadnienia charakteryzuje wszystkie wymienione artykuły i sprawia, że w porównaniu z opracowaniami dotyczącymi zagadnień antropologicznych czy ogó:nych - jak np. artykuł Pierre A. R a d wan s ki - ~ z i ~ a g e 1'a pt. "Pro.~lemes des Syntheses de la Science de l'Homme", ktory Jest tytlOWO f~rmal.lStyczn~ ~ dział archeologiczny omawianego czasopisma przedstawIa mewątpllwle większą wartość naukową. Ponadto, autorzy poszczególnyc~ a~tyku.łÓW podają na zakończenie wykazy bibliografii, co pozwala czytelmko.wl ZOrIentować się w całokształcie publikacji naukowych, które ostatmo ukazały się na zachodzie. Na zakończenie warto również zwrócić uwagę na trzy niezmiernie interesujące artykuły, mianowicie: F. T w i e s s e l m a n n'a pt. "Les representations de l'homme et des animaux quaternaires decouvertes en BelgIque", w którym autor omawia przedmioty sztuki paleoli~ycznej, do ~t?rej zalicza znalezione na terenie Belgii różnorodne rysunkI przedstawIające ludzi i zwierzęta, ponadto ozdoby, paciorki i wisiorki oraz figurki kobiece z kości słoniowej pochodzące z okresu oryniackiego, dalej - artykuł Jeanne G r i p e k o v e n pt. "L'interpretation des Yab- Yum ti~hetains", ~mawiający sztukę związaną z różnymi formami kultu na tereme T~betu, 1. wreszcie artykuł G. H a s s e'g o pt. "Le chien Tarasqu~, Ie chIen. ChIhuahua et Ie culte solaire' les sacrifices des chiens au Mexlque, en Chme, en Europe" - dający ~ historycznym przekroju porów~a,:,cze studi,um dotyczące zagadnienia kultu psa na terenie Meksyku, Chm l w E,:rople. Zaga.dnienie to opracował autor na podstawie licznych eksponatow wystawlO~ nych w 1940 roku na wystawie czasowej w Króle:V7kich M,:ze~ch Szh~kl i Historii (Musees Rovaux d'Art et d'Histoire) (mIeJscowoŚCI me podaje). Zarówno ostatni ~rtykuł jak i większość opracowań materiałowych z dziedziny archeologii posiada liczne i dokładne ilustracje zebranych przed· miotów zabytkowych, co niewątpliwie podnosi ich wartość naukową· ~a 48-y tom czasopisma "Anthropos" złożyły się 3 zeszyty, wydane koleJ~o ~ .1953 r. (F~s~. 1-2, 3-4, 5-6). Zewnętrzna, tradycyjna szata Jak rown?ez układ trescI pozostały nadal bez zmian, a więc jak w tomach poprzedmch. W .tematyce artykułów, składających się na zasadniczą treść tego tom~ na pler,:,szy plan wysuwają się zagadnienia społeczne, religioz~awcze, .Nzykowe. l .folklorystyczne. Zarówno dobór tematyki jak i metoda uJmowama. z?ga~men przez większość autorów nacechowane są idealizmem, często ummeJsza~ącym wartość przedstawianych materiałów. Działy: A n a'" 1~ c t a et d ~;1 ~ a m e n t a a także M i s c e l a n e a w każdym z zeszytow -. zawler~Ją, ~a~ zwykle, bardzo interesujące wiadomości o aktualnych 0~krYC1aC~, oSlągn:ęc1ach i publikacjach. Bywają one podane często między wle~szaffil wYPo::V1edz.idyskusyijnych lub w lapidarnych notatkach działu .,~nl s C e l a n e a . Kazdy zeszyt zamyka obszerna bibliografia, spis wydawmetw otrzymanych oraz nadesłanych do redakcji czasopism. P: Treść l-go zeszytu stanowią artykuły: W. H e i s s i g: Wyparcie szamanizmu przez lamaizm w XVII wieku według źródeł mongolskich (A Mongolian Source to the Lamaist Supression of Shamanism in the 17-th Century). . .Tema:zapowiedziany w tytule rozwija autor w oparciu o materiały ?lb.lIografl.cz~e,. d.otyczące właściwie biografii tybetańskiego lamy "N e y_ l C 1- t o Y l n , zYJącego na przełomie XVII w. Jego to działalność misyjna na ~zecz buddyzmu głównie spowodowała zan:k dawnego, czystego szamam.zmu w Mongolii. Szamanizm ten wraz z bardziej jeszcze archaicz?ym1 .?ozostałościami .pierwotnych religii lokalnych, z praktykami ekstazy l magli, został wchłomęty przez buddyzm, Zasadniczy impuls dynamice tego procesu nadały misyjne metody lamy Neyici-Toyin. Rua M. P a u weI n da). Z . s: Zwyczaje pogrzebowe w Ruanda (Osages funebres au kań .wyczaJe pogrzebowe, jeszcze współcześnie praktykowane przez miesz. cow Ruandy (Afryka środk.), noszą cechy wielkiej archaiczności. Zda~l~r;: autora artykułu, mogą one być tożsame ze zwyczajami pogrzebowymi ~l<; w o~res~ przedi proto-historycznego Europy i Azji. Pozycja w jaką u. ł~da SIę Ciało zmarłego, przedmioty jakie wkłada się mu w ręce luh . " l spow1Jama .... . iumIeszcza z . obok .' niego sposoby w1ązama clała, lIczne zakazy wyczaJe, zWIązane z pochówkiem osób zmarłych. zdają się być cechą 62* �, ~ 'j 978 fi . tylko dla kultury obszaru Ruanda, lecz były niegdyś rozspecy c~n~ me także u wielu ludów obszaru Eurazji. podobnie stosunek powszec łmonektól'y zginął od uderzenia piorunu, jest charakterystycznie do zmar ego, . . l d 'l b . .. d t wy J'aką w takim wypadku zaJmuJa u y Wle u o szarow zbllzony o pos a , • ' poza Ruandą a nawet poza Afryką· H. N a c h t i g a 11: Podwyżkowe pochówki W.północnej i środkowej Azji (Die erhoehte Bestattung in Nord.- und HOc~~sl~n). .,. . Istniał szeroko rozpowszechmony w AZJI połnoclleJ l srodkoweJ zwyczaj umieszczania zwłok osób zmarłych na konst~uowa~ch :0 t~g? ~elu platformach lub po prostu na drzewach. z~yczaJ ten ,ywa wYJa~many jako powstały w strefie długich i. ba~dzo. sIlnych ,mrozow, .powodUJą~yC~ głębokie i długotrwałe zamarzame ZlemL To. zas :utrudmało poch0v.:kl wziemne. Obok tego działała także chęć zabezpIeczema. zwłok przed ZWIerzętami. Zdaniem autora artykułu, wniosek ten me da SIę utrzymać w świetle pełnieljszych materiałów. Pochówki platformowo-palowe praktykowały prawie wszystkie ludy północnej i środkowej Azji, n.awet w ~~runka:::h, gdzie wymienione czynniki klimatyczne były znac~me ł?godn~e~sze. Istnieje natomiast interesująca parale:a tego zwyczaJu, mlano~cle Zwyczaj zawieszania lub składania, na odpowiednich palowyc~ pod.wyzsze~ niach, czaszek i kości zabitych zwierząt. Wiąże się to z wier~em~m. ze kO~CI, jako naj trwalsze z części ciała, niezbędne są do odrodzema SIę .tak z';lerzęcia, jak i człowieka. Obok tego czynnik~em bardzo isto~nym Jest. WIara i wyobrażenia o świecie umarłych, w ktorYI? przl~byv.:aJą dusze l skąd wracają na świat. Są to, względnie były to WIerzema megdyś typowe dla ludów myśliwskich na obszarze przez auto:a om~wianym. ?ne to .właśnie spowodowały powstanie praktyk, na podłozu ktor~ch ro.zw:nęłY. SIę zwyczaje pochowków podwyżkowych. Fakt, że tak WlerZe11'la Jak l ~raktYki pogrzebowe ludów pasterskich Azji środkowej są p.od~bne d~ .połnocn~82ljatyckich świadczy, zdaniem autora, o kulturalne] CIągłOŚCI l zasadmczym kulturowym pokrewieństwie tych ludów. M. Van o v e r b e r.g h: Religia i magia Isnegów (Religion and Magle among the Isneg). . . Przedmiotem artykułu jest opis wyobrażeń duchów oraz OplS zabl~gó:v i praktyk magicznych ludu [sneg, zamieszkałego w górzystym relon1e Luzon'u (Filipiny). J. H a e k e l: Przyczynki do kulturowego uwal'stwienia w Brazylii /Neue Beitraege zur Kulturschichtung Brasiliens/. Jest to dokończenie rozprawy, której część pierwsza została wyd~u~owana w 47-ym t. "Anthropos'u" (s. 96,3-991). Niniejsza część, podobme Jak poprzednia, zawiera niezmiernie interesujące mate~iały, ~tnogr~ficzne, dotyczące szeregu brazylijskich ludów, a w szczegolnoscl ludow ~ o.r o r o, Kar a j a i T u p i. Wnioski, jakie autor wyprowadza po zestawIemu szeregu danych etnograficznych, wskazują na fakt, że u. podstaw kultur l.udów wschodnio-brazylijskich leży dawna kultura myśhwska, która rozmesiona po szerokim obszarze Brazylii, przyjęła różne warianty. Ta najdaw- T r,' j' 979 niej sza kultura łowców przyniesiona została do Ameryki południowej z kontynentu północnego. Przyjęcie tego wspólnego podłoża kulturowego wyjaśnia i tłumaczy wiele wspólnych składników w kulturach poszczególnych ludów brazylijskich, co autor wykazuje na przykładzie ludów B o r o r o, Kar a j a, G e, T u p i i i. Zetknięcie się z ludami o kulturze wyższej, zwłaszcza z wyżyny peruwiańskiej spowodowało zróżnicowania m. i. przejęcie kopieniactwa Wyodrębione przez W. S c h m i d t a w 1913 r. "totemistyczne" oraz "wolno-macierzyste" kręgi kulturowe przedandY.iskiej (zachodniej) części Ameryki połudn., nie dadzą się nadal utrzymać. Dwuklasowe kultury totemistyczne i quasi-totemistyczne w Ameryce tropikalnej zdają się być ze sobą wewnętrznie powiązane. Zarazem są one właściwe ludom kopieniaczym. Jednak nie da się stwierdzić ich wyrastania z konkretnej warstwy kulturowej, jakie autor na tym obszarze wyróżnia. Cechy matriarchatu występują tu w sposób nierówny i w zależności od stopnia rozwoju u różnych ludów, w różnych przejawiają się formach. Występudące tu również tajne związki mężczyzn także wyrastają z dawniejszej warstwy kulturowej. Za taką autor uważa kulturę ustroju macierzystego. W końcowej części artykułu autor rozważa możliwość pochodzenia poszczególnych składników kulturowych ze Starego Świata i przeniesienia ich drogą kontaktów transpacyficznych. Ilość argumentów przemawiających na korzyść tej hipotezy stale wzrasta, mimo to autor wstrzymuje się jeszcze od ostatecznej na temat ten wypowiedzi. Wnioski końcowe, podsumowujące rozprawę, zestawia autor w precyzyjnie sformułowanych punktach, wskazując w zakończeniu, że szereg jeszcze zagadnień kulturowych z obszaru południowo-amerykańskiego należy I'lozwiązać, zan:m zostaną zapełnione luki i rozwiązane wątpliwości związa.ne z historią kultury tego obszaru. F. J. N i c o l a s: Opowiadanie z refrenem śpiewanym z E l a w Górnej Wolcie (Un conte a refl'a,jnC'hal11tE~,des l'Ela de la Haute-Volta (A. O. F.)). W języku "e l e" ten typ folklorystycznego utworu nosi nazwę "esonu". Tok opowiadania przeplata się z refrenem, który w odpowiednich moment"ch podchwytuje i śpiewa audytorium, słuchające narratora. Treść refrenu. oczywiście, sensem swoim uzupełnia tekst opowiadania. Autor przedstawia oryginalny dokument folklorystyczny w fonetycznej transkrypcji i dos~ownym tłumaczeniu. Opowiastka przedstawia bajeczkę o dwóch turkawkach. z których jedna kradnie drugiej 'pisklę. Powołany sędzia stawia przed tur~ kawkami gliniane dzbany, rozstrzygając, że ta jest matką pisklęcia i ta je ofrzyma, która łzami dzban taki napełni. R. M. B e l' n d t: Jeden dzień z życia D i e ri, przed jego zetknięciem się z cudzoziemcami (A Day in the Life of a Dieri Man before Alien Contact). Andrzej Di b a n a. 58-letni Australczyk z plemienia Dieri. w czasie swego pobytu w lecznicy w Adelaidzie, opowiedział o swoim życiu, o stosunkach i zwyczajach ludu Dieri. Ze współudziałem T. Vo g e l s a n g'a. znającego język Dieri, opowiadanie to ujęte zostało w opis jednego ze zwykłych. codziennych dni, jakie ów Dibana przeżywał w koczującej grll- �ie współplemieńców, zanim zetknął się z cywilizacją białych. Na margi~esie wspomnień i refleksji, w opisie tym niezwykły autor odtwarza obraz codziennych zajęć łowcy z grupy Dieri, jego uciech, trosk, obaw i wzruszeń. A obok tego widać dość wyraźnie obraz stosunków rodzinnych, gospodarczych i organizacyjno-plemiennych. Powstał w ten sposób oryginalny dokument, tym wartościowszy, że napisany w dokładnej transkrypcji fonetycznej przy udziale Dibany. D. S Ich r o e d e r: Religia Tujów z obszaru Sining (Kuku-nor) (Zm Religion del' Tujen des Sininggebiets). Jest to końcowa część pracy, której rozdziały poprzednie zostały umieszczone w 47-ym tomie czasop. "Anthropos" (s. 1-79. 620-658, 822-870). Religia Tujów nie przedstawia jednolitego, zwartego kompleksu. Spleciona jest z różnych, co do pochodzenia, wątków. Jest to wynikiem geograficznej sytuacji obszaru Tujów oraz licznych kontaktów kulturowych z ościennymi ludami, a w szczególności z Chinami. Najsilniejszym z procesów religijnych na tym obszarze była, wyrównawczo działająca, fala lamaizmu. Wchłonęła ona wątki dawnych kultów oraz wierzenia i praktyki szamanizmu. Badania tych coraz niklejszych śladów kultowych możnaby, zdaniem autora, wykorzystać dla poszukiwań etnogenetycznych i d~-a odtworzenia dziejów tego obszaru, zwłaszcza gdyby w kierunku tym takze wykorzystano materiały językowe i ludową literaturę tego obszaru. Wielce pomocnymi mogą w tym być także chińskie źródła pisane. Tymczasem jednak liczyć się należy z bardzo szybkim zanikiem kulturowej odrębności Tuj ów, pod wpływem otaczającego ich żywiołu chińskiego. Nie chodzi tu o jakąś ekspansję czy polityczny podbój a1bo podporządkowanie Tujów, lecz o zwyczajny proces wyrównawczy, w którym to, co stare ustępuje przed tym, co nowe i pos'tępowe, tak jak drewniana socha ustąpiła przed pługiem. "Kiedy wnukowie obecnych Tujów, pisze autor, staną się dziadkami, zasięg chińskiej kultury wzrośnie o nowy obszar, który od innych chińskich prowincji będzie się różnił tylko podobnie jak według chińskiego przysłowia prowincje Chin: Co dziesięć mil inna mowa. co IstO - zwyczaj. A przecież mimo to, wszystko to Chińczycy". M i c r o - B i b l i o t e k a A n t h r o p o s'u: Rękopisy niektórych prac, nadsyłanych do redakcji są obszerne, często wysoce wartościowe, ale dotyczą zagadnień, interesują1cych stosunkowo szczupłą garstkę specjalistów. Prace te nie mogą zatem być drukowane na łamach czasopisma. Tym niemniej redakcja zdecydowała się wydawać je w postaci fotokopii filmowych, na taśmach 35 mm, które łatwo można o~: czytywać przy pomocy niewielkiego, domowego rzutnika. W tej kategorll wydawnictw ukazały się m. i. słowniki i gramatyki trzech papuaskich języków, mianowicie języka ,.g e n d e" (A. Aufeningers), c h im b u (A. Schaefer) i jęz. "m u l' i k" (J. Schmidt). Z ciekawszych notatek w dziale "Analecta et Additamenta" zeszytu l-go wymienić należy kilka. Pierwsza z nich to E. A. W o l' m s'auwagi na temat austra-lijskich. obrzę-dowych b~bnóVl'. trąbek i słupów. <po- czynione na marginesie książki R. M. oraz C. H. - B e l' n d t'ó w "Sexual Behavior in Western Arnhem Land" (New York, 1951). Druga z nich - to omówienie wyników, -jakie daje tzw. "kalendarz atomowy". Zrazu entuzjastycznie rozreklamowane próby datowania archeologicznych materiałów o strukturze organicznej, przez zastosowanie urządzenia, którego podstawą jest radioaktywny izotop węglowy, zwany c-l4, nasuwa obecnie wątpliwości. Wahania wyznaczników czasowych są dość znaczne i niekiedy odbiegają od dat ustalanych inną metodą. W sumarycznej ocenie, autor notatki K. J. N a l' l' wnoskuje. że zanim archeologia i paleontologia będą mogły opierać próby datowania na omawianym wynalazku, doświadczenia i badania nad stosowaniem c-l4 muszą ulec znacznemu pogłębieniu i udoskonaleniu. Do interesujących etnografa uwag zaliczyć także należy notatkę K. J e t t m a r'a na temat początków hodowli rena a to w związku z radziecką ekspedycją chakaską - L. R. K y s l a k o w'a w 1950 r. (Sovietskaja Etnografija, 2/19'52, s. 3;9-49). Drugi z kolei zeszy't "A n t h kuły i rozprawy: l' o P o s'u" w 1953 r. zawiera nast. arty- Th. A. S e e b o k: Konstrukcja i treść magicznych zaklęć Czeremis6w (The Structure and Content of Cheremis Charms) Cz. r. Słowo "charm", użyte przez autora rozprawy w jej tytule odpowiada znaczeniem łacińskiemu "i n c a n t a t i o e t a d j u l' a t i o m a g i c aU. W rozprawie tej przedstawiona jest psycho-socjologiczna metoda analizy folkloru oraz logiki ,tzw. "myślenia magicznego". Tematem analizy, demonstrowanej przez autora, są formy słowne, mówione i śpiewane, jako zabieg magiczny, u Czeremisów, podstawy ich związków logicznych i semantycznych. Metodę tę au tor nazywa a n a l i z ą s t l' U k t u l' o W ą. Idealizm tej metody czyni ją powierzchowną. Autor nie sięga do ekonomicznego, materialnego podłoża, z którego wyrasta semantyka pojęć, uźywanych w magicznych formułach i śpiewanych zaklęciach. J. I t t ID a n n: Księżyc i miesi,ące w zachodnim Kamerunie (Mond und Monate im vorderen ,Kamerun). Księżyc zajmuje wyobraźnię tubylców Kamerunu w stopniu daleko większym aniżeli którekolwiek z innych ciał niebieskich. Fakt ten zdaje się wynikać z mnogości form i różnych zabarwień w jakich księżyc się ukazuje. To też według wyobrażeń tamtejszego ludu, tok codziennych zdarzeń pozostaje w stałym związku z księżycem. Fazy i okresy księżycowe stały się więc kalendarzem czynności gospodarczych i cyklów życia społecznego i rodzinnego. U. R. E h l' e n f e l s: Pokrewieństwa ludu K h a s i w czterech tamto dialektach. (K h a s i K:mhip in four Dialects). Autor referuje wyniki terenowych badań nad systemem pokrewieństwa ludu Khasi w Indiach, na pograniczu Assamu. Nazewnictwo różnych stopni i stosunków pokrewieństwa zestawia on w 4-ch kolumnach, zawierających znaczeniowe odpowiedniki w 4-ch dialektach językowych tamt. ludu. �983 982 :l :f d A. G e r s t n e r: Z życia i społecznych stosunków ludu We wa e kB o i k i n w północno-wschodniej Nowej Gwinei (Aus dem Gemeinschaftsleben der Wewaek-Boikin-Leute, Nord-Ost Neuguinea). Autor ogłosi! już kilka artykułów na temat ludu Wewaek-Boikin. Tym razem daje w krótkim zarysie opis życia w tamtejszych wsiach, opis totemistycznej, dwuklasowej organizacji, stosunków własności, zwyczajów wojennych itp. Ciąg dalszy tego artykułu drukowany jest w 3-im zeszycie czasopisma Anthropos 48-go tomu (1953). M. Van o v e r ob e r g h: Religia i magia I s n e g ó w (Heligion and Magic among the Isneg.) Jest to ciąg dalszy artykułu, zapoczątkowanego w poprzednim zeszycie Anthroposu. Niniejsza, druga część, zawiera opisy edukacji, ceremonii wyświęcania oraz czynności tamto czarowników, zwanych w języku Isnegów "d or a l' a k i t". Z kolei następuje omówienie niektórych zabiegów, wykony-' wanych przez czarownika, opis zakazów. jakie go obowiązują oraz pozycji społecznej, jaką zajmuje. F. N i c o l a s: Etnograficzne teksty ze wschodniej części T a m a j e q des lullemeden (Texts ethnographiques de T a m a j e q des lullemeden de l'est.) Teksty te zebrał autor wśród Tuaregów kolonii francuskiej na obszarze dorzeczarz. Nigru. Zawierają one interesujące wypowiedzi tubylców na temat ich pasterskiego trybu życia, techniki wypasania stad na stepowopustynnych obszarach i wędrówek ze stadami, oraz na temat stosunków z innymi, sąsiedZJkimi grupami, wreszcie o hodowanych zwierzętach, o dzikich zwierzętach pustyni, o psach, polowaniach oraz o osiadłym trybie życia grup, zajmujących się rolnictwem w oazach. Teksty spisane są w języku tuareskim w fonetycznej transkryplcji z tłumaczeniem dosłownym oraz stylizowanym. H. A u f e n a n ge r: Próby tekstów języka Nondugi (Środkowa Nowa Gwinea) [Textproben der Nondugl-Sprache (Zentral Neu-Guinea)]. Autor przedstawia fonetyczną transkrypcję trzech podań tubylczych z Nowej Gwinei, zebranych u ludu W i l k a n e. Tytuły OIPowiadań: "Zemsta obrażonej kobiety", "Dlaczego ludzie muszą umierać" i "Zarłoczna staruszka". Teksty objaśnione są dosłownymi oraz stylizowanymi objaśnieniami w jęz.niernieckim. A. F r o e l i c h: Heligijne pogiądy H am b u k u s z u z nad Okawango (Heligioese Anschauungen der Hambukuschen am Akawango im noerdlichen Suedwest-Afrika). Na treść artykułu składają się: Główne wiadomości o grupie Hambukuszu (grupa murzo Bantu nad rz. Okawango). Nazwa naczelnego bóstwa. Znaczenie tej: nazwy i jej pochodzenie. Stosunek owego bóstwa do ludzi i ludzi do tego bóstwa. I:. t li W. H e i s s i g: Wyparcie szamanizmu przez lamaizm w XVII wieku w świetle źródeł mongolskich.) (A. Mongolian Source to the Lamaist SUPlPression of Shamanism) (Dokończenie.) Artykuł zapoczątkowany w poprzednim zeszycie Anthroposu, omówiony został poprzednio jako całość. A. V. G a b a 'i n: Treść i znaczenie starot u reckich napisów (Inhalt und Bedeutung del' alttuerkischen Inschriften.) Najstarszym dokumentem starotureckiego pisma są napisy runiczne na kamiennych nagrobkach, znajdowanych w Azji środkowej, m. i. w stepowej krainie U i g u r, w okolicy T a n g - T u w a, w okolicy M i n u s i n s k a, jeziora B a łka s z, rzeki L e n y i in. Napisy te ryte są na kamieniach kształtu niewielkich obelisków. Treścią ich są zazwyczaj krótkie, lapidarne informac:je o zmarłym. Nad napisem bywa często wyryty rysunek jakiegoś zwierzęcia lub inny, z kilku pros'tych kresek złożony znak. Studium nad tymi napisami pozwala w pewnym stopniu na odtworzenie początkowych faz rozwojowych tureckich ludów. J H. E. D l' i vel': Przestrzenny i czasowy zasięg instrumentu muzycznego ,,1' a s p" - w Ameryce (The Spatial and Temporal Distribution of the Musical R'łsp in the New World.). Instrument zwany przez autora "Hasp", zdaje się być czymś w rodzaju muzycznej piły. Autor niestety nie podaje bliżej szczegółowej konstrukcji owego instrumentu, omawiając jedynie jego zasięg w czasie oj przestrzeni na kontynencie amerykańskim. F. J. E z a n n s: Kilka przys'łowi, zebranych w F a d i'O u t. (Quelques proverbes serer recuellis li Fadiout (senegal). Teksty przysłowi, są podane w brzmieniu oryginalnym w transkrypcji fonetycznej, opartej na wymowie francuskiej oraz wy1jaśnione dosłownym. stylizowanym tłumaczeniem. Th. Vel' h o e v e n: Mikrolityczna kultura centralnej i zachodniej części wyspy F l o l' e s (Ellie Mikrolithenkulturin Mi.ttel- lUnd West- Flores.) Artykuł informuje o wynikach :poszukiwań śladów archeologicznych tzw. kultury mikrolitycznej na wyspie Flores. Znaleziska wymienionej kultury wskazują zresztą na jej szeroki zasięg, obejmujący prócz wysp Indonezji także Filipiny. Autor przedstawia zarazem na 6-u tablicach bogaty i dobrze wykonany materiał ilustracyjny. F. Bornemann: H. E. Kauffmann'a Pieśni ze Wzgórz Naga. <H. E. Kauffmanns Songs of the Naga Hills.) Autor omawia zbiorek pieśni, zebranych przez H. E. Kauffmann'a wśród ludu ze Wzgórz Naga z okazji etnograficznej ekspedycji na obszar Naga w roku 1936/37, w której Kauffmann brał m. i. udział. A. B u r g m a n n: Słownik i gramatyka języka Nondugi z centralnej Nowej Gwinei. - H. A u f e n a n g e r'a. (H. A u f e n a n g e l' s Vokabular und Grammatik del' Nondugl-Sprache in Central-Neuguinea.) �984 Jest to omówienie 5-go tomu Micro-Biblioteki Anthroposu, traktującego o języku Nondugl. Jest to zagadnienie bardzo specjalistyczne, językoznawcze. ,. r ~. w. S c h m i d t: Dawna religia Mongołów za panowania Czyngizyd6w według N. P a 11 i s e n'a (N. P a 11 is e n: Die alte Religion der mongolischen Volkes waehrend der Herrschaft der Tschingisiden.) Jest to również omówienie jednej z prac, wydanej w ramach MicroBiblioteki Anthropos'u, mianowicie tomu 7-go, będącego, zdaniem referenta, dość poważnym przyczynkiem do zagadnień relig:oznawstwa i mongolistyki W dziele A n a l e c t a et A d d i t a m e n t a - z ciekawszych notatek, interesujących etnografa, na:eżałoby wymienić artykuł C. Albisettiego, opisujący wioskę Bororo, artykuł H. E. Kaufmanna na temat śpichrzów ryżowych u ludu Naga oraz relację T. M. Hermanns'a o iPoliandrii w Tybecie. Ten ostatni artykuł jest tym cenniejszy, że prostuje i uchyla niektóre, mocno rozpowszechnione, a przecież błędne relacje o charakterze i przyczynach poliandrii w Tybecie i rzekomo znacznym tam rozpowszechnieniu tej formy trałżeństwa. Dział M i s c e l a n e a zawiera szereg interesujących notatek, poczynionych z okazji publikacji różnych prac, ogólnie dotyczących historii kultury. Trzeci i ostatni zeszyt 48-go tomu Anthroposu zawiera na wstępie zamieszczone 4-y indeksy: Indeks autorów, indeks geograficzny i rzeczowy oraz 'indeks ilustracji, - odnoszące się do całego tomu 48-go tego czasopisma. Cykl artykułów otwiera rozprawa A. E. J e n s e n'a: - Dwuklasowe (dualne) systemy w północno-wschodniej Afryce (Dual-Sy·steme in NordOst-Afrika.) 'Istnienie dwuklasowego podziału grup plemiennych sygnalizowano najwcześniej z obszaru ludów melanezyjskich i australijskich, a następnie u ludów amerY'kańskich. Stosunkowo niedawno ukazały się iPublikacje wyników badań afrykańskich, gdzie stwierdzono również ślady dwuklasowej organizacji plemiennej w Afryce. A. E. Je 11 s e n był jednym z uczestników południowo-abisyńskiej ekspedycji niemieckiej, zorganizowanej przez Instytut L Frobeniusa w latach 1950-1952. Zebrał on, między innymi, materiały, świadczące o istnieniu organizacji dwuklasowej u ludów południowo-abisyńskich, a także z obszaru Erytrei. Autor stwierdza, że dwuklasowy system jest właściwy starożytnej kulturze nilotyckiej, która nawarstwiła się na jeszcze starsze podłoże kulturowe - pre-nilotyckie. Owa kultura nilotycka wniosła na ten obszar, obok uprawy zbóż, hodowli bydła rogatego i i., omawianą przez autora organizację plemienną. Polegała ona na tym, że plemię dzieląc się na klany, tworzyło zarazem dwie klasy. Poszczególne klany przynależały do jednej z tych klas. Małżeństwo mogło być zawierane jedynie między członkami dwóch różnych klas; w tym znaczeniu obowiązy\1I!ułaegzogamia. Ale podział na dwie klasy wyrażał się nietylko w normach, dotyczących zawierania małżeństw. Liczne zwyczaje obrzędy, a nawet zgrupowania domów mieszkalnych i niekiedy posiadanie dwóch odrębnych kacyków - były wyrazem tego dualnego systemu. Podział ten uległ naog6ł 985 dość silnemu zatarciu. Pozostały jednak ,mniej lub więcej wyraźne jego ślady. Zdaniem autora, nilotycka fala kulturowa, która omawiany tu system dwuklasowy rozniosła po Afryce, sięgnęła aż do Rodezji. Autor przypuszcza więc, że ślady tego systemu możnaby odnaleźć także w kulturze Hotentotów i ludu Herero. Th. A. S e b e o kiL. H. O l' Z a k: Konstrukcja i treść magicznych zaklęć Czeremisów. (The Structure and Content of Cheremis Charms) Cz.2-ga. Artykuł jest dokończeniem rOZIPrawy, któraj część 1-szą wydrukowano w 2-im zeszycie 48-go tomu. Artykuł omówiony został poprzednio jako całość. K. J. N a r 1': Do zagadnienia staro-paleolitycznych kręgów kulturowych (Zur Frage alt-palaeolitischer Kultur-Kreise.) Autor krytycznie analizuje archeologiczne periodyzacje H. O b e l' m a i e r'a oraz H. B l' e u i 1'a. Analizie poddaje również techniki obróbki kamienia wyróżniane przez archeologów dla okresu omawianego przez autora. Celem tych dociekań jest stwierdzenie, czy przeciwstawianie "techniki" - wzgl. "przemysłu - tłuków pięściowych" (FausfJkeile) technice wzgl. przemysłowi odłamkowemu - jest dostatecznie uzasadnione w tym senSle, że dwie te techniki reprezentują dwie różne kultury, w znaczeniu dwóch różnych kręgów kulturowych. SIedząc przestrzenny i chronologiczny zasięg występowania odnośnych reliktów, autor stawia hipotezę, w myśl której oba te przemysły pozostają w genetycznym ze sobą związku, i że drugi z nich jest wariantem pierwszego. Hipotezę tę popiera autor szczegółowym zesta-' wieniem materiałów dowodowych, zarazem zastrzegając jednak, że ma ona charakter hipotezy roboczej, która, jego zdaniem niegorzej jest uzasadniona niż hipoteza Obermaiera. Natomiast proponulje on aby pojęcie "kręgu kulturowego" zastąpić pOJęciem "przemysł" - wtedy, gdy mamy do czynienia jedynie z resztkami narzędzi kamiennych, stanowiących zaledwie jeden zt> składników owej dawnej kultury. Pojęcie ",kręgu kulturowego" jest bowiem w takim przypadku używane niewłaściwie. gdyż nawet w sensie arche~ ologicznym, określa ono ugrupowanie przestrzenno-czasowe całego szeregu elementów kulturowych. A. G e r s t n e 1': Z życia i społecznych stosu:nków ludu We wa e kB o i k i n w półno'cno-wschodniej Nowej Gwinei. (Aus dem Gemeinschaftsleben der Wewaek-Boikin-Leute, Nord-Ost Neuguinea.) Cz. II-,ga. Jest to dokończenie artykułu, którego l-sza część została opublikowana w zeszycie 2-im 48-go tomu "Anthroposu". Na treść tego artykułu składają się opisy, dotyczące święta Yam, święta palmy Sago i święta orzechów Be~ te:u, a nadto święto owoców drzewa Ton (w miejscowym języku "waf e u"). Autor przytacza zarazem mity o pochodzeniu Yam. W zakończeniu podaje autor opis dawnych wojennych uroczystości. Notatki te pochodzą z zapisów terenowych, które autor zebrał przy okazji pracy misyjnej na Nowej Gwinei. J. J. H o n i g m a n n: Organizacja społeczna Indian C l' e e z Attawapiskat. (Social Organisation of the Attawapiskat Cree Tnd;ans.) �--- 986 Autor referuje wyniki badań terenowych, prowadzonych przez niego wśród Indian C l' e e nad jeziorem Ontario w Kanadzie. Podaje on przede wszystkim zestawienie określeń, używanych przez wymienionych Indian na oznaczenie różnych stopni pokrewieństwa. Z kolei przechodzi do omówienia ich współczesnej organizacji, rozmieszczenia siedzib, stosunków pokrewieństwa i stosunków rodzinnych. Autor ujmuje zagadnienie raczej socjologicznie. O'pierając się w swoich wnioskach na metodzie analizy organizacji społecznych, rozwiniętej przez amerykańskiego socjo-etnografa - G. P. M u l' d o c k a. (Social Structure, New York, 1949). . G. L e h m a c h e r: D a g d e, główne z irlandzkich bóstw. (Der Dadge. das Haupt der irische Goetter.) W ludowych wierzeniach i folklorze nazwa bóstwa D a g d e uległa zapomnieniu i zatarciu. Znaczenie tej nazwy, jak również miejsce, jakie bóstwo o tej nazwie zajmowało na Olimpie staro-irlandzkich bogów, wynika z dawnych, północnych sag. Autor wydobył z materiałów bibliograficznych to, co stanowi cechy wymienionego bóstwa oraz wskazuje na więzy jego pokrewieństwa z innymi postaciami irlandzkiego panteonu. . " .. " ! ! , J. U l b l' i c h: Kopanie studni w górach Tu-men-tzu (prow. Kan su. Chiny zach.) [Brunnengraben in den Tu-men-tzu - Bergen (prov. Kansu West-:China)]. Ludowe spo'soby na poszukiwanie żył wodnych w ziemi dla oznaczenia miejsca na studnię, w Górach Tu-men-tzu, są jeszcze na ogół bardzo prymitywne. Trudności jakie wynikają z braku właściwych umiejętności tego rodzaju poszukiwań, zwiększa dodatkowo górzystość terenu i cechy glebowego podłoża. Skutkiem tego jest niedostateczna ilość studzien, często zresztą wadliwie umiejscowionych oraz zbyt słabe zaopatrzenie tamto okolic w wodę. Interesujące są podane przez autora opisy metod chińskich geomantów i poszukiwaczy wody, stosowanych na oznaczenie miejsca na studnię· Samo kopanie studni odbywa się w sposób podobny jak i w Europie. Trzeba jednak dodać, że studnie tam kopane sięgają na 40 do 50 metrów w głąb ziemi a średnica otworu wynosi około 1 metr. Ściany studni ścina się pionuwo i gładko. Do usuwania ziemi i kamieni a także do spuszczania i wyciągania robotników, kopiących studnię buduje się na powierzchni nad krawędzią, rusztowanie z umieszczonym w nim wałem korbowym, liną i koszem. Po wykopaniu, umacnia się krawędź studni drewnianym oszalowaniem albo obmurowaniem. Niekiedy z powodu piaszczystości ścian studni, drewniane oszalowanie, zabezpieczające przed osypywaniem się ziemi, sięgać musi znacznie w głąb studni. Ukończenie kopania studni z wynikiem pomyślnym kończy uroczystość. w czasie której studnię skrapia się krwią zabitego na ten cel, koguta. H. P o h l h a u s e n: Do zagadnienia o pochodzeniu Lapończyków. (Zur Frage nach del' Herkunft del' Lappen.) zagadnieniu temu poświęcono już wiele prac. Mimo to zdaje się ono być nadal nierozstrzygniętym. Według jedne; z hipotez, do które; autor tego artykułu nawiązuje. Lapończycy są dalekimi potomkami ludności, która "przezimowała" ostatni okres zlodowacenia Europy. w stosunkowo łagod- ... _-_. 987 nym klimacie nadmorskiego pasa zachodniej Skandynawii. Zdaniem K B W i k l u n d 'a ludność ta żyła zrazu z rybactwa i łowów na zwierzynę m~rską. Z czasem jednak rozwinęła się tam hodowla renów i to w dwóch zasadniczych formach, jako hodowla na wpół-koczownicza na południu, oraz jako hodowla całkowicie nomadyczna na północy. Zetknięcie się owej łudności z Neńcami europejskimi, pozwo,Jiło tym ostatnim przejąć hodowlę rena w jej południowej postaci. Autor artykułu poddaje założenia tej hipotezy krytycznej analizie. Stawia więc pytanie: czy wolna od zlodowacenia strefa przybrzeżna Skandynawii mogła być zaludniona w okresie ostatniego zlodowacenia Europy, jeśli tak, czy była zaludniona i jakie są na to dowody a wreszcie, jeśli była zaludniona, skąd mogła przybyć tam owa ewentualna ludność. Porównując odpowiedzi na te pytania autor zestawia szereg możliwości, z których jako wysoce prawdopodobną określa tę, w myśl której, pierwotn •• ludność owej strefy przybyła tam z Europy zachodniej. Byli to łowcy renów. Ludność ta, według autora, znalazłszy się w strefie nadmorskiej, zajmowała się również łowami na morską zwierzynę. Stworzyła ona swoistą dla siebie kulturę materialną, w skład której wchodziły elementy takie, jak ziemianki okrągłe względnie szałasy budowane z kamienia, w typie eskimoskich "iglo" (gdyż ludność ta żyła trybem osiadłym), harpuny z zadziorami, skórzane, lekkie łodzie, tranowe lampy do oświetlania wnętrza domostw. Kultura ta, wnioskuje autor, musiała pozostawić po sobie ślady, widoczne jeszcze we współczesnej ludowej kulturze na tym obszarze. Autor wymienia więc kamienne szałasy, tranowe lampy itp., spotykane w Skandynawii, dopatrując się w tych przedmiotach reliktów z owej naj dawniejszej kultury tego obszaru. . . Kulturę lapońską uważa Ijednak autor za dopiero czwarte z kolei nawarstwienie kulturowe w Skandynawii. Nie rozstrzygając samego zagadnienia o rasowym pochodzeniu Lapończyków, wymienia on szereg składników 'ich kultury, które wykazują bardzo ścisłe powiązania z kulturami ludów syberyjskiego kręgu pófnQl~nego. To też w końcowyoh wnioskach daje autor wyraz idei, że należałoby szczegółowo ZJbadać, co w kulturze Lapo'ńczyków jest wspólne z kulturą ludów syberyjskich, co w niej jest pochodzenia fińskiego a co północno-germańskiego oraz co ewentualnie może nawiązywać do wymienionej wyżej, owej hipotetycznej kultury ludności okresu dyluwialnego. Zdaniem autora, kultura Lapończyków jest raczej syntezą składników, z jednej strony syberyjskich, z drugiej strony finskich i północno-germańskich. ,,0 ile punkt ciężkości od strony językowej leży w strefie (ugro-)finskiej, a od strony rasowej w specyficznie lapońskim odcinku, o tyle pod względem kulturowym, punktu ciężkości szukać należy w strefie syberyjskiej", pisze autor w zakończeniu artykułu. D. V. G o a l: Rytuały związane z okresem dojrzewania u Ba- Yaka. (Puberteitsriten bij de Ba- Yaka.) Przedmiotem obszernego omówienia są w tym artykule obrzędy, związane z inicjacyjnymi praktykami w okresie dojrzewania płciowego młodzieży szczepu B a - Yak a z okolicy Kwango (Kongo. Afryka). Artykuł napisany w jęz. holenderskim. �989 988 R. de N e b e s k y - Woj k o wi t z: Legenda Lepchów o budowie wieży. (Die Legende vom Turmbau der L e p c h a.) Legenda Lepchów przypomina w swoim zasadniczym zrębie biblij:1ą legendę o budowie wieży Babel. Szczególnie jednak interesującą okolicznością jest w niej to, że wieża ta miała być zbudowana z glinianych garnków, aż pod strop nieba, aby ludzie mogli do sklepienia nieba sięgnąć, oraz fakt, że na miejscu, gdzie według legendy wieża ta miała być wznieS'iona, ludność miejscowa znajduje gliniane skorupy. Legenda ta ma kilka wersji, które przez autora zebrane i spisane zostały w terenie, w maharadżacie Sikkimu, u podnóża środkowego łańcucha Himalajów, gdzie mieszka lud L e p c h a. Autor stwierdził też istnienie owych glinianych skorup, w okolicy wskazywanej przez legendę. W. S c h m i d t: Sexualizm, Mitologia i Religia w północnej Australii. (Sexualismus, Mythologie and Religion in Nord-Australien.) Artykuł jest wyjątkiem z pracy p. ,t. "Totemismus in Australien", która znowu jest jednym z tomów obszerniejszego dzieła, noszącego tytuł "Vorstudien zu einer Geschichte der Kultur". Tematem tego dzieła jest studium totemizmu wyższych kultur łowieckich w zasięgu' światowym. W omawianym artykule autor polemizuje przede wszystkim z wywodami R. M. i C. H. B e l' n d t'ów, zawartymi w ich pracy "Sexual Behavior in Western Arnhem Land" (New York, 1951). W kolejnych 5-ciu rozdziałach omawia autor seksualne życie australczyków północnych w cyklu rozwojowym od dzieciństwa po wiek dojrzały. W ciągu dalszym przechodzi do scharakteryzowania religii, mitologii oraz wierzeń tego ludu. Szczególną uwagę poświęca opisowi tzw. kultu "Kunapipi". W rozdziale końcowym, dając sumaryczną ocenę pracy Berndt'ów, autor pozytywnie wyraża się o zasługach wymienionych badaczy i autorów wyż. nazwanej pracy. J. F. R o c k: Wyjątki z Historii Sikk,imu(Excepts fDom a History of Sikkim). Historia Sikkimu, napisana w Ijęzyku angielskim jest narazie jeszcze maszynopisem, niewydanym drukiem. Jest to zarazem tłumaczenie z oryginału tybetańskiego, którego autorami są maharadża Sikkimu i jego małżonka. Obok dziejów dynastycznych znajdują się w tej pracy fragmenty o charakterze etnogenetycznym dla tego obszaru oraz pewna ilość wiadomości etnograficznych o zwyczajach rodzinnych, o gospodarce tamto ludności, a narzędziach rolniczych itp. Autor przedstawia kilka wyjątków z tej historii przy czym fragmenty o charakterze etnograficznym są interesującym przyczynkiem do wiadomości o materialnej kulturze tamtejszego ludu. Dwa z kolei następujące artykuły są omówieniami 6-go i lO-go tomu Mikro-Biblioteki Anthroposu. Autorem pierwszego z artykułów jest A. B u l' g m a n n. Omawia on gramatykę języka Yap (Mikronezja), opracowaną przez Hermanna B o l' o C C o, zakonnika klasztoru Kapucynów. Przebywając jako misjonarz na wyspach Karolinach, zebrał on materiały, które następnie opracował jako "Gramatykę Ijęz. Yap". Borocco pracował jako zakonnik pod imieniem P a u l i n u s von L o e l' r a c h. stąd praca ta figuruje pod zakonnym nazwiskiem autora, Drugi z artykułów ,napisany przez A. E. W o l' m s'a jest omowleniem pracy H. N e c k l e s'a i E. A. W o l' m s'a pt. Australian Languages". r J W dziale A n a l e c t a et A d d i t a m e n t a znajduje się obszerniejsza notatka archeologiczna M. v. Stijna na marginesie pracy A. Riesenfeld'a "The Megalitic Culture of Melanesia", o znaleziskach kamiennych, przedhistorycznych narzędzi w dolinie rzeki Wahgi na Nowej Gwinei. Tego samego obszaru dotyczy etnograficzna notatka H. Aufenanger'a, o kościannych ostrzach oszczepów i drewnianych łyżkach z charakterystycznym lejkiem, spot)"kanych u tamtejszej ludności. Interesującą jest także notatka S. Hummel'a o obrzędowych maczugach tybetańskich lamów i przypuszczalnym ich genetycznym związku z belemnitami oraz symetrycznymi, podwójnymi toporami z obszaru kulturowego Bliskiego Wschodu i Grecji. Na temat archeologicznego znaleziska szczątków zatopionych renów (w Meiendorf i w Stellmoor w Niemczech), powstały interpretacje w myśl których, są to ślady ofiar ze zwierząt, zatapianych dla obrzędowo-kultowych celów. Miały to być praktyki kultowe pierwotnych ludów łowieckich. Autor notatki A. P o h l h a u s e n, wskazuje jednak na szereg danych etnograficznych, świadczących o tym, że wiele ludów północnych tak łowieckich jak i pasterskich, konserwuje mięso zabitych zwierząt przez zanurzanie w lodowate wody północnych jezior czy strumieni. W wyjaśnieniu oraz interpretacji wymienionych wyżej znalezisk należałoby zatem uwzględnić możliwość czysto eknomicznego podłoża przyczynowego tych zjawisk. W dziale M i s c e 11 a n e a na szczególną uwagę etnografów zasługuje notatka o pracy szwedzkiego badacza kultury, A. C a m p b e 11'a - na temat historii chleba w Szwecji. Poza tym etnografów słowiańskich niewątpliwie zainteresuje notatka o artykule V. G e l' a m b'a o tzw. "dymnych chatach" w rejonie Salzburga w Austrii (VeroeffetI. d. Inst. f. Volkskunde, Salzburg, t. 4, 1950). Chaty te są ogrzewane typowym dla Słowiańszczyzny piecem. Większe skupienie tego typu chat występuje w Styrii i Karyntii, zatem na obszarze niegdyś licznie zaludnionym przez żywioł słowiański. Autor pozostawia otwartym zagadnienie, jak należy tłumaczyć pojawienie się tego typU chat w okolicy Salzburga. Każdy z omówionych trzech zeszytów "Anth'roposu" zawiera dział .,B i b l i o g r a p h i a", w którym omówione zostały w mniej lub więcej obszernych recenzjach aktualne nowości wydawnicze z dziedziny historii kultury i językoznawstwa, głównie z lat 1951 i 1952. Uzupełnieniem tego działu Jest wykaz "P u b l i c a t i o n e s r e c e n t e s", także orientujący w aktualnych wydawnictwach z dziedzin wyżej wymienionych. Oba te działy w tomie 48-ym Anthroposu wymieniają ponad tysiąc tytułów publikacji etnologicznych, archeologicznych, językoznawczych i antropologicznych, jakie w ostatnich latach się ukaz'łły na księgarskim rynku. Wreszcie każdy z omawianych zeszytów w dziale końcowym podaje spis, nadesłanych do redakcji "A n t h l' o P o s'u", czasopism. Tytuł każdego z czasopism uzupełniony jest wykazem artykułów, stanowiących treść każdego z wymienionych periodyków. Tadeusz Wróblewski �991 990 BAKAN FERNHOLM. "L j u s t e r f i s k eH. En ~ve.rsikt over redskap 'v Acta Ethnologica et Folklonshca Europaea. Red. och met od er. F o lk - LI . k S:gurd Erixon. Tom VI 1942. Stockho~m (s:r. 5~7~) 4 rys: 2 ~bl. ;) mape . ' literaturze etnografIczneJ znajduJemy me wIele prac po'l ,. . W nau k o weJ' .. nych wyłącznie zagadnieniom rybołówstwa, a w szczego noscl prymlsWlęco 'sposobom i narzędziom lowu, które zazwyczaj rozpatrywane, są t.ywny m .. . . między innymi sposobami zdobywan'a zywnoscl. . ' W zakresie kultury materialnej, jeszcze do me?a~na ry,tołowstwo na,· l . ło również w muzeach etnograficznych, do dZlałow, ktory~ .mało po· s~~cano uwagi, dzięki czemu odnośne zbiory bywają ~rzewazme b~rd.zo niekompletne, a przewodniki i katalogi rzadko poruszają te zagad,mema, Niedocenianie wartości gromadzenia zbi~rów. z .zakr~su , rybołowst~a odbiło się też wydatnie na literaturze etnograficzne] me da]ąc.eJ wyczerpuJącego pojęcia o jego historii i roli w rozwoju kultury. ludoweJ. , . Rybołówstwo należy do tych dziedzin gospodarki ludu, ktora roz:-Vlj~ł~ się od zarania dziejów ludzkości, a której ślady znamy od. okresu d~lkosCl. Niektóre narzędzia kolne na pewnych terenach zachow~ły Się w. formie prawie niezmiennej bądź od okresu brązu, lub żelaza, bądz czasow wc~esnohistorycznych. Hakan Fernholm poświęca swój artykuł osclom do, kł~cla ryb. narzędziom, które swą genealogią sięgając pierwotnych oszc.zepow I harp~nów, trwają w Europie do chwili obecnej jako zakazane. gmące narzędzia ?~ kłusownicze. . h . Narzędziom kolnym w postaci oszczepów a przede wszy~tklm ~rpunow kościanych poświęcone są liczne prace z zakresu arch~~I~gl1, a t,akze pr~ce etnograficzne dotyczące kultur arktycznych, jednak J:sll chodZI a wspołczesne narzędzia kolne nie wiele im poświęcano uwagI. . . . spośród prac, które się nimi zajmują, na pi;rwsz~~ m~;Jscu nale~ postawić pracę otto H e r m a n a "A magyar lal~sza kon~ve • (BU~ap~z c 1887), który po raz pierwszy daje syste~atYk~ OŚCIdo kłUCia ryb, opierają się przede wszystkim na materiale. węglerskl.m. Jego. u~!ad systematyczny. podejmują inni badacze, wśród ktoryah nalezy wymlen.c pracę ~anko J ~ 'n o s z'a "A magyar Ralciszat eredete. = (HeI'kunft ~er MagyarlSCh~n. FIscherei Budapest-Leipzig 1900), która to praca ?o~ato. Ilustrowana P?SWlęCa dt.ży rozdział ościom do kłucia ryb, dając ich uJęcIe hlstor~czr:o-po:ow?awcze w oparciu również przede wszystkim o materiały z WęgIer I z mektorych krajów sąsiednich. ," k' Narzędziom kolnym poświęca większą uwagę WYbltn~. etnol,Og,fms I Uuno Taavi S i l' e l i u s w swej pracy "Suomalai~en Kal~st~~ (Hels,nkI1906). Nie wspominając o krótszych wzmiaIl!kach nalezy ~.t:~l1emc pracę V. C u re y ć'ia "Narodne Ribarstvo u Bosni i Hercegovmt (Glasn: ~,em. M';J-Z: Sarajevo 1910), K. M o s z y ń s'k i e g o "Kultura. Ludowa Slowtan • Kra~O\\ Eestlands (Tar~u 1931). oraz pracę 1929 J M ~ n n i n e n a Die Sacltkultur A N' . Muzeum poświęconą ościom węgierskim przez S. G o n, y: y a ". epra~zt.. z szigonyygyiijtemenye" Budapest 19381, w ktol'e] autor ten daje pl,erw~ ą mapkę rozmieszczenia różnych form ości na Węgrzech. W 1939 r. autorka niniejszej recenzji daje krótki przegląd systematyczny ości śródlądOwyc.h Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pt. "O~ci rybackie" (Wilno 1939), wreSZCIe , • Q " ,., Z. L i g e l' s w pracy pt. "Die Volkskultur der Letten" (Ryga 1942) poświęca wiele uwagi ościom do połowu ryb dając cenny opis tej dziedziny rybołówstwa na Łotwi.e. Najbardziej wyczevpujące monograficzne' opracowania narzędzi kolnych zostały poświęcone rybołówstwu ludów ugrofińskich: Węgrów, Finów i Estończyków. H. F e l' n h o l m w pracy swej Ljusterfiske czyli połowy ryb ościami daje przede wszystkim krótki przegląd narzędzi kolnych znanych z europejskich materiałów archeologicznych ze szczególnym uwzględnieniem kościanych harpunów i ości. Następnie omawia ości brązowe znane ze szwajcarskich budowli palowych z okresu brązu oraz z Neuchiitel z okresu lateńskiego. Mówiąc o trójzębie przynosi wiadomość o używaniu go przez Chińczyków. Autor stoi na stanowisku, iż w Europie rozpowszechnił się on przychodząc z południa, Jego europejski zasięg obejmował Francję, gdzie miał być pospolity jeszcze do 1700 r. podobnie jak 'na wybrzeżach Morza Sródziemnego. W Norwegii trójząb miał również być znany do 1800 'r. Przechodząc do systematyki ości dzieli je autor na 9 większych grup a mialIlowic'ie na: 1. ości w posta/ci samorodnych drewianych wideł 2. ości zwane w Blekinge i w Smaland "narv" , składające się z zębów' osobno przymocowanych do drzewca, 3. ości składane z dwóch części wbijanych w drzewce, 4. ości gałęziowate wykute z jednej części żelaza w kształcie ręki, 5, ości węgorzowe posiadające ramiona zagarniające, odpowiadające naszym bodarzom morskim, wśród których autor wyróżnia kilka odmian, 6. ości piłowate, 7. ości kabłąkowate w kilku odmianach, 8. ości listwowate, które dzieli na gałęziowate i grzebieniaste, 9. ości grzebieniaste w kilku odmianach, uwarunkowanych bądź przez budowę narzędzia, bądź przez technikę wykonania lub formę. Autor podał 5 mapek, z których 4 ilustrują zasięg poszczególnych grup i odmian ości, zaś jedna zasięg połowów ryb na ogień, zasięg różnych form kagańca i połowu na pochodnie. Uwzględnione materiały pochodzą przede wszystkim ze Skandynawii i Danii, poza tym w niewielkiej ilości z Finlandii, Estonii, Łotwy i z d. Prus Wschodnich. Następnie omawia autor inne grabiowate i hakowate narzędzia kolne i daje interesujące opisy letnich i zimowych. dziennych i nocnych połowów ryb oraz relacje, jakie pozostawił Olaus Magnus. Szczególną uwagę poświęca autor połowom ryb na ogień palący się w kagańcu, a także samemu sposobowi kłucia ryb, między innymi ciskaniu ryb na odległość z łodzi, z mostów i z dachów domów. Autor wymienia zabijanie ryb z łuku i strzał znane w Szwecji jeszcze przed około 60 laty, omawia też niezmiernie prymitywne polowanie na węgorze w ok. Blekinge i Kalmar polegające na tym, iż na płytkich wodach budowano kanały zaopatrzone w kamienne daszki, do których wpływały węgorze. Rybak zaś uzbrojony w ość brodząc po wod;:ie z torbą na brzuchu podnosił kamienie i gwałtownie kłuł węgorze, Autor przedstawia ilustracje 15 narzędzi, w tym 4 rysunki 11 fotografii. Praca Fernholma daje cenny zarys historyczny prymitywnego rybołówstwa w zakresie narzędzi kolnych w Szwecji na tle sąsiednich krajów północnych i po raz pierwszy ujęty w ramy systematyki i przedstawiony kartograficznie materiał dotyczący ości skandynawskich. Cenne opisy po63 I, �993 992 , 'ciekawe przedstawienie związku narzęłc)wÓWoraz liczn~ ObSel'\'t~~':zd:J~arakterem wód, a także gwarowe nazwy dzi z poławianymi rybam , narzędzi. fl ks 'i dotyczących zagadnień metodo10gIC~Praca ta nasuwa ,szereg re ,e J t powodu iż wSipółczesna etnologia nych i trudności, ja'1oe wynta,J~i: ;;~ada jeszcze dość precyz~j~ie wyw zakresie kultury matena neJ ani też systematyki WSzystkl,cn dZI~Ch pracowanych metod bada~~zy zachodzą trudności w identyflkowam,u łów kultury, w konsekwencji cze o zn ch szczególnie dzięki różnym przY,Jwyróżnionych jednostek, systen:a~c ~ d'anym wy,padku budowa narzędzia, nym kryteriom podZlału Ja np. moWa , b' 'forma ' technika umocowa~la zę o~ ~ ,. 'racow wanego materiału, nie daje tez H, Fernholm nl~ ?odaJe 1:?S~1OPChfor~ ości ani też ilustracji WSZyS~dość dokładnych OplSOWwyrozm~ny r' i odmian, z tego powodu czytelmk kich typowych, podanych ~rzez ~lego gw~ne ości ze zbiorami z innych kranie zawsze może zident~hkO'Wac oma, d~iany ości oparty został w tym sa'óW szczególnie ,że podział na grupy I o d l'a i formy przy tvm nie zawsze J , k t 'um i budowy narzę z , . d' t' mym szeregu na ry en , d' Autor nie zawsze po aJe ez . t technika wykonam a narzę Zl. zaznaczona Jes odnośną bibliografię. , 'pracy posiadającej niestety Szkoda wielka, iż w cennej in~~::f~i~~~na gospodarcza i społeczna zbyt mało ilustracji nie została rola narzędzi kolnych, . ' ależy podkreślić potrzebę jak najReasumująC POwyższe rozwazan?a n d' gdyż braki w tym zakresie . d l' 'a systematyki narzę Zl, k . szybszego Uje no lcem , . ł' porównawczych zamy aJąc często uniemożliwiają korzystame ~ mate na ow drogę do poznania genezy narzędzia, Maria Znamierowska-priifferowa g " MONTHLY RECORD OF ANTHROPOLOGICAL SCIENCE, "MAN A May 1952, str. 80. Vol. LII, Articles 1-120, JanuaryL d ' nakładem Królewk Man wychodzące w on yme Czasop'smo nau owe .' 'e owtarzający się w poskiego Instytutu Antropologlczne~o.' WYk~:~;ą s~ładają się: 1) artykuły szczególnych zeszytach układ t~es~\ n~ i społecznej ludów pozaeuropejnaukowe dotyczące kultury ma en~ ~eJ ydawnictw we formie recenzji skich, 2) usystematyzo~any .przeg ą dwnia Londyńskiego Instytutu Antrol sprawozdań, 3) komumkaty I sprawoz. ~ pologicznego oraz 4) dział korespo~denc.JI. czonych w zeszytach pierwszego Spośród art~kułó~ nauko.wrC ~:~~SZjest ściśle antropologiczny, miapółrocza styczen-maJ 1952, Je en . i I \ I I ) '~: i, nowicie: , l M surernents of Northern Bushmen, L. H. Well s Physlca ea . b' badaniach w którym autor oparł się na przeprowadZonY~wh ppro'~~~C~lyeC~e zamieszku. f l f' nych wśród Buszmena l pomIarach ce a ogra ICZ. d '. . W niki swoich badań porównał jących Ovamb? i częś~ ~ngoh w~cho n~~. u rnnych szczepów jak HottenWells następ me z takimi samymi ~akny . badań Trevor'a, Lebzelter'a i in. totów, Kwanyama etc., oraz z wym ami Wells doszedł do wniosku, że Buszmeni północni posiadają niewątpliwie domieszkę murzyńską w sensie antropologicznym, oraz że są oni typem bardziej pierwotnym od skarłowaciałych Buszmenów południowych, którzy stanowią późniejszą odmianę tego szczepu. Na bliższe omówienie zasługują poza tym artykuły dotyczące kultury materialnej i społecznej ludów pozaeuropejskich. W zeszytach z lutego i marca 1952 znajdujemy artykuły: M. C. C1arke'a pt. "The Murut House". Są one opisem budownictwa mieszkalnego i związanych z nim zwyczajów u szczepu Murutów. żyjącego w północnej części Borneo, w górzystej i dzikiej okolicy pokrytej gęstymi lasami. Przegląd warunków mieszkania i życia wymienionego szczepu, przeprowadzony w 1941 roku pozwolił na zebranie odpowiedniego materiału nadającego się do analizy badawczo-naukowej dotyczącej jego kultury materialnej. Zwyczaje tego ludu podobne są do zwyczajów i sposobów życia szczepów sąsiadujących z nim na Borneo. Szczególnie interesujące są tam zwyczaje związane z budownictwem. Murut, stojąc często przed niebezpieczeństwem życia i koniecznością jego obrony, musi zabezpieczyć się przede wszystkim przez odpowiednią budowę domostwa. By ochronić dom swój przed najściem nań wrogów, buduje go Murut na podwyższeniu, redukując do minimum rozmiary drzwi i tak je umieszczając by pozwoliły na skuteczną obronę. Ostatnio szczep ten opuszcza góry, lokując się na nizinach, opodal rzek. Ponadto wykazuje on tendencję do opuszczania wspólnych a budowania indywidualnych domostw. Autor daje szczegółowy opis dwu charakterystycznych typów domów (kampong), mianowicie: kampong Mesapoh i kampong Kalugunon. Załączone do artykułu ilustracje dają pojęcie o tym jaka jest konstrukcja i rozplanowanie tego typu domostw. Posiadają one obok izb mieszkalnych dla tubylców, izby przeznaczone dla gości, tzw. papaiing. Najbardziej interesującą częścią domu jest, zdaniem autora, w samym środku umieszczona platforma podłogi, na której cdbywają się tradycyjne tańce, organizowane przy uroczystościach związanych ze zbiorami ryżu. Platforma pomieścić może 20-30 osób. Tańce odbywają się przy akompaniamencie śpiewów i niezwykłe go hałasu, jaki wydaje ruchoma platforma, obluźniająca się wskutek nadmiaru ruchu. Jeśli podczas tańca wydanego na cześć gościa załamie się platforma, znaczy to, że została mu okazana największa gościnność. Oprócz opisu konstrukcji i rozplanowania domu podaje autor również sposoby urządzania wnętrz, rozmieszczania rodzin, a następnie przechodzi do opisu zwyczajów związanych z budownictwem mieszkalnym Murutów. Gdy wspólnie zadecydowano zbudowanie nowego domu lub wioski, wódz szczepu wybiera miejsce, nad którym wspólnie się dyskutuje. Jeśli wybór jest przez wszystkich aprobowany, 2~3-ch Murutów idzie miejsce to oczyścić i splanować, po czym siadają na 20 minut i nadsłuchują dobrej wróżby z odgłosów dżungli. Jeśli wróżba jest pomyślna, kontynuują pracę, jeśli natomiast niepomyślna, opuszczają obrane miejsce i nie jest ono już brane pod uwagę lub, w wyjątkowych wypadkach, wraca się do nie?? po odżegnaniu wróżby przez kapłankę, Po uchwyceniu zaś dobrej wrozby przystępuje się do budowy. Jeśliby przed umieszczeniem słupów pod budowę miał wydarzyć się zły omen, wówczas kapłanka "babalian" pro63' �995 994 . . 'nanie go. Przez trzy miesiące trwa budowa lO-cio szona jest znoW o. o~~~~ ego Na zakończenie następuje duża uczta. PIerwizbowego domu mlesz a n . m palenisku mogą być Spożyte tylko przez sze potrawy ~gotow.aIl;e n~:;:~udoWanego domu. Gościom zaś. nie wolno przyszłych mleszkancoW 3 d' tańcami i śpiewem. KapłankI natomiast ich tknąć. Zabawa t:wa 2m,: domu i jego mieszkańców. modlą się o sZCZęŚCiedl~ nowel? si Zwyczaj każe bowiem odprawiat Starego domostv:a ~llkero~~;e:a. z:~howało _ a duchy długo rzekomo nad nim modły by Się Ja naJ uzeJ d . . go aż samo się nie rozpa me. . 1n krążą naoko ło me . .., 'k" dom jego mies'zkańcom mewo o Jeśli przYJP3.d1klem·Sipah Się Jat' IgSdybY'tam mieli krewnych, mogliby 'ć . w innym domu nawe . schrom SIę d'" nieszczęście. Przez trzy miesiące muszą om bowiem na dom te? sprowa ZIC h 'sk !PO tym okresie dopiero wolno mieszkać w pr~WlZ?rycZ'nym sc ~~n:oz:~cząć budowę nowego domu. 1m według obOWiąZUJącego zwyczaJ Some notes on the Bikom Blacksmiths e f fFI'e y s Ironworking with a Stone Hammer among the William agg . Tula of Northern Nigeria. ..' analizie problematyki dotyczącej Powyższe artykuł~ uzupeł~I~J~ ,SIęn: terenie angielskich kolonii Afryki. obróbki żelaza u prymlty:vuyc u.ow materiałem zebranym na miejscu Celem ich jest zapozname czyteinta, z którzy mieli możnoŚć przyjrzenia w latach 1941 i 1949 przez ob~ au. o.:w~racy Kultura materialna szczepów się z bliska pierwotn!m kowa om 1.1 h 'est obu tym 'ludom wspólna, poliBikom i Tula omawlanY'ch przez me J . . . k się tu z gramcą kulturową· tyczna gram~a .me cp~ ~y~ułach mamy szczegółowy opis prymitywny~h W wymlemony t h 'ki produkcji Kuźma kuźni, obrabianego suro~ca,. narz~dzi p~ac~ or~ro~ie~l podczas gd~ druga Bikom jest typu katalonsklego l prze apIa s , M. D. J obrabia tylko dostarczo?y mate~i~~ materiałów postawić tezę, pisze drugi Można ?a pod~tawle ze~r~ ~ka obróbki żelaza jest pozostałością epoki, z autorów, ze zanahzowana. e~ m t 'e zachodniej Afryki narzędzia w której istniały obok SIebie na erem kamienne I żelazne. Dona ld Notes on Some F. T h o ms on Primitive Watercraft in Northern Australia. h ś dk h komunikacji wodnej poprzedza autor Uwagi o prymitywnyc 1'0. ac bardzie' kurczy się obecnie teren wstępem, ~ którym po~kr~ślal ~~e~~;:h ludy p~łnocnej Australii. Wyludna którym zyją w zespo ac p e. bkim tempie stąd nader niają się one bowiem ,-osta.tnio w ?~~~;;,~e c~:Sie jak największej ilości ważną jest sprawą ze",rame w naJ . . danych o ich kultur~e s~ołec~nej ~ m~ter~aln:~tYChczas żadna dobra praca Thomson zauwaza, ze me u aza a Się . ówno HorneU'a o prymitywnej żegludze australijski;j, prace bowIem zar jak i Thomas'a cechuje niedokładnośc. . ch środków komunikacji Autor podejmuje zadanie opisania prymitywny australiJ'skie żyjące . h" ych przez dwa szczepy , wodnej, wyrablan,YC l ~zywQn y k M"lnklinidji to lud odważnych żeglaw Arnhem i na POłwysple Cape or. a n rzy i rybaków, będący dziś na wymarciu. Budowali oni czółna o długości 20-u stóp, w których odbywali dalekie podróże morskie sięgające 350-u mil odległości od wybrzeży australijskich. Dużą zręcznością i umiejętnością odzI'aczali się w budowaniu owych czółen, których autor wymienia kilka rodzajów, opisując materiał i sposób wykonania. Jako budulec używane byly różne gatunki drzewa, od najbardziej lekkich do masywnych. Forma konstrukcji oraz rozmiary zależne były od tego czy czółno przeznaczone było do podróży dalekich czy na krótki dystans. Niektóre rodzaje czółen j łodzi powstawały pod wpływem wzorów wprowadzonych przez inne ludy, np. z Indonezji. Obszernie rozwodzi się autor nad różnicą i podobieństwem w technice konstrukcji u obu omawianych szczepów. Liczne odmiany konstruowanych środków komunikacji wodnej wskazują na bogactwo pomysłów tych pierwotnych ludów. Fakt ten tłumaczy się niewątpliwie różnorodnością potrzeb oraz rozwojem techniki wykonania. Dodać należy, że niektóre tradycyjne formy konstrukcji zanikają z chwilą ukazania się człowieka białego na terenie wybrzeży australijskich, wyparte przez sposoby nowoczesnej techniki. H. T. N o l' r i s - Rock, Shelter Buildings in the N01'th of Arabia. W pracy tej dowiadujemy się o znalezionych niedawno w miejscowości Umm Marawaq schroniskach skalnych. Znajdują się one w niezamieszkałej, dzikiej okolicy, niedaleko punktu Mudawwara i dotychczas nikomu nie były znane. Są to zręczne konstrukcje wykonane z dużych, kwadratowych bloków kamiennych wyjątkowo dobrze wykończone. Wnętrze przedstawia czworokątną przestrzeń, która jest zbyt mała by mogła służyć za mieszkanie i zbyt starannie skonstruowana by miała być schroniskiem dla owiec czy kóz. Data i cel powstania tych konstrukcji są całkowicie nieznane i osłonięte tajemnicą. Nie ma w nich śladu naczyń, napisów czy krzemieni, ani żadnych innych przedmiotów, które mogłyby naprowadzić na wyjaśnienie do czego służyły. Pozostają więc tylko przypuszczenia. Autor sądzi, że są to grobowce - na południu bowiem od Mudawwara, poza pustynną jej częścią, znajdują się podobne pozostałości luźnych kamieni i schronów. Jeden z takich schronów, zbudowany w ten sam sposób, ma długości 25 stóp a 18 stóp szerokości. Wewnątrz znaleziono dużą ilość wyrobów z krzemienia oraz skorupy naczyń ręcznie lepionych i wypalanych. Wracając do znalezisk z Umm Marawaq, autor powołuje się na H. St. J. Philby twierdzącego, że brak śladów przedmiotów ludzkich wskazuje na grobowce - i stawia tezę, że prawdopodobnie owe znalezione przez niego skalne schrony to nic innego jak grobowce, należące do nieznanej kultury prehistorycznej w Arabii. Wskazują one na to, że były tu niegdyś znaczne osiedla na obecnym bezwodnym pustkowiu. l' e d e l' ik B a l' t h - The Southern MongoLoid Migration. Z poruszoną przez Barth'a problematyką migracji przechodzimy do tych artY'kułów czasopIsma Man, które traktują o zagadnieniach z zakresu kultury społecznej ludów pozaeuropejskich. F �997 996 t k Ie swoim .,The Southern Mongoloid Migration" stwie~~ ~arth IW. ar YdoUtyPUmigr~cji ludów do Indonezji i Indii wyszły z AZll. dza ze na ezący .' h' t . '. d ł kulturę rolną strukturę pol1tyczną oraz pIsaną IS onę· pcsla a Y one , h t' 'dk'em Chiny były bowiem w czasach przedhis:orycznyc po ę~nym osro J. " 'kultury któreJ' wpływ SIęgał do połudmowo-wschodmej promlemowama , , k ł " N' 'ęgały tam wpływy z zachodu, Badania archeologIczne wy aza y A ZJl. Ie SI . . .. t h 'k b 'bk' również, że kultura ludów Azji miał,a ba~d~IeJ rozWlmętą ec m ę o ro l k mienia i lepienia garnków od ludow mIeJscowych. a Artykuł omawiany jest próbą ustalenia na ,podstaw~e ,danych ar~heolo. h ' antropologicznych przy uwzględniemu czynmkow geografIcznych gIcznyc l , , 'h A t licza i ekologicznych, przyczyn tkwiących w pOWyższych ~I~raCJ~c, ,u ~r za do tych przyczyn przede wszystkim napó~ ludn?sc~ Chm, k:.oreJ rozrost ł falę ludów południowych w inwaz]ę Indn l IndonezJI począWS~Y h pc ną , k It h" k' , ustaliły SIę od 500 roku przed naszą erą. Tradycje zas u ury ~ ms, leJ. . ' w południowo-wschodniej Azji przypuszczalnie w czaSIe pOJaWlema SIę tam metali. R a y m o n d F ir t h - of Some southPart l, MaUu. Podczas miesięcznego swego pobytu w Nowej Gwine~ z~~~ał la~~or materiał dotyczący przemian społeczno-ekonomicznych w .ży~lU 1 U. U ow : tamtym terenie. Zajmowało go szczególnie zagadme~lle t.rwama czy nzaa nI'ku ciągłości społecznej" jaka występuje wśród ludzI w I:h ~Pdoł~C~" . t .est w teJ d ZIe zmle nym działaniu. Ważnym elementem, zdamem au ora, J , d l' S e l i g_ s stem ,{)lkrewieństwa zwanego klanem. System klanow b.a a l y PM l i n o w s k i i S a v iII e. Ich prac e dotyczą Jednak okresu m a n n, a " 20 . laty Autor zag rzed lat 40-u praca Saville'a jest sprzed . -ClU '. . ~ierza więc uzupełnić powstałą lukę opisem stanu aktualnego. ~h~e k ' które elementy i jakiego systemu kulturowego wy aJą on wy azac, , , '.' na społeczno,-gosIPOsię być naj trwalsze i najodpormeJsze na. Zr~llany ~ .'. dwa szczepy darcze wpływy. Analiz.uje on te. za~a~me~~athP~;i~n~~~ wiosek Boru MaUu i Koita. W zWIązku z ty~ aJe, r· ten zdaniem autora, nie eastern New-Guinea Notes on the SociaL Structure Communities: te~~o:;:~w~~~e n~yj:by~Zc~:fen~~~~' :OZ~::ty e~rOpetjSkie, fj~kk~IW~~~ , , " du i kupców Dane opogra Iczn działały tam wpływy mISJI, r~ą " , klanów i w sytuacji l' or'en+owac' s'ę w rozmleszczen u .' . . wio,ek pozwa aJ~ z '." ',. i dale' że lukę po zniknięciu społecznej tego srodowls~a. ~owladuJemrn:a ęobecni~ spółdzielczość w dzietradycyjnych form orgamzacYJnych :wype 'f my produkcji zmodyfikowano dzinie życia gospodarczego. TradYCYJne zas or. w rowadzenie intensyfikacją kultury europejskiej na tym k~er~me'rJ~:~: z~ieniłY równowych narzędzi produkcj~. T~. r:o~e warun l : o~ inne znów zachowuje nleż pewne aspekty orgamzacJI zycla społe~:nteb~ , ch wartości kultusię niezwykle rygorystycznie, .ja,k np. zespo ra YC~~~azuje to na utrzych związanych z pokrewlenstwem klanowym, , . h ~;;anie się wśród tubylców symbolicznego system~ k:v~rt~~~o~~:;::O~; dodanych do wszystkiego co biorą z kultury europeJs lej. na razie artykuł nie pozwala niestety zorientować się do jakich końcowych wniosków dochodzi autor w poruszonej w powyższym artykule problematyce. P. Ho well among - Some Observations on the Distribution of BLoodwealth the Nuer. Badania terenowe przeprowadzone w Sudanie anglo-egipskim są podstawą do tego artykułu, Autor nawiązuje do ostatnio wydanej pracy E van s - P r i t c h a r d'a Kinship and Mariage among the Nuer, Oxford 1951, w której tenże stwierdza, że w szczepie Nuer w Sudanie afrykańskim odszkodowanie za zabójstwo dzieli się między krewnych zabitego. Do powyższego zagadnienia dodaje Howell własne uwagi i wnioski. Zabójstwo, informuje on, uważane jest wśród szczepu Nuer za przestępstwo prywatne pociągające za sobą wciąż jeszcze sankcje odwetowe lub restytucyjne, mimo że sankcje karne przez rząd już wprowadzono. Pierwszym obowiązkiem krewnych zabitego u tych ludów jest wywarcie krwawej zemsty na zabójcy lub zabicie kogokolwiek z jego krewnych. Dla Nuer jest to nietylko obowiązek ale i sprawa honoru. Bywa że dochodzi do ugody między stronami i w konsekwencji do zapłacenia odszkodowania w trzodzie; szczególnie jest to wskazane jeśli rodzina zabójcy jest silniejsza i skłonna prowadzić dalej spór ze szkodą dla strony drugiej. Wówczas pertraktacje o restytucję prowadzone są z odpowiednim rytuałem, dzięki któremu zabity uważany jest za pomszczonego. Odszkodowanie dochodzi stosownie do tradycyjnego sposobu wartościowania do 40 sztuk bydła, niektórzy żądają nawet 50 sztuk, jeśli nieboszczyk zabity został dzidą, a 40 jeśli tylko kijem, Za przypadkowe zabójstwo są dalsze obniżki odszkodowania. Odszkodowanie za zabójstwo stanowi zaopatrzenie wdowy po zabitym i nie powinno być niższe od tradycyjnie ustalonej wysokości posagu. Podział odszkodowania jest bardzo charakterystyczną transakcją, podobną do podziału posagu, między krewnych panny młodej, chociaż niezupełnie we wszystkim. Kilka sztuk bydła przede wszystkim otrzymać musi wódz szczepu jako tradycyjny arbiter sprawy, prowadzący negocjacje. Niektóre zaś przeznaczone są na pewne opłaty, inne na ofiarę o znaczeniu rytualnym, inne znów w myśl zwyczaju dla bezpośrednich krewnych, a pozostałość dopiero dostaje żona po zabitym. Z chwilą skierowania przestępstw związanych z zabójstwem i krwawą zemstą na forum sądów - nabrały te dotychczas prywatne i osobiste sprawy charakteru oficjalnego i zwiększyły się zarazem stawiane przez krewnych zabitego roszczenia o odszkodowanie. Naturalnym natomiast następstwem tej sytuacji jest, zdaniem autora, również zwyżka wartości posagu. A d a m C u r l e - Kinship Structure in an EngLish ViLLage. Jest to jedyny artY'kuł czasopisma "Man" omawiający środowi~ko europejskie. CurIe przeprowadza analizę na podstawie odbytych badań w wiosce Ycrkshire w Anglii, w której na ogólną liczbę 20a rodzin - 129 rodzin było spokrewnionych ze sobą, Istnieje we wiosce, pisze autor, silne poczucie ro- �999 998 dzinnej wspólnoty. Przeciętnie raz w tygodniu odwiedzają się wzajemnie członkowie rodzin, w wielu wypadkach nawet codziennie. Najbardziej uznanym stopniem pokrewieństwa jest prawdopodobnie kuzynostwo. Związek ten opiera się na wspomnieniach z dzieciństwa i łączy ściśle ze sobą młode pokolenie. Między kuzynostwem jednakże następuje rozłam gdy jedna ze stron przechodzi do wyższego czy niższego środowiska społecznego. Powoli, bez kłótni, zmniejsza się wówczas wzajemne zainteresowanie i z czaSf:m ustaje wzajemne odwiedzanie się. Bliskie stosunki pokrewieństwa mogą istnieć naj dalej w obrębie 2 generacjL We wiosce, pisze dalej autor, rodzina stanowi potężną siłę społeczną i jak w każdym społeczeństwie, ma ona oprócz innych ważnych funkcji za zadanie dostarczanie jednostce pomocy i oparcia oraz zaspakajanie jej potrzeb. Jednostka znajduje w rodzinie poczucie psychicznej stałości i bezpieczeństwa. Obecnie coraz bardziej zanika potrzeba wzajemnej pomocy, współzależność między członkami rodziny jest zredukowana do minimum, natomiast potrzeba uczuciowego oparcia istnieje nadal. Ten system tworzy się w związku ze specyficzną strukturą społecznogospodarczą. W Anglii zatraca się obecnie system tradycyjnych wzorów kulturowych związanych ze stosunkami pokrewieństwa; występuje on jedynie tam gdzie są warunki społecznej bliskości, t. j. na wsi i gdzie również wolniejsze jest tempo zmian życia społeczno-gospodarczego. Jak dalece osobnik zdolny jest uczuciowo znieść rozłąkę z zespołem bliskich krewnych i do jakich rozmiarów dojdzie nowa struktura Wyłaniająca się z obecnej płynności życia - oto zagadnienia, które zdaniem autora wymagałyby zbadania. Artykuł ten jest odzwierciedleniem stosunków burżuazyjnych, które autor omawia tylko ogólnie i raczej fragmentarycznie, nie dając uzasadnienia ani wyjaśnień dla omawianych faktów. Ma on zatem tylko wartość materiałową, jak zresztą większość artykułów czasopisma. Krytyczna analiza tych artykułów wykazuje niewątpliwe ich braki. Z punktu widzenia bowiem stanowiska historyzmu w nauce dzisiejszej nie v.oystarczające są w tych pracach schematyczne ujęcia zagadnień, które cechująm. in. arty:kuły Curle'a, Clarlke'a, Jeffreys'a, Fagg'a, Thoms o n'a, czy N o I' I' i s'a. Wykazują one tradycyjne metody pracy, charakterystyczne dla nauki burżuazyjnej, nie wychodzącej najczęściej poza opis badanych faiidów czy zebranych materiałów. Autorzy tych prac zaznajamiają nas z -wytworami kultury materialnej bez p:>wiązania ich z historycznym tłem oraz strukturą społeczno-gospodarczą danej społeczności czy klasy społecznej W ramach której występują. Większość bowiem autorów zdaje się zapominać, że omawiane przez nich wytwory kulturowe pełnią określoną funkcję gospodarczą, społeczną i kulturową związaną z całokształtem życia społeczno-gospodarczego odnośnego środowiska, a więc nie mogą być traktowane w oderwaniu od niego. Z powodu zatem braków natury metodologicznej nie można uznać innej wartości naukowej omawianych artykułów jak tylko ich wartość materiałową. Są one wszak po największej części oparte na b~·::laniach terenowych i z tego tytułu wnoszą niewątpliwie cenny wkład do ogólnego stanu naszej wiedzy o ludach pozaeuropejskich. Helena Pr.zeslawska PRIMITIVE oMAN Quarterly gical Conference. Vol. 25 nr 1 & 2 str. 39. Bulletin of the Catholic AnthropoloWashington, January and April 1952, Na treść nr 1 i ,2 (styczeń i kwiecień 1952) kwartalnika "Primitive Man" 3kładają się artykuły R h o d a M e t r a u x i A n t o n i n e S. T i b e s a r. Pierwsza z autorek stawia za cel zbadanie, na podstawie materiałów uzyskanych w drodze zespołowych badań terenowych przeprowadzonych pod kierownictwem Dr Alfreda Metraux - stosunków pracy wśród ludności regionu Marbial (płd. Haiti). Po zapoznaniu się z Marbial pod względem geograficznym i administracyjnym dowiadujemy się, że mówiąca językiem kreolskim ludność liczy ponad 25.000 mieszkańców i rozrzucona jest po terenie, tworząc grupy sąsiedzkie. W całej okolicy nie ma ani jednej wioski ani sioła. Okolica jest biedna, ludność jej składa się przeważnie z drobnorolnych i z dzierżawców. utrzymujących się z rolnictwa, częściowo zaś z zarobków dodatkowych. Podstawową samodzielną jednostką gospodarczą jest tam rodzina. Jest ona wspólnotą gospodarczą opartą o własność indywidualną, w której każdy z członków ma swój przydział pracy. Każda rodzina bowiem obrabia swą własną ziemię. Pewne zajęcia i transakcje gospodarcze wykonywane są przez mężczyzn, inne tylko przez kobiety i dzieci - jeszcze inne są wspólne. Zarobek poszczególnych członków zespołu rodzinnego należy do całości zespołu - jednakże to co zarobi poszczególna jednostka własnym przemysłem jest jej własnością, którą ma prawo dysponować według uznania. Szczegółowo opisuje autorka stosunek rodziców do dzieci, dzieci do rodziców i stosunki między krewnymi oraz ich wzajemne zwyczajowo określone prawa i obowiązki. Następnie omawia stosunki własności, sposoby władania ziemią, warunki jej wydzierżawiania oraz organizację pracy. Duża rodzina, dysponująca dostateczną ilością rąk do pracy podoła jej w gospodarstwie. Zbyt mała rodzina zmuszona jest donajmować ludzi. Zamożne rodziny również wynajmują robotników - na sezon lub na rok. Biedne i przeludll1ione natomia!st gOSiPodarstwa wysyłają nadmiar swoich członków na zarobek w .sąsiedztwo. Mimo, że wiele taki.ej biedoty pracuje na cudzym, informuje autorika, żadna z tych grup nie jest zakwalifikowana jako "robotnicy rolni". Prace ich, zakontraktowane indywidualnie lub grupowo, opłacane są w gotówce (bez utrzymania) - grupa opłacana za całość pracy dzieli wynagrodzenie między uczestników. Ten system pracy najemnej nazywa się apeya, uważany jest za najgorszy sposób zarobkowania i jest bardzo niepopularny z powodu ciężkiej pracy i niskich zarobków. Zarówno małe jak i większe gospodarstwa nie mogą obejść się bez doraźnej pomocy sezonowej w okresach gdy robota Slpiesznie musi być wy~onana. Organizacja pracy całego roku, nieustanne przygotowywanie roh pod uprawę, dwukrotne zbiory z niektórych plantacji i związane z tym tempo pracy wymaga grupowej działalności, a okresy największego nasi- �1000 1001 lenia pracy - zespołowego wysiłku i pomocy szerszego sąsiedztwa. Stąd wytworzyły się na terenie Marbial pewne zorganizowane formy sąsiedzkiego współdziałania i samopomocy. Ten system wspólnego wykonywania większych prac w naglących robotach rolnych uznany jest za wymianę pracy między równymi, zauważa autorka. Nie obejmuje on jednak wszystkich, zależnie bowiem od pozycji społeczno-gospodarczej rozróżnia autorka trzy kategorie ludzi: takich, którzy korzystają z pomocy, a sami dla nikogo nie pracują - takich, co zależni są od wzajemnej pomocy i pracują część dnia na swoim a część u sąsiada lub wędrują od gospodarstwa do gospodarstwa, pomagając innym - wreszcie tych co z reguły pracują najemnie i rzadko tylko uzyskują pomoc. System współdziałania opartego o pomoc sąsiedzką określa się w Marbial mianem "kobit", ("combite"). Nazwa ta obejmuje wszelkie odmiany kolektywnej pracy, a więc zarówno ron, joune, vfljou jak i kove. Wspólną cechą tych odmian je,st fakt, zespolowej pracy wykonywanej przez grupę ludzi w ciągu jednego lub pół dnia w związku z naglącą pracą sezonową na roli - różnice zaś polegają na warunkach w jakich odbywa się ten zespołowy wysiłek. R o n l to najpowszechniejsza forma wzajemnej pomocy sąsiedzkiej w jakiej mała grupa najbliższych krewnych i sąsiadów kolejno pomaga sobie spontanicznie, zazwyczaj po pół dnia 2-3 razy tygodniowo. Ta wzajemna wymiana pomocy nie pociąga za sobą obowiązku wzajemnych świadczeń (w gotówce czy w naturze). Ron obejmuje w zasadzie tylko 2 lub 3 sąsiadów, jest więc małym zespołem samopomocowym, daje on uczestnikom obustronną korzyść indywidualną, jaką jest w szybkim tempie wykonana praca. - W innych formach taka praca zeSiPołowa następuje na innych warunker.h. Zespół bywa zwoływany przez organizatora, który niekoniecznie uczestni.czy w pracach gru;py. Usta,la się też pewne. świadczenia w gotówce lub w żywności - lub jedno i drugie. J o u n e - grupa obejmująca 5-10 osób, zwołanych przez organizatora do żniw lub do przygotowania pod uprawę małego pola i obsadzenia go. Czas pracy trwa niespełna 1 dzień. Pod koniec dnia organizator wydaje poczęstunek mały i drobną zapłatę, lub' tylko zapłatę. V fi j ou - jest tj"pem "kobit" w którym zaangażowanych jest 15-20 osób, pracujących przy siewach tylko przez pół dnia, niekiedy 3-4 godziny rano. Praca ta bowiem musi być wykonana szybko. Warunki wynagrodzenia takie same jak przy joune: posiłek i niewielka zapłata lub tylko zapłata. W latach nieurodzajów jest to największy zespół zwoływany do naglących prac. K o v e - to najpotężniejszy zespół samopomocy na terenie Marbial, liczy on bowiem do 100 ludzi. Zorganizowany jest dla przeprowadzenia większych prac na roli, jak uprawa rozległych pól na wiosnę i jesienią, do zbiorów na plantacjach kawy lub do przetransportowania ciężkich materiałów budowlanych przy budowie domu. Zespół ten pracuje bez wynagrodzenia. Natomiast organizator wydaje pod koniec dnia, na zakońCLenie robót, poczęstunek połączony z zabawą. co stanowi na.iprzyjemniejl :Ron przypomina naszą tłokę sąsiedzką. , '~ szą nagrodę za pracę. Brak twardej dyscypliny uprzyjemnia pracę, której atrakcyjność polega m. in. na tym, że cały zespół pracuje przy akompaniamencie śpiewów i muzyki wykonanej przez przygodnych muzykantów (Protestanci pracują przy Śipiewaniu hymnów religijnych). W ten sposób zorganizowana praca daje okazję do współżycia towarzyskiego, a tym samym wywołuje wśród uczestników największe zadowolenie. Z punktu widzenia gospodarza czy organizatora forma tej pomocy sąsiedzkiej ma pewne n:edogodności. Nie sposób bowiem kontrolować wydajności pracy tak dużej ilości osób. Mimo zachęcania z jego strony do przyspieszenia tempa pracy powstają pauzy i ociągania się spowodowane atrakcyjnością pracy tego ze~łu. Taka forma pomocy uważana jest przez organizatorów za bardzo kosztowną. Zapłata bowiem w poczęstunku wypada na ogół drożej i nie stoi w żadnym stosunku do wartości usługi. Jedyne zadowolenie sprawia organizahrom fakt zdobywania prestiżu. Hojny bowiem organizator może, nawet jeśli zwołuje na ciężką pracę, liczyć na pomoc tych samych ludzi !przy każdej następnej OIkazji: Skąpemu natomiast nie uda się zwołać "kove". Bywają też wypadki nadużyć, pisze autorka, ze strony urzędników i władz, którzy zmuszają ludzi pogróżkami do pracy dla siebie, nie dając im wzamian wynagrodzenia. Ostatnią formą omawianą przez autorkę to formalnie zorganizowane stowarzy1szenia pracy na terenie Marbial, znane pod nazwą Vaksin societies. Tradycja utrzymuje, że pOWls·tały one z szerszych grup rodzinnych i że "lakou" były ich prototypem. Podczas gdy ron i inne z wymieni<)Dych form kobit dbają jedynie o to by praca na roli każdego uczestnika była zrobiona, to Vaksin Societies jako stowarzyszenia zawodowe czuwają nad interesami swych członków, dostarczają zarobków tym, którzy muszą utrzymywać się z pracy najemnej, a gdy kto z członków zachoruje wysyłają zespół ludzi dla obrobienia jego roli. Każde stowarzyszenie pracy ma swą nazwę i sztandar, który grupa zabiera ze sobą i zatyka na polu pracy. Są to organizacje o niewielkiej ilości członków lecz dużej stosunkowo ilości honorowych funkcji. Na czele każdej z nich stoi przewodniczący wybierany spośród notablów sąsiedztwa, citszący się autorytetem największym. Jego głównym zadaniem jest zorganizowanie pracy, w której jednak nie bierze czynnego udziału. Ma on do pomocy kilku członków "urzędników", którzy wykonują różne powierzone im funkcje honorowe: dbają o porządek, dyscyplinę, kontrolują jakość posiłków, organizują zabawy itp. Do Vaksin societies wstępują biedniejsi oraz młodzież. Trwają one tylko przez jeden sezon lub rok rolniczy. Zakłada się je gdy jest prżynajmniej 20-u członków, którzy skłonni są pracować razem. Stowarzyszenie takie trwa nieraz dopóty dopóki możliwe jest utrzymanie dyscypliny między członkami. W organizacjach tych odzwierciedla się m. in. lokalna hierarchia całej społeczności sąsiedzkiej w Marbial. Drugim zadaniem Vaksin societies jest organizowanie życia towarzyskiego całego zespołu, a więc śpiewów, zabaw, orkiestry. Śpiewy przy pracy służą nie tylko do nadania rytmu pracy ale stanowią również rozrywkę, bowiem plotka sąsiedzka krąży za ich pomocą wśród zespołu. Aktualna �1002 1003 piosenka jest ponadto wyrazem opi~ii publicznej .. Drwi ona z tych,. którzy się spóżniają, mało pracują i nadmIernIe Jedzą. PIOsenka taka pełnI zatem rolę wychowawczą· Przez współpracę i wzajemną pomoc w zorganizowanych zespołach sąsiedztwo lokalne połączone jest ściślejszą więzią społeczną. Dla jednych stowarzyszenia pracy są areną dla zdobywania prestiżu i mocy (p.ełniący funkcje społeczne "urzędnicy" widzą w nich przede wszystkim ten cel) ze strony pracujących uważane są za gwarancję zachowania niezależności. Formułując wnioski końcowe, podkreśla .autorka, że nie można tej organizacji pracy nazwać spółdzielczą pracą. Ma ona bowiem cel ściśle indywidualny: pomoc dla poszczególnych rodzin przy zbiorach i obróbce roli, która służy indywidualnemu użytkowi każdego gospodarstwa. Z pracy członków nie korzysta grupa jako całość lecz każdy z członków oddzielnie. Wspólna zabawa jest jedynie tą korzyścią w której udział bierze cała grupa. Praca tak zorganizowana wiążę się ściśle z własnością indywidualną i ze wzajemnymi stosunkami społecznymi sąsiedztwa. Fakt, że każde gospodarstwo potrzebuje dodatkowej pomocy przy pracach pilnych wpływa na sposób grupowego organizowania tej pracy. Grupa taka trzyma się więc dzięki osobistym celom poszczególnych jednostek, dzięki stałej lub przejściowej wspólnocie ich interesów, a doświadczenia i przyjemności tylko \'Iitórnie zespalają sąsiedztwo. . Omawiany artykuł zawiera interesującą problematykę, której sposób ujęcia przez autorkę budzi jednakże wątpliwości i zastrzeżenia. Jeśli chodzi o materiał na którym oparta jest praca - to nie podaje autorka kiedy i w jaki sposób zostały przeprowadzone badania terenowe, jaki był ich rezultat i jaką wartość przedstawia zdobyty materiał. Braki metodologiczne sprowadzają się do następujących zagadnień: Nie przeprowadziwszy krytycznego opracowania materiału, autorka ogranicza się do opisu i segregowania faktów, których nie wyjaśnia i nie podaje w ich historycznym uwarunkowaniu i przyczynowym powiązaniu z całokształtem zagadnień społeczno-gospodarczych, których stosunki pracy stanowią tylko pewną część. Bez uwzględnienia konkretnych historycznych warunków w jakich powstała i istnieje społeczność regionu Marbial obraz tej społeczności przedstawiony nam w artykule staje się czymś schematycznym. Schematyzm występuje szczególnie w klasyfikacji faktów, dla których brak wyjaśnienia. Pomijając tego rodzaju braki jak nie podanie wielkości gospodarstw w cyfrach, ani cen artykułów pierwszej potrzeby, bez których dane dotyczące płac są cyframi martwymi - zasadniczy zarzut jaki trzeba zrobić autorce, to ten, że schematyzm w ujęciu stosunków pracy na terenie Marbial zaciera różnice klasowe wypływające z różnic majątkowych, jakie istnieją wśród omawianej społeczności. Brak powiązania zagadnień pracy z całokształtem stosunków społecznogospodarczych wspomnianego środowiska utrudnia zorientowanie się jak ta społeczność gospodaruje. Dalej, jeśli Marbial, jak twierdzi autorka na str. 1 jest okolicą biedną, to w jaki sposób i skąd wzięli się tam ludzie zasobni, o których wspomina w dalszym ciągu pracy? Powstaje również pytanie co decyduje o doborze współdziałającego zespołu sąsiedzkiej samopomocy w niektórych formach kobit, jak joune, vayou czy kóve? Czy te formy współistnieją ze sobą w czasie i w przestrzeni i o ile? Kiedy powstały i jakim uległy przeobrażeniom? Jaki jest dobór klasowy w ich obrębie - lub w jakiej klasie społecznej występują poszczególne formy współdziałania? Jakie są podstawy prawne ich istnienia? Nie wiemy również wcale na jakim szczeblu rozwoju gospodarczego są ci ludzie. Czy jest to środowisko o jednolitej strukturze goslPodarczej? Wszak różne procesy historyczne mogły zadecydować o ukształtowaniu się odmiennego układu stosunków społeczno-gospodarczych w środowisku pozaeuropejskim jakim jest Marbial. Brak wyjaśnienia pewnych faktów ważnych sprawia, że nie wiemy np. co jest przyczyną, że w Marbial pracujący za wynagrodzeniem ludzie nie są zakwalifikowani jako robotnicy rolni? Zbyt schematycznie jest również potraktowany opis "niepopularnego systemu pracy "apeya", jak go nazywa autorka, a który jest zapewne niczym innym jak znienawidzoną formą wyzysku kapitalistycznego. Podobnych pytań i wątpliwości nasuwa się więceJ Jeszcze. Wypływają one z niedociągnięć metodologicznych omawianego artykułu. Chcąc je usunąć należałoby przede wszystkim zastanowić się czy zebrany materiał daje podstawę do tego rodzaju analizy jaką postawiła sobie autorka za cel swojej pracy. Jeśli nie, powstaje konieczność uzupełnienia go dodatkowymi badaniami. Drugi arlykuł San Antonio de Eneno: A Mission in the Peruvian Montana jest historycznym przeglądem zakładanych wśród Indian górskich okolic wschodniego Peru misji katolickich. Zainicjowany przez Franciszkanów w XVII stuleciu podbój ideologiczny tubylczej ludności rozbił się jednakże o mężny opór Indian. Dopiero w XVIII wieku udało się misjonarzom założyć nie bez trudności i walki, kilka punktów misyjnych, z których San Antonio de Eneno był najważniejszym, liczącym 103 mieszkańców 1. Rozpoczęta walka była przede wszystkim natury gospodarczej, chodziło o opanowanie dostępu do pokładów soli, eksploatowanych przez Indian. Przez zagarnięcie tych terenów spodziewali się misjonarze opanować tubylców. Jednakże wobec stale zaostrzającej się sytuacji postanowiono zastosować łagodniejsze metody: zdobycia za pomocą darów zaufania Indian oraz przekonania ich w drodze perswazji o korzyściach ewentualnego osiedlenia się misji. Metoda ta jednak nie okazała się całkowicie skuteczna skoro trzeba było sprowadzać murzynów jako niewolników do ciężkich robót rolnych i uzbroić ich nawet dla obrony i bezpieczeństwa misjonarzy. Ze zrozumiałych względów stosunek Indian do murzynów był przez długi czas taki sam wrogi jak do mis.ionarzy. Z czasem jednak nastąpiły pewne zbliżenia i wzajemne wpływy kulturowe dzięki mieszanym małżeństwom zawieranym między murzynami a kobietami dwu szczepów indyjskich Amuesha i Campa. Jakie przeobrażenia dokonały się wówczas w środowisku Indian pod wpływem obcej kultury? l Założony w 1710 r. �1005 1004 Na to pytanie nie ma niestety w artykule odpowiedzi. Jest tylko wzmianka o wyższości kultury murzyńskiej; be~ da~szych ",:y~aśnień fakt ten ~edn.a~ ie przedstawia wartości naukoweJ. Nle rozwlmęte pozostało rowmez ~agadnienie zbadania "ogólnych aspektów kulturowych" związan~ch.z powstaniem i rozwojem misji na zdobytych terenach, co było zapowIedzIanym celem tego artykułu. Na jego zakończenie dowiaduje się czytelnik, że największym wrogiem misji były oprócz Indian częste epi.demie, ~tóre nie tylko zdziesiątkowały ludność tubylczą lecz zaostrzyły JeJ wrogosc w stosunku do misjonarzy. Tak więc szalejąca w 1727 r. na terenie Enneno epidemia ora?: krwawe bunty z r. 1742 zadały ostateczny cios miejscowej misji, która przestała istnieć do XIX wieku. HeLena Przeslawska HANDBOOK OF SOUTH AMERJlCAN ,INDIANS, tution, Bureau of American Ethnology, Bulletin 143. Vol. 1. 2. 3. 4. 5. Smithsonian Insti- The Marginal tribes, Washington 1946, s. 19+6'24. The Andean civilizations, Washington 1946, s. 34+ 1035. The Tropical forest tribes, Washington 1948, s. 26+986. The Circum- Caribbean tribes, Washington 1948, s. 18+609. The Comparative ethnology of South American Indians, Washington 1949, s. 26+818. 6. Physical anthropology, linguistics and cultural geography of South American Indians, Washington 1950, s. 14+715. W pierwszych latach XX wieku Biuro Etnologii Amerykańskie; przy Instytucie Smithsońskim wydało, jako swój trzydz'esty Biuletyn, Handbook of American Indians north of Mexico. Inicjatywę tego dzieła podjął jeszcze w r. 1873, a więc na kilka lat przed powstaniem Biura Etnologii Amerykańskiej prof. Otis T. M a s o n, który postanowił przeprowadzić pierwszą w dziejach nauki klasyfikację szczepów Indian Ameryki Północnej. Szczepy te znane były ,pod wieloma nazwami angielskimi, francuskimi, hiszpańskimi, holenderskimi itd. w zależności od tego, jacy osadnicy z nimi się stykali i dawali ich opisy. Niejednokrotnie nazwa jakiejś mniejszej grupy uogólniana była na cały szczep, lub fałszywie przenoszono nazwę jednego szczepu na drugi. Bez zaklasyfikowania i ostatecznego usystematyzowania szczepów nie mogło być mowy o jakimkolwiek ogólniejszym dziele. Z chwilą swego powstania Biuro Etnologii Amerykańskie; wzięło na siebie dalszy trud ustalenia listy szczepów. Przeprowadzono wtedy ich klasyfikację językową 'i to dopiero pozwoliło ostatecznie wyjść z chaosu. Zarówno klasyfikacja etnograficzna, jak i językoznawcza wymagały licznych prac terenowych przy współudziale całego sztabu specjalistów. Po ustaleniu listy szczepów przystąpiono do redakcji dzieła, któr2 rna charakter encyklopedii o układzie alfabetycznym. Stało się ono podstawą dla dalszych badań nad Indianami Ameryki Północnej i doczekało się wielu wydań. W ćwierć wieku póżniej, bo w r. 1932, dzięki zachęcie znanego amerykanisty skandynawskiego Erlanda N o l' d e n s k i' o l d a. powstał projekt stworzenia podobnego dzieła, ale dla Indian Ameryki Południowej. Powolano komitet który miał zbadać, czy wobec 'współczesnego stanu wiedzy takie dzieło da się w ogóle zrealizować, po czym, skoro pierwsze badania dały rezultat pozytywny, przygotowano projekt pracy. . . W r. 1940 projekt został zaakce<ptowany i wszedł w plan BlUra. Ogolną redakcję powierzono Julianowi H. S t e war d o w i i rozpoczęto prace nad jego realizacją· . W tym właśnie okresie w Europie toczyła się wojna, co uniemożliwiło zaproszenie do wspólipracy amerykanistów starego Świata, Handbook jest vlięc wynikiem współpracy uczonych obu Ameryk. W jego realizacji brało udział przeszło 100 badaczy. Od dawna w nauce dawał się odczuć brak dzieła, które by zawierało zbiór dotychczas istniejących wiadomości o Indianach Ameryki Południowej. Redakcja Handbooku wzięła sobie za cel uZUipełnienie tego braku. Chodziło tu, podobnie jak w opracowaniu kultu.r Ameryki Północnej, o stworzenie systematyki szczepów południowo-amerykańskich oraz opis ich kultury, a równocześnie wykazanie braków w naszej znajomości tego terenu i zasugerowanie problemów jakimi powinni zająć się badacze zarówno w terenie, jak i w studiach archiwalnych. Poza tym ?O raz pierw·szy miano zebrać bibliografię żródeł i naukowych opracowan dotyczących Ameryki Południowe}. Stworzenie systematyki szczepów południowo-amerykańskich okazało się niemal równie trudne jak w wypadku szczepów Ameryki Północnej. Po dokonaniu iego przystąpiono do opracowania "ich kultury i tu natrafiono na dalsze trudności. Bodaj największa z nich polegała na tym, że spośród dziś żyjących szczepów jedne zostały odkryte w ostatnich dopiero latach a więc zachowały nieskażoną swą pierwotną kulturę, inne natomiast' już od 400 lat pozostają w ścisłych kontaktach z białymi, dzięki czemu kultura ich uległa bardzo zasadniczym przemianom. Dla uniknięcia tych dysproporcji chronologiczno-kulturowych postanowiono dla wszystkich szczepów wziąć za punkt wJ"jścia opisu moment, kiedy po raz pierw~zy zetknęły się z białymi. Jeżeli okres pierwszego kontaktu kulturowego .z ~lałymi należy już do prehistorii szcz~pu, jak w wypadku kultur andYJskich, jako tło bierze się archeologię, a stan kultury po kontakcie cofa się do daty, z której pochodzą najstarsze wiadomości pisane. . Wszelkie niezwykle interesujące procesy, jakie towarzyszyły przeJmowaniu elementów kulturowych i ;przetwarzaniu się kultur indiańskich pod wpływem kontaktów z Hiszpanami, Portugalczykami, a nawet Murzynami, zostały tu pomini,ęte. Co więcej, nie posiadamy dotąd niemal żadnych innych prac poświęconych temu zagadnieniu. Drugą poważną trudność stanowił brak względnie niekompletność źródeł literatura do Ameryki. Południowej jest więcej niż niewystarczająca. Istnieją co prawda monograficzne opracowania niektórych grup etnicznych oparte na badaniach przeprowadzonych w ostatnich kilkunastu latach. ale wobec ogromnego bogactwa szczepów są one przysłowiową kroplą w morzu. Dawniejsze opisy to bądź relacje podróżników, których interesowały najbardziej zewnętrzne i efektowne elementy kulturowe, jak ozdoby, strój. br:lń, bądź dawniejosze op'racClwania etnograficzne pochodzące jed- �1007 1006 nakże z różnych szkół, skutkiem czego zwracają uwagę na różne strony kultury i rozmaicie je naświetlają. Nielepiej ma się sprawa ze źródłami historycznymi. W ogromnej większości są one zapiskami robionymi przez misjonarzy, niekomiPletnymi, czasem nawet błędnymi lub tak podanymi, że trudno je powiązać z którymś ze znanych szczepów. W obrębie czterech pierwszych tomów Handbooku niejednQkrotnie spotkać można brak jednolitości w proporcjach zarówno poszczególnych monografii jak i ich rozdziałów oraz różay sposób traktowania zagadnień. Pierwsza z tych wad wynika z niejednolitości źródeł. Zupełnie inaczej wygląda opis szczepu oparty o współczesną wyczerpującą monografię i szczepu, jaki opisuje się na podstawie źródeł, dajmy na to, XVH-wiecznych. Druga wada jest wynikiem dużej ilości autorów, w związku z czym nie dało się całkiem uniknąć indywidualnych różnic. Ażeby dzieło było łatwe w użyciu, wszystkie artykuły nie tylko pisam. są wedle jednego porządku, ale także sprowadzone są do jednego mniej więcej rozmiaru, co ma te złe 'strony, że w wypadku szczepów dobrze znanych pominięto całą masę nieraz bardzo istotnych elementów ich kultury. Handbook of S. A. Indians, w przeciwieństwie do poprzedniego, który ma układ alfabetyczny, został oparty na ;podzia:e kultur dokonanym przez C o o p era. Wedle niego cały kontynent dzieli się na 4 strefy: 1) szczepy zbieracko-łowieckie wschodniej Brazylii, Gryn Chaco, Pampów, Patagonii i Ziemi Ognistej, ,2) cywi'lizacjeandyjskie, ,3) szczepy puszcz trop~kalnych i sawan, 4) szczepy karaibskie i pokrewne, połączone w tym opracowaniu ze szczepami Ameryki centralnej pozostającymi pod wpływem Ameryki Południowej. Każdy z pierwszych czterech tomów obejmuje jedną ze stref. Tom piąty poświęcony jest porównawczym studiom różnych działów kultury, tom szósty zajmuje się antropologią, językami, podłożem geograficznym, florą i fauną zarówno roślinami i zwierzętami dzikimi jak i hodowcami. W obu tych tomach uwzględnia się już impakt kultury Starego Swiata. Cztery pierwsze tomy .posiadają identyczną konstrukcję wewnętrzną· Podzielone są one na szereg artykułów, z których każdy mówi o jednym lub o grupie szczepów, przy czym 'kryteria łączenia szczepów są różne bqdź podobieństwo kulturowe, bądź wspólna rodzina językowa. Czasem łączy się je w grupy terytorialne zamiast opierać się na bardzo niepewnych granicach kulturowych. WielośĆ' kryteriów jest metodycznie niedopuszczalna. ale w tym stanie wiedzy, jaki dz~ś panuje w amerykanistyce inne rozwiązanie było niemożliwe. Każdy z artykułów skonstruowany jest wedle jednego porządku (oczywiście tam, gdzie mamy fragmentaryczne dane, nie wszystkie punkty opisu są wypełnione). Zaczyna się on od ogólnego wprowadzenia, które zawiera między innymi dane geol;raficzne. Następnie podane są wszystkie wiadomośći o szczepie: zaklasyfikowanie go do jakiejś większej jednostki etniczneJ, jezykowej i etnograficznej, podział wewnętrzny. omówienie nazw~' i wszelkie synonimy, wreszcie historia szczepu. W większości wypadków historia dotyczy czasów po zetknięciu się z białymi, tam jednak, gdzie znaleziska archeologiczne da się połączyć z historycznym szczepem. przedłuża się jego d2Jieje wstecz. Jeśli zaś istnieje archeologi'czna kultura nie dająca się połączyć z żadną z istniejących po konkwiście grup, omawia się ją oddzielnie. Po wiadomościach wstępnych następuje opis kultury. Zaczyna się on od "czynności podstawowych", w których zakres wchodzą: uprawa roli, zbiór dzikich płodów, łowiectwo, rybołówstwo, przygotowywanie pokarmów i gromadzenie zapasów. Po nich mamy rozdziały zatytułowane: osada i dom, ubiór i ozdoby, transport. Następny rozdział o rzemiosłach zajmuje się głównie ich technologią. O przedmiotach wytwarzanych mowa jest gdzie indziej, w związku z czynnościami, do których są one potrzebne - np. o użyciu ceramiki dowiadujemy się w związku z przygotowywaniem pokarmów, o funkcji ubiorów w rozdziale o ubiorze i ozdobach itd. Rozdział o rzemiosłach dzieli się na następujące podrozdziały: koszykarstwo, tkactwo, ceramika, obróbka kory, wytwarzanie ubiorów, metalurgia, wyrób broni i in. Opis kultury materialnej zamyka omówienie wymiany lub organizacji ekonomicznej, a bywa dołączany jeszcze ,ro~dział o sztuce wojen.nej i kanibalizmie. Z kolei przechodzimy do ogólnego omówienia organizacji społecznej i politycznej, po której mamy rozdział zatytułowany: cykl życiowy. Dzieli się.. o~ na następujące podrozdziały: narodziny, dzieciństwo, rytuał przy do]sclU do dojrzałości płciowej - i inicj'acje, .małżeństwo, zwyczaje związane ze śmiercią. Kolejno omawiana jest estetyka i czynności rekreatywne, które obejmuj~:. zabawy, muzykę, instrumenty muzyczne, taniec, narkotyki, napoje upajające. Rozdział o religii zajmuje się wierzeniami o nadnaturalnych moca::h i istotach, rytuałem religijnym i magicznym, kapłanami czarownikami, 2n~chorami. Dalej następuje rozdział o mitologii i folklor~e; całość zamyka OpiS wiedzy i nauki, w które wchodzi kosmogonia, miary i wagi mierzenie czasu t przes1:rzeni oraz inne ewentualne koncepcje niereligijnej natury. Na końcu każdego rozdziału mieści się krótka bibliografia odnosząca się do tego tylko działu, przy końcu zaś każdego tomu podano pełną bibliografię cytowanych w nim dzieł. Każdy tom posiada mapę przewodnią obejmującą obszar, o jakim dalej będzie mowa z podziałem na szczepy. Ponadto niektóre artykuły zaopatrzone są jeszcze we własne mapy. W tQmie szóstym i ostatnim znajduje się wielka mapa barwna Ameryki Południowej i centralnej z podziałem językowym i szczepowym całego terenu. Zgodnie z założeniami pracy, że za podstawę brać się będzie kulturę Indian z czasu ich pierwszych kontaktów również i mapy dają lokalizację szczepów tam, gdzie one się zna'idował; w czasie pierwszego zetknięcia z biały.mi. . . Pr.aca jest bogato ilustrowana zarówno fotografiami z współczesnego zycla l archeologii Indian, jak i rysunkami i fotografiami ich wytworów. Posiada również ciekawy dział ikonograficzny. Jakkolwiek dzieło to jest tylko sumarycznym zebraniem wiadomości Istniejących o Indianach Ameryki Południowej, a nie syntetycznym opraCOwaniem całokształtu zagadnień związanych z kulturami południowoamerykańskimi. stanowi jednak w tej chwili najlepszy i najbardziej kom64 �1009 1008 pletny podręcznik-encyklopedię . o b'" Się eJsc nI'kt ., kto zamierza styki. ~u,ltu:' tego. terenu, bez .którego nie. mo~e zając sle.. Jakimkolwiek dZIałem amer) kamAmw Kowalska-Lewicka HARRY TSCHOPIK, JR. T h e A Ym a r a o f C h u c u i t o, P e r U. Anthropological Papers of. the American Museum of Natural. History, vol. 44, part 2, New York 1951, s. 137-308. Praca T s c h o P i k a poświęcona jest magii Indian Aymara. Autor zajmuje się wyłącznie białą magią i jej rolą w życiu jednostki i społeczności, na tle typowej dla tych okolic wsi Chucuito. . Chucuito położona jest na brzegu jeziora Titicaca w departamencIe Puno w południowej części płaskowyżu peruwiańskiego .. Wieś .ta :wedle dokumentów i żywych jeszcze tradycji istniała już za czasow '1n~ow 1, b~ła wówczas stoHcą jednej z prowincji ich imperium. Po podboju hIszpansklm Chucuito gra zrazu równie wybitną rolę dzięki odkryciu w pobliżu bogatych kopalni srebra. Jest wtedy ważnym ośrodkiem miejsk~ zbudowanym wokół dwu wielkich placów. W początkach XVU w. powstaJ.ą t.u d:va kościoły w stylu kolonialnym stojące do dziś, lecz opustoszałe 1 me uzywa~e na równi z placami, nad którymi dominują· W r. 1780 wy~uch~ po",:stame Indian pod dowództwem potomka Inków Tupac Amaru 1, mimo ze z~staje krwawo sUu'mione, ruchy wolnościowe trwa'ją do r. 18~1. W. c~asle zamieszek basen jeziora Titicaca· zostaje wyludniony, a C:hucUlto .dzIell ~o~ innych osad. Z kwitnącego kolonialnego miasta schod,zi do r?l: UbOg.IeJ wioski, której mieszkańcy poza rolnictwem, będącYn: g!ownym ~:odłem l.ch utrzymania, trudnią się ubocznie połowem ryb w JeZIOrze. D.ZIS ~hUCUlto liczy zaledwie około 200 domów zamieszkanych przez ~5.4 IndIan 1 ?8. ~etysów - nie ma w osadzie ani jednego białego. Na tę llczbę. ludnoscl Jest aż siedmiu czarowników, z których każdy posiada liczną khentelę rekrutującą się spośród mieszkańców wioski, a częśc,iowo z okolicznych osad. . Autor mieszkał w Chucuito blisko dwa i poł roku w latach ~940-19~2. Mimo tak długiego pobytu nie zdołał wejść "': zażyłe st~SU~kl z Indl~nami. Twierdzi on, że zbliżenie się do Indian 1 pozyskame lC? .zauf~m~ natrafia na tym terenie na niemal nieprzezwyciężone trudn~scl. :VI:kl prześladowań i wyzysku wyrobiły w nich ponury.' 'Ijełen pesym:zmu ~Ieufności charakter, i biały, mimo najgorętszych z Jego strony uSlło:w~n,. Je~~ dla nich zawsze tylko obcym kryjącym w zanadrzu (wedle ich opmn) JaklS podstęp. Toteż autor w wielu wypadkach musiał korzystać z pomocy eksperta społecznego, jakim był młody metys urodzony i wyc.ho.wany. w Chucuito i znający doskonale miejscowe stosunki. Niewąt?llwIe duzą przeszkodą w nawiązywaniu bardzie'j bezpośrednich kontaktow z ~ubylc~ą ludnością był fakt, że autor nie znał języka Aymara, a POsł~~lwa~, SIę ",:"yłącznie językiem hiszpańskim, którego Z kolei nip. znała 'mę'~szosc I~dlan. T s c h o p i k, wychodząc z założenia, że magia pozost~Je w ŚCISłY~ związku z trudnościami i niepokojami nękającymi człOWIeka. stara SIę przede wszystkim poznać omawianą grupę wiejską i zbadać funkcjono- ? warne jej mechanizmu społecznego. W związku z tym dzieli swą pracę na trzy części. P.ierwsza to opis środowiska, na którego tle instytucje magiczne stają się dopiero zrozumiałe. Obejmuje ona również charakterystykę osobowości Aymara. Część druga zawiera opis instytucji magii, tak jak one wyglądają obecnie. Na podstawie nielicznych źródeł pisanych autor stara się ująć je historycznie. Równocześnie przeprowadza porównanie z magią innych współcześnie żyjących grup Aymara. Wreszcie w części trzeciej, na podstawie poprzednich danych, omawia związki między magią a osobowością Aymara, znaczenie magii w życiu jednostki i znaczenie instytucji magicznych w społeczeństwie jako całości. Między innymi stwierdza on, że najbardziej tY'pową z cech ·charakteru Aymara, bierność przejawia się w !pełni w ich magii. Czarownik jest tu tylko jakby mistrzem ceremonii, k'eruje jedynie akcją, podczas gdy działającymi są siły nadnaturalne. Podobnie system hierarchii slPołecznej i ucisku, gdzie każda jednostka jest niższa, a zatem zale:ima od drugiej, przejawia się w strukturze ich świata nad~ naturalnego. Stosunki tam panujące są odbiciem struktury społecznej wioski Chucuito, a święci chrześcijańscy wprowadzeni do panteonu Aymara graią wśród duchów miejscowego pochodzenia tę rolę co metysi wśród Indian. Autor twierdzi, że magia w tych warunkach społecznych, w których Indianin znikąd nie może spodziewać się pomocy i opieki, staje się niezwyk~e ważnym czynnikiem dającym pewne poczucie bezpieczeństwa; jest jedynym dostępnym Indianinowi sposobem działana na otoczenie. Dla typowych w opisanym społeczeństwie trosk i lęków powstały odpowiednie techniki magiczne, mające na celu ich likwidację. Anna PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Antropologicznego i polskich Zakładów przez Radę Naukową T-wa. Kowalska-Lewicka organ Polskiego Towarzystwa Antropologii, redagowany obecnie Czasopismo to założone w 1926' r. 'było dotychczas jedynym czasopismem tego rodzaju w Po~sce, umożliwiającym pracownikom działającym na niwie antropologii i nauk pokrewnych opublikowanie wyników swych prac. Do czasu wybuchu wojny światowej w 1939 r., ukazało się 12 tomów i pierwszy zeszyt 13-go, łącznej objętości 172 arkuszy druku. Wybuch wojny przerwał tę 13-letnią działalność wydawl1lilczą, a w 1945 r., zaraz po ustaniu dzialań wojennych dzięki usilnym wysiłkom ,prof. Adama W r z () s k a założyciela i redaktora tegoż czasopisma - wznowiono jego wydawanie, ratując resztki przedwdjennego nakładu - niezużytego jeszcze przez okupantów hitlerowskich na makulaturę - i publikując zachowane w manu"" skryptach prace przedwojenne autorów zmarłych i szczęśliwie w pożodze wojennej uratowanych. Nieliczne tylko prace i artykuły już przed wojną złożone, urato",vały się w postaci kopii maszynopisów na miejscu, bądź przywiezione przez współpracowników z innych ośrodków badawczych tak, że nie wiele prac złożonych (i jeszcze niezbroszurowanych) w dalszych ze64* �1011 1010 szytach XIII tomu, mogły być zrek~nst:uowane z k~p~i i opublikowane powojennych tomach. Nlektore z prac CZęSClOWO. uratowany~h~ zwłaszcza autorów w czasie wojny poległych, z powodu mekompletnoscl danych i ich odtwarzania, musiały być odłożone na czas póżniejszy. Wskutek tego po wojnie ukazał się najpierw tom XIV, a po nim dopiero w 1948 r. w maju dalsze zeszyty (2-4) tomu XIII, jako uzupełnienie przedwojennego tomu poświęconego 25-letniej rocznicy objęcia katedry antropologii przez prof. 'dra Jana C z e k a n o w.s k i e g o. Sylwetkę Jubilata jako uczonego, podał w XIII tomie uczeń jego prof. dr Jan M y d 1a r s k i z dołączeniem bibliografii. Jakkolwiek w okresie dowojennym osiągnięcia antropologii polskiej 'były n:emałe i znane w kraju i zagranicą, tym niemniej działalność na polu wydawniczym uznać należy raczej za skromną. Brak funduszów na publikacje i zbyt małe interesowanie się nimi ówczesnych władz przyczyniały się do tego, ą niektórzy z badac.zy prace swe musieli drukować zagranicą, bądź też pozostawić je w aktach do czasów bardziej sprzyjających. Dop'ero po wojnie, dzięki poparciu władz Polski Ludowej, przy znacznie większych możliwościach rozwojowych nauki, a tym samym działalności wydawniczej, równieź PrzegLąd AntropoLogiczny może się poszczycić coraz większym rozmachem wydawniczym, a prace w nim opublikowane obejmulją coraz szerszy krąg zagadnień tak, że weszły tu jeszcze ponadto zagadnienia antropo- i etnogenezy Słowian, art)"kuły problemowe, prace źródłowe, materiałowe metodologiczne, konferencje i zjazdy i in. Z działów reprezentowanych obecnie w Przeglądzie Antropologicznym WY1nienić należy: artykuły problemowe, prace oryginalne i monografie, przegląd zagadnień antropologicznych i badań w Polsce, historia antropologii, wiadomości różne i artykuły drobne, przegląd piśmiennictwa antropologicznego zagranicznego, zjazdy i sprawozdania z działalności towarzystw i instytucji naukowych, kronika, polemika, oceny, nekrologi oraz streszczenia prac w językach obcych. Do głównych działów należy dział prac oryginalnych, które możnaby zgrupować następująco: w pierwszych z antropologii e t n i c z n ej: Nawiązania etniczne kalifornijskich systemów pokrewieństwa Przyczynek nad terminologią pokrewieństwa S. K l i m e k, t. XIV), Szlaki migracyjne człowieka na kontynencie amerykańskim (K. S t o ł y h w o. t. XVI), Przyczynek do antropologii Gruzji (Z. S i e m i o n ó w n a, t. XUI), Charakter antropologiczny i skład rasowy chłopów z Kish (R. F r a n k i ew i c z ó w n a, t. XVI), Badania antropo-socjologiczne młodzieży szkół akademickich m. Lwowa (F. Wok r oj, t. XIII), Charakterystyka antropolog~czna Sikhów (I. M i c h a l s k i, t. XIII), W dwudziestopięciolecie objęcia katedry antropologii I etnologii w Uniwersytecie Lwowskim przez prof. J. Czekanowskiego (J. M y d l a r s k i, t. XIII), Łemki z Wierchomli pod względem antropologicznym (F. Kar p i ń s k i, t. XIII), Ludno~ć powiatu Lesko pod względem antropologicznym (J. F a 1 k o w s k i, t. XIV), Z roZważań nad rozmieszczeniem typów antropologicznych (L. J. B y k o w s k i. t. XIV), Przyczynek do badań antropologicznych na Huculszczyźnie (M. N 0- wo g r o d z k a, t. XV), Mapy antropologiczne Polski (J. M Yd l a r s k i. t. XVII), Notatka antropologiczna z polskiej wyprawy badawczej w Ruwenzorii (E. L o t h, t. XVII), Charakterystyka antropologiczna ludności okolic Krynicy (F. Wok r o j, t. XVIII), Zapomniana książka polska z dziedziny antropologii (O rasach ludzkich czyli zasady etnografii przez J. J. D'Omalius-d'Halloy, A. W r z o s e k, t. XVIII). Pierwotna ludność Tasmanii (A. L. G o d l e w s k i, t. XIX), z antropologii o gól n e j i s z c z e g Ó ł o w elj : Cechy barwikowe i ostrość wzroku dzieci szkolnych woj. poznańskiego (A. G o d y c k a, t. XIII), Osobliwości budowy sklepienia cZ<lszki Australijczyków (F. I van i c e k, t. XIII), O dziedziczeniu barwy oczu u człowieka (B. R o s i ń s k i, t. XIV), Wychowanie fizyczne kobiet w świetleantropologii (H. M i l i c e r o wa, t. XIV), Czaszki z Nowosiłki z wieku VI----ilX (M. Woj c i e c h o w s k a, t. XIV), Antropologiczne zróżnicowanie młodzieży szkół akademickich fi. Lwowa, (F. Wok r o j, t. XV), Choroby dróg żółciowych i reumatyzm stawowy a typy antropologiczne chorych (S. S a wc z y n, t. XV), O wzroście człowieka (B. R o s i ń s k i, t. XV), Zjawisko dojrzewania a rozwój wysokości ciała u chłopców (B. J a s i c k i, t. XV), Tymczasowe doniesienie o badaniach antropologicznych starosłowiańskiego cmentarzyska w Ptuju (F. I van i c e k, t. XV), Statystyka porodów i poronień według 'Płci (L. Ż y c h s ki, t. XV), Typologia dzieci szkolnych m. Wrześni w związku z zakażeniem gruż:icą (E. M e jer, t. XV), Badania antropologiczne przestępców z Mazowsza północnego (F. Wok r o j, t. XV), Wyniki badań nad personelem latającym wojskowym i turystycznym oraz nad kandydatami do Ofic. Szkoły Lotniczej (B. R o s i ń s ki, t. XV), Badania antropologiczne mięśni żywych Murzynów Ugandy (E. L o t h, t. XVI), Korpus Kadetów Nr 1 pod względem rozwoju fizycznego i zróżnicowania antropologicznego (F. Wok r oj, t. XVI), Badania antropo-serologiczne nad studentami Uniwersytetu Warszawskiego (J. D ą m b s ki, t. XVI), Wpływ· dojrzewania u chłopców na wskaźniki konstytucyjne Pignet'a i Bornhardta (A. K o t ó w n a, t. XVI), Skład antropologiczny studentów Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu (K. S t o 'j a n o w s k i, t. XVI), Szczątki ludzkie SlPrzed ok; 2500 lat znalezione w BisIImpinie (F. Wok r oj, t. XV!). Najstarsze wykopaliska afrykańskie z grupy Hominoidea (B. R o s i ń s k i, t. XVI), Szkielet z grobu romańskiego z XII w. z Trzemeszna Wlkp. (J. B ł ę d o w s k a i Ż. D u b a s ó w n a, t. XVI), Analiza materiałów antropologicznych z cmentarzyska Zliwki VII-IX w. (J. S t r a w i ń ska. t. XVI), Badania antropOlogiczne w międzyrzeczu Nilu i Kongo-Crania Africana (J. C z e k a n o w s ki, t. XVII), Zmienność budowy ciała pod wpływem wychowania fizycznego (H. M i l i c e r, t. XVII), Konsekwencje syntetyczne czeskich badań antropologicznych (J. C z e k a n o w s k i, t. XVII), Wały nadoczodołowe i łuki brwiowe w filogenezie człowieka (W. S t ę ś l i c k a. t. XVII), Morfologia mózgowia w filogenezie człowiekowatych (W. S t ę śl i c k a, t. XIX), Kolejność wyrzynania się uzębienia stałego u człowieka na tle zmian filogenetycznych w zakresie tego zjawiska u Naczelnych (S. p a n e k i E. S t o ł y h wow a, t. XVIII). Układ listewek skórnych na dłoniach Polaków (W. Ł a s i ń ski. t. XVIII). Analiza anatomo-porówna",:- �1012 cza Australopithecinae (W. S t ę Ś l i c k a, t. XVIII), Skok w dal a budowa cwła (P. S z t e r e w, t. XIX), Typy kraniologiczne Cejlonu (A. W i e r c i ńs ki, t. XIX), Rzadkie nieprawidłowości uzębienia u ludności polskiej (M. G o n d z i k, t. XIX), Środowisko i domniemany tryb życia Australopithecinae na podstawie towarzyszącej fauny (W. S tę ś l i c k a, t. XIX), Porządkowanie populacji ludzkich według częstości grup krwi (A. K el '.1 S i J. Łuk a s z e w i c z, t. XX), Zagadnienie typów somatycznych (A. Wan k e, t. XIX,), Charakterystyka antropologiczna dawnych mieszkańców WY5JPYWielkanocnej (A. L. G o d l e w s k i, t. XX), Rozwój fizyczny dzieci i młodzieży szkolnej - Sępolno, Tuchola, Świecie (A. S k i b i ń s k a, t. XX), Rozwój fizyczny młodzieży szkolnej miejskiej z Bydgoszczy, Grudziądza i Inowrocławia (J. S a d o w s k a, t. XX), Szczątki kostne ludzkie z okresu wczesnohistorycznego z Sąsiadki pow. zamojskiego (L. S a r a m a, t. XX), Analiza antropologiczna serii -czaszek z Czerska z XVII w. (B. M i s zk i e wi c z, t. XX), Szczątki ludzkie z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego z XI-XII w. z Bazaru Nowego (N. Wo l a ń s k i, t. XX), Schweizerische Anthropologische Aufnahme im Lichte polnischer Untersuchungsergebnisse (J. C z e k a n o w s k i, t. XX), Neolityczne ludzkie szczątki kostne z Biskupina (F. Wok r o li, t. XX), Charakterystyka demograficzno-antropologiczna ludności kolonij podkarpackich (F. Wok r o j, t. XX), Rzut oka nr rozwój embrionalny człowieka, Klasyfikacja cech i odmian morfologicznych człowieka, oraz Cechy paleogeniczne w budowie człowieka (E. L o t h, t. XX); z zagadnień p r o b l e m o w y c h : Niedomagania w rozwoju antropologii polskiej w międzywojennym dwudziestoleciu (J. M y d l a r s k i, t. XVn), O nowe oblicze polskiej antropologii (J. M Y d l a r s k i, t. XVIII), Ideologiczne podłoże dyskusji nad antropogenezą (J. M y d l a r s k i, t. XX); z zagadnień m e t o d o log i c z n y c h : Profesora Frassetto nowa klasyfikacja ludzkich ras kopalnych (K. M od r z e w s k a, t· XVI), Próba analizy rasowej metodą przekrojów korelacyjnych (K. S t o ł Y h w o i B. J a s i c k i, t. XVI), Taksonomia wrocławska (Og. Gr. Zastos. Państw. Inst. Matematycznego K. F lor e k, J. Łuk as z e w i c z, J. P e r k a l, H. S t e in h a u si S. Z u b r z y c k i, t. XVII), Nowe metody badania zależności między wzrostem, wagą a wiekiem młodzieży (T. K. N o w a k o w s'k i i J. P e r k a l, t. XVIII), Konferencja antroJjologiczna w sprawie metod taksonomicznych we Wrocławiu w 1951 r. (Praca zbiorowa. t. XIX). Metoda grupowania na podstawie tablic J. Czekanowskiego (W. S k r z y wan, t. XX), Zagadnienie klucza do określenia typów budowy ciała (Z. M a c h i n k o, t. XX), Archeologiczne określanie wieku metodą promieniotwórczego izotopu węgla (J. We s o ł o w s k i, t. XX), Antropologiczne opracowanie uszkodzonego materiału kostnego (K. K u c h a r s k a), W sprawie badań podmiotowych w antropologii (K. Modrzewska, t. XX); z zagadnień h ist or yczn y ch : Wznowienie wydawania Przeglądll Antropologicznego ·f ~.' , i rzut o.ka na jego r " 1013 przeszłość (A. W r z o s e k, t. XIV), Notatka do historii nazwy "antropologia" oraz Notatka do historii antropologii w Polsce (J. M Y d l a l' s ki, t. XVI), Cwierćwiekowa działalność Polsko T-wa Antropologicznego (1925-1950. A. W r z o s e k, t. XVII), Obudzenie zainteresowań antropologią przez ośro-' dek wileński na przełomie wieku XVIII i XIX (.J. M Y d l a r s k i, t. XVIII), Pierwsza książka polska, zawierająca wiadomości z fizjologii, higieny i antropologii (A. W r z o s e k, t. XIX), Jeszcze o systematyce Linneusza (.J. M y d l a r s k i, t. XX), Wiadomości o wykładach antropologii J. lVIajera Uniwersytecie Jagiellońskim (A. W r z o s e k, t. XX). Ponadto ukazało się po wojnie w Przeglqdzie Antropologicznym wiele życiorysów zmarłych antropologów jak L. Krzywicki, E. Loth, M. Wojciechowska- Wierzchowska., A. Maciesza, S. Klimek, E. Piasecki, S. ŻejmoŻejmis, K. Stojanowski, H. Hoyer (jun.), S. Czortkower, R. Broom, jako podzwonne tym, którzy wiele przyczynili się do rozwoju antropo:ogii w Polsce. Zginęło lub zmarło w czasie i po wojnie bezpośrednio wielu da~szych członków Towarzystwa bądż współpracowników Przeglądu, do ktorych należą: mgr Romana Frankiewiczówna, prof. L.Jaxa-By'kowsiki, L. Hoffmann, W. Kapuściński i L. Krzywicki. Pozostali przy życiu antropologowie polscy, dzięki dużemu poparciu władz Polski Ludowej mogli zaraz po odzyskaniu niepodległości wszcząć nietylko ożywioną działalność naukową, ale też wychować nowe kadry młodych, światopoglądowo wyszkolonych antropologów. Badania antropologiczne rażno ruszyły z miejsca i ożywiły się tak dalece, że publikacje w Przeglądzie poważnie przekroczyły poziom lat przedwojennych o znacznie większej o'bjętości w stosunkowo krótkim czasie. Dotychczasowe dzieje Przeglądu można by (za A. Wrzoskiem) podzielić na 3 okresy: p i e r w s z y ód założenia (1926 r) do końca 1937 r, to okres najcięższego borykania się z trudnościami o utrzymanie choćby wydawnictwa, d r u g i (19,38-1950) znamionujący się bujnym rozwojem tego czasopisma (jakkolwiek z przerwą w czasie działań wojennych), zwłaszcza w okresie po ustaniu działań wojennych i t l' Z e c i zapoczątkowany w r. J,951 przejęciem agend Towarzystwa Antropologicznego wraz z redagowaniem Przeglqdu Antropologicznego przez ośrodek wrocławski, dzięki czemu czasopismo zostało należycie zreorganizowane, a prace publikowane podciągnięte na jeszcze wyższy poziom przy współudziale nowo utworzonego Komitetu Antropologicznego Polskiej Akademii Nauk, który to Komitet ześrodkował wysiłki i plany prac badawczych, podejmując kolektywną ocenę prac zgłoszonych do druku. ich uzupełnienia i poprawki. . . Nadmienić należy, że po Kongresie Nauki Polskiej wprowadzono w żyCIe uchwały powzięte na zjeżdzie przedkongresowym Polskich Towarzystw: Antropologicznego i Zoologicznego w Łodzi w 1950 r., włączając się w ramy planu prac badawczych planu B-letniego. Zgodnie zaś z wytycznymi I Kong,0su Nauki Po:skiej, przystąpiono do zaplanowania i zorganizowania różnych badań naukowych ważnych z punktu widzenia nauki polskiej i zreo.rganizowania wydawnictw antropologicznych. Obok Przeglqdu ukazywały SIę. dawniej sporadycznie inne wydawnictwa antropologiczne: Prace i Materw!y Antropologiczne P. A. U. w Krakowie. A rchiwum Nauk Antropolo- v, �1014 gicznych, Instyt. Nauk Antropologicznych Naukowego Towarzystwa Warszawskiego. Reorganizacja polega zaś na tym, że w miejsce dawniej istniejących, wychodzić będzie nadal Przegląd Antropologiczny a prócz tego Materiały i Prace Antropologiczne z siedzibą we Wrocławiu, w którym publikowane będą monografie i prace materiałowe kranio- i osteologiczne. W razie potrzeby założone zostanie jeszcze wydawnictwo poza seryjne. Ideologiczne przestrojenie polskiej antropologii i prac publikowanych ma polegać: a) na .zrewidowaniu dotychczasowych ujęć i teorii opartych na mendelistycznych bądż mechanistycznych koncepcjach, b) na odrzuceniu wszystkiego co w nauce niezgodne z rzeczywistością, c) na oparciu metod badawczych na materialiźmie dialektycznym i historycznym, d) na zrealizowaniu nowego stylu pracy zespołowej i planowanej, e) na zorganizowaniu rzeczowej kolektywnej krytyki naukowej. Jako zasadnicze kierunki badań naukowych wysunięto na naczelne miejsce: antropogenezę, metodologię l systematykę antropologiczną, badania etno genetyczne przy współpracy z Polskimi Towarzystwami: Ludoznawczym i Archeologicznym, badania nad dynamiką rozwojową dziecka, powiązanie nauk antropologicznych z źyciem, celem włączenia się do prac ważnych dla gospodarczego i społecznego życia kraju. Dokonywujące się przemiany ideologiczne w naszej nauce i polskim społeczeństwie, znalazły już wyraz w publikacjach zamieszczanych w Pr.zeglqdzie Antropologicznym. Franciszek WOkTOj MATUSZEWSKII JOZEF: A r t y kuł y s ł o w i ań sik i e "Z w i e re i a d ł a sa s oki e g o" (Czasopismo Prawno-Historyczne .t. I, Poznań 1948, str. 26-74 i odbitka). Temat omawianej pracy należy przede wszystkim do zakresu historii prawa, jednak zagadnienia w niej poruszane mają duże znaczenie również z punktu widzenia badań etnograficznych oraz dla ogólnych dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. Zwierciadłem saskim (SachsenSJ)iegel) nazywał ·się spis prawa zwyczajowego wschodniej Saksonii, a więc terytorium, które znalazło się pod władzą Niemiec po ujarzmieniu Słowian połabskich. Spis ten powstał w latach 1220-1235 jako praca prywatna, jednak z biegiem czasu uzyskał moc prawa obowiązującego i rozpowszechnił się nie tylko w Niemczech, ale l w niektórych krajach sąsiednich (między innymi w Polsce), gdzie był częścią prawa Obowiązującego mieszczan i chłopów aż do rozbiorów). W kilku artykułach Zwierciadła znalazły się wzmianki o sytuacji prawnej ludności słowiańskiej określanej przez Niemców ogólną nazwą Wendów. Tekst tych artykułów w średniowiecznym języku niemieckim podał Matuszewski w swojej pracy na str. 70-71 uwydatniając w nim obok redakcji pierwotnej także dodatki (interpolacje) dokonane częściowo przez samego autora Zwierciadła. E i k e' g o von R e p.g o w' a. częściowo późniejsze (z ezasu ok. r. 1270). r 1015 . Praca Matuszewskiego zawiera dokładną interpretację tych "słowiańSkICh" artykułów Zwierciadła saskiego. Nie było to zadanie łatwe ze względu na lakoniczność i niejasność przepisów oraz trafiające się w nich "skoki myślowe" (zwłaszcza wart. II! 73) zrozumiałe tylko przy dobrej znajomości całokształtu ówczesnych stosunków. Bardzo obficie powołuje Matuszewski literaturę niemiecką zajmującą się Zwierciadłem saskim i polemizuje z nią dochodząc w szeregu zasadniczych kwestii do własnych ustaleń. W głównych punktach pracy są omówione kolejno następujące kwestie: I Odrębność Wendów w organizacji sądowej, I! Język sądowy, I!I Stan, IV Podział dzieci poddanych spod różnych panów, V Normy z zakresu prawa familijnego, VI Zależność poddańcza. Oprócz tych głównych punktów oznaczonych cyframi rzymskimi występuje jeszcze szczegółowy podział na drobne paragrafy w liczbie stu, których tytuliki dają doskonały przegląd treści opracowania i pozwalają na szybkie odszukanie każdego z poruszonych zagadnień. Ta przejrzystość bardzo ułatwia korzystanie z pracy. Można by mieć tylko zastrzeżenie co do posługiwania się w utworach naukowych, nawet prawniczych czy historyczno-prawnych, przy ich pcdziale na części, nazwą i znakiem paragrafu - zostawmy ten znak tekstom ustawowym, w których też (gdy chodzi o ustawodawstwo polskie naszych czasów, a podobnie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego) - odgrywa tylko podrzędną rolę. I! W organizacj i sądowej stwierdził M a t u s z e w IS ik i odrębność Słowian i Sasów. Nie była to odrębność zupełna, jakby wynikało z wyrażenia na str. 37 (p. 30), gdyż dotyczyła przecież (co zostało poprzednio wyjaśnione) tylko sądów ludowych, tzn. funkcjonujących bez "bannu" (= upoważnienia) królewskiego. W sądach ludowych słowiańskich stosowano słowiańskie prawo zwyczajowe i posługiwano się językiem słowiańskim. Późniejszy dodatek do Zwierciadła saskiego wprowadził pewne zmiany na korzyść języka niemieckiego, ale język słowiański nie został jeszcze wtedy zupełnie wyrugowany. Stopniowe usuwanie języka słowiańskiego w poszczególnych terytoriach połabskich dokonywało się dopiero od końca w. XIII i trwało do w. ·XV. (odpowiednie daty są podane w streszczeniu francuskim na końcu pracy, str. 73). Łączyło się to z likwidacją odrębnych sądów i prawa słowiańskiego 1. Artykuły 72 i 73 księgi II! Zwierciadła saskiego zajmują się kwestią dziedziczenia stanu i majątku w małżeństwach stanowo mieszanych oraz podziałem dzieci urodzonych z małżeństw osób, które były poddanymi różn~ch panów. Przy roztrzyganiu tej ostatniej kwestii uwzględniano od czasow arcybiskupa Wichmanna (1152-1192) różnice narodowościowe - mian?wicie ?zieci, których oboje rodzice byli Słowianami, przypadały panu ojca, w mnych wypadkach (tzn. w małżeństwach czysto niemieckich lub narodowościowo-mieszanych) - panu matki. Wydaje się słuszne przypuszW t l O sądownictwie ludowym słowiańskim zob. też T y m 1e n I e c k 1 K., Ludność lejska w krajach połabskich i pomorskich w wiekach średnich (Slav!a Occ!dentalis l. 1920, S. 34). ' �1017 1016 czenie Matuszewskiego, że reforma przeprowadzona przez arcybiskupa WIchmanna ograniczała się tylko do ludności niemieckiej oraz małżeństw narodowościowo-mieszanych. Natomiast obowiązująca wśród Słowian zasada przynależności dzieci do pana, któremu podlegał ojciec, musiała istnieć już poprzednio wywodząc się z dawnego prawa słowiańskiego, a została zachowana przez arcybiskupa Wichmanna, który pod tym względem nie wykazywał szczególnych zapędów germanizacyjnych. Nie usuwano więc zasady prawa słowiańskiego w małżeństwach czysto słowiańskich, a tylko w spornych przypadkach zbi.egu obojga praw ,przyznawano pierwszeństwo prawu niemieckiemu. Nie oznaczało to bynajmniej jakiegoś ułatwienia przy zamianie wolnej ludności słowiańsk:ej w niewolną, ja,k to sobie tłumaczyli niektórzy słowianożerczy historycy niemieccy. Matuszewski rozprawia się z nimi gruntownie wykazując na podslaw;e dokładnego zestawienia wszystkich możliwych kombinacji małżeńskich (których jest 16 przy uwzględn'eniu kryterium płci, przynależności narodowościowej do Sasów lub Wendów l stanu wolnego lub niewolnego str. 69-61) że reforma arcybiskupa Wichmanna nie stwarzała żadnych nowych możliwości zwiększania się liczby niewolnej ludności słowiańskiej. W rzeczywistości chodziło więc tylko o pewne uprzywilejowanie prawa niemieckiego, jednakże nadal utrzymało się i prawo słowiańskie dla małżeństw zawieranych między Słowianami. W zakresie stosunków familijnych stwierdził Matuszewski, że Słowianom przysługiwało prawo zawierania małżeństw (ius conubili) z Niemcami, co wynika z występowania małżeństw narodo\vościowo-mieszanych przynajmniej w klasie chł0iP6w poddanych. Art. IIII 73 § 3 Zwierciadła saskiego stwierdza praktykę dopuszczającą rozwód na mocy jednostronnego oddalenia (repudiacji) żony przez męża; miało to stanowić normę właściwą ów·· czesnemu prawu wendyjskiemu. Można wątpić, czy rzeczywiście występowała zasada o następstwie dzieci za ojcem w małżeństwach czysto wendyjskich, którą Matuszewski uważa za prawdopodobną (p. 95). Według art. III 73 § 3 zasada ta dotyczyła tylko podziału dzieci poddanych podległych różnym panom, a nie dziedziczenia stanu. 'Wśród ludności słowiańskiej daje się ustalić na podstawie artykułów Zwierciadła saskiego istnienie talk wolnych jak i niewolnych. O poddanych Wendyjkach wiadomo z art. III 73 § 3, że były zobowiązane uiszczać swojp.mu panu opłatę w związku z zamążpójściem ("burmede") i w razie repudiacji ("versne penninge"). Uzależnienie chłopów poddanych od właścicieli ziemskich było duże, gdyż prawo odejścia mieli tylko w wypadku zawarcia małżeństwa; dotyczyło to jednak zarówno ludności słowiańskiej jak i niemieckiej. III W zakończeniu pracy (p. 100) stwierdza Matuszewski duże znaczenie Zwierciadla sCLskiego dla poznania stosunków prawnych Słowian zachodnich, zwłaszcza gdy chodzi o te zagadnienia, które nie są oświetlone innymi źródłami. Już z podanego tutaj krótkiego streszczenia pracy wynika, że wnosi ona wiele nowego także do poglądów na przebieg całej akcji germanizacyjnej. Jak podkreśla Matuszewski - przepisy Zwierciadła saskiego "nie zajmują jeszcze stanowiska wrogiego wobec języka i zwyczajów praw- nych słowiańskich. natomiast wyrazme uprzywilejowują język i zwyczaje niemieckie" (str. 67). W nawiązaniu do tego można by wypowiedzieć tezę, że podboje Niemców i llcisk stosowany przez nich wobec Słowian połabskich wynikały początkowo więcej z klasowej istoty ustroju feudalnego. niż z samych tylko przeciwieństwo charakterze etnicznym. Postępy akcji germanizacyjnej łączyły się więc ściśle z rozwojem feudalizmu w Niemczech, który odbywał się wolniej niż w innych krajach zachodniej Europy (zwraca na to uwagę P. N. G a ł a n z a w "Istorii gosudarstwa i prawa", Moskwa 1949, str. 351). Znajdowało to swój wyraz w długotrwałym utrzymywaniu się tam pewnych cech państwa przedfeudalnego, zwłaszcza tzw. wspólnoty wiejskiej (marki), która traciła stopniowo swój pierwotny charakter popadając coraz bardziej w zależność poddańczą I. Na tej właśnie wspólnocie, występującej u Słowian połabskich w formie niewątpliwie jeszcze silniejszej niż u przybyłych na ich ziemie Niemców, polegała przede wszystkim słowiańska odrębność prawna i sądowa. Matuszewski zwraca pr~y tym r.aczej U\,:agę na tzw. zasadę, osobowości praw (str. 28, 37, 56). k~~r~ ?yła J~dnak ~llewątpliwie związana z ustrojem dawnej wspólnoty i jej pozmeJszyml osłablOnymi formami. Bardziej trwałe poczucie odrębności etnicznej o charakterze narodowościowym wykształca się dopiero, jak stwierdza nauka marksistowska, pod koniec epoki feudalnej~. Rozwój niemieckiej państwowości feudalnej po.w?dował w~pieranie resztek ustrojowych wspolnoty pierwotnej zarówno wsro? lud~oŚCl. niemieckiej jak słowiańskiej, prowadziło to jednak nie tylko do ~Jednohce~la p~awnego, ale w dalszej konsekwencji i etnicznego. O tyle a~cJa. germamzacYJna mogła wyprzedzać moment ostatecznego ukształtowan.la Sl~ n~rodowości ~iemieckiej; w początkowym jej przebiegu uwydatn~ał.y .Slę Jedn~k bardzieJ elementy podbojów i ucisku feudalnego niż przeclwlenstw etmcznych. . o~awi~nej. pracy można stwierdzić pewną chwiejność przy posługiwam,:, Się nl~~torymi pojęciami ,etnograficzno-socjologicznymi. Etniczną przeclwstawn~~c Wendów i Sasów ujmuje się w kategorie: "szczepu", (str. 14), ,,~udu (str. 14), "narodowości" (str. 8, 13, 40, 41, 42). nawet "narodu" (str. 32, .3::>,44). Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że praca została napisana prze? kilkoma .l~ty, kiedy jeszcze nie było możliwe tak jak dzisiaj korzy~tame z .bardzIej precyzYJnych ustaleń Oipartych na teorii marksistowskiej. Zresztą l n?uk~ :adzi~cka nie rozstrzygnęła dotąd ostatecznie zagadnienia fo.rmy wspolnoscl etmcznej właściwej epoce feudalnej przed wykształcemem się narodowości 3. Niez~pełnie precyzyjne są też w omawianej pracy określenia dotyczące stosunkow społecznych - mianowicie raz jest mowa o "niewolnych" to z!10wu o ,.poddanych" (na str. 47 nawet o klasie .,niewolnych poddanych"), yt n .:. Zob, o tym, np. D o ~s ch A. - Die Ireien Marken in Deutschland, 1933, str. 97 . Genezę maiki gel'mansklej przedstawIl E n g e l s, Pochodzenie rodziny własności pry;-vatnej i. państwa ("Książka", Warszawa 1948), str. 173. ' .. L u t y n s k l, Problemy I metody radzieckiej etnografii, Przeglad Nauk Histo· l ycznych I SpoJecznych. I, Ł6dż 1950, str. 315, ' , ' K u s z n e l' P. L, Uczenije Stalina o nacji i nac,ionalnoj !culture", Sow, Etn. 1949 nr 4, stl·, 4, L li t Y ń s kiJ, L, c, �) 1019 1018 '!j t ll i się do stosunkó~ feuZ pun kt u widzenia poprawnej terminologii odnoszącej . t' . . l' 1 Nlewąt dalnych należałoby mówić tylko o poddans WIe, me o me,,:,o l :. . . . dnak w konkretnym rozwoju historycznym spotyka SIę rozne katel p lWIe Je h ., d . h . ludności z których wykształciła się klasa poddanyc ; wsro mc gone , .. d . l' t Występowały pewne elementy o sta~lOwisku z~llzonym o mewo l, co w S .0sunkach niemieckich, gdzie feudallzm ~Ył .meco zah~mOwany roz:V0J~, . t l'doczne J'eszcze w przepisach Zwtercwdła sasktego. Posługlwame SIt:: Jes w . . . d" pojęciem niewolnych w pracy Matuszews.klego ~a .WlęC swoJe .uzasa mem:-, należało tylko odpowiednio ustosunkowac to pOJęc.le d? p~d~anstw~, by me wywoływać wrażenia chwiejności t~rminologlczne.J. Rowmez przecl.wstawn~ pojęcie "wolnych" nie pokrywało SIę w ty~ cz~s~e z kla~ą. feudałow, g.dYz byli jeszcze wolni chłopi 2, chociaż popadający JUZ w mmeJszym lub WIększym stopniu w zależność feudalną· .' Matuszewski nie zajął się bliżej rozróżnieniem poszczegolnych kategorIi wśród słowiańskiej ludności wolnej i niewolnej (poza przygodnymi :vz~iankami o żupanach i witeziach przy organizacji sądowej). Tekst ZWIercIadła saskiego nie daje bowiem pod tym względem żadnych in~ormacji. W j~~nym ze słowiańskich artykułów (III 73 § 3) spotykamy SIę tylko z odroznieniem wśród ludności niewolnej . ministeriałów od chłopów ("eigen"). W kwestii tej stanął Matuszewski na stanowisku, że chodzi o "j~~t;ą k.ategorię poddańczej ludności wiejskiej" (str. 70). Trudno przYPuscl~, aze~y stanowisko to oznaczało zaprzeczenie różnicy między ministeriałaml a ogołem chłopów poddanych - chodzi chyba tylko o' to, że art. 73 § 3 traktuie jednakowo te dwie kategorie ludności, oraz że ministeriałowie rekrutowa~i się spośród ludności poddanej. W okresie powstania :ego ~rtyku~';l stano'';'llsko ministeriałów było już pod wieloma względamI wyzsze mz chłopow, a proces zlewania się ich z niższym rycerstwem wolnym był daleko posunięty 3. " W pracy jest mowa w ogóle o Słowianach (Wendach) bez bllzsze?o odróżnienia, o jakich Słowian chodziło. Tymczasem na obszarze,. g?ZI~ powstało Zwierciadło saskie, występowały plemiona zachodnio-słowlanskle zarówno z grupy lechicko-połabskiej jak i serbsko-łużyckiej. W związku z tym istniały zapewne różnice tak co do stanowiska prawnego tej ludności jak i w samym prawie zwyczajowym słowiańskim, o czym jednak Zwierciadło saskie nie daje informacji. Nie można jednak stwierdzonych w nim "wendyjskich" zasad prawnych odnosić w ogóle do Słowian bez bliższego określenia. v.: IV Praca Matuszewskiego przynosząc jętym jej tytułem - daje wprawdzie cenne ustalenia w przedmiocie obokazję do wypowiedzianych wyżej , o tym, że w XIII i XIV w. nie było już wśród Słowian połabskich ludzi absolutnie niewolnych, zob. też T y m i e n ; e c k I K., O. c., str. 16. , Także wolni najemnicy nawet u chlopów, o których mowa wart. I 22 § 2.. E b e 1 W., Zum Ursprung des Arbeitsvertrages (Zeitschrift f. die gesamte Staatswls6enschalt, B. 96, s. 325). 3 L a m p e K. H., Die bauerlichen Ministerialen des XIV bis XVI J. h. Im Erzbistum Magdeburg (Geschichtsblatter f. Stadt u. Land Magdeburg, 1911.H. l n, 2). uwag natury ogólnej, które są jednak raczej jej uzupełnieniem w pewnym kierunku niż krytyką. W ogólnej ocenie należy jeszcze raz podkreślić przejrzystość opracowania jak również pewność ustalonych danych faktycznych oraz ich dużą wartość naukową. Stanowi też omawiana praca dobry przykład łączności między różnymi naukami historycznymi (czy ogólniej humanistycznymi), na co zwraca się tak dużą uwagę w nauce radzieckiej, a w szczególności w radzieckiej etnografii l. Warto podkreślić, że łączność między etnografią a historią prawa odczuwano już oddawna i w nauce polskiej, a wyniki każdej z tych nauk często znajdowały zastosowanie w drugiej 2. Władysław Sobociński FRANCISZEK SŁAWSKI, Słownik etymologiczny języka p o l s k i e g o. Zeszyt 1 (A-Czar). Kraków 1952.Nakładem Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Okładka tymczasowa. Cena 10 zł. Str. 1-112. Zeszyt 1. Słownika etymologicznego S ł a w s k i e g o składa się z trzech części. Część pierwsza (str. 1-7) stanowi wstęp, w którym autor podaje zarys historii badań nad etymologią wyrazów polskich i w ogóle słowiańskich. W krótkich słowach charakteryzuje on prace etymologiczne Miklosicha, Brucknera, Bernekera, Trautmanna, Meilleta, Rozwadowskiego, Preobrażeń ski ego, Mładenowa, Vasmera i Koi'inka. Nowy słownik charakteryzuje autor w następujących słowach: "Obecny słownik etymologiczny języka polskiego ma tylko do ·pewnego stopnia zastąpić słownik Brucknera, uwzględnia bowiem przede wszystkim hasła znane dzisiejszej polszczyźnie literackiej. Objaśnia on przede wszystkim tzw. prasłowa, tj. wyrazy spotykane i w innych językach słowiańskich, często ogólnosłowiańskie. Zadaniem jego jest dać pełny przegląd podstawowych wyrazów ogólnosłowiańskich w dzisiejszej polszczyźnie; jeśli chodzi o derywację natomiast, to wobec ograniczonego miejsca musi się tu dać tylko mniej lub więcej .indywidualny wybór, uzależniony najczęściej od wieku wyrazów, zasięgu w słowiańszczyźnie, ciekawości formacji. Z wyrazów obcych uwzględnia się tylko najstarszą warstwę, która w przeciętnej świadomości językowej często już nie uchodzi za pożyczki" (s. 5). Część druga zeszytu (8-22) obejmuje pełną i bardzo cenną bibliografię przedmiotu oraz rozwiązanie skrótów. Część trzecia (23-112) to właściwy słownik etymologiczny obejmujący wyrazy od a do czar. Całość słownika ma objąć pięć zeszytów siedmioarkuszowych, które mają się ukazywać w odstępach mniej więcej półrocznych. Nakład 6.000 egzemplarzy. Słownik F. Sławskiego przeznaczony jest dla miłośników języka polskiego, którzy nie są zawodowymi językoznawcami, ma więc on charakter popularny i popularyzatorski. Normalnie nie wysuwa on nowych etymologii l L u t Y ń s k l, Problemy 1 metody radzieckiej etnografii, Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych I, Łódź 1950,str. 315. t Z historyków prawa zwrócił na to uwagę już D a r g u n L., O zastosowaniu etnografii do historii prawa (Przewodnik Naukowy l Literacki t. I, Lwów 1863). �:!r 'l' 1021 1020 • daJ'e z dotychczasowej literatury l ecz po . . . nia pochodzenia wyrazów. W tym ]asme giczny może oddać wielkie usługi. Zaletą najbardziej rozpowszechnione ob. ł'k t l zakresie nowy s owm e ymo 0.Jego Jest . bf' b'bl' f' o Ita I lOgra la. T. Milewski PIERWSZY ZESZYT "S ł o w n i k a e t y m o log i c z n e g o j ę z Y k a p o l s k i e g o" F r. S ł a w s k i e g o w o b e c "S ł o w n i k a e t y m o 1ogi c z n e g o j ę z y k a p o 1 s k i e g o" A. B l' li c k n e l' a. Aby ocenić we właściwy sposób wartość pracy Sławskiego dla etnografów, najlepiej będzie, jeśli się ją na wstępie porówna ze Slownikiem etymologicznym B r li c k n e l' a. otóż gdyby mnie zapytano, czy dla etnografa, nieprzygotowanego językoznawczo, S:ownik Brlickne'ra jest .pożyteczny, czy też raczej może szkodliwy, - odpowiedziałbym krótko: jest, sądzę, raczej s~kodUw)'. :..- Niewątpliwi:e bowiem Słownik ten zawiera bogaty i cenny materiał leksykalny oraz sporo etymologii trafnych (a między nimi nieco nowych, danych przez autora); z drugiej jednak strony roi się od objaśn~eń bałamutnych, wątpliwych, ryzykownych lub zgoła błędnych. Na domiar złego podano to wszystko z zupełnie wyjątkową pewnością siebie, graniczącą chwilami z arogancją w stosunku do nie wymienianych z nazwiska etymologów innych, choćby byli o wiele krytyczniejsi od Brlicknera. Skrajnie nieporządny wykład jeszcze bardziej przyczynia się do obniżenia wartości dzieła dla niefachowców. oto garść pouczających przykładów. I tak według str. 382 staropolskie słowo orz 'szybki koń, rumak' jest słowiańskim "prasłowem", podczas g~y według str. 175 i 254 - pożyczką z niemieckiego. Na str. 34 apelatyw Bog "samorzutnie urósł, niema bowiem łączności między Persją a Słowianami", aie na str. 283 wyrazowi kur należy "może raczej przypisać... irańskie pochodzenie, pożyczkę (np. z pers. churos 'kogut')". Na str. 15 czytamy, że "prasłowo" barć występuje "u wszystkich Słowian", a ze str. ~6 dowiad;tjemy się, że brak go "na południu". Na str. 507 po podamu wyrazow sosna sośnia sosnowy itd. pisze Brlickner: ,.prasłowiańskie; u wszystkich Słowi~n tak 'samo", co jest błędem, bo Słowia.nom południowym powyższe wyrazy są zupełnie obce. Jakże tu ufać podobnemu "Słownikowi"? Ładnie by wyglądał etnograf, któryby na podobnym źródle oparł swe wywody. A oto parę przykładów etymologii zdumiewających: czumak 'wożący towary' ma się wywodzić z turec. czumak 'buława' (str. 81); krzywonos 'ptak o charakterystycznym dzi.obie zwany też krzywodziobem, po niemiec. Kreuzschnabel, w naukowej łacinie Loxia curvirostris' ma być utworzony od nieść, nosić jak wodonos (str. 361); słowa kozub, kazubek 'torebka z kory czy łubu' są "od kozy urobione" (str. 263); mogiła pochodzi jakoby "od rzeczownika *rnogy, a ten od pnia rnog- 'silny'" (str. 343). Pospolicie uznawany i bez wątpienia słuszny wywód nazwy La.ch, która jest ruską postacią skróconej (jak np. Stach) nazwy *Lędjanin'b od apelatywu lędo 'ziemia puszczona odłogiem' Brlicknerowi się nie podoba; uważa on, że o"ve nazwy to ..może raczej przezwisko od lęd.iwi" (str. 289). No i tak dalej! . ~om~jam już tego rodzaju. d~w?dy krańcowego niedbalstwa w wysłowle~1U, Ja~ n~. WYPlsywame, ze limę Scytów "wywodzą ... od niemieckiego (tak.) Schutze (str. 67), albo że .rogozie zostało "dla kanciastości (tak!) od rogu yrze wane", (str. 461; nawiasem mówiąc rogozie nie ma zdaje się wagole z wyrazem róg 'cornu') l . Między za'I·ty mozna . ., b'" mc wspolnego . w ł 0zyc O }asmeme n~~wy miejscow:j Dziewoklicz, jako wywodzącej się od ,,~rzYku gwałconeJ (str. 276; parown. z tym raczej moje Polesie wschodnte", str. 2115 i n.). " 7 Br~cknel' n.ie ogranicza się zresztą do etymologizowania; informuje też c~tel~lka - clą~le ~ jednakową pewnością Siebie - o wielu przeróżnych sZl;zegoŁach z dZiedzInY etnografii i dawnej kultury Słowian A t . wywody r . " bn' . e Jego l!e mmeJ o I uJą w bałamuctwa i błędy, jak wywody językowe v.:-ystar.c~yc :u n.am .m~si jeden tylko przykład. Oto na str. 281 czytam; ni. mm:J, ,'TIl WI.ęceJ, Jak. tYlk~: że kumys, napój z mleka kobylego, był "me~dYs. zwyczaJZ:-Y Słowianom. - Z natury rzeczy tego rodzaju informacJe TIl; są grozne .~~a etnografów, znających swój przedmiot ale za to m~gą .zno~ wprowadzlc w błąd językoznawców czy przedstawidieH innych dZledzm Wiedzy. Mimo .tych wszystkich braków Słownik Brlicknera jest niewątpliwie ~rdzo p~z!teczny, a.le tylko dla tych, którzy umieją wyszukać szczere ~Larno posrod, zb~t mestety obfitej, plewy. Ponieważ etnografowie na ogół, li powodu bra~u JęzykoL'Jn-a:vczegoprzygotowania, do nich nie należą winni wykorzysty",Vac te~ ?ł.owmk z naj dalej idącą ostrożnością, uclek~jąc się we wszystkich wazmejszych wypadkach do pomocy fachowców. Słownik SIawskiego stoi na wpros't przeciwnym biegunie to k do Sło ik B" k w s sun u , ."".n· a rue. nera .. Jest pi~n~ bez śladów apodyktycznej megaloma~s~I~J pewnoścI Siebie; przeCiwnie, jego autor na każdym nieledwie wazmeJszy~ kr~ku PO.wołuje s~ęna źródła i cytuje je obficie, czego Brlickner zupe~nJe n~e robił. W miejsce brlicknerowskiego niedbalstwa mamy u Sla",Vskleg? memal wzorową pystematyczność i ład. W miejS'ce brlicknerowsklego ~Ip~l'kry:yc?zmu w stosunku do obcych a bezkrytyczności w stosunk,u .d~ sleb!e, ~l'dzlmy u ~Ławskiego ostrożny krytycyzm wszechstronny. Własclwle gło~nJe tylko Większą pomysłOWOŚCią góruje Bruckner nad autorem Słownika now:go. Dla etnografów jednak, niemających językozna.wczego ~rzygot0",Vama, ta zaleta Brlicknera bynajmniej nie r6wno~azy zby~ licznych Je~o wad. To też już przed dłuższym czasem pozwoliłem sobie w 32. tomIe Języka Polskiego 2 ,powitać nie tylko w swym włas~y~, lecz właśni: i w ich imieniu, pierwszy zeszyt pracy Sławskiego z ~aJwlększy~n uznamem. Podkreśliłem tam też, że wyjąwszy drobiazgi, :nozna na. tej .pr~cy ~olegać i że daje ona dobrą orientację w dotychcza,owy.c~ o~lągnJęcJach Językoznawców. poświęcających się m. i. słownictwu SłowIansklemu czy polskiemu. J::'on:iiam tego rodzaju. jak np. że na str. 63 pod sŁowem cierzeń, albo czy tez. powiedzmy. na str. 454 pad rapcie na próżno szukamy etymologii, 193-202. też fak.ty 11: kstl.lej 4I2kPaOldwlekbądź pleszma. l j , Zeszyt 5. stl'. �1023 J a rzecz iż nie jest i ta praca całkowicie wolna od usterek. Na ogół ~::nak są' to, jak powiedziałem przed ~hwilą, .drobiazgi. I tyl~o t~ i owdzie zauważyłem, gdy chodzi o słowa mteresuJące etnografa, Jakąs poważniejszą niedokładność czy też z.naczniejszy lapsus alb~ błąd rzeczowy. W stosunku do informacji SławskIego o wyrazach b oCtan, B6g, br~g, chata chleb, chlew i chmiel podniosłem pewne zarzuty w Języku PolskIm na str. 194-201, i tam czytelnika odsyłam (poważniejsze z nich dotyczą tylko słów Bóg, bróg, chleb i chmiel). W tymże cza~opiś~ie podałem też uwagi lub nowe etymologie w stosunku do apelatywo~: bt.es, brzost,. byk: chalupa, chlop (przy tym i pacholoraz otrok), ~reszcle ~tasto: Pomewaz Język Polski jest łatwo dla każdego dostępny, me będę 'SIę WIęc na tym tu miejscu powtarzał. Najważniejszym brakiem Słownika Sławskiego są w oczach etnografa zbyt szczupłe jego rozmiary, powodujące zbytnią krótkość informacji. Ta wada w zasadzie nie wynika oczywiście z winy autora. Choć czasem (acz zgoła wyjątkowo) i on się do jej zwiększenia prz~cz~nia,. uwzg~ędniając niepotrzebnie etymologie zbyt mało prawdopodobne.l uJmuJą~ sobIe ~ ten sposób miejsca na pożyteczniejsze wywody. Tak, powIedzmy, s.ledem ~Ierszy poświęconych etymologii Sobolewskiego pod wyrazem boctan mo zna .by śmiało skreślić, a za to dodać np na ,str. 27, że apelatywowi baran (u Łuzyczan Górnych boran, u Czechów beran itd.) odpowiadają pewne wyrazy w słynnym słowniku Hezycha z V. w. n. e., oraz wyraz albański beT 'owca' i że apelatywy w rodzaju włoskich gwarowych bera, biir 'baran' występują na przestrzeni od północnych Włoch aż do Belgii i nawet ~o Szwecji włącz.nie, podczas, gdy z drugiej strony do tegoż zespołu nalezą też bez wątpienia osetyń. var 'jagnię' oraz nQwopers. barra 'to samo' « *varnak) wraz z ich odpowiednikami w językach staroindyjskim. Qrmiańskim starogreckim i łacińskim, znaczącymi 'jagnię', 'baran' lub 'owca'. Horyzonty jakie te związki otwierają, są i dla etnografów i dla językoznawcóW bez porównania donioślejsze od tych, jakieby otwierała etymologia wyrazu bocian, dana przez Sobolewskiego, choćby nawet nie była chybiona, lecz trafna. . . . . Jak w stosunku do wyrazu baran, tak i do CZęŚCImnych chCIałoby sią dodać mniej albo więcej istotne uzupełnienia. Dajmy na to pod słowem bosy bardzo by warto dopisać, że prastare jego pierwotne znaczenie 'goły' dochowało się i u Słowian, jak tego dowodzi przy1;Qczone w znanym słowniku B. Hrynczenki wyrażenie ukraińskie ćolovik z bósoju hub6ju 'mężczyzna z gołą wargą, bez wąsów'. Wobec tego i nasze. bos~ :radlo, bose kolo, bosy wóz należy zapewne rozumieć w tymże senSIe, tj. Jako ~chowujące dawne znaczenie wyrazu bosy: 'goły' (chodzi tu o radła, koła l wozy nieokute). . . . W Języku Polskim wysunąłem pewne zarzuty czy zast:zezem~ .tylko w stosunku do objaśnień wyrazów, interesujących etnografow w sClsłym znaczeniu słowa. Możnaby jednak zarzucić coś nie coś i etymologiom latywów z dziedziny toponomastyki, która przecież wielu etnografów 1'0":'nież interesuje. Tak np. wyraz blonie polączył Sławski bardzo ryzykownIe ze słowem blona 'cienka tkanka' i mylnie powołał się tu na Fortunatowa. Apelatyw powyższy jest vvyraźnie spokrewniony z apelatywem błoto i właś- ape- nie tak, a nie inaczej, stawia tę rzecz F o r t u n a t o w w 4. tomie Archiv f~r sl~vische Philot.ogie". na str. 579. Każe co prawda z tymi wyraz;mi porownac (tylko porownac!) i słowo, któremu odpowiada nasza blona ale wyraźnie się co do niego nie wypowiada. ' Czy prasłowiański wyraz, kontynuowany przez nasz brzeg, jest istotnie p l' a p o k r e w n y ze starogermańskim berg 'góra' - to też jeszcze wielka kwesti8:' Należało takie twierdzenie w każdym razie sformułować ostrożniej (analogIczny zarzut stosuje się do wyrazu bróg; ob. Język Polski, 1. c., str. 194 i n.). Myślę, że powyższe uwagi wystarczą, by czytelników Ludu" zorientować w wartości (bardzo znacznej wartościl) pracy SłaWsIkiego a równocześnie ostrzegą, by i jego wywodów nie traktować jako za~sze i we :-vszystkich wypadkach zupełnie nieomylne. Myślę też w kaźdym razie, ze po przeczytaniu tych tu moich uwag czytelnicy, którzy jeszcze Słownika Sławskiego nie znają, zechcą się z nim zapoznać, a, zapoznawszy się, równi~ gorąco zapragną doczekać się jak naj rychlej doprowadzenia go przez autora do pomyślnego końca, jak ja tego pragnę 1. Kazimierz Moszyński HENRYK UŁASZYN, Pochodzenie etniczne nazwy Ukrainiec, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Wydział I, nr 1, Łódź 1947, str. 14. W krótkim, jasno napisanym artykule autor poddaje rewizji nigdzie dotąd nie kwestionowany pogląd, jakoby nazwa Ukrainiec była formacją polską, utworzoną od podstawnika Ukraina. Dochodzi do wniosku, że jest to wyraz zapożyczony w postaci gotowej, sufIksalnej z języka ukraińskiego. Wskazują na to fakty następujące: 1. Znikoma ilość w języku polskim nazw mieszkańców krajów z przyrostkiem -ec, co jest bardzo znamienne wobec obfitości nazw tego typu w języku rosyjskim i ukraińskim. 2. Nieliczne przykłady polskie są nazwami mieszkańców krajów etnicznie nie-polskich, podczas gdy nazwy dotyczące krajów etnicznie polskich tworzy się przy pomocy przyrostków -anin, -czyk, -ak. 3. Obok nielicznych formacji z przyrostkiem -ec istnieją w języku polskim paralelne nazwy z przyrostkami typowo polskimi, a więc mamy nazwę Ukrainiec obok Ukraińczyk Morawiec obok Morawianin i Morawczyk, Zaporożec obok ZapOTożanin ZaporoŻczyk. H. Ułaszyn stwierdza, że w innych językach zachodnio..:słowiańskich p~nuj~ podobny stan rzeczy jak w języku polskim, a więc że brak im odpo~ledmch nazw z przyrostkiem -ec. Wyjątki są, jego zdaniem, właściwie ~d:ntyczne z wyją~ami polskimi, co zdaje się wskazywać na wspólne ich zrodła .. Sp~awa ta Jed.nak wymagałaby gruntowniejszego zbadania, bo jeśli n~. WZląC Język .czeskl, to uderza tu większa niż w polskim liczba przykładow z przyrostkIem -ec. Przytoczę tu (za Fr. T r a w n i c z k i e m Mluvnice spisovne cesHny .1, s. 287); Moravec, Balkanec, Ukrajinec, Litevec: Cernoho- i . l W międ;yCZasie uka.zał się 2 I 3 zesz~t "Słownika" Sławskiego. Pod względem Z~let przewyzsza on bodaj zeszyt l-y. Dośc obszerne moje uwagi do niego znajdują SIę w ostatnim zeszycie Język.a Pol.sk.iego z r. 1953. . 65 �1025 1024 · . 'ec Ll'by;ec GaLite;ec Ko'rejec, Austra!ec, Brazi!ec, Makedonec, AtTee, B o tlV11, J' J'... . t bane". Jest przy tym rzec~~ zna~len~ą, ~e wszy~tkle te nazwy, ~ WYJą.kiem Moravec, dotyczą kraJow etlllczme me-czeskIch, bo dla czeskIch etmy cznie są nazwy z przyrostkami -an, -ak. Obok g:varowego Mora~ec. ma.m zatem Moravan i Moravcik, obok Litevee, jest Lltvan, obok Gat1!eJec Jest nazwa GaLilean i GaLilejan; są też obocznosci AtLstrate~ II Austratan~ Makedonec II Makedonan, Atbanec II Atbanan. Brak natomIast paralelneJ nazwy li przyrostkiem -(In, czy -ak, obocznej do Ukrajinec. Zenon Sobierajski SEBASTIAN FABIAN KLONOWIC, F l i s to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, opracował Stefan H l' ab e c Wrocław 1951, Bibl. Nar. seria I, nr 137, stron XXXVI, 104, 2 nlb. Flis Klonowicza W opracowaniu Stefana Hrabca należy do starannych wydawnictw. Za podstawę wydania przyjął v;ydawca drugie,. rozszerzone wydanie autol~skie Flisa z r. 1598, zaznaczaJąc zreszt~ sumiennie partie, których brak w wydaniu pie~wszym z r .. 1595.. Wyda~ml; z 1': 1598 nie miałem, niestety, pod ręką, porownywałem Jedyme tU.l 0v.:~zle, na próbę, tekst z wydaniem pierwszym. Porównanie wykazał? Wlernosc tek~tu w wydaniu Hrabeca, wierność dochodząca - na szczęście w bardzo mewielu szczegółowych wypadkach - do pewnej przesady. I tak np. skrót ••reipub." można było rozwiązać bez zbędnego zaznaczania r:awiasem uz~pełnionej części wyrazu (5) I. Podobnie bez nav-:iasu nalezało. ~zu?ełmć wedle wydania z r. 1595 wiersz 703 (52). Nie nalezało pozostawlac wiersza 1810 wyraźnie zepsutego w wydaniu z r. 1598, lecz poprawić go wedle wyd'ania pierwszego, jak to już zrobił w swym wydaniu T ~ ; ~ s k i. D~l~j, wobec stosowania przez wydawcę także własnych obJasmen w tekscle w nawiasach prostokątnych (20, 21), niejasnym staje się charakter uzup:łnień nieobjaśnionych w przypiskach a umieszczonych opodal.w ~aklc~ samych nawiasach (17). Nie wydaje się też potrzebne zachowywame plsowm .,puł", "dłótem", "fóra" itp. (XXXIII i passim), a ty~ m.?,iej podwój~e;~ nosówki (tęndetę 11) czy też pisowni "Mochetska" , "egiptski , "sarmatskle (74 85 87)' wystarcz'ało zanotować te właściwości we wstępie. Objaśnienia tekstu: jak przystało na wydawnictwo przeznaczone dla szerszych kół, są obfite i staranne 2. Wydawca rozumiał potrzebę nowego Sipojrzenia na Flisa i jego autora. Podkreślił silnie stosunki Klonowicza z protestantami, jego zatarg z potężnymi jezuitami, podejrzewającymi go o autorstwo atakującej z.akon broszury 3, wskazał antyszlacheckie nuty w jego poemacie, hamowane Jedynie lękiem mieszczanina-poety (XX). W charakterystyce Klonowicza. jako V; I Liczby w nawiasach oznaczają strony omawianego wydawnictwa. 'Zupelnie wyjątkowo zdarzają się potknięcia jak np. wyjaśnienia zwykłego błędu drukarskiego rzekomą archaizacją (Kazimirza, wiersz 671), albo objaśnienie niezbyt ściśie i z b i c y jako skrzyni (w. 1393), czy wreszcie niepotrzebne notowanIe pisowni rafa-raffa (w. 1093). , Equitis Poloni in Jesultas actio prima, 1590. nieśmiałego wprawdzie i niezdecydowanego ("dwoista postawa"), ale bądź co bąjź bojownika o !postęp, o sprawę wyzy&kiwanego I:hłopa i poniżanego mie3zczanina, autor przejął ocenę twórczości KJonowicza sformułowaną przez J. 1. Kraszewskiego 4, W ujęciu tym można ,pójść jeszcze dalej, można postawić problem, który dla autora jakby nie istniał, a mianowicie czy słusznie zalicza się Klonowicza do pisarzy postępowych, czy naprawdę próbował on, choćby nieśmiało, zwalczać magnaterię i kler 6. Nie miejsce w krótkiej recenzji na zasadniczą i szczegółową dyskusję. Trudno jednak nie zauważyć, że Flis dedykowany był właśnie magnatowi Stanisławowi Gostomskiemu, synowi znanego Anzelma. Grozi Klonowicz we Flisie biorącemu 'się do spławu zboża Wisłą "chciwemu Polakowi" losem Ikara, losem Iksyjona (32-33) - a nawet jeszcze gorszym losem: ruiną majątkową (39,53). Drwi, porównując go do ryby i pająka wodnego (34-35), a co obrażliwsza, zestawiając go z chłopem, który wynalazł płY'Nanie po wodzie (36). Rozedrze szaty nad upadkiem prostoty i niewinności w ojczyźnie (37), nad wzrostem chciwości i pychy (39), zapłacze nawet nad niedolą chłopów, z których potu pan się nie cieszy, jakby mógł się cieszyć spokojnie, gdyby nie był chciwy (38), a wszystko to są skutki ... spławu zboża do Gdańska. Mimo woli przypomina się święte oburzenie pana Anzelma Gostomskiego, że "sie wsi ubożą i nabożeństwo ginie", bo mu księża robią konkurencję w handlu gorzałką 6. A jeżeli tak wymownie przedstawione argumenty nie poskutkują "Jedź, gdzieś umyślił, jedź w Bożą godzinę, Cnotliwy ziomku ... " (czytaj: Jedź, złam kark, niecnoto!) powiada zniecierpliwiony autor Flisa i próbuje z innej beczki: staje się skwapliwym doradcą, radzi ostrożność, radzi jak najmniejsze i powolńe angażowanie się w żeglugę, a już - Boże uchowaj - nie brać do żeglugi morskiej (51 i nast.). C u i p l' o d e s t? Czy przypadkiem Flis nie był napisany, albo przynajmniej przerobiony przed drukiem na zamówienie i w. interesie Gostomskich i im podobnych wielkich eksporterów zboźa, powIązanych gospodarczo z bogatym mieszczaństwem gdańskim? Czy nie miał za zadanie odstraszać lub przynajmniej hamować niepożądanych konkurentów w handlu zbożem? Ale zostawmy tę rzecz szczegółowej dyskusji 7. Flis Klonowicza !przedstawia dla etnografa wartość jako ciekawy zabytek kultury XVI wieku, wieku głębokich przemian tak gospodarczych jak ideologicznych. Jednym ze świadectw przemian, jakim uległa psychika społeczeństwa polskiego w XVI wieku, jest sam fakt podjęcia przez Klo'. Jest tam mowa i o ant'ymagnackiej postawie Klonowicza, hamowanej strachem l mowa o późniejszym zapomnieniu poety z powodu jego postępowości. ' • Por. ostatnie uwagi O zatracie społecznego charakteru poezji mieszczańskiej pod koniec XVI w. B u d z y k K., O syntezę polskiego renesansu, Pam. Lit. 1952,41. ; G o s t o m s k i A.,Gospodarstwo, WYd.. S. IngIot, Wrocław 1951, 101. Bez takIego tłumaczenIa uwagI KionowlCza muszą się wydawać bezsensownymi, jak to przyjął ostatnio K r z y Ż a n o w s k I J., Historia literatury polskiej, Warszawa 1953, s, 216. lest 65* �1027 1026 nowicza tematu zupełnie nowego w polskiej poezji, jakim była żegluga wiŚlai1a. Klonowicz zdawał sobie sprawę z nowości podjętego tematu i w sposób znowu charakterystyczny dla renesansu - odważył się go podjąć ośmielony wzorami starożytnych poematów traktujących o żegludze. Usprawiedliwiało go to zarówno we własnych oczach, jak i w oczach czytelników. Klonowicz odbiegł jednak od swych wzorów daleko, ponieważ nadał swemu dziełu charakter praktycznego informatora i przewodnika dla żeglujących Wisłą. Napisanie poematu poprzedziły swego rodzaju "studia w terenie" czyli podróż autora Wisłą do Gdańska. Dzięki niej, dzięki poczynionym obserwacjom i notatkom spisywanym na gorąco. Flis zawiera wielkie bogactwo informacji o sztuce flisackiej XVI wieku, o rodzaju używanych środków transportu wodnego uzupełnionych tłumaczeniem ich genezy, bardzo obfity słownik flisacki i dokładny opis zwyczajów połączonych z przyjmowaniem nowego członka do flisackiego bractwa. Z obserwacji własnej Klonowicza pochodzą też opisy miejscowości położonych nad Wisłą wraz z ciekawymi szczegółami obyczajowymi, opis samej Wisły i rzek do niej wpadających, czy nawet - przetworzony już w kierunku satyrycznym - opis rozmowy Polaka z gdańszcz~ninem. Poemat swój przeplata Klonowicz bajkami i opowieściami, częściowo, zdaje się, pochodzenia ludowego, częściowo zaś zaczerpniętymi z literatury starożytnej lub z naszego Długosza. Zamieszcza równiez kilka szczegółów dotyczących ubiorów wsi 8. Wydawcy i wydawnictwu należy się szczera wdzięczność za udostępnienie tak ciekawego i starannie opracowanego utworu. Józef Mitkowski ANZELM GOSTOMSKI, G o s p o da l' s t w o, wyd. S. Inglot, 1951, Bibl. Nar. seria I nr 139, stron XLI, 1 nlb., 132, 1 nlb. Wrocław Epoka feudalna wycisnęła głębokie piętno na życiu i obyczajach wsi polskiej. Nie rzadko okazuje się, że swoi.sty sposób wznoszenia zabudowań czy ogrodzeń, że hodowanie tych a nie innych rodzajów zwierząt domowych, że uprawianie pewnych rodzajów rzemiosł, jest przetrwałym aż do ostatnich czasów śladem dawnych pańszczyżnianych stosunków. pozostałością zarządzeń dworskich czyli tzw. ustaw wiejskich. Cały szereg zjawisk, które jak naj żywiej interesują etnografa, ma bardzo starą metrykę i może znaleźć swe wyjaśnienie w odległej przeszłości historycznej. Taki np. na pozór sielankowy zwyczaj przędzenia przez kobiety wiejskie w długie jesienne i zimowe wieczory, ma swą genezę w przymusowej i wymierzanej robocie dla dworu. Nie jest też wykluczone, że barwny strój regionalny, odmienny w każdej okolicy, a jeśli chodzi o szczegóły w każdej bodaj parafii, spełniał rolę bardzo prozaiczną, utrudniał kmieciowi ucieczkę i osiedlenie się w innych stronach, niczym pasiak obozowy. • Wyzyskanych m. in. w cytowanej wielokrotnie w literaturze pracy M a c i e j o w s k i e g o W. A., Polska aż do I pol. XVII, por. Lud, ser. V, s. 122. etnograficznej 0, K o l b e r g, Wiek XVI, wiek rozkwitu gospodarki pańszczyźnianej, stanowi niewątpliwie jeden z najciekawszych okresów w dziejach wsi polskiej. Jest więc rzeczą jasną, że ponowne - po stuletniej przerwie - wydanie drukiem podstawowego źródła do szesnastowiecznej historii wsi, folwarku i chłopa polskiego, jakim jest Anzelma G o s t o m s k i e g o Gospodarstwo, dokonane ·przez wybitnego znawcę dziejów wsi i spraw gospodarczych XVI stulecia, prof. Stefana I n g lota, wzbudzić musi wielkie zainteresowanie nie tylko wśród historyków i językoznawców, ale i wśród etnografów. Pierwsze wydanie Gospodarstwa ukazało się drukiem w roku 1588. Przedrukowano je dwukrotnie w wieku XVII, póki nie wchłonął go w siebie późniejszy Haur. W wieku XIX zainteresowano się ponownie Gospodarstwem,czego wyrazem były aż trzy wydania, dwa Wójcickiego i jedno Radwańskiego. za autora Gospodarstwa uchodzi Anzelm G o s t o m s k i, wojewoda rawski, bogacz i magnat, który pięciu spośród swych dwunastu synów umial wepchnąć do senatu, a swoje "sobiep.aństwo" dał odczuć nawet królowi Batoremu, ostentacyjnie opuszczając miasto Rawę, gdy Batory przybyl tam bezpośrednio po koronacji. W szesnastu "listach" i paru dodatkach zawarł wojewoda rawski całą "mądrość" szlachcica, pana feudalnego, organizującego swój majątek jako p.aństwo w państwie. Gospodarstwo jest zbiorowiskiem (nieuporządkowanym należycie skutkiem śmierci autora przed drukiem dzieła) rad i nauk, jak należy a d m i n i s t r o wać majątkiem ziemskim; wśród rad tego rodzaju nie brak i znacznej liczby pouczeń dotyczących techniki rolnictwa, nawożenia ziemi orki bronowania siewu itp., oraz techniki pokrewnych rolnictwu gałęzi gospod'a'rki. przede ~szystkim sadownictwa. Myślą przewodnią Gostomskiego jest wyciągnąć jak największy dochód z chłopa poddanego, z jego pracy: "Robota kmiotków, to dochód albo istota nawiększa w Polszcze" NB: (19) t, pisze zaraz w pierwszym liście pan Anzelm. Z dalszych kart można się przekonać, że jakkolwiek główny nacisk kładzie na rentę odrobkową, na pańszczyznę, nie gardzi jednak także rentą produktową ani ,pieniężną. Cały rozbudowany aparat administracyjny, zarówno złożony z oficjalistów (urzędn:k, ekonom, rewizor, klucznik i in.), jak i z chłopów (włodarz, km'barze), między innymi także ze szczątków dawnego samorządu wiejskiego (przysiężnicy) służy wyłącznie do tego, by zmusić chłopa do jak najwydatni,ejszej pracy na rzecz pana. Władza pana, jako najwyżs'zego i ostatecznego sędziego a także ustawodawcy, służy konsekwentnie jako narzędzie wyzysku ekonomicznego. s7.afując hojnie w stosunku do opornych i opieszałych plagami. karami pieniężnymi, konfiskatą plonów, burzenh:m domostw w mróz. wygnaniem ze wsi w rok głodowy, braniem na łańcuch, czy wreszc:e szubienicą. Pouczający jest przy tym -rejestr "instrumentów" służących do karania chłopa (łańcuch, kabat, gąsior, kuna; 23-24). Można powiedz:eć bez przesady. że Gas'tomski opracował wszechstronnie i szczegółowo s y s t e m w yz y s k u c h ł o p a. A było to bardzo "potrzebne mniejszym. śrzednim i nawiętszym Panom, potrzebne urzędnikom i chudym ziemianom" jak zachwalał dzieło na karcie tytułowej poeta Stanisiaw Grochowski. Spokojny, Liczby \\. nćl\viasach oznaczają strony olna\\'ianego wyd~wnict\va. �1028 rzeczowo chłodny ton, w jakim Gostomski zwraca się ze sv.'Ymi niejednokrotnie wprost okrutnymi radami do braci szlachty, czyni Gospodarstwo lekturą daleko bardziej wstrząsającą, niż wszelkie literacko przetworzone "lamenty chłopskie". Nie brak zresztą i w Gospodarstwie scen bardzo plastycznych, jak np. obrazek wzywania chłopów na robotę (43). Radząc szczegółowo jak chłopa wyzyskiwać, trzeba było oczywiście nie mało napisać o życiu chłopa. Gospodarstwo zawiera więc całe bogactwo informacji o życiu wiejskim końca XVI wieku, informacji tym cenniejszych, że nie przeobrażonych wizją poety czy artysty, lecz rzeczowych. Wylicza więc Gostomski dokładnie inwentarz chłopski i narzędzia rolnicze (34-35, 36, 43; sieczkarnia 70). Wylicza naj rozmaitsze sprzęty i naczynia gospodarskie (22, 23, 31, 49, 52 m in. zegar 109). Wspomina o zabudowaniach chłopskich (75), o chatach (23, 75), o pokrywaniu dachu, przy czym gani gonty, zaleca zaś słomiane strzechy (75), o oborach (19, 31 itd.), o spichlerzach, gumnach, stajniach (27), wołowniach (27),cielęcińcach (27), karmnikach (27), gołębińcach (21) i chmielnikach (21). Wspomina o grodzeniu płotów (23), o naprawie mostów i dróg (55). Szeroko omawia sprawy związane z rolnictwem. Nie mało uwagi poświęca hodowli bydła, nierogacizny, drobiu, ,nawet hodowli ryb i pszczół, oraz leczeniu zwierząt (80). Wcale bogaty materiał przynosi do rzemiosła wiej.skiego (przędzenie 61, 63, 85-87; tkactwo 79; kowale 116, stelmachy, kołodzieje; gwożdziarstwo 24, 62; wyrób gontów 24, cegieł 24; tracze 53 itd.), do gorzelnictwa, piwowarstwa (97-100) i młynarstwa (22, 52-55). Ciekawa jest troska Gostomskiego o lasy (23). Bardzo wiele uwagi poświęca wojewoda organizacji i technice spławu zboża (szkuty, komięgi, port, 66, 70-74) i innych produktów do Gdańska, barwnie przedstawia organizację sprzedaży zboża folwarcznego w miastach (44-45). W trosce o majątek pański daje szereg rad, jak zabezpieczać domy, zabudowania gospodarskie a także lasy od pożaru (30, 31, 50, 102-104). Nakazuje dokładne prowadzenie rejestrów, przechowywanie kwitów i ,karbów. Możemy wreszcie dowiedzieć się nie jednego szczegółu o ówczesnych miarach (112) i o cenach. Najmniej stosunkowo dowiadujemy się o życiu obyczajowym, bo te sprawy nie interesowały pana wojewody. Bąknie tylko, by wieczorami paliło się światło w izbach gdzie przebywają kobiety (96). Zakaże klucznikowi towarzystwa wszetecznic - i na równi z nimi towarzystwa chłopów; chodzi mu po prostu o to, aby klucznik w ogóle unikał obcych osób. Wyraz.j troskę o nabożeństwo, które ginie, ale tylko na marginesie ataku na księży, którzy mu robią konkurencję w handlu wódką. Daleko już więcej obchodzi go sprawa marnowania czasu chłops'kiego przez grę w karty (33), albo sprawa "biegunów" czyli włóczęgów, bo ci mogą spowodować zbiegostwo kmieci, a więc każe ich z miejsca brać 'na łańcuch. Najbardziej zaś boli go naruszanie interesów pańskich, co krok więc piętnuje złodziejów i złodziejstwo: złodziejami są chłopi i młynarze, służba leśna i włodarze i dworki, miernicy, celnicy i stróże, klucznicy i urzędnicy; jednym słowem, nie można ufać nikomu. Znamienna jest też przestroga Gostomskiego, by nie dopuszczać do przestawania chłopów z mieszczanami (34), a zwłaszcza ze zubożałą szlachtą (107), gdyż chłopi mogą od nich nabrać ducha oporu. 1029 "l "~ Osobną dziedzinę, na którą warto zwrócić uwagę, stanowią przysłowia i "złote myśli" pana wojewody. Czy je sam wymyślał, czy tylko powtarzał, o co podejrzewał go Aleksander B l' li c k n e r, trudno rozstrzygnąć. Nie podobna w każdym razie odmówić im ciętości i swoistego wdzięku. Oto kilka z nich dla przykładu: ' "Gospodarstwo nawiętsze nie pomoże, kiedy złe szafarstwo" (15). .,Starego sługi z jedną winą nie gardzić. aby nowotnego ze dwiema nie dostał" (16). "Rozum nie tak wiele należy w nauce. (= polega na nauce), jako w eksQ;>eriencyjej" (17). ..Zbytek w domu, jako suchoty ciału: powoli stęka. ale pewna śmierć" (17). "Nie wie człowiek, kiedy co ma. jako to smakuje, aż dopiero, gdy to straci, toż to cukruje" (19). .,Nie płaci bogaty, jedno winowaty" (3B). W sumie "Gospodarstwo daje żywy, barwny obraz życia wsi polskiej z końca XVI wieku, obraz, w którym wyrażnie zarysowuje się walka wsi z dworem, na którą zwrócił już uwagę przed kilkudziesięciu laty I. T. B ar a n o w s k i w swym pięknym studium o GoS'tomskim i jego dziele. Wydanie Gospodarstwa Gostomskiego przez S. Inglota jest pozycją bardzo cenną. Wartość jego osłabia, niestety, znaczna ilość błędów i omyłek druku, nieuporządkowana ortografia i interpunkcja. a także niestaranne objaśnienia. Np. na ospy = na miarę, objaśniono: ospy - otręby ze zbóż (54). Nie wtąż = nie wciąż, objaśniono: nie za to samo (70). Bobek w parzą mieszając, objaśniono: w parzą razem (BQ), gdy parza = jadło dla zwierząt. Rodzicy, objaśniono błędnie: na miejscu urodzeni (118). Tym podobnych błędów jest znacznie więcej, nie mówiąc już o braku potrzebnych objaśnień w miejscach niejasnych, przy równoczesnej dość znacznej liczbie objaśnień nieptrzebnych, notujących np. pisownię "białłego" zamiast .,białego" (94), co <lbsolutnie nie ma żadnego dla nikogo znaczenia. Brak indeksu rzeczowego utrudnia znacznie korzystanie z wielkiego bogactwa materiału zawartego w Gospoda,rstwie. = Józef Mitkowski ARNOLD STANISŁAW: Geografia historyczna W-wa 1951, s. 112, map 3, z iI. zawiera literaturę oraz wykaz kartograficzno-historycznych. Polski. materiałów Spośród szeregu dyscyplin zaliczanych do nauk pomocniczych historii, uczeni polscy zajmowali się stosunkowo najmniej geografią historyczną. Poświęcano jej mało miejsca w pracach dotyczących nauk pomocniczych, istnieje niewiele monografii specjalnych. To też "Geografia historyczna Polski" S1. A l' n o l d a jest "pi.erwszą od czasów Glogera próbą nowego podręcznika". Już sam fakt, że Gloger napisał swoją pracę przeszło 50 lat temu �1031 1030 świadczy o tym, że wydawnictwo to jest niewątpliwie przestarzałe i nie może sprostać wymogom dzisJejszej nauki. Dlatego autor w swej pracy musiał uwzględnić dorobek faktograficzny, ale przede wszystkim "wprowadzić do analizy trudnych zagadnień geograficzno-historycznych założenia metodologiczne materializmu historycznego". Te założenia przesądziły niejako o układzie wewnętrznym książki. Dwa pierwsze rozdziały są bowiem poświęcone zagadnieniom ogólnym, przede wszystkim metodzie badań geograficzno-historycznych, dwa dalsze odnoszą się już ściśle do geografii historycznej Polski. W pierwszym rozdziale wprowadza autor czytelnika w zadania i zakre~ badań geograficzno-historycznych. Przedstawiając krótko rozwój tej dyscypliny w nauce burżuazyjnej przechodzi następnie do założeń materializmu historycznego (poglądy Marksa, Engelsa, Stalina), do określenia zadań geografii historycznej w ramach ogólnych zadań geograficznych, w końcu do sformułowania pełnej definicji. "Geografia historyczna" pisze Arnold "jest nauką, która przedstawiając dzieje krajobrazu kulturalnego i historycznopolitycznego bada rolę i znaczenie danego środowiska geograficznego w rozwoju sił wytwórczych i odpowiadających im stosunków produkcyjnych poszczególnych społeczeństw ludzkich". Z tej definicji wyprowadza autor zadania spoczywające na geografii historycznej w stosunku do historii i innych nauk społecznych. Rozdział drugi zawiera wskazania dotyczące metody badań geograficzno-historycznych, rekonstrukcji krajobrazu naturalnego, kulturalnego, w końcu historyczno-politycznego. Autor poświęca stosunkowo najwięcej miejsca badaniom nad osadnictwem (znaczenie materiału toponomastycznego) zwłaszcza nad położeniem topograficznym osiedli. Liczne ilustracje (przeważnie wycinki map) uzupełniają wykład. Rozdział ten zawiera również przegląd najważniejszych wydawnictw kartograficznych, przedstawiających ziemie polskie. Na podstawie zestawionych przez siebie materiałów autor stwierdza że, "jedyną możliwą" metodą w rekonstruowaniu krajobrazu naturalnego, kulturalnego czy historyczno-politycznego jest m e t o d a l' e t l' o g r e sywna. Arnold dowodzi, że badania historyczno~geograficzne należy przeprowadzać na terytoriach niewielkich, ale stanowiących samodzielny "region geograficzny". Zestawienie wyników prac przeprowadzonych na tych niewielkich terytoriach, ich synteza i generalizacja to dopiero dalszy etap pracy. Na tym kończy autor omówienie kwestii metodologicznych i przechodzi już do prawdziwej geografii historycznej Polski, dając szkic Jej rozwoju terytorialnego od czasów najdawniejszych do chwili obecnej, i wykazując przyczyny licznych zmian jakim podlegało terytorium naszego kraju, (rozwój osadnictwa, kierunki ekspansji, proces odpadania ziem polskich na zachodzie, rozbiory). Stwierdza, że Polska jest państwem "jednonarodowym opartym geograficznie o swe dawne podsta\\'y historyczne". W końcowym rozdziale autor przechodzi do charakterystyki geograficzno-historycznej ziem polskich. dając najpierw szereg uwag ogólnych a następnie przedstawiając rozwój terytorialny i podziały administracyjne poszczególnych ziem. Wiadomości te uzupełnia autor wykazem literatury oraz materiałem kartograficzno-historycznym. Oczywiście szczupły podręcznik w żadnym wypadku nie wyczerpuje całokształtu zagadnień i nie może dać odpowiedzi na wszystkie pytania stawiane geografii historycznej przez nauki społeczne. Należy się jednak spodziewać, że w ślad za pracą Arnolda ukażą się wydawnictwa monograficzne, które wiadomości zawarte w podręczniku poszerzą i uzup·::!łniil. Zofia Semrau BARANOWSKI BOHDAN, Z n a j a m ość Wsch odu w da wn ej p o l s c e d o XVIII w i e k u. Łódź 1950. Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Wydział III. Str. 256. Zagadnienie znajomości tego czy innego kraju czy całego obszaru przez ludność innego kraju jest zagadnieniem b. skomplikowanym. Jak obraz jednego narodu, jego cech etnicznych odbił się w wyobrażeniu drugiego narodu? Co należy obejmować pojęciem "znajomości", czy znajomość czynną, wyuczoną czy tę, która przesiąkła przez wszystkie przeszkody i granice, dzielące oba regiony i utrwaliła się w świadomości zbiorowej jako jakiś mglisty obraz? A w związku z tym jakie warstwy wchodzą tu w rachubę jako aperceptorzy tych wyobrażeń, czy tylko dawne warstwy wyższe. których wyobrażenia czy znajomości najlepiej z zachowanych źródeł możemy skontrolować, czy i waTstwy niższe, do których też przenikały pewne wiadomości i które tworzyły, może dokumentarnie ta:k dobrze nie zachowane, ale tym niemniej trwałe i ciekawe wyobrażenia? Te wszystkie problemy naj jaskrawiej występują przy badaniach stanu znajomości krajów odległych, egzotycznych, <> cechach kulturalnych, etnicznych wyraźnie odrębnych. Pogłębianie znajomości, kształtowanie się obrazu odleglych ludów i plemion występuje tu jako jeden z czynników świadomości zbiorowej, dyferencjacji etnicznej. Dlatego badania nad tym problemem mają swe historyczno-społeczne doniosłe znaczenie. Śród tych badań specjalne miejsce zajmują prace dotyczące znajomości krajów orientalnych wśród narodów europ€jskich. W średniowieczu między chrześcijańską Europą a "pogańskim", "saraceńskim", "bisurmańskim" Wschodem wytworzyła się przegroda, która przyczyniła się do specyficznego kształtowania się wzajemnych wyobrażeń. Wyobrażenia te następnie ulegały stopniowej ewolucji. Badano kształtowanie się tych wyobrażeń w literaturze. (M a r t i n o P., L'Orient dans la litteratul'e fran~aise au XVII et XVIII s., 1906, H u l t s c h P., Der Orient in der deutschen Barockliteratur, 1936), w opin ii społecznej (R o u i 11 a l' d, The Turcs in French History, thought and Literature, K p bl M C t< 11H PI" I1cTopl15ł MycYJ1MaHcTBa.1903), odbicie tych wyobrażeń w twórczości ludowej. Spośród krajów, które wytwarzały u siebie wyobrażenie Wschodu, Polska - obok np. Rosji, Węgier, narodów południowo-słow:.ańskich - znajduje się na specjalnym miejscu. W 'przeciwieństwie do takiej np. Francji. Niemiec czy Anglii. Polska stała w bezpośrednim kontakcie z ludami Wschodu �1033 ] 032 i stąd obraz Wschodu w opinii polskiej kształtował się pod wpływem czynników o wiele bardziej złożonych. Przeglądowi wyobrażeń o Wschodzie w Polsce od czasów najdawniejszych do końca XVII wieku poświęcona jest praca prof. B. B a r an o w s k i e g o, Znajomość Wschodu w dawnej PoLsce do XVIII wieku. Autor rozpoczął badania nad dziejami orientalistyki polskiej, niestety przygotowane materiały spłonęły w 1939, a ZiI'ekonstruowane szczątki pracy znów stały się pastwą płomienia w 1944 r. Z podziwu godną wytrwałością autor mimo, że już odbiegł od badań nad dziejami orientalistyki polskiej i poświęccjł się badani.u przeszłości chłopstwa polskiego, jeszcze raz spróbował odbudować poprzedni wątek i dać mu mniej więcej skończoną postać jako pracy, poświęconej analizie znajomości krajów Wschodu w Polsce. Pracę swą autor ujął geograficznie, to znaczy podzielił ją na działy według krajów: Tatarszczyzny, Turcji, krajów arabskich, Afryki, Persji, Kaukazu, stepów kałmuckich, Indii, Indochin, Chin, Japonii. Losy, jakim ta praca ulegała, odbiły się na pewnej nierównomierności poszczególnych części: obszary bliższe, bardziej interesujące autora, opracowane są bardziej szczegółowo, nawet z rękopiśmiennych źródeł, dalsze obszary (Afryka, Indie, Azja Wschodnia) dużo pobieżniej. Jak wspomnieliśmy, autor wyszedł od badań nad historią orientalistyki polskiej i w tym kierunku szły pierwsze jego zainteresowania: to odcisnęło swoje piętno i na kompozycji pracy niniejszej. Szczegółowo opracowany jest np. stan znajomości języka tureckiego wśród ówczesnej warstwy szlacheckiej oraz wśród mieszczan (np. Ormian), który zresztą ibył przedmiotem osobnego cennego studium B. Baranowskiego (w "Roczniku OrientaListycznym" XIV, 1939), zanalizowane są prace przekładowe z języka tureckiego podjęte w XVI i XVIII wieku, omówiona jest organizacja służby tłumaczowskiej, tzw. dragomanów (zob. osobne studium autora o Ormianach tłumaczach języków wschodnich w "MyśLi Karaimskiej" 1946). Nie zostały w pracy Baranowskiego osobno przedstawione drogi i szlaki, którymi znajomość Wschodu przenikać mogła do ziem polS'kich, ale tym niemniej z toku pracy możemy łatwo sobie te drogi wyobrazić. A więc świadomość spraw wschodnich przenikała do Polski za pośrednictwem kupców arabskich, żydowskich, którzy prowadzili we wczesnym ś'redniowieczu rozległy handel między ziemiami słowiańskimi a Wschodem. Zródłem wiadomości o Wschodzie były misje; wyobrażenia krajów Wschodu, urobione za pośrednictwem czynników kościelnych, zaprawione były dużą dozą fanatyzmu religijnego, który odcisnął się na całym obrazie krajów Wschodu w opinii polskiej wczesnego średniowiecza. Jeśli chodzi o źródła bezpośredniej znajomości Wschodu, to były one związane z wyprawami krzyżowymi, następnie pielgrzymkami do Palestyny (zob. R o h l' i c h t, BibLiotheca geographica Palestinae, 1890, Z i m o lon g, Navi3 Peregrinorum, ein PHgerverzeichnis in Jerusalem 1938, G o l u b v i t s BibLiotheca Bio- BibLiographica 1936), a wreszcie z ~oS'elstwami. Bezpośredni kontakt narody ~łowiańskie miały z narodami tureckimi, jak Chazarowie, Pieczyngowie już we wczesnym średniowieczu. Później nastąpił okres zmagań wojennych z Tatarami, Turkami, które wywarły specjalny wpływ na wyobrażenie Wschodu w opinii polskiej. znów zabarwiając go piętnem nie- ° tolerancji religijnej. Atoli ten bezpośredni kontakt, mimo, że nawi.ązany w warunkach wojennych, naniósł pewną korekturę na poprzednim, przez fanatyzm religijny wytworzonym wyobrażeniu. Nastąpiło bliźS'ze poznanie, zamiast mitycznych "saracenów", bezbożnych "bisurmanów" widziano ludzi obcego plemienia, ale nie pozbawionych zwykłych cech ludzkich, w coraz dłuższych okresach między wojnami prowadzono z krajami tureckimi oźYwiony handel, Isprowadzano stamtąd liczne towary, owoce, przedmioty zbytku, które stały się modne w domach szlacheckich w XVII wieku, spowodowały charakterystyczną "orientalizację" życia szlacheckiego i przygotowały grunt pod inny, z innego źródła już płynący ;,orientalizm" kulturalny w XVIII wieku. Autor omawianej pracy nie analizuje głębiej obrazu Wschodu, wytworzonego w opinii polskiej okresu omawianego, daje tylko ogólną ocenę dorobku literatury polskiej o Wschodzie, która to ocena wypada dość negatywnie: "tak bardzo ,pozoS'tawali.śmy pod urokiem wyższej kultury zachodu, że po prostu niewolniczo woleliśmy ko·rzystać z drugorzędnych prac obcych, niż z naprawdę wartościowego dorobku naszej orientalistyki" (s. 240). Wniosek ten należałoby jednak uzupełnić uwagą, że tak jak z jednej strony nasza wiedza o Wschodzie czerpała wówczas z dzieł zagranicznych, tak i z drugiej strony zagranica niejednokrotnie obficie korzystała właśnie z prac polskich. Akademik I. J. K I' a c z k o w s kij w niedawno wydanej świetnej pracy O'lepKH no HCTOpHHpyCCKOH apa6HcH1KH,MoskwaLeningrad 1950, podał np., że szereg polskich dzieł o Wschodzie było przełożonych w XVII wieku na język rosyjski. i wydanych w Moskwie, jak np. Dwór tureckiego sultana S t a r o w o l s k i e g o, który już w r. 1649, tj. 3 lata po wydaniu go w Polsce przywieziony został do Moskwy przez diaka Grzegorza Kunakowa i do końca XVII wieku pięciokrotnie przełożony. Podróż do Palestyny A n s e l m a z Krakowa wydana w Polsce po łacinie w r. 1512 przetłumaczona była na rosyjski w XVII wieku z polskiego wydania, tak samo znana jest po rosyjsku w tymże okresie podróź na Wschód Mikołaja Radziwiłła, (Kraczkowskij, str. 26-27). Nie zaws'ze można się godzić ze wszystkimi uogólnieniami autora, gdy np. traktuje on nienawiść do Turków i Tatarów w XVII wieku jako owoc przede wszystkim fanatyzmu religijnego a pomniejsza fakt, że Turcy i Tatarzy byli bezwzględnie grozą w XVI i XVII wieku dla całej Europy Wschodniej, tak dla Polski, jak i dla Ukrainy, Moskwy, Węgier, Mołdawii i Wołoszczyzny, co zresztą wysunął już w swej recenzji R. M i e n i c k i (zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, XVII, 1951, 1-2). Jeśli chodzi o pewne uzupełnienia, to należałoby ·zwrócić większą uwagę na znajomość orientalnej literatury naukowej w Polsce wczesnego średniowiecza. B. Baranowski wspomina tylko o dziełach Alhazena, znanych Ciołkowi-Witelonowi. Ale oprócz Alhazena jeszcze dzieła wielu piszących po arabsku uczonych średniowiecznego Orientu znane były w Polsce, oczywiście w przeważnej części nie z oryginałów w języku arabskim, ale z przekładów łacińskich, jak dzieła Awicenny (Ibn Sina), Awenzoara (Ibn Zohr), ElbukaS'sena (Abu al-Kasim), Halyabalesa (Ali ibn aI-Abbas), Mesue (Jahia ben Maseweih), Serapiona (Jahia ibn Sarafiyun), Rhazesa (Mohammed ben zakariya al Razi), Joanicjusza (Abu Zay<:l Hunayn) i in. �1034 W XVI wieku lekarz wrocławski Kirstenius przełożył nawet niektóre prace Awicenny bezpośrednio z arabskiego. Autorów z z:em zachodnich uwzględnia B. Baranowski zresztą dość pobieżnie, o uczonym gdańskim Fabrycym, który był autorem gramatyki arabskiej i szeregu przekładów z arabskiego pisze tylko, że "znał nietylko hebrajski, ale ponoć jeszcze język syryjski i arabski" (5. 51). Jak już wspomnieliśmy, autor obejmuje swymi rozważaniami przede wszystkim warstwy oświecone, możnowładztwo, szlachtę i część mieszczaństwa. Nie zajmuje się obrazem WS'chodu u ludu, którego wiedza o Wschodzie kształtowała się z jednej strony pod wpływem zdeformowanych wiadomości, przenikających od warstw oświeconych, z drugiej zaś strony pod wpływem własnych spostrzeżeń, z najazdów, wypraw wojennych, niewoli na Wschodzie, służby przy poselstwach czy misjach kup:eckich itd. Mało dotąd z.bad<:lTIąjest rzeczą, w jakim stopniu pewne zainteresowania Wschodem muzułmańskim przenikały za pośrednictwem wyznania aTiańskiego, którego niektórzy przedstawiciele uprawiali swoistego rodzaju "islamofilizm". Baranowski słusznie zwrócił uwagę na ten mało dotąd dostrzeżony moment w dziejach tego tak ciekawego dla dziejów postępowej myśli polskiej kierunku, który płynął jednak przede ws'zystkim z opozycji do fanatyzmu urzędowego kościoła. Jeśli chodzi o odbicie wiadomości o Wschodzie i jego ludach w wyobrażni ludu n.aszego, to tutaj materiału sporo na ten temat zebrał K. W. W ó j c i c k i (Obrazy starodawne, I). Obraz ten ukształtował sie: przede wszyS'tkim z najazdów i niewoli tatarskiej. Tatarzy wyobrażeni są tam jako ludzie "czarni", np. w pieśni o niewolnicy, która "czarnemu Tatarowi czarne nogi myje". Tak samo Turcy jako najezdnicy wspominani są np. w pieśni śląskiej "Wandrowali Turcy" (zob. zaranie Śląskie 1,1, zeszyt 4) czy w opowieściach innych okolic Polski (G l o g e 1', Walka z muzulmanami w pieśniach ludu polskiego, 1877, Kronika Rodzinna). Autor częściowo uwzględnił to zagadnienie w swej nowszej pracy Chlop polski w walce z Tatarami, Warszawa 1952, w rozdziale "Wspomnienia tatarskich najazdów w pieśniach i podaniach ludu polskiego", gdzie wspomniał i o związanej z tatarskimi najaroami tradycji koni·ka zwierzynieckiego. Poza samym wyobrażeniem krajów i ludu Wschodu u ludu polskiego pozostaje - również przez B. Baranowskiego nieuwzględnione - przenikanie wschodnich motywów literackich do wyobrażni i twórczości ludowej polskiej, będące też refleksem obrazu Orientu. W literaturze ludowej spotyka się motywy zaczerpnięte ze średniowiecznych romansów pochodzenia wschodniego, z żywota Buddy znanego jako Zywot Barlaama i Józajata (zob. cjJp a H K o, BapnaaM 11lOaeacjJ. Lwów 1897,s. 159-202, J an ów J., Żywot Barlaama i Józafata, wstęp Lwów 1935 i K l' a c z k o w ski. j j. w. s. 31) i przerobionego zapewne z jakiegoś tekstu pehlewijskiego, z motywów wschodnich W Historii o żywocie i znamienity~h sprawach Aleksandra Wielkiego. S. C i s z e w s k i we wsi Bukowno k. Sławkowa zap:sał opowieść ludową będącą wersją opowieści o lampie Aladyna z Tysiąca i jednej nocy (Wisła. II. 1888. s. 468-474). Słynne anegdoty tureckie Nasreddina 1035 Hodży krążyły i wśród lUdności Wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej (zob. K y 3 M 11LI e e l<11H n., Typeul<l1e aHel<AoTblB Yl<pal1HCl<ol1 HapoA. enoBecHoem, Kl1eBCl<aSl CTapl1Ha, 1886, II i III). Aczkolwiek praca Baranowskiego nie daje całego obrazu Orientu w opinii i wyobrażni dawnej Polski, to jednak stanowi ona pożyteczny przyczynek do dziejów kultury, przedstawiając nam stan wiedzy naszej o Oriencie w dawnych czasach. Należałoby się więc jeszcze zastanowić, jaki był trwały dorobek tej ówczesnej wiedzy wschodoznawczej, co z tych dzieł ma wartość naukową do dziś dnia? Jeśli chodzi o wiadomości etnograficzne, to szereg dzieł daje nam bezpośrednie i cenne materiały do poznania ówczesnej kultury materialnej wielu ludów Wschodu. Już Benedykt Polak przekazał nam ciekawe wiadomości o życiu ludów Azji Wschodniej. Bezpośrednie spostrzeżenia o sposobie życia Tatarów mamy u wielu autorów, u Pas'zkowskiego, li Bea'uplana, a Miechowita przekazał wiele trafnych wiadomości o etnicznym składzie ludów Europy północno-wschodniej i AzjL U autorów tych spotyka się nawet wiele terminów np. z zakresu pożywienia ludów Wschodu jak "kum iS', (kumys), ".szurb" (czorba, zupa po turecku) i in. Praca Baranowskiego pozostanie cennym wkładem do dziejów naSiZej kultury i wiedzy o obcych ludach. Jan Reychman JAN FIJAŁEK: Pabianice i włość pabianicka w drugiej p o ł o w i e XVII i w XVIII w., Prace Instytutu Historycznego U. Ł. nr 4, Łódż 1952. Czwartą z kolei powielaczową publikacją wydaną przez Instytut Historyczny U. Ł. jest praca Jana F i j a łka, Pabianice i wlość pabianicka w drugiej polowie XVII i w XVIII w. Młody powojenny ośrodek naukowobadawczy skupiający się wokół Instytutu Historycznego U. Ł., związał swą problematykę z rejonem łódzkim, opracowując dzieje przemysłu i powstania klasy robotniczej na tych terenach, a także stosunki gospodarcze i spo. łeczne wsi dawnego województwa sieradzkiego i łęczyckiego. Temat pracy J. Fijałka leży niejako u styku tych dwu kierunków badawczych. Obejmuje tak problematykę wiejską, jak i miejską. Miasta Pabianice i Rzgów stanowiły wprawdzie integralną część feudalnej włości, będącej uposażeniem Kapituły krakowskiej, niemniej jednak jako ośrodki wytwórczości rzemieślniczej i ogniska lokalnego handlu oraz większe skupiska ludności tak swą strukturą ustrojową, jak i społecznym składem różniły się znacznie od innych miejscowości leżących na terenie włości. Wprawdzie słabo przeprowadzony społeczny podział pracy pomiędzy miastem i wsią decydował o rolniczym charakterze tych miast, których ludność utrzymywała się przede wszystkim z uprawy ziemi, ale po okresie głębokiego upadku i ruiny po pierwszej i drugiej wojnie północnej, które nie oszczędziły i dóbr kapitulnych, w połowie XVIII wieku nastąpiło pewne ożywienie gospodarcze, zapoczątkowujące i tutaj okres układu kapitalistycznego i narodzin preproletariatu. �1036 Monografia J. Fijałka daje całokształt rozwoju życia gospodarczego na przestrzeni 150 lat dużej jednostki gospodarczej, jaką była włość pabianicka, stanowiąca kompleks 23 folwarków. Autor nie ogranicza się jednak do rozpracowania stosunków gospodarczych i wykazania zmian w nich zachodzących w ciągu dziesięciolecia. W oparciu o poszerzoną bazę źródłową wprowadził też ciekawe materiały z zakresu życia obyczajowego i kulturalnego mieszkańców włości. Praca oparta jest na starannie zebranym materiale drukowanym i rękopiśmiennym. Prócz dawnych opracowań, ~wiązan~ch z tą samą t:matyką, jak Maksymiliana Barucha i Adama Krzyzanowskiego, wykorzys:uJe bo?ate materiały archiwalne z Archiwum kapitulnego Krakowa, z Archiwum łodzkiego, oraz księgi miejskie, przechowywane w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, które w pierwszym rzędzie dostarczają szczególnie cennego materiału dla stosunków obyczajowych. Autor wyodrębnił 8 rozdziałów objętościowo bardzo niejednolitych oraz wstęp, zawierający krytykę źródeł i omó~ienie lite:-atury pr.ze~mi?tu. ~ytuły rozdziałów są następujące: I. Położeme geografiCzne pabiamckich dobr kapitulnych; II. Miasta, folwarki i wsie włości; III: Stosunki admi.nistracyjne, społeczne i gospodarcze poddanych; IV .Rolmctwo, hodo;v~a i przetwórstwo rolniczo-leśne; V Handel wewnętrzny i zewnętrzny włosci; VI Kredyt produkcyjny i konsumpcyjny; VII Dochód społeczny z włości i jego podział; VIII Zagadnienia obyczajowe, kulturalne i społeczne włości. W oparciu o dane dostarczone przez źródła, a także posługując się metodą porównawczą i retrospektywną, przeprowadził autor wnikliwą analizę stosunków demograficznych we włości, ustalając stan zaludnienia w poszczególnych okresach, zróżnicowanie zawodowe i majątkowe. Liczba mies~kańców największego skupiska ludności Pabianic nie dochodziła 700 osob (okres badany 1685-1700), zamieszkałych w 86 domach. Wśród nich z.amożniej si liczyli nie więcej jak 120 głów, w przybliżeniu 18%• Reszta, tJ. 82% ludności miejskiej składała się z średniozamożnych i ubogich mieszkańców. Podobnie pod wz~lędem zróżnicowania .majątkoweg,o przed~tawiała się. ~ytuacja na wsi, przy czym stosunek zamoznych chłopow do biedoty był roz?y w poszczególnych czasokresach, uzależniony w dużej mierze od kształt~Jących się zmian gospodarczych i gwałtownych klęsk elementarnych. ZruJnowani wojną półrolnicy i kwartownicy staczali się do sytuacji chałupników i komorników. Pomoc materialna kapituły umożliwiała odbudowę gospodarstw chłopskich. Pomoc ta obejmowała przede wszystkim chłopów bogatych. Wnioski narzucające się pozwalają poprzeć sformułowaną przez Rutkowskiego tezę, że w okresie odbudowy wsi po wielkich zniszczeniach wojennych XVII i XVIII w., wielka własność w pierwszym rzędzie pr.zychodziła z pomocą zamożnym chłopom. Wynikiem tej odbudowy było ZWiększenie się z jednej strony ilości bogatych gospodarzy, z drugiej zaś biedoty wiejskiej i ludzi luźnych. Około siedmiuset rodzin, liczących w przybliżeniu 3,600 głów, stanowiło przeciętny stan ludności wiejskiej w dobrach kapitulnych. Dość dokładne dane zebrał też autor odnośnie zajęć ludności i jej powinności feudalnych. Słusznie też podkreśla, że do upadku rzemiosła miej- 1037 skiego przyczyniły się nie tylko niesprzYJaJące warunki gospodarcze, ale też i klęski elementarne, w szczególności dotkliwe dla miast zarazy. Nadmierna ilość obciążeń, pochłaniających cały niemal dochód pracy chłopa czy mieszczanina, uniemożliwiała rpodniesienie stopy życiowej poddanych włości pabianickiej. Jednakowoż ludności miejskiej powodziło się nierównie lepiej, na co wskazują zarządzenia administracji dóbr oraz testamenty mieszczan. Bardzo cenny materiał zawiera rozdział IV, omawiający gospodarkę włości, stan rolnictwa, hodowli oraz przetwórstwa rolniczo-leśnego. Cyfry, na których autor buduje swe konstrukcje, pochodzą z lat 1750-1794, a więc z okresu, gdy w życiu gospodarczym w Polsce nastąpiło wyraźne ożywienie. Ze włość pabianicka należała do przodujących gospodarczo ośrodków wielkiej własności, świadczy o tym poważnie rozwinięte przetwórstwo rolniczoleśne. Liczne młyny, browary, gorzelnie, potażownie, tartaki, wreszcie cegielnie, podnosiły znacznie dochodowość dóbr. Taniość siły roboczej zmniejszała znacznie koszta produkcji. Należy sądzić, czego autor nie precyzuje, że opierała się ona na sile pańszczyźnianej lub przymusowym najmie. Ciekawe wnioski wysuwa autor odnośnie kredytu wiejskiego i miejskiego. Polemizując z idealistycznym ujęciem w pracy Krzyźanowskiego "Zakładka na sprzężaj ... ", autor wykazuje, że wprawdzie w pierwszej fazie po zniszczeniach wojny "Zakładka" przyczyniła się wydatnie do regeneracji gospodarki wiejskiej i folwarcznej, ale warunki pożyczki były bardzo ciężkie dla pańszczyźnianego chłopa. Z chwilą gdy musiał on spłacać roczne raty, popadał w nową ruinę. Korzyści z pożyczki, podnoszące dochód gospodarki chłopskiej, nie wystarczały bowiem na wywiązanie się z powinności feudalnych. Podobnie ocenia Fijałek kredyt miejski, który choć doraźnie likwidował nędzę, w okresie największego upadku miasta, poprzez formy zastawów i wysokość oprocentowania przyczynił się do przewlekłego kryzysu. majątkowego mieszczan. Pożytecznym uzupełnieniem obrazu stosunków we włości pabianickiej, jest wprowadzenie rozdziału o stosunkach kulturalnych i obyczajowych jej mieszkańców. Autor wyodrębnił w nim następujące zagadnienia: obyczajowość, religijność, zdrowotność oraz próby walki z ciemnotą i nędzą przel:. szkołę i szpital dla ubogich. Rozdział ten opracował autor na nowym i nieznanym materiale archiwalnym, wydobytym z ksiąg miejskich wójtowskich. Niedoceniane przez historyków księgi sądów miejskich okazały się Dierwszorzędnym źródłem dla poznania kolorytu obyczajowego mieszkańców małego miasteczka. Jednakowoż jednostronność owego materiału, którego osnową są przeważnie kryminalne przestępstwa, zaciążyła nieco ujemnie na wniosk'lch 1 uogólnieniach autora. Przy tem zbyt naiwe i krzywdzące dla mieszkańców włości jest uzależnienie całego ich morale od ilości skonsumowanej wódki. Przymus propinacyjny zaciążył niewątpliwie na życiu wsi i feudalnego miasteczka, a ponura kronika przestępstw kryminalnych miała bezspornie jedno ze swych źródeł w alkoholu, ale na stosunki obyczajowe nie można spoglądać wyłącznie przez pryzmat ławy ookarżonych. Z drugiej też strony opieranie się na materiałach z ksiąg miejskich prowadzi autora do wręcz naiwnych wniosków. I tak np. mówiąc o muzyce �1039 1038 wiejskiej, grającej do tańca, stw~erdza Fija~ek z całą o~trożnością: ••sp?ty~, kamy ich (skrzypków) kilkakrotm~ W. XV.II I na prz~łomle XVII~ st~lecla ... Przecież do ksiąg sądowych trafIalI om przypadkIem, a gralI me tylko kilkakrotnie w XVII, ale niewątpliwie żadne wesele czy zabawa bez nich się nie odbywała. Inny przyklad. Autor na podstawie przepracowanych ksiąg wójtowskich, w których nie znalazł odnośnych spraw, konkluduje, że życie rodzinne mieszczan płynęło harmonijnie, nie zakłócone cudzołóstwem, ani innym wykroczeniem seksualnym. Gwałcenie kobiet miało natomiast miejsce między rokiem 1640 i 1721. Na poparcie tego cytuje tylko je.:lną sprawę. Czy na podstawie tak nielicznych dowodów można wyciągać tak daleko idące wnioski, aż do próby periodyzacji życia obyczajowego włącznie? Z wybranych przez autora barwnych i jaskrawych przykładów z ksiąg miejskich wójtowskich wynika natomiast, jak dalece na życiu obyczajowym zaciążył przymus ideologiczny stosowany przez feudalną władzę. Struktura społeczno-gospodarcza, przymus pozaekonomiczny znajdywały swe umocnieni.e w organizacji władzy dominialnej i jej organów. Mechanizm sądownictwa, zespół norm i przepisów prawa karnego, przymus praktyk religijnych, odpowiadały ściśle potrzebom feudalnego właściciela, były ważkimi elementami aparatu ucisku, kt6ry zapewniał klasie panującej jej niczem niekrępowaną przewagę i nieograniczony wyzysk mas poddańczych. Kat, pręgierz, tortury stały na straży norm prawnych i moralnych, narzuconych przez panującą klasę. Groźny cień szubienicy zawisł nad włością pabianicką· Reasumując, praca J. Fijałka, będąc wyczerpującą monografią jednej z większych jednostek gospodarczych, jaką była włość pabianicka, stanowi cenny wkład do badań nad rejonem ł6dzkim. Umiejętne wykorzystanie materiału zawartego w inwentarzach, lustracjach i rachunkach administracji kapituły oraz odpowiednie jego usystematyzowanie umożliwiły autorowi zbudowanie właściwej konstrukcji obrazu. Liczne wykresy graficzne i tablice unaoczniają zachodzące zmiany w procesach gospodarczych, ułatwiając czytelnikowi korzystanie z materiału statystycznego i podsumowanie narzucających się mu wniosków. Zofia Libiszowska A. PRZYBOS, P o w s t a n i e K o s t k i N a p i e r s k i e g o 1651 r. J. REYCHMAN, W s p r a w i e n o w y c h b a d a ń n a d p r z e s z ł oś c i ą r u c 11 U W ~ P o Ł e c z n y c h n a P o d h a l u. Wierchy, XX, 1950l51. Ciekawy rocznik Wierchów obok pracy poświęconej pobytowi Lenina w Poroninie, obok rozpraw z zakresu geografii gór, turystyki itp. przyniósł dwa artykuły poświęcone walce klasowej na Podhalu: P l' z y b o s i a "Powstanie Kostki Napierski.ego 1651 r." oraz J. R e y c h m a n a "W sprawie nowych badań nad przeszlościq ruchów społecznych na Podhalu". Artykuł Przybosia oparty na szerokiej bazie literatury i źr6deł daje obraz powstania podhalańskiego, uwzględniając ogólne tło tego ruchu. zarówno w jego wcześniejszej fazie buntu przeciw Komorowskiemu, jak 1 i współczesnych Kostce powstań chłopskich w Wielkopolsce i Lubelszczyźnie. Autor kreśli sylwetkę Kostki, człowieka, który mienił się być synem królewskim i był nim prawdopodobnie, a przez szlachtę uważany był za awanturnika i włóczęgę. Może w samej charakterystyce Kostki dobrze byłoby podkreślić tę ogromną nienawiść do szlachty, jaka bije z jego wszystkich odezw i listów. Czy u człowieka szlacheckiego pochodzenia nie świadczy to o jakiejś· zadawnionej, wiecznie piekącej ranie? Czy obok zrozumienia chłopskiej niedoli nie występuje u Kostki moment jakiejś urażonej ambicji? Autor zajmuje się też postaciami współpracowników Kostki: Zdanowskim Marszałkiem Łętowskim, Radockim. Najbardziej radykalny wśród nich to stary bakałarz z Pcimia Radocki. Z listu jego da się wnioskować o nastrojach panujących wśród chłopów w dobrach kasztelanii krakowskiej. Chłopi gotowi są pójść na szlachtę, czekają tylko uniwersału królewskiego. Pisze autor, że już przedtem chłopi kasztelańscy ••prawowali się w sądach referendarskich, powołując się na rzekomy przywilej kr6lewski, prawdopodobnie pióra Marcina Radockiego". Opiera się w tym twierdzeniu na zdaniu mandatu królewskiego "iż wy wyjąwszy z kancelarii naszej za złym udaniem reskrypt nasz jakiś ... robocizny ... oddawać nie chcecie". (rp l' z yb a ś, Materiały do powstania Kostki Napierskiego ,s. 8). Nie zachodziła tu kwestia podrobienia dokumentu, ale o rzekomo fałszywe przedstawienie sprawy w sądzie referendarskim, które spowodowało przychylne dla chłopów orzeczenie. Wielokrotnie w pismach wychodzących z kancelarii królewskiej do poddanych pojawia się tego rodzaju formułka, gdy chodzi o zmianę przychylniejszego orzeczenia na gorsze. Przy omawianiu testamentu drugiego z przywódców chłopskich Łętowskiego wartoby dodać, o jakich to dokumentach (s. 80) pamiętał sędziwy wódz górali nowotarskich w obliczu śmierci. Wyrażnie zaznacza bowiem swoją troskę o gromadzkie prawa i przywileje, owe inwentarze i dekrety referendarskie będące dla chłopów podstawą obrony w sądach referendarskich. Wydaje się wreszcie, że autor nieco przecenił oddżwięk haseł powstańczych Kostki wśród chłopów (s. 68). Z uważnego śledzenia źródeł wynika, że g¢rale odnieśli się, zwłaszcza początkowo z dużą nieufnością do agitacji K0stki, pytali o radę miejscowych plebanów (por. Przybcś, Materiały do powstania Kostki Napierskiego s. 18), czekali, jak w kasztelanii krakowskiej, na uniwersał królewski. Co ciekawsze, wśród licznych wzmianek współczesnych o ruchu Kostki Napierskiego brak wiadomości o aktach gwałtów ze strony chłopów. Cały ruch cechuje nastrój oczekiwania, który może przemieniłby się w czyn. gdyby si.ę Kostce udalo mieć jaki większy sukces. Na pytanie, dlaczego Kostka zamknął się w Czorsztynie daje w pewnej mierze odpowiedź zapiska w kronice ks. Ranotowicza proboszcza przy kościele Bożego Ciała a Kazimierzu (B. J. rkps 3742 k. 48), który notuje, że czekał on na posiłki z Węgier i Czech, aby w większej liczbie uderzyć na Kraków. �1040 1041 Na zakończenie dodać jeszcze trzeba, że niesłusznie określił autor starostwo nowotarskie, jako ekonomię królewską, gdyż królewszczyzny w tych okolicach zawsze stanowiły "panis bene merentium", chleb dobrze zasłużonych, a dochody z nich nie zaspakajały bezpośrednio potrzeb dworu królewskiego. Artykuł A. Przybosia jest cennym zestawieniem naszego dorobku (do początku r. 1951) o powstaniu podhalańskim. Ciekawe i nowe są wiadomości o oddźwiękach ruchu Kostki w laudach i instrukcjach sejmikowych. świadczące o tym, jak bardzo szlachta przeraziła się tym ruchem i jak cieszyła się z jego ugaszenia. * * * Krótki artykuł J. R e y c h m a n a omawia rozmaite formy walki klasowej na Podhalu. Celem artykułu jest, jak twierdzi autor, zainteresowanie młodszych badaczy przeszłością społecznych ruchów chłopskich w tym rejonie. Wzrastający ucisk ze strony starostów królewskich powodował większe nasilenie walki. Początkowo chłopi próbują tylko drogi skarg i spraw w sądach nadwornych, i taki charakter mają wystąpienia górali przeciw Ratułdowi z końcem XV w. W początkach wieku XVII dochodzi już do zbrojnych wystąpień przeciw staroście Komorowskiemu, w połowie tegoż wieku do powstania Kostki Napierskiego. W stosunku do badań nad rokiem 1651 autor wysuw.a szereg postulatów, częściowo zrealizowanych ostatnio przez historyków. I tak np. w świetle rachunków miejskich wystąpiła wyraźniej sympatia naj uboższych warstw Krakowa i Kazimierza dla ruchu Kostki. Jest rzeczą oczywistą, że ruchów na Podhalu nie można traktować całkiem odrębnie, bez powiązania z sąsiednim terytorium, a więc czorsztyńskim, lanckorońskich, dobrami kasztelanii krakowskiej, wsią Kasinką. Wszędzie tam w ciągu XVII wieku, zwłaszcza w drugiej jego połowie mamy do czynienia z ogniskami oporu. Do równoczesnego niemal wystąpienia chłopów we wszystkich tych królewszczyznach dochodzi w latach 16691672, kiedy to w lanckorońskim zawiązuje się formalna chłopska konfederacja i dochodzi do strajku rolnego, kiedy chłopi napadają na dwory w Czarnym Dunajcu, Dzianiszu i Barwałdzie, kiedy w r. 1670 oddziały górali staczają formalną bitwę pod Nowym Targiem z chorągwiami królewskimi, kiedy w czorsztyńskim widzimy silną agitację przeciw odrabianiu pańszczyzny. Tezy autora moż.rlaby uzupełni.ć twierdzeniem, że bunty czy powstania chłopskie nie wyczerpują formy walki klasowej na wsi w XVII w. Do otwartych wystąpień przeciw szlachcie dochodzi bardzo rzadko, a opór przejawia się głównie w zorganizowanej odmowie powinności odrabiania pańszczyzny i in. I te wystąpienia uważane były przez szlachtę jako bunt. Jest rzeczą bardzo interesującą śledzenie tego rodzaju chłopsJkich wystąpień. Niekiedy mają one oparcie w organizacji gromadzkiej, a na czele stają wójtowie, kiedy indziej, wójtowie pozostają na usługach dworu, a na czele chłopów idą kmiecie. Nazwiska ich mamy często zachowane w aktach: w Ka- since w połowie XVII w. przewodzi Filip Bolisęga, stracony w r. 1654 w Oświęcimiu, w dobrach kasztelanii krakowskiej przez pół wieku czołową rolę odgrywa Walenty Marszałek z Krzeczowa, w dobrach lanckorońskich u schyłku wieku staje na cześć zorganizowanej akcji Jakub Smietana, karczmarz ze Skawicy. W dalszej części swojego artykułu omawia Autor zagadnienie zbójnictwa. Zagadnienie to doczekało się niedawno poważnego monograficznego opracowania w książce O c h m a ń s k i e g o, Zbójnictwo góraLskie. Autor, który tej sprawie poświęcił już szereg artykułów, rozważa źródł.a zbójnictwa, jego skład społeczny. Można by tu dorzucić jeszcze uwagę o związku zbójnictwa z natężeniem klasowego ucisku. W świetle kroniki Andrzeja Komonieckiego pokazuje się, że w "państwie" żywieckim dużo wzmianek o zbójnikach znajdujemy w okresie rządów Komorowskiego, liczba ich ogromnie maleje w ciągu kilkudziesięciu lat, kiedy Żywiecczyzna jest w zarządzie królowych, i znowu wzrasta z nastaniem władzy Wielopolskich, którzy jak się okazuje, potrafili w stosunku do lat poprzednich niemal podwoić dochody. Wówczas też karty kroniki przepełnione są wiadomościami o zbójnickich akcjach i straszliwych egzekucjach. Wydaje się natomiast, że zaliczanie raubritterskich wyczynów szlachty do zbójnictwa, jako owego Jana Pieniążka Jelitczyka jest nieuzasadnione, gdyż raubritterstwo wyrosło na całkiem innym podłożu, jak to wykazał Engels, mianowicie jest wynikiem zubożenia rycerstwa u schyłku feudalizmu. Autor kończy sw6j artykuł krótką charakterystyką ruchów narodowo wyzwoleńczych na terenie Podhala w XIX, ze szczególnym uwzględnieniem działalności Stowarzyszenia Ludu Polskiego, zwłaszcza Tetmajera i Goszczyńskiego oraz powstania chochołowskiego. Obok postulatów badawczych wysuwanych przez autora warto by jeszcze zwrócić uwagę na zagadnienie stosunk6w panujących wśród robotników w rudach i hutach tatrzańskich, gdyż 'j ta kwestia wchodzi w zakres dziewiętnastowiecznej specyfiki Podhala. Janina Bieniarzówna STANISŁA W SZCZOTKA. P o w s t a n i e c h ł o p s k i e p o d w o d z ą K o s t k i N a p i e l' s k i e g o, Warszawa 1951, wyd. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 173. Trzechsetna rocznica powstania chłop6w podhalańskich pod wodzą Kostki Napierskiego skłoniła wielu historyk6w do ponownego zbadania tego najpoważniejszego ruchu antyfeudalnego na ziemiach rdzennie polskich. Zagadnieniu temu poświęcono szereg artykułów, ukazało się też kilka wydawnictw m. in. zdawna oczekiwana monografia wybitnego badacza w zakresie wsi polskiej Stanisława S z c z o t k i. SzJCzotka jeszcze przed woiną napisał obszerną rozprawę, kt6ra uległa zniszczeniu w czasie okupacji. Streszczenie pracy ogłosił we Lwowie w Sprawozdaniach Towarzystwa Naukowego w r. 1938. Napisana jasno i przejrzyście książka Szczotki rzuca światło na dolę chłopów polskich w XVII w. uwzględniając szczególnie specyfikę 66* �1042 ziem południowej części dawnego województwa krakowskiego. Przedstawia tradycje rewolucyjne Podhala, zwłaszcza wa:kę chłopów nowotarskich ze starostą Komorowskim w latach 1624-1633, podkreśla wpływ wojen kozackich na wzrost natężenia ruchów chłopskich w Polsce, wreszcie charakteryzuje samego Kostkę i bezpośrednie przygotowania do wybuchu ruchu podhalańskiego. Maluje przebieg akcji, i oddźwięk jej w obozie szlacheckim pod Beresteczkiem, kreśli oblężenie i zdobycie Czorsztyna, przedstawia proces i śmierć przywódców, wreszcie przebieg ruchów chłopskich w innych dzielnicach Polski zwłaszcza w Wielkopolsce. W zakończeniu nawiązuje Szczotka do wypadków rozgrywających się na Podhalu w 20 lat później, tj. do bitwy górali pod Nowym Targiem z wojskiem koronnym. w r. 1670. . Autor zastanawia się m. in. nad społeczno - ,gospodarczym programem powstania i uważa (s. 104), że program ten "odzwierciedlał najistotniejsze źądania chłopów zrywających się do walki z uciskiem feudalnym" a było nim zniesienie poddaństwa, zniesienie znienawidzonego stanu szlacheckiego i obdzielenie wrE'szcie chłopów majętnościami dziedziców. Wydaje mi się, że w znanych materiałach sprawa programu Kostki nie przedstawia się całkiem jasno. Z jednej strony padają demagogiczne hasła uniwersału Napierskiego z 22. VI. 1651 r. "Obiecuje JKM wszystkie wolności tym wszystkim, którzy teraz przy nim stać będą i będą dwory szlacheckie wasze i to wszystko cokolwiek w nich zastaniecie". "Sami się chciejcie z tej ciężkiej niewoli wybić, kiedy czas macie. Mają li oni was w niwecz obracać do ostatka, lepiej, że ich wy sami obrócicie". W żadnym z tych oświadczeń nie ma ani słowa wzmianki, jak sobie wyobrażał Kostka p:zy~złość po obaleniu szlachty, nie ma też mowy, czyją własnością będzie ZIemia. Z drugiej zaś strony, rzekomy czy teź prawdziwy uniwersał Napierskiego obiecuje uwolnić chłopów od ciężarów i robocizny CI pozostawić na samych czynszach "we wszelakich wolnościach tak jak szlachta" ale nie nadmi~nia, komu te czynsze będą płacone. Kronikarz Goliński stoj~CY bardzo bhsko rozgrywających się wypadków twierdzi, że "chłopów od poddaństwa uwolnić obiecował, tylko aby mu czynsze dawali, od robocizny ich uwalniając". I w tym więc wypadku chodziłoby o postępową zamianę renty odrobkowej na pieniężną. Propaganda Kostki zostawała przyjęta przez chłopów,.., każdym razie w fazie początkowej, z rezerwą. Świadczy o tym list Radockiego z Pcimia, \Ii któl'ym mówi, że chłopi poszliby chętnie, ale czekają na uniwersał kró~ewski. W liście z Nowego Targu z dnia 14. VI. pleban 'l. SzaIlar donosi, ze chłopi radzą się co czynić, gdyż ich namawiają do podniesienia buntu prz:ciw szlachcie. Z zapiski Pastoriusza wynika, że Kostka uciekał się i do p'ozby wobec niechętnych akcji. ,,1 bardzo wielu już zgłosiło się do tego m:c?ego. spisku, którym ten pseudo-Kostka kazał odróżniać się zielcmymi w.lenc~ml grożąc, że spali chaty i wsie tym wszystkim, którzy by tych wie11cow me wystawili". (Przyboś, Materiały do powstania K, N., s. 116). W tych warunkach nie dziwi nas, że tak mało chłopów znalazło się z Kostką w oblężonym Czorsztynie. Chłopi nie dowierzając. czekali na jego 1043 • I • ! zdecydowany sukces. Zamiast niego doczekali się upadku Czorsztyna. Słusznie więc Szczotka podkreśla słabość ruchu chłopsk:.ego (s. 122). Górale nie powstali, nie udało się też Radockiemu zachęcić do wystąpień poddanych kasztelanii krakowskiej. Jest bowi'?m rzeczą bardzo charakterystyczną, że mimo dużej liczby przekazów źródłowych o powstaniu Kostki. nie zachowały się żadne wzmianki o samodzielnych wystąpieniach chłopskich, jak np. napadach na dwory, a niewątpliwie niechętna opinia szlachecka, byłaby takie' fakty jak naj chętniej podkreślała. Odmiennie natomiast od autora można by potraktować postać Stanisława Łętowskiego - Marszałka w świetle jego testamentu zachowanego w aktach grodzkich krakowskich. Chodzi zwłaszcza o fakt wyp;erania się przez Łętowskiego bliższych stosunków z Napierskim. Autor, biorąc w obronę starego przywódcę chłopskiego pisze, "że Marszałek mógł jeszcze wciąż mieć nadzieję, że jego zarzut niekompetencji sądu odniesie jakiś skutek, przewlecze proces i wykonanie wyroku" (s. 135). Jednym słowem, że wypierając się Kostki grał na zwłokę. Tymczasem, gdyby wziąć dosłownie oświadczenie Łętowskiego, to wynika zeń, że do pójścia pod Czorsztyn skłonili go sąsiedzi Jarząbek i Krupowie. Wybrał się do Kostki z dokumentami gromadzkimi, licząc może na jakąś pomoc Kostki w spornych sprawach ze starostą nowotarskim. Jeszcze w obliczu śmierci dużą wagę przywiązuje Łętowski do owych dekretów, skoro w testamencie wspomina o miejscu przechowywania aktu komisarskiego i inwentarza skarbowego, i każe zwrócić się do sług biskupich o oddanie innych dokumentów, zabranych mu na Czorsztynie. I jeszcze jeden szczegół: Marszałek w swojej ostatniej woli przykazuje zwrócić dług dworowi, co również nie wskazuje na zerwanie się z poddaństwa. W świetle więc testamentu Stanisław Łętowski Marszałek nie reprezentuje ogólno-polskiego bojownika chłopskiej sprawy. Nie wyrósł nad własne środowisko, ale do końca życia zostaje natomiast patriotą nowotarskim, dla którego najważniejsze są sprawy dotyczące wsi "państwa" nowotarskiego. Na zakończenie Sz,czotlka omawia krótko inny ruch chłopski z lat 1669-1672. I rzeczywiście ruch ten nie zbadany dotąd szczegółowo, poza krótką rozprawą Czubka o bitwie nowotarskiej, zasługuje na baczną uwagę· To nie tylko starcie poddanych nowotarskich z wojskiem królewskim w r. 1670, z powodu nadużyć przy wybieraniu stacji żołnierskich. Zasięg jego obejmuje bowiem szereg królewszczyzn w okolicach górs'dch: starostwo lanckorońskie, nowotarskie, barwałdskie, czorsztyńskie, poniekąd i dobra kasztelanii krakowskiej. Słychać tam i o agitacji wśród chłop:'Jw, o' organizacji wojskowej, o zdecydowanych wystąpieniach przeciw dworom, że wspomnieć najścia na dwory w Barwałdzie, Czarnym Dunajcu i Dzianiszu . Rysują się postacie przywódców: szlachcica Stanisława Wierzbięty, chłopa Klimuta Czarnego ze Skawicy, Stanisława Buchańskiego, wreszcie agit'ltora wożnego sądowego Szymona Szarkowicza. Na stłumienie ruchu w Nowotarszczyźnie, gdzie działały też oddziały ze starostwa lanckorońskiego wysłano 7 wyborowych chorągwi. Doszło do bitwy pod Nowym Targiem d\\'Ukrotnie: pod koniec 1669 r. i \v kwietniu 1670 r. �. "-:, 1045 1044 Ruch 1669-72 nie wywołał takiego oddźwięku w publicystyce szlacheckiej, jak ruch Kostki. Tłumaczy się to chyba tym, że już czasy były znacznie spokojniejsze niż w okresie wojen kozackich i szlachcie nie groziło uderzenie od tyłu. W każdym bądź razie, pod względem bezpośredniego udziału chłopów w akcji ruch ten przedstawia się znacznie poważniej niż powstanie Napierskiego, gdzie osoba przywódcy wybija się na plan pierwszy. Charakterystyczą dla roku 1651 jest atmosfera wyczekiwania ze strony chłopów: w dwadzieścia lat później chłopi nie czekają, ale działają. . Książkę Szczotki o powstaniu podhalańskim czyta się z dużym zainteresowaniem, gdyż autor umiał pogodzić głęboką znajomość; przedmiotu z lekką formą opowiadania, co w naszej literaturze historycznej jest rzeczą dość rzadką· . Janina Bieniarzówna JOZEF BURSZTA. W i e ś i kar c z m a. Nakład Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, Warszawa 19,50. '8°, s,tr. 228 - 4 nlb. ryc. z przedmową Sto Szczotki. Praca J. B u l' S z t y posiada raczej charakter historyczny z wyraźnym akcentem socjologicznym; autor położył główny nacisk na uchwycenie funkcH gospodarczej i społecznej karczmy we wsi, na nakreślenie historii rozW{)ju karczmy w dawnej Polsce i jej roli jako narzędzia ucisku klasowego. Temat, jak też i jego opracowanie nie jest obojętny dla etnografa. W literaturze etnograficznej i w materiałach spotyka się bardzo często wzmianki o roli karczmy w zwyczajach, obrzędach i wierzeniach; powstaje pytanie, jak dawną jest ta instytucja, jak zmieniały się jej funkcje gospodarcze i społeczne w ciągu dziejów. Autor zdawał sobie sprawę z tych zagadnień stwierdzając w zakończeniu, że jest to jedna z naj starszych instytucji na wsi, sięgająca czasów przedhistorycznych. Uderza go też wszechstronność '1 różnorodność funkcji karczmy, służącej jako miejsce styczności towarzyskich miejsce sądów, transakcji handlowych a odgrywającej ważną rolę w życi~ wsi. Przedstawiona przez autora zmienność tych funkcji od wczesnego średniowiecza do upadku Polski szlacheckiej oraz dzieje jej w XIX w. wymaga przeanalizowania materiału etnograficznego, związanego z karczmą, w celu wykrycia, kiedy i w jakich warunkach funkcje te powstawały lub zanikały. Możliwe, że na drodże retrogresywnej eliminacji uda się odtworzyć pierwotne znaczenie tej instytucji, niepoświadczone źródłami pisanymi. Książka J. Burszty, napisana z pasją i niemal literackim zacięciem, będąca zarazem syntezą rozważań historycznych na ten temat, walcząca o prawdziwy postęp· wsi, jest również ważną pozycją w literaturze etnograficznej, jakkolwiek autor nie jest etnografem i celów etnograficznych sobie nie ~tawiał. Natomiast przedstawił funkcje karczmy średniowiecznej - od cZ<l;sow propinacyjnego regale książęcego, poprzez karczmę sołtysi,ą i plebanską, ukazał skutki zwycięstwa karczmy szlacheckiej. Można mieć pewne wą~p~iwości, czy autor nie uogólnił zbyt pośpiesznie zdarzeń zawartych w zrodłach, czy wogóle podstawa doboru źródeł była jasno sprecyzowana nie mniej autor dowiódł, że dzieje karczmy wiążą się ściśle z procesami • feudalnymi i stanowią poważną część historii wsi. Wśród tez autora zasługują na uwagę tezy zawarte w VI-tym rozdziale, w którym autor wykazuje, że szlachta w trosce o zwiększenie konsumcji, wyzys~iw~ła ~wn€' zwyczaje ludowe, jako okazję do zaostrzenia przymusu SpozycIa. Lttkup, zwyczaj wkupywania się, wszelkie formy poczęstnego, ~br~ęd we~elny, ułatwiały ten proces. Co prawda autor dotyka t.ego za~adnIenIa r,acz~J powierzchownie, nie leży ono bowiem w centrum Jego zamteresowan, me zużytkował też materiałów etnograficznych, choć właśnie byłoby ciekawe określenie, które z istniejących zwyczajów wiejskich są rezultatem narzutów dworskich, a które stanowią warstwę starszą. Tak np. w obrzęda~h zaręczynowych i weselnych karczma odgrywa dość ważną rolę, sz~~egol~ nie po powrocie z kościoła weselnicy wstępują do karczmy. W p.ołud~lOW:,J części np. województwa lubelskiego przYbyw~ją ta~ "ze SW~Ją .wodk~ • w Opoczyńskiem zaś kobiety przy tej sameJ ?kaZJI pr~ywozą Je~zeme. W karczmie przepijano pieniądze zebrane w czaSIe rozpl~cm. Powsta.Je p~tanie, czy zakazy biskupów, wzbraniające księżom udzIału w .zawIeran:u małżeństw w karczmie, są tylko odbiciem ówczesnych stosunkow, w ktorych pleban był posiadaczem karczmy, czy też są ś~adem form starszych obrzędu weselnego, w których karczma odgrywała wazną rolę. (Z. G log e 1', Encyklopedia Staropolska). Anal{)giczne przykłady łączą się .z ~ogrze.bem. z chrzcinami, zebraniami maszopskimi na Kaszubach, zwyczaJamI sobotkowymi, świętomarcińskimi, dożynkowymi, jarmar~znY~i. itp. Karczma ?~ła także miejscem sądów świeckich i duchownych, Jak sWIadczą o ty.m ro~ne źródła; najciekawsze w tym względzie są średniowiecz~e zakaz:y bISkupow, zabraniające odbywania tam sądów. I znów wysuwa SIę pytame, c~Y są~~ w karczmie są urządzeniem feudalnym, pozorującym ekst::ytonalnosc. o czym wspomina Świętochowski a tym sa,mym .. bezstronnosc, . cz~ ko~~ tynuacją zwyczajów dawniejszych. Eksterytonalnosc karc.z~y znaJdUje sWOJ wyraz w bogatej literaturze paremiologicznej: "W ~arc~mIe I chł?p w czapce bywa", "W karczmie niemasz pana" itp. powstaJe Wlęc ~ytame~ ~zy cała obyczajowośĆ i obrzędowa funkcja karczmy była wyłączme WynIkIem ~tosunków feudalnych czy też i przedfeudalnych. Sama nazwa występuJąca w różnych formach na całej Słowiańszczyźnie w języku węg.ie~ski~ ~ rumuńskim, a także wschodnio-niemieckim wskazuje na dawmeJsze JeJ powstanie. W języku staro-cerkiewnym wyraz ten oznaczał obok karczmy także napój z chmielu; w bułgarskim kI' C m o vat i oznaczało tyle co "kramarzyć", kupczyć". B r u c k n e l' zestawia ze st.-cerk., k l' c z a ~ . dzban lub kI' k y g a, wóz, nosze. Nie wchodząc w szczegoły zagadmema należ; stwierdzić, że karczma stojąca przeważnie w środku w~i, w pobliżu kościoła, szynkująca miód, jest instytucją starszą od urządzen feudalnych i pańszczyźnianych. Ciekawe zagadnienie na marginesie karczmy stanowią formy budowlane karczem, zajazdów, gospód, oberż, możliwe że studia nad tym ~aga~nieniem rzuciłyby pewne światło na samą genezę i kształtowame SIę karczmy, jako instytucji; interesującym szczegółem jest fakt częstego występowania podcienia. Józef Gajek �1047 1046 A. DOBROWOLSKA, Ikonog a f i a l u d o we j o d z i e ż y z aSłowiański. II, 33 - 60. Kraków Studium Słowiańskiego. l' <: h o d n i o - s ł o w i a ń s k i e j. Pam:ętnik 1951, 80, ryc. 28, mapa 1. Nakładem Ciekawa rozprawa z zakresu kostiumologii należy do serii licznych prac z tej dziedziny, które w ostatnich latach pojawiły się w druku (np. Kusznira, N. Belicerowej, T. A. Kirukowej, N. P. Gorbac z e w e j bułgarskie wydawnictwo albumowe, prace st I' a n s k i e j, B. S o tk o w ej, ,albański album strojów ludowych, 10 zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych. A. D o b I' o W o l s k a wydała również w 1948 r. Strój ludowy na Łużycach, drukowany w Bibliotece Studium Słowiańskiego Nr 3). W części wstępnej wymienionej pracy po słusznych na ogół rozważaniach nad metodyką badań ubiorów, wytknęła sobie autorka plan przeanalizowania tych elementów z zespołu ubiorów zachodnio-słowiańskich, które przetrwały do czasów współczesnych w etnograficznym materiale . ikonograficznym, oraz wykreślenia zasięgu elementów na obszarach posłowiańskich tj. w Westfalii, Hannowerskiem, Brunszwickiem, na obszarach dawnej Marchii, Altenburskiem, w Saksonii, Hesji, Turyngii, Frankonii i Bawarii. Podstawę stanowią jej poprzednie studia nad strojem ludowym na Łużycach, w których doszła do wniosku, że na dawnym obszarze posłowiańskim, wokół łużyckiego centrum istnieje, lub do niedawna istniał. zespół odzieżowy środkowo-północno-europejski, jako rezultat oddziaływania podłoża słowiańskiego, Obszar ten stanowi w ujęciu autorki pas przejściowy między kulturą Wschodu i Zachodu. Za naj istotniejszą cechę uznała autorka: 1) płócienną białą płachtę żałobną, noszoną w kombinacji z czółkiem i podgębnikiem, 2) wałek chusty noszonej w rękach lub pod pachą, 3) męską koszulę noszoną "na Wypust". Elementy te zwracały zresztą już dawniej uwagę niemieckich etnografów (R. Drescher, Hottenroht, A. Scholtin, R. Julien, E. Huck), żaden jednak z tych badaczy nie widział zjawisk tych w tym zasięgu, co A. Dobrowolska i w tym jej główna zasługa. Uznając ważność tych etnografi.cznych osiągnięć autorki nie sposób !pominąć milczeniem niedociągnięć wynikających zresztą z niedostępności szeregu pozycji bibliografi.cznych i zbiorów. Główny 7..arzut dotyczy samej metody postępowania; w pracy potraktowano zbyt ogólnikowo szczegółową analizę wymienionych faktów kulturowych, posługując się opisem ogólnym ubioru w oparciu a materiał fotografi.czny. W toku dowodzenia odwołuje s'ię autorka do pracy o ubiorze łużyckim, ale i tam brak np. rysunku naczółka. Mimo to autorka wyprowadza śmiały wniosek. że ubiór ten nie ma ni.c wspólnego z średniowiecznym i renesansowym kobiecym strojem żałobnym; na stronie zaś 31 stwierdza ogólnikowo, że w Kletnie biała usztywniona chusta przypomina kornet klasztorny. Ten brak szczegółowej analizy' i precyzyjnego określenia typów i odmian odzi.eży budzi pewne wątpliwości co do słuszności załączonego na końcu pracy kartogramu. Natomiast dość miejsca poświęcono udokumentowaniu zasięgów Sło. wian zachodnich przy pomocy L. N i e d e l' l e g o. W ten SfPosób umacnia autorka tezę o sło'wiańskości wymienionych elementów. lecz argumenty tE' ~ : •• l \ i i I l 'I. I ~ są raczej pozaetnograficzne. Nie znaczy to, by nie posiadały one swojej wagi, byłoby jednak lepiej, gdyby wnioski opieraly się na zasięgach dobrze określonych pod względem systematycznym faktów etnograficznych. W pracy stawia autorka tezę o wyodrębnieniu się ogromnej grupy lcostiumowej Słowi.an Zachodnich w związku z użyciem białej płóciennej płachty żałobnej (płachta, czółko, podgębnik), która nie ma żadnego genetycznego związku 7. zachodnio-europejskim ubiorem klas uprzywilejowanych. Funkcja obrzędowa tego zespołu odzieżowego stanowi wedle autorki warstwę młodszą, pierwotnie bowiem był to ubiór powszedni. Wobec takiego postawienia tezy powierzchowne potraktowanie zagadnienia dwu stref kulturowych, z których jedna związana jest z apotropicznym, żałobnym kolorem białym, a druga czarnym, jest uchyleniem się od ważnego w tej sprawie problemu. Żałobny kolor biały nie powstał w Europie na tle zróżnicowania klasowego, lecz był etnicznie, kulturowo uwarunkowany . nim został wyparty przez kolor czarny. Pobieżny przegląd literatury np. A. F is c h e l' a. Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Z i b l' t a Listy z ceskych dejin kulturnich, wskazuje podobnie jak H o f f m a n - K l' a y e r a Handworterbuch (IX 348), że Czechy, Szwajcaria, środkowe i północne Niemcy do XVI w. nosiły białą odzież jako żałobną Wprawdzie na stronie 52 powołując się na Plutarchą, Weinholda i Eberta stwierdza, że w świecie germańskim żałobnym kolorem jest kolor czarny, ale sprawa ta nie jest zupełnie rozstrzygnięta. R. B e i t l stwierdza np., że w Skandynawii płaczki pogrzebowe posiadały na wzór Nenn biały ubiór głowy (Deutsche Volkskunde, str. 181). Tenże sam autor podkreśla, iż kolor. biały jako żałobny stanowi formę starszą (str. 192, porównaj też Deutsche Volkskunde II, 2·62 oraz K. H e c k s c h e r, Die Volkskunde der germanischen Kulturkreises, str. 257-8; 491-2). Należałoby również przebadać jak zagadnienie to kształtuje się na terenie celtyckim, czy rzeczywiście kolorem żałobnym był kolor żółty. Tej strefie przeciwstawia 'się strefa śródziemnomorska tj. Babilonia i Egipt, a dalej Semici, Rzymianie, Grecy z czarnym kolorem żałobnym, choć nie brak danych, że kolor biały odgrywał u Greków też pewną rolę. Autorka wraca zresztą na str. 47 do tego zagadnienia w ogólnym stwierdzeniu, że kolor biały jako żałobny istniał w Egipcie i jakoby związany był z kulturami rolniczymi. Co do Egiptu sprawa wcale nie jest prosta; F i .sc h e r (Op. cit. 308) podaje za Chudziński.m, że tam był nim kolor czarny, jak u Babilończyków (B. M e i s s n e 1', Assyr. u. Bab. str. 409). przykład rolniczych Indii nie jest argumentem, skoro i nierolniczy Kirgizi uważają biały kolor za żałobny. Przytoczone argumenty niesą więc przekonywujące; wiązanie żałobnego koloru białego z patriarchatem i rolą białego płótna lnianego u Słowian, bez przytoczenia dostatecznych dowodów jest w obecnym stanie wiedzy przedwczesne. Biała płachta noszona na ramionach lub zarzucana na głowę, jako odzienie żałobne, utrzymująca się do niedawna na Łużycach, znana była Niemcom na dawnych obszarach słowiańskich, a także na terenie Kaszub. Mazowsza Pruskiego, a także częściowo w Poznańskiem, Sandomierskiem i Lubelskiem. Natomiast należy wyraźnie stwierdzić. że biała naramienna. �1049 1048 KRYSTYNA PlERADZKA, Uwa,gi o bartnictwie c a c h. Pamiętnik Słowiański, t. I, s. 83-100 i odb. Kraków ł łachta jako odzienie powszednie,. ~yła zna~~ czasem zarl.ucana na g owę P b ' Włoszech Francji, SzkocJI, Rolandn, . k ym obszarze o we , .. . . B na daleko Wlę sz .' h Egipcie Grecji Etrurll I Rzymie. ez a także w czasach sta~ozytnyc w'ę suge~tywne 'mniemanie o wyłącznj( podkreślenia tych faktow stwarza SI . słowiańskim zasięgu płachty. k' k 'u i konstrukcji podkładki trudno Również wobec braku rys~n ow h r~J 'ako część żałobnego odzienia. orzec, czy czółko okrywane. ~Iał~ .c k~:g~'. ~nio5ki A. Dobrowolskiej opiejest przynależne d~ zespołu St~~~~:SIikon~grafiCzi1ym. wydają się słuszne. rające się wyłącznie na. ma ozważaniu tzw. podgębnika, dopóki jednak podobna uwaga nasu",:a Sl~ przy r. talone że 1) nie wiąże się on genew świetle analizy krOJU m~ zostanłle us śre'dniowieczu i 2) że odpowiada tycznie z analogiczny~ ublOren; ~i:w:n:IOgiCZnym formom. bałtyjskim i wsc~odmo-słowla~s. kreślenia czółka i podgębnika przeBrak precyzy]n~go typol0.glczl:ue o t afi rozstrzygnąć, czy ilustracja np. jawia się i w tym, ze czy:el~lk ~~~t~~h: Bauerntrachten (str. 182) u~struzamieszczona u R. R e t z a. a ł Walsertal w kantonie Graubmden jąca kobiece żałobne nakrycie g o~~ z. Jedynie historyczne wiadomości iest właśnie łużyckiego typu, czy. ez me.. wne światło lecz nie jest to ~ pochodzeniu tej ludności z WalliS rzucają pe , prawdziwie etn~gr~ficzny argumet~ agadnienie noszenia w ręku lub pod Ciekawie ujmuje A. Dobrowo. s a z rolle której się nie rozwija i która pachą zrulowanej płachty, zwanej Reg~n eśliW'S~Y na mapie znane punkty nie ma znaczenia praktycznego. wy. r . dawnym zasięgiem Słowian. występowania wałka-chusty, pokrywające Się z tk' za słowiańskie, wyR t t e n r o t h e m te szczą I autorka uznała za ok' Skane i Dalarni w Szwecji uznała stępow~nie zaś w~łnianyC? .w~i~h~~~ek taki, jako dodatek stroju, ma b~ć za przejaw wpływow słoWI~ns ht która straciła swą praktyczną funkcJ~. formą przeżytkOWą da",:neJ płac. ~ łowiańskimi chustkami-płachtamI, Możliwe też, że pozostaje w zWlbąz ud:e WS eselnym Niemniej jednak takich . . . ą rolę worzę zle.· k' . odgrywaJąc~ml :vazn . wschód od Bremy, Łużyc, Ziemi !;,ubus lej chust-wałkow me s~otYka ~Ię ~a . w raźnie do ludowych ubiorow Czech i Dolnego Śląs~a; me nawiązuJą te~vi w. z Gdańska. Możliwe, że pewne i Polski, poza Jednym dow~deJ? z tl ~łownikowym ale autorka podała światło rzuciłyby tu rozwazama na e.. , tylko termin niemiecki. . . l' a Wypust" tvpu poncho (?) Uwagi na temat ~bi?rkukmlę~k;egoą'~y~~z: ~zk7cem zagadni~nia. otwierają białego kitla z guzami, Ja o Wle { s drogę dla poszukiwań dalszy~h: t 'one przez autorkę wyniki poNależy stwierdzić, że zWlęz~e. przeds aV:I dalsz ch badań i uzupełnień, szukiwań etnograficznych, choclaz wy~aga~ą eSj; w oparciu o materiał świadczą o możliwościach historycznej re rogr · moz'll'wości dalszych t . problem OWIera Ś mlało zarysowany etnograficzny. poszukiwań. h ilustracjami nie podano w t?bliCac Szkoda, że pod zestawionymi literatury. z której wykonano reprodukcJe. Józef Gajek Autorka sumiennie zestawiła wiadomości, jakie odnośnie bartnictwa na Łużycach udało jej się odszukać w żródłach średniowiecznych. Rozpoczynając od wzmianki Thietmara i wiadomości, zaczerpniętych z dokumentów, dotyczących danin i dziesięcin w miodzie na rzecz szeregu biskupstw i klasztorów, omawia dokładniej stosunki panujące na obszarze puszcz w dobrach dwu klasztorów cysterskich na Dolnych Łużycach, w Dobrymługu i Sławinie, następnie w ziemi żarskiej i puszczy zgorzelskiej i na pograniczu Górnych i Dolnych Łużyc. Na podstawie tych skąpych zresztą wzmianek stara się ocenić znaczenie bartnictwa dla gospodarki omawianego terenu w okresie średniowiecza, próbuje określić prawne stanowisko bartników, ich stosunek do innych kategorii ludności wiejskiej i do innego typu zajęć, odtworzyć ich organizację wewnętrzną. Jeśli chodzi o okres póżniejszy, od w. XVI po XVIII, dane dotyczące stowarzyszeń bartnych czerpie z literatury, przede wszystkim z pracy pochodzącego z Górnych Łużyc A. G, S c h i r a c h a ,(wyd. 1774). W zakończeniu autorka podkreśla, że "studia nad bartnictwem łużyckim wymagają szerokiego materiału porównawczego przede wszystkim z ustrojem bartnym w Polsce (mającym o wiele liczniejsze prawa i przepisy), a następnie w całej zachodniej Słowiańszczyźnie". Zwraca uwagę na wartość zbierania materiałów ono- i toponomastycznych, mających związek z bartnictwem, oraz słownictwa technicznego, które na tym obszarze mogłoby wykazać wiele powiązań z resztą Słowiańszczyzny, na skutek utrzymującej się przez długi czas odrębności bartników jako zwartej grupy. opierającej się dłużej, niż inne grupy zawodowe wiejskie, procesowi germanizacji. Jest to już jednak - jak podkreśla - dziedzina badań językoznawczych, tak jak - dopowiadamy za autorkę - próba bardziej szczegółowej rekonstrukcji obrazu gospodarki bartnej na Łużycach, wyciąganie wniosków z materiałów porównawczych zebranych z innych terenów. mogłaby być dziedziną, w której historyk spotkałby się w swej pracy z etnografem. Nie ulega wątpliwości, że pierwszy w tej pracy musi mieć głos histQ;Tyk, ustalający na podstawie źródeł konkretne. związane z badanym terenem fakty. To zadanie wzięła na siebie K. Pieradzka w omawianej rozprawce i w pełni z niego się wywiązała. • ,I I 6 Anna \ ~, ; 11 HI, \ q 11 j\ ___ na Łuży1949. L Kutrzeba WŁADYSŁAW RUSIŃSKI, T k a c t w o l n i a n e n a S l ą s k rok u. Przegląd Zachodni, nr 11/12, Poznań 1949 i odb., str. 81. li d o 1850 Klasycznie rozwinięte na Śląsku tkactwo wiejskie ma wiele opracowań monograficznych. W. Rusiński w oparciu o istniejącą bogatą literaturę pocijął się próby syntezy jego historii w okresie feudalizmu a w tym także ruchu i powstań tkaczy śląskich. Z bogatej treści pracy interesuje nas na tym miejscu omawianie przyczyn szczególnego rozwoju tkactwa na Sląsku XVl-XVIII w. i jego formy wytwórcze. �1050 Tkactwo na Sląsku - jak zresztą i gdzie indziej - należało pierwotnie do pospolitych zajęć słowiańskiej ludności kraju. Średniowiecze przynosi miejskie formy cechowe produkcji t~ackiej .. począwsz~ od XV~ ~. Śląsk eksportuje wyroby tkackie na dalekle rynkl zachodmo-europeJskle; Po~~ stawą koniunktury było jednak nie tkactwo cechowe, lecz wytworczosc wsi śląskiej: okazuje się, że wytwórczość wiejska łamie stopniowo monopol cechów (Bannmeilenrecht) i doznaje wspaniałego rozwoju, tak że na eksport L ! idzie właśnie płótno wyrobione na wsi. Szukając przyczyn szczególnego rozwoju tkactwa wsi śląskiej .a~tor podkreśla szczególne właściwości fizjografic~ne i klimat~czne, sprzYjające uprawie i przeróbce lnu (gleba, teren sprzYjający uprawle lnu na małych kawałkach gruntów, obfitość wód, nasłonecznienie, obfitość lasów - stąd łatwość bielenia). Nie te jednak czynniki były zasadnicze. Nie były nimi także szczególne warunki dystrybucji. Zasadniczy wyznacznik rozwoju autor upatruje słusznie w procesie produkcji i w ustroju wsi śląskiej. Uprawą lnu i jego przeróbką zajmowała się w o~ro.mnej większości ludn~ś~ pańszczyźniana. Tkactwo było początkowo zUJęclem ubocznym ludnoscl trudniącej się rolnictwem. To powodowało taniość produktów. Zasadnicze jednak znaczenie autor przypisuje właścicielom ziemskim, a mianowicie ich roli w ukształtowaniu się wytwórczości tkackiej. Właściciele ci pobierali od ludności trudniącej się tkactwem dodatkowe daniny i czynsze i stąd byli zainteresowani w rozwoju tej gałęzi produkcji. W obronie tkaczy wiejskich i własnego interesu podjęli walkę z monopolem cechów i tę walkę wygrali, opanowując róvmocześnie całkowicie produkcję pańszczyźnianą. Do opanowania jej dochodziło różnymi drogami: poza organizowaną produkcją tkacką we dworze siłami czeladzi folwarcznej właściciele narzucili ludności specjalne daniny w lnie SUrowym, przędziwie, przędzy i gotowym płótnie. Poza tym wyznaczyli robocizny, a mianowicie przędzenie dla dworu w określonych dniach, bądź też przerobienie na przędzę odpowiedniej ilości surowca, a nawet tkanie płótna z dostarczonej przez dwór przędzy. Jeszcze ciekawszy jest dalszy rozwój mający związek ze strukturą społeczną wsi śląskiej a nawet z jej kształtem i ustrojem gruntowym. Tkactwo. będące początkowo ubocznym zajęciem, staje się z czasem zawodem głównym. Uprawia go ludność uboga - chałupnicy i komornicy. Wraz z rozwojem ludności coraz więcej ludzi nie znajdujących gdzie indziej utrzymania przechodzi do tkactwa. Właściciele ziemscy regulują ten ruch w imię własnych interesów; na gruntach dawniej gminnych, a potem przejętych przez dwór, takich jak typowe tam skotnie, wygony i nawsie, wielka własność ziemska osadza "wolnych" rzemieślników tkaczy. Powstają w ten sposób wewnątrz lub z boku już istniejących wsi całe kolonie tkackie (Auensiedtungen). Po części tkacze mieszczą się także jako komornicy w chałupach kmieci. Stając się zawodem głównym, tkactwo wiejskie rozdziela się na kilka odrębnych procesów produkcyjnych: uprawę lnu, przesuniętą teraz glównie na północne, nizinne tereny Śląska, dalej przędzenie. tkanie i bielenie. Tkacze zajmują się już tylko samym tkaniem i zostają odizolowani od reszty procesów produkcyjnych. Właściciele ziemscy stają się organizatorami i nakładcami produkcji, a kapitał handlowy. w zasadzie -1 I l I ~ 1051 miejs~i, wciska s.ię mi~dzy :v~tw~r?ę lnu i niei a tkacza oraz między niego a odblOrcę. W tej specJalnoscl zaJęc leżał z jednej strony ciężki los tkaczy a z drugiej zarodki późniejszego upadku tkactwa. . . Tec~n~ka produkcji. mało jest dotąd znana i autor poświęca jej niewlele .ml:Jsca. p:zędzeme za pomocą kądzieli było całkowicie podobne do tego,. Jak.l~ do.. medawna spotykaliśmy na wsi polskiej. Również przyrządzame mCl: .mc była motana na motowidło długości jednego łokcia (57-59 c~). Dwudzlestokrotne omotanie stanowiło "pęczek" (na terenach mało polSklCh zwane "pasmem"), 20 pęczków stanowiło motek, 3 motki "pasmo". zaś z 4 ~asem powsta:wała "sztuka". !,rzędzę tkano na krosnach ręcznych WynalezlOne w P?łOW.l~ ?CyIII w. czołenko szybkobieżne weszło w użycie na Śląs~~ znac~me pozmeJ. Apretury aż do końca XVIII w. dokonywano tradycYJ me, doplero od tego czasu pojawiają się chemiczne sposoby bielenia. . Resz~ę pracy autor poświęca upadkowi tkactwa oraz opisowi rozruchów I powstan tkaczy śląskich. . .Śl~sk - jak powiedziano wyżej - stał się klasycznym terenem tkactwa "':'leJskl~go. Roz,:"in.ięte silnie i uprawiane przez 300 z górą lat wyraziło Sl~ ~arowno w zyClU gospodarczym, położeniu ludności i jej kulturze, jak tez. l W przetworzeniu kształtów wsi tamtejszej. Nasuwa się tu pewna analogIa ~ terenami. południowej ;.wałopolski. Szereg źródeł wskazuje, że syt~acJa na t.ereme ~kact:va panszczyźnianego była tu miejscami mocno zbbzona do tej .we .w~Iach sląskich. Nie mamy niestety dotąd pracy, któraby ~kazywała nasIleme l formy produkcji tkactwa małopolskiego. Jest faktem ~e b~ło ono szczególnie rozwinięte na całym Podkarpaciu w podobnych d~ sl:'łskICh wa~unkach geograficznych i topograficznych. Ciekawe, że szczegol?y r~zwóJ ,tkactwa wiąże się, tak jak i na Śląsku, z typem osadniczym WSI ł~n~w lesn.ych właśnie ze względu na możność osadnictwa tkaczy na ~awslU l sk?tmach. M?żna tu d~ć przykłady z wsi powiatów łańcuckiego l . przewarskIeg? . Pommąwszy klika monografii dotyczących tego terenu, plerws~e bardz~eJ systemat~czne dane znajdujemy u W. S t Y s i a 1. Tkacze we WSI C~ar?eJ łanc~c~im ~zyskują w 1670 r. zwolnienie od pańszczyzny JeSIenneJ. l .zm:oweJ l mają specjalny cech, akceptowany przez pana w 1758 r. SI.ln.le Jest rozwinięte tkactwo w Handzlówce, Husowie, a zwłaszcza. w KosmI~. ,W tej ostatniej na 168 gospodarstw w 1773 r. było 45 "tkacz~ l chału.pmko,,:," 2. Brak niestety u Stysia danych do wsi pow. prze,,:,or~klego. Mozemy SIę tu posłużyć innymi źródłami. Inwentarz z r. 1729 ~Yl:lle~Ia w .Markowej ,127 kmieci, a prócz nich tylko tkaczy na zagrodach % w lud nOSCI ,. Mark lIczbIe . bł' 51 l 12 "tkaczow komorników" 3. Zatem ponad 30 owej . y o wowczas tkaczami. Podobnie zapewne było w Kosinie, skoro tkacze .leszcze w 1800 r. otrzymują specjalne "prawo tkaczów kosińskieh"', v.: ~0v.:. l W. S t Y ś, Rozdmbnianie gruntów ch!opskich w byfym zaborze od roku 1787 do 1931,Arch. Tow. Nauk. we Lwowie, Lwów 1934. austriackim, • Tamze, str. 12-20. 'doSSOÓJineum,rkps nr 9690,Inwentarze, str. 28-36. Inwentarz specyfikuJ'e tkaczy zagro mk w na'.' ,"zagrody tkackl'e . ' , , ' c at"e (13),,,zaglOdy trzycwlerciowe tkackie" (4)"zagrody dwucwlerclOwe tkackIe" (20), "zagrody pelnoćwlerciowe tkackie" (14)' Wszyscy są tkaczami czynszowymi. ' l U J a n o \\' ski. Księgi sądowe wiejskie II nr 7041. �1052 W Albigowej na 40 kmieci w 172~ r. było 26 zagrodników i 1~ tkaczy c~ynowych 5. W Wysokiej (pow. Łancut) spotykamy w tym czaSIe następującą ::rukturę ludności: 57 kmieci, 4 zagrodników, 8 budników, 27 tkaczy czynszowych, 14 "komorników u tkaczów" i 16 komorników u kmieci 6. W Kraczkowej na 59 kmieci i 42 zagr6dników wraz z budnikami mamy 24 tkaczy czynszowych i tkaczy komorników oraz 15 komorników kmiecych 7. Być może, wsie pow. łańcuckiego i przeworskiego były specjalnym okręgiem o silnym rozwoju tkactwa wiejskiego. Jak widzimy, niezależnie od zwykłych danin czy powinności pańszczyźnianych dotyczących przeróbki lnu czy przędzy, mamy tu do czynienia z wykształceniem się - podobnie jak na Sląsku - odrębnej warstwy ludności wiejskiej, zajmującej się wyłącznie produkcją tkacką. Jest to ludność bezrolna bądź małorolna zagrodnicy a zwłaszcza chałupnicy. Charakterystyczne, że jedynie tkacze są tu ludnością czynszową. Sytuacja jest tu podobna także pod względem osadniczym. Omawiane wsie są wsiami łanów leśnych. Ludność bez- i małorolna skupiona jest tu w środku wsi, na nawsiu B. Jest tu ta różnica, że gdy na Sląsku skot nie zostały rozparcelowane i przydzielone zagrodnikom i chałupnikom pod zabudowania i ogrody 9, to we wsiach łańcuckich skot nik i nie przeszły żadnej ewolucji a zabudowana została po części tylko przestrzeń środkowa, to jest wspólna własność gminna. Tłumaczy się to mniejszym rozwojem tkactwa a stąd mniejszym zagęszczeniem ludności we wsiach tutejszych w porównaniu do śląskich. Podobny w wielu punktach rozwój tkactwa małopolskiego nie mial tu z wielu względów takich warunków rozwoju, jak to miało miejsce na Sląsku. Stąd zapoczątkowany po podobnej linii rozwój został zahamowany. Tylko tu i ówdzie powstały osady przemysłu tkackiego (np. w pow. łańcuckim Rakszawa, w pow. jasielskim wieś Nawsie). Również organizacja wytwórczości nie rozwinęła się do takiej formy, jak na Sląsku. Zapoczątkowany przez dwór przemysł nakładczy 10 nie doprowadził do masowej produkcji na eksport, nie rozwinęła się też specjalizacja w uprawie i przeróbce lnu oraz w tkactwie. Tym niemniej wszystkie bodaj elementy tej organizacji spotykamy tu w zarodku: uprawę i przeróbkę surowca przez chłopów, handel przędzą na targach, tkactwo jako wyłączny zawód, nawet pośrednictwo kapitału handlowego w prymitywnej postaci znanego na Podhalu [płóciennictwa. Wygląda jednak na to, że tkactwo małopolskie zaczyna się rozwijać na wzór śląskiego dopiero wtedy, gdy to ostatni~ chyli się już ku upadkowi. Nie miało też ono ani politycznej, ani gospodar• Ossol., rkps nr 9690, str. 19. , Tamże, str. 25-28. , Tamże, str. 19-23. • G. H I l d e b l' a n d t, Dor/untersuchungen in dem alten deutsch-ukralnlschen Grenzbereich von Landshut, w "Beitrlige z. Siedlungsgeographle des GeneraIgouvernem en ts", Kraków 1943, s. 97-169. • Tamże, str. 107. lO Np. w Inwentarzach wsi starostwa ropczyckiego z 1760 r. napotykamy w określeniu powinności t.kaczy na wyznaczanie taksy cen dla tkaczy za przeróbkę dostarczonego lnu dworskiego. - OssolIn. rksp nr 9679, k. 25. 1053 ] czej kon.iunktury, dlatego też pozostało niedorozwinięte. Ciekawa była jego forma, Jaką ono w szeregu wsi przyjęło, mianowicie wiejskich cechów tkackich. Zarówno ta ciekawa forma, jak w ogóle tkactwo małopolskie, czeka na specjalne opracowanie. Jó?ef Burszta ~ I JAN ZOŁNA-MANUGIEWICZ, "P o l s k i s t rój l u d o w y". W miesięczniku "Wiedza i Zycie" (Ul' 11 za rok 1951) ukazał się artykuł Jana Żołny-M a n u g·i e w i c z a "Polski strój ludowy". Jak wynika z samego tytułu, artykuł. ma da~ przegląd różnych typów strojów ludowych, jakie wytworzył narod polskI, czym do pewnego stopnia ubiega akcję Polskiego T-~a Ludoznawczego, które przez wydanie mo'numentalJnego "Atlasu polsktch strojów ludowych" chce ostatecznie ustalić ilość i jakość polskich strojów regionalnych. Trudno przypuścić, aby badania nad tym problo:"mem autor mógł dokonać sam bezpośrednio w terenie, niezależnie od tego w niedużym artykule musiał dokónać tak wielkich skrótów i uogólnień, że wywody I przedstawienia zawarte w artykule wymagają wielu zasadniczych sprostowań i wyjaśnień, bo o uzupełnieniach w ogóle myśleć nie można. Niejako we wstępie - str. 931-32autor zapowiada najpierw jeszcze jeden artykuł, w którym ma wyjaśnić genezę indywidualizmu strojów regional-?Yc~, czyli historyczną stronę problemu. Bezpośrednio jednak po tej zapow~edzl wygłasza zasadę, którą się będzie kierował w omawianym art y~ule, ze "przy charakterystyce tzw. strojów regionalnych trzeba ograniczyć SIę do przedstawienia nasuwających się wyodrębnień lokalnych nie określając ich dawnego zasięgu". W tych dwu wypowiedziach tkw/ zasadnicza sprzeczność. Raz autor sięga głęboko w przeszłość aż do okresów przeddziejowY~h, to znów ogranicza się do wyodrębnień lokalnych, czyli staje na gruncIe rejestrowania faktów i nic więcej. i I I 'I t Należy się zgodzić z autorem, że "prowincje kostiumologicznie nie pokrywają się z regionami etnograficznymi", przy czym autor może raczej miał na .myśli regiony etniczne, bowiem strój również składa się na region etnografIczny. Tutaj musi się zauważyć, że na terenie tej samej grupy etnicznej może być wiele regionów, czy jak chce autor prowincji kostiumologicznych, a które powstawały w różnych czasach, często od siebie znacznie odległych. Działo się to na skutek różnorakich a wielce ciekawych przyczyn i wpływów. Jeśli tedy różne typy strojów na terenie tej samej grupy etnicznej ustawi się i będzie badać na tej samej płaszczyźnie czasowej, tzn. w ostatniej fazie, a nie zbada się tego zagadnienia przy pomocy meto~ ir:nych dys~yplin naukowych, a przede wszystkim historycznej, t~. OP~ŚCI SIę tak wazny problem, jakim jest rozwój kultury ludowej. Przy takIm badaniu za rodzime i własne można wziąć obce wtręty lub naniesienia. Albowiem badania etnograficzne bez uwzględnienia możliwych do wyzyskania przesłanek i źródeł historycznych, w obecnym stadium tej nauk; nie mogą mieć większej wartości; etnografia w dzisiejszym ujęciu musi być nauką o rozwoju rodzimej kultury. �1054 Aby nie być gołosłownym przytoczę fakty. W Haczowie pow. Brzozów w miejscowości, która według podań i faktów w dużej mierze zaludniona bvła swego czasu szwedzkim elementem jenieckim, kobiety aż do dzisiejs;ych czasów noszą bardzo efektowny strój, który wykazuje wiele odrębności w porównaniu z innymi strojami regionalnymi. Powierzchowny badacz nie stosując solidnej metody historycznej, stwierdziwszy odrębny strój mógłby zarejestrować nowy region kostiumologiczny, a nawet ulec sugestii i doszukać się w haczowskim stroju wpływów szwedzkich, czy innych. Tymczasem, jak to stwierdza tradycja a przede wszystkim pamiętni,ki ks. Michny, strój ten został skonstruowany w poł. XIX w. przez dwor, którego właścicielka z pasją uczyła haftu wiejskie dziewczęta. Strój haczowski musi więc być stanowczo wyłączony z szeregu polskich strojów ludowych, a Haczów włączony do regionu, w którym się mieści. Na terenie Lasowiaków (widły Wisły i Sanu), a których Manugiewicz zupełnie pomija, obok zasadniczego stroju tej grupy na peryferiach wytworzył się szereg lokalnych odmian, coś w rodzaju podregionów. Wewnątrz grupy znajduje się bardzo ciekawy i odrębny region kostiumologiczny którego żadną miarą nie można zaliczyć do peryferyjnych odmian. TylkO' przy zastosowaniu metody historycznej można dowieść, że mała grupa Lasowiaków przyjęła strój Rzeszowiaków, a to dzięki temu, że przez centralną miejscowość biegła ongiś droga handlowa, która łączyła ją z ważną miejscowością na terenie Rzeszowiaków. W dalszym ciągu swego artykułu, w którym autor wyliczył i opisuje poszczególne typy strojów ludowych opierając się na grupach "etnograficznych" pozornie jest konsekwentny założeniom umieszczonym v:e. wstę?ie i podtytuły konstruuje bądź w liczbie pojedynczej co ma oznacza c, ze reglOn kostiumologiczny pokrywa się z etnicznym, bądź w liczbie mnogiej, co miałoby oznaczać, źe na terenie tej samej grupy etnicznej istnieje więcej regionów kostiumologicznych. Mówi więc: "Strój sandomierski" .a obok tego "Stroje rzeszowskie". Specjalnie chciałem zająć się tym ostatmm ustępem. b0wiem interesuję się strojami Rzeszowiaków. Przeczytawszy tytuł "Stroje Rzeszowskie" czytelnik mając w p~ini.ęci wstęp, oczekuje opisu conajmniej kilku strojów z terenu. Rzesz?,wlako"·. których region został ogólnie okreś'lony ja'ko :,wschodma częsc M~łopolski". Ponieważ pod pojęciem Małopolska w. rozn~c? cza.s.ach rozumIało de-: różne tereny, niejeden może sobie mylme umleJscowlC na~zą grupę· Faktycznie Rzeszowiacy zajmują dorzecze średniego a następn~e praw:obrzeżne dolnego Wisłoka, ściśle południowy kraniec PodkarpaCIa, a połnocny Niziny Sandomierskiej w powiatach Rzeszów, Łańcut i Prze:vor.sk Dopiero w końcowej fazie rozwoju kostiumologiczn~go teren Rzeszowlak~w podzielił się na trzy regiony kostiumologiczne, VI ktorych ta~ stroJ.e .mę~kle: jak i kobiece znacznie się od si~bie różniły. A wytworzYł; .~Ię mmeJ :"lę:eJ w sześćdziesiątych latach ub. WIeku. Do tamtego czasu soroJ RzeszowJakow był jednolity, na co jest wiele historycznych dowodów. Tedy "brązowe. bufiaste sukmany samodziałowe" nie są wcale charakterystyczne dla Rzeszowiaków, a tylko dla jednego regionu, którego c~ntralnym pu?kt~m jest Rzeszów. Charakterystycznym a wspólnym stro.lem Rzeszowlakow byl 1055 i żupan czarny względnie granatowy u mężczyzn a błękitny u kobiet. a który na w~chodzie regi?nu e~nic~nego, w. okolicach Przeworska ustąpił miejsc~ u męzczyzn okrYCIU, ktore Jest własnie wtrętem wOjskowym. naśladownictwem wojskowego, austriackiego płaszcza. t \~ytłum~czenia wYm.a~a też stwierdzenie, że "wschodnia część MałopolskI prz~Jęła. do odzlezy ludowej zapożyczenia szlacheckie". Prawda. zupan o ktorym Jednak Manugiewicz ani nie wspomni jest rzeczywiście szlach:ckie~o pochodzenia, przejęc.ie go do stroju ludowego nie nastąpiło bezpo~redmo od szlac?ty, a~e dopIero za pośrednictwem mieszczan, i nie jako nasladow~ze zapozyczeme. Przyjęcie żUiPana do stroju ludowego, które nastąpił? J~szcze w pIerw. poł. XVIII w. było aktem świadomym i celowym, był? dązemem chłopa do podwyższenia swego stanu chociażby tylko przez stroJ. I I ·1 ! I ~rzechodząc. do stroju kobiecego, od bardzo dawna, obok płótna na tereme Rzeszowlaków kobiety używały do stroju sukna i jedwabiów a nawe~ .brokatów. Naturalnie tylko bogate kmiotki, bo właśnie one for~owalv ~troj ~udo",:y~ przejęty ?astęp?ie przez uboższe warstwy chłopskie. Prawdą Jest, ze p~oclenne stroJe kobIece, a nawet koszule męskie we Wszystkich trzech reglOnach pokrywane były haftem typU "Richelieu", ale tylko w końco~vym ~kre~i~ ostat:niej..,iazy, u kobiet "fartuchy, zapaski, katanki" nigdy z~s "suklenkI l stamczkI , tych bowiem określeń w stroju ludowym nigdy me było. i ! I i 1 i ~ :v • .Na tereni~, Rzesz~:Vi~,ków, w~ wszystkich trzech regionach nie używały kO?Iety "Z~WIC ~a';.oJow ~o Je ubiera lVIanugiewicz, ale tylko "rań tuc~o:v - la.ntuchow . Okresleme tych części stroju podobieństwem do ręczmkow mo.ze wy~ołać u czytelnika fałszywe \\,-yobrażenie. Otóż rańtuch to płat pło~na fOJedynczej szerokości (półtora łokcia _ 90 cm) a długości ~ztery ~OkCI~.(OK.~,5 m) haftowany nie tylko na końcach, ale bardzo często I na teJ C.ZęSCidłuzsz.ego boku, która przypadała na ramiona względnie nad czoło. Rantuchy bOWIem noszono w jednych regionach wyłącznie na ramionach, w innych na głowie. '. Haft meandrowy uogólnia' autor do całego regionu Rzeszowiaków; fa~tyczl1l.e ~tosowany był tylko w łańcuckim a częściowo w Przewors~lln reg:ome ~o~tiumologi~zny.m, ściśle na tym terenie, na którym w XIV \\ leku mIała. ml~jsc~ kolol1lzacJa na prawie niemieckim, zdaje się w części elem~nten: memlec.klm, a .częśCiowo śląskim. W tym regionie dopiero w końcow~J faZIe rozwoJu stroJU ludowego stare hafty typu meandrowego były wypIerane przez hafty o motywach roślinnych. .Pisze autor w opisie st~Oju sandomierskiego, że rańtuchów używały k?blety przy ,dal~zych. wędrowkach. Czy w Sandomierskiem rzeczywiście uz~wan.o okreslema .rantuch - nie wiem. Natomiast u Lasowiaków, którzy sąs~a~uJą : Sa~domle.rsklem wyraz rańtuch jest n'eznany, na określenie tej :ZęS.CIstro.Ju uzywa s~ę .staropolskich wyrazów "zawicie" i "podwika". Tych l,o~l~ty uzywały własme tylko od wielkiego święta, stroiły się w nie do kosc1oła, na wesela, chrzciny. Natomiast do podróży odziewały się w płachtę.,łOC?tusę - oktuskę". Był to kwadratowy płat płótna o boku trzech łokci a WIęC zszyty z dwu trzyłokciowej długości pojedynczej szerokości kawał~ 67 �1057 1056 .' ht składaną na krzyż ubierało się bądź na głowę bądź .na koW płotna. Płac ę t przewijało na piersiach i zawiązywało dwa konce ramiona, bardzo częs o z tyłu na krzyżach. . . k b' . t wspomnianego artykułu w skład lubelskiego stroJu o lew.edłUg a~r~~~e głowy" wchodziła "chamełka". Ponieważ .chamełka była cego Jako "u h' tak u Rzeszowiaków jak i Lasowiakow, prawdopoużywana powszec me '. t' . rostu d bnie będzie oznaczała to samo. Otóż chamełka to me s rOJ, a po P . o d w kształcie krążka z patyka lub trzciny z dwoma sznurkamJ. ~~~~rz~ czasie czepienia zakładało się na uczesa~e w jeden snope~ wł~sy. . dY . głowy Włosy rozdzielało się następme na dwa "ogony, kazdy az o sameJ . h łk" t .ch skręcało z jednym ze sznurków, uczepionym do c am: I I nas ęp:i~1 owijało naprzemian wokół niej, a końce zawiązywa.ło, ze. powsta:vał . kok" Dopiero na ten ..!kok" nakładało Sl·ę stroJny czepiec. pewnego 1'0d zaJu " . . . . JM g' T Ie skromnych uwag wyłącznie odnośnie WYPOWiedZI '. anu le" Yale l' J'edno i drugie jest bardzo dalekie od wyczerpall1la tematu, w.cza, , . ., t odrębne jakim: są stroje Rzeszowiaków, który~ .też ma~ POSWlęCIC."rzy zła . . monografie. Jedna z niah, a mianOWICie "StróJ Rzeszowskl wys JUz rukiem nakładem Polskiego T-wa Ludoznawczego. d Franciszek Kotula ATLAS POLSKICH Strój I' I: rI I! I' l! Ii I: I STROJOW LUDOWYCH szamotulski Staraniem Minist~rstwa Kultury i Sztuki (Departament Twórc~ośc~~ oraz polskiego Towarzystwa Ludo7.nawczego przystąpiono do realtzacJI cennego wydawnictwa Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Cele~ teg? wyd wnictwa jest opracowanie naukowe kilkudziesięciu monografu ~blorów l:dOwych, noszonych jeszcze dziś w poszczególnych regionach POlS~I: . Proces zanikania strojów zaznaczył się wyraźnie w:poce rozWIJaJącego lę kapitalizmu w XIX w. na ziemiach polskich. Stosunki feudalne .wpływały ~aczej statycznie na utrzymanie się odrębności, regiona~nych w stroJa~h ludo· wych ze względu na znaczną izolację poszczegolnych Ziem, a nawet Wlę,k~z~ch kompleksów wsi jednego dziedzica. Te kompleksy wsi, je~nego. własc?cle:a stanowiły izolowane organizmy gospodarcze, co szczegolme uWldaczm~ Się w Polsce XVII i XVIII w. Te same zaś przyczyny wpły:vały z ko~el ,na kształtowanie się odrębności w ubiorach ludowych poszczeg?lnyC? reglOnow. Partykularyzm feudalny - moim zdaniem - wpływał z JedneJ ~t~ony na wykształcenie się prowincji i regionów kostiun:ologi~zn!ch, z. drUgle\.st;o~y na ich zachowanie i przetrwanie, a poniewaz kapltaltzm nJ:e rozw J~ ę równomiernie i równocześnie na wszystkich obszarach polskICh w XI w., było to przyczyną nierównomiernego tempa zaniku strojów ludowych w poszczególnych ziemiach. . Dz:ęki realizacji wielkiego pl.anu przebudowy i rozbudoWJ', gospodarcze: w Polsce Ludowej dokonują się również zmiany w układzl: stosu~ó", społecznych. Z każdym rokiem wzrasta liczebnie klasa robotmcza, zaSilana • głównie przez dopływ ludności ze wsi. Ta migracja ludności wiejskiej do miast i ośrodków przemysłowych bynajmniej nie sprzyja utrzymaniu dawnych strojów ludowych. Na tempo zaniku strojów ludowych w Polsce wpłynął również fakt znacznego przemieszania się ludności na naszych ziemiach w czasie i po wojnie. Pamiętam jeszcze, jak w niektórych regionach Wielkopolski przed drugą wojną światową noszono resztki zanikających strojów ludowych, czego dziś się tam w ogóle już nie spotyka, nawet podczas uświęconych tradycją uroczystości ludowych. Tak. np. w południowej części pow. średzkiego, wśród tzw. Tośtaków, jeszcze w latach 1930-35 wielu wieśniaków nosiło od święta długą sukmanę koloru granatowego, bufiaste spodnie (różnego koloru), wpuszczane w wysokie buty, i czarny, niski, płaski kapelusz. W zimie zamiast czarnego kapelusza nosili wieśniacy wysoką, futrzaną czapkę, zwaną tutaj "baraniówka". Starsze kobiety (mężatki) ubierały się w długą po kostki czarną spódnicę, kabat takiego koloru, na głowę wkładały czepek z karbowanego tiulu z koronkami z tyłu głowy i chustkę. W Dębiczu (środkowa część pow. średzkiego) starsze kobiety w czasie lata nakładały spódnicę perkalową, czarny lub biały kabat, fartuch czerwony z białym haftowanym szlakiem i kolorową chustkę na głowę. Wyraźnie tutaj występowały kolory narodowe przy fartuchach. Stare kobiety z Dębicza twierdziły w r. 1933, że w takich kolorach fartuchy zaczęły nakładać "od Bismarcka i Wilusia", tj. ostatniego cesarza niemieckiego Wilhelma II. Przytoczone wyżej fakty, pochodzące z mojej autopsji w latach 1930-1938, świadczą jak szybko w naszych oczach zanikają resztki dawnych strojów ludowych. Trzeba więc ratować te cenne i stare zabytki naszej kultury ludowej. Tego zadania - wielkiego i odpowiedzialnego - podjęło się Pol. Tow. Ludoznawcze. Wydawnictwo ,.Atlas Polskich Strojów Ludowych" pod naczelną redakcją, J ó z e f a G a j k a 1P0myślane jest jako seria publikacji popularnonaukowych, by mogło również spełniać swą służbę społeczną, swe zadanie w świetlicach, by mogło być pomocą dla teatrów zawodowych i amatorskich, dla coraz więcej rozwijających się zespołów świetlicowych i regionalnych. Atlas składać się będzie z szeregu monografii, obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Na całość wydawnictwa złoży się 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty, zawierające monografie poszczególnych strojów. Sądzę, że po opracowaniu poszczególnych strojów ludowych w takiej formie przyjdzie dopiero czas na syntetyczne opracowanie naukowe po. szczególnych prowincji kostiumologicznych, wyłowienia cech wspólnych dla stroju ludowego poszczególnych prowincji. Te zaś prace syntetyczne dadzą materiał i podstawę (może?) do opracowania monografii naukowej o polskim stroju ludowym w ogóle. Ta wielka synteza w sprawie polskich strojów ludowych stanowiłaby koronę wysiłków polskich etnografów i etnologów. Fakt faktem, że trzeba było rozpocząć pracę w tej dziedzinie od zebrania materiałów i ich opracowania w formie monografii popularno-naukowych o poszczególnych strojach regionalnych, aby dojść od analizy do większych syntez, aby przejść od indukcji do dedukcji, posiłkując się przy tym marksistowską teorią, o rozwoju społeczeństwa. Droga ta jest słuszna. lecz dziś jeszcze nie wiadomo, czy będzie osiągalna. Końcowa faza tych' wysiłków 67* �1059 1058 . . b dzie od ilościowego i jakościowego zgrom~dze~1ia mate~ia~ów zale~ec ę h . 'r6dłowych dowodów historycznych. VV kazdym razie Jest analltycdzn'YŚct 1 .ze \v teJ' ogromnej pracy polskim etnografom i etnologom Zl o, z. nl'eż i inne dyscypliny ł h'ISt orycy. Pewne , naukowe, zwaszcza pomoc muszą row . . ólnie zaś historycy kultury matenalneJ. . SlCZewg tk'e tego rodzaJ'u wydawnictwa mają spełnić jeszcze inne zadame. szys l . l' t . P l e dac' materiał tworzywo do rozwoju kultury socJa IS yczneJ w 0l\!aJą on, . t' . . . L dowej Opracowane zabytki polskiej kultury ludowej s aJą Się WięC sce bl~nem a·rtystyczno-kulturalnym. Minister Włodzimierz. Sokorski, fo.rmui~fąc zadania polityki kulturalnej. w ~wietle VI ~lenum, pisze: " .... Pler~ szy wniosek, wynikający dla POlltykl kulturalnej z uc~w~ł VI .PI:num . uświadomienie sobie rodowodu naszej kultury, uSW1~dor~1l:me ~obJe t~gO nurtu kulturalnego, do którego śmiało powinniśmy ?aw:ązac, l z,ktorego sami dzisiaj wyrastamy 1 •• , kultura ~o~jalistyczna,. kto:a Jest ws?olna dla wielu narodów w swoich treściach socJallstycznych, J~st Je?n?cześme kulturą głęboko narodową w swoich środkach ~yrazu, w kl:~~cle l formach .artystycznych ... realizm socjalistyczny, to me tylko ogo.mkowo form';lłuJąc . realistyczne formy wyrazu, lecz środki wyrazu narodowe w swej for~le. w swym klimacie, kolorycie i tradycyjnych wzorach" 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych przynosi te "tradycyjne wzory", pozwala. .sw~m pop~larno-naukowym ujęciu wykorzystać materiał dla potrzeb dZISieJszeJ kultUIY polskiej przynosi na swoim odcinku "środki wyrazu narodowe", kolory~ polski ~rzez co wielu odcinkom kultury socjalistycznej. w Polsce Ludowe] przyn~si pomoc; podsuwa formę wyrażenia treści socjalIstycznych. zespołom świetlicowym, teatrom amatorstkim i zawodowym, scenarzyst?m Itp. Atlas wypełnia zatem jedną z bardzo ważnych luk w zapotrzebowanJU społecznym chwili obecnej w Polsce Ludowej. .' 3 Jan Zołna - M a n u g i e w i c z, pisząc o polskim stroJu .ludowym , po.wjada: "strój ludowy je'st wykwitem dłu?otrw~łego r~zwoJu kultur~ materialnej SlPołecznej i artystycznej chłopow. Nie w Je.go barwnoścI, lec~ w estet;ce w pozycji dowodu istnienia zaawansowanej bazy. ar:ystyc~eJ i starannego szlifu ·kulturalnego naj szerszych mas narodu tkWI gowna Jego • If' •• • t v: waga. , . b k' do Oto furtka do bajecznego Sezamu, skąd czerpac mozna ez onca budownictwa kultury socjalistycznej". . . .,Z jednej strony je3teśmy świadkami ---: ;pis7;e .J. M .. S. 4 -z~m~an~ stroju ludowego, z drugiej znowu coraz lepie] uswtadamJamy ~o~le, JaklE' bogactwa narodowej tradycji tkwią w tym kulturalnym przeka~le . Dodam do tych słów od siebie, jak wielkie znaczenie ma opraco:vame nauko:ve posz~zególnych strojów ludowych do tworzenia realistyczne] kultury socJalistycznej w dzisiejszej Polsce, na co wyżej zwróciłem uwagę· I ! l Włodzimierz Wiedza I Zycie. S o k o l' S k i: Zadania polityki kulturalnej Nr 6-7, 1951 r. R. XVIII, s. 545. , L. c., s. 54B. 3 J. Z o ł n fi - M a n u g i e w i c z: 1951r. R. XVIII, s. 930. • J. M. S.: Polski strój z dn. IB. V. 1952 r. R. VIII Nr Polskl' str6J' ludowy (Przegląd 20 (374). s 7. ludowy. prasy). w świetle Wiedza T ygo i d'k ni VI Plenum. Zycie. Nr • , :i Atlasspełni.a jeszcze inną rolę. Zaznajamia on z polskimi strojami ludowymi zagraniczne ośrodki kulturalne. "Nasze stroje regionalne, chociaż razem wzięte istotnie wyrażają polski indywidualizm narodowy, są doskonałym przykładem więzi internacjonalistycznej w kulturze. Większość składających się na nie elementów stanowi dziedzictwo bardzo szerokich wspólnot geograficznych, wybiegających daleko poza po:ską jednię narodową. Zostały one tutaj tylko wyselekcjonowane, przeobrażone i w charakterystyczny dla grupy regionalnej sposób sprzęgnIęte'''. I na tym więc odcinku kultury, jak na tylu innych, potwierdza się znana prawda, że nie ma prawie nic narodowego, co by równocześnie nie było międzynarodowe, przynajmniej w swoich elementach składowych, w swoich prametrykach" 5. Poszczególne zeszyty Atlasu przyniosą niewątpliwie wiele materiału, świadczącego o zapożyczeniach obcych w naszych strojach regio·· nalnych. W przyszłej pracy syntetycznej o naszych strojach ludowych da się wykazać te obce zapożyczenia, jednakowe dla wielkich wspólnot geograficznych i wielu narodów i wyselekcjonować w naszych strojach cechy indywidualne, narodowe. Może dopiero wtedy będziemy mogli coś pewnego powiedzieć o genezie polskiego stroju ludowego? Wydaje mi się jednak że co do genezy odzieży ludzi w ogóle należy sięgać aż w odległe czasy starożytne, lecz co do genezy naszych strojów ludowych tak dalekie cofnięcie się aż do starożytności byłoby zbyteczne. Innego zdania jest Jan Zołna-Manugiewicz, który mówi 0: "Wypada tedy poprzestać u wstępu na ' prostej uwadze, że polski strój ludowy w ogromnej mierze jest wykwitem i złożoności dziejów starożytnych i złożoności podłoża gospodarczego, które składało się na rozwój i przekształcenie ludzkiej odzieży". Do problemu tego wrócę przy omawianiu genezy stroju szamotulskiego z punktu widzenia historyka. W każdym razie cytowany autor rozwój odzieży kobiecej na terenie północnej Polski łączy z przewagą matriarchatu, męskiej zaś na południu naszego kraju z panowaniem patriarchatu. W ten sposób cały problem genezy polskiego stroju ludowego został przesunięty do czasów pradziejowych. Jest to zagadnienie bardzo sporne, bo nie posiadamy na to żadnych pewnych dowodów żródłowych. Nie ulega wątJpliwości - i jest rzeczą zrozumiałą, że skrzyżowanie się różnych kultur w dawnych czasach przez najazdy różnych ludów wywarło wzajemnie swój wpływ na kształtowanie się również odmian w odzieży wśród ludów w czasach pradziejowych. Już na pJdstawie dotychczas wydanych drukiem zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych d::. się tyle powiedzieć z całą pewnością, że odmienności w polskich strojach regionalnych nie da się dalej wstecz przesunąć niż poza epokę feudalizmu w Polsce. W każdym razie na wszelkie daleko idące wnioski co do genezy odzieży ludzkiej, a poszczególnych strojów narodowych w szczególności, jest za wcześnie z powodu braku dostatecznej jeszcze ilości materiałów dowodowych tak etnograficznych jak i historycznych. lI. powszechny • Jan 'Tamże. Z o l n a - :\-1 a n u g I e w i c z s. 9~5. Op. cit.. s. 95U. �'(---" ... ,! l' i 1060 . Reasumując Polskich to co powiedziałem wyżej o cennym wydawnictwie Atlasu , , ., . d' t' Strojów Ludowych, można by stresclC Jego za ama w nas ępuJący sposób: . L Atlas rejestruje ginące stroje ludowe i jest częścią Pol. Atlasu Etnog'T. 2. Spełnia doniosłą służbę społec.zną. ." . 3. Przynosi wiele materiału, ktory posłuzyc moze do opracowama syntetycznej pracy o polskim stroju ludowym... . 4. Przynosi materiał do rozwoju kultury socJalIstyczne) w Polsce Ludowej. . 5. Opracowane stroje ludowe stanowią problem artystyczno-kulturalny. 6. Wydawnictwo ma znaczenie międzynarodowe. . ,. 7. Zwalcza skutecznie kosmopolityczne wpływy mleszczanskle na stroje ludowe w XIX w. * •• •• * Jako badacza miasta Szamotuł 7 i ziemi szamotulskiej z punktu widzer:ia historycznego interesuje mnie przede wszystkim zeszyt Atlasu Polskich Strojów Ludowych '- Strój szamotulski, opracowany przez' znawcę tego problemu A d a m a G l a p ę. Zeszyt ten ukazał się drukiem w r. 1951 i obejmuje: 1) Wstęp, 2) Obecny stan stroju na, badan~m obs~arze, 3) .Rys historyczny, 4) Zasięg badanego stroju, 5) Ogolny OpIS stroJu ~ęskiego, 6) Szczegółowy opis stroju męskiego (nakrycie gło~y, kosz~la, ubIOry ~zYi, kurtki, kaftan, kożuchy, obuwie, dodatki do męskiego ubl~ru), 7) Ogolr:y opis ubiorów kobiecych, 8) Opis szczególo,:"y u?io~u kO~le~ego (okrycI~ głowy, koszula, kołnierzyki, gorsety, bluzkI, spodmce, blelI~na.' zapa~kl. okrycia wierzchnie, rękawiczki, pończochy, obuwie, uzupełmeme s:r?Ju), 9) Materiały i wytwórcy strojów ludowych, 10) ~harakterystYk~ zrodeł. Poza tym zeszyt, bogato ilustrowany, zaopatrzony. Jest. w ~kaz. lIter.atur~, przypisy, w dwa streszczenia (w języku rosyjskIm I ang.lelsklm) I .SpIS ilustracji. Wszystkie zeszyty Atlasu mają podobny, z gory uzgodmon.y układ, co należy przyjąć z najwyższą pochwałą i uzn?niem. D~kładny op~s stroju szamotuIskiego podany jest w przystępny sposob dla ogołu czytelmków nie stwarzając żadnych trudności. Jako historyka interesuje mnie głównie obecny stan stroju na badanym obszarze i rys historyczny stroju szamotuIskiego. Autor tego zeszytu p~zeprowadził skrupulatne badanie w terenie i zebrał. skr~ętnie. dostępną .mu ~Iteraturę przedmiotu. Szkoda tylko, że nie porozumlał Się z historykami, ktorzy przeprowadzali badania naukowe i przyg?towali do. ~ru~u pracę, doty~zą~ą ziemi szamotuIskiej. To porozumienie wzajemne umozlIwlłoby pr~edstawlen:: pełniejsze rysu historycznego stroju szamotuIskiego. po.staral,? SIę ~zupełmc pE'wne braki w tym rysie historycznym. czego autor me będZie mJał za złe dla dobra nauki. Z dotychczasowych, ogłoszonych zeszytów Atlasu najdokładniejszy najpełniejszy zarys historyczny przynosi zeszyt T. S e wer y n a o stroju , Kronika miasta SzamotuL W przygotowaniu grafia i żródła do dziejów Szamotu! ! okolicy. do druku. Tamże obszerna biblio- I ł 1061 dolno-śląskim (Podgórze) z 1'. 1950. Autor, dysponując bogatym, zachowanym do naszych czasów, źródłowym materiałem historycznym, mógł przedstawić zarys historyczny stroju dolno-śląskiego w poszczególnych wiekach (od XIV-XIX w.), czego nie mógł zrobić Adam Glapa w swoim zeszycie z po. wodu znikomej wprost ilości żródeł historycznych odnoszących się do stroju szamotuIskiego. Siłą rzeczy musiał w wielu wypadkach ograniczyć się do przypuszczeń więcej lub mniej trafnych, ograniczyć się do chronologii względnej, ustalonej na podstawie analizy poszczególnych części ubioru męskiego czy żeńskiego szamotuIskiego oraz do przeprowadzenia pewnych analogii. Była to rzecz konieczna przy braku źródeł historycznych (dawnych opisów i materiału ikonograficznego). Bezsprzecznie zadanie autora w takich warunkach było o wiele trudniejsze niż cytowanego wyżej dla porównania autora zeszytu o stroju dolno-śląskim. "Jak wyglądał strój - pisze autor zeszytu na str. 7 - na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w. nie wiemy z powodu braku źródeł. Przypuszczać można, że dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan rozwinął się głównie w początkach wieku XIX. Najwcześniejszy jego opis pochodzący jednak z drugiej połowy XIX w. zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi ... Dotychczasowe fragmentaryczne dane i badania terenowe pozwalają jednak przypuszczać, że szczytowy rozwój ludowego stroju przypada na lata 1860-1890". Autor w swoich przypuszczeniach stanął na stanowisku, że strój szamotuIski "rozwinął się głównie w początkach wieku XIX". To przypuszczenie autora nie wytrzymuje krytyki historycznej, gdyż właśnie w XIX w. strój szamotuIski już zanikał, na co mamy dowody w zapiskach biblioteki kolegiackiej w Szamotułach. Z nich dowiadujemy się, że w obronie zanikającego stroju toczyli walkę: proboszcz szamotuIski ks. Wincenty Taszarski (1809-1859) i administrator tejże parafii ks. Walenty Kryzan (1864-1912). Od r. 1836 Taszarskiemu "w trzecim roku kapłaństwa poruczoną ... była parafia SzamotuIska, rozległa, ludna i wymagająca wielkiej troskli--vości" 8. Taszarski gorliwie zajmował się obroną polskości i kultury narodowej i ludowej na swoim terenie, szczególnie w okresie poznańskiej Wiosny Ludów. On to zachęcał chłopów i mieszczan swej parafii do wzięcia udziału w tworzących się oddziałach wojska polskiego w obozie dobrojewskim i bukowskim w strojach ludo"vych. Z tego powodu miał zatargi z miejscowymi władzami prusk!mi. Często nawoływał do zachowania i noszenia pięknych strojów ludowych. Zaborcy widząc w strojach ludowych jeden z przejawów polskości występowali przeciwko noszeniu ich, dając temu wyraz na łamach założonej ok. r. 1850 gazety niemieckiej "Samtersches Kreisblatt". Następca Taszarskiego, Walenty Kryzan, robił nawet trudności wszystkim tym osobom, które wstępując w związek małżeński nie posiadały stroju ludowego. Powyższe szczegóły świadczą, że strój szamotulski nie mógł się rozwinąć "głównie w początkach wieku XIX", ani też "szczytowy" rozwój nie może przypadać w żadnym wypadku na lata 1860-90. W tych latach mamy do czynienia z odrodzeniem się stroju, z którego to okresu najwięcej zachowało się strojów. Potwierdza to fakt. że autor zeszytu znalazł . Pamiętnik Religijno-moralny. Warszawa 1859. T. IV. s. 560. �1062 jeszcze dzisiaj najwięcej oryginalnych strojów na terenie parafii szamotulskiej (por. Mapa zasięgu stroju szamotuiskiego, s. 8). Z 24 miejscowości. w których podczas poszukiwań w terenie znalazł dzisiaj autor stroje szamotulskie, 8 przypada na dawną parafię szamotulską, a więc prawie 33°", wszystkich miejscowości, gdzie zachowały się stroje. Podane wyżej dane o akcji Taszarskiego i Kryzana są powszechnie znane również wśród miejscowej ludności, często ich walka o uratowanie stroju szamotuiskiego była tematem licznych artykułów w miejscowej prasie przedwojennej (Gazeta Szamotuiska z dodatkiem "Na ugorach", Słowo Ziemi Szamotuiskiej). Wśród miejscowej ludności (starszego pokolenia) opowiada się wiele anegdot na ten temat, często przesadnych i nierealnych. Świadczą jednak one o nasileniu i popularności tej walki o zachowanie ludowego stroju szamotuiskiego, prowadzonej przez wspomnianych kapłanów parafii szamotulskiej w XIX i z początkiem XX w. Słusznie autor zeszytu na str. 6 podkreśla z zebranych informacji w terenie, że "strój ludowy był oznaką polskości". Dodam jeszcze, że szereg polskich stowarzyszeń na przełomie XIX i XX w. w Szamotułach propagowało noszenie stroju ludowego. Np. pcdczas zorganizowanej pieszej wycieczki "Sokołów" dn. 25. 9. 1910 r. do Niegolewa gniazdo szamotulskie wystąpiło w mundurach sokolich i strojach szamotuiskich. Wycieczka odbyła się z okazji 500-letniej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem. Mundur sokoli i strój szamotu:ski były wtedy zewnętrznym wyrazem polskości. Ta tradycja polskości stroju była podtrzymywana stale podczas zaboru pruskiego, a sam strój walczył o pierwszeństwo z kosmopolitycznym ubiorem mieszczańskim. Z powyższych danych wynika, że strój szamotulski trzeba podstarzeć, w przeciwieństwie do odmłodzających przypuszczeń autora zeszytu. Strój szamotulski jest o wiele starszy i powstał w ustroju feudalnym przed XIX w. Z pewnością formował się dość długo w ciągu wieków istnienia poddaństwa i pańszczyzny chłopów. Bezpośrednich przekazów źródłowych nie posiadamy na ten temat, co nie pozwala przedstawić "jak wyglądał ,trój na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w." - jak słusznie zauważa autor zeszytu. Należy jednak przypuszczać, że strój ten powstał najprawdopodobniej na przełomie XVI i XVII w., ulegając stale pewnym modyfikacjom pod wpływem naj rozmaitszych czynników. Jego powstanie i kształtowanie się 7.wiązane było z rozwojem ówczesnych stosunków gospodarczo-społecznych. z formami produkcji i rodzajem produkcji w Szamotułach j okolicy. Szamotuły z okolicą słynęły od połowy XVI w. do poło XVII W. jako jeden ze znanych i poważnych ośrodków produkcji sukna w kolorach: białym, niebieskim, czerwonym i czarnym. Wszystkie te kolory znalazły zastosowanie w stroju szamotuiskim. Najbardziej rozpowszechnioną i największą gałęzią produkcji w mieście było właśnie tkactwo, z czego przede wszystkim słynęły w kraju i zagranicą Szamotuły. Tkactwo przynosiło największe dochody mieszczanom i było głównym źródłem utrzymania większości mieszkańców miasta. Z początkiem XVII w. ok. 300 wykwalifikowanych sukienników było w Szamotułach zatrudnionych w przemyśle sukiennym. Zamieszkiwali oni całą dzielnicę miasta wzdłuż ulicy Sukienniczej nad Samą w sąsiedztwiE" murów miejskich, Przeważając,! formą 1063 .j I 1 I produkcji w przemyśle sukienniczym była w nueSCle forma warsztatoworzemieślnicza. W tych warsztatach sukienniczych pracowało od 1-5 wykwalifikowanych sukienników, najemników. Wśród tej formy produkcji sukna przeważały warsztaty, zatrudniające od 3-5 pracowników najemnych. Byli to czeladnicy-sukiennicy. W Szamotułach istniał liczny cech sukienników. którego statut był wzorem dla takiego cechu w Obrzycku. drugiego ważnego ośrodka przemysłu sukienniczego w ziemi szamotuiskiej. Na przełomie XVI i XVII w. pojawia się w Szamotułach inna, nowoczesna forma produkcji, oparta o założenia wczesno-kapitalistyczne. Była nią manufaktura, znajomość której przynieśli do Szamotuł cudzoziemscy protestanci z krajów ~achodnio-europejskich, zwłaszcza Szkoci. Tych manufaktur. było od 2-3 w pierwszej połowie XVII w. Jedna należała do burmistrza miasta Beckera. Niemca z pochodzenia, zatrudniająca ok. 30 osób. Drugą, nieco większą. posiadał Szkot Gordon, wielki kupiec i bankier. W drugiej pol. XVII W. istniała na terenie miasta manufaktura, której właścicielem był magistrat. Szamotuły były ponadto w tym czasie poważnym ośrodkiem handlowym sukna, o czym świadczą zakładane przez obcych kupców składy sukna. Zakładali oni kantory, głównie w celu skupu sukna od właścicieli warsztatów produkcyjnych oraz od. chałupników. Tak np. w końcu XVI w. osiedlają się w mieście dwaj bracia Franciszek i Szymon Johnston z Szkocji. Poza tym swoje domy handlowe posiadali w Szamotułach Forbesowie i Gordonowie, również Szkoci. Forbesowie mieli ponadto wielki dom handlowy VI Poznaniu. Swoje placówki skupu sukna posiadały w Szamotułach jeszcze dwie osiadłe w Poznaniu rodziny kupieckie: Winklerowie i Watsonowie. Kupcy wysyłali sukno szamotulskie do Anglii, Szkocji i Rosji. Wszystkie gatunki produkowanego sukna w Szamotułach i okolicy. znane i cenione z swej dobrej jakości i barwności za granicami, zwały się w języku kupieckim "suknem szamotuIskim" . Te wszystkie względy natury gospodarczej wpłynęły na zamożność i dobrobyt mieszczan, szczególnie kupców i producentów sukna. Jeszcze w drugiej poł. XVII w. zamożność mieszczan szamotuiskich i mieszkańców okolicznych była znaczna, gdyż podkreśla to wyraźnie vi swych krótkich wiadomościach relacja z podróży Włocha Aleksandra Bichi z r. 1696. Ta sama relacja podkreśla bogaty strój kupca szamotuiskiego, u którego na obiedzie był wspomniany Włoch. Główną więc przyczynę, która zadecydowała o powstaniu bogatego stroju szamotuiskiego, należy upatrywać w tym, źe Szamotuły i okolica były ośrodkiem produkcji wysokogatunkowego sukna. Z tego solidnego i barwnego sukna szamotuiskiego powstał prawdopodobnie w owym czasie barwny ludowy strój szamotuiski. Był to strój mieszczańsko-chłopski, może nawet zrazu tylko mieszczański. Produkowane w Obrzycku pstruchy znalazły również zastosowanie w stroju ludowym. Obrzycki ośrodek produkcji sukna rozwinął się dopiero w latach czterdziestych XVII w. Jest to bardzo ważna uwaga, która nas orientuje co do ewentualnego powstania stroju szamotuIskiego. Strój szamotulski był bardzo kosztowny i nie wszyscy chłopi i mieszczanie mogli sobie nań pozwolić. Był to raczej strój odświętny i okazały. Na codzień noszono inny, skromniejszy ubiór. podobny do powszechnie �1065 1064 używanego przez ogół chłopów i mieszczan. Że był to strój odswiętny i okazały, świadczy najlepiej fakt używania go w XIX w. do ślubów. podczas procesji oraz ważnych uroczystości rodzinnych, narodowych itp. Po jakości sukna i barwach jego, z jakiego uszyto strój, odróżniano pochodzenie społeczne, stan zamożności. st.an cywilny, co słusznie podał na str. 5 i 6 autor omawianego zeszytu. W XVIII w. produkcja sukna w Szamotułach upadła prawie zupełnie. W związku z tym zaczyna zanikać i strój szamotuIski. Wspomniany wyżej ks. Taszarski, który bardzo niedbały był w zapisywaniu wszelkich wiadomości i czuł wstręt do pióra, zapisał tę uwagę na kartce kont.rolnej od spowiedzi wielkanocnej z r. 1839, powołując się na zeznania starych ludzi z swej parafii. Kartkę powyższą znalazłem w formie zakładki w książce podczas przeglądania biblioteki kolegiackiej w Szamotułach w r. 1947. Jest to więc niezbity dowód, że strój szamotuIski powstał najpóżniej w XVII w., skoro - jak nas informuje ta luźna zapiska - zanikał on już w XVIIIw. Ta kartka zawierała jeszcze jeden ciekawy szczegół, że "jaki męskie szyto z sukna zielonego, niebieskiego' i czerwonego". W tych wszystkich kolorach produkowano gatunki sukna w Szamotulszczyźnie w XVI i XVII w. W noszeniu białych spodni i niebieskiej "jaki" u mężczyzn dopatruję się wpływu barw miasta, które występują w herbach Szamotuł w XVI i XVII w. oraz takie same barwy herbowe mieli Szamotulscy, feudalni właściciele miasta i całego wie:kiego klucza dóbr w parafii Stare i Nowe Szamotuły. Byli oni dziedzicami miasta i Szamotulszczyzny do końca XVI w. Kolor czerwony wywalczył sobie obywatelstwo w stroju męskim na przełomie XVIII i XIX w. Sam autor zeszytu podaje również na str. 16: "Z biegiem czasu "marynus" podobnie jak i materiał zielony został zastąpiony suknem czerwono-amarantowym", co potwierdza trafność zapiski. Nie trudno dopatrzeć się tutaj przyczyny. Zadecydowały o zwycięstwie koloru czerwonego względy narodowe podczas zaborów. Kolor zielony i niebieski były charakterystycznymi w strojach chłopskich w feudaliżmie dla większych obszarów dawnej Polski. Leon Z i e nk i e w i c z w wydanym "Zbiorze ubiorów ludu polskiego" (Paryż 1841 r.) tak np. opis).lje stroje wielkopolskie: "Ubiór zwyczajny mężczyzn jest kaftan z sukna zielonego lub granatowego, podszyty najczęściej materyą białą, czerwoną lub jasno niebieską; wyłogi i kołnierz są z aksamitu czarnego lub niebieskiego. Spodnie latowe są z grubego białego płótna, zimowe ze skóry lub sukna granatowego lub zielonego ... Mała, miałka czapka, z sukna zielonego lub niebieskiego ... W niedzielę obłóczą na kaftan, któryśmy dopiero co opisali, dwie suknie z sukna granatowego lub zielonego: jedna krótka, ozdobiona sznurami i spięta z przodu, jest nazwana spodnią suknią, a druga wierzchnią albo sukmaną; ostatnia zachodząc aż za kostki, podszyta jesL materyą koloru czerwonego, białego. albo jasno zielonego, przystrojona sznurkami jedwabnymi. mocno fałdzista i zawsze rozwarta. Na głowie mają czapkę kształtu wysokiego, z sukna zielonego lub granatowego ... ". Rzekomo opis ten ma się odnosić do wygasłych strojów z okolic Srody i Wrześni. Niemniej ma wiele cech wspólnych z strojem szamotuIskim. Dodaję przy tym, że wiele materiału co do ubiorów ludowych w Wielkopolsce przynoszą listy gończe, ogłaszane w niemieckim Dzienniku Urzędowym Królewskiej Regencji w Poznaniu (Amtsblatt der Koniglichen Regierung zu Posen) i takiż dla regencji bydgoskiej. Smiało można wykorzystać to jako materiał porównawczy, czy kontrolny, choć są to lakoniczne opisy ubiorów. Co prawda opisy są zbyt krótkie, lecz za to jest ich dużo w pierws7ej połowie XIX w. Dla przykładu podaję chociaż jedną taką próbkę. Paweł Bremberowicz z Wielichowa: "Odzież - Przy ucieczce miał na sobie: l) brunatno-sukienną czworograniastą czapkę; 2) surdut niebiesko-sukienny; 3) kamizelkę czarno-sukienną z żółtemi spicastemi guzikami; 4) spodnie latowe z ż6łtemi paskami; 5) buty iałowicze; 6) kaftanik niebiesko-sukienny stary; 7) koszulę zwykłą lnianą" 9. Nieodzowną częścią ubioru szamotuIskiego jest u mężczyzn kapelusz. Pojawić się on mógł tylko wtedy, kiedy rozwinięta była już tutaj produkcja pilśnienia sukna. Na przełomie XVI i XVII w. znajdowały się w Szamotułach dwa folusze do tego celu. W sąsiedztwie tychże istniały farbiarnie sukna. Tak farbiarze jak pilśniarze czyli folusznicy należeli do cechu sukienników w tym mieście. Z zanikaniem produkcji samodziałowej w XIX w., wypieranej coraz bardziej przez wyroby fabryczne, zanika - mimo starań niektórych ludzi i stowarzyszeń polskich - strój szamotuIski. Nie miał podstaw utrzymania się w warunkach rozwijającego się kapitalizmu i przy fabrycznych formach produkcji. Pozostały do dnia dzisiejszego tylko szacowne resztki oryginalnego stroju szamotuIskiego. Skoro rzuci się okiem na załączoną w zeszycie na str. 8 mapę zasięgu stroju szamotuIskiego, to nasuwa się od razu myśl, że zasięg obecnego stroju pokrywa się mniej więcej z granicami historycznej ziemi szamotuIskiej, która po większej części należała wraz z Szamotułami do jednego właściciela feudalnego lub bliskich krewnych. Ta wielka włość szamotuIska w XVI-XVIII w. stanowiła odrębną jednost.kę gospodarczą, prawie samowystarczalną. Odrębność gospodarcza sprzyjała wyselekcjonowaniu pewnych odmienności w stroju ·chłopów i mieszczan w tej okolicy, lecz równocześnie działała statycznie na powstały strój szamotuIski aż do momentu załamania się tej odrębności gospodarczej w kapitaliźmie. Trudno natomiast zgod iĆ się z autorem, aby dawny zasięg stroju szamotuIskiego był większy' od historycznego obszaru ziemi szamotuIskiej. Autor jest skłonny do przyjmowania str~ju szamotuIskiego za pewien typ, z którego powstały odmiany na. obszarze srodkowego dorzecza Warty. Opiera się przy tym na pewnych cech.ach podobieństwa stroju szamotuiskiego z wygasłym na tym obszarze stroJem. Zresztą, może autora dobrze nie rozumiem? Na mapie zaznacza w leg:n.dzie wyraźnie: "dawny zasięg stroju szamotuIskiego", tymczasem w tekscle na str. 9 pisze: "Na reprodukowanej mapie obok miejscowości. 7 ,. Amtsblatt der Koniglichen Regierung zu Posen. Jahrgang 1832. Dziennik U~ędOWY Królewskiej Regencji w Poznaniu na rok 1832. Oeffentlicher Anzeiger. Bellage zu Nro 14 des Amtsblatt der Konig!. Regierung zu Posen. POSen, den 3. April 1832. Nro H. Publicz.ny Donosicie!. Dodatek do Nr. H Dziennika Urzęd. Król. Regencyi w Poznamu. Poznan. dnia 3 kwietnia 1832. Nr 14. s. 193. �'.: '" t I i .. 1066 w których do dzisiaj zachował się szamotuiski strój ludowy, zaznaczono również zasięg stroju, wyglądem bardzo zbliżonego do szamotuIskiego". a to już mówi coś innego. Zachodzi tutaj pewna niekonsekwencja. Trudno dziś rozstrzygnąć, które z tych strojów (szamotuiski czy też zaginiony) były pierwotniejsze, miały starszą metrykę. Wiadomo zaś mi, że etnografowie przyjmują coś w rodzaju zasady, że to, co znikło jest starsze i pierwotniejsze od tego, co trwa i zachowało się. W zasadzie tej jest wiele logiczności, lecz w omawianej sprawie autor zeszytu stoi (według mapy) na innym stanowisku. Na marginesie omawianego zeszytu należy wyrazić dwa życzenia: 1) aby na przyszłość autorzy wiązali więcej swoje opracowania z przemianami w bazie gospodarczo-społecznej na poszczególnych terenach, co jest jednym z kluczy do poznania skomplikowanego procesu genezy stroju ludowego, i 2) aby ściślejszą nawiązano współpracę z historykami poszczególnych regionów. Wzajemna współpraca przyniesie niewątpliwie lepsze wyniki. Sądzę, że moje tutaj skromne rozważania dadzą zachętę do podjęcia dyskusji na ten temat przez różnych specjalistów, co ułatwi drogę do poznania problemu genezy polskich strojów ludowych. Ludwik ODPOWIEDŹ Gorrwlec NA' RECENZJĘ Na tle założeń ogólnych i wartości ideowych A t l a s u P o l s k i c h Strojów Ludowych Ludwik Gomolec w recenzji, zamieszczonej w niniejszym tomie, szeroko i wnikliwie omawia moją pracę o stroju szamotuiskim, zwracając specjalną uwagę na historyczne powiązania i wnioski. Szeregu szczegółów w niej podanych nie znałem i w pracy mej nie umieściłem. Dotyczą one przede wszystkim: 1. noszenia stroju szamotulskiego jako munduru przez .,Sokołów". którzy np. w 500-letnią rocznicę zwycięstwa pod Grunwaldem. ubrani w ludowy strój, manifestowali swe uczucia patriotyczne; 2. iPropagowania stroju !przez księży: Taszarskiego IKrSzana; 3. istnienia na terenie Szamotuł większej liczby warsztatów tkackich; 4. wiadomości zawartych w listach gończych, mogących niekiedy służyć za cenny materiał informacyjny. Z innymi wywodami i zastrzeżeniami Ludwika Gomo\ca się nie zgadzam. W związku z sugestiami recenzenta jakoby strój szamotuiski "powstał najprawdopodobniej (tylko przypuszczenie przyp. A. G.) na przełomie XVI i XVII w.", pozwalam sobie przytoczyć moją wypowiedź. zawartą w pracy, którą L. Gomolec pominął i nie zwrócił na nią uwagi. Jest nią zdanie: "Niektóre prymitywne formy odzieży, jak: "płachty", krajki wełniane, kożuchy, zapaski, jak i zachowane do niedawna nazwy ubioru i materiałów ("czechoł", "duchenka", "portki", "gacie", "warp", "pilśń") pozwalają przypuszczać, że w ubiorze Szamotulan istnieją elementy, których wykształcenie należ:,; odnieść do czasów odległych" (str. 6). Źe powstaniE' i I • I 1067 części tych zjawisk należy odnieść do średniowiecza, a może czasów przedhistorycznych, wiadome jest każdemu historykowi interesującemu się zagadnieniami kultury. W celu jednak naszpilenia pewnych form stroju piszę dalej w pracy: "W przypuszczeniu tym utwierdza nas fakt, że szereg szczegółów znanych nam ze współczesnego ubioru szamotuiskiego znajdu.ie swe odpowiedniki w polskim materiale historycznym lub ikonograficznym, pochodzącym z XV. w. Przykładem może być publikowana przez T. S e w e r y n a reprodukcja z tzw. Kodeksu Hornigowskiego". W zdaniu tym stwierdzam więc, że pewne formy występujące w stroju szamotulskim istniały już na terenie kraju w XV w. Jeśli chodzi o "dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan", jego rozwój i szczytową fazę, to podtrzymuję swoje wypowiedzi i datuję ten okres na wiek XIX, ponieważ pewne części odzieży wspó'czesnej, jej forma oraz surowiec w XVI i XV:II w. w ogóle nie były znane. Myślę o kabatku _ ruro ku, jedwabnicy, tiulowych czepkach i kryzikach, o butach kropowych, formie kapeluszy, wiązaniu chust barwnych na kołnierzu, kroju spodni itd. O niemożności powstania stroju współczesnego w XVI i XVII w. utwierdza mnie również ogólnie znana ciężka sytuacja chłopów i mieszczan w XVII i XVIII w., których warunki bytowania poprawiły się dopiero pod koniec XVIII w. i na początku XIX w. pod wpływem rozwoju kapitalizmu i uwłaszczenia. Nawoływania do zachowania stroju przez księży Taszarskiego i Kryzona siolw moim mniemaniu podobnymi sygnałami zwracającymi uwagę w okresie trwania stroju, jak liczne głosy naszych pisarzy z XVI w., stwierdzające chylenie się Rzeczypospolitej do upadku w okresie jej największej potęgi. Innym powodem o zabarwieniu wybitnie społecznym mogło być odwrócenie uwagi chłopów od narastających międzynarodowych ruchów i przemian socjalnych, a zainteresowanie ich wartościami lokalnymi. Charakterystycznym jest, że podobne nawoływania do zachowania stroju ludowego i opisy stroju przez księży w XIX w. miały również miejsce na innych terenach, podczas gdy w tym samym czasie postępowe jednostki nawoływały do zrzucenia stroju ludowego. Ciekawe to zagadnienie o charakterze wybitnie społecznym wymaga jednak szczegółowych badań. Rozwój tkactwa w Szamotułach mógł mieć pewien wpływ na strój ludowy, ale nie decydujący. W wielu ośrodkach na terenie kraju w średnio''''ieczu, jak i w okresie odrodzenia i oświecenia, istniały liczne żywe ośrodki tkackie, a stroju ludowego w tych okolicach od dawna już nie widać. W Wielkopolsce w XVIII w. istniały manufaktury wyrabiające sukno (s). jedwab (j) i płótno (p) w następujących miejscowościach: Międzychód (s), Poznań (sj), Wschowa (sp), Koźmin (s), Zduny (sp), Bojanowo (sp), Rawicz (s), Leszno (p). Na Ziemi Lubuskiej wielkimi ośrodkami tka,;:kimi były Gorzów, Drezdenko, Biała, Radolin, Trzcianka (tkacze wywędrowali do Łodzi i Ozorkowa), Piła, Brójce, Międrzyrzecz eksport na Daleki Wschód). Gubin, Zielona Góra, Lubsko, Świebodzin (eksport do Szwecji, Holandii. Ameryki), Sulęcin, Bobrowice. Patrząc jednak na mapę tych ośrodków tkackich widzimy, że nie zawsze one wpływały na zachowanie stro.ju ludo:v~go. Poza ośrodkami produkcyjnymi. których nie można nigdy zlekcewazye. wpływa.ją jednak na strój ró'''''nież inne liczne czynniki. �..... ::":.-:::: ... - --:-.-",-,.- 1069 1068 Zanotowana przez Taszarskiego uwaga, że "jaki męskie szyto z sukn& zielonego niebieskiego i czerwonego" oraz dopatrywanie się w tych kolorach prz~z Gomolca silniejszych powiązań z Szamotułami, szczególnie jeśli chodzi o kolor niebieski, wydaje mi się bardzo wątpliwe. Kolory te w ubiorach były noszone na wielkich obszarach, wyrabiały sukna w tych barwach liczne manufaktury w XVIII w. i XIX w. między innymi w Wielkopolsce wyrabiała je np. manufaktura we Wschowie, której dobrze zachowane próbki sukna można było oglądać na wystawie "Wieku Oświecenia" w Warszawie. Jaki, kamizelki w barwie bławatkowej, niebieskiej są znane w hist.orii kostiumologii. Kolor ten był modny wśród wszystkich warstw społecznych pod koniec XVIII i na początku XIX w. w stroju ludowym na terenie Wielkopolski np. w okolicach Poznania i Krobi przetrwał on nawet poważną część drugiej połowy XIX w. Wspomina o nim wielokrotnie K o l b e l' g. Przy końcu swej recenzji Ludwik Gomolec wskazuje mi na niezgodność z: tekstem pracy jednego podpisu pod mapą. Uwaga ta jest słuszna. Powstała ona jednak nie z mojej winy. Praca była ;pisana w Poznaniu, redagowana w Lublinie, a drukowana w Krakowie. Mapę wykonano poza Poznaniem i w związku z tym nie miałem możności w odpowiedniej chwili poczynić właściwej korekty. Kończąc swą odpowiedź na recenzję dziękuję L. Gomolcowi za pracę i trud, włożony w napisanie cennej i twórczej recenzji. Szkoda, że nie miałem możności poznać i skorzystać z wyników Jego badań nad regionem Szamotuł w toku pisania pracy o stroju szamotuIskim. Adam Glapa WŁODZIMIERZ HOŁUBOWICZ, G a rn c ar s two wie.js k i e z ac'h o d n i c h t e l' e n Ó w B i a ł o l' U s i. Prace Historyczne, t. 3/4. Toruń 1950 r., str. 286, ryc. 66, fot. 4.3, mapy 2. Obszerna rozprawa Włodzimierza H o ł u b o w i c z a wydana w Pracach jest w istocie swej dziełem etnograficznym, które złożyły się wyniki badań terenowych i poszukiwania autora z lat 1937-1939, a dalej materiał pochodzący bądź z informacyj bądź 'też oparty na danych urzędów gminnych i izb rzemieślniczych. Ogółem badania objęły 149 miejscowości z obszaru litewskiego, polskiego i białoruskiego, tj. obszar zamknięty w granicach średniej Dźwiny, górnej Prypeci, średniego Bugu, górnej Narwi, a więc całe górne i średnie dorzecze Niemna. Autor podaje na stronie 24 i 25 wykaz przebadanych wsi w dwu tabelach z których wynika, iż w Hl miejscowościach zebrał materiał osobiście, w 23 pośrednio, razem więc 39 miejscowości, natomiast w szczegółowym zestawieniu str. 15-30 podaje 149 wsi. Skutkiem tego zaciera się zagadnienie pochodzenia materiału i trudno się zorientować, gdzie autor gromadził materiał bezpośrednio, a gdzie tylko pośrednio, zwłaszcza że podając charakterystyki ośrodków garncarskich niekiedy podaje informacje o swoim pobycie. w innych wypadkach pomija t~ sprawę. Historycznych na Całość dzieła składa się zasadniczo z 5 obszernych rozdziałów, których przedmiotem jest obróbka surowca (U); podstawki, koła i inne narzędzia (III); technika garncarska (IV); typy naczyń (V) oraz obróbka naczyń (VI). 00 tych rozdziałów dodany jest wstęp w którym omawia autor głównie teren badań i ośrodki garncarskie, oraz zakończenie (VII) zawierające uwagi na temat folkloru i terminologii związanej z garncarstwem, a także stanowiska społecznego garncarza i techniki sprzedaży; całość zamykają uwagi ogólne (VIII). Każda z tych części jest właściwie studium porównawczym Qlllawianych zagadnień, nawiązujących do materiału archeologicznego bądź teź do ceramiki społeczeństw pierwotnych. Wprawdzie rysujące się w umiejętnie dobranym materiale analogie, dalekie w czasie i przestrzeni od faktów badanych przez autora, urzekają ostrożnością oceny zjawisk, nie mniej należałoby je traktować ostrożniej, tak jak wszelką komparatystykę o charakterze formalnym. Przechodząc do uwag nad wartością dzieła nie sposób pominąć faktu, iż zaobserwowany i opracowany przez autora materiał etnograficzny stanowi najwyższe oSią,gnięcie w [Jolskiej literaturze etnograficznej na temat garncurstwa. Szereg opisów i spostrzeżeń, jak uwagi wiążące jakość gliny z techniką budowania naczynia, uwagi' dotyczące żaren płaskich służących do rozcierania domieszki, oraz ich znaczenia przy sporządzaniu pieczywa obrzędowego; uwagi o roli kobiet w garncarstwie, analiza podstawek i kół, techniki formowania naczyń, uwagi na temat związku techniki z kształtem naczyń należy uznać za wzorowe. Szczegółowe obsarwacje pozwoliły autorowi dostrzec wie:e istotnych momentów posiadających duże znaczenie dla systematyki form i technik; za przykład posłużyć może wyraziste określenie techniki ślizgowo-taśmowej. Bezpośrednie badania autora pozwoliły mu również w wielu wypadkach poczynić kontrolę i ,podać krytycznej analizie i ocenie dotychczasowe materiały i opisy. Oczywiście nie brak tu szeregu drobnych niedomówień czy przeoczeń, zwłaszcza jeśli chodzi o takie drobiazgowe, lecz ważne zagadnienie., jak sposób zachowania się garncarza w procesie wytwarzania, choćby np. jak siada garncarz przy kole czy okrakiem, czy z boku. wiele mogłyby wyjaśnić rysunki, które nie są najlepszą częścią pracy. Dość słabo wyszedł rozdział V,I, daleko tu do precyzji poprzednich rozdziałów, opisy wypalania. hartowania, odymania nie są tak dokładne jak w innych rozdziałach. Byłoby również bardziej celowe, gdyby autor materiał słownikowy, zawarty w vn roz. (Varia), podał w układzie alfabetycznym na końcu pracy. a nie jako wyjaśnienia do poszczególnych rozdziałów - są to jednak drobne usterki w porównaniu z wartością całego dzieła, które w bibliotece etnografa, a zwłaszcza pracującego nad zagadnieniami z zakresu kultury materialnej jest nieodzowne. Józef Gajek �1071 1070 KSAWERY PIWOCKI: O historycznej genezie polskiej s z t u k i l li d o we j. Studia z historii sztuki polskiej pod redakcją K. Piwockiego, Tom 1. Wrocław 1953. str. VII .+ 45 .i- 80 ilustracji. Praca K. P i wo c k i e g o ukaz ala się w pierwszym kwartale 1953 roku. Stcmowi ona w ramach badań nad marksistowską syntezą dziejów sztuki polskiej pierwszy tom nowej 'serii wydawniczej pod nazwą:Studia i monografie do dziejów Sztuki Polskiej, wychodzącej z ramienia Państwowego Instytutu Sztuki. Problem poruszony przez K. Piwockiego jest szczególnie ważny w chwili obecnej, kiedy toczą się dyskusje mające na celu zarówno teoretyczne jak i historyczne ujęcie zagadnienia narodowej formy w dawnej jak i dzisiejszej sztuce polskiej oraz związane z tym zagadnienie stosunku twórczej inwencji artystów do dziedzictwa i aktualnych nurtów samorodnej twórczości ludu wiejskiego, jak to podkreślił w swym słowie wstępnym do powyższej książki dyrektor Państwowego Instytutu Sztuki, Juliusz S tarzyńskL . Praca K. Piwockiego obejmuje 8 rozdziałów. W pierwszym z nich postawił autor zagadnienie i określił cel i zakres pracy, rozdziały 2-7 stanowią rozwinięcie problematyki w oparciu o licznie zebrany materiał z dziedziny plastyki, ostatni zawiera wnio-ski końcowe autora. Za podstawę do swoich założeń teoretycznych przyjmu.ie K. Piwocki sformułowanie Lenina dotyczące dwu antagonistycznych nurtów w kulturze soołeczeństwa klasowego, stanowiących dialektyczną jedność kultury nan~rodowej, oraz Stalinowską definicję narodu. Do zdefiniowania zaś sztuki ludowej posługuje się tezą uczonych radzieckich N i e d o s z i w i n a i F i o d o r o w - D a w y d o w a, według których "ludową jest ta sztuka, która wyraża przodujące dążenia ludu... jego uczucia i myśli i to bez względu na to czy jest to sztuka "uczona" czy "samorodna". Ludowość bowiem przestaje oznaczać jedynie twórczość artystów chłopskich, a staje się synonimem każdej postępowej, "ludowej" w swej. najgłębsze~ treś?i działalności artystycznej". Tak pojęta sztuka ludowa Jest ,- zdamem Plwockie"o - ściśle związana ze sztuką zawodową. Fakt ten, sądzi on, pozwala;;a "wydobycie brakujących ogniw w rozwoju samorodnej twórczości naszego ludu w przeszłości". W pracy swej więc, opierając się na powyższej definicji: stawia sO?ie Piwocki za cel: a) wydobycie w naszej sztuce ubiegłych wiekow elementow szczególnie związanych z życiem najszerszych mas ludowych a występujących '\" bezimiennej twórczości prowincjonalnej, b) wykazanie, że w "pe-. ryfery}nej działalności mistrzów [cechowych" tkwi źródło nieuczone,i sztukl ludowej wieku XIX i XX. Tak postawioną tezę rozwija autor w swej pracy przy pomocy metody historyczno-opisowej, z zastosowaniem periodyzacji dziejów sztuki polskiej. ustalonej na konferencii historyków sztuki w łJagowie w r. 19:)0. a oP~blikowanej w ..Materiałach do studiów i dyskusji ... " w roku 1951 (nr ;». ZE'brany :Jrzez nutora materiał fakt·Jgraf:czny obejmujący budownictwo. malarstw~ i rzeźbę stanowi egzemplifikację mającą służyć do uzasadnienia post.ulowanych przez niego tez. RJzważan:a jego dotyczą w~'łącznie plastyki. Analizę sztuki polskiej w 'jej. historycznym rozwoju przeprowadza Piwocki w powiązaniu z procesami przemian społeczno-gospodarczych i politycznych jakie dokonały się w poszczególnych epokach, od protofeudalnej począwszy. Sztuka okresu p r o t o f e u d a l n e g o, jako sztuka nierozwarstwionego i nieukształtowanego ·jeszcze w naród społeczeństwa, uprawicma jest przez "szerokie masy ludu", jest ,.ludową" - stwierdza Piwocki. Świadczą o tym garncarstwo ówczesne, tkactwo, budownictwo, ciesielstwo oraz nieco póżniej kaflarst'\vo, w których autor widzi pewne, bliżej przez niego niesprecyzowane elementy rodzime, ja.k, ,.charakterystyczne dla puszczaóskiej Polski budownictwo drzewne i pewne procedery garncarskie", decydujące o rozwoju niektórych gałęzi naszej sztuki. W swoim całokształcie jednak ma sztuka okresu pro to feudalnego "zasięg o wiele szerszy niż póżniejsze terytorium narodowe" i jest - zdaniem autora - "w pewnym sensie kosmopolityczna", co nie pozwala mu obszerniej omówić tych "reliktów sztuki n.ieskrystalizowanego jeszcze w naród społeczeństwa i włączyć je do naszej sztuki narodowej, która przed wiekiem XVI na terenie naszym nie występuje." (str. 5-£), Powyższe stanowisko autora, zmierzające do pominięcia sztuki ludowej okresu protofeudalnego jako "w pewnym sensie kosmopolitycznej" i nie mieszczącej się w sztywnych ramach zakreślonych przez niego dla sztuki n a l' o d o w e j, jest sprawą podstawową, która zaważyła na pracy Piwockiego, a do której omówienia powrócimy jeszcze nieco dalej. . Charakteryzując następne dwa etapy dziejów plastyki przypada')ące na okres wczesnego feudaHzmu i monarchii stanowej, podkreśla autor, że f e u d a l i z m jest w istocie swej antynarodowy, gdyż w chwili pełnego rozkwitu "pielęgnuje patriotyzmy lokalne i autonomizm prowincjo.nalny" Sztuka zaś tego okresu jest niemal wyłącznie religijna i kosmopolityczna, zunifikowana szerzoną przez kościół ideą ponadnarodowościowej jedności chrześcijańskiej. Dwa ważne momenty składają się, zdaniem autora, na rozwój sztuki "rodzimej" tego okresu, mianowicie: .... 1) reforma franciszkańska, dzięki której w Polsce sztuka rellg1Jna zostaje dostosowana do potrzeb szerokich mas ludowych. (Wprowadzom~ bowiem wówczas do ikonografii elementy "bardziej ludzkie" przetrwają jako stały motyw VI późniejszej sztuce ludowej); 2) rozwój cechów dokonywujący się w większych ośrodkach miejskich na tle emancypacji miast i powstające w związku z tym u schyłku XV wieku warsztaty rzeźbiarskie i malarskie. Wymienione momenty stwarzają ,,p o c z ą t k i n a I' o d o w e j t r a d y c j i n a s z e j s z t u k i, w c h o d z ą c g ł ę b o k o w l u d o w y n u I' t d a l s z e g o l' o Z woj u n a s z e j p l a s t y k i", pisze autor (str. 8). Jak widać z powyższej cytaty, koncentruje Piwocki swe rozważania głównie na zagadnieniu sztuki narodowej, wiążąc ją wtórnie z "nurtem ludowym". Do sprawy tej wypadnie ·nam również powrócić. Pierwsze trzy ćwierci w i e k u XVI to okres, który Piwocki nazywa okresem przejściowym. Odbiega przy tym podziale nieco od przyjętej periodyzacji, nie uzasadniając bliżej dokonanej zmiany. Wymieniony okres char'lkteryzu.ią z .jednej strony: wzrost dobrobytu gospodarczego. a pod wzglę68 �.:'f;a 1072 dem politycznym gwałtowne starcia i walki klasowe między dworem, kościołem, magnaterią, szlachtą i mieszczaństwem, zakończone klęską miast wypartych ze sejmu - z drugiej strony: wzrost fali reformacji religijnej. W 'starciach tych, podkreśla autor, zaczyna krystalizować się poczucie jedności n a l' o d o w e j ówczesnego społeczeństwa polskiego, co z kolei ma wielki wpływ na sztukę tego okresu. Drugim ważnym wydarzeniem, które pod względem ideologicznym jak i warsztatowym zrewolucjonizował.) rodzimy nurt" ówczesnej sztuki, to wtargnięcie do naszego kraju renesan~owej sztuki dworskiej wraz z naplywem artystów obcych, u których terminują i z którymi walczą starzy nasi mistrze cechowi. Zostają oni jednak przez przybyszów odsunięci od zamożnych mecenasów i, przenosząc się na prowincję, tworzą tam dzieła które odczuwamy "jako szczególnie rodzime", a które łączą "modne nowinki formalne i zdobycze metody realistycznej renesansu z tradycjami odziedziczonymi po dawnych średniowiecznych warsztatach cechowych", pisze Piwocki, podkreślając następnie, że "proces ten ma niezmierne znaczenie dla dalszego kształtowania się n u l' t u l u d o we g o i n a l' o d o w e g o naszej sztuki". (str. 10, podkreślenie moje - H. P.). Na uzasadnienie swych twierdzeń przytacza autor liczne przykłady cech rodzimych występujących: w architekturze sakralnej tego okresu, w dominującym budownictwie drewnianym i we wzorującym się na nim budownictwie murowanym, w tradycyjnych cechach ciesiółki i rodzimego snycerstwa, w rzeźbie oraz w malarstwie (szczególnie w polichromii o spolszczonej tematyce ewangelicznej). Ponadto pojawia się w omawianym okresie drukowana książka jako narzędzie propagandy religijnej oraz drzeworyt, z którego później rozwinie się drzeworyt ludowy. Zagadnienie "rodzimości" sztuki tego okresu wiąże autor zatem wyraźnie z faktem emigracji mistrzów cechowych na prowincję. W związku z tym powstaje pytanie, czy fakt ten jest jedyr.ym i wystarczającym Warunkiem rozwoju cech rodzimych ówczesnej sztuki. Zagadnienie to wymagać będzie oddzielnej analizy -. Okres od końca XVI d o p o ł o w y XVII wieku cechuje na początku, jak już wspomniano, faza wielkiej koniunktury gospodarczej, dzięki której wzbogacają się szlachta i miasta, a następnie: zapowiadający się zwolna upadek miast oraz całkowite zwycięstwo demokracji szlacheckiej. Rokosze drobnej szlachy i rewo:ucyjne ruchy mieszczaństwa i chłopów dopełniają całości obrazu tego okresu. - W dziedzinie sztuki występuje wzmożony n.ch budowlany kościelny i świecki, spowodowany zwycięstwem koptrrefcrmacji oraz powstaniem na kresach Rzeczpospolitej magnackich centrów ,kulturalnych i artystycznych jak Nieśwież, Zamość, Zółkiew, przyciągających zarówno obcych jak i miejscowych artystów i rzemieślników. Ten odrębny od warunków na zachodzie Europy układ sił społecznych wpłynął na rozwój pierwiastków "rodzimych" przede wszystkim w naszej architekturze tego okresu, podkreśla autor, wykazując je na bardzo licznych przykładach, występujących w detalu architektonicznym (jak: szczyty fasad, absydy i sklepienia kościołów, pilastry i głowice kolumn, attyki i portale domów mieszczańskich) w ornamentyce roślinnej, której motywy powtarzać się będą w późniejszej sztuce ludowej, a które, jako "swojskie przekształcenia ornamentyki renesansowe,; obok reminiscencji motywów gotyckich ... 1073 świadczą o poczuciu rodzimej formy rzemieślnika i artysty polskiego." Pierwsza połowa XVII wieku ma więc, zdaniem autora, decydujące znaczenie dla ludowej tradycji naszej sztuki i to nie tylko w dziedzinie architektury, ale również w rzeźbie, płaskorzeźbie, snycerstwie i malarstwie. Między in. omawia autor obszerniej rodzimy rozwój polskiej rzeźby nagrobkowej tego okresu, dostosowanej do prymitywnych wymagań i gustów szlachty prowincjonalnej, wskazuje na swoiste cechy rzeźbionych kap:iczek drewnianych i słupów przydrożnych, tak charakterystycznych dla naszego krajobrazu, w dziedzinie malarstwa zwraca szczególną uwagę na zapoczątkowany przez naszych malarzy cechowych typ tzw. portretu sarmackiego, na obrazy wotywne oraz malowidła ścienne i na szkle, odzwierciedlające "rodzimą" atmosferę ówczesnego społeczeństwa. "Ten rodzaj sztuki cechowej, konkluduje autor, przekaże późniejszym ludowym świątkarzom pewne ikonograficzne formy oraz motywy ornamentacyjne." Wreszcie, nader ważne stwierdzenie autora, że odbiorcami dzieł prowincjonalnej sztuki cechowej są przedstawiciele szlachty, drobnego mieszczaństwa oraz miejscowego kleru, posłuży nam jeszcze do dalszych rozważań. W i e k XVII, czyli okres tzw. sarmatyzmu, sięga od połowy XVII wieku do czasów Stanisława Augusta. Dokonuje się w tym okresie zróżnicowanie szlachty i całkowity podział klasowy społeczeństwa. Ustrój Rzplitej staje się wówczas na skutek nierządu magnatów ustrojem wstecznym, a kraj stopniowo uboźeje. Po ostatecznym upadku miast obejmuje szlachta monopol nad obrotem towarowym i manufakturami, zwłaszcza zaś nad przemysłem artystycznym. - W zakresie sztuki mamy w tym okresie ciekawe próby z\viązania architektury murowanej z drewnianą. Po zniszczeniach jakie w kraju dokonały wojny szwedzkie, rośnie ruch fundacji kościołów i klasztorów, a masowym zjawiskiem stają się pielgrzymki do różnych miejsc cudownych i odpustowych, dookoła których grupuje się wielu artystów cechowych, szukających u pielgrzymów zbytu na swe wytwory. Charakterystycznym także zjawiskiem tego okresu jest liczbowy wzrost cechów prowincjonalnych oraz silne zróżnicowanie artystów cechowych, z których część przyjmuje nowe wzory, większość natomiast kontynuuje dawne tradycje, szczególnie w dziedzinie budownictwa sakralnego. Wśród nich celują cieśle w mistrzowstwie przenoszenia barokowych form świątyń murowanych do budownictwa drewnianego. Kościelna barokowa sztuka cechowa tego okresu dostarczyła więc, zdaniem Piwockiego, sztuce ludowej pewnych schematów, które przetrwały w niej do ostatnich czasów. Szeroko omówione przykłady c'?ch "rodzimych" sztuki siedemnastowiecznej, do których autor zalicza: w budownictwie - łamany dach polski i "znane od prawieków" podcienie występujące powszechnie u lamusów, śpichlerzy oraz domów miejskich i wiejskich, - dalej, prymitywną figuralną rzeźbę kościelną, drzeworyt ludowy rozwijający się na tle ruchu odpustowego czy wreszcie wciskającą się do ~antlfaktury rodzimą transpozycję motywów rokokowych, - dowodzą zdanIem jego, że przejścia od sztuki oficjalnej do warsztatów cechowych, a od nich do dzieł wyraźnie ludowych są u nas nieznaczne. Jak widzimy, rozwinął autor w rozdziałach IV-VI swojej rozprawy Szczegółowo zagadnienie rozwoju sztuki cechowej i zawartych w niej ele68" �1074 1075 mentów rodzimych" iako zagadnienie kluczowe. Przy czym należ~" zwrócić uwagę, analizę s;t~ki cechowej. przeprowadził na po~staw~e zebranego materiału faktograficznego wyłączme od strony formalneJ, a me od strony treści co wskazywałoby nato, że w badaniach nad sztuką nie została jeszcze ~rzezwyCiężona dotychczasowa tradycyjna metoda badań. Pewne zastrzeżenia budzić może również brak zróżnicowania przestrzennego tego materiału, a w konsekwencji tak przedstawiona sztuka cechowa nie daje nam integralnego obrazu jej przemian rozwojowych w ramach czasowoprzestrzennych. Ponadto - mylne wydaje się stanowisko autora, k!óry zdaje się widzieć "nieznaczne przejścia od sztuki oficjalnej do warsztatow cechowych, a od nich do dzieł wyraźnie ludowych" w ten tylko jednokierunkowy sposób. Zjawisko to wszakże w dialektycznym procesie rozwoju nie przebiegało jednokierunkowo i nie może być ujmowane w taki schemat. Piwocki kończy swą pracę na po ł o w ie XIX wieku czyli na okresie. w którym ustrój kapitalistyczny narasta w Polsce, a który na terenie rodzimej twórczości artystycznej cechuje ogromny rozkwit sztuki ludowej. Rozkwit ten warunkują, zdaniem autora, cztery przyczyny: 1) postępujące rozwarstwienie wsi z chwilą oczynszowania włościan, 2) wzrost jej zamożności, a co za tym idzie wzrost stopy życiowej i po~ trzeb estetycznych warstwy chłopskiej, 3) budzenie się wśród chłopów poczucia odrębności i świadomości klasowej, co znalazło wyraz w sztuce ludowej tego okresu, 4) upadek cechów spowodowany rozwojem manufaktur, przemysłu artystycznego i artystycznych szkół zawodowych. Odrębność "ludowego nurtu" tej sztuki i jej odskok od sztuki oficjalnej wyraża się, zdaniem Piwockiego, w rodzimym charakterze ornamentyki. występującej zarówno w ceramice, w meblarstwie, (np. kolbuszowskim), w snycerstwie itp. Ostatni ten rozdział, podobnie jak dwa pierwsze, ujęty jest sumarycznie; brak w nim przykładów tak licznie przytoczonych dla trzech poprzednich okresów, stąd zaciera się wyrazistość naszkicowanych przez autora momentów przejścia od sztuki cechowej do sztuki ludowej, nie wiemy bowiem w jaki sposób przekształca się produkcja cechowa w czysto ludową, co w niej zachowało się z tradycyjnych treści. a w czym wyrażają się treści nowe. Przechodząc w rozdziale VIII do podsumowania rezultatów swej rozprawy stwierdza autor, że artyści cechowi byli bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców, którzy przejęli od dawnych warsztatów cechowych sporo gałęzi produkcji artystycznej oraz, że ta ich produkcja służyła wyłącznym potrzebom warstwy chłopskiej w XIX i XX wieku. Prowincjonalna sztuka cechowa, stwierdza autor dalej, zawiera cechy, które "uderzają nas swą ludowością i które szczególnie żywo odczuwamy jako narodowe". Trzeci wniosek wreszcie, że współczesna "nieuczona" sztuka ludowa wykazuje nieprzerwany rozwój historyczny "od najdawnieiszych czasów", natomiast "nurt sztuki chłopskiej" był zbyt. nikły by st.worzyć "pełnię tradycji artystycznych naszego ludu". Pozostawiając historykom sztuki ocenę zanalizowanego materiału faktograficznego - z którego ..nieco chaotyczny wybór zabytków ... jako w dużej mierze przypadkowy" . : " Ciak przyznaje autor s. 4). istotnie budzić może l~ pewne wątpliwości - zajmiemy się wyłącznie analizą pracy Piwockiego od strony jej podstaw teoretycznych. Omawiana rozprawa jest próbą zakrojonej na szeroką skalę syntezy historycznej obejmującej rozwój naszej sztuki w historycznym przekroju na przestrzeni kilku wieków. W związku z tym powstaje pytanie: czy autor konsekwentnie przeprowadził cel swojej pracy i czy wnioski jego końcowe zgodne są z tokiem rozważań i z tematyką zapowiedzi·aną w tytule pracy? Inaczej mówiąc, czy praca Piwockiego daje nam integralny obraz genezy i rozwoju polskiej sztuki ludowej w jej nieprzerwanej ciągłości przemian dziejowych, od najdawniejszych czasów począwszy. W trakcie naszej analizy zwróciliśmy kilkakrotnie uwagę na fakt, że mimo zapowiedzianej w tytule historycznej genezy sztuki ludowej interesuje się autor głównie sztuką narodową i cechową, wiążąc obie z tzw. nurtem ludowym. Należałoby więc prześledzić na zasadzie jakich przesłanek logicznych przeprowadza Piwocki tę podstawową zmianę. By odpowiedzieć na to pytalnie, trzeba 'przyjrzeć się kilku terminom występującym w !pracy. Mianowicie terminom: "rodzimy", ,,,nurt ludowy", "nurt narodowy". Wszystkie trzy jako terminy bliżej niesprecyzowane wprowadzają do pracy pewien chaos. Oto jak rozumie autor pojęcie "rodzimy": "w każdorazowym przekroju historycznym, pisze on, (s. l) istnieją zespoły form, odczuwane jako szczególnie rodzime, w dużej mierze przez nawiązanie do starszych, zadomowionych już w kulturze danego narodu tradycji". Innymi słowy - za "rodzime" uważa autor jakieś bliżej nie sprecyzowane a oparte o tradycję zespoły form kulturowych. W oparciu o tradycję występuje również i "nurt lt]dowy" w sztuce polskiej, podkreśla dalej Piwocki. I, nie precyzując bliżej terminu "nurt", konkluduje: "nurt ludowy w sztuce polskiej ... jest równocześnie nurtem narodowym" (s. 2). Z przytoczonej cytaty W)"nika, że Piwocki stawia znak równania między terminami: rodzimy - ludowy - narodowy. Takie stanowisko budzić musi poważne zastrzeżenia. Powyższe bowiem terminy nie są synonimami. Istnieje między nimi różnica znaczeń, która wymaga dokładnego i jasnego sprecyzowania oraz rozgraniczenia tych pojęć celem uniknięcia logicznych pogmatwań. Słusznie zwrócił ·już na to uwagę R. R e i n f u s s w artykule Z zagadnień sztuki ludowej I. Artykuł ten zawiera wiGle cennych wytycznych mogących służyć do uporządkowania pojęć i definicji przy tego rodzaju syntetycznej pracy jakiej podjął się nasz autor, zamierzając przedstawić historyczną genezę sztuki ludowej. Nie może więc być znaku równania między terminami "sztuka ludowa" i "sztuka narodowa". Sztuka narodowa jest bowiem bardziej złożoną i historycznie pó~niejszą fo'rmą twórczości artystycznej od sztuki ludowej " pojętej szerzej, tj. jako sztuki ,.ludu", która w okresie protofeudalnym jest sztuką owej masy etnicznej, o której autor· mówi, że zasięg jej obejmuje całą Sło: Polska Sztuka Ludowa, R. VI, 1952, nr 2. • Zagadnienie ta poruszyliśmy obszerniej w pracy p. t. "Zagadnienie nurtu ludowego i narodowego w sztuce polskiej. Kilka uwag na mal'ginesie dyskusji". (Maszyno_ pis dostarczono redakcji Polskiej Sztuki Ludowej \\' lipcu 1953 r. Dotvchczas prac~' tej nie wydrukowano an! też nie zwrócono). �1077 1076 wJanszczyznę, a którą E. F r a n k o w s k i słusznie nazywa "praźródłem kultury ar:ystycznej" 2, ' Takiej ""łaśnie sztuki ludowej autor nam w pracy swej nie pokazał. Definicja natomiast przejęta przez niego od radzieckich uczonych odnosi się raczej do sztuki społeczeństwa socjalistycznego 3, w którym pojęcie "ludu" pokrywa się z pojęciem "narodu", a pojęcie sztuki ludowej ze sztuką narodową. Dlatego to, nie rozgraniczając tych pojęć i usiłując stosować terminologię współczesną do zjawisk sztuki wczesnodziejowej, wikła się Piwocld w sprzecznościach przy ustalaniu genezy sztuki ludowej. Początek rozwoju sztuki ludowej ustala autor, jak wiemy, na koniec wieku XVI i widzi jej źródło w prowincjonalnej sztuce cechowej. Powstaje w związku z tym pytanie czy słusznie uwaźa on sztukę cechową za najbardziej rodzimą i tak charakterystyczną by ją uznać za wyłączne źródło sztuki ludowej XIX i XX wieku? I to wbrew stwierdzeniu, że sztuka okresu protofeudalnego i feudalnego jest sztuką ludową, "uprawianą przez szerokie masy ludu, zawierającą elementy rodzime decydujące o rozwoju przyszłej sztuki". Jeśli tak jest, a co do tego nie może chyba być wątpliwości, to nieuwzględnienie przez autora sztuki tych okresów oraz przesunięcie początków sztuki ludowej na koniec XVI wieku jest uproszczeniem niezgodnym z prawdą historyczną. Ta niekonsekwencja metodologiczna, - wynikająca, jak wykazaliśmy, z braku sprecyzowania i rozgraniczenia pojęć, - występuje najjaskrawiej w chwili kiedy autor, przyznając, że sztuka okresu protofeudalnego jest sztuką mas ludowych, odrzuca ją z kolei jako "w pewnym sensie kosmopolityczną" dlatego, że ma zbyt szeroki zasięg terytorialny, bo szerszy od późniejszego terytorium narodowego. Na określenie sztuki ówczesnej jako "kosmopolitycznej" żaden historyk kultury materialnej zgodzić się nie może. Szeroki bowiem zasięg terytorialny jakiegoś zjawiska kulturowego dowodzi jego pierwotności i nie może być identyfikowany z ko~mopolityzmem czyli ze zjawiskiem z okresu imperializmu. Łączenie zaś genezy sztuki ludowej z późniejszą od niej sztuką cechową 1 z okresem tworzenia się w XVI wieku sztuki narodowej, c;:zyli procesem, który narastał wiekami przez ścieranie się kultur, - jest podstawowym błędem metodologicznym, który zaważył na całej pracy Piwockiego. Ponadto, definicja sztuki ludowej Niedosziwina, - mająca szerszy zakres oj tej. k!óra ujmowała ją dotychczas jako sztukę .,chlopską", - stosowana przez Piwockiego, stawia go niejednokrotnie przed trudnością, gdy chodzi o przykładowe zastosowanie zebranych materiałów. Przechodząc bowiem od teorii do praktyki czyli do uzasadnienia swoich tez, wraca Pi'wocki często do tradycyjnego podziału sztuki na sztukę ludową czyli ,.chłopską" i sztukę nieludową czyli "elitarną". Podział ten jest w stosunku do bIAdanej przez niego sztuki społeczeństwa klasowego podziałem jedynie słusznym. , E. F r a n k o w s k i - Z metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do studiów I dyskusji ... , t. V, 1951, s. 372. , Zob. G. N i e d o s z i w i n - O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej. Przekład z ros. Polska Sztuka Ludowa, R. V, 1951, nr 3. Poza tym, w związku z przyjętą definicją sztuki ludowej jako "sztuki, która wyraża przodujące dążenia ludu ... która daje korzyści ludowi i służy jego potrzebom ... " wyłania się jeszcze jedna trudność. Przy konsekwentnym bowiem skonfrontowaniu tej definicji z wybranymi przez autora przykładami niektórych zabytków, powstać musi wątpliwość czy tego rodzaju dzieła prowincjona:nej sztuki cechowej jak nagrobki i portrety szlacheckie, port<'le i wnętrza domów mieszczańskich z XVI, XVII czy XVIII wieku istotnie .,służyły potrzebom ludu i odbijały historię życia" tej upośledzonej wówczas klasy społecznej? Wiemy natomiast, że jak niegdyś w podgrodziach wczesnofeudalnych rzemieślnicy pracowali na potrzeby panów grodów i ich drużyn. tak i praca mistrzów cechowych XVI-XVIII wieku była przede wszystkim na usługach szlachty, magnatów, mieszczan i kleru, o czym autor zresztą wspomina (s. 23) - a następnie dopiero zaspakajała potrzeby ludu, a więc tylko ubocznie "służyła" ludowi. Inna rzecz, że twórczość ta, z uwagi na jej wątki tematyczne jak i formalne, słusznie zaliczona być może do "nurtu ludowego" naszej sztuki narodowej. Definicja więc Niedosziwina, odnosząca się do sztuki realizmu socja~i~ stycznego, nie jest adekwatnym narzędziem dla ustalenia genez! .P?lskleJ sztuki ludowej i nie może być stosowana do sztuki Dormacji wczesmeJszych. Tak samo i sztuka ,cechowa jako zjawisko o wiele późniejsze nie reprezentuje sztuki ludowej całkowicie. Skoro bowiem 'pewne zawarte w niej elementy rodzime (jak p()dcienie, które m. in. autor wymienia) znane są "od prawiekó~', to n.ie stanowią one wyłącznego kryterium "rodzimości" czy "ludowoŚCI", nie są najhardziej charakterystyczne wyłącznie dla sztuki cechowej. Dlatego też twórczość mi'strzów cechowych nie może być uważana za źródło sztuki ludowej XIX i XX wieku, nawet z racji ich wyemigrowania na prowincję· Twórczość ich jest raczej pośrednim ogniwem t kontynuacją sztuki ludowej wieków poprzednich, mającej "swą historię i swój nieprzerwany rozwój od naj dawniejszych czasów", co autor słusznie w zakończeniu swej pracy podkreślił, a czego niestety w niej nie wykazał. Na sprawę właściwego podejścia do zagadnienia sztuki ludowej zwracali swego czasu już niejednokrotnie uwagę etnografowie (Dynowski, Frankowski, Reinfuss, Stelmachowska) 4 podkreślając, że początków sztuki ludowej nie można ustalić z pominięciem ważnego dla dziejów sztuki polskiej okresu wspólnoty pierwotnej i jej kultury materialnej, w której całokształt twórczości artystycznej, jest "sztuką ludu" ściśle związaną z pracą, z procesem produkcji i z potrzebami polskiej masy etnicznej. Dynowski ponadto w swej polemice przeprowadzonej właśnie z Piwockim 5 wskazał na metodę, która pozwoli wykryć kierunkowość działania "nurtu ludowego" przewijającego się w sztuce polskiej na przestrzeni wieków, od czasów zamierzchłych począwszy. Odkrycia bowiem archeologiczne zabytków wykopaliskowych są • W. D y n o w s k l R. n, nr 9-12, 1948, R. III, Historycyzm 1949, nr 1-5 E. F I' a n k o w s k i op. cit. R. R e i n f u s s - op. cit. " W. D y n o W s k I. op. cit. w sztuce i 7-8, ludowej. Polska Sztuka Ludowa, �1078 dowodem, że już w neolicie mielismy na ziemiach naszych sztukę ludowa dojrzałą stojącą na pewnym poziomie artystycznym. Piwocki uznaje wprawdzie znaczenie tego materiału zabytkowego, nie wyprowadza jednak z tego słusznego stwierdzenia konsekwentnych wniosków. Reasumując należy podkreślić, że autor nie uwzględnił w swej pracy "nieprzerwanego rozwoju od najdawniejszych czasów" sztuki ludowej, a co za tym idzie, nie dał integralnego obrazu genezy i rozwoju tej sztuki w ciągłości jej przemian dziejowych. W konsekwencji i końcowe wnioski jego nie pokrywają się z powyższą problematyką. Praca bowiem Piwockiego ma zakres węższy od zapowiedzianej w tytule tematyki, sProwadza się li tylko do zagadnienia sztuki cechowej i zawartych w niej elementów rodzimych i narodowych, winna zatem mieć odpowiedni do tego tytuł. Nawiasowo nasuwa się jeszcze jedna uwaga: skoro badania nad sztuką ubiegłych wieków nie są nawet jeszcze rozpoczęte, jak zaznacza na samym początku swej pracy autor, (który był zmuszony na bardzo tylko nielicznych przekazach drukowanych oprzeć swą pracę) - to, naszym zdaniem, za wcześnie jest na tego rodzaju syntezę historyczną zakrojoną na wie:ką skalę, jaką zamierzał dać autor. Synteza bowiem taka będzie możliwa dopiero w oparciu o szereg systematycznych i szczegółowych opracowań monograficznych, uwzględniających specyfikę sztuki ludowej w obrębie każdej formacji społecznej. Zasługą Piwockiego jest, że pierwszy postawił zagadnienie genezy sztuki narodowej i wskazał na przełomowy w dziejach sztuki polskiej moment kształtowania się sztuki narodowej z chwilą budzenia się świadomości narodowej w Polsce u schyłku XVI wieku. Jakkolwiek zbyt sztywną wydaje się tak wyznaczona sztuce narodowej granica -, zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę, że już w epoce feudalnej mamy zalążki kształtowania się tej sztuki na zasadzie współistnienia i wzajemnej interpenetracji elementów ludowych wchodzących w jej skład jako kulturowe dziedzictwo przeszłości oraz elementów nowych wprowadzanych przez sztukę dworską, szlachecką, mieszczańską czy cechową - to postawione przez autora poraz pierwszy zagadnienie pozwala zorientować się w genezie tego zjawiska i niewątpliwie stanowić będzie podstawę do dalszych dociekań. Wykazanie bowiem jak współistniały ze sobą w naszej sztuce na przestrzeni dziejów dwa "nurty" ludowy i narodowy, kiedy i w jaki sposób ścierały się one i krzyżowały zanim nastąpił proces wzajemnego stopienia się ich w nowe zjawisko sztuki ogólnonarodowej w dzisiejszej kulturze socjalistycznej będzie należało do dalszych zadań w tej dziedzinie badań naukowych. Piwocki zapoczątkowując te badania ograniczył się jedynie do analizy prowincjonalnej sztuki cechowej. a. co za tym idzie, uwzględnił tylko jeden z przejawów nurtu narodowego : h.:dowego w sztuce społeczeństwa klasowego. Zagadnienie natomiast genezy sztuki ludowej pozostaje nadal zagadnieniem otwartym, nieopracowanym. Interesująca praca Piwockiego toruje niewątpliwie drogę przez tę niezmiernie ciekawą problematykę· zasługującą ze wszech miar na obszerniejsze i głębsze potraktowanie. Helena P1'2:eslawska "POLSKA ,SZTUKA LUDOWA", czasopismo, rok I, nr 1~2; rok n, nr l, 2, 3, 4--5, 6-7-8, 9-10, 11-12; rok III, nr 1-2, 3-4, 5, 6, 7-8, 9-10. 11-12; rok IV, nr 1-6, 7-12; rok V, nr 1-2, 3, 4-5, 6. Warszawa-Kraków 1947-51, wydawnictwo Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki. Wydan'e pięciu roczników "Polskiej Sztuki Ludo'we,j" w 44nr. 'o zawartości 1184 stron druku, iPeriodyku poświęconego wyłącznie sztuce ludowej. jest faktem niezwykłym, nawet w skali europejs'kiej, walnie przyczyniającym się do rozwinięcia problematyki polskiej sztuki ludowej. W czasie od 1947 do 1951roku włącznie na łamach czasopisma wypowiedziało się grono badaczów, teoretyków i praktyków: historyków sztuki, etnografów, artystów plastyków i jej licznych entuzjastów, z zakresu szeroko pojętej sztuki ludowej i dziedzin pokrewnych. ze szczególnym uwzględnieniem plastyki ludowej. W omawianym pięcioleciu wyodrębniają się okresy - etapy przeobrażeń czasopisma, związane głównie z jego kierownikami redakcyjnymi i wy·· stępującymi warunkami. Zdolności i możliwości organizacyjne redaktorów. zainteresowania, przygotowanie naukowe i artystyczne, oraz wrażliwość na przebieg rozwoju poglądów na problematykę sztuki ludowej itp. wpływały niewątpliwie na rozwój "P. Sz. L.". W tym czasie czasopismo przechodziło trzykrotne zmiany naczelnych redaktorów, którzy reprezentowali różne stanowiska: od formalnego podejścia do zjawisk prawie wyłącznie zabytkowej sztuki ludowej, po przez połączenie jej przejawów samoistnych ze sztuką ogólną, do najszerszego ujęcia tradycji i nurtu współczesnego w oświetleniu marksistowskim. W okresie pierwszym czasopisma, (1947-48), twórcą i redaktorem naczelnym był Józef G l' a b o w s k i, organizator państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, historyk sztuki, znany jako twórca jednej z pierwszych wystaw retrospektywnych polskiej sztuki ludowej w IPS-ie. w 1938 r. Publikowany materiał w "P. Sz. L." redaktor podzielił na trzy zasadnicze działy z przeznaczeniem na: 1) rozprawy teoretyczne, 2) opracowania i materiały 3) informacyjny z różnorodną treśc:ą. Materiału ilustracyjnego nie traktował samodzielnie, lecz zawsze wiązał ściśle z tekstem. Wyodrębnieniem działu teoretycznego Grabowski zaakcentował zainteresowania teorią sztuki ludowej i organizacją jej problematyki formalnej, drukując w pierwszych numerach zasadnicze rozprawy: Piwockiego, Grabowskiego, Dynowskiego, Krzyżanowskiego i Chybińskiego. Poza numerami tematycznie o różnorodnej treści, redaktor opracował dwa numery monograficzne: jeden podwójny (nr 4-5, rok Ill, poświęcony wystawie sztuki ludowej Mazur i Warmii, zorganizowanej w Olsztynie w 1948 i jeden potrójny poświęcony Wystawie Sztuki Ludowej w Krakowie. �1081 1080 Grabowski redagował "P. Sz. L." prawie przez dwa lata, tj. włącznie do lO-go numeru rocznika drugiego. Rezultatem jego pracy było zmontowanie czasopisma i nadanie mu określonego kierunku w formie, treści i obliczu zewnętrznym. Zmobilizował właściwych współpracowników i autorów, pobudził ich zainteresowania, odnalazł indywidualną fizjognomię "P. Sz. L.", która od razu stanęła dobrze orgnizacyjnie, stając się oficjalnym organem nowo powstałego Instytutu. Pracę miał niewątpliwie trudną, pionierską, bez żadnych wzorów, opartą na własnym wyczuciu. Józef Grabowski pod koniec drugiego rocznika ustąpił, a numer 11-12 po:ip:sał Roman R e i n f u s s dotychczasowy kierownik Sekcji Zdobnictwa Ludowego. W układzie czasopisma zaniechano osobnego działu publikacji materiałów, który włączono do działu informacyjnego. Z początkiem trzeciego rocznika występuje nowy redaktor naczelny. Tadeusz Z y g l e 1', dotychczasowy kierownik Sekcji Tańca Ludowego. Układ czasopisma pozostał ten sam, lecz linia nieznacznie się zmieniła, gdyż zaczęto publikować artykuły z akcentami ideologicznymi. Za podstawę kierunkową posłużyła wypowiedź wiceministra Sokorskiego, z okazji Festiwalu Muzyki Ludowej w Warszawie w 1949 r. Na niej oparto kilka prac, m. in. Wojciechowskiego, Seweryna i Zywirskiej. Po za tym, obok inowacji tematycznych i na okładkach wprowadzono żywsze akcenty dekoracyjne motywy ze zdobnictwa ludowego. W obliczu czasopisma z tego okresu występują nierównomierności, tak że np. dział prac poświęconych teorii sztuki ludowej uległ poważnemu zdeprecjonowaniu. Jest to wynikiem m. in. wstrząsów, jakim ulega Instytut P. Sz. L., gdyż ta dotychczas samodzielna jednostka została włączona jako sekcja do Państwowego Instytutu Sztuki. Przemiany organizacyjne zaważyły na "P. Sz. L." i to uwidoczniło się w daleko idącym kryzysie wydawniczym. Rocznik czwarty czasopisma zamyka się wydaniem zaledwie dwu numerów (nr 1-6 i nr 7-12, IV), o 158 stronach, co stanowi tylko 42"/0 druku w stosunku do rocznika z ubiegłego roku. Redakcja ulega dalszym zmianom formalnym. W numerze 1-6 brak nazwiska naczelnego redaktora, figuruje tylko zespół. Od numeru 7-12 jako redaktor naczelny p::>dpisu;e czaiopismo Roman R e i on f u s s, dotychczas faktyczny jego kierownik, Od tego czasu nastąpiła stabilizacja. Reinfuss jest wysLkolonym etnografem. znanym z badań terenowych nad zdobnictwem ludowym. Nowy redaktor wprowadził pewne zmiany w układzie czasopisma. Zlikwidował dział opracowań i połączył go z działem teoretycznym. Jego praca redaktorska charakteryzuje się tendencjami do zobrazowania stanu polskiej sztuki ludowej w ujęciu topograficznym. Celom tym służą rozprawy: Reinfussa, Krzyżanowskiego, Sobieskich i innych autorów. Prace te uzyskały podbudowę dokumentacyjną pod postacią po raz pierwszy wydanej bibliografii plastyki ludowej. W sprawozdawczym artykule "U progu piątego roku", (nr 1-2, V). redaktor Reinfuss scharakteryzował dotychczasowy czteroletni dorobek "P. Sz. L.", podał osiągnięcia i braki oraz nakreślił plan pracy na najbliższą przyszłość, zgodnie z postępującymi nowymi potrzebami. Stwierdził konieczność przejścia na całej linii do powtórnego ujęcia metodologicznego r:agadnień ze stanowiska materializmu historycznego. Redaktor w planach swoich w czasopiśmie przewidywai: poszerzenie tematyki, w dążeniu do bardziej równomiernego uwzględnienia ludowego dorobku twórczego z terenu całej Polski, w odniesieniu do przeszłości i do teraźniejszości. Wysunął potrzebę publikowania prac syntetycznych poświęconych sztuce ludowej historycznej, jej periodyzacji itp. W sugestiach i wypowiedziach redaktorskich przewinęła się troska o zmianę charakteru czasopisma w kierunku zaktualizowania zagadnień sztuki i twórczości ludowej. W wyniku tych tendencji rocznik piąty wykazuje pewne zmiany. Wydawnictwo przedstawia się nieco obszerniej od poprzedniego, gdyż składa się z podwójnej ilości zeszytów, przy nieznacznym zwiększeniu ilości wydrukowanych stron. W układzie wprowadzono stały dział tłumaczeń z języków Obcy~h, a dział informacyjny sprecyzowano do tytułów: recenzje, sprawozdama i drobne wiadomości. W tematyce zagadnień redaktor podał przykłady osiągnięć radzieckich, liczne sprawozdania z wystaw i konkursów krajowych, zjazdów dyskusyjnych oraz artykuły z pogranicza sztuki l~d~wej. tym roczniku redaktor postarał się o opublikowanie drugiej blbhografn, dotyczącej rzemiosła artystycznego. • Redaktorską pracę Romana Reinfussa charakteryzują usiłowania w kierunku upraktycznienia i związania problematyki sztuki ludowej i twór~zości. wsi i miasta ze sztuką ogólną, na bazie marksistowskiej, w powlązamu z realizmem socjalistycznym. Organizacyjnym tego wyrazem było powołanie odpowiedniego kolegium redakcyjnego, w którego skład weszły: Sekcja Teorii i Historii Sztuk Plastycznych oraz Zakład Badania Plastyki i Zdobnictwa Ludowego. Zapoczątkowano nowe naświetlenie pl'?ble~atYki l.udowej, publikując przede wszystkim wypowiedzi dyskusYJne l postawlOne tezy z konferencji jadwisińskiej. Nadto redaktor drukował sporo prac wyszłych z jego warsztatu badawczego, z ogromną przewagą materiałów ze zdobnictwa ludowego. Ga~unkowo, jaki jest dorobek "P. Sz. L."? Rozpatrzmy jej publikacje w podZIale wg. grup zagadnień, rozpoczynając od ogólnych i podstawowych. Na początku pierwszego rocznika minister kultury i sztuki określił cele i zadania nowoutworzonego przez Grabowskiego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej oraz roli "P. Sz. L.", jako jego organu. Minister D.ybowski m .. in. powiedział: "Dorobek sztuki ludowej jest jednak dotąd ?Iedostateczme zbadany. Poznanie go, zbadanie i ustalenie jego walorów l własności, a specjalnie tych, które pozwoliły sztuce ludowej być naprawdę sztuką mas - oto główne zadanie, które postawiłem Państw. Instytutowi Bada~ia Sztuki Ludowej. Organ Instytutu, "P. Sz. L." ma być nie tylko techmcznym narzędziem jego pracy, lecz również łącznikiem między Instyt~tem a społeczeństwem". Uzupełnienia programowe opublikowano Wf drugIm roczniku czasopisma, w artykule pt. ,,0 właściwy stosunek do sztuki ludowej", (nr 5, II), w którym wiceminister Sokorski, z okazji Festiwalu MU~Yki Ludowej, wysunął szereg podstawowych założeń ideologicznych. StwIe.rdził: że dojrzał postawiony problem wchłonięcia sztuki ludowej do sztukI ogolnonarodowej i wykazał jej możliwości i perspektywy - jako przyszlej nowej sztuki ludowej. Wiceminister nakreślił szereg nowych zadań, a jedno z nich brzmi: .,to dalsza praca badawcza nad polską sztuką ludową. jej dokumentacją i utrwaleniem - pod kątem wydobycia nurtu '!! �1082 historycznegu - jej rozwoju". Z tym łączą się zadania zmierzające do wykształcenia nowych form organizacyjnych, które zapewnią planowy. świadomy rozwój sztuce ludowej. Poza tym, z tych wypowiedzi postawionych przez czynnik oficjalny, utworzyły się podstawowe wytyczne dla czasopisma. Z zakresu stanu i potrzeb naukowych badań wyróżnia się syntetyczna rozprawa R e i n f u s s a, omawiająca badania nad polską plastyką ludową. (nr 1-6. IV). W pracy tej dotychczasowy materiał rzeczywisty przedstawiono w ujęciu historycznego rozwoju sporadycznych zainteresowań oraz badań systematycznych. Badania polskiej sztuki ludowej trwają zaledwi~ około pięćdziesiąt lat i w dorobku swo:m mają kilkanaście publikowanych pozycji o różnej wartości tematycznej i zasięgu terenowym. Nową drogą w tym zakresie są prace zespołowe Państw. Instytutu Sztuki. Placówka ta wysuwa szereg zagadnień odpowiadających potrzebom nowej rzeczywistości. Informuje o tym drugi artykuł tegoż autora pt. "Po I-ej ogólnej konferencji naukowej. badań nad sztuką, (nr 7-12, IV), zorganizowanej • w Krakowie jako jedna z form przygotowania do Kongresu Nauki. Na tej konferencji Sekcja sztuki ludowej wystąpiła z własnymi postulatami sprecyzowanymi w referatach: Eug. Frankowskiego, w sprawie zagadnień metodologii badań nad sztuką ludową i R. Reinfussa, dotyczące organizacji badań nad polską sztuką ludową, (oba drukowane w "Materiałach do Studiów i Dyskusji ... ", nr 5). Rezultatem konferencji było stwierdzenie konieczności ustawienia zagadnień sztuki ludowej na bazie materializmu dialektycznego i historycznego. Konferencja wytyczyła drogę do dalszych działań w tym kierunku. Wyłoniła się konieczność zwołania nowej konferencji z zaproszeniem różnych specjalistów z dziedzin pokrewnych i stycznych dla przeanalizowania podstawowych zagadnień sztuki ludowej. Konferencja odbyła się w Jadwisinie pod Warszawą, o czym informują artykuły sprawozdawcze drukowane w "P. Sz. L.", (nr 3, 4-5, V). Na tej konferencji \II referatach zasadniczych sformułowano tezy, później przedyskutowane i uchwalone. Dotyczą m. in. konieczności planowego organizowania badań naukowych w ścisłej współpracy pokrewnych dyscyplin: historii społecznej I gospodarczej, etnografii, historii kultury materialnej, prehistorii, archeologii i historii sztuki. Stwierdzono konieczność zaplanowania szerokich badań terenowych całej Polski etnograficznych i archeologicznych z uwzględnieniem również i metody wykopaliskowej, badań zabytków sztuki polskiej pod kątem zawartej w nich tradycji sztuki ludowej, gromadzenie ikonografii ludowej, poszukiwania pisanych źródeł do niej itp. Postulowano mocne związanie prac naukowo-badawczych z twórczością ludową współczesną i procesem rozwoju sztuki polskiej zmierzającej do realizmu socjalistycznego oraz z działalnością produkcyjną rzemiosła i przemysłu artystycznego. Zaplanowane prace winny oprzeć się na ścisłej współpracy zainteresowanych instytucji, głównie: Państwowego Instytutu Sztuki, Ins·tytutu Historycznego i Instytutu Historii Kultury Materialnej. W pierwszych rocznikach "P. Sz. L." sporo miejsca poświęcono zagadnieniom teoretycznym. Opublikowano rozprawę Ksawerego P i w o ck i El g o - Pojęcie sztuki ludowej, (m 1-2, I). w której autor rozpatruje wartości sztuki ludowej. poszerza zakres poza sztukę chłopską i VI określa- 1083 niu jej wychodzi od dzieła artysty. Sztukę ludową definiuje: "ludową n<lzywamy taką sztukę, której dzieła posiadają cechy stylowe uznane przez naukę za specyficznie ludowe". Druga jego rozprawa, drukowana znacznie później, na temat sztuki ludowej w zestawieniu ze sztuką tzw. narodową. (nr 3, V), stanowi wstęp do wygłoszonego referatu na konferencji w Jadwi·sinie, pl. Nurt ludowo-narodowy w sztuce polskiej. Wywody Piwockiego dążyły do historycznego ujęcia dziejów polS'kiej sztuki ludowej w oparciu o dokumentację historyczną. Jego zasadnicze uogólniające sformułowania doprowadzają do konkluzji: "głównym celem była próba udowodnienia, że współczesna sztuka ludowa ma swoją historię, swój nieprzerwany rozwój 0d naj dawniejszych czasów i że bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców była "prowincjonalna sztuka" i że "sztuka prowincjonalna" w swej istocie była równocześnie głównym nurtem sztuki narodowej w formie". Historyczne śledzenie procesu rozwojowego sztuki ludowej jest tematem rOl'lprawy W. D y n o w s k ie g o - Historycyzm w sztuce ludowej, (nr 10, 11, 12, II; nr 1, 2, 3, 4, 5, 7-8, HI), 1'ozprawy dającej asumpt do poszukiwań początków sztuki ludowej, powiązania jej z rzemiosłem historycznym i związkami stylowymi. Dowodzenia i wnioski W. Dynowski opiera na licznym materiale dokumentacyjnym. J. G l' a b o w s k i opublikował rozprawę Zagadnienia stylu ludowego, (nr l, IiI), w której wyłożył poglądy ze strony artystów, literatów, etnografów i historyków sztuki. Opierając się głównie na spostrzeżeniach Piwockiego, wylicza kryteria formalne i pozaformalne do oceny stylu ludowego,' dodając swoje bliżej nieokreślone "odczuwanie istoty stylu ludowego" przez ludzi wrażliwych na sztukę ludową, a szczególnie artystów. Uzupełnieniem niektórych poglądów J. Grabowskiego jest jego artykuł na temat: "Sztuka ludowa - sztuką ludów", (nr 6, 7, 8, II), w którym dowodzi, że sztuka ludowa ma dwa aspekty: narodowy i międzynarodowy, a dokładniej ogólnoludzkI. Porównawczo ujmuje elementy rzeżby ludowej: polskiej i murzyńskiej, w których widzi pewne i wspólne cechy stylowe podobieństwa i różnice. Z nauki radzieckiej dotyczącej sztuki i etnografii ogłoszono w przekładzie obszerną pracę G. N i e d o s z i w i n a - O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej, (nr 3, V), jako przykład marksistowskiego i. dialektycznego ujęcia problematyki ludowej. ' Zagadnienia teoretycznych badań i dokumentacji sztuki ludowej znalazły nieco miejsca w czasopiśmie. Brak osobnych prac metodologicznych ujmu.iących podstawowo ten problem. Zagadnienia o podobnym zakresie występują fragmentarycznie i okolicznościowo przy różnych tematach, np J. K l' Z Yż a n o w s k i e g o - O poznaniu literatury ludowej, (nr 1-2, I) i - Folklorystyka w zasięgu badań naukowo-literackich, (nr 1-6, IV), A. C h y b i ń s ,k i e g o O potrzebach polskiej etnografii muzycznej (nr 1-2, I), T. Z y g l e l' a - Polskie tańce ludowe i ich badanie, (nr I, II) i innych. Z zakresu samej techniki badawczej w "P. Sz. L." jest kilka artykułów. np. S t a r o n k o w e j - Wskazówki do badania tkanin ludowych, (nr 1-6, IV), jedna z pierwszych tego rodzaju prac w języku 'Polskm, która podaje ubok ogólnych wiadomości technologicznych i formy systematyki badania ~plotów różnorodnych typów tkanin w tkactwie ludowym. Podobnie. zagad- �1085 1084 " techniki badawczej łużą prace T, Z y g l e l' a, (cytowane wyżej) oraz me~~m _ Z doświadczeń nad notowaniem tańców ludowych, (nr 3, II) Z ~~lwiadczeń nad fotografowaniem tańców ludowych, (9, 10,II), prace t:.- o charakterze sprawozdawczym. . ' . w zastosoM e t od a badań terenowych przy pomocy kwestlOnanuszow dd . . k .śmie waniu do zagadnień sztuki ludowej znalaz~a o ZWlę w ~zasopl . Wydrukowano ogólne instrukcje i kwestionarlUsze odnos,zące SI? d? zdo~nictwa ludowego w budownictwie i wnęt.rz~, opraco~ama tkamn 1 stroJu. wycinanek. pająków i wszelkich przedmlOtow zdobmczych, (nr 1-6, ~V). Również opubl:kowano przekład !pracy K o l' b e g o .- Program etnograf.tcznych badań kazachskiej kołchozowej wsi w ZSRR, Jako przykład szerokIego ujęcia zagadnienia. . , Na osobne ujęcie i omówienie zasługują różne opracowama z po~zczególnych działów sztuki ludowej. Należą tu opisowe prace monOgraflc~n~, lub krytyczne większych całości tematowych, albo w~br~nych zagadme~ fragmentów przyczynkowych itp., obejmujących zasięgiem terencałe.1 Polski, jej większych lub mniejszych obszarów. . " Przy rozpatrzeniu całego publikowanego matenału z teg~ zakresu rzu~_, się w oczy olbrzymia przewaga tematyki z plastyki lU~O:"~J. Ma to ~w~J~ uzasadnienie w dzisiejszej powszechności, popularnoscl 1 at~akcYJnosc.1 badawczej samej plastyki ludowej. Dział ten mo~na rozpatrzec ~rup~ml. W "P. Sz. L." naj liczniej występuje tematyka zdobmcza? malars.tv:ra 1 r.zez~y: budownictwa, strojów, nieco mniej z ceramiki, tkamn, grafiki, najmniej z przedmiotów obrzędowych i różnych. . Architekturę ludową reprezentuje w czasopiśmie budowmctwo użytkowe, Z monograficznych opracowań wyróżnia się G. C i o łka Dach w polskim budownictwie wiejskim, (nr 1-2, I; nr 1, II), w którym au~or omawia konstrukcję dachu, jego kształty i odmiany oraz ozdoby, o~eruJąc szerokim materiałem porównawczym z całej Polski i kartograficznym ujęciem ważniejszych odmian. .' . '. '. Drukowane prace ze zdobnictwa odnoszą Się do ~oznych ~agadn~en. do budownictwa, sprzętów, ubiorów, haftów, szopek, wycmanek,. pisanek Itp.: łącznie 25 prac na ogólną liczbę 52 publikacji z całe~o matenału plastyki ludowej. Z ciekawszych !prac można wymienić: R. Rei n.f u s s a -: malowanych zrębach chałup wiejskich, (7-8, III) z t~renu srodko:,eJ 1 południowej .Polski, uZUlpełniony opracowaniem K o t U 11 z Rzeszo:,sklego (nr 1-2, V). Ze zdobnictwa sprzętarskiego wyróżniają się oprac~wama ':'VI. K o l a g o _ Łyźniki podhalańskie, (nr 9-10, II), niezwykle .. 1nt.eresuJ,ące sprzę o bogatych typach i formach dekoracyjnych .. Niemmej .cl~kawle wystęP';lJą monografie nowo odkrytych typów skrzyn: morawlckl~h, kasz~wsklCh i innych z okolic Krakowa w wyczerpującym opracowamu ~. ~emfussa, (nr 1, 9-10, II; 1-2, III). Z wycinanek papierowych mamy krotkl~ opracowanie biograficzne trzech pokoleń artystek ludowych, S!rycharsklch z Łowickiego. Z ceramiki sporo uwagi poświęcono zdobm.ctw~ kafl?wen:u. głównie z Mazurów i Śląska Dolnego. Nowością w zdobn.lctwl~ hafclarskJm jest artykuł Z. S z e w c z y k a - Wyszywane pantofle gOra~skle, (n: 11-12, II). Zdobnictwo szopki krakowskiej to całe bogactwo form; mf.ormuJe o t~~ obszerne opracowanie R. R e i n f u s sa pt. Architektura szopki krakowskie). ? .:r' (nr 11-12, U) oraz kilka opracowań sprawozdawczych Z. K u l' k o w e j. O żywych tradycjach dzisiaj kwitnącego zdobnictwa mówi artykuł CieśliR e i n f u ss o w e j - O okuciach wozów z okolic Makowa, '(nr 11-12, II; 1-2, III). Kończy ten dział teoretyczna rozprawa K. H o m o l a c s a O wartości zdobni~twa ludowego, (nr 9-10, 11-12, III). W ogóle zdobniczą tematyką wyróżniają się zeszyty: 2, 9-10, rocznika II-go. prawie cały rocznik III-ci oraz z roczn:ka V-go nr 4-5, 6. Zagadnieniom rzeżby, malarstwa i grafiki ludowej poświęcono sporo uwagi i miejsca w "P. Sz. L.", zwłaszcza w początkowych jej rocznikach. Podstawowe znaczenie mają opracowania syntetyczne J. G l' a b o w s k i e g o, głównie z wystaw sztuki ludowej w Krakowie oraz na Mazurach i Warmii. Opierając się na eksponatach z wystawy krakowskiej, autor rozprawy przeprowadził szczegółową klasyfikację rzeżb, malowideł, zwłaszcza na szkle i w końcu drzeworytów, przy tym biorąc za podstawę regionalne i techniczne kryteria, zwłaszcza kryteria formalne. Grabowski przeprowadził szczegółową analizę głównego materiału rzeźbiarskiego i zastosował podział na grupy o tytułach: 1) bryła symetryczna gładka, 2) asymetryczna miękka, 3) o miękkich liniach falistych, 4) o panującym układzie ornamentalnym, 5) o dominującym wyrazie uczuciowym i 6) grupa chwiejna bez specjalnej dominanty. Klasyfikacja ta jest charakterystyczna dla osobowości badawczej autora. W analizie malarstwa Grabowski widzi daleko występujące różnice między obrazami na szkle a malarstwem na płótnie i papierze, które tłumaczy odrębnościami warsztatowego charakteru i stosowanymi umiejętnościami u twórców ludowych. W malarstwie na szkle przeprowadza różnice stylowe i wyodrębnia typy w ujęciu terytorialnym. Drzeworyty ludowe potraktował fragmentarycznie z uwagi na słabą ekspozycję tego działu na wystawie krakowskiej. Poza ujęciem Grabowskiego, w związku z tą wystawą, warto wspomnieć o opublikowanych interesujących wypowiedziach z doznań krakowskich artystów plastyków na temat wartości czysto plastycznych dzieł twórców ludowych. W rocznikach późniejszych jest także sporo artykułów z wyodrębnionych zagadnień, poświęconych zespołom malarstwa na szkle, ikonografii obrazów, szkołom rzeźbiarskim, np. "krośnieńskiej", (nr 3, II). Poza tym, po raz pierwszy w czasopiśmie występuje nowa tematyka ze sztuki ludowej miejskiej: M. Ż y w i l' S k i e j Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, (nr 1-2, II) oraz "Twórczość plastyczna górników, (nr 1-2, 3, 4-5, V) a także: Z y c k i e g o - Na marginesie pierwszej ogólnopolskiej wystawy amatorów plastyków, (nr 6, III). Wartości ceramiki ludowej były reprezentowane prawie we wszystkich rocznikach "P. Sz. L.". Jest kilka prac ogólnych i wybranych zagadnień z ceramiki dawnej i współczesnej, w zasięgu terenowym większym i mniejszym. Było sporo recenzji z regionalnych wystaw sztuki ludowej z głównym nasileniem tematyki garncarstwa ludowego. Jeden artykuł przeznaczono na biografię ciekawego twórcy ludowego, garncarza iłżeckiego, Stanisława Kosiarskiego z omówieniem jego twórczości oraz środowiska. (nr 1-2, I). Współczesną kaszubską ceramikę ludową omówiła B. S t e l m ac h o w s k a, charakteryzując dwa warsztaty: Leona Necla w Chmielnie pod Garczem i Meissnera w Kartuzach, (nr 7-12, IV). Z Polski południowej, 1. B o jar s k a opracowała krakowską ceramikę ze zbiorów Muzeum Prze- �1086 1087 mysłu Artystycznego w Krakowie, (nr 5, Ill). Krakowsk~e garncar~two dy~ponuje dużymi tradycjami rzemieślniczymi i cechowymI, o czym ulformuJe źródłowy artykuł J. K o s t y s z a, zdun~ k:akows~,iego, dotyczący dziejów rzemiosła ceramicznego, (nr 1-2, V). Duzą clekawosc budzą kafle zabytkowe z pogranicza rzemiosła i twórczości ludowej: a także opublik~wane ilustracj: o bogatej skali tematycznej, w opracowamu G r a b o w s k l e g o, K o t U 11, R e in f u s s a i S kur P s k i e g o. Tkaninom, ubiorom i haftom ludowym poświęcono dość uwagi i miejsca w czasopiśmie. Cieszą się uZ!1aniem ozdobne tkaniny, "płachty" mazurskie, które opracował Grabowski w oparciu o liczne eksponaty, (nr 3-4, III), a zasłużoną sławę u znawców mają ludowe dwuosnowowe dywany białostockie, (nr 7-12, IV), opracowane przez Woj c i e c h o w s k i e g o. Pisano także o "szmaciakach" mazurskich, 'spiskich "kanafasach" góralskich i pasiastych wełniakach opoczyńskich. Białe płótna ludowe dawniej były zdobione drukiem odciskanym ręcznie przez wędrownych lub osiadłych farbiarzy na Sląs~u i w Lubelsk.em - na południu. Info'rmacje o tym m. in. artykuł G l' e n i u k a, uzupełniony licznymi przykładami-lPróbkami ornamentyki z tego zakresu, (nr 9, HI). O torbach góralskich z IProstej tkaniny wełnianej ozdobionych ornamentem naszywanym i frendzlami z osnowy tkackiej, jako ciekawymi formami powiązania genetycznego z odległymi krainami i kulturami, zaznajamia czytelnika praca R. Reinfussa, (nr 4-5, III). Z ubiorów omówiono nowopoznane: mazowiecki z Kołbieli i z powiatu będzińskiego, nowopoznane a poprzednio nie znane. Mały dorobek z tego zakresu tłumaczy się wzmożonym zainteresowa:niem badawczym w kierunku potrzeb "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" wydawanym przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Większym powodzeniem u badaczy cieszyły się różne części strojów, jak czepce, zapaski, gorsety krakowskie. Odnaleziono i opisano wytwórców ludowych ubiorów w Karpatach Polskich; (nr 1-2, V). W zakresie haftów najwięcej uwagi poświęcono opisom tiulowych czepców kurpiowskich i wielkopolskich. Pozo.stałą grupę artykułów, recenzji z wystaw i. różnych opisów przeznaczono na tematykę powiązania zakresu plastyki ludowej z tzw. przedmiotami obrzędowymi z tradycyjnej kultury ludowej. Mamy tu ogólne opracowanie A. C h ę t n i k a Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym, (nr 2, II), kilka artykułów dotyczących szopki, głównie krakowskiej oraz pisanek. Inne działy polskiej sztuki ludowej, jak: literatura ludowa, muzyka i taniec ludowy stoją daleko w tyle pod względem ilości publikowanych prac. Z literatury ludowej do zanotowania jest zaledwie kilka prac. Poruszane zagadnienia w głównym swym trzonie nie wykraczają poza orbitę organizacyjno-metodologiczną poznawania i badania polskiej literatury ludowej. Z zagadnień ogólnych ogłoszono dwa artykuły kierownik-' Sekcji Literatury Ludowej P. Instytutu Sztuki, J. K l' ZYż a n o w sk i e g o, omawiające zagadnienie poznania literatury ludowej, (nr 12, I) i - Folklorystyka w zasięgu badań naukowo-literackich, (nr 1-6, IV). Są także dwie prace dotyczące związków między literaturą oficjalną a literaturą ludową: K l' z Y ż a n o w s k i e g o 'J. - Sprawa. ludowości w poezji A. Mickiewicza. (Ul' 11-12. III) i P i o t l' o W s k i e g o Elementy ludowe H' "Tańcu zbó.inic- kim" Kasprowicza, (nr J, II). Nadto wydrukowano jeden żródłowy artykuł K a m y Ieo w s k i e g o omawiający tematykę kolęd. Z zestawienia wynika że są to dopiero w tym kierunku początki możliwości i postawionych zadań~ Z zakresu muzyki i tańca czasopismo rozporządza nieco większymi osiąg<1ięciami. A. C h y b i ń s k i omówił zagadnienie po:rzeb polskiej etnografii muzycznej; w pracy tej mówi o nowych wymaganiach, potrzebach i celach oraz zakresie nowoczesnej nauki o folklorze muzycznym. Punktem wyjścia do tych rozważań jest ocena krytyczna dzisiejszych wartości dzieła K o l b e l' g a. Stw:erdza potrzebę wydani.a tek rękopiśmiennych Kolberga oraz reedycji jego, Ludu" bez żadnych przeróbek i uzupełnień. S o b i e s c y omawiają ohłonność muzycZlIlą ludu,cp:sują pieśni i mUzykę ~u~ową wielkOlPolSiką i ziem.i lubuskiej. W:ększe zainteresowania budzą rzadk~e lI~st:um:nty muzyczne, które udało się odszukać w północnej części Polsk1: (sIesIenkI-dudy, maryna, kozioł zbąsko-lubuski, gęśle). W mniejszym stopniu były omówione tańce ludowe. Jest kilka artykułów sprawozdawczych z tematyki i techniki badania tańca ludowego, o sposobach notowania i fotografowania oraz jeden artykuł opisujący tańce wielkopolskie. Cały opublik~wany materiał w "P. Sz. L." można ugrupować według sche~atu tery tonalnego. Pozwoli to na pokazanie nasycenia badawczego w w1ększym lub mniejszym stopniu jednych terenów, obok zaniedbanych terenów innych. ~a ogólną liczbę około 110 pozycji, dotyczących większych r~zp:aw, arty~uło,:" sprawozdań z badań, przyczynków itp., bez uwzględmema recenzJI ogolnych, na tematykę związaną z zasięgiem obszaru całej Polski, lub jej części, liczy się około 30 pozycji, co stanowi większość tema~ ty<;zr:ą w porównaniu z innymi. Z. poszczególnych krain, regionów Polski, naJWIększym nasyceniem dysponuje polskie Pogórze Karpackie, posiada około 16 pozycji. Na tych terenach badano budownictwo, zdobnictwo ludowe. ~Uży~ zainteresowaniem cieszyło się obraźnictwo na szkle, zabytkowe t wsp.ołczesne, (m. in. odbyły się trzy kursy malowania obrazów w pow. nowotarskim). Tematyka zbójnicka budziła w plastyce i literaturze zaciekawienie i doprowadziła do wykrycia wielu wspólnych motywów z kulturą zakarpac~ą: Sło,waków, nawet i Węgrów. Z Mazowsza północnego było 14 POZYCJI,z głownym nasileniem na obszar kurpiowski. Na tym terenie poświęcono się badaniom zdobnictwa blldowlanego, haftom i strojom Pusz~zy B~a~ej i Zielo~ej. Również odbył się konkurs na wnętrze chaty kurplOwskleJ. Kultura l sztuka Mazurów północnych została , odkryta" od czasu zorganizowania wystawy przez S k u l' P s k i e g o or~z opublikowanych wyników w "P. Sz. L." i w osobnym katalogu. Mało uwagi zwrócono na. pó~nocne Podlasie, skąd, poza tkaninami, brak materiałów z innych dz:edz~n. Z Małopols~~ południowo-wschodniej jest w czasopiśmie 9 pozycji. ~lowme z Rzes~owsK1ego. Tematyka dotyczy różnych zagadnień wyszłych z dwu pracowm: Muzeum w Rzeszowie i obozu naukowego w Weryni oraz z wystawy sztuki ludowej w Łańcucie. Z kolei następne miejsce zajmuie Małopolska południowo-zachodnia o 8 pozycjach. Badania na tym teren'ie prowadz~ne bYł~ w bliższych i dalszych okolicach Krakowa, głównie w zakr~sIe zdobmctwa. Odnaleziono nowe typy skrzyń malowanych z okolic r,,'Ioravllcy, Kaszowa i z innych punktów. W jednym tylko wypadku opublikowano zbadane zdobnictwo metalowe z okuć wozów z okolic Makowa. 69 �1089 1088 ' dąbl'o"'skie urzadzono konkurs na nie , b 'ały ma lowan k l ",. . k k' Rozgłosu duzego .na l . owodzeniem cieszyły się SZOpkl kra ows leo i wystawę· Takze duzym P s nt etyczną oraz trzy recenzje z konkurz których ogłoszon~ j:dną ~ra~ę w~kie zbior~ ceramiki ludowej, wystawę sów. Również. omowlOno rz~roanizowaną przez T. S e w e l' y n a i. ~sztuki ludowe] w 1948 r. zd~bnictwa ludowego. Na następnym ml':]Sc.U stawę krak.owską. z ~akresu k' l kie z 7-ma pozycjami, odnosząCyml. s;ę znajduje Slę wo]ewod~two d Ie ~c Prace badawcze miały tu przewazm: wyłącznie do plastykl lu ~we]. , k'emu poświęcono nieco więcej uwag!. charakter dorywczy. !y:ko poczyns. l b ła wcale badana. Główny nacisk Część sandomiersko-swlętokrzyska me t Yl' ludowe]' w Kielcach, Radomiu . nie wystaw sz u u . d b . t o w Opocznie ceramikę kIelecką· Położono na zorgamzowa . g' onalne z o mc w , . oraz konkursow na re l ..' da i Wielkopolska. Badama na Taką sam~ ilość ~rukowa.nY~h ~~~c:i ~~~~wej, zresztą doskonale zorga~itym tereme ogramczały Slę o h Archiwum Fonograficzne, pod klezowane i prowadzone przez Zac o me ł' badaniami tańców wielko. k' h Prace te uzupe mano . runkiem S o b l e s l c : Na tym terenie z ,powodzemem polskich w opracowamu A. :: ~ a ~ y. nad zanikającymi instrumentami przeprowadzono odkr~~cze ~ ama . .edna o hafcie i czepcach wielkomuzycznymi. Z plast'ykl Jest ma o'b~rac. C]h i wystawie miejscowej sztuki . d' Ku]aw - o rzez larza ,. h polsklCh, Wle z. .. publikowanych, dotyczących rozny~ ludowej. Ze Sląska. Jest 6 P.oZY~]lb~daniach na tym terenie informU1.ą zagadnień z plastykl ludowe]. . . M G ł a d y s z a Badama Z Reinfussowe] l . . artykuły 'sprawozda:vc.ze . . ,_. wadzone były w r. 1947; do artykułu nad strojem w powIecIe będZl~~~~I:af:~ołączona m3lpika z podkr.eśleniem wsi sprawozdawczego W. K o l a g d t t 'ch ml'e]'sc znajduje Slę centralna . dnym z prze os a m .' zbadanych. N a ~e ..' k lice Warszawy z 5-ma pubhkowanyml polska, Sieradzkle, ŁOwlckle l dO,o tym terenie nie prowadzono. Przedpozycjami. Systematycznych ba an nk~ 'wartykułach' o stroju kołbiel'k' d 'nych poszu Iwan . . stawiono wym l z oraz . k" rawozdanie z pokazu zapaski ludowe] skim z powiatu Mińsk MaZ?Wle~ l \ sp dotyczy wycinanek łowickich, gdzie w Piotrkowie TrybunalskIm. esz a rt czną w podchodzeniu do rozwiąm. in: omówion? jej rolę .społe~:~~~i~:O jest zaledwie 5 pozycji, w t::m zywan tematykl aktualne]. Z . W rowskie). Z podlasla połudmojedna odpada ~a Mazowsz~ wschO~~~~g~n~~wano trzy wystawy: w Lublinie. wego nie :-na .mc. Na ty~h o sz~rac ozostałe prace dotyczą: J. S w i e ż e g o, LubartowlC l W~grow:e .. D"":le ~ n i u k a o drukach na płótnie w połudo świątkarzach blłgora]sklCh l <:Xl e . ' końcu znajduje się PomJrze n:owej Lubelszczy~nie. WreszcIe na .s~y~ o b l' o W o l ~k e j, o meblac? tylko o 2-u pozycJach dru~o:an~~~ d~tycZY i Ziem Zachodnich, ogramludowych na Kazubach., Po ~~; ki ludowej. To wszystko. ., czony do dwu fragmentow ~ .y t' ł P Sz L" występuje w roznych Z tego zestawienia wymka, ~e ma ~~~e" o· Z~st~wienie podaje, że najgranicach cyfrowych wyzyskanIa dtere pgog'o'rze a najmniej sza (2) na '1 " .. (16) przypa a na , większa 10SC P?ZYC]l .' I wahają się w granicach 14-4. ocne Pomorze i ZiemIe Zachodmo-.połr: . r;z~~towane w czasopiśmie: Ziemie Poza tym, są obszary zupełme r:le rep kie o órze wschodnie, Podlasie zachodnie i południowo-za~hodme, ka.~pac m ~~dą się i dalsze luki terepołudniowe i inne. W podzIale szczego owy J. I' i nowe. Oczywiście, zastosowany tutaj podzIał topograficzny ma charakter dowolny, gdyż chodziło tu o wykazanie stanu ogólnego. A publikacje w zasięgu sztuki ludowej miejskiej? Badania w tym kierunku mają dopiero początkovv'y charakter. Ograniczają się do dwóch autorów: M. Zywirskiej i Życkiego. Prace ich związane są z wielkimi środowiskami przemysłowymi: Sosnowca, Katowic, Warszawy i innych miast, pozwalające na zorganizowanie gromadzenia okazów współczesnej i aktualnej twórczości proletariatu miejskiego i wielkomiejskiego. Dział recenzji rozpada się na kilka grup: 1) Sprawozdania z działalności instytucji macierzystych i pokrewnych. Mamy sprawozdania z Państw. Instytutu Badania Sztuki Ludowej za lata 1948-49, (nr 1-2, III, nr 11-12); O l-ej konferencji naukowej w sprawie badań nad sztuką, (nr 7-12, IV); Obrady etnografów oraz sprawozdanie U l' b a n o w i c z a z ważnej konferencji w Jadwisinie, (nr 4-5, V). 2) Sprawozdania ze zbiorów i imprez: a) muzea: J. M a n u g i e w i c z a - Zadania generalne Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, (nr 7-8, III), i wspomniane wyżej zbiory ceramiki krakowskiej w zbiorach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie oraz wiadomość o otwarciu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Z obcych terenów podano obszerne sprawozdanie M i l s z t e i n a - o Państw. Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Moskwie, (nr 1-6, IV); b) wystawy: najwięcej sprawozdań odnosiło się do regionalnych wystaw sztuki ludowej w Radomiu, Kielcach, Lublinie, Łańcucie, Pułtusku, Olsztynie, Włocławku, Zakopanem, Węgrowie, Piotrkowie Trybunalskim, Krakowie, Dąbrowie n/Wisłą i innych. Z wystaw ogólnopolskich sprawozdań mamy tylko 3, a z wystaw polskiej sztuki ludowej zagranicą zaledwie 1, (z Kijowa). A przecież Polska była obsyłana zagranicą dosyć licznie, np. do Moskwy, Paryża, Londynu i innych. Podano kilka sprawozdań z wystawionej w Polsce obcej sztuki ludowej: C s o l' b y - Na marginesie wystawy węgierskiej sztuki ludowej w Warszawie, (nr 11-12, II); R e y c h m a n a - O wystawie słowackiej sztuki ludowej w Bratislawie; c) kursy, konkursy, festiwale: Jedno sprawozdanie z kursów malowania na szkle w Nowym Targu; liczne sprawozdania z konkursów: szopki krakowskie - 3, malowanki dąbrowskie - 1, wycinanki łowickie - 1, wnętrze chaty kurpiowskiej - l, opoczyńskie zdobnictwo - 1, i ceramika kielecka 1. O festiwalach pisano: Z tańca w Pradze, (II, nr 11-12) oraz z Ogólnopolskiego Festiwalu Muzyki Ludowej, (III, nr 6); d) recenzje z książek: dotyczących polskich wydawnictw 4, obcych 8. Węgry i Czech.)słowacja poświęcają sporo wysiłków na opublikowanie własnych wartości sztuki ludowej. Czeskie czasopismo "Tvar" bratnie ,.P. Sz. L." służy głównie celom dekoracyjnym, kładąc nacisk na adaptację elementów ludowych do twórczości plastycznej ogólno-narodowej, o nachyleniu praktycznym. W zakończeniu części sprawozdawczej należy podkreślić wysiłki bibliograficzne. Nikły plon z tego zakresu w poszczególnych zeszytach "P. Sz. L." został bardzo korzystnie zastąpiony osobnymi jednostkami wydawniczymi: Piotra G l' Z e g o l' Cz y k a - Plastyka ludowa Polski, zarys bibliograficzny, Warszawa 1951, s. 39, załączona do nr 1-6, r. IV, "P. Sz. L." i druga: Andrzeja R y s z k i e w i c z a - Bibliografia rzemiosła artystycznego, cz. I Tkaniny, Warszawa 1951, str. 15, jako załącznik do nr 3-go, r. V. Wydaw69" �1091 1090 . t t uzupełniają poważnie dorobek czasopi:;ma l jego kierov:ników, ~~ca~a Gerzegorczyka jest bibliografią specjali~owaną, po, raz pIerwszy , , , w wyborze polską i obcą produkcję wydawmczą z zakresu uIJmutJką?iudOWeJ',Dotychczas mówiło się tylko o sztuce ludowej, w !?raktyce, p as y l , .' t k' ł e z pIa w tym określeniu rozumiano często tresc zWIązaną a ze wy ączm ,~ t k W bibliografii tej po raz pierwszy tematyka z zakresu plas,t,YKl ~ Ytął'a właściwie zatytułowana i bardziej sprecyzowana, OCZyW1SCJe Z0Szakresie a potrzeb bibliograficznych. Jest to bl'bl' lOgra f"la r.ozumowana ~ adnotacyjna, to jest starająca się opatrzyć ważniejsze pozycJe. uwagar:ll ~rientaCyjnymi, lub wyliczeniem zawartości treściowej. Uw~ględma ~)O.z~cJe wydawniczo samoistne i ciągłe, przede wszystkim c.zasopl~~a Waz~leJ.sz~ do 1949 r. włącznie. Cały materiał podzielono ,na OSIemnaSCle ro~dzlało.w, 1) zagadnienia teoretyczne; 2) opracowania ogolne;. 3) opracowama reglO~ nalne, 4) budownictwo użytkowe i kultowe; 5) z~obmct,:"o (sprzęty, zabawkI. szopki); 6) rzeżba; 7) drzeworyt; 8) wycinankI, r:aleplankl; ~) m~larst\~o: malowanki; 10) pisanki; 11) ceramika; 12) tkanmy! 13) ubl.ory l stroJe, 14) hafty; 15) przemysł ludowy; 16) ochrona SZtUkI lud?weJ; 17) ~uz~a, wystawy, kongresy; 18) bibliografia. W obrębie POSzcz~golnych rozdziałow autor przyjął układ rzeczowy i topograficzny. Wszys~klCh wydru~o~any~h pozycji jest 723. Do bibliografii dołączono indeks ?sob., Dru,g~ bIbllOgrafl~ tkanin tematem swoim przekracza zakres ludowej tworCZOSCI plastycznej, gdyż wchodzą tu dzieła rzemiosła artystycznego. W przedmowie au~or ~tara się wyjaśnić, że "rzemiosło artystyczne i .sztu~a. ludo\~a wykaZUją llc~ne punkty zbieżne i ocena jednego bez znaJom~scl drugiego elem.entu Jest niepełna". W bibliografii stara się podać całą llteraturę w układZl~ a1fab~: tycznym. Pozycji podano 249, do których nie stos?wano adnota~Jl. Całosc została zaopatrzona skorowidzem rzeczowym, podZIelonym na .oslem tematów. Następne bibliografie mają być poświęcone: haftom l koronkom. ceramice, szkłom, sprzętom i innym. ' Z kolei należy ogólnie scharakteryzować całokształt dorobku "P. Sz. L.". W zakresie problematyki metodologicznej rezultaty osiągnię~ ni: .są wielkie jak tego należało by się spodziewać na podstawIe pIęClOletniej działalności samego czasopisma. Takie zasadnicze pytania, jak: cz~m jest sztuka ludowa? Jaki jest jej zakres? Jaki jest stosunek d? S~tUkl "n~e~ ludowej? itp. nie znalazły jeszcze należytego ujęcia w czasopls;me, c~oclaz jego działalność rozpoczęto właśnie od postawienia tych ?ytan. Skonczyło się prawie na początkowych wypowiedziach J. GrabowskIego, W. Dyno~skiego, K. Piwockiego i paru innych. Dalsze r~czni~i "P. Sz. L." me wykazują należytego pogłębienia tych zagadnien, m~ wszyscy ~e~r:t~cy wypowiedzieli się w tym jedynym czasopiśmie, zarowno dawmeJsl Jak i nowsi badacze. Brak było publikowanych dyskusji w czasopiśmie w zakresie podstawowej problematyki sztuki ludowej. Usiłowania w tym kierunku przeprowadził E. Frankowski, lecz opublikował. je na i~nY:n miejscu (Materiały do Studiów i Dysk., nr 5), oraz R. Remfuss głowme w zakresie organizacyjnym. Poza podstawowymi brakami z teorii sztuki ludowej, w lOP. S~. L:" występują dalsze niedociągnięcia. Sztuka ludowa w praktyce badawczej naJwięcej jest związana z dyscypliną etnograficzną, W czasopiśmie, \To; tym zakre- sie nie pokazano wypróbowanych i stosowanych zdobyczy metod badawczych przy ustawianiu i ocenianiu przejawów sztuki ludowej, a przecież nieco znanych, lecz tylko fragmentarycznie. Również słabo przedstawia się sztuka ludowa w aspekcie etnografii historycznej. Nie wystarczy tu powód, że sama etnografia dopiero teraz zapoczątkowała zainteresowania w tym kierunku. Odczuwa się również brak powiązania zagadnień sztuki ludowej z kulturą materialną. z całokształtem życia ludu, co uzależnionym jest w wysokim stopniu od etnografii. Jednak, dotychczasowy dorobek "P. Sz. L." o etnJgraficznym charakterze krytykuje J. S t a r z y ń s k i, dyrektor Państw. Instytutu Sztuki, (tamże, nr 7-8). Kierunek ten ocenia jako zbyt wąski i wysuwa sugestię zmiany na inną linię działalności. Uważa, że problemy sztuki ludowej powinny być rozważane historycznie, a zarazem powiązane ze współczesną plastyką polską. Zatem, J. Starzyńskiemu chodzi o większe związanie czasopisma z życiem, przede wszystkim przez nastawienie w kierunku artystycznego wykorzystywania wartości ludowych w adaptacji do sztuki współczesnej. Sztuka ludowa ujmowana historycznie i ze stanowiska sztuki wymaga również bliższych kontaktów z dyscypliną historii sztuki, w tym kierunku brak większych osiągnięć w czasopiśmie. Brak opracowań z zagadnień estetyki sztuki ludowej. Brak pozytywnych kontaktów z pokrewnymi czasopismam'. K. Piwocki wypowiada się za bliską wspólJpracą z ,Biuletynem Historii Sztuki". Zdaniem jego, czasopismo to powinno uwzględnić w b. szerokiej mierze zagadnienia z pogranicza i samej sztuki ludowej, a "P. Sz, L." powinna w coraz większym stopniu poruszać zagadnienia dotyczące całokształtu sztuki polskiej. Idąc dalej, s?-mo wejście w orbitę historii sztuki nie wystarcza sztuce ludowej. Zachodzi konieczność oparcia badań jej na głębszej znajomości podłoża historycznego, na wiązaniu i charakteryzowaniu przy pomocy histor~i politycznej, gospodarczej, prehistorii i archeologii, czy opisów socjograficznych. Trudnym jest, w badaniach nad sztuką ludową, zrezygnować z dotychczasowego rozpatrywania jej zagadnień wyłącznie na tradycyjnej kulturze chłopskiej i przejść od razu na szerszą bazę powiązania ze współczesnośc'ą, oraz traktowania łącznego ze sztuką "nieludową". Jednak, o to upomina się nowa rzeczywistoćś powstała z rewolucji politycznej i kulturalnej, te~o wymaga nowa ideologia. Redaktor Reinfuss, w ocenie dorobku czterech roczników "P. Sz. L.", dowodzi, że czasopismo nie reprezentowało właściwego stanowiska metodologicznego; gdyż od r. 1947, t. j. od początku swego istnienia, nie umiało przestawić się od razu na nowy sposób myślenia, oparty o zasady materializmu historycznego. A w tym czasie kierunek materialistyczny już opanował prawie wszystkie dyscypliny. Jednak, przewrót w historii sztuki i estetyki nie dosięgnął "P. Sz. L.", która nie usiłowała dać nowych ujęć zgodnych z marksizmem-leninizmem. Wreszcie, dochodzi on do wniosku, że brak sprecyzo\vania nowych metod badawczych odbił się ostatecznie na sposobie opracowania artykułów w czasopiśmie. Z zakresu dokumentacH w lOP. Sz. L," wystepuie niewielka ilość prac, Brak dostatecznych przykładów sformułowań teoretycznych i opracowań z różnych dziedzin, np. badanie źródeł archiwalnych, muzealiów, różnych zbiorów itp, opóźnia zrozumienie podstaw 3ztuki ludowej, Zasoby muzealno �1092 '. znane Zachodzi pilna potrzeba ich inwentaryzacji dla wrastającego są malO ' tk' kI d zapotrzebowania społecznego i naukowego, Mamy zac::ą l przy a ?we 'k wanych prac w "Pracach i Materialach Etnograftcznych" polskle,go pu bl l o f' bl' k ... k . Tow. Ludoznawczego. Dokumentacja bibliogra lczna pu l aCJI.. I r~ OPISO\~ bęzpośrednio lub pośrednio związanych ze sz~uką ludową rOZWIJaSl~ p~w~l1. Praktycznie stoi temu głównie na przesz~odZle brak ~e.trospektyw~eJ blb:lO~ grafii etnografii polskiej, gdyż opracowama. G.awełk.a l mnych na~ezy u:vazac za fragmentaryczne. Dwie wydrukowane blbhografle o pl~styce l tkanmach, załączone do "P. Sz. L.", to dopiero początek. Odczuwa Slę brak cor~cznych ich uzupełnień. Brak bibliografii z historii sztuki, która. uwzgl~d.~lała by sztukę i twórczość ludową w całej rozciągłości. Należy takz~ zwrOClC uwa~ę i na bibliografie prowincjonalne z różnych zakresów, na Ich opr~cowame i wydanie - tak bardzo potrzebnych do monografii regionalnych l opracowań terenowych. Badania terenowe jako bezpośrednie źródła sztuki, ujmowane w zasięgu kultury ludowej żyjącej lub przeszłej, ich strona .metodo~o~iczna, doku,me?tacyjna i organizacyjna nie wystąpiły dostateczme wyrazme :v czasopIśmIe. Wyłania się konieczność powiązania rozczłonkowanych badan .nad. kult~r3 wsi drobnomieszczańską i proletariacką miast oraz odpoWledmego Ich ust~wienia w sztuce ludowej. Odczuwa się rÓ'Nnież brak większej pracy ujmującej w sposób kwestionariuszowy całokształt zagadnień ~olskiej sztu~i 'ludowej ze stanowiska różnych dyscyplin naukowych. By mozna to zrea11zować z powodzeniem, przed tym potrzebne jest ustalenie szczegółowe wszystkich ważniejszych przejawów sztuki ludowej. W dalszyrn rozpracowaniu, na podobne ujęcie czekają poszczególne działy szt';lki ludowej. ~etod~logicznie powinno się rozpracować formy i typy badan terenow~ch l ta~ze pracownianych, zbiorowych i indywidualnych dotyczących wszelkIch p.rzeJawów gromadzenia materiałów dokumentacyjnych. Brak sprecyzowama podziału Polski na okręgi badawcze, opartych na kryteriach geograficznych, etnograficznych, historycznych, z teorii sztuki itp. dostatecz~ie uzasadni?nych. R. Reinfuss wysunął projekt podziału i wytypowania terenow do badan (Mat. do Stud. i Dysk. nr 5), postulując hierarchię potrzeb badawczych i konieczności podziału terenowego na trzy grupy podstawowe: 1) obszary przebadane, mniej więcej olPublikowane, 2) obszary obadaniach fra~metar.ycznych, 3) obszary, gdzie po drugiej wojnie dokonała się całkOWIta zmIana ludności. Ponad to uwzględnia i tereny, które skutkiem gwałtowego tempa urbanizacji zatraciły lub zatracają cechy kultury tradycyjnej. Wyniki badawcze pod postacią publikacji: monografii terenowych, zagadnień, opracowań syntetycznych itp. przedstawiają się dodatnio w "P. Sz. L.", z pewnym zaniedbaniem tych ostatnich. Prawie wszystkie monografie poświęcone były plastyce ludowej z jednostronnymi zainteresowaniami sprawami zdobnictwa i o1'llamentyki. W. J a s t l' Zę b o w s ~ i naz!wa to ,.zbieractwem motywów" i ocenia słowami: ,.1 to co w badamach wmn~ być opracowane na końcu. stało si.ę podstawą do określe~ i charakterystY~1 sztuki ludowej na założeniach naukowej estetyki. Rzuca SIę np. brak oparcIa plastyki ludowej na założeniach naukowej estetyki. Rzuca się w oc~~ przypadkowość i rozlpraszanie się we fragmentaryczności i przyczynkowoscl opr~cowań poszczególnych zjawisk sztuki. tak. że niejednokrotnie zatraca SIę 1093 związek z całością sztuki ludowej. Inne działy, jak literatura ludowa są b. słabo reprentowane w czasopiśmie. W ogólności, we wszystkich działach sztuki ludowej występuje w malej ilości tematyka świecka. Dążyć powinno się do poszerzenia w ogóle zakresu tematyki z równomiernym uwzględnieniem dorobku z całej Polski. Strona zewnętrzna czasopisma w pięciu rocznikach przedstawia się niejednolicie. Są wahania: od wysokiego - do przeciętnego poziomu typograficznego, uzależnionego w głównej mierze od drukarni, wyposażenia technicznego, starannego lub pośpiesznego tłoczenia. Na 21 numerów drukarnie zmieniano 10 razy, co nie wpływało dodatnio na jednolity wygląd czasopisma. W poszczególnych numerach starano się jednak zachować jednolitość układu graficznego, zarówno wewnętrznego jak i zewnętrznego. Teksty składano przeważnie trzema wielkościami czcionek, (dla artykułów, sprawozdań, przypisów). Jednolity typ graficzny został naruszony od czasu wprowadzenia tłumaczeń w językach obcych, gdzie zastosowano różne kroje czcionek. W pierwszych rocznikach starano się zachować oryginalny układ jednoszpaltowej kolumny z dużym marginesem z jednej strony, na którym drukowano podtytuły. Dalsze prace składano w kolumnie dwuszpaltowej. Ten ostatni układ ustalił się całkowicie w późniejszych rocznikach. Zastosowano ładną tytulaturę artykułów, składaną przy pomocy dużych wersalików. Stosowano ilustracje jedno i wielobarwne. Klisze siatkowe były dość dobrze trawione w początkowych rocznikach, póżniej popsuły się. Ryciny wielobarwne drukowano na osoby ch wkładkach, które przeważnie wypadały zadawalająco - jak na nasze warunki. W reprodukcjach barwnych tkanin nie zawsze udawało się uzyskać pożądaną czytelność samego obiektu i jego efektów barwnych, (np. wkładki do nr 2, rok II, nr 3-4, III; nr 712, IV). Okładki, zmieniane w każdym numerze, odznaczają się dużą oryginalńością i wpływają w znacznym stopniu na podniesienie wartości estetycznych czasopisma. W poszczególnych rocznikach w tym kierunku przejawia się duża rozmaitość w technikach i kolorystyce. Korekta w poszczególnych numerach zadawalająca. Introligatorskie wiązanie okładziny z drukowanym tekstem stosowano mechanicznie drutem, bardzo rzadko dobrym wiązaniem nićmi lnianymi, co nie niszczy poszczególnych składów. Całość wyposażenia architektonicznego i typograficznego daje estetyczne i efektowne wrażenie. Nakłady czasopisma wahały się od 2000 do 2900 egzemplarzy, a zeszyty mazurski i krakowski rocznika drugiego wynosiły po 4830egzemplarzy. Małe nakłady spowodują, że "P. Sz. L." stanie się w prędkim czasie rzadkością. W wyniku różnych tendencji włączenia sztuki ludowej do sztuki narodowej, osiąga się powoli lecz skutecznie prawo obywatelstwa dla niej. przez równoczesne traktowanie z twórczością elitarną. W tym jest znaczny udział "P. Sz. L." i to stanowi bodaj że najważnie;szą zasługę czasopisma i jego twórców. Druga, to możność wypowiedzenia się we własnym organie. Możność postawienia i rozwinięcia problematyki ludowej, po przez szereg wypowiedzi badaczów teoretyków i praktyków, jej licznych entuzjastów z różnych dziedzin naukowych, artystycznych i innych. Trzecia, to zgromadzenie i opublikowanie obfitego i różnorodnego materiału. wyda- �1094 1095 nego wrowo i opracowanego krytycznie, który już obecnie jest całą kopalnią, źródłem do wyzyskania naukowego, artystycznego i szerokiego wachlarza społecznego. Strona naukowa czasopisma na ogół jest utrzymana na dobrym poziomie zarówno w realizacji tematycznej, jak i w podejściu i rozprowadzeniu ter~nowvm. Prace drukowane, będące rezultatem poszukiwań i badań, odznaczają' się dużym stopniem wykorzystania i poparcia dokumentacyjnego. dokładnością i wiarygodnością osiągniętych wyników. Niektóre z· nich niewątpliwie będą miały charakter trwalszy na dalszą metę. Twórcy, kontynuatorzy redaktorscy, różni badacze włożyli dużo osobistego wkładu i. wysiłku, do poszukiwania właściwych metod w dążeniu do usystematyzowania badań nad sztuką ludową. Również są widoczne duże wyniki prac, będące rezultatem wysiłków kolektywnych. Dalej, rozpoczęto na całej linii zmianę czasopisma w kierunku stosowania metody materializmu dialektycznego i historycznego. To wszystko, zgromadzone i przejawione w pięciu rocznikach "P. Sz. L.", stanowi poważny dorobek, który wpłynie na dalszy rozwój poglądów na sztukę ludową, a szczególnie na rozwój plastyki ludowej. W następstwie, dorobek ten ma dużą wagę i dla UlPowszechnienia wogóle wartości sztuki ludowej. Czasopismo "P. Sz. L." w swych dotychczasowych pięciu rocznikach stanowi ważny etap na drodze do zrozumienia ideologicznowychowawczej i społecznej wartości i roli polskiej sztuki ludowej. * Henryk Zwolakiewicz RACHMIEL BRANDWAJN, "La langue et l'esthetique P l' o u d h o n". Prace Wroclawskiego Towarzystwa Naukowego, Nr 30, Wrocław 1952, str. 116. de Seria A. Post3.ći doktry:ny ekonomiczno-społeczne P l' o u d h o n'a były wielokrotnie przedmiotem analizy i krytyki, na której czoło wysuwa się dzieło polemiczne Karola M a l' k s a "Nędza Filozofii", .stanowi.ące od,powiedź na pracę Proudhon'a "Filozofia nędzy". Dotychczas jednak nie zajmowano się' twórczością znanego teoretyka socjalizmu utopijnego od strony filologicznej i estetyczno-literackiej. Tym właśnie zagadnieniom ,poświęcona jest omawiana praca, składająca się z trzech części, z których pi.erwsza zajmuje się charakterystyką słownictwa, druga morfologią i składnią, a trzecia doktryną estetyczną Proudhon'a. Autor stara się udowodnić, jako zasadnicze twierdzenie swojej pracy, że Proudhon był zarówno w dziedzinie językowej, jak również estetycznoliterackiej kontynuatorem i epigonem wielkich pisarzy francuskich Wieku Oświecenia. "Tam właśnie", powiada autor, "należy szukać klimatu jego dzieła, jego środowiska naturalnego, właściwośoi jego słownictwa, źródła i początku jego pomysłów" (str. 6). Na obfitym materiale przykładowym autor wy~azuje, że słownictwo Proudhon'a pełne jest termi.nów wyrażających aspiracje rewolucyjne XVUI w. wyrazów zapożyczonych z mechanik l Recenzja dalsz~'ch roczników 11każe się w nast. t. Luciu.. i innych nauk ścisłych, neologizmów i archizmów, właściwych tej epoce, lub utworzonych przez pisarza dla dokładnego wyrażenia jego myśli. W dziedzinie gramatycznej język Proudhon'a odznacza się skłonnością do używania długich zdań, lub ich przeciwieństwa, skrótów zdaniowych, rozproszeniem i rozdrobnieniem, styl zaś jego cechuje użycie antytez, klasycznych metafor, zwrotów wzorowanych na Biblii a zwłaszcza wybitne akcenty polemiczne. W dziedzinie doktryn językowych Proudhon nie dał, jak powiada autor, nic nowego, lecz niewolniczo trzymał się dziela B e l' g i e r'a: Les elements primitifs des langues. Teoria Bergier'a o jedynym prajęzyku ludzkości i o ważności języka hebrajskiego, jako języka najbardziej zbliżonego do owego prajęzyka nie odpowiadała już wynikom językoznawstwa pierwszej połowy XIX w., które zrezygnowało zarówno ze spekulacji na temat języka pierwotnego, jak również z prób stworzenia gramatyki powszechnej, tak charakterystycznych dla Wieku Oświecenia. Zatem i w tej dziedzinie Proudhon był epigonem XVIIIII w. Koncepcje estetyczne Proudhon'a uległy, zdaniem autora, ewolucji, w której da się wyróżnić dwa okresy przed- i opo- 1848 r. W pierwszym z nich Proudhon, głoszący ideał surowej .sprawiedliwości, nie docenia znaczenia artysty w społeczeństwie i stawia go narówni z rzemieślnikiem. Od poety żąda opiewania niedoli mas r·obotniczych, gnębionych przez kapitalizm. Romantyków nie rozumie i traktuje ich j.ako wrogów ludu. W drugim okresie, tzn. w latach 1851-1865, pomysły estetyczne Proudhon'a ulegają pewnym zmianom. Rola artysty rośnie w jego oczach, ale za cenę ciasnego utylitaryzmu, wyrażającego się w formule, że piękne jest to co jest użyteczne. Głosi też nadal podporządkowanie sztuki etycznemu ideałowi sprawiedli.wości. W krytyce literackiej nie wychodzi Proudhon poza ideały racjonalistów XVm!I w. Biorąc ideał "postępu społecznego" za najwyższe kryterium sztuki s~awja Proudhon WergHego ponad Homerem, star3. się zracjonalizować cudowność i potępia epopeję chrześcijańską. oszczędzając jedynie "Pieśń o Rolandzie". Język francuski uważa za najdoskonalszy z języków,zarówno pod względem dźwiękowym, jak również ze względu na jego walory ekspresywne, które osiągnął w poezji kl.asycznej. Pod koniec pracy zwraca autor uwagę na wpływ, jaki idee Proudhon'a wywarły zarówno we Francji, jak i poza jej granicami, gdzie znalazły wybitnego zwolen.niJka w osobie T o łs t o j a, który mu był bliski w koncepcjach estetycznych i w stosunku do zagadnienia feminizmu. W konkluzji autor stwierdza, że estetyka Proudhon'a nosi na sobie piętno trzech idei: Postęp-Rozum-Sprawiedliwość, które wypisała na swym sztandarze burżuazja Wieku Oświecenia. Racjonalizm burżuazyjny nie pozwolił Proudhon'owi zerwać otwarcie z kapitalizmem, lecz trzyma} go stale w zawieszeniu między dwoma biegunami, Kapitałem i Pracą. Dzisiejsi reformiści z Leonem Blumem na czele wracają chętnie do przestarzałych i przezwyciężonych idei Proudhon'a. Praca R. Brandwajna zawi.era dwa załączniki: wykaz neologizmów Proudhon'a i fotokopię komentarzy lVIetternicha na marginesie broszury "La Justice poursuivie par l'Eglise". Podział omawianej pracy jest jasny, dobór przykładów prawie z,awsze trafny, a język płynny i naturalny, wolny od uczonego pedantyzmu w jaki łat.wo popaść przy takim temacie. Roz- �1097 1096 • prawa ujęta jest ze stanowiska marksistowskiego, ale odczuwa s-ię brak wstępu traktującego o doktrynach społeczno-ekonomicznych Proudhon'a, tak że jego teorie estetyczno-literackie są jakby zawieszone w powietrzu. Można bylo wykorzystać zwięzłą, a bardzo wnikliwą charakterystykę prac Proudhon'a przez Marksa, zamieszczoną w 16, 17 i 18 numerze czasopisma .,Sozial-Demokrat" . Mimo powyższego braku, praca stanowi cenny dorobek, zarówno z punktu widzenia filologicznego. jak i w dziedzinie historii teorii estetycznych. Stanislaw Gniadek • PRACE ,I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE. Tom VUI-IIX. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Red.: Józef Gajek i Kazimiera ZawistowiczAdamska. Łódź-Lublin 1950/51. str. XXVI +778. Tom VIII-IX Prac i materialów etnograficznych wypełniają prawie wyłącznie monografie napisane i materiały zebrane w toku zespołowych badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Juź pobieżne przejrzenie tomu pozwala stwierdzić, że materiały te zebrane w badaniach prowadzonych pod kierownictwem prof. Zawistowicz-Adamskiej, dzięki jej uporczywej energii i pełnej poświęcenia pracy - dotyczących jednej klasy zjawisk, są zbiorem bogatym, posuwającym naprzód wiedzę o badanych faktach. Przestrzennie badania te objęły znaczne obszary: Kaszuby i Pomorze Zachodnie, Mazury i Warmię, Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę, dalej Dębickie, Sądeckie, Rzeszowskie, Łaskie, Sieradzkie, Łowickie, Kurpiowszczyznę oraz okolicznościowo również tereny Wielkopolski, Podlasia i in. We wszystkich badaniach na tych terenach skupiano uwagę na jednym kompleksie zagadnień: pomocy wzajemnej i współdziałaniu gospodarczym. Szczegółowo opracowano te zagadnienia na przykładzie gospodarki pasterskiej i na przykładzie zespołowego rybołówstwa a wyniki opracowań przedstawiono w formie monografii. Poza monografiami tom podaje dziesięć prac zawierających usystematyzowany materiał opisowy różnych dziedzin pomocy wzajemnej zebrany przez pracowników zakładu w toku własnych badań. Do tomu wchodzą ponadto trzy prace nie pochodzące z Zakładu Etnografii U. Ł. a mianowicie: Jadwiga C h e łmińska - Świątkowska Wycinanka Łowicka, Janina Kraj e w s k a - Plecionki ze słomy, i praca związana tematycznie z całością tomu nie pochodząca jednak z badań terenowych Zakładu Bohdana B ar a n o w s k i e g o - Ślady współdziałania na ~si z XVII i 'XVIII wieku. Jest więc ten tom wynikiem pracy zespołowej prowadzonej konsekwentnie nad jednym kompleksem zagadnień, kierowanej jednakowymi założeniami teoretycznymi i prowadzonej podobnymi metodami, rezultatem poważnego wysiłku badawczego zas-ługującego na szczegółowsze rozpatrzenie. Zanim jednak przejdziemy do takiego rozpatrzenia, podkreślmy, że większość prac tego tomu została przygotowana do druku w r. 1948, a z druku tom wyszedł dopiero w listopadzie r. 1951. Te trzy lata. w ciągu .1 1 których treść tomu zastygła w metalowych kolumnach czcionek, życie nauki w Polsce przeszło przez rozwój w kierunku marksizmu i potoczyło się w nowym kierunku. W okresie tym, cała nauka w Polsce, a więc i etnografia przestawiła się pod wpływem metodologii marksizmu, co pociągnęło za sobą konsekwencje zarówno w dziedzinie metod badań, jak i w dziedzinie teorii. Redakcja starała się w czasie druku wprowadzić korekty, starała się nadać problematyce nowy kierunek, wprowadzając uzupełnienia materiałów i literatury. Jednakże zupełna przeróbka była technicznie niemoź!iwa, więc " ... niektóre rozdziały tomu niniejszego w pewnym sensie mają już dzisiaj pod względem materiałowym wartość historyczną. Materiały te bowiem dają obraz stosunków "wczorajszych", sprzed trzech lat, co w obliczu przemian dokonywujących się na terenie wsi dzisiejszej stanowi poważne odchylenie od a·ktualnej rzeczywistości. Spółki szałaśnicze czy rybackie mają więc dziś odmienne założenia" pisze redakcja w słowie wstępnym. Redakcja zwraca również uwagę czytelnika na niedostatecznie przemyślane dyrektywy badawcze i na niejednolite stanowisko metodologiczne, na to, że nie uwzględniono , marksistowskiej teorii wsi i warstwy chłopskiej". Tak więc szybki tok zmian społecznych w polsce oraz rozwój nauki spowodowały, że w długim okresie kiedy tom czekał na druk, treść jego uległa zmianie w stosunku i do nauki, i życia społecznego, że zatem w jego ocenie trzeba stosować inne sprawdziany niż do prac "aktualnych" w pełnym tego słowa znaczeniu. Na czele tomu znajduje się teoretyczna rozprawa K. Z a w i s t ow i c z _ A d a m s k i e j pt. Pomoc wzajemna i wspóldziałanie w kulturach. ludowych. Rozprawa ta daje niejako przegląd założeń teoretycznych wszys-tkich prac zawartych w tomie, dlatego - ponieważ stanowi ona podsumowanie i próby uogólnienia wyników osiągniętych w badaniach terenowych _ po.święcimy jej najwięcej uwagi. Zainteresowanie zagadnieniem pomocy wzajemnej i współdziałania zjawiło się w nauce mieszczańskiej jako reakcja na darwinizm społeczny drugiej połowy XIX wieku. Przeniesiony do nauk społecznych darwinizm wyrażał się tu teorią stwierdzającą że jedynymi istotnymi czynnikami rozwoju społeczeństwa jest walka o byt toczona zarówno między jednostkami jak i zbiorowościami, oraz towarzy5'Zące tej walce zjawiska doboru. W przeciwieństwie do tej teorii. zwolennicy różnych poglądów organicystycznych wskazywali, że dla rozwoju społeczeństwa większą wagę posiada współdziałanie, że walka i w5'półzawodnictwo są tylko zjawiskami o wtórnej ważności. Ponadto każda walka i współzawodnictwo z koniecznością związane są ze zjawiskami współdziałania i pomocy, które dop:ero decydują o rozwoju i postępie. W literaturze polskiej poglądy na te zagadnienia starał się usys.tematyzować znany tłumacz H. Spencera J. K. P o t o c ki w szeregu rozpraw wydanych w r. 1900 pod wspólnym tytułem Współzawodnictwo i współdziałanie (2-gie wyd. 1907). Jednakże z konsekwentną teorią pomocy wzajemnej, opartą na szerokich materiałach etnologicznych wystąpił .dopiero K I' o P o t k i n wydając w r. 1902 dzieJo pt. Pomoc wzajemna Jako czynnik ewolucji. Książka ta właściwie postawiła zagadnienie pomocy wzajemnej jako zagadnienie etnologiczne, gdyż jako zagadnienie filozofii spo- �1098 łecznej i doktryny społecznej rozważał je inny kierunek myśli, a mianowicie przeciwstawiający się marksizmowi solidaryzm (Ch. Gide, L. Bourgeois. C. BougIe i i.). W socjologii mieszczańskiej, zwłaszcza amerykań,kiej, współdziałanie i konflikt rozpatrywane są idealistycznie jako szczególne formy procesów społecznych, pojętych jako kompleksy wza,;emnych oddziaływań. lub też jako społecznie ustalone wzory zachowań. Zagadnienie współdziałania i pomocy wzajemnej posiada wielką ważność dla teorii genezy źycia społecznego i teorii rozwoju społecznego. Zycie społeczne zaczyna się od tego okresu, kiedy ludzie zaczynają współdziałać dla zdobycia środków zaspokojenia potrzeb, chociażby 'ta współpraca występowała w bardzo prostej postaci i ludzie posługiwali się przy tym bardzo prymitywnymi narzędziami. Rozwój społeczeństw nie,antagonistycznych, zwłaszcza -społeczeństwa pierwotnego we wszystkich jego etapach rozwojowych, jest przede wszystkim rozwojem stosunków współdzialania, stanowiących podstawową formę stosunków produkcji. Mimo tej doniosłości. zagadnienia te nie zostały dotychczas szerzej opracowane ani dostatecznie wyjaśnione. Albo dawano inteI'pretacje zjawi.sk wS'Półdz,iałania, uzasadniające idelogie bezpośredni.o lub pośrednio solidarystyczne, albo też ja'k w pracach socjologów i etnologów amerykańskich, traktowano je "formalistycznie", bez uwzględnienia ich historycznej treści, wynikającej z roli spełnianej przez stosunki współdziałania w różnych formacjach społecznoekonomicznych. Socjologowie i etnologowie amerykańscy starali się opisać zjawiska współdziałania jako pewną stałą formę stosunków międzyludzkich, występującą we wszystkich historycznych typach społeczeństwa, bez zwrócenia uwagi na różne ich znaczenie i różną treść w tych społeczeństwach. Etnologowie ze szkoły psychologicznej starali się wykryć mechanizm psychiczny tworzenia się "nawyków współdziałania", np. Margaret Mea d w pracy Cooperation and Competition among Primitive Peoples. (N. Y. 1937). Po tych kilku uwagach podkreślających ważność zagadnienia i możliwość l1iewlaściweg:> teoretycznie stawiania przejdźmy do pracy K. Z aw i s t o w i c z, która starała się dać systematyczne opracowanie przynajmniej pewnej dziedziny zjawisk współdziałania i pomocy wzajemnej. Trzeba stwierdzić, że autorka postawiła zagadnienia konkretnie. Przede wszystkim ogranicza je do niektórych zjawisk współdzialania gospodarczego. Dalej opiera się na badaniach tereno"vych dających opis faktów, " ... które pozwoliłystwierdzić jakie rodzaje pomocy wzajemnej bądź do dziś mają zastosowanie, bądź też były stosowane w niedalekiej przeszłości, oraz jaką postać ma współdziałanie w ramach zorganizowanych spółek gospodarczych (pasterstwo szałaśnicze i ma'Sz,operie kaszubskie). Od r. 1949, dla pogłębienia studiów, metodę pracy terenowej zmieniono w ten sposób, że badania obejmowały wszystkie gospodarstwa jednej wsi. Wyniki tej metody okazały się bardzo owocne: 1. opracowywane zagadnienie wystąpiło na tle stosunków gospodarczych i społecznych konkretnej społeczności wiejskiej, a nadto 2. można było stwierdzić, w jakim kręgu ludzkim wymiana usług i świadczeń ma moc obowiązującą. A więc kto, z kim. w jakich okolicznościach i na jakich warunkach współpracuje" (str. 2\ 1099 ·1 • ,l' ./. 'f Autorka widzi również. że zbadanie formy \'!ystępovvania zjawisk w różnych typach społeczeństw nie jest wystarczające dla uogólnień naukowych, gdyż identyczne formy mogą spełniać w różnych warunkach różne funkcje i posiadać różną treść społeczną. " ... instytucje społeczne w swych założeniach podstawowych na pozór takie same mogą występować w zupełnie odmiennych stosunkach społeczno-gospodarczych, a tym samym funkcje ich będą zupełnie odmienne. Wystarczy wymienić naszą tłokę pańszczyźnianą i tło~~ę sąsiedzką. W jednym i drugim v';Y'padku~hodzi o zespołowy wysiłek w naglących robotach rołnych, jednak sens społeczny i gospodarczy tłoki pańszczyźnianej i tłoki sąsiedzkiej jest zupeJnie inny. choćby nawet w jednej i drugiej uczestniczył ten sam zespół ludzki. Podobnież potrzeby które powołały do życia jakąś instytucję nie za¥.'sze decydują o tym, że n.a przestrzeni wieków w takich lub innych stosunkach instytucja ta zachowa swój pierwotny zakres działalności. Wreszcie zakres działalności . jak.iejś instytucji może być w głównych zasadach zachowany, lecz podstawy społeczno-prawne ulec mogą daleko idącym przeobrażeniom" (str. 3). Autorkasłusznie podkreśla, że " .. jakiekolwiek .zasadnicze uogólnienia są raczej przedwczesne dopóty, dopóki w literaturze etnograficznej nie ukażą się prace, które będą wynikiem dokładnych badań z tej dziedziny. uv.:zglę~niających instytucję pomocy sąsiedzkiej i wszelkie formy wspołdzIał~ma gospodarczego na tle stosunków spoleczno-gospodarczych konkretnego srodowiska kulturowego" (str. 4). Tu jednak przejawiło się pewne zwężenie teoretycznego stanowiska autorki. która nie mogła dokonać Ikroku .zasadniczego i dostrzec nie tylko koniecz:~ości badania zjawisk współdziałania w różnych środowi!lkach kulturowych, lecz także w różnych typach historycznych społeczeństw; ~~yż w ramach jednej formacji społeczno-gospodarczej mogą występowac rOZl1e środowiska kulturowe, lecz wyS'tępujące w nich formy współdziałania i pomocy wzajemnej będą miały pewne cechy wspólne wynikające z z.asad~i: czego podobieństwa stosunków produkcji. Np. formy pomo~y sąsIedz~IeJ we wsi kapitalistycznej mogą być różne w różnych środOWIskach etmcznYLh, lecz będzie między nimi mniejsza różnica historyczna ni~ m!ędzy formami pomocy sąsiedzkiej w społeczeństwie feudalnym i kapItalIstycznym w tych samych środowiskach etnicznych. Autorka podaje słuszny przykład że innym zjawiskiem jest tłoka pańszczyźniana we wsi feudalnej, a tłoka sąsiedzka we wsi wS!półczesnej. Jednakże mimo tego, że autorka d~s~rzegła tę zasadniczą różnicę, w toku wywodów nie zawsze przestrzegała Jej .k~nsekwenime zwłaszcza na str. 11-15, gdzie p{)dając różne "wybrane SWIadom i':! z b;rdzo różnych i bardzo od siebie odległych środowisk" przykła.~y pomocy wzajemnej w różnych kulturach, zestawia formy pochodzące z roznych :orm&cji historycznych. Niekonsekwen~ja ta przejaw~a się zwłaszcza w sformułowaniu na str. 147 gdzie m. in. pIsze: "InstytucJa pomocy wzajemnej, oparta o zasadę do ut des, jest powszechnie znana w kulturac.h tradycyjnych nie tylko na Słowiańszczyźnie, ale i u innych ludów europeJskich i pozaeuropejskich. Jej podstawy, formy i zastosowanie mogą być różne ale te same zasady bodajże na całym świecie. Zawsze i wszędzie bo\','iem pom0C wzajemna' tego rodzaju polega na współdziałaniu w tych czynnościach gospodarczych i społecznych. którym jednostka a na- �1100 llOI wet mała rodzina 5'prostać nie może". To niedostrzeżenie konieczności uwzględnienia różnic w społecznej treści zjawisk współdziałania w różnych formacjach spowodowało również, że autorka nie rozgranicza również dostatecznie tych zjawisk w różnych typach społeczeństw. Autorka dobrze zdaje sobi.e s~rawę, że czym .in~ym jest w5'półdziałanie gospodarcze w społeczeństwJe pI~rwotnym, gdzIe Jest ono podstawową formą stosunków produkcji lub :vymka z~st.ruktury stosu.nk~w ~ro.dukcji, a czym innym w innych for~ac~ach, .gdzIe ~est .ono bądz ZjawIskIem marginesowym, bądź też przezytkIem, Jednakze me przeprowadza tej zasady konsekwentnie w swoich rozważaniach. Wprawdzie zjawiska współdziałania nie zostały jeszcze dostatecznie oprac?:v~ne w hteraturze etnograficznej i socjologicznej, lecz trudno także ZgO~zICSIę ze. słowami a~torki piszącej: "W literaturze etnograficznej i etnosocJoJog.czne] zagadn:e:l1.u pomocy wzajemnej i współdziałania dotychczas POśwIęcon.o mewIe~e mIeJsca" (str. 3), natomiast nie można się oprzeć pew~emu zdzIwIenIu, ze ~utorka zrezygnowała z wykorzystania części tej Iitelatury. M. m. brak hteratury anglo-saskiej zawierającej wiele materiałów. Jak~y d!a usprawiedliw~~nia autorka pisze na str. 145: "Nadmienić przy tym nalez~,. z= lP~nktem wYJsc:a do pracy niniejszej są st03unki społeczne ws,i polskle~" ~orownawczo ~edynie sięgam do innych ludów europejskich i pozaeu.ro~eJsklch ze szc.zegolnym uwzględnieniem Słowiańszczyzny". Rzeczywiśc:e mne monografIe tomu i materiały ograniczają się jedynie do stosunkaw polskich, jedna1kże K. Zawistowicz w swojej pracy bardzo często sięga do Thurnwalda, MaunierH i innych a odpo'wiednie wykorzystanie materiałów z~bra?ych przez etnologów anglo-saskich mogłoby pomóc w wyświetleniu mektorych spraw. . Po tych u.wag~ch ogólnych o pracy K. Zawistowicz-Adamskiej przejd~my do pr~eJrzema układu i treści. Rozpada się ona na dwie części. Plerwsza daJ.e kl.~sYfikację i analizę różnych postaci pomocy wzajemnej. druga oma,",:la ro~ne rodzaje. Sp?łek gospodarczych. Klasyfikacja zjawisk pomocy wzajemnej przedstaWIa Slę następująco: Współdziałanie 1. Pomoc i współpraca w warunkach zwykłych A. Prace sezonowe B. Prace inwestycyjne C. Dary obrzędowe D. Świadczenia wynikające z prawa gościnności pomoc wzajemna II. W wypadkach szczególnych A. Samorzutna pomoc dotkniętym nieszczęściem B. Współdzi,ałanie na rzecz wspólnego dobra . .Omów!eniu .. tych zjawiS'~ 'poświęcona jest część pierwsza, gdzie po sk1asyfIkow.amu rozn~c~ rodzaJow pomocy wzajemnej autorka omawia podsta,",:y l. uu:sadmam.e pomocy wzajemnej (sąsiedzkiej). Znajdujemy tu anal~ę zJawlsk wymIany świadczeń i równowagi usług daleJ' pracy zespołowej' l wreSZCIe '" ZJaWlSk pomocy wzajemnej połączonej ' z uroczystością to- l' I i ) , I I wal'zyską. Następny rozdział omawia "Występowanie pomocy wzajemnej w określonej społeczności". A więc mamy tu pomoc wzajemną i współdziałanie wśród krewnych i przyjaciół, gdzie autorka daje analizę tych zjawisk występujących w bardzo zróżnicowanych formach grup rodzinnych, rodowych, krewniaczych itp., dalej zjawiska współdziałania w grupach sąsiedzkich "dawniej i dziś" i wreszcie analizę zjawisk solidarności gromadzkiej. W części drugiej, omawiającej spó~ki gospodarcze autorka daje najpierw ogólną charakterystykę właściwości spółek, zaliczając do nich zrzeszenia trwałe, dobrowolne, oparte o własną organizację gospodarczą i społeczną zgodną z nakazami prawa zwyczajowego, łączące się dobrowolnie dla osiągnięcia korzYści materialnych będących udziałem wszystkich członków. Klasyfikując spółki autorka wyróżnia ~ółki rolne i S1Pó1Ikimyśliwskie oraz rybackie. W zakończeniu - podsumowuje swoje wywody dając ostrożne uogólnienia, jakie można było podstawić w oparciu o rozporządzalne ma. teriały. Czytelnik ;pracy K. 2awistowicz odczuwa pewien żal do autorki, że sama tak długo tkwiąc w opracowywanym zagadnieniu i dobrze zdając sobie sprawę z zakresu każdej używanej nazwy, nie uważała za konieczne pomóc czytelnikowi w zorientowaniu się w znaczeniu szeregu nazw, które w języku potocznym występują często jako równoważniki a którym autorka przypisuje inne znaczenia, jednakże bez wyraźnych ustaleń definicyjnych. A więc nazwa najog6lniejsza to w s P 6ł d z i a ł a n i e; Autorka interesuje się tylko jedną jego postacią a mianowicie współdziałaniem gospodarczym; przejawem współdziałania gospodarczego jest p o m o c a wśród jej różnych możliwych form szczególnie interesuje nas p o mo c w z a j e m n a, która dla autorki jest identyczna z IP o m o c ą s ą s i e d z k ą. Lecz oprócz tych nazw, które czytelnik może sobie jakoś ustawić, w tekście występuje cały szereg inńych terminów: wymiana usług i świadczeń, praca zespołowa, wzajemność, odwz.ajemnianie usług, równowaga usług, odwdzięczanie, odrobek, wspieranie się w potrzebie, podział pracy itd., których definicje zostały podane w uwiklaniu, w tekście w toku rozważań - co czytelnikowi pedantycznemu, chcącemu uzyskać przejrzysty obraz, oparty na wyrażnie oddzielonych zakresach zjawisk, utrudnia czytanie pracy. Również terminologia socjologiczna - o co jednak trzeba przede wszystkim winić socjologów - nie jest dostatecznie wyrażna i nie ZB.WSzemożna sobie zdać sprawę ze stosunków między zakresami takich nazw jak: społeczność wiejska, społeczność zamknięta, wspólnota wioskowa, .grupa współżyjąca, grupa współdziałająca, wspólnota rodzinna, pospółka rolnicza itp. I wreszcie ostatnia uwaga krytyczna, dotyczy niejednolitości stanowiska metodologicznego i teoretycznego. Autorka "potrafiła" ustawić koło siebie Krzywickiego, Ciszewskiego, Thurnwalda, MalinowskiegC', Mauniera, Moszyńskiego, Engelsa i etnografów radzieckich. To ułożenie nie wyszło jednak pracy na dobre. Czasami czytelnik odnosi wrażenie, że autorka szuka nowej syntezy, czasami spotykamy wyrażną akceptację stanowisk rozbieżnych i zasadniczo trudnych do pogodzenia. Jest to jednak cecha charaterystyczna wszystkich prac powstających w okresie przejściowym jakiejś nauki, kiedy zaczyna się proces przejścia do nowego stanowiska i kiedy stanowiska zazębiają się. zwalczają zanim nastąpi przegrupowanie problematyki na no- �1102 wych podstawach metodologicznyc~ .. W pracy K. Zawistowicz-Adamskiej ten proces występuje bardzo wyrazme. . . .. Z ko;ei przejdźmy do podkreślenia zasług autorkI. Tu trzeba wyrolemc na pierwszym miejscu fakt postawienia z~ga~I1ienia współdziałan.ia. gospodarczego i pomocy wzajemnej jako zagadmenla kultury społeczneJ I ~o~ganizowania systematycznych badań terenowych. Obadamach pomowImy później teraz wskażmy ważność pracy K. Zawi~to~icz jako przy<:zynka teoretycznego, w którym po raz pierwszy zagadmeme pomocy wzaJ~m?ej zostało systematycznie opracowane na podstawie konkretnych matenałow. Mimo zwężenia zagadnienia i mimo poważnych uchybi,eń nieuniknionych wtedy, gdy podejmuje się nowy temat, praca K. Zawistowicz .daj~ prze-o gląd faktów w tej dziedzinie, wysuwa hipotezy robocze i wskazuJe kIerunkI dalszych badań. Dalej podkreślić trzeba, że w uporczywej pracy w ciągu siedmiu lat K. Zawistowicz potrafiła wykształcić grono uczniów, przygotować ich .do prowadzenie badań w ciągu tych lat. Tom zawi.era cztery monografie i dZIesięć innych prac uczniów prof. Zawistowicz, dając poważne świadectwo o wytężonej pracy młodego ośrodka etnograficznego w Uniwersytecie Łódzkim. Prowadzenie badań w ciągu szeregu lat nad jednym kompleksem zagadnień, pozwoliło na zebranie poważnego archiwum materiałowego znacznie szerszego niż materiały przedstawione w omawianym tomie, posuwającego naprzód wiedzę o faktach z zakresu pomocy wzajemnej i współ~ działania. Wśród monografii opracowanych na podstawie własnych badań terenowych na pierwszym miejscu znajduje się s'tudium Bronisławy KopczYńskie~J a w o l' iS rk i e j Gospodarka pasterska w Beskidzie śląskim. Praca składa SlEl z trzech części: W pierwszej podano przegląd dotychczasowych badań nad pasterstwem wysokogórskim, zwracając uwagę na cztery grupy zagadnień, a mianowicie: geneza pasterstwa wysokogórskiego, zagadnienia prawno-własnościowe, zagadnienia gospodarcze i zagadnienia społecznoobyczajowe. Część druga poświęcona jest historii szałaśnictwa na Śląsku Cieszyńskim ujętej w trzech rozdziałach: początki osadnictwa i kolonizacja wołoska, rozwój stosunków własnościowych, rozwój terytorialny i gospodarczy szałaśnictwa. Część trzecia oparta na materiałach zebranych w terenie, tzn. w górach i wsiach górskich, mówi o tradycyjnej kulturze pasterskiej. Głównym celem badań autorki i współpracującej z nią grupy było poznanie spółek szałaśniczych (pasterskich) ich organizacji, funkcji spełnianej w życiu gospodarczym i społecznym wsi itp. Również w tych badaniach zagadnieniem naczelnym była sprawa współdziałania gospodarczego, przy czym jednakże zbadano całokształt spraw związanych z gospodarką szałaśniczą, kulturą materialną, zwyczajami, obrzędami, przesądami itp. Monografia napisana jest z wielkim nakładem pracy. Autorka starała się wyko. rzystać wS'zystkie dostępne źródła archiwalne, a w pracy terenowej dotarła do wszystkich szałasów w groniach beskidzkich, Nie wchodząc w jej merytoryczną ocenę, chciałbym zwrócić uwagę na niedostateczne może podkreślenie specyfiki Śląska Cieszyńskiego jako kraju, gdzie kapitalizm wkroczył stosunkowo wcześnie (np, 'IV Ustroniu powstają huty żelazne już w latach 1103 ~ ? I tI l r I ! ,I , i l I770-tych). gdzie wczeSme powstała sieć kolei i rozwinęły się miasta przemysłowe wywierając wpływ na ogólne procesy życia gospodarczego, a' więc i na gospodarkę szałaśniczą. Druga monografia, napisana przez Zdzisława B a t o l' o w i c z a przedS'tawia zespołowe rybołówstwo na polskim wybrzeżu. Jest to studium omawiające maszoperie kaszubskie. Monografia ta składa się z trzech części: zarysu historycznego rozwoju rybółówstwa zespołowego, gdzie m. i. autor zajmuje się pochodzeniem nazwy "maszoperia", oraz bada występowanie i zasięg maszoperii, jej składem osobowym, terenami połowów i organizacją pracy zespołowej. W trzeciej omawia technikę połowu opisując używane narzędzia pracy. Wreszcie część czwarta mówi o roli i znaczeniu maszoperii w życiu gospodarczym i społecznym wsi rybackich. W zakończeniu przedstawiono przyczyny upadku maszoperii i ich stosunek do współczesnego rybołówstwa morskiego. Następna monografia Jadwigi K u c h a r s k i e j poświęcona jest gospodarczym i społecznym podstawom maszoperii kaszubskiej. lie poprzednia monografia zajmowała się przede wszystkim historią i t€chniką pracy rybackiej o tyle mognografia Kucharskiej omawia społeczną strukturę, współdziałanie gospodarcze, zasady podziału dochodu itp. w maszoperiach. Na uwagę zasługują opracowane przez autoI'kę tablice przedstawiające graficznie strukturę i organizację poszczególnych maszoperii. W pewnym sensie uzupełnieniem tych prac jest rozprawa Teresy G u tt ó w n y pt. "Obrzędy, wierzenia, zwyczaje i przesądy wśród rybaków polskiego wybrzeża", dająca obraz roku obrzędowego w życiu maszoperii, wierzeń i zwyczajów związanych z połowami itp. Praca ma charakter rejestrujący. Nie chodzi tu o pakazanie funkcji tych obrzędów w życiu i pracy, lecz a ich zanotowanie. Monografie te opracowane są według podobnych założeń metodologicznych i w ten sposób by odpowiedziały na naczelne pytanie postawione wszystkim badaniom prowadzonym przez Zakład Etnografii U. Ł.: " ... w jakim kręgu ludzkim występują wymienione formy współdziałania, jakie z,asady decydują o zrzeszaniu się zespołu współdziałającego. a więc kto z kim, na jakich warunkach i w jakich okolicznościach współdziała i współpracuje" (str. lO). Materiału do odpowiedzi na to pytanie naczelne mają również dostarczyć 'Prace zamieszczone w dziale Materiały. Wymieńmy je po kolei: Maria B i e l' n a c k a i Aurelia W i e l' z c h o n i ó w n a zebrały materiały dotyczące pomocy sąsiedzkiej przy robotach rolnych. Autorki dają tu przegląd rodzajów pomocy, zachowane różne jej nazwy, jej formy, przebieg, organizację, związane z nią zwyczaje i obrzędy. Aniela J a s k u l a n k a przedstawia fakty pomocy wzajemnej przy pracach związanych z lnem, konopiami i wełną, jako szczególnie ważne, wgoS'podarstwie tradycyjnym, gdzie materiały odzieżowe produkowały same gospodarstwa. Autorka wyróżnia pomoc bezinteresowną, pomoc na zasadzie wymiany świadczeń, pomoc za wynagrodzeniem i wreszcie wspólne przędzenie o charakterze zebrań towarzyskich. Maria S k l' Z o S Ó w n a omawia pomoc wzajemną przy dar'2iu pierza. Henryk Ś w i ą t k o w s k i - pomoc sąsiedzką przy budowie. Dalej Aurelia W i e r z c h o n i ó w n a opisuje pomoc wza- ° 70 �r 1104 1105 ~. na podstawie badali. archeologicznych. (Bibl. Archeolog. T. r., A. Nasz, Opole, Wrocław 1948 r.). Recenzje R. Reinfussa i Jakimowicza,słusznie nader dodatnie, uwydatnily wartość gruntownej metody pracy A. Nasza. W c12iele niniejszym ujął autor swój temat następująco: po wstępie dał w pięciu rozdziałach zarys metody rekonstrukcji paleontologicznej w archeologii, zestawił materiał archeologiczny, zanalizował go, dzieląc typologicznie, uwzględnił analogię. zasięgi i chronologię, dał porównawczą syntezę typologiczno-chronologiczną i omówił ośrodki produkcji. W rozdziale o analizie konstrukcyjno-ewolucyjnej przedhistorycznych i wczesnohistorycznych żaren opowiedział o kamieniach żarnowych (neolitycznych ze sławnym mikorzyńskim), osi (wrzecionowe), paprzycy, rączce, żerdce-kierownicy, kadłubie i mechaniźmie, regulującym rozstaw kamieni żaren, poczym przedstawił w rozdziale ostatnim swe wyniki. Streszczają się one w tezach: prymitywne żarna z rozcieraczem są u nas powszechne od 1. okr. neolitu do okresu wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej włącznie; żarna rotacyjne są późno-lateńskie i trwają przez okres rzymski, wczesno-historyczny do chwili obecnej. Autor podał trafnie i przejrzyście ewolucję konstrukcyjną poszczególnych elementów składowych żaren rotacyjnych w świetle znanego nam dotychczas materiału wykopaliskowego. Stwierdził całkowitą zbieżność typologiczno-konstrukcyjną między żarnami wczesnodziejowymi z okazami z naszej współczesnej kultury włościańskiej, typ zatem naszych obecnych żaren rotacyjnych stanowi okaz żyjących elementów staropolskiej naszej kultury. W źródłach historycznych znajdujemy wzmianki o młynach zbożowych (motendina, molin(/. aquaria), czyli że obok prostych żaren istniały też bardziej złożone mechanizmy młyńskie. Tym ostatnim dała w kilka wieków później wielki rozwój era pary i elektryczności. - Autor, mieszkający w Oporowie pod Wrocław~em, wyzyskał wśród innych wszelkie dane oporowskie. - Piękną jego pracę zamyka obszerna literatura i spis tablic i rycin, bardzo pouczających. Całość robi wrażenie bardzo dodatnie. J el'zy Pogonowski . dkach klęsl<. żywiołowych i nieszczęsc, ograniczając się tylko -emną w wypa . .' k .. ~okrótkiej notatki na czterech stronach. Mana. B l e r n a c a P~Wlęca . pracę zJ'awiskom współpracy gromadzkiej na rzecz wspolnego naS t ępna . k . . l' d ' l do dobra' budov-'Y dróg, naprawy mostow, budowy OSCIOow, ~m~w u ., . zkól świetlic itp Dary i świadczenia obrzędowe opisuJe Mana ·WYCH.s, . . d" d 'e ka dary dary zWiązane z naro zmaml Zl c , S Z u:). e l,. t o \V a wyróżniając , .. k' . d l' dary zwiazane ze śmiercią członka społecznosci wleJs lej, ary wese ne,. l' • dla 'dzieci związane z obrzędami dorocznymi. Ta ~ama. au~ol'ka rejestruje fakty obrz~dów i zwyczajów związanych z narodzmam~ dZiecka. Jak więc widzimy zarówno monog'rafie jak i matenały zostały ~ak dobrane by możliwie wielostronnie zanotować, naświ·etlić i. wyjaś~i~ fakty pomocy wzajemnej i współdziałania gospodarczego na ~Sl. polgkl~J .. Przy czym główny nacisk położon~ na notowanie .starych, zamkaJą~ych JUz ~adycji przeżytków i pozostałosei. O monografJach tych l matenałach. moz~a pO\viedziećże nie notują nowych, w~owych \~aru~kach rodzącyc.h Się form wspóldzi2:łania. Tłumaczy ,się to tym, ze matenał~ Jakle zostały. ujęte w ty~ tomie zostały zebrane przed rokiem 1949, a WIęC p~ze~ rO~lem z~s~dmczego przełomu w rozwoju spółdzielczości produkc~JneJ. NI~ .~lezme ~ tego trzeba jednak stwie,rdzić, że materiały t~, moze ~b~t sClsle o~ramczają się do rejestracji, nie starając się stwie,rdzl.c cz~nnikow .t:~w.odUJących powstawanie i przekształcanie się forI?' wspo.łdz?ałan~a .. W~rt~sc IC~ polega przede wszystkim na tym, że uchwyCiły zamkaJące JUZ ZJa:VlSi~~,~e staną się podstawą dalszych badań, że posłużą do przyszłych uogolmen l rozwa- . żań teorE;tycznych. Jednakże, gdyby zostały podane wraz z konteks,tem w którym występują, z zaznaczeniem tedencji rozwojoWych,. mo~łybY lepiej spełnić swoje z.adania. Materiały te zbierano według kw~stJonanuszy opr,lcowanych w Zakładzie Etnografii U. Ł. i OgłOs~onych dru.klem. w prac~ 1<. Za w i s t o w ic z - A d a fi s k:i e j Zywe tradycJe wsp6ŁdZl~łant~ na ws~ (polski ilnstytut Służby Społecznej, Łódź 1948). K.westronarl~sze. te uległY w dalszych pracach zakładu przeróbce i ulepS'zemu, ,po~obTIle zm~e~ nUy ;ię metody prac terenowych l. Prof. Zaw~stowicz we :vstęple do sWOJeJ pracy wskazywała, że pierwsze badania, ktorych wyniJlu ~warte. zostały w tym tomie; prowadzono jeszcze prawie po omacku, ucząc Się dopiero .sta~ wiać zagadnienie i szukając właściwych metod. O tym trzeba pamlętac chcąc ocenić właściwie ten tom. Jan szczepański ADOLF NASZ. Żarna wczesnodziejowe. Warszawa -, Wrocław 1950 r. Nakł. Pol. Tow. Archeolog. Z zasiłku Kierownictwa Badan nad p~czatkami Państwa Polskiego. Min. Kutury i Sztuki Nacz. Dyrekcja m~zeów i ochrony zabytków. (Studia wczesnodziejowe. Seria archeologiczna - T. I. Red. K. Majewski). . . . , Młody archeolog i etnolog wrocławski Ado~ N a s z .dał ,SIę JUz ~znac zaszczytnie pracą swoją o Opolu, starym polskim grodZIe gornośląsklm "Omówienie tych metod wymaga osobnej recenzji i powinno zostać do ogÓlnej clysk\l~ji o metodach etnograficznych badań terenowych. wlączone L 70* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/207e06d11615f2ccdb32db153708689a.pdf 35e20f41e5d17164c4da12959b4b3f6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:140 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:120 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1955 t.42 cz.2 Description An account of the resource LUD 1955 t.42 cz.2,s.607-800 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I t- SPRAWOZDANIA tAKt:'\::' Er~:I-:{JRA,rH p-o,., " V\'" KRATKIJE NAUK SOOBSZCZENIJA SSSR, z, VI-VII, INSTITUTA X, XIII-XV, ETNOGRAFII XVII-XX, AKADEMII Moskwa-Leningrad 1949-1954 J, f, IJ' " Wydawane przez Instytut Etnograficzny Akademii Nauk ZSRR "Kratkije Soobszczemja" (Sprawozdania) przynoszą wiele cennego materiału z dziedziny ludoznawstwa w postaci artykułów i streszczeń rozpraw kandydackich. W niniejszym przeglądzie uwzględniono tematykę dotyczącą głównie ludów pochodzenia wschodniego. Na treść zeszytu VI składają się: sprawozdanie G. G. S t r a t a n o w i c z z ekspedycji do Dunganów grupy Oszskiej - jest to opis życia tego ludu na terenie Kirgizji; S, P. R u s i a j k i n a zajmuje się narodowym strojem i ornamentem Tadżyków z okręgu Garmskiego; T. A. Ż d a n k o informuje o strukturze rodowoplemiennej i o rozsiedleniu Karakałpaków w dolnym biegu Amu-Darii w XIX i na pocz, XX w.; A. S. M o r o z o warozpatruje resztki niewolnictwa w Turkmenii w XIX w. Artykuł E. R. B i n k i e w i c z a przynosi wyniki jego badań nad rozplanowaniem i architekturą domostw czerkieskich. W zeszycie VII I. P. S t r o g a n o w a pisze o literaturze i folklorze ludu Suahili, A. I. P e r s z i c omawia organizację rodowoplemienną i skład szczepowy koczowników Arabii pólnocnej w XIX-XX w.; Z. A. N i k o l s k a analizuje rodowe formy i stosunki u Awarów (w Dagestanie) w XIX w.; G. P. Was i l i e w a opisuje szczep Turkmenów nochurskich. Zeszyt X przynosi artykuły: J. A. S z i b a j e we j, Rys historyczny mieszkania u Chakasów; A. P. D u l z o n a, System liczenia czasu u Tatarów czulymskich; A. N. B e r n s z t a m a, Materiały do badań architektury Kir·· Oizów i Kazachów XVIII-XIX w. ~J.) Siedmiorzeczu; L. I. Ł a w r o w a, Rozsiedlenie Swanów na Kaukazie pólnocnym do XIX w. W zeszycie XIIIB. O. D o ł g i c h pisze o urządzeniach obrzędowych u Nganasanów i Enów. Chodzi tu o tzw. "bramę kamienną" dla ochrony przed złymi duchami; A. N. P e r s z i c rozpatruje patronimia u Arabów; J. S. S m i r n o w a zestawia życie kobiety abchaskiej w czasach przedrewolucyjnych i w epoce radzieckiej. W XIV zeszycie S. S. G a d ż i j € W a analizuje kwestię tuchumu i dużej rodziny u Kumyków kajakenckich. W zeszycie XV M. G. L e w i n referuje prace nad Atlasem etnograficz-" nYm Syberii; S. W. I wan o w wskazuje na ornament ludów Syberii jako �608 609 na źródło historyczne; N. F. P r y t k o w a omawia typy ubrań u ludów syberyjskich. W zeszycie XVII N. A. K i s l a k o w przedstawia wyniki badań nad rodziną i małżeństwem u Tadżyków; B. Ch. Kar m y s z e w a kreśli szkic etnograficzny hodowli bydła u Łokajów. Zeszyt XVIII przynosi artykuły: Z. A. N i k o l s k i e j .i E. M. S z i 11 i n g a o żeńskim stroju ludowym Awarów; P. 1. Kar a l k i n a, Kumandynawie, zawierający materiały etnograficzne z życia Ałtajczyków północnych; B. O. D o ł g i c h 2 o danych dziejach Buriatów zachodnich; N. N u r d ż an o w w~kazuje, jaką rolę przy powstawaniu teatru ludowego u Tadżyków odegrali śpiewacy i muzykanci. W zeszycie XIX S. S. G a d ż i j e watraktuje o stroju narodowym u Kumyków kajakenckich; G. E. M ark o w dostarcza materiałów do etnografii Gagauzów, głównie z dziedziny budownictwa i stroju. W zeszycie XX zamieszczono następujące artykuły: B. O. D o ł g i c h, Stare zwyczaje Enów, związane z urodzinami dziecka i nadaniem mu imie- S. S. G a d ż i j e w a, Kumycy kajakenccy w XIX-XX w. (streszeze·· nie pracy kandydackiej); 1. W. Z a c h a r o w a, Kultura materialna Uj gurów 'Ul Związku Radzieckim; S. P. R u s i a j k i n a, Strój ludowy Tadżyków okręgu Garmskiego; R. K o s b e r g e n o w, Polożenie ludności karakalpacnia; kiej w Cha.nacie Chiwańskim na przełomie XIX-XX w. Wlodzimierz Zajączkowski SREDNIEAZJATSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK (Collectanetl z etnografii Azji Środkowej) Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja. N. S. t. XXI, Moskwa 1954, ss. 413 z tab!. i ryc. Uczeni radzieccy w swoich licznych rozprawach drukowanych w serii wydawnictw Instytutu Etnograficznego AN ZSRR sporo uwagi poświęcają ludom Azji Środkowej. Dotyczy to również i referowanej pracy. J. P. W i n n i k o w podjął się opracowania zagadnienia przebudowy socjalistycznej gospodarki i życia Dajchanów, zamieszkujących okręg Maryjski Turkmeńskiej SHR. Autor w oparciu o bogaty materiał historyczno-etnograficzny wykazuje zmianę kultury i źycia Turkmenów-kołchoźników, która nastąpiła w wyniku budownictwa socjalistycznego. Turkmeni tekińscy w końcu XIX w. opanowali teren oazy Murgab, gdzie nastąpił rozdział ziemi i wody w ramach organizacji rodowo-plemiennej, co hamowało rozwój gospodarstw d.ajcha11skich. Zn~czne zmiany w aule turkmeńskim nastąpiły dzięki rewolucji październikowej, która przyniosła reformę rolno-wodną. Z wprowadzeniem gospodarstw kolektywnych zaczęła wzrastać produkcja, a w związku z tym podniósł się poziom kulturalny ludności. Monografia G. P. Was i l i e w e j traktuje o Turkmenach nochurskich Po dostarczeniu wiadomości o rozdzieleniu tego ludu, który zajął połud- niow· .... achodnią część okręgu Aszchabadzkiego Turkmeńskiej SRR autorka zastana:via się nad p~oblemem pochodzenia opisywanej grupy ~tnicznej. Z koleI charakteryzuje rolnictwo, rzemiosło, zajęcia domowe i handel. W rozdzial: o kulturze materialnej zawarte są dane o domu, budynkach g?spodarsklch, pożywieniu, ubraniu. Wielką wartość przedstawiają materIały dla charakterystyki organizacji społecznej i życia Turkmenów nochurskich na przełomie XIX i XX w. Dalej traktuje o rodzinie małżeństwie. wierzeniach religijnych i obrzędach. '. Monografia Was i l i e w e j jest mało dotąd badanego ludu. cennym wkładem do znajomości tego i spoJest to wartoSC1~Wyp:zy~zynek d~ ba.d~ń nad środkowo-azjatycką architekturą ludową, ktora dZiękI coraz l!czmeJszym ekspedycjom jest wszechstronnie opracowywana. Kolejna rozprawa ~o.by k07J,strukcyjne to A. K. P i s a re z i k a: Materiały majstrów ludowych doliny budowlane Fergańskiej. O. A. S,u c h a.:: e watraktuje o cechach dawnych w formach okrycia gło,":y ludow A;ZJI Środkowej. Po wnikliwym zanalizowaniu naj starszych koblecych.okryc gł?wy: zawoju (czalmy), czapeczek o różnych kształtach o~az męskich: z~WOJU.cczalmy), czapek futrzanych, czapek filcowych, kołpa~ow oraz tzw. ttUbeteJek dochodzi autorka do ciekawych wniosków o wzaJemnych Wpł!w.ach rozmaitych lu:iów. Badania i analiza ich mogą dopomóc ": rozst~~ygmęc1U szeregu zagadnień etnogenezy i historii kultury mieszkańcow AZJI Środkowej. Ar~Y.kuł W. W. G i ~ z b u r g a dotyczy antropologii i traktuje o dawnej l~dnoscl centr~lneg~ TIan-szanu i Ałtaju na podstawie danych antropologIcznych (I tysiąclecie p. n. e. - I tysiąclecie n. e.). Włodzimierz Zajqczkowski SBORNIK MUZlEJA ANTROPOŁOGII I ETNOGRAFII, T. XIV, Wyd. Ak. N~uk ZSRr: Moskwa-Leningrad 1953. Instytut Etnografii im. Mikłucho MakłaJa. Kol~glUm Redakcyjne: S. P. Tołstow, L. P. Potapow, S. W. Iwanow, N. A. Klslakow, D. A. Olderogge. "S~o:nik Muzieja Antropołogii i Etnografii" ("Rocznik Muzeum Antropologu I Etnografii") zawiera prace teoretyczne i opracowania zbiorów muzealny.ch; n:a on :vspólny cel, jakim jest wyjaśnienie problemu etnogenezy n~rodo~. aZJatycklCh, wykrycie łączącej je niegdyś więzi, zachowanej w termmologu lub fragmentach zjawisk kulturowych. P~szczególne opracowania omawiają geograficzne rozmieszczenie narodo'w oraz Ich .. h' t . . rozwol loSoryczny, ekonomiczny i społeczny. Na takim tle podany ~est OPiS poszczegolnych eksponatów, oparty częściowo o metryki muzealnp ! badanIa autorów O . ł '" . . . pisy uzupe DlaJą piękne, Jedno lub wielobarwne reprod u k cJe. Z zakresu etnografii ' zwracają uwagę prace L. P. P o t a p o w a, W. W. 39 "Lud", t. XLII �6lO 611 A n t l' o P o we j, O. A. S u c h a l' e w e j, E. D. P l' o k o f i e we j, E. G. H a ff e n b e l' g a, S. M. A b l' a m z o w a i E. W. Z i b e l' t a. Rozpowszechnione niegdyś wśród Koriaków, dziś prawie zupełnie wyszły z użycia, podobnie jak i u Ajnów z Wysp Kurylskich. J o c h e l s o n w pracy The Yukaghir and the Y1ikaghirized Tungus (Memoir of the ArneI'. Mus. of Nat. Hist. v. IX. Leiden-New York 1926, s. 387) wspomina o istnieniu ich u Jukagirów. Ajnowie sachalińscy używali nart siatkowych innego typu; wnętrze ramki viypełniały skrzyżowane poprzecznie rzemienie. Przedni koniec był nieco podniesiony w górę. Stopę przymocowywano za pomocą dwóch pętli. Narty ślizgowe miały największe zastosowanie u mieszkańców Sybiru. Konstrukcyjną ich podstawę stanowi drewniana listwa (dł. ca 130 cm, 'szer. 12-35 cm); przedni jej koniec jest nieco podniesiony w górę i zaostrzony. Autorka dzieli narty ślizgowe na proste i wygięte. Różnica ta pociąga za sobą szereg innych cech; narty o równej podstawie nie wymagają podszycia futrem, ponieważ nie są tak cienkie i łamliwe jak narty o podstawie falistej; te ostatnie są natomiast elastyczne i lekkie i są używane przez myśliwych. Narty o równej podstawie były używane przez wszystkie sajanoałtajskie narody. Wyrabiano je z brzozowego i czeremchowego drzewa, jodły, ,jarzębiny lub wierzby. Koniec narty obity jest zwykle blachą lub korą brzozową, czasem zwykłą deseczką. Narty podszywa się skórą z nóg końskich, krowich lub reniferowych. Istnieją cztery sposoby przymocowania podszycia: przybija się je drewnianymi gwoździami, przyszywa sznurkiem przeciągniętym przez otwory w desce, przysznurowuje się skórę drutem lub sznurem, wreszcie przykleja się skórę do nart. Niwchowie przybijali do skóry listewki z fiszbinu na całej długości, co zwiększało szybkość. W. W. A n t I' o P o w a, Narty ludów Syberii (s. 5-36). Narty stanowią nieodzowny element kultury materialnej mieszkańców północy; powstanie ich wiąże się z twardymi warunkami życia sybirskich ludów. Brak materiału archeologicznego utrudnia wyjaśnienie historii powstania nart, najwcześniejsze zabytki w postaci rysunków na szabalińskich skałach pochodzą z VII-IX w. Źródła historyczne poświadczają, że narty były znane jeszcze wcześniej. Kroniki chit'lskie wspominają o istnieniu nart w VII w. vlśród plemio:J. Wzgórz Sajai1skich i Sajano-Ałtajskich. Nazwa nart przytoczona przez R a s z i d - a d - d i n a z XIII-XIV w. odpowiada całkowicie ndzwie używanej pr<lwie przez wszystkie ludy sajano-ałtajskie. W notatkach podróżników z XVII w. spotykamy częste wzmianki o nartach; mówi o nich L a m a l' t i n i e 1', W i t s e n i in. Ogólnikowe opisy nie pozwalają niestety przedstawić ich kształtu, dopiero materiały etnograficzne rosyjskich podróżników z XVII i XVIII w. zawierają rysunki i opisy w dostatecznym stopniu wiarygodne i jasne, a zbiory muzealne z XIX w. pozwalają na ogólny ich opis. Praca W. W. A n t l' o P o w e j opiera się na opisie kolekcji nart, znajdującej się w Muzeum Antropologii i Etnografii w Moskwie; wykorzystano również zbiory Państwowego Muzeum Etnografii narodów ZSRR w Leningradzie i źródła historyczne. Za podstawę klasyfikacji nart uważa autorka cechy konstrukcyjne najbardziej stałe i w pewnym stopniu warunkujące kształt nart i technikę poruszania się na nich. Wszystkie narty używane przez narody syberyjskie dzieli na dwie grupy: narty ślizgowe i narty do chodzenia, znane u nas pod nazwią karpli. Obie grupy podlegają dalszym podziałom na typy, zależnie od cech konstrukcyjnych, jak sposób umocowania stopy i materiał, z którego są wykonane. Dodać należy, że ludy spokrewnione etnicznie posiadają narty jednakowego typu. Charakterystyczną cechą nart do chodzenia (karpli) jest rama lub owalna obręcz, która miewa czasem kształt półowalny lub okrągły (niekiedy formę ósemki). Wnętrze takiej ramy wypełniają skrzyżowane rzemienie, przymocowane czasem poprzecznie; tego rodzaju narty zapobiegają zapadaniu się nóg w głębokim śniegu. Karple znane są prawie wszystkim narodom świata, zwłaszcza w wysokogórski'ch częściach Azji Centralnej, w Japonii, Ameryce itp. Na Sybirze rozpowszechniony jest typ rakietowy, czyli siatkowy. W życiu codziennym noszą one nazwę łapek, termin używany i w literaturze naukowej. Ramka wykonana z dwóch listewek drewnianych ma kształt jajowaty, wnętrze jej wypełniają drewniane poprzeczki i rzemienna siatka z foczej skóry. Przedni koniec łapek jest szerszy i bardziej tępy od tylnego; wymiary ich są różne (60-100 cm dł. i 15-25 cm szer.). Narty siatkowe znane są tylko w płn. części Sybiru, używają ich do dziś Czukcze i Eskimosi. I ,~[\ .. ~.".: Narty podszyte futrem były używane podczas zimowych łowów, narty bez podszycia, golice - podczas łowów wiosennych; w niektórych okolicach nie uważano ich za prawdziwe narty. Narty podszyte futrem używane są przez Ajnów na równi z golicami, tak samo jak i przez Niwchów, Nanajów, Ulczów i Ewenków. Narody tunguzo-mandżurskie posługują się nartami wygiętymi z drzewa brzozowego lub jodłowego. Po uprzednim rozgrzaniu drzewa nad ogniem i zwilżeniu go wodą narty wyginano. Narty Tunguzów mają 150 cm dL Ob3 ich końce są zaostrzone; przedni zawsze, a tylny czasem podniesiony w górę. W. B o g o l' a z twierdzi, że szybkość biegu Ewenka na nartach dorównuje szybkości biegu renifera. Takie narty używane były przez Jukagirów, Ketów i Dołganów. Spotykało się je również u sąsiadujących z Ewenkami i Ewenami Chantów i Jakutów, a także wśród niektórych grup Tatarów syberyjskich. Narty nadamurskie są pod wieloma względami podobne do nart ewenkijskich u Nanajów i Ulc~ów. Niewiele wiemy o nartach Oroczów i Ugedejów; sądząc z paru eksponatów znajdujących się w muzeum, różnią się one wymiarami, dochodzą bowiem do 2 m dL Wyrabiano je z dębu lub wiązu, a podszywano skórą kozicy. Prócz opisanych dwu zasadniczych typÓW nart spotyka się jeszcze w z.a38" �612 613 chodniej Syberii u północnych Mansi, północnych i wschodnich Chantów inne formy nart, które z braku materiału trudno jest sklasyfikować. Charakterystyczne jest ich specjalne wzniesienie dla stopy oraz znaczna długość (ponad 2 m). Do hamowania biegu przy schodzeniu z góry służy kij narciarski, zaopatrzony na końcu w kółko lub rodzaj łopatki, najczęściej zaś w żelazny haczyk. Autorka podkreśla, że ludy syberyjskie używają również nart rosyjskich; znane są one w zach. Syberii, w Jakucji, na Kamczatce oraz wśród Neńców, Chantów i Mansów. W zakończeniu artykułu omawia terminologię; jest ona u ludów tunguzomandżurskich bardzo zbliżona. Wyjątek stanowi nazwa nart u Ewenków meregte, podczas gdy we wszystkich innych językach nazwa ta brzmi suksitla, sokselta, sulta, sochai!la itp. Szereg innych terminów związanych z nartami przemawia za tym, że Ewenkowie posiadali wspólny źródłosłów tunguski. Terminologia ludów sajano-ałtajskich jest bardziej urozmaicona, dotyczy ona nazw golic i nart podszytych. Charakterystyczne, że wszystkie narody syberyjskie używają różnych nazw dla nart podszytych i golic. Wśród plemion tiurskich nazwa nart i sanek jest zbliżona. Przeprowadzona analiza typów nart używanych na Sybirze pozwala na stwierdzenie, że: 1. różnorodne typy mają ściśle zakreślone zasięgi geograficzne; 2. typy nart są ściśle związane z pewnymi grupami etnicznymi; 3. istnieje wyraźna zależność poszczególnych typów nart od kierunku gospodarczego ludności, np. narty typu siatkowego używane do chodzenia były rozpowszechnione na terenie tundry wśród paleoazjatów płn.-wsch., gdzie ułatwiały poruszanie się na nierównym terenie. Brak odpowiedniego materiału do wyrobu długich desek odgrywał w tym również niemałą rolę. Plemiona łowieckie używają nart ślizgowych na terenie tajgi i pasa leśno-tundrowego Sybiru. Narty tych plemion zdumiewają doskonałością swych proporcji i wykonania oraz praktycznością szczegółów. Narty wygięte rozpowszechnione są w pasie tajgi, ciągnącym się od Uralu do Kamczatki. Trzy odmiany wygiętych nart występują wyraźnie wśród trzech etnicznych grup: szerokie i krótkie spotyka się u Ewenów i Ewenków; długie i wąskie, zaopatrzone specjalną główką u ludów nadamurskich (Oroczów, Nanajów, Ulczów i Ugedejów); u Selkupów, częściowo u Chantów i Mansi spotyka się narty dość długie, stopniowo zwężające się ku tylnemu końcowi. Zagadnienie pochodzenia nart jest trudne do rozwiązania. Łączy się ono ściśle z ogólnym problemem etnogenezy narodów sybirskich; zdaniem autorki można przypuszczać, że wygięte narty ślizgowe narodów nadamurskich powstały z wygiętych nart używanych przez tunguskie narody, lecz posiadają bardziej udoskonaloną formę, rozwiniętą pod wpływem Niwchów, naj dawniej szych mieszkańców tej krainy. Trudniejszy jest problem genezy wygiętych nart zachodnio-syberyjskich. Autorka podkreśla różno- rodność golic i zmienność ich w porównaniu z ustaloną formą nart podszytych. Przed Rewolucją Październikową narty miały szerokie zastosowanie u ludów trudniących się łowiectwem. Zmiana ustroju, przejście od łowiectwa do hodowli i rolnictwa stopniowo wpłynęły na mniejsze ich użycie. Obecnie wraz z przejściem gospods.rstwa na nowe tory narty przetrwały w kołchoźniczych brygadach myśliwskich. L. P. P o t a p o w, Pożywienie AUajczyków (s. 37-71). L. P. P o t a p o w jest autorem pncy pt Oczerki po ist01'ii AUajcew, Nowosybirsk 1948. Szkic o pożywieniu Ałtajczyków jest owocem długoletnich studiów i obserwacji nad życiem Ałtajczyków. L. P. P a t a p o w opracował zagadnienie dotychczas całkowicie nie zbadane; zanalizował rodzaje pożywienia i sposoby jego przygotowania, podał terminologię ludów ałtajskich, związaną z tą dziedziną, dając w ten sposób cenny przyczynek do badań skomplikowanego procesu etnogenezy tego narodu. Autor rozpatruje pożywienie Ałtajów, posługując się danymi archeologicznymi i nielicznymi źródłami piśmiennymi. Zabytki archeologiczne pochodzą z neolitu lub wczesnego brązu, z cmentarzysk typu afanasjewskiego. Głównym pożywieniem ówczesnych mieszkańców Górnego Ałtaju było mięso dzikich zwierząt (kozica, chomik, zając, lis, maral), mimo że w znaleziskach tego okresu znaleziono kości zwierząt domowych, jak pies, koń, owca. Obok mięsa spożywano korzenie, kłącze i łodygi roślin jadalnych, owoce, jagody i orzechy. Zboża znane były na podgórzu Ałtaju nieco później w okresie andronowskim. Z podgórza mogła znajomość ta przeniknąć do mieszkańców Górnego Ałtaju. Brak natomiast wiadomości i śladu używania w tym czasie nabiału. Mięso spożywano pieczone w popiele lub nad ogniskiem, albo gotowane; istnieją bowiem naczynia typu afanasjewskiego, kotły z brązu scytyjskiego i typu karasukskiego. I ~. l j Dane z pierwszej połowy I tysiąclecia p. n. e. pozwalają wnioskować, że głównym pożywieniem ówczesnych pasterskich plemion ałtajskich był nabiał i mięso domowych zwierząt. Źródła chińskie podają, że Hunowie umieli wyrabiać sery i inne przetwory mleczne; to samo twierdzi H e r od o t, wspominając o wyrabianym przez koczowników kumysie. S. J. R ud e n k o znalazł w niszy grobowej w kurhanie Pazyrakskim II worek doskonale zakonserwowanego sera, który tam przeleżał dwa tysiące lat. Znalezisko to świadczy o pożywieniu starożytnych mieszkańców Ałtaju. Koczowniczy tryb życia sprzyjał wyrabianiu kumysu przez wstrząsanie i fermentację mleka klaczy nalanego do worka z koziej skóry. Naczynia o wąskich szyjkach znajdowane w mogiłach ałtajskich napełniane były zawsze kumysem, który stawiano nieboszczykom obok dań mięsnych. Baranina była również znana, o czym świadczą resztki kości. Kości te nie noszą śladów ognia, �614 615 a więc mięso gotowano, nie pieczono. W tymże kurhanie znaleziono ziarna jęczmienia. We wczesnym średniowieczu, kiedy mieszkańcy Ałtaju należeli do tiurskich kahanatów (VI-VIII w.), podstawą pożywienia był kumys i mięso. Kroniki chińskie mówią o kumysie jako o napoju upajającym, obrzędowym. Współcześni Ałtajowie częstują gości wódką wyrabianą z mleka, tzw. arakq. Kronikarze chińscy wspominają o chlebie znanym tiurskim koczownikom i o mące ze zmielonych kości zwierzęcych w latach głodu. W literaturze podróżniczej z XIX w. znajdują się wzmianki, że biedota ałtajska zbiera kości ogryzione, rozbija je na 'drobne kawałki i gotuje przez czas dłuższy w wodzie. W pierwszej połowie XII w., kiedy Ałtaj należał do państwa Kara-chińskiego, rozpowszechnione było spożywanie chleba i pożywienia zbożowego. Ciekawe materiały o pożywieniu Ałtajczyków dają rosyjskie źródła z XVII i pierwszej połowy XVIII w. Źródła te mówią, że północni Szorcowie uprawiali rośliny zbożowe w I ćwierćwieczu XVII w. Mięso zwierząt, ryb, rośliny dziko rosnące uzupełniały ich pożywienie. W tym czasie siano głównie jęczmień, czasem pszenicę. Rosyjskie źródła stwierdzają, że płd. Ałtajczycy oprócz jęczmienia jedli korzenie peonii i sarany oraz korzenie innych roślin. Ponieważ mięso zwierząt domowych nie wystarczało (lo wykarmienia rodziny, a raczej rodu, Ałtajczycy szli za stadem dzikich kóz lub marali, polując na nie w razie potrzeby. W ałtajskim folklorze przechowały się liczne wspomnienia o pożywieniu; podania i epos heroiczny mówią o mięsie dzikich zwierząt i o roślinach jadalnych, o saranie (Lilium marta.gon) i o kandyku (Erythronium dens cQ,nis). Kłącze peonii (Paeonia anomala) zbierano na wiosnę, suszono, tarto na mąkę i robiono z niej placki lub kaszę. Na ogół nie groził w zimie głód tylko tym Szorcom, którzy zakonserwowali dostateczną ilość kłączy peonii. Robiono również zapasy orzechów cedrowych, które tłuczono ze skorupką i mieszano z jęczmiennym t.luknem. W folklorze Teleutów i pld. Ałtajczyków opiewa się "góry mięsa i rzeki wódki zwanej araka". Tłuszcz z końskiego podbrzusza porównują do obłoków, araka nosi nazwę "wielkiego jedzenia". Wspomina się też o mlecznych produktach, jak kumys i sery, masło i t.waróg. Stare opowie.ści wspominają a mleku łosia i ·renifera. W legendach myśliwskich duchy -- gospodarze gór -- doją samice renifera. Mięso jednak jest największym przysmakiem Ałtajczyków. Najbardziej używanym zbożem byl jęczmień, spotykany w postaci ta/kana (tlukna). Polewka z całych ziaren :nosi nazwę kocza. Prócz kandyku, sarany i peonii spożywano barszcz (He7'C1Cle1nn sphond.), jagody i rzewień. W folklorze znajdujemy wzmianki o ulum czikir lub czikir (cukier lub słodycze). Dane te świadczą, że pożywienie Altajczyków nie ulegało większym zmia~ nom w ciągu dziejów. Po7.ywienie ludów aJt.c.jskich zacho\vało dawne zasadnicze skladniki; s;l . , . ' f ; ł , to: mięso i nabiał. Potrawy mączne i chleb odgrywały niewielką rolę, natomiast mleko i przetwory mleczne (kumys, sery itd.) stanowiły obok mięsa pożywienie Ałtajów-pasterzy. Kiszone mleko, znane u Mongolów pod nazwą kumys, Ałtaje nazywają czegeń, inne plemiona mówiące językiem tiurskim nazywają je aj ran, np. terminem tym poslugują się Chakasi-kaczyńcy. Zakwaszanie mleka odbywa się wczesną wiosną; jako zakwasu używają wędzonej kości ogonowej lub żyły końskiej, czasem wędzonego sera, zwanego kurut. Mleko zlewają do wielkiego worka skórzanego, po czym dole-o wają każdorazowy udój. bo mieszania służy kij z podziurawionym krążkiem na końcu. Nazwa worka do mleka, saba, przetrwała do dziś u Tubularów, którzy używali jej do określenia naczynia z kory brzozowej, służącego do gotowania jęczmiennej brahi, napoju ofiarnego z tlukna i sfermentowanego jęczmienia. Czegeń stanowi podstawę letniego pożywienia Ałtajczyków. Z resztek czegenia sporządzają wódkę i kwaśny ser, zwany kurut. Ususzony kurut nawlekają na sznurki i wieszają na ścianach jurty. Przed Rewolucją Październikową kurut zastępował chleb i ratował przed śmiercią głodową. Bogacze dzieląc się zapasami kuru tu z biedotą ściągali od niej haracz w formie robocizny. Wedle obliczeń rodzina ałtajska złożona z 5 osób potrzebuje trzech kawałków kurutu dziennie. Kurut jedzą popijając herbatą gotowaną z mlekiem i odrobiną masła z solą. W zimie kurut rozpuszczają w wodzie i gotują rodzaj polewki, którą zasypują jęczmiennym tłuknem. Bogacze jedzą kurut ze śmietaną, a nawet z miodem . Innego rodzaju serki wyrabia się z resztek czegenia: twarożek osiadający na ścianach skórzanego miecha, w którym przechowuje się czegeń, składa się do krowich pęcherzy, dolewa trochę masła i zamraża na zimę· Altajczycy prócz kwaśnych sporządzają też i słodkie sery, dodając odrobinę czegenia do gotującego się słodkiego mleka, które po krótkim czasie ścina się na ser czerwonawego koloru. Ser ten nosi nazwę edegej lub ezegej . Zlewają go do worka płóciennego i kładą pod prasę. Autor nadmienia, że tylko południowi Ałtajczycy wyrabiali sery, północni natomiast serów nie przyrządzali. Maslo, czyli sardiu, wyrabiano z małymi wyjątkami w sposób nader prymitywny: zbierano śmietankę, dodawano do niej wodę zaprawioną tłuknem lt:b mąką. brome składa się potem do żelaznego naczynia i po 10 dniach wyjmuje i ściska się rękoma. Z otrzymanej masy wytapia się masło i przechowuje w pęcherzach zawieszonych pod stropem jurty. Do mlecznych produktów zalicza autor wódkę z mleka sfermentowanego. Ałtajczycy posługują się w tym celu bardzo prymitywnym aparatem destylacyjnym. Ałtajczycy północni nie używają wcale mlecznych produktów płynnych. Autor podkreśla fakt, że przygotowanie potraw i wyrobów mlecznych bylo zawsze zajęciem kobiet. �617 616 Istotne jednak znaczenie w odżywianiu się Ałtajczyków miało mięso. Południowi Ałtajczycy jako pasterze żywili się głównie mięsem zwierząt domowych, północni natomiast używali mięsa zwierząt dzikich. Przeważało jednak spożywanie mięsa bydła domowego: bogacze gotowali olbrzymie kotły mięsiwa, gdy biedacy rzucali się łapczywie na odrzucone przez nich kości. Ałtajczycy jedli dawniej mięso surowe; zwyczaj ten istnieje dziś jeszcze wśród myśliwych, którzy uważają za przysmak surowe nerki, wątrobę i ścięgna nóg ubitego zwierzęcia. Piją również chętnie ciepłą krew. Najulubieńszym gatunkiem mięsa jest u Ałtajczyków baranina, gotowana bez soli w wielkich kotłach. Północni Ałtajczycy gotowali mięso w naczyniu z kory brzozowej za pomocą rozpalonych kamieni. Znane było również smażenie mięsa na rozżarzonych węglach lub pieczenie nad żarem małych kawałków baraniny, nawleczonych na drewniany rożen. Zabijanie barana odbywało się podług starego rytuału, podobnie jak zdejmowanie skóry i podział mięsa. Z mięsa sporządzali kiełbasy i krwawe kiszki. Nawet jelita zjadali, np. jelita proste konia zjadali biedacy ałtajscy w okresie przedrewolucyjnym. Prócz baraniny Ałtajczycy jedzą również koninę i mięso krowie. Za najlepszy sposób konserwowania uchodzi zamrażanie drobno pokrajanego wraz z tłuszczem mięsa, zaszytego w żołądek lub jelita. Najdogodniejszy sposób konserwowania mięsa polega na suszeniu lub wędzeniu go; znane jest także solenie. Do przechowywania mięsa mrożonego służą specjalne budynki palowe. Północni Ałtajczycy, trudniący się myślistwem, jedli mięso wszystkich upolowanych zwierząt, nie wyłączCljąc wiewiórki. Południowi Szorcowie, naj ubożsi z Ałtajczyków, zjadali mięso borsuka, wydry, tchórza, sobola itp. Pieczenie mięsa stosowano bardzo rzadko, istniały co do tego zakazy sakralne, zapach bowiem pieczonego mięsiwa nie jest miły leśnym "gospodarzom tajgi". Nie gardzono mięsem cietrzewi, dzięciołów, głuszców. Jedzono też ryby suszone, gotowane i pieczone. Południowi Ałtajczycy nie jedli ryb. Spożycie produktów zbożowych rozpowszechnione było u Ałtajów pozostających pod wpływem rosyjskich rolników. Ałtajska uprawa zboża ograniczała się do jęczmienia, czasem pszenicy. Mąka, z' prażonego jęczmienia, tzW. talkan, zmielona na żarnach, gotowana na mleku, herbacie lub wo·· dzie z domieszką tłuszczu, stanowiła zasadnicze ich pożywienie. Odmianą tego był tomon, kasza z ziarnem prażonego jęczmienia. Myśliwi składali w ofierze tałkan zmieszany z tłuczonymi orzechami cedrowymi. Bryja zwana salamat,. gotowann na mleku z tałkana z masłem, była przysmakiem. Ałtajczycy przed Wielką Rewolucją nie znali wcale chleba pieczonego na kwasie i jedli przaśne placki z jęczmiennej mąki. Tylko nieliczni spośród .nich, sąsiedzi rosyjskich chłopów, umieli wypiekać chleb kwaśny. Dzisiejsza nazwa chleba kalasz świadczy a rosyjskim pochodzeniu umiejętności wy- tl t< I f i ! pieku chleba. Ostatnio weszło w użycie proso, z którego robią tal kan i kaszę. Kasza, bryja i makaron weszły niedawno w użycie. Ałtajczycy umieją sporządzać piwo z jęczmiennego słodu. Myśliwy nie 'wejdzie do tajgi, nie wypiwszy przedtem sbyrtki, czyli fermentującego napoju ze słodu. Najdawniejsza jest braha, wyrabiana z kłączy kandyku (Erythronium dens canis). Napój ten był w użyciu jeszcze przed 60-70 laty u północnych Szorców. Północni Ałtajowie umieli też pędzić samogonkę. Rośliny dziko rosnące przechowywali północni i południowi Ałtajowie na zimę lub spożywali je na surowo. Zwyczaj ten rozpowszechniony w latach przedrewolucyjnych przetrwał nawet czas jakiś w kołchozach, gdzie początkowo organizowano specjalne brygady do zbierania kłączy, cebul, pędów i owoców leśnych. Pierwsze miejsce zajmował wśród roślin kandyk, inaczej. zwany psi ząb. Gotowano go na mleku lub wodzie, na zimę suszono. Sarana (LHium martagon), której cebulę pieczono w popiele, gotowano na mleku lub suszono i mielono na mąkę. Do czasów dzisiejszych przetrwało zbieranie kałby (Allium victorialis), rośliny a wielkiej ilości witamin. Kałba nadaje się do jedzenia surowo, gotowana i suszona. Spożywa ją ludność ałtajska i rosyjska. Kałbę zbierają w tajdze i wywożą na targ jako środek przeciwszkorbutowy. Korzenie peonii (Paeonia anomala), zwanej przez Szorców "niebiańskim grzmotem", są również jadalne; suszone i zmielone na mąkę z dodatkiem tałkanu ratowały od głodu biedną ludność. Z innych roślin dziko rosnących spożywano czosnki i cebule, jak dziką cebulę (Allium schoenoprosum L.). czosnek górski (Allium montanum L.), barszcz (Heracleum sphond.), groszek żurawi (Vicia sativa) oraz roślinę zwaną aszenezi, czyli "matka chleba" (wg We r b i c k i e g o Crepis Sibirica). Nazwa ałtajska przypomina nazwy roślin używane wśród ludu polskiego, np. "matka ziela wszelakiego", "ciotka ziela wszelakiego", odnoszące się do macierzanki itp. Zbieranie i przechowywanie oskoły jest również znane. Z jagód leśnych spożywano jagody czeremchy (suszone, mielone mieszają z masłem i miodem i zamrażają na zimę). Przechowują również owoce kaliny i jarzębiny. Do najpożywniejszych należą orzechy cedrowe. Ałtajczycy używają również herbaty cegiełkowej, biedniejsi piją wywar z liści malin, porzeczek lub spirei (Spiraea ulmaria), zwanej "synem herbaty". Ustrój socjalistyczny wprowadził ważne zmiany w pożywieniu narodów ałtajskich. W skład ich pożywienia weszły nie znane dawniej jarzyny, jak ziemniaki i cebula. Podstawę codziennego pożywienia stanowi chleb; spożycie mięsa wzrasta w zimie. Jednakowe nazwy i sposoby przetwarzania nabiału u Ałtajczyków i innych tiurskich narodów odzwierciedlają prastare związki kulturowe, jakie niegdyś łączyły południowe plemiona ałtajskie z oddalonymi od nich po~ krewnymi plemionami. Jedność kulturowa Ałtajów i plemion tiurskich, a nawet ·mongolskich. wyrażająca się nie tylko w nazwach i sposobach przy- �619 618 E. W. Z i b e gotowania pokarmów z mleka i w ceremoniale picia kumysu czy też w dzieleniu mięsa i zdejmowaniu skóry z ubitego zwierzęcia (lub zwyczaju zbierania i przechowywania pe\vnych roślin, zwłaszcza sarany i kandyku) świadczy o jednakowo niskim poziomie sił wytwórczych i materialnych warunków wszystkich tych plemion. Podobne warunki środowiska geograficznego wywarły hamujący wpływ na rozwój etnograficznych różnic w ich kulturze. Postęp i kształtowanie się etnograficznych właściwości kultury i bytu plemion ałtajskich rozpoczyna się dopiero w XVII w., z chwilą kiedy Ałtajskosajańskie Góry przeszły pod władzę Rosji i kiedy, dzięki kontaktom z rosyjską ludnością, zaczął się podnosić ogólny poziom życia Ałtajczyków. E. G. H a f f e n b e l' g, Jurta chazarska (s. 72-92). Autor daje opis jurty, istniejącej uChazarów afganistańskich. Dzielą się oni na dwie różne pod względem ilościowym grupy: liczebnie większa B e l' b e l' i w środkowej części Afganistanu między Kabulem i Geratem, w górskim obszarze zwanym Chazaradżet lub po prostu Chazara i druga grupa, mieszkająca w północnozachodnim Afganistanie na południowym wschodzie Płaskowyżu Badgijskiego, należy do części narodów nieafgańskich, pochodzenia mongolskiego i irańskiego, jak Dżemszydzi, Firuzkui, Tejmanowie, Chazarowie i inm. Zdaniem B a r t o l d a, są oni potomkami mongolskich wojsk Dżingis-chana, pozostawionych w garnizonach pilnujących Afganistan. Z biegiem czasu potomkowie ci, odcięci od swej mongolskiej ojczyzny, wynarodowili się i zasymilowali z Tadżykami. Jurta opisana przez Haffenberga, a zakupiona w 1928 r. przez członków ekspedycji środkowo-azjatyckiej Bukinicza i Haffenberga, stanowi własność M.uzeum Antropologii i Etnografii. Bogato ilustrowana rozprawa daje szczegółowy opis jurty, która zdaniem autora zachowała w swej konstrukcji podobieństwo do grobowca Dżingischana, majdującego się do dziś '.v Ordosie. Zewnętrzne podobieństwo potwierdza fotografia tego grobowca, umieszczona w jednej z prac B. N. P ot c; n i n a; niestety, nie podaje on konstrukcji drewnianego szkieletu tej zabytkowej budowli. Podobieństwo jurt Chazarów z grobową jurtą Dżingischana zdaje się podkreślać znany w historii fakt. że formy zarzucone w życiu codziennym nie przestają trwać w dziedzinie kultu. a także iż grupy ludności odizolowane od swej ojczyzny zachowują w nowym otoczeniu pewne cechy swej rodzimej kultury. Z tego powodu autor słusznie może uważać jurty Chanai Chyrga, nazywane prz.;z sąsiadów Chana i Chazara, za przeżytel( jurty Mongołów z XIII W., zachowany w środowisku bogatych Chazarów 'N warunkach całkowitej izolacji od ich mongolskiej ojczyzny. Odkrycie dawnego typu mongohkiej jurty przemawia na korzyśC:: teorii W. W. Bartolda o roli Mongołów w etnogenezie Chazarów. l' t, Naczynia z wymienia. krowy w zbiorach Muzeum Antro- i Ameryki Południowej Muzeum znajduje się 7 naczyń z krowiego wymienia. Ponieważ w literaturze etnograficznej brak opisów tego rodzaju naczyń, autor stara się wypełnić istniejącą lukę swoją ciekawą rozprawą· W dziale Ameryki Południowej znajdują się trzy naczynia araukańskie. Przed inwazją hiszpańską pasterstwo w Chile było słabo rozwinięte, jedynym zwierzęciem domowym była lama. Araukanie mieszkają obecnie w rezerwacie w płd. części centralnego Chile. Obok naczyń metalowych używają również glinianych, drewnianych i skórzanych, do których zaliczyć należy wspomniane naczynia z wymienia krowy. Służyły one do przechowywania suszonego ziarna kaszy, grochu lub mąki. Naczynia te nie posiadają szwów, górny brzeg jest przymocowany do pałąka. Skóra nie jest wyprawiona i zachowuje owłosienie. Sutki służą jako podstawki. Naj ciekawsze, że w tych samych zbiorach znajdują się naczynia drewniane, zrobione na podobieństwo takich skórzanych naczyń. Naczynia ałtajskie z Sybiru, zrobione z wymienia krowy lub klaczy, różnią się od araukańskich tym, że posiadają szwy; skóra jest wyprawiona i pozbawiona włosia. Nosidła są z rzemienia. Przechowywano w nich przybory do szycia, igły, naparstki i nici. Wiaderka z wymienia służyły do przechowywania soli i korzeni kandyku. Tunguzi, Buriaci i Mongołowie przechowywali suche produkty w skórzanych workach; masło, tłuszcz rybi i reniferów trzymano w workach zrobionych z żołądka, pęcherza lub jelit. Warunki istniejące na Północy, gdzie brak odpowiedniego surowca, wpłynęły na gezenę naczyń skórzanych lub z wewnętrznych organów zwierzęcych. W zakończeniu swego artykułu cytuje autor słowa L. P. P o t a p o w a: "Przewagę skórzanych naczyń tłumaczą warunki życia pasterzy i gospodarki ich zastosowanej do bezleśnej okolicy i stepów. Konieczność ciągłej zmiany miejsca wpłynęła na ilość, rozmiary i materiał domowych sprzętów i naczyń. Skórzane wyroby Kazachów świadczą o umiejętności koczownika wyzyskania wszystkiego tego, co można otrzymać od bydła, nie wyłączając jego żołądka, a nawet otrzewny". pologii r I i Etnografii AN ZSRR. W dziale Syberii O. W. H i r s z f e l d, Miotacze w materiała.ch etnograficznych muzeów i Moskwy (s. 98-118). Autor daje klasyfikację miotaczy oszczepów. Zbiór miotaczy znajduje się w muzeum moskiewskim i leningradzkim i składa się ze stu trzydziestu kilku eksponatów. Większość posiada dokładne metryki, te zaś, które ich nie posiadają, mogą być z łatwością określone na podstawie analogii; każdy bowiem naród posiada ustalony i wyrażny ich typ. Literatura odnosząca się do miotaczy jest uboga, podaje opis kształtu, sposoby użycia i geograficzny zasięg. Wyjątek stanowi praca F. H. C us h i n g a i F. Kra u s e. Pierwszy stara się wyjaśnić ewolucję miotaczy pierLeningradu �621 620 wotnym używaniem drewnianych lub skórzanych ochraniaczy dłoni z otworami na palce. Podobne otwory posiadają deseczki Indian kalifornijskich i meksykańskich, a jeszcze bardziej zbliżają się one do południowo-amerykańskich miotaczy. C u s h i n g twierdzi, że miotacze oszczepów są prototypem łuku, i poszukuje form przejściowych. Radziecki uczony A. P. Ok ł a·· d.n i k o w widzi początek łukl\ w zachowanej u Dołganów dziecinnej z"bawce w postaci strzały ciskanej przy pomocy laseczki ze sznurkiem, do którego przywiązywano strzałę. Ta wylatywała dzięki elastyczności drzewa i prężności naciągniętego sznurka. Zdaniem O kła d n i k o w a jede~ tylk~ krok dzieli ten przyrząd od łuku; pozostawało jedynie przymocowac drugI koniec cięciwy. Miotacze oszczepów istnieją w płn. Ameryce, będącej klasycznym krajem łuku. Mieszkańcy Alaski i Wysp Aleuckich używają na ladzie łuku, do polowań na morzu -- miotaczy. Podobnie Czukcze posługi\\:ali się jeszcze w połowie XIX w. łukiem, lecz i miotacz był również i~ znany, tak jak Aztekom, Inkasom i Mayom. Wśród plemion płd. Brazylll miotacze są używane na wojnie i podczas rytualnych tańców; przetrwały t£\m, gdzie zastosowanie ich było bardziej celowe niż użycie łuku, np. na polowaniu na morzu. W Afryce nie natrafiono dotychczas na ślady miotacza. Miotacze oszczepów spotykało się nie tak dawno na wyspach Pacyfiku w trzech regionach: północnym, równikowym i południowym. Do pierwszego autor zalicza płn. wsch. Azję, płn. wsch. Amerykę i Grenlandię. Region ekwatorialny obejmuje płd. zach. część Ameryki Półn., Amerykę środkową, Brazylię środkową i płn. z:lch. część Ameryki Połud. Region południowY stanowi Australia i częściowo Melanezja. Autor ilustruje pracę rycinami miotaczy. Służą one do ciskania oszczepu, dzirytu lub harpuna. Różnice kształtu są znaczne. Funkcja miotaczy nie ogranicza się do pola bitwy lub łowów, posługują się nimi np. w Australii przy przenoszeniu wielkich przedmiotów, nieceniu ognia; zastępują one nawet nóż dzięki ostremu krzemieniowi, umieszczonemu w rączce. podczas tańców rytualnych uczestnicy śpiewają "pieśni miotaczy". Czasem miotacz służy podobnie jak łuk za narzędzie muzyczne. Miotacze wyrabiają prze-o ważnie z drzewa h.b kości, są często ozdobione malowanym lub rzeźbionym ornamentem. F. Kra u s e dzieli miotacze na męskie, kobiece i mieszane, zależnie od tego, czy są zaopatrzone w rowek, czy w podpórkę do oszczepu, czy też mają jedno i drugie. Nomenklatura jego jest chybiona, lecz sama zasada podziału według punktu oparcia może być uważana za słuszną· O. W. H i r s z f e l d klasyfikuje miotacze znajdujące się w muzeach radzieckich na podstawie geograficznego areału ich zasięgu. O. A. S u c h a r e w a, Z dziejów artystycznego przemyslu w Uzbekistanie Wyrób tabakierek (s. 119-139). Wyrób ozdobnych tabakierek z tykwy jest stosunkowo nowym działem w artystycznym przemyśle Uzbekistanu. ':" 1 W wykopaliskach brak tabakierek; milczą o nich podróżnicy XVII i XVIIIw. jak i inne źródła historyczne. Prawdopodobnie weszły one w użycie wraz ze zwyczajem używania tartego tytoniu zmieszanego z wapnem i tłuszczem. Zakaz bowiem palenia tytoniu, obowiązujący Mahometan, nie dotyczy tego sposobu używania go. Tabakierki mogły służyć do przechowywania sproszkowanego tytoniu. Wedle relacji majstrów przemysł ten rozwinął się w końcu XIX w. w związku z uprawą tykwy drobno owocowej, nadającej się do ich wyrobu. Przedtem używano tabakierek drewnianych, a w Taszkencie i Ferganie - rogowych lub metalowych. Właściciele działek uprawiali tykwy i jednocześnie byli wytwórcami tabakierek. Zbiór z 1/. ha wynosił około 3000 tykw odpowiednich do przerobienia na tabakierki, reszta szła na opał lub wyrób rakiet. Jak głosi tradycja, rozwijający się przemysł przysparzał wytwórcom wiele troski, brak bowiem było mitycznego założyciela; po długich poszukiwaniach postanowiono obrać na patrona Hodżę Bachowadlina Nakszbanda, który jest opiekunem żebrzących derwiszów, używających zamiast miseczek tykw. Od tego czasu część dochodów wpływa do kierownika derwiszów żebrzących. O niedawnym stosunkowo powstaniu tego rzemiosła świadczy brak obrzędów i zwyczajów tak charakterystycznych dla dawnych rzemiosł. Tabakierki uzbekistańskie są ozdobione bogatym ornamentem batikowym; wosk zastąpiony jest przez ci~sto lub warstwę gęstego kleju. Tykwę w ten sposób przygotowaną kładą do wody lub gorącego popiołu. Inny sposób wykonania ornamentu polega na gotowaniu w tykwie lnianego oleju, który barwi na brązowy kolor te miejsca tykwy, z której wycięto wierzchnią warstwę naskórka. Najpiękniejsze jednak są tabakierki taszkienckie lub bucharskie ozdobione grawerunkiem. Autorka po długich poszukiwaniach znalazła zaledwie 4 osoby znające tę technikę. Kobieta Chikojat-Oj, licząca wówczas 65 lat, pracowała z zadziwiającą wprawą i zręcznością· Ulubionym motywem powtarzającym się był ptak-feniks o ludzkiej twarzy. Z motywów współczesnych najczęściej występował samolot, elementy roślinne w postaci krzaków, drzewka granatu z owocami, rozetki. Często również' w ornamencie występuje nóż, zwrócony ostrzem ku górze. Motyw ten posiada wedle wyjaśnień artystki znaczenie magiczne, odpędza złe duchy. Wśród pozostałych wytwórców tabakierek wyróżnia się Esambaj Chamrajew subtelną linią ornamentu i doskonałością rysunku. Zdobienie tabakierek posiada odległe tradycje, które łączą je z innymi działami sztuki stosowanej starożytnej Azji. Dzięki jednak stosunkowo późne·mu powstaniu tego artystycznego rzemiosła tradycje te rozwijają się dalej, lecz nie są skrępowane przepisami islamu; tym należy tłumaczy'': cechujący je realizm, tak niezwykly w sztuce stosowanej ostatnich stuleci. S. M. A b r a m z o n, (3. 147-193). W zbiorach Etnograficzny album Muzeum Antropologii P. M. Koszarowa (1857) i Etnografii im. Piotra Wiel- �622 623 kiego znajduje się album etnograficzny wykonany przez artystę-malarza P. M. K o s z a l' o w a, członka naukowej wyprawy do kraju Kirgizów. Prócz albumu w zbiorach znajdują się szkicowniki jego zawierające rysunki odzieży, przedmiotów codziennego użytku, typy Kirgizów, pejzaże, napisy tybetańskie, narzędzia rolnicze itp. Rysunki te sprzed wieku pozwalają odtworzyć dawne formy ż.ycia Kirgizów i Kazachów i poznać ich kulturę. Odznaczają się one artystycznym wykonaniem i zaopatrzone są w opisy. K o s z a l' o w ofiarował swe dzieło Akademii Nauk w 1879 r. W okresie powstawania albumu Kirgizi przeżywali chwile decydujące o ich dalszym narodowym życiu. Poszczególne ich plemiona gnębione przez mandżursko-chińskich f'2udałów i kokandzkich chanów zwróciły się do Rosji z prośbą o opiekę. Plemię Bllgu w 1855 r. przyjęło dobrowolnie obywatelstwo rosyjskie, a w parę lat potem przybyła nad Issyk-Kul ekspedycja naukowa Semenowa i Koszarowa. W rosyjskiej nauce nie brak prac odnoszących się do kultury i życia Kirgizów w tym okresie: do tych należą prace kazachskie uczonego CzoJcana Walichanowa, podróżnika, W. W. Radłowa, A. Gołubiewa, M. Weniukowa i in. Ustrój społeczny Kirgizów nosił cechy patriarchalno-feudalne. Społeczeństwo dzieliło się na warstwę feudałów, tzw. bajów i mananów, oraz warstwę wyzyskiwaną, zwaną bukara. Feudalna arystokracja i bogaci właściciele ziemscy posługiwali się niewolnikami. Gminne pastwiska i bydło znajdowały się w rękach bogaczy. Ugrupowania feudalne toczyły nieustanne Vlojny w celu zdobycia lepszych pastwisk, władzy i wpływów politycznych. Semenow-Tiat.-Szański i Koszarow byli świadkami takiej wojny, toczonej między Bugu i Sarybagysz. Uczony uwiecznił to w swych wspomnieniach, artysta - w rysunkach. Kultura Kirgizów i Kazachów posiada dużo wspólnych cech, co należy tłumaczyć wspólnotą poszczególnych faz rozwoju, stycznością obu narodów w ciągu wielu wieków, a przede wszystkim jednakową gospodarką pastersko-rolniczą· Plemię Bugu posiadało pola nad brzegami jeziora Issyk-Kul, a plemię Sarybagysz - nad rzekami Kyrmet i Kissingir. Kirgizi starannie uprawiają rolę, stosując przy tym sztuczne nawadnianie. Kara-Kirgizi sieją pszenicę, jęczmień i proso. Takie same wiadomości znajdują się w kronikach chińskich z XVIIIw. Koszarow uwiecznił w swym albumie niektóre narzędzia rolnicze, jak np. bronę z gałęzi i radło. W albumie znajdują się rysunki przedstawiające budownictwo Kirgizów, ich odzież, broń, sprzęty domowe, naczynia itp. Piękne rysunki Koszarowa dają pojęcie o zmianach, jakie za~zły w odzieży Kirgizów. Sądząc z rysunków jego zmienił się krój niektórych części odzieży, inn2 wyszły również z użycia, jak np. czerwone buty na wysokim obcasie. Wyszły również z użycia samodziały wyrabiane przez Kirgizki, zaczęto bowiem nabywać od Rosjan tkaniny fabryczne. Walichanow wspomina, że rosyjskie towary, jak tkaniny i naczynia fabryczne, zaczynają wypierać dawne samodzialy i naczynia wyrabiane z drzewa. Oddawano bydło w zamian za perkale, mitkale, lusterka i inne, zdaniem Kirgizów, luksusowe przedmioty. U podstaw kultury Kirgizów tkwią cechy, które ją wiążą z trzema historyczno-kulturowymi kręgami: srodlcowo-azjatyckich narodów Uzbeków i Tadżyków (obu\de i naczynie), z Dżungarią i wschodnim Turkiestanem (odzież, drewniane sprzęty, terminologia narzędzi rolniczych), wreszcie z Mongolią i Ałtajem (kształt jurty, typ siodła). Istnieją bardziej odległe i głębsze związki wskazujące na wspólność pochodzenia plemion kirgizkich i plemion płd. Syberii i centralnej Azji. Potwierdzają to niektóre elementy kultury materialnej Kirgizów analogiczne do kultury narodów Sintzianu. Artykuł S. M. Abramzona o etnograficznym albumie Koszarowa podaje r0wnież opisy tekstowe oraz uwagi zrobione przezeń do wszystkich tablic i rysunków. Reprodukcje odznaczają się dobrym wykonaniem. E. D. P rok o f i e w a, Materiały do religijnych wierzeń Enców (s. 194niegdyś w rozwoju narody Północy dzięki mądrej polityce Komunistycznej Partii z każdym dniem osiągają coraz to wyższy materialny i intelektualny poziom. Powstające na dalekiej północy centra przemysłowe wciągają w orbitę miejscową ludność, a kolektywna gospodarka łowiecka i rybacka zaopatruje członków w odpowiednie narzędzia. W latach stalinowskich pięciolatek powstała tu sieć instyt,ucji oświatowych, klubów i szkół, dzięki którym oświata dociera do odległych zakątków. Dawniejsi koczownicy prowadzą dziś życie osiadłe, a wyzyskiwani ongiś przez obcych kupców myśliwi są obecnie ludżmi świadomymi swych praw. Przeszkodę do wyzwolenia się z dawnych form życia stanowią przeżytki wierzeń religijnych i dawnej ideologii, trwającej dziś jeszcze w zapadłych miejscowościach leśnych, gdzie ludzie wierzą w potęgę zaklęć szamana i moc złych duchów. Konieczność wykorzenienia dawnych przesądów wymaga znajomości pojęć religijnych tych narodów. Opracowania materiałów do religii Enców podjęli się G. N. Prokofiew i G. D. Werbow. 230). Opóżnione * Encowie znani \\' literaturze etnograficznej pod nazwą jenisjejskich Samojedów należą do nielicznej grupy wschodnich Samojedów która liczyła w 1926 r. zaledwie 378 osób. Dzielą się oni na 3 rodowe grup~: Maddu, Baj l Moggod! lub l\iIongandi. Zmieniają miejsca pobytu zależnie od pór roku i ~ołowów. Oprócz tych B. O. Dołgich wspomina o grupie D'iuczi, o której mJ!czą Werbow i Prokofiew, a także Ostrowski. . .Podstawą religii plemion samojedzkich są pojęcia animistyczne, magia fetyszyzm oraz późniejsze wyobrażenia monoteistyczne. Na zbadanie zasługują pojęcia o duszy-cieniu, o duszy-sobowtórze i o święcie pozagrobowym; są to słabo skrystalizowane wyobrażenia, o czym świadczy brak l �625 624 specjalnych określeń dla duszy-cienia i dla świata pozagrobo:vego, ~odobnie jak pojęcie jednego boga nie znalazło jeszcze odPOwl~dlllka.w. Języku Enców. W materiałach Prokofiewa znajduje się sporo wladomoscl, odnoszących się do szamanów i szamanizmu. . , . Autorka na podstawie zebranych przez Prokofiewa ma.tenałow ~ochO.dzl do wniosku, że religijne pojęcia Enców i innych plemIOn samoJedzkic~, uwarunkowane podobnym środowiskiem geograficznym i typem gospoda~~I, sa bardzo do siebie zbliżone. Encowie, Neńcowie, Nganasanowie ~~prawlaJą niemal identyczne obrzędy pogrzebowe, narodzino\:e i in. ,Zgodno~c ta ~~ze~ jawia się m. in. we wspólnej niegdyś tym plemIOnom lde~logll rehglJ~eJ i w terminologii. Świadczy to o jedności etnicznej poszczegOlnych. ple~?n samojedzkich i o ich wspólnym niegdyś języku. poznanie wierzen rell~IJnych może się więc przyczynić do zbadania etnogenezy tych ple~IO~. Różnice jakie dziś spostrzegamy, wynikły z późniejszego rozszc~eplellla etniczn~j wspólnoty na odrębne grupy, które rozwijały się w odmle~nych warunkach historycznych, a także dzięki asymilacji obcych SamoJedom elementów etnicznych, Materiał porównawczy zaczerpnięty li innych narodów pomaga do w~krycia różnic i dróg, na których powstają te różnice. ,Ja~o pr,z.ykład mo ze służyć porównawcze studium strojów i bębnów .sza~ans~lch ,roznych na:-odów sybirskich. Porównanie to odkryło istnieme plerwlastkow tunguskIch i keckich w strojach szamanów eneckich, , Prócz podobieństw istnieją także różnice w religijnych obrzędach ,Enc0.w' Selkupów i Neńców, jak również różnice językowe między Selkupaml a połnocnymi grupami samojedzkimi. Porównawcze badanie historii religii znajdzie w poznaniu religijnych wyobraże1'1 Samojedów, "SBORNIK MUZlEJA ANTROPOLOGII również I ETNOGRAFII", pewne oparcie t. XV, 1953. 'b k" Cz'Ukczów i EskiW. W, A n t r o p o w a, Współczesna rzez a w oset 'U " 'du' c , ( 5-122) Autorka opracowała zbiór wyrobów z koscI, znaJ Ją Y mosow s. . " t b' się w Muzeum Antropologii i Etnografii A, N. ZSRR. Wartosc :go z ~oru polega nie tylko na ró7.norodności Wytworów, lecz przede ,,:szystktm ~a ~ego artystycznym poziomie, Wszystkie rzeźby pocho~zą ~ kombmatu Uelens~lego i powstały w latach 1945--1949, Wszystkie posiadaJą dokładne metrykI, co pozwala dzięki nazwiskom wytwórców, wyryt!m częst~ ,na ekspona.tach, n: określenie indywidualnych właściwości rzeźbiarzy, ZblOr sldada SIę z 35 r-eźb wykonanych na kłach morsów; są to rzeźby wypukle, azurowe, pła'-k 'by i grawerowania. Zbiór zawiera drobiazgi toaletowe, kałamarze. s orzez . k,·t 'e do rozcinania papieru, szachy, fajki, pudermcz l I p. It noz ' . d' " 'ch ku urze Rysunki zawierają sceny z życia Czukczow I aJą pOJęcIe o ~ " " 'b' rska Czukczów i Eskimosów ma odległe tradycJe; sWladczą Sztu k a rzez Ja o tym znaleziska archeologiczne (figurki ludzi i zwierząt). Rzeźby te odznaczają się realizmem (starożytna kultura Punuk. po beringa-morskiej kulturze). Źródła historyczne z XVIlI w. wspominają o rozpowszechnionej wśród mieszkal'lców Półw,vspu Czukockiego rzeżbie w kości, jak również i o rysunkach na kłach morsów. Kraszennikow pisze z podziwem o łańcuszku wykonanym z kości; Merck, członek płn.-wsch. ekspedycji kap. Billingsa, również wspomina o nich, zwłaszcza a rysunkach, którymi ozdabiano żebra wieloryba, stanowiące podstawę czukockich dachów i eskimoskich ziemianek. W drugiej pol. XIX w. amerykańscy i angielscy podróżnicy i badacze zwracają uwagę no rz.:źbę Czukczów. W. H o f f m a n i B. G r li n wed e l dają wartościowe opracowania sztuki Czukczów i Eskimosów. Zaczynając jednak od połowy XIX w. sztuka ta zaczyna upadać z powodu zetknięcia się Czukczów z amerykańskimi kupcami. Czukoccy rzeźbiarze zaczęli stosować się do niewybrednego gustu odbiorców i wyrabiali przedmioty naśladujące europejskie guziki, łyżki, widelce itp. Rzeźba Czukczów i Eskimosów zatraciła w ten sposób swe artystyczne walory, Autorka podkreśla dwa kierunki cechujące t~ sztukę w pierwszej połowie XIX w.; rzeźby z tego okresu wyk8.zują tendencję do uproszczonego przedstawiania zwierząt i ludzi. ale nie brak rzeźb realistycznych Sztuka grawerowania na kości kwitnie wśród Eskimosów; Czukcze uprawiają raczej rzeźbę, rozwój tej sztuki rozpoczyna się w końcu XIX w. i łączy się, jak przypuszcza S. 'vV. I wan o w, z rysunkami na kościach i kłach, W pIn. Ameryce istniał ten sposób zdobienia kości w kulturze Tule, która jest odpowiednikiem kultury Punuk na wybrzeżu azjatyckim. 'Gravverowanie kości rozwinęło się w latach ustroju socjalistycznego. Wspaniały rozwój sztuki rzeżbim'skiej Czukczów i równoczesny zanik ,iej u amerykańskich Eskimosó\v świadczy wymownie, że sztuka ludowa może kWItnąć jedynie w warunkach ustroju socjalistycznego dzięki ogólnemu dobrobytowi, jakim obecnie cieszą się opóźnione niegdyś w roz\voju narody. N. F. P l' Y t k o w a, Odzież Chantów (s. 123-233). Chantowie (Ostiacy) z<1mieszkują dorze~ze Obi; granicę ich siedzib stanowi ujście Obi, rzeka Alimka, dopływ Irtysza, na płn.-wschód rzeka Waśjugan. Największe zagęszczenie ludności jest \\' okręgu Chanty-mansyjskim. Chanto'Nie mieszkają w Jamalo-nenieckim okręgu i na płn. wsch. w okręgu Narymskim. Dzielą się oni na rybaków i myśliwych, częściowo na hodowców renów, według zaś różnic dialektycznych podzielić ich można na trzy grupy: północną. południową i wschodnią· Kultura materialna Chantów, zwłaszcza odzież, dzieli się równieź na trzy grupy, odpowiadające terytorialnie wymienionym grupom językov.'Ym: grupę północną stanowią Chantowie obdorscy. Szuryszkarscy i kazymscy, do grupy południowej należą Chantowie z samarskiego i kondyńskiego okręgu nad środkov..-ym i dolnym biegiem rzeki Kondy. dolnym biegiem Irtysza Nazyma. grupa \\'schodni3 obejmuje -,i;1 ~.LlId.;·, t. XLII �266 Chantów nad rzekami Ob. Jugan, Fim, Trom-Jugan. Agan oraz Chantó\\' vischodnich. Liczne wiadomości o odzieży Chantów, czyli Ostiaków, znajdują się w opisach dawnych kronikarzy i podróżników. Poważne miejsce zajmują opisy ostiackiej odzieży w sprawozdaniach naukowych ekspedycji. Wszystkie jednak te materiały pochodzą naj wcześniej z XVII w. Brak natomiast zupełny materiału archeologicznego. W zbiorach muzeów radzieckich spotyka się liczne okazy stroju Chantów, lecz metryki ich są niedokładne. Autorka opiera się na materiale muzealnym i historycznym. Wzmiankę o odzieży Chantów spotyka się w kronice .Jesipowskiej i w rękopisie wydanym przez A. T i t o w a. Wzmianki te, zarówno jak i opisy P a 11 a s a i' Z u j e w a mówią, że Chantowie nosili odzież ze skóry jesiotrów, sumów i miętusów Chantowie, hodowcy renów, używali skór takż" do wyrobu odzieży letniej; natomiast w tych okolicach, gdzie skóra renó',v była importowana, skóra ryb była jedynym surowcem, z którego wyrabiano też odzież zimową. Chantowie-myśliwi używali prócz tego skór wiewiórek i gronost.ajów oraz skórek ptasich, np. łabędzi lub gęsi. Wschodni i południowi Chantowie wyrabiali płótno z pokrzywy. Trudniły się tym kobiety i dlatego na ich mogiłach stawiano zwykle ostiackie wrzeciono z drewnianym ciężarkiem. Warsztat tkacki zbliżony jest do warsztatu tobolskich Tatarów. Do sporządzania niektórych części odzieży Chantowie używali kory brzozowej, np. na pasy kobiece zw. wen;p. Wyrób odzieży był zajęciem kobiecym. toteż rodzice odmawiając swatom twierdzą, że ich córka nie umie szyć ani kroić, a rodzice starającego się odpowiadają, że nie będzie ona musiała szyć skór sobolowych ani bobrowych. Czauki i odzież dziecięcą szyje się ze skóry rena, zwanej peszka. Niepluj, c~Yli s]{óra 3-5 miesięcznego rena, była używana do sporządzania odzieży kobiecej. Zamsz wyrabiano z najcenniejszego niepluju z 3-miesięcznego cielęcia. Skóra rena nazywała się pośtiel. Skóry tak wyprawiano, by uzyskać ich miękkość, elastyczność i odpowiednią cienkość. Autorka omawia szczegółowo wszystkie te zabiegi. Używano też specjalnego struga do usunięcia miazdry i skobla zrobionego z rogu rena, którym zmiękczano skórę. Nad rzeką Kazym przetrwał do dziś dawny sposób wyprawiania skór rybicl1. o których wspomina A. Titow i J. Georgi. Zakazy religijne nie pozwalały kobietom zdejmować skóry z miętusa. Skóra ryb, używana w XVIII w. do różnych wyrobów, już w XIX w. służyła tylko jako podszewka do ubrali sporządzanych z ptasich skórek. Obecnie wyrabia się z nich worki na mąkę. Chantowie farbowali skóry roślinnymi barwnikami, wyrabianymi z kon' modrzewia, czeremchy i z bieli brzozowej. Przykrawanie skóry wymagało dokładności i starania. Ze skóry z nóg szyto obuwie, z grzbietu sporządzano plecy ubrania, z szyi - rękawy, czapki i dziecinną odzież .. 627 Skórki ptaków, używane dawniej na odzież, służą dziś tylko jako podszycia zimowej odzieży kobiecej lub jako wierzch dziecinnych futerek. Do kraiania skór służył nóż o wąskim osll'ZU i drewniane.i oprawie oraz specjalna <Je.ska. Autorka daje opis obróbki pokrzywy. Z takiego płótna szyto koszule Gotową przędzę bielono za pomocą gotowania jej w ługu z popiołu osiny. Płd. Chantowie farbowali pokrzywę w odwarze korzenia mareny. Wyrób płótna z pokrzywy istniał w XVIII Vi. W początkach XX w. było zaledwie kilka specjalistek w tej dziedzinie. Do szycia odzieży używano ścięgien łosia i rena oraz igieł zrobionych 7. kości łapek wiewiórki. PosługiwarlO się również kościanym szydłem. Przyrządy do szycia przechowywano w igielnikach lub haftowanych woreczkach ~ tkaniny lub skóry, tzw. szwejkach, albo w pudełeczkach z kory brzozowej. W podobnych pudełkach większych rozmiarów przechowywano odzież, trzer)<,ną za pomocą L'zepaczek zwanych nal'ep. Do przechowywania większei ilości odzieży służyły specjalne przybudówki i worki. Do stroju zalicza również autorka ozdoby lane z ołowiu. P r v t k o w a omawia odzież męską i kobiecą, posługując się opisami I.hldróżników, np, z 1692 l'. posła w ChinClch Izbranniedesa. Owczesna odzieL męska, nie wykluczając butów i pończoch, wykonana była całkowicie ze skóry jesiotra lub miętusa, Opis ten dotyczy płd, Chantów, płn. bowiem ncsili odzież futrzaną rozciętą na piersiach lub odzież zamkniętą, z kapiszonEm zwanym kapo)'. Warstwy uboższe zadowalały się odzieżą ze skóry ry\) nawet w zimie. W XIX-XX w. odzież Chantów składała się ze spodni, koszuli, odzieży wierzchniej, butów i pończoch, szytych ze skóry renów lub ryb. Odzież była ozdabiana haftem paciorkowym, który zastąpiono w czasach późniejszych wycinanką z kolorowych tkanin bawełniClnych. Wycinankę stosują jeszcze i dziś; do naj piękniejszych należą aplikacje z okręgu Kazym. Liczne zdjęcia eksponatów dają czytelnikowi pojęcie o ornamentyce Chantów, o kroju icn odzieży (poncho i j2go przeobrażenia), Na koszulę wkładano zwykle malicę, czyli 9UŚ, która była uszyta z całej skóry rena. Bardziej skomplikowanym ]{rojem wyróżniały się kl1mysze, uszyte z kilku skór, Obok kumyszów i gusiów używają rosyjskich tulupów i kożuchów. Malicę i kumysz przepasują pasem z szerokiego rzemienia i zaopatrzonym w metalową lub kościaną sprzączkę· W lecie na koszulę wkładają Chantowie chałat, zrobiony z kupnej tkaniny, przeważnie jednak noszą zniszczoną odzież zimową. Opisy odzieży kobiecej zClopatrzone są w liczne ilustracje. Odzież kobieca Po~obnie jak męska odznacza się krojem p o n c h o. Krój koszul Chantów sWladczy o etnogenetycznych związkach z Mordwinami i narodami w dorzeczu Wołgi. Znać również wpływy rosyjskie w sposobie ubierania się, np noszenie spódnicy, przyszywani€ falbany do koszuli, używanie kaftanika itp. �629 628 Najbardziej char.ótkterY3tyczną część odzieży kobiecej stanowil pas z kory brzozowej zwany weryp. Jest to zarazem najstarszy element odzieży kobiet chantyjskich, noszony niegdyś przez nie do późne,i starości. Kobiety południowej grupy Chantów przytrzymywały obuwie za pomocą tego pasa i przywiązanych do niego łańcuszków, Pas zastępował nie używane dawniej przez kobiety chantyjskie spodnie, które zjawiły się znacznie później; obyczajowo spełniał rolę cingulum castitatis. Dziecięca odzież zachowała elementy dawnej odzieży Chantów. Odzież Chantów w XVII i XVIII w. ulegała nieznacznym i stopniowym zmianom, szczególnie u Chantów znad Obu i Irtysza, gdzie ludność miejscowa spotykała się z rosyjskimi kupcami i osadnikami; większym zmianom L;]egała odzież męska niż kobieca. Północna grupa Chantów zachowała do dziś futrzaną zamkniętą odzież typu guś. Południowi Chantowie zatracili swój dawny strój, wschodni zaś Chan towie zachowali zasadnicze elementy dawnej odzieży. Większość narodów wschodniej i zachodniej Syberii używała odzieży rozciętej z przodu, tzw. raspasz1wj;w H!spaszku, i nie używała wcale odzieży spodniej. Nie istniały również różnice między odzieżą kobiet i mężczyzn. Najbardziej trwałe elementy przetrwały w stroju kobiet, np. pas, chustka na głowę. ozdoby z ołowiu i paciorków oraz obuwie zbliżone do pończoch. Stosunki handlowe z Rosjanami, Neilcami i ludami nadwołżańskimi, wymiana towarów za futra i skóry przyczyniły się do zmian w stroju Chantów, S. W. I wan o w, Orna mentyka budowli znad Amuru (str. 234-290). Dokładne zaznajomienie się z ornamentyką budowli narodów Związku Radzieckiego, a więc w tej liczbie i narodów syberyjskich, ma obok wartości historycznej i etnograficznej również znaczenie praktyczne. Wspaniale rozwijające się budownictwo radzieckie, domy mieszkalne i budynki społeczne wymagaj a znajomości rodzimych pierwiastków architektonicznych. Niewyczerpane bogactwo pomysłów zdobniczych, dających się zastosować w nowej architekturze radzieckiej, znajduje się w rzeźbie, zdobiącej zrębowe budowle Mansi i Chantów i wielokątne jurty Chakasów. Nie brak też motywów ornamentacyjnych w starych domach jakuckich na bogato rzeźbionych drewnianych przegrodach, dzielących ich wnętrza. Podobne boga .. ctwo ornamentu zdobi drewniane budowle Niwchów, Nanajów i Ulczów'. S. W. I wan o w, autor dzieła Materialy po izobrazitelnomu iskusstw1t narodow Sibiri XIX -- nacza/a XX w. (wyd. A. N. ZSRR 1954) omawia architekturę (i ornament) narodów dolnego Amuru, tj. G01dów, Ulczów i Nanaj ów, które badał podczas ek~pedycji. w 192, r. Badania te objęły również "VV <:rchiwum Pol. Towarzyshva Ludoznawczego we Wrocławiu znajdują się w zbIOrach po prof. Stanisławie P o n i a t Ow s k i m rysunki ornamentów zdobiacych odzież GO~dÓV.', Oroczó\ov i Ulczó\\'. Polski dzienniku podcó7.~·· po kra.~aC'h nadatlltll'skich uczony \\" 19H nie L D wspornina jednak ornan'ent~vce budo\vli S·WYITI Goldóv.-. \V bLido\\'nictwo kultowe i budynki gospodarcze, jak spichrze, które są jednocześnie letnim mieszkaniem Ulczów i Niwchów. Jedni i drudzy dbając o estetykę tych budowli zdobią je ze\'.·nątrz i wewnątrz piękną rzeźbą. Z zalaczonych ilustracji P. Szymkiewicza widać, że ozdobą dachu są śparogi, p~kryte u Nal".ajów bogatą rzeżbą. W budownictwie narodów nadamurskich zwracają uwagę dach slegowy, socha i ślemię, zrąb zbudowany z okrąglakóW o węgłach złączonych na robłap, nic brak też ścian przysłupowych. które w;dac na rysunku Schrenka z poł. XIX w. Konstrukcję slegową i dach na sochę i ślemię spot.yka się w domach mieszkalnych, spichrzach, domkach nagrobnych Ulczów i Niwchów. Iwanow zbadał spichrze Ulc;>:ów i Niwchów, które służą im za letnie mieszkanie. Są to budynki palowe, przeznaczone do przechowywania żywności, narzędzi rybackich, łowieckich i odzieży. Ulczowie przechowywali w nich I'aczynia rytualne, używane podczas święta niedźwiedzia. Wejście do "pichrza dozwolone było tylko członkom rodziny. Czasem w spichrzu mie,zkała obdarzona artystycznymi zdolnościami dziewczyna, którą zwalniano od zajęć domowych. Wejście do spichrza mieści się w ścianie frontowe]. Spichrze były niegdyś znane wszystkim narodom z dorzecza Amuru. Autor d~lje rysunki konstrukcji spichrzów i ornamentu. Rzeźba bywa w wielu przypadkach polichromowana; przeważa kolor czarny i biały. Dawniejsi hadacze nie zwrócili uwagi na sakralne budownictwo Nanajów i Ulczów reprezentowane przez domki nagrobne, budowane tak samo jak :;pichrze i domy mieszkalne na sochę i na ślemię; mają one śparogi lub p,lzdur, ściany zaś ~ą przewaźnie ażurowe. Specjalnie ozdobne są domki nagrobne szamanów, a w ornamencie ich przeważają emblematy szamańskie .. ,i'lk żmija, żaby itd. Końce belek wystają daleko poza węgły i są pokryte rzeźbą. W ornamencie nadamurskim są motywy zoomorficzne, choć przeważają motywy geometryczne: trójkąty, kółka, rozety, łańcuchy, wstęgi i spirale. Wykorzystując Idka nieskomplikowanych motywów rzeźbiarze nadamurscy stworzyli niesłychanie bogatą ornamentykę. Ornament wstęgowo-spiralny spotyka się też na wyrobach z kości, drewnianych naczyniach i sprzętach. Iwanow zwraca uwagę, źe ornament. wstęgowo-spiralny, charakterystyCl.ny n2. terytorium zamieszkałym przez Nanajów, Ulczów, Niwchów sachalińskich i omurskich orr-z Negidalów. wiąże się ściśle z artystyczna obróbką drzewa i kości, co było i jest zajęciem mężczyzn. Ornament wstęgo\'.'o-spiralny, który osiągnął tak doskonale formy nad dolnym Amurem, .I('st ja!( gdyby kontynuacją ornamentu sznurowego i siatkowego, którym w neolicie ludy w dolinie Amuru i na wyspach japońskich zdobiły ceramikr:. Technika rzeżby nadamurskiej przyniesiona tu została, zdaniem Iwanowa, przez EwenkÓw. A,inowie, najbHżsi sąsiedzi Niwchów sachalińskich. nie stosUJą tej techniki. J8P0l1CZYcy rzadko. �631 630 N. A, K i s I a k o w, Zasiany ~ldbl)e kobiet Wcliycldch (s. 29l-3lt»). Kjs18kow ;:.pbujE' zbiór w~selnycl1 zasłon. Tadżyczek z Muzeum Antropologii i Etnografii w Leningradzie. Jest to 10 zasłon, reprodukowanych Sborniku" . Tadżyckie zasłony weselne zwane rubancly (od ru-twarz, bcmd-zakrywać; wychodzą 7. użycia. Sądząc z opisu podróżników XIX w. i XX w. rubandc' można było znależć wśród bogatszych rodzin. A. A. Bobrinski. posiadacl. 7naCZnC,I kolekcji zasłon. zaznacza w swej pracy o ornamencie Tadżyków '(Górna Buchara), że rubandy były używane tylko podczas wielkich uroczy\I' .. stości. Kislakow podaje zasięg zasłon kolekcji leningradzkiej; pochodzą on,' 'l. doliny rzeki Chingou z okręgu V'lahia. Reszta zasłon została nabyt'\ w Darwazie, kilka w regionie przypamirskim, trzy w dolinie Wandża w górnym biegu rzeki Jach-su i w dolinie Karatagin. Wytwórcami zasłon byli mieszkancy Darwazu, lecz głównym centrum wyrobu ich mogła być dolina rzeki Chingou w środkowym i górnym jej biegu. Po tym wstępie autor daje opis zasłon z leningradzkich zbiorów oraz dwu ze zbiorów własnych. Wszystkie rubandy wykonane są z kwadratowych lub prostokątnych kawałków bawelnianej tkaniny. W górnej części znajduje się wycięcie /. wsta"vioną siatką (file). Jest to otwór na oczy. Do górnych naroży przyszyte są tasiemki, za pomocą których przymocowuje się je do stroju głowy panny mlodej. Zasłona jest całkowicie pokryta jednostronnym haftem. Kompozycja ornamentu nie wykazuje różnic pomiędzy poszczególnymi zaslonami. W środku każdej znajduje się prostokąt podzielony na kilka pasów i otoczony 1-2 szlakami. Zasadniczym motywem ornamentu są koguty, pawie, ornamenty w kształcie drzewek trójkątów i rozet. Przeważa kolor czerwony, zwłaszcza w hafcie przedstawiającym ptaki. Ptaki są umieszczone po obu stronach drzewka, a podstawę ich tworzy trójkąt. Wyjątek wśród tych barwnych zasłon weselnych stanowią rubandy białe. wykonane techniką file lub ozdobione białym haftem, które pochodzą z okręgu pamirskiego. Rubandy służył." jako zaslony wkładane przez pannę młodą podczas jej przeprowadzki do domu męża. Kislakow jest zdania, że zarzucanie zasłony na twarz nowozaślubionej nie ma związku z panującym wśród mahometan zwyczajem stałego zasłaniania twarzy. Po przyjeżdzie do domu małżonka zdejmuje się zasłonę z twarzy oblubienicy koncem strzały, wałkiem do ciasta lub zwyklą pałeczką. Czynność tę wykonuje zwykle teść lub mały chłopak z rodziny męża. Autor przypuszcza, że zasłona odgrywa w obrzędzie weselr.ym magiczną rolę. Obrzęd odrzucania zasłony nosi nazwę rubinik, tzn. ogląd~\nie twarzy oblub:enicy, O magicznym znaczeniu zaslony świadczą motyW:' zdobiącego ornamentu, ,iak kogut, drzewko, rozety symbolizujące plodnoś~ i siłl{ witalną, Kogut by! uważany w wielu religiach Wschodu za ptak" l:-ó-1\\'a zwalczającego demon .v I' złe siły. Pianie I . słoneczneg()', kogutó'X \,:g \:sląg Zoroastra z epoki Sasanidów odstrasza złe duch t nie posIada krzyk pawia i gdakanie kury. Czerwien ,y, ~ s~mo znacze. 'iaże sio z pOJ'ę i a' V. POJęCIU ludowym ,I,... c.em o",nla. dlatego u większości narodo' \\' weselne zasłon,'" ',da] .'" a b ))(.;, " anvę czerwoną, np. rzy mskie .f/anielim. Zo,1'ia Maleu,ska SOWIETSKAJA l\loskwa. ETNOGRAFIA, 1954 l' .,. zeszyt 1 i 2. wyd. A N . ZSRR. Oba '. I' zeszyty "Svwiebkoj Etnografii" zawieraJ'ą. prace , l'fe era"t,' I al .tv_ ". on,awJa.1ące problematvkę ukrail1ska co S'lę "'1' ąze . . z t'rzec h setn:l rocl1lcą połqczel1lR Ukrall1Y z pal'l'ilwern rosyjskim t k ł JiórR E K 1'a we' .. ., np, ar y u wstępny I .. C I A. K u n I c k I e g o pt. Nieruszimaja dl'użba dwuch b ra1SK:1C narodowo h Inne prace omawiają zagadnienia antropologiczne lub f e tnoora lczne A A F Or m o z o w re f'eruJe sprawę odnalezienia śladów człOWIeka z epokI mustIerskiej w Staroselju na Krymie M M G . 1'10 v' '.. b' . , . . e l' a s 1, \,' wY.1aSl1laprze leg wykonanych prac J J R o g" k' . f o' •. •. ' •. I n s l pIsze o morolo",lcznych własclwosclach odnalezionego szkieletu ' L I'n' - G a n' porusza d' . zab~ l1Iel1le etnogenezy Dunganów. Artykul ten jest tłumaczeniem z języka chll1sklego pIerwszej części pracy L i ń - G a n pt. Próba zbadania pochodzeJl~Ci 1 ukszta.ltowania się Dunganóu;, opublikowane; w 1952 l' w chin" lm czasopIśmie "Sit'l tziat'lsze" B O D I" h" .. mikt; z S. A ,_,' ., . . o glC plowadzI dalszą pole",. A . ~ .. kar I e w e m na temat etnogenezy Buriatów. Artykuły ",. .~,P e t l' "o waporusza' ; ," ,', .. Ją wazne zagadmel1la związane z kształtowaniem .. _J(~. nUl',ych rorm zyCJa w ustroju socjalistycznym T e l' e n t i e ., zmlanv ON· ; L t " .. . wa OmaWIJ, p t' zyc.u o ySZ(,W wraz z przeJsciem ich do kołchozowe; gospodarki rRow za~tanawia si(~nad nowymi formami zawierania małże~stw w Chin: ej . epublIce Ludowej I K' . w bułgarskich pI'es'nl'a h' h' . o J e w PIsze o rewolucyjnych tradycjach c erOJcznych M G I' . antropologicznych prac K M B . .. . ..• e w I n omawIa znaczenie zitiskiej gminy rOdzinnej.' . e r a, a R. L. C h a l' a d z zagadnienie gruhU:• '7 . " b. ~. .' ., YO ..... O' Sk: . Pozostała część zes t 1 '. Zeszvt ') J'est"całk " zy ~ . wypell1la kronika, sprawozdania i krytyka. • ~ OWICIeposwlecon . inę z Ros" .' .' y zaga' d'l1IenlOm związków łączących UkraV '. Ją I wykaZUje wspolne cechy w kulturze obu bratnich narodów. w kronice sprawozdani . . S€sji mlE'SZczone V' d .. . e z archeologIczno-etnografIczne; . , y z. l-l!stor;Y'cznego A. N. ZSRR w dn 23-26 1\7 .. ., o Uczestni t . . zawIera wzmlanke sel. '~Ó'f c wIe przedstawicieli polskiej archeologii i etnografii (Witold H€n~ Ze •. Ga,lek, ZdZIsław Rajewski), �633 632 A. 1. K o z a c z e n k o pisze na temat: Starorliska )]orodou:ość (zeszyt 2, s. 3). Kronika ruska z IX w. nosząca nazwę powiesi wremiennyc~ Let zaczyna się zdaniem "Otkuda jest poszła Russkaja zemła'!"; słowami tyrru rozpoczyna swój referat A. 1. K o z a c z e n k o, zastanawiając się nad problemem pochodzenia narodów wschodnio-słowiańskich. ..' Kształtowanie się narodowości staroruskiej formowało Się, J.ak potwierdzają znaleziska archeologiczne, w dorzeczu D~iepru. .wytworczo-ekon~miczną podstawę tego procesu stanowiły: rozwOJ rzemiOsł, u~osko~al~ma w zakresie rolnictwa, wytwórczość towarowa, powstame feudallzmu l pierwszych państw. . Historyk radziecki B. A. It y b a k o \V podkl:eśla, że w kulturze sta~oruskiej istniało wiele zjawisk sięgających swym początkiem epo~l A.ntow (język, rolnictwo, hodowla, zwyczaje pogrzebow.e itp.), co p~zwala n~e~torym, jr,k np. B. D. G r i e k o wow i, utożsamiać Antow z RosamI. AntowIe Jedn~k, . _. p N T r e t l' ~ k o waskładali się z połudmowo-zachodmch zdanlen1 .' ~ , . plemion słowiańskich, Rosowie, inaczej Rusowie, zaś z połudm~wo-wschOdnich, wchłonąwszy z czasem olbrzymią masę Słowian wsc~odmc.h. . . _ W początkowym stadium kształtowania się naro~owosCl .n~Jw~zmeJszą rolę odgrywała wspólność językowa i terytorialna. Ogoln~słowlans~l.e pok~ewieństwo językowe było podstawą ułatwiającą n~wiąz.ame. :ącznoscl pO.ffilę~ dzy słowiańskimi plemionami wschodnimi; wywyzszeme KIjowa do po.zlOmu st~licy ziem ruskich również przyczyniło się do rozwoju narodowego Języka wschodnich Słowian, Wraz z rozwojem pisma powstał staroruski język literacki, niezbędn~ w handlu i w stosunkach państwowych. Jednocześnie ze wzrostem językoweJ łaczności ',""zrasta łączność terytorialna pod wpływem zmian, j~kie zaszły \~raz z przejściem Słowian do życia osiadłego i ro~nictwa .. Gmma rod~wa zamienia się w terytorialną (tzw, werwb). EkonomIczną ~e.Jyodst.awą ~est rołnictwo. Z biegiem czasu powstaje feudalna klasa własclcleh zle~skich. Więż rodowa pozostaje jeszcze w formie zanikającej na wsi, w ~mastach natomiast powstaje i krzepnie więź terytorialna, a w dalszym rozwOJU społeczeństwa zjawia się łączność ekonomiczna. . .. . Budzi się również poczucie narodowej łączności, przeJaw~aJące SIę w patriotyzmie. Pojęcie Ruś zastosowane do łudnoś~i i .terytorIum w sto~unku do wszystkich Słowian wschodnich było Odzwlercledlemem poczucia Ich wspólnoty. . l ., Materiałv archeologiczne wykazują wspólne elementy wschodnlO-s OWlanskiej gospodarki, domowego życia, zwyczajów i twórczości. W VII-IX w. kształtują się formy życia Słowian, charakterystyczne dla dalszych ~t~le~l. Do tych elementów zalicza się np. izbę zrębową z piecem przy tyln~J SClame. domowe sprzęty wykonane z gliny i drzewa, łubu i kory brzozoweJ; ozdo?y, .iak sprzączki, zapinki. zausznice, naramienniki, ~ie uległy większym Z~l~~ nom. w ciągu wieków i stanov,'ily przejawy orygmalne.1 wschodmo-słowlanslde.i. czyli ruskiej kultury, która była kulturą Antów. Obyczaje i \'.:iara wschodnich Słowian uległy zmianie wraz z zanikiem rodowego ustroju. Chrześcijaństwo, które zjawiło się na Rusi jeszcze przed X \\' .. uległo w pewnym stopniu r u s y f i k a c j i. Chrześcijańskie pojęcia docierając do odległych zakątków wiejskich zlewały się z pogańskimi przeżytkami, dając w rezultacie nową, synkretyczną wiarę. Wzmocnienie językowych i terytorialnych więzów wzrastało wraz z rozwojem staroruskiej kultury. W IX-XII w. Ruś osiągnęła niezwykly poziom; najpiękniejszym dowodem rozkwitu artystycznej i politycznej literatury jest Słowo o pułku Igora (1187). wysoki poziom osiągnęła sztuka staroruska. O rozkwicie budownictwa świadczą takie zabytki, jak kościoły św. Zofii w Kijowie i Nowogrodzie W, ivIalarsl wo fresko\ve, muzyka, pieśni wyróżniają się swą artystyczą perfek· C.lą Kwitnie życie ,umysłowe, o czym świadczą kroniki; np. w rostowosuzdalskiej ziemi pod koniec XIII w. ukazują się kroniki, w których zapisuje się wydarzenia z całej ziemi ruskiej. Skonsolidowaniu staroruskich narodowości pomogła ekonomiczna więź pomiędzy poszczególnymi ziemiami ruskimi. Mapa rynku zbytu owruckich przęślic z różowego łupku w XI-XIII w. umieszczona w pracy B. A. R yb a k o w a świadczy, iż granice zasięgu tych przęślic odpowiadają etnograficznym granicom ruskiego osadnictwa (B. A. R y b a k o w, Istorija kuLtury driewniej Rusi). Podobny zasięg miały szklane paciorki wyrabiane w Kijowie i inne przedmioty należące do kultu lub stroju. Nie istnieją żadne podstawy do twierdzenia, że feudalizm doprowadził do podziału staroIllskiej narodowości na trzy nowe narody: wielkoruski, białoruski i ukraiński. Dopiero w XIII w. następuje ten podział wskutek specy[icznych warunków tego wieku. Poszczególne ziemie staroruskie oderwane od macierzy stały się własnością Polski i Litwy, a następnie zaborcó~ tureckich i tatarskich. Północno-wschodnia Ruś nie przerwała swego rozwoju etnicznego. Z jej rdzenia powstaje nowy naród wielkoruski i zaczyna odgrywać przodującą rolę wśród wschodnio-europejskich Słowian. Stopniowo z tego samego rdzenia powstają narody ukraiński i białoruski. Wewnętrzna cechująca je odporność uwarunkowana była wysokim poziomem kultury i etnicznego rozwoju staroruskiej narodowości. . Bez względu na wielowiekową izolację trzy bratnie narody zachowały sWladomość łączącej je więzi etnicznej, bliskości kultury i pokrewieństwa Językowego. Pod przewodnictwem starszego narodu rosyjskiego prowadziły bratnie narody ukraiński i białoruski. wałkę o wyzwolenie i o złączenie się z narodem rosyjskim. . S. A. T o kar i e w. O wspólnocie ku[turowej nal'Odów wschodnio-slolt:'ańskich (s. 21) a:lalizuje w swym artykule zjawiska kultury materialnej, :'po!ecznej i duchowej przejawiające się w zbieżnych formach trzech bratn:ch narodów wschodnio-słowi"ńs!<icl1: Rosjan, Białorusinów i Ukraińców. �635 634 t:ażdy 7, tych narodów stworzył swoistą kulturę. złączoną mimo swej narodowej specyfiki z kulturą bratniego narodu. Kułtura b i a ł o r u s k a .posiada wspólne cechy z rosyjską i ukraińską, l' o s Y j s k a - z ukramski-j i białoruską, uk r a i ń s k a zaś kultura wiąże się ściśle z rosyjską i białoruską. Wspólne cechy nosi przede 'wszystkim rolnictwo, narzędzia typu ,,\os{;hodnio-slowiallsidego: socha, radło, soszl{a; wielkorosyjska czerkusza l~ie posiada płozu, sierp wschodnio-słowiański jest zawsze ząbkowany w przeciwieństwie do sierpa używanego na zachodzie. N. J. L e b i e d i e w a, znawczyni przemysłu tkackiego, ustala jednakie u wszystkich Słowian narzędzia do obróbki lnu i do tkania. Technika tkacka też jest jednakowa. Inne dziedziny wytwórczości nie są jeszcze należycie zbadane i nikt z etnografów nie zdołał ustalić charaktel'ystycznych dla SłOWIan 'Aschodnich narzt;dzi do obróbki gliny, drzewa, skóry itp. surowców. T o kar i e w rozpatruje między innymi osadnictwo wschodnio-s.ło:viańskie, budownictwo, sprzęty domuv,e, odzież i podkreśla podoblenstw(). a nieraz identyczn0ść form. Zycie społeczne Słowian wschodnich posiada również pewne cechy "vspólne. podobieństwo przejawia się w obrzędach narodzi~OwYCh, ,,;,eselnych i pogrzebowych. W obrzędach narodzinowych zaznaczaJą SIę trzy głowne momenty: zwyczaje przednarodzinowe, przyjęcie noworodka do grona rodzmnego, wreszcie obrzędy oczyszczalne. W rytuale pogrzebowym tych Słowian zwraca uwagę stosunek do zmarłych nagłą śmiercią i lęk przed osobą zmarłego, w weselnych zaś ob~·zędac.h kładzie się nacisk na zapewnienie płodności i bogactwa oraz zabezpIeczenIe młodej przed złym spojrzeniem. W życiu rolników wschodnio-słowiaóskich odgrywa znac.zną ~olę cykl obrzędów solarno-agrarnych. Cykl ten rozpoczynają w okreSIe Bo~ego Narodzenia ukraińskie koLadki i szczedri'lvki, u Wielkorosjan tzw. wmogradw i owseń. We wszystkich tych zwyczajach niemałą rolę odgrywają wróżby. czary i magia, których nie wytępił prawosławny koś~iół. .., . .. W dziedzinie duchowej kultury narodów wschodmo-slowlansklch rowmez spotyka się podobieństwa i wspólne rysy. Wprawdzie folklor tych .na~o~ów nie jest jeszcze dokładnie zbadany, lecz poszczególne prace omlawlaJące poezję białoruską, ukraińskie dumy i ruskie byliny, pozwalaj~ wnioskować. i.e łączy je wspólne umiłowanie wolności i kult bohaterow ludowych: Chmielnickiego, Dorosza, Gajdy, Karmeluka i innych walczących o wyzwolenie z przemocy feudalizmu i carskiej niewoli. S. A. T o kar i e w uważa, że należałoby zbadać epos heroiczny i historyczny narodów wschodnio-słowiańskich, ich muzykę i pieśni. poc~ątek. tym badaniom dal Iwan P r a c z (1790), a L. M a s ł o W w 1913 1'. stwIerdzIł, ze niektóre pieśni ukraińskie zbliżone są do rosyjskich. Te same rezultaty da,ją badania sztuki plastycznej. L. A. D i n c e s pod- !,.!·(..~!a historyczną jedność ludowego stylu artystycznego, przejawiającego "ię ". różnych działach sztuki ludowej. Archaiczny ornament geometryczny Vze.rwał we wzorzystych tkaninach i haftach u zachodnich Ukraióców. Białorusinów, południowych Wielkorusów, a częsciowo \•...Karpatach. Na tej nilj'larszej warstwie powstaje i rozwija się u każdego narodu odrębny. beli'Gzie,jskomplikowany styl: Ukraina w swym środkowym pasie wyróżnia ,i;;; ornamentem roślinnym, północni Wielkorosjanie swoistą, symetrycznie tiguralną kompozycją. Działały rzecz oczywista i obce wpływy, np. Bizanr.ium. rpnesans i barok. * S. A. T o kar i e w kończy swój artykuł dość gorzkimi slowami wyrzutu pod adresem etnografów, którzy w porównaniu z historykami, archeologami i lingwistami spóżnili się mocno w zbadaniu historycznej łączności wschodnio-slowiańskich narodów, a jeszcze bardziej wszystkich narodów słowiańskieJl. Na,ibliższym i najważniejszym zadaniem etnografów radzieckich jest historyczno-porównawcze badanie ludowej kultury Rosjan, Ukraińców, Bialorusinów i wyłowieniE' naj dawniejszych i naj istotniejszych wspólnych cech w kulturze tych narodów. G. S. M a s ł a w a, Hi,st()l'yczn(l-kulturo~ve c(izieży więzi z.achowane w ludowej (s. 42). Zagadnienie historyczno-kulturalnych związków, jakie łączyły i łącz') w;.chodnio-słowiań3kie narody, jest na.lwazme.lszym zagadnieniem słowiańskiej etnografii. Kwestia kulturowej łączności narodów ukraińskiego i rosyjskiego niejednokrotnie interesowała etnografów. G. S. M a s ł o w a zwraca uwagę na poważne znaczenie badań nad ludową odzieżą w XIX w. W artykule swoim stara się wykryć wspólne cechy odzieży ukraińskiej i rosyjskiej, pomi,iając różnice klasowe, które znajdują swe odbicie w stro,iu ludowym. Odzież ludu rosyjskiego i ukraiilskiego zachowała w XIX w. tradycyjn<; rysy dawnego przyodziewku staroruskiego, mimo iż uległa w tym czasie znacznym zmianom pod wpływem rozwijającego się w Rosji kapitalizmu. Wspólne rysy w odzieży trzech narodów wschodnio-słowiańskich występują wyrażnie nie tylko w dawnej, lecz i w nowszej odzieży. Jednakże warunki geograficzne i gospodarcze zadecydowały o materiałach używanych na odzież; szyto ją przeważnie z lnianego i konopnego płótna lub z wełnianego samodziału. Na północy używano płótna lnianego, na południu konopnego. Tkaniny miały splot bardziej lub mniej skomplikowany. Wśród Ukraińców rozpowszechniona była tzw. technika zakladnaja lub palasnaja, stosowana przy tkaniu zapusek, kilimów i innych bardziej ozdobnych tkanin, ROSjanie znali również te rodzaje techniki tkackiej i stosowali je do upięk·· sl<tnia koszul i szuszpanów. Podobie!istwo zaznaozało się także w sposobacil '1.:'Cia i haftu: Ukt'8il'Jska technika liii wykazuje analogię do rosyjskiego �637 636 Dcl\\TJY lO.;;yj5ki dwustronny szew, zwany na południu dosiulny, 1.JkrainJd nazywały sztopiu:ka. Ukraińskiej mereżce. zwanej wirizllwanni, odpowiadała rosyjska nazwa u;yrezy. Sposoby farbowania tkanin również wykazują wiele analogii; narod~ wschodnio-słowiańskie posługują się w tym celu jednakimi barwnikaml roślinnymi, zwierzęcymi lub mineralnymi, jak korzeń marzanny ~maruny), czerwiec (koszenila) i lIl. W wielkorosyjskiej nazwie sarafana barwlOnego na kolor czerwony, zwanego merc,wi!;: lub maturnik, krY.ie się nazwa rośliny naboru. bawiącej. Ukraińcy, Białorusini i Wielkorusi używali na odzież płótna drukowanego domowym sposobem. Płótno to nosiło nazwę wybojka, ukr. wybijka, nabojka łub pieczatka (na Lubelsz('zyźnie: drukowanka, malowanka). Odzież Ukrainki składa się w swej pierwotnej postaci z koszuli płóciennej i umocowanej w pasie dergi albo zapaski. Analogiczna jest odzież Wielkorosjanki, złożona z koszuli i wełnianej poniowy, która zastępuje spódnicę· Koszula kroju poncho znana była w Rosji, lecz uważana za przeżytek. Ukrainki nosiły właściwie dwie odmiany koszul: jedna miała wstawki na ramionach ~rzyszyte równolegle do nitek osnowy górnej części koszuli, inny natomiast krój miały koszule z rękawami, tzw. suciLnymi, przyszytymi do obszewki, co odpowiada wielkoruskiej nazwie koszuli uszytej z jednego k"wałka plótna - sucilna lub iscelnica. Zwykłe górna część koszuli uszyta była z cienkiego płótna, dolna z grubego. Ramiona koszuli irękawy zdobił zwykle haft. Ornament układano w poprzeczne, rZHdziej podłużne pasy. Męskie koszule miały haftowane przody, r0zciete na środku lub z lewej strony; w tym przypadku koszula nosiła nazw~ kosoworatki. Koszule Ukraińców i Rosjan miały krój poncho, noszono ie' "na wypust". Kosoworotki rozpowszechniły się u Wielkorosjan razem z wierzchnią odzieżą dwupołową, zapinaną na lewym boku. Charakterystyczną częścią odzieży kobiecej jest ukraińska plachta .. u Wielkorosjanek poniowa. I płachta, i poniowa składają się z pionowo ustawionych dwu płatów tkaniny, w przeciwieństwie do mołdawskiej katrinty i południowo-słowiańskiej joty, sporządzonych podobnie jak ukraińska obhortka z jednego, poziomo ułożonego kawałka tkaniny. Wzór tkaniny na poniowie czy też na płachcie tworzy kratka lub szachownica; materiał jest wełniany granatowej lub czerwonej barwy, stąd pochodzi nazwa siniatka lub czerwona, używana do określania tej części odzieży na Ukrainie i Wielkorusi. Prócz tego istnieje pewna odmiana, nazywana przez autorkę poniowqplClchtq, ponieważ łączy w sobie oba typy. Poniowę-płachtę spotyk.a się \'.' gub. orłowskiej i kurskiej oraz smoleńskiej pod nazwą snowan.kt, koiyszki i poniowy. Strój ten był również znany na terenach pogramcznych Białorusi. Inna częścią kobiecej odzież~' u!uaińskiej bezręk~wka. złożona z krótkiego staniczka jest gorset zwany kirsetka, czyli i prz~'szytej dOI) falbany, posze- Tzonej \\' biodrach. Kirsctkc: weszla \\' modę !la począlku XIX w. Gorset, cz\'li kirsetkę, nosiły również południowe Wielkorosjanki. wkładając go na sa~afan albo do poniowy. Do stroju obrzędowego Ukrainek należał tzw. SZUSZUl1, długi kaftanik perkalowy, z okrągłym kołnierzykiem zakoóczonym falbanką. Szuszun noszono jeszcze w drugiej połowie XIX w. Był to strój świąteczny i weselny. Wielkorosyjski szuszun różnił się od ukraińskiego krojem poncho i materiałem: szyto go z wełny. Najbardziej jednak charakterystyczne były stroje głowy dziewcząt i kobiet. Mężatki zakrywały włosy, dziewczęta nosiły czółka, wianki, czasem wstążki. Do najdawniejszych strojów głowy kobiet zamężnych należała namitka (nazwę tę spotyka się w żródłach z XI w.). Strój ten przetrwał do XIX w. Był to długi ręcznik z cienkiego, białego płótna, umocowany na sztywnej hamełce wykonanej z łubu. strój ten uzupełniała siatka. Podobny strój głowy znany był w północnej Wielkorosji, zwany też kibałka lub kibała .. znany na Ukrainie w brzmieniu kimbCiłka. Nazwa ub rus, oznaczająca staroruski płócienny ubiór głowy, istnieje dziś jeszcze na Ukrainie w zachodnich jej regionach jako obrus. Inne stroje głowy znane pod nazwą oczipok, sied/ok, u Rosjan szełomok i kokosznik pochodzą od jednego prototypu. Do nowszych należy wielkoruski powojnik i ukraiński oczipek. Ukraińskie paciorki i szklane perły splecione w monisto lub namisto znane są również i Wielkorosjankom. Do najdawniejszych należą ozdoby z piór. noszone na Ukrainie jeszcze w XIX w. Do ozdób należały również tzw. staroruskiE' kolty, czyli kolczyki, wykonane z metalu lub szkła. Strój męski skladał się z koszuli i płóciennych spodni z OCZ kurem. Podobieństwo w odzieży Ukraillców i Wielkorusów zachowało się w większym stopniu na zachodzie niż na wschodzie. Świta, kożuch, japończyca (opończa) są dawnymi terminami oznaczającymi odzież wierzchnią. Dawne wielkoruskie kaftany i ukraińskie świtki szyto z samodziału; krój miały one prosty o całkowitych plecach i bocznych klinach. W XVIII w. plecy byJy cięte, a w pasie przyszywano sfałdowaną część dolną, zw. fałdy, tl'umarka, jubka (wpływ polski), Wielkorosjanie lJoddiowka. Odzież ukraińska i wielkorosyjska posiadała dwie poły zachodzące jedna na drugą. Z futra szyto u Wiełkorosjan poluszubki, u Ukraińcćw kożuchy. Do wierzchniej odzieży wkładanej podczas zimy nałeżały płócienne balachony, u Ukraińców plótnianki. Włosy strzyżono na Ukrainie w makitrll, na Wielkorusi -. w gOl szok, a głowy pokrywano barankow~ czapką stożkowatego kształtu, bialoruska magrelka lub ukraińska magirko . w lecie noszono słomkowe kapelusze. Wielki bezwarunkowo wpływ wywarło na rozwój odzieży ukraińskiej zjednoczenie się Ukrainy z Rosją. Ścisła łączność kulturowa obu narodów zllalazła swe odbicit w stroju. Specjalne zbliżenie widać w odzieży ludności mieszkającej na pograniczu rosY.isko-ukraińskim. Rozwó.i nowych warunkó\\' �639 638 ekonomicznych i zwiększony dobrobyt wpłynęły ogro:T,nie na odzież ludo'są Kupcy ukraińscy przywozili do Rosji skórę, wełnę, konopie, kilimy, haf toWeine r~czlliki, wywożąc w zamian wyroby środkowych guberni rosyjskich. Rozwój przemysłu rosyjskiego w XIX w., zwłaszcza produkcja bawełnianych tkanin zaczęła wypierać domowe samodziały. G. S. S u c h o b l' U S w artykule o zasadniczych rysach podobiet1stwa 1'0syjskie.i i ukraińskiej twórczości ludowej, umieszczonym w 2 zeszycie "Sowieckiej Etnografii" za rok 1954. s. 60, mówi o wspólnym rdzeniu, JakIm był:, folklorystyczne tradycje staroruskiej ludności w historii rozwoju wschodmoslowiat'J.skich narodów. Bohaterowie rosyjskich bylin są chłopskimi synami, jak np. Ilia Muromec. i walczą o zjednoczenie ojczyste.i ziemi, występują w obronie uciśnionych mas ludowych, toczą walki o Ki.iów. Wyzwołencze idee i głęboki patriotyzm bylin przyswo.ione zostały przez folklor wschodnio-sło\\rianski. W eposie ukraińskim ,:""ystępują posta:lc legendarne Iwasia Konoczenki, Nikity Kożemiaki, zwycięzcy Pleczyngow, dzielnej kobiety-rycerza Perepietychy. Wspólna walka narodów ukraińskiego i rosyjskiego wzmacniała węz l;,' przyjaźni łączące od wieków oba te narody. Najbardziej rozpowsze~hmonym tematem utworów ludowej poezji ukrail1skiej są powstania chłopskIe i walkI wyzwoleńcze. Obok legendarnych bohaterów zjawiają się wzięte z rzeczywistości postacie, uznane w oficjalnej historii carskiej Rosj i za bandytóW i opryszków. W utworach ludowych występują oni jako obrońcy i bo~aterscy wodzowie chłopów walczących o wyzwolenie. Pugaczow, Steńka RazIn, PallI, Dowbosz, Płatow, wreszcie Bohdan Chmielnicki w pieśniach i dumach są przedstawieni jako mściciele krzywdy społecznej. .. . . Ideowa wspólność ludowej poezji ukraińskiej i rOSYJskIeJ pogłębIła się jE:>zcze bardziej wraz z rozwijającym się rosyjskim ruchem rewolucyjnym. Przyswajano sobie również polską rewolucyjną poezję. Zasadnicze tł? stanowiłv pieśni rewolucyjne: Warszawianka, Czerwony sztandar, Mu;dzyJlJrodóu:ka, MarsyLianka. Od 1905 r. zaczęto śpiewać na Ukrainie pieśni rewolucyjne na nutę Marsylianki, lecz różniące się swym proletariackorcsyjskim charakterem. Wielka Rewolucja Październikowa skierowała uciśnione narody carskie.i Rosji na drogę, jak mówił Lenin, "samodzielnego tworzenia nowego życia". F. J. Ł a w l' o W \V artykule zatytułowanym Przyjaźń narodów ZSRR w ukraińskiej twórczości narodowo-poetyckiej przytacza liczne fragmenty poezji ukraińskiej, w których naród ukraiński wyraża w zdecydowany sposób swą przyjaźń dla narodu rosyjskiego, a Związek Radziecki za prawdzlwego przyjaciela i obr0l1cę mas uciśnionych. A. M. K i li k o w z\'.'iezłym artykule omawia znaczenie grała \If poezji ukrail1skiej postać Bohdana Chmielnickiego. rolę. jaką od~- W swych pieśniach i dumach uwieczni! naród ukraiński walkę z zaborcami i jej głównych wodzów: Dymitra Wiśniowieckiego, Samuela Kiszkę. Bajdę, Chmielnickiego i Ostrianicę. W dumach tych znalazła wyraz serdeczno; przyjaźń narodu ukraińskiego dla Rosji i zrozumienie wspólnego celu \,. zwalczaniu najeźdźców. Chmielnicki jest i teraz bohaterem wielu pieśni poświęconych trzechsetnej rocznicy przyłączenia Ukrainy do Rosji. Kołcho7.0'\' i poeci nadają 'oardziej wspóiczesne rysy swemu narodowemu bohate,'O\Y1 i czynią z niego bojownik," o wieczny i trwały pokój, o wolność i równoŚĆ wszystkich narodów. B. B u 1:n i k - S i we r s k i, Sztukc/ [';clOWCI Ukrain'iJ (s. 91). Badania nad sztuką ludową Ukrainy wykryły niezwykle szybki i wspaniały jej rozwój w okresie walk wyzwole:'1czych. Ludowa sztuka Ukrainy tkwi swymi korzeni"mi \If sztuce Rusi Kijowskiej, kolebce trzech bratnich narodów wschodnio-słowiańskich; rozkwit jej potęguje się z chwilą przyłączenia się Ukrainy do Rosji. a wznosi się na najwyższe szczyty po wprowadzeniu ustroju radzieckiego. Stan majątkowy chlopów ukraińskich w okresie kapitalizmu nie sprzyjał rozwojowi sztuki. Artystyczny przemysł ludowy kierowany przez kapitalistycznych odbiorców,. mimo wpływów kap italistycznych miłośników sztuki ludowej, nie zatracił swych cech narodowych i pozostał nadal wyrazem artystycznych zamiłowań i dążeń ludowych twórców ukraińskich. Na tle tego dziedzictwa szybko powstaje i rozwija się radziecka sztuka wolnego narodu ukraińskiego, która opierając się na dawnych tradycjach tworzy nowe całkiem wartości. Sztuka w pojęciu radzieckim jest potężną bronią walki ideowej. Dlatego w latach naj gorętszych bojów z najazdem obcych interwentów i walk z kontrrewolucjonistami Partia wydała szereg z<JrządzEl1odnoszących się do tzw. kustarnego proizwodstwa, czyli ludowego przemysłu artystycznego. W. l. L e n i n podpisuje dekrety o zastosowaniu odpowiednich środków w zakresIe przemysłu ludowego. W myśl tych dekretów ustanowiono Radę Narodowej Gospodarki Ukrainy i zorganizowano urząd, któremu podlegały dotąd wszystkie szkoły przemysłu artystycznego i pracownie artystyczne. Wywarło to zdecydowany wpływ na rozwój przemysłu ludowego i zapewniło ogólne podwyższenie jego poziomu. W istniejących JUż przedtem ośrodkach zorganizowano pracownie kobiernicze, ceramiki artystycznej, hafciarnie, drukarni\:! płócien, tkalnie itp. W 1919 r. Powstało na Ukrainie przeszło 200 pracowni przemysłu artystycznego, szkoły instruktorskie i szkoły obróbki drzewa. W maju 1919 r. urządzono wystawę ukraińskiej sztuki ludowej. Osobliwością tej wystawy i zarazem przejawem nowego ustroju były dzieła artystów ludowych podpisane przez twórców. np. rzeźby Iwana G o n c z a l' a oraz hafty i dekoracyjne malowidła Hanny S o b a c z e n k o. Główne zasady. na których opierCl się sztuka radziecka, są następując::,: 1) Zasada podtrzymywania i dalszego rozwoju najlepszych tradycji dawnej �641 640 sztuki ludowej. 2) Stworzenie 1. rozwój artystycznego przemysIu istniejącego w dawnych ogniskach na nowej :oodstawie ekonomicznej, wskazanej przez W. 1. L e n i n a w dekrecie o kooperacji. 3) Aktywne podtrzymywanie indywidualnej twórczości ludowych mistrzów, tworzących dzieła odpowiadające potrzebom i interesom socjalistycznego spoleczeństwa, oparte na najlepszych tradycjach sztuki ludowej. Ukraińska sztuka ludowa w latach powojennych rozwijała się zgodnie z tymi założeniami. Ożyły dawne ogniska przemysłu kobierniczego w Reszetiłowce i Dehtiarach, czynne są obecnie dawne tkalnie w Królewcu. w Oposznie i Chomytce zorganizowano pracownie ceramiki. Wszystkie wytwory sztuki ludowej stosują w swej ornamentyce radziecką emblematykę. W 1936 1', urząd;:ono w Moskwie wystawę ukraińskiej sztuki ludowe,i. K. W. C z i s t o w pisze o pewnych zagadnieniach folklorystyki w związku z artykułem B. S. B a c h t i n a pt. Oczerki russkogo narodnogo poeticzeskogo tworcze<;twa sowietsKo,i epochi ("Sow. Etn:', z. 2, 1953). A. F. B u d z a n omawia ukraińską rzeźbę w drzewie. Rzeźba ta posiada odległe tradycje, sięgające czasów wczEsnohistorycznych i rozwija się wspaniale w warunkach ustroju radzieckiego. Autor przytacza nazwiska artystów l opisuje różne sposoby obróbki artystycznej drze\~a, stosowane u Hucułów, np. lnkrustację z paciorków i metalu. Artykuł zdobią liczne ilustracje, przedstawiaiące motywy i ornamenty stosowane przez rzeźbiarzy ukraińskich. A. S. B i e ż k o w i c z pisze o dekoracyjnym malarstwie ściennym na Ukrainie, które podobnie jak i rzeźba posiada stare tradycje, na tle których rozwija się nowe malarstwo radzieckiej Ukrainy. W dziale kroniki po sprawozdaniu z sesji jubileuszowej Instytutu Nauk USRR i sesji AN ZSRR, poświęconych 300-leciu przyłączenia Ukrainy do Rosji, najbardziej interesujące dla polskich etnografów jest sprawozdanie z posiedzenia Naukowej Rady Instytutu Etnografii im. Mikłucho Makłajo, w którym uczestniczyli przedstawiciele wielu innych pokrewnych nauk. Posiedzenie to odbyło się w dniach 16-17 II 1954 r. Zebrani obradowali nad przygotowawczymi pracami do atlasu historyczno-etnograficznego, jako pracy mającej dać ogólne ujęcie rosyjskiej kultury ludowej i ukazującej jej wszystkie specyficzne właściwości, rozmaitość form i granic zasięgów. P. 1. K u s z n i e r wygłosił referat o zadaniach i programie prac nad atlasem. Referat poddano wyczerpującej krytyce. Fakt organizowania w Związku Radzieckim prac nad atlasem etnograficznym świadczy wymownie o aktualności i poważnym znaczeniu tego rodzaju pracy. Etnograficzny materiał zebrany do atlasu oraz materiały z pokrewnych dyscyplin pomogą wyjaśnić genezę wielu zjawisk kultury materialnej i duchowej, sięgającej w głęboką paeszłość narodu. W dyskusji zabierał głos R. I. lI.·s a n i e s o w. podkreślając ważne znaczenie atlasu etnograficznego: u\\'ażal. że II' prac~' nad nim zaintere- sowani są zarówno etnografowie, jak i historycy, historycy kultury i lingwgci rosyjscy. Awaniesow proponował ograniczyć prace nad atlasem do terytorium, na którym kształtowała się rosyjska narodowość, ponieważ głównym i zasadniczym celem atlasu jest wyjaśnienie problemu kształtowania sie i rozwoju tej narodowości; podkreślił w swym przemówieniu, że zasadnicze kategorie z historii zjawisk językowych i dialektologicznych znajdują potwierdzenie w faktach etnograficznych. Dlatego proponował nawiązanie ścisłego kontaktu między insty~utem etnograficznym a lingwistycznym. W dalszej dyskusji zabierał głos S. P. T o ł s t o w, który podkreślił, że w pracach nad atlasem należy wykorzystać krytycznie wszystkie naj cenniejsze wartości zdobyte przez rosyjskich etnografów, sprzeciwił się prop0!10Wanemu przez Awaniesowa ograniczeniu atlasu do terytorium rosyjskiego, poni~waż obok problemu kształtowania się narodowości rosyjskiej stoją inne jeszcze zagadnienia związane z formowaniem się burżuazyjnego narodu. Tołstow ubolewał, że prace nad atlasem nie objęły również Sybiru, P. 1. K u s z n i e r odpowiedział, że nie jest łatwo prowadzić równoległe prace nad kilkoma naraz zagadnieniami. Zgodził się z propozycją S. P. Tołstowa, aby atlas objął również Syberię, niestety. brak materiału etnograficznego z tego kraju nie pozwala na natychmiastowe włączenie Sybiru, który trzeba będzie opracować w następnym wydaniu atlasu. Z kolei pracownicy atlasu referowali poszczególne działy: G. S. M as ł o IV a przedstawiła stan prac nad odzieżą rosyjską. Materiały pochodzą l. trzech źródeł: z badań terenowych, zbiorów muzealnych, z archiwów i literatury. Materiały w ilości 7000 zdjęć tworzą kartotekę ułożoną wg guberni, 11 IV ich obrębie powiatami. Materiał będzie ujęty w przekroju czasowym. Skartografowaniu ulegnie też terminologia odzieży. E. E. B ł o m k w i s t referował rosyjskie budownictwo ludowe. Mapy będą obejmować 15 tematów, m. in. rozprzestrzenienie typów mieszkal1 wg materiału, techniki wykonania, sposobu połączenia domu z podwórzem, usbwienia domu do ulicy, rozplanowania wnętrza itd. Najwięcej miejsca zajmą w atlasie narzędzia rolnicze. Dział ten obejmie materiały odnoszące się do techniki rolniczej przed Rewolucją Październikową. W drugiej części znajdą się materiały wykazujące lokalne właściwości narzędzi rolniczych. W tym też dziale umieszczonych będzie 21 map oraz album z materiałem 'ilustracyjnym. Całość wyjaśni etapy rozwoju historycznego techniki rolniczej Rosjan, wskaże wpływ naturalnych warunkow na gospodarkę rolną i wzajemne wpływy jej form. Etniczne tradycje i kulturowo-historyczne związki narodu wycisnęły swe piętno na tym materiale. S. K. Z e g a ł o waz Państwowego Muzeum Historycznego zaproponowała opracowanie chłopskiego przemysłu, odgrywającego k:edyś powaźn~ rolę na nierolniczych t.erenach. N. L L e b i e d i e w a i K. W. S i w k o w łl "Lud", t. XLII �.... _ _ _.,' __ .....o...--:...~ ---_.'_ • . .._" ~_, __ •.__ 643 642 zarzucili dość pobieżne i skąpe traktowanie niektórych zagadnień atlasowych, np. w dziale budownictwa i narzędzi rolniczych; kartografuje sią tylko różnice, pomijając podobieństwa. S. P. T o ł s t o w podkreślił wielkie znaczenie atlasu dl<l opracowań historycznych zagadnień kultury rosyjskiej. P. 1. K u s z n i e r podkreślił konieczność nawiązania kontaktu z innymi instytucjami naukowymi, pragnącymi uczestniczyć w pracach nad atlasem. Atlas zaznajomi Rosjan z niebywałym bogactwem rosyjskiej kultury ludowej i stanie się pomocą w budowie komunizmu. W tym też celu należy poszerzyć jego historyczne ramy aż po dzień dzisiejszy. Materiały do tego okresu należy zebrać drogą naukowych ekspedycji i sieci korespondentów, do której należy włączyć muzea. W dalszym ciągu kroniki znajdują się sprawozdania z narad ukraińskich etnografów we Lwowie w dniu 23-26 II 1954 r., sprawozdanie z sesji naukowej poświęconej historii narodów środkowej Azji i Kazachstanu, sprawozdanie z prac kirgiskiej archeologiczno-etnograficznej ekspedycji w 1953 r. Znajduje się tam również sprawozdanie z prac krajoznawczego muzeum w Tuwie, opis chińskich zbiorów w muzeum kazańskim oraz sprawozdanie z wycieczki do Czechosłowacji w dniach 21-23 X 1954 r. Dział krytyki i bibliografii zawiera ocenę pracy M. O. K o s w e. n a, Oczerki istorii pierwobytnoj kultury, Moskwa 1953, S. J. R u d e n k i, Kultura nasielenija Cornogo Ałtaja w skifskoje wriemia, M. L. 1953 r. oraz L. W. O s z a n i n a i W. 1. Z e z e n k o we j Woprosy etnogenezy narodow srednej Azji w swete dannych antropologii, oceny dokonał B. D o ł g i c h. BIAŁORUSKA SZTUKA LUDOWA. Wyd. AN BSRR Instytut Historii, Sekcja Etnografii i Folkloru, Mińsk 1951 r. Sekcja etnograficzna Instytutu Historii AN na kilka lat przed wybuchem wojny zaczęła organizować kolekcję białoruskiej sztuki ludowej. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności ocalała pierwsza część, która została wydana w 1951 r. Album daje dokładny przegląd poszczególnych działów białoruskiej sztuki ludowej, na którą składają się tkactwo, kobiernictwo, koronkarstwo, hafty itp. Odpowiednio do materiału, artystyczne wyroby ludu białoruskiego dadzą się podzielić na następujące grupy: tkaniny, hafty, koronka. Artystyczna plecionka, mereżka stosowana w zdobieniu odzieży lub jako osobne jej elementy. Artystyczna obróbka drzewa stosowana w budownictwie i w wyrobach drobiazgów, inkrustacja, intarsja, mozaika, wyroby z łubu i kory. Wyroby z korzeni w formie plecionek ze słomy i wiór. Artystyczna obróbka skóry, rogu, kości i muszli. Artystyczna ceramika i wyroby z metalu. Malarstwo na szkle, drzewie lub skórze. Druki na płótnie, tzw. nabojki. Zabawkarstwo. Wymienione działy sztuki ludowej Białorusinów znajdują się przeważnie w wydanym niedawno albumie. Widzimy tam szereg barwnych i jednobarw- nych plansz przedstawiających białoruskie kobierce, kilimy, tkaniny, ręczniki ozdobione kolorowym haftem, pasy nicielnicowe, koronki i mereżki, haftowane koszule oraz drukowanki na płótnie, znane również na terenie Polski. Zofia W. W. MA WRODIN, D o o koł a A n i ó w wietskaja Etnografija" 1954, zesz. 2, s. 32-41. P s. Malewska M a u r y c e g o. "So- W nrze 2 czasopisma "Sowietskaja Etnografija" za 1953 r. ukazał się artykuł M. J. B raj e Ż e w s k i e g o pt. O Antach u ps. Maurycego (nie znany, niestety, podpisanemu recenzentowi). Ogłaszając go redakcja zaprosiła również innych badaczy do wypowiedzenia się na ten temat, a omawiany artykuł M a w r o d i n a jest właśnie takim głosem w dyskusji. Autor zgadzając się w zasadzie z tezami poprzednika wnosi doń jednak szereg uzupełnień. Przypomnijmy najpierw fakty stanowiące punkt wyjścia dla wywodów autora. Z przełomu VI na VII w. zachował się nam bizantyński podręcznik sztuki wojskowej przypisywany dawniej powszechnie cesarzowi Maurycemu (582-602), dziś uważany raczej za anonimowy (stąd nazwa pseudo-Maurycego), ale nie powinno ulegać wątpliwości, że powstanie jego przypada na 'czasy tego władcy. Rozdział 5 księgi XI dziełka mówi o tym, Jak należy wojować ze Sklawami, Antami i innymi podobnymi szczepami (przekład polski podpisanego w zbiorze Creckie i lacińskie źródla do najstarszych dziejów Słowian, Poznań-Kraków 1952, s. 91-99, oraz u G. L a b u d y, Slowiańszczyzna pierwotna, Warszawa 1954, s. 81-86). Przy udzielaniu wskazówek wojskowych autor rozwodzi się szerzej nad charakterem i zwyczajami przeciwników, tj. w tym przypadku plemion słowiańskich, i dlatego uwagi jego są od dawna uznane za jedno z najcenniejszych źródeł do dziejów Słowian w tej epoce. Co do Antów z kolei, to występują oni w źródłach pisanych po raz pierwszy w połowie VI w. u Jor d a n e s a (5, 34-35 i 23, 119) oraz u P rok o p i u s z a (passim). Pierwszy z tych autorów poświadcza wyraźnie w obu cytowanych miejscach ich słowiańską przynależność szczepową, tj. pokrewieństwo etniczne ze Sklawinami i WenedamL oraz określa ich sledziby jako rozciągające się pomiędzy dolnym Dniestrem a Dnieprem. Wiadomości te pochodzą z historii gockiej słynnego K a s j o d o r a, powstałej w latach 526-533, ale odpowiadają zapewne nie współczesnemu jej, lecz Wcześniejszemu sta:1owi rzeczy, prawdopodobnie ze schyłku V w. Prokopiusz bowiem stwierdza obecność Antów nad dolnym Dunajem już w trzecim dziesiątku lat VI w., czyli że Dniestr stanowiący jeszcze u Jor d a n e s aK a s j o d o r a ich południowo-zachodnią granicę był już wówczas przekroczony, z czego wnioskujemy, że relacja tych dwu autorów mówi o faktach vlcześniejszych od opisanych przez Prokopiusza. Z drugiej strony tenż9 P;-okopiusz mówi o "niezliczonych plemionach Antów" siedzących na płn. od Morza Azowskiego, a więc nad dolnym Dnieprem. Najwięcej wiadomości o Antach znajdujemy u tych dwu autorów. Później wspominają o nich tylko �645 644 sporadycznie M e n a n d e r P r o t e k t o r (druga połowa VI w.) oraz znany nam już ps[eudo]-M a u r y c y. Od początku zaś wieku VII imię Antów ginie z naszej tradycji literackiej. Szczupłe te wiadomości przekazane przez pisarzy bizantyńskich usiłuje M a w r o d i n rozszerzyć głównie za pomocą danych archeologicznych. utożsamia mianowicie Antów z ludem, który w III i IV w. stworzył i rozwinął tzw. kulturę czernichowską nad Dniestrem, południowym Bohem i na nizinach naddnieprzańskich. Wyraża nadto przekonanie, iż docierali oni już wówczas, a więc znacznie wcześniej, niż zapisała to tradycja literacka, nad Morze Czarne i do ujść Dunaju. Był to jego zdaniem szczep kulturalny, rolniczo-pasterski, o zróżnicowanym stopniu rozwoju gospodarczego i społecznego. W tych to Antach upatruje Mawrodin przodków póżniejszych ruskich Siewierzan, którzy imię swoje mieli zawdzięczać huńskiemu szczepowi Sawirów, który rozpłynął się w masie ludności słowiańskiej pozostawiając jej jedynie swoje miano, podobnie jak to miało póżniej miejsce z ałtajskimi Bułgarami wśród Słowian południowych. Tezy te są bardzo interesujące i będzie rzeczą. ciekawą przekonać się, Cz)' i w jakim stopniu utrzymają się w ogniu dalszej dyskusji. Pozostają jeszcze bowiem do wyjaśnienia niektóre sprawy, jak stosunek datowanego tak wcześnie osiedlenia Słowian nad Morzem Czarnym do faktu obecności tam właśnie w III i IV w. Gotów, następnie naświetlony ułamkowo, lecz wyraziście, przez M e n Do n d r a Protektora proces tarć pomiędzy Antami i Awarami w drugiej połowie w. VI, na koniec zaś wyróżnienie w tradycji zachowanejprzez ps. Maurycego szczegółów odnoszących się do Sklawinów i Antów, ponieważ autor bizantyński mówi ogólnikowo o obydwu tych szczepach słowiańskich. Sprostowania wymagają natomiast takie szczegóły, jak wiadomość, jakoby niejaki D o b r o g o s t (Anta wspomniany przez A g a t i a s z a III 7 i 21) był dowódcą bizantyńskiej floty czarnomorskiej, gdyż był on oficerem wojska lądowego i tylko przygodnie dowodził w 555 r. kilku okrętami na rzece Rion - albo jakoby Anta C h i l b u d i u s z (Mawrodin czyta C h wal i b u d) był w tl'zydziestyeh latach VI w. dowódcą bizantyńskich wojsk nad dunaj skich bo generał tego imienia był wedle P rok o p i u s z a (Wojna gocka III 14) osobistością zupełnie różną od młodego Anty tego samego nazwiska. Marian BADANIA ETNOGRAFICZNE NAD KULTURĄ KLASY W ZWIĄZKU RADZIECKIM Plezia ROBOTNICZEJ Wstęp Nauka radziecka przywiązuje dużą wagę do badań nad klasą robotniczą Jest to zupełnie zrozumiałe. Przed Rewolucją Pażdziernikową bowiem na barkach klasy robotniczej spoczywał ciężar walki z caratem o wyzwolenie społeczne, o zniszczenie kapitalizmu. Po zwycięskim zaś obaleniu starego ustroju klasa robotnicza ZSRR odgrywa przodującą rolę w budowie nowego społeczeństwa i nowej socjalistycznej kultury. Kultura klasy robotniczej staje się obecnie syntezą wszystkiego, co postępowe i przodujące w kulturze narodów radzieckich. Toteż rozwój klasy robotniczej był od dawna przedmiotem zainteresowań historyków, w pewnej mierze ekonomistów i filozofów ZSRR. Etnografowie radzieccy natomiast stosunkowo słabo uwzględniali w swoich badaniach zagadnienia kultury robotniczej. W okresie międzywojennym podjęli je głównie w odniesieniu do problematyki folklorystycznej. Dopiero lata powojenne przyniosły znaczne rozszerzenie tematyki. W oparciu o sformułowane jeszcze przed wojną marksistowskie ujęcie przedmiotu i zakresu etnografii podjęto na dużą skalę badania nad socjalistyczną kulturą i bytem ludów Związku Radzieckiego. Badania te dotyczyły początkowo środowiska wiejskiego, przeobrażeń, jakim podlega kultura ludowa pod wpływem kolektywizacji, z biegiem czasu rozszerzono je także na środowisko robotnicze. Artykuł niniejszy ma na celu zaznajomienie czytelnika polskiego z założeniami teoretycznymi badań nad kulturą klasy robotniczej i opublikowanymi wynikami. W literaturze polskiej pojawiło się wprawdzie szereg artykułów i recenzji informujących o drogach rozwoju etnografii radzieckiej, nie zajmują się one jednak problematyką robotniczą lub poruszają ją tylko marginesowo 1. Artykuł niniejszy ma charakter sprawozdawczy i nie wyczerpuje tematu. Opiera się na materiałach dostępnych w bibliotekach krakowskich. I. Rozwój r ob ot n iczą badań etnograficznych w ZSRR wok r esie nad klasą m i ę d z y woj e n n y m Rozwój badań etnograficznych nad klasą robotniczą w ZSRR pozostaje w ścisłym związku zarówno z kształtowaniem się etnografii jako nauki, ~ ewolucją poglądów na jej przedmiot, zakres, zadania i metody, jak też z potrzebami społecznymi, z wymogami, jakie stawiało życie. l Podajemy najważniejsze z tych prac. Opracowania ogólne charakteryzujące etnografię radziecką: E. F r a n k o w s k i, Etnografia radziecka, "Lud", t. XXXIX, Kraków-Poznań 1952, s. 1-42; A. K ł o s k o w s k a, J. L u t Yń s k i, Z zagadnie1'/, teorii i metodologii wspó!czesnycn badań nad spo!ecze"stwami pierwotnymi, cz. II: Problemy i metody radzieckiej etnografii, "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych", t. l, Łódż 1951, s. 298-327. Studia specjalne: E. F r a n k o w s k i, Zagadnieme metodologii badań nad sztukq ludowq, "Materiały do studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki i krytyki artystycznej oraz metodologii badań nad sztuka" . b' '.' Warszawa 1951, t. V, s. 369-382 (W artykuie tym autor charakteryzuje m. in. ~dal1la nad sztuką ludową w Związku Radzieckim); J. K u l c z Y c k i recenzja pracy Z.. lOt'Owe,J etnografów radzieckich pt. Anglo-amerykańska etnogr~fia w s!użbip ł,n~enaltZ1nu, c "Zycie Nauki" 1952, nr 5, s. 133-153; J. L li t Y ń s k i, Zagadnieniz p rlOclY7acji h' t .. . cZnych -. lS or" p'erwotnej UJ radzieckiej etnografii, "Przegląd Nauk History1 Społecznych", t. III, Łódż 1953, s. 308-341; J. S z c z e p a ń s k i, Dyskusja �646 W pierwszych latach po Rewolucji Październikowej głównym przedmiotem badań etnografii był ustrój rodowy i jego pozostałości u różnorodnych ludów Związku Radzieckiego. To stanowisko programowe, przejęte w spadku po etnografii burżuazyjnej, zostało rozwinięte przez szereg wybitnych uczonych, przede wszystkim M a r r a i jego uczniów. Zarówno na naradzie etnografów w 1929 r., jak na zjeździe archeologów i etnografów W 1932 r., które odbyły się pod kierownictwem współpracowników M a r r a, kwestionowano możliwość utworzenia marksistowskiej etnografii jako samodzielnej nauki. Etnografia miała być jedynie nauką pomocniczą historii!. Redaktor czasopisma "Sowietskaja Etnografij a", które powstało w 1931 r., M a t o r i n, tak formułował zadania etnografii: "Etnografia powinna zajmować się tą częścią' poznania historycznego, która związana jest ze społeczeństwem przedklasowym i jego przeżytkami, o ile można je badać drogą bezpośredniej obserwacji" 3. Jeszcze u schyłku lat trzydziestych akademik S t r u we, również redaktor "Sowietskoj Etnografij i", wyrażał pogląd, że zadaniem etnografii jest zajmowanie się tymi ludami, które nie przekształciły się jeszcze w narody i są na poziomie ustroju rodowego lub wczesnoklasowego. O ile zaś etnografa interesuje kształtowanie się narodów socjalistycznych, to w badaniach swoich powinien uwzględnić tylko te zjawiska kultury, które genezą swą sięgają w daleką przeszłość, zwłaszcza gdy mają charakter przeżytków hamujących dalszy rozwój 4. W tym samym czasie kształtują się jednak także inne poglądy na przed~ miot i zadania etnografii, nawiązujące do postępowych tradycji etnografii rosyjskiej z połowy XIX w. Krystalizują się one w toku licznych dyskusji i polemik, a do ich ostatecznego sformułowania przyczyniają się postanowienia partii i rządu w sprawach historii (1934) 5. W myśl tych nowych założeń przedmiotem etnografii jest lud w całym jego historycznym rozwoju od ustroju wspólnoty pierwotnej aż do komunizmu. Dlatego badań nad współczesnością nie ogranicza się do analizowania tylko przeżytków i ich ujemnej roli dla dalszego rozwoju kultury. Etnografia winna ogarniać szemetodoLogią etnograficznego badania kołchozów w Związku Radzieckim, "Przegląd Nauk Historycznych i Spolecznych", t. III, Łódź, 1953, s. 341-368. Ponadto ukazały się tłumaczenia artykulów etnografów radzieckich. Na specjalną uwagę zasługuje praca zbiorowa poświęcona przede wszystkim badaniom nad współczesnością, pt. Nowe drogi etnografii radzieckiej, "Archiwum Etnograficzne", nr 6, Poznań 1954, Wyd. PTL. , S. P. T o l s t o w, Sowietska]a szkoła w etnografiji, "Sowietskaja Etnografija", 1947, nr 4, s. 12-13; S. A. T o kar i e w, Osnowny je etapy razwitija russkoj dorewolucjonnoj ; sowietskoj etnografij!, "Sowietskaja Etnografija", 1951, nr Z, s. 176-177; O. A. K o l' b e, O rabotie żurnała "Sowietskaja Etnograftja«, "Sowietskaja Etnografija" , 1951, nr 4, s. 211-21Z. , Ch. M. M a t o l' i n, Sowremiennyj etap i za.daczi sowietsKoj etnografiji, "Sowletskaja Etnografija", 1931, nr l-Z, s. 20-Z1. • S. M. A b l' a m z o n, Plenum Instituta Etnografij;, "Sowietskaja Etnografija", 1938, nr 1; s. 230-Z32 (referat Struwego). , S. P. T o ł s t o w, o. c.. s. 13. nad 647 rokie dziedziny kultury i uzyskać ścisłe powiązanie z życiem, z aktualnymi zagadnieniami przebudowy społecznej. Na tle takiego rozwoju etnografii badania etnograficzne nad klasą robotniczą w pierwszych latach po Rewolucji nie miały korzystnych warunków rozwoju. Zarówno założenia teoretyczne, jak i potrzeby życia praktycznego kierowały zainteresowania etnografów ku badaniom nad ludami prymitywnymi, które wchodziły w skład państwa radzieckiego. Do najważniejszych bowiem zadań, jakie stanęły przed władzą radziecką, należało pokonanie zacofania gospodarczego i kulturalnego tych ludów i włączenie ich w ogólny nurt budownictwa socjalistycznego. Dla zrealizowania tego celu konieczne było gruntowne poznanie ich kultury poprzez systematyczne badania etnograficzne. Z biegiem czasu, gdy pierwsze trudności zostały pokonane, gdy niektóre ludy od ustroju wspólnoty pierwotnej lub stosunków feudalnych przeszły wprost do socjalizmu, zakres etnograficznych badań radzieckich zaczął się stopniowo rozszerzać. Niezależnie od oficjalnych sformułowań teoretycznych etnografowie radzieccy podjęli na razie nieliczne i wycinkowe studia nad kształtowaniem się kultury socjalistycznej. Taki kierunek prac narzucało samo życie. W okresie realizowania .kolejnych planów pięcioletnich i szybkiego rozwoju kolektywizacji wsi nie można było pominąć aktualnie zachodzących przeobrażeń kulturalnych, tym bardziej że badania nad nimi miały doniosłe znaczenie praktyczne. Badania nad kulturą klasy robotniczej zapoczątkowali folkloryści, którzy wcześniej od innych etnografów skierowali swe zainteresowania ku życiu współczesnemu mas pracujących. Opierając się na marksistowskiej koncepcji twórczości ludowej, sformułowanej przez Gorkiego, rozpoczęli oni zbierać i badać folklor miejski. Zerwali w ten sposób z dawnymi zapatrywaniami, w myśl których twórczość robotników jest produktem rozkładu tradycyjnej kultury ludowej. Wykazali natomiast, że pieśni i opowiadania rcbotników są przejawem ich swoistych uzdolnień i w równej mierz~ z6.sługują na uwagę jak analogiczna twórczość ludu wiejskiego 6. W 1925 r. pojawił się niewielki artykuł wybitnego folklorysty radzieckiego J. M. S o koł o w a Pieśni fabryki i wsi 7, który wzbudził powszechne zainteresowanie. W niedługi czas potem w wielu ośrodkach przemysłowych ZSRR (przede wszystkim w Moskwie i Leningradzie) rozpoczęto badania nad folklorem robotniczym 8. W toku tych badań zbierano pieśni i opoWieści dawne, przedrewolucyjne, które w nowych warunkach życia szybko zanikały. Przedstawiały one ciężką dolę robotników w ustroju kapitalistycznYm, odsłaniały ich dążności rewolucyjne. Ponadto zaczęto zbierać także utwory nowe, które odzwierciedlały wydarzenia lat ostatnich - opiewały Wielką Rewolucję Październikową oraz osiągnięcia budownictwa socjalistycznego. Badanie twórczości współczesnej pozwoliło na głębsze wniknięcie w dynamikę jej kształtowania się i na pełniejsze oświetlenie roli, �649 648 jaką twórczość ta spełnia w życiu społecznym. Studia folklorystyczne wykazały, że twórczość literacka ludu pracującego nie tylko odzwierciedla przeobrażenia społeczne, ale staje się również jednym z czynników, który może sprzyjać postępowi społecznemu lub hamować go. Stąd pochodzi duże znaczenie praktyczne badań nad folklorem 9. W wyniku badań przeprowadzonych w latach dwudziestych i trzydziestych opublikowano szereg prac poświęconych pieśniom, poezjom, opowieściom tworzonym przez robotników lub powstałym w innych środowiskach społecznych, ale przez robotników twórczo przekształconym 10. Należałoby jeszcze podkreślić, że oprócz prac zajmujących się wyłącznie folklorem robotniczym pojawiły się publikacje ogólniejsze, obejmujące zarówno twórczość robotników, jak ludności wiejskiej i inteligencji pracującej. Należy do nich np. szereg opracowań i wydawnictw źródłowych dotyczących folkloru rewolucyjnego względnie folkloru z czasów wojny domowej It. Na uwagę zasługuje również obszerna publikacja, powstała z inicjatywy G o rkiego, Twórczość ludów Zwiqzku Radzieckiego (1937). Po 1930 r. zainterę~owania problematyką robotniczą w etnografii radzieckiej wzrastają i ogarniają stopniowo także inne dziedziny kultury poza folklorem. Już w 1931 r. na łamach "Sowietskoj Etnografiji" wysunięto postulat (wbrew poglądom M a t o r i n a), iż badania nad życiem i kulturą robotników powinny stanowić jedno z głównych zadań etnografii. W związku z opracowywaną w tym czasie wedle projektu G o r k i e g o historią zakładów przemysłowych podkreślono konieczność ścisłej współpracy etnografów z historykami. Domagano się, aby historycy zajmowali się życiem robotników nie tylko w ustroju kapitalistycznym, ale także w okresie tworzącego sic: socjalizmu. Do istotniejszych problemów, które powinny być przedmiotem etnografii, zaliczono zagadnienie powstawania klasy robotnicznej z lud• Zob. np. M. A z a d o w s k i, Przedmowa, ,,8owietskij Folklor", 1934, nr l. s. 3-8; A. M. A s t a c h o w a i P. G. 8 z Y l' a j e w a, StaTaja Taboczaja piesnia, ,,80wietskaja Etnografija", 1934, nr 1-2, s. 201; A. Ł. D Y m s z Y c, Nielldacznyj opyt, "Sowletskij ~olklor", 1935. nr 2·-3, s. 385. , "Wiestnik Proswieszczenija", 1925, nr 4, s, 109-124. , Zob. np. A. M. A s t a c h o w a, Z. W. J e wal d, otcziot o Tabotie bTygady po iZllczeniju. j()tklom roboczej STeely, "Sowietskaja Etnografija", 1932, nr 2, s. 4; A. M. A s t a c h O w a, FolkcoTnaja sekcija Instituta, "Sowietskaja Etnografija", 1936, nr L, s. 147-149. 'M. Azadowski, o. ~., s,." u Należy tu wymienić prace następujących folklorystów: S o b o l e W (np. wydana pod jego redakcją większa praca pt. Folk/OT fabTiczno-zawodskich. raboczic/ł, Staty i materialy, Smoleńsk 1934, która spotkala się jednak z ostrą krytyką), J. M, S o k o lowa, P. S. L i p i e c, A. W. G u l' i e w i c z, A. Z. D y m s z y c, A. M. A s t a c h o w a i ir.ni. tl Np. A. M. A s t a c h o w a, Folklor graźdanskoj wojny, "Sowietskij Folklor", (1934), nr l, s. 9-39; J. A. S a ni a l' i n, Ukmi.nskij reu:olucjonnyj folklor, "Sowietskil Folklor", 1934, nr 1, S. 53-BO n . •... _--~---- --_._ •.... _.'~--..._ ..-._., .. - ności pochodzenia wiejskiego oraz problem jej uczestnictwa w realizacji planu pięcioletniego 12. Sformułowane w 1931 r. postulaty zaczęto realizować już w okresie międzywojennym. Badania nad klasą robotniczą były prowadzone między innymi w ścisłym powiązaniu z organizowaniem muzeów i wystaw. W wielu republikach Związku urządzano wystawy poświęcone poszczególnym ludom w okresie ich walki o socjalizm. Dla uzyskania potrzebnych danych tworzono ekipy badawcze, które w szerokim zakresie uwzględniały problematykę robotniczą· Tak na przykład w związku z organizowaną w 1932 r. wystawą Budownictwo socjalistyczne Republiki Ukraińskiej zostały przeprowadzone badania nad życiem i kulturą robotników niektórych zakładów przemysłowych Donbasu. Zwrócono przy tym uwagę zarówno na położenie ldasy robotniczej w dobie kapitalizmu, jak też poprawę warunków bytu po Rewolucji Październikowej. Zebrano ciekawe materiały dotyczące kultury materialnej i duchowej górników, zbadano problem przechodzenia kołchoźników w szeregi klasy robotniczej 13. Podobnie zorganizowana w 1934 r. przez Państwowe Muzeum Ludów Związku Radzieckiego ekspedycja jakucka, pozostająca pod kierownictwem prof. T o kar i e w a, przeprowadziła badania nad rozwojem przemysłu i nad kształtowaniem się klasy robotniczej w Autonomicznej Republice Jakuckiej oraz nad walką robotników o realizację planu pięcioletniego 14. U schyłku okresu międzywojennego pojawiło się szereg monografii przedstawiających rozwój gospodarczy i kulturalny różnych ludów Związku Radzieckiego po Wielkiej Rewolucji. Czasopismo "Sowietskaja Etnografija" wprowadziło nawet w 1938 r. specjalny dział poświęcony tym zagadnieniom, pt. "Ludy Związku Radzieckiego po Październiku". Niektóre monografie przedstawiają, najczęściej zresztą w sposób bardzo sumaryczny, dzieje klasy robotniczej na tle rozwoju przemysłu 15. W porównaniu ze studiami nad klasą robotniczą o wiele intensywniejsze były w tym czasie badania poświęcone przeobrażeniom wsi pod wpływem k?l~ktywizacji. Ogółem jednak badania nad kształtowaniem się kultury socJahstycznej były w okresie międzywojennym (pomijając prace folklorystów) stosu~ko,:",o nieliczne i fragmentaryczne. Pozostawały one jak gdyby n~ margmesle podstawowej tematyki etnograficznej, która dotyczyła, jak v.:sPomniano, głównie zagadnień reliktowych. Dopiero lata powojenne przyniosły w tym zakresie zasadniczy zwrot. A., KS. nowym 1931,"S. nr 3-4, 1-3. zadaczam sOlvl'etsko' ' . e t nogra f'"111, "Sowletskaja Entogl'afija" fIJa"" J. S a m a l' i n, Socjalisticzeskoje stroitielstwo USSR, "Sowietskaja Etnogra, 1933, nr 3-4, s. 204-211. sss~' S. o kar i e w, Jakutskaja ekspedicija Gosudarstwiennogo Muzeja Narodo'U.' ,: "Sowletska)a Etnografija" , 1935, nr 2, s. 177-180. SOW,!. M. L e k o m c e w, Socjal'isticzeskoje stroitielstwo sredi narodow powo/źja, ..• letskaja Etnografija" , 1937, nr 2-3, s. 3-14. ? �651 650 II. Z a ł o ż e n i a t e o l' e t y c z n e graficznych nad p o woj e n n y c h klasą robotniczą b adań etn 0- Konieczność odbudowy kraju po zniszczeniach wojennych i przeJscla do nowego etapu, budowy komunizmu, postawiły nowe wymagania przed etnografią radziecką. Rozpoczął się okres, w którym na czoło wysunęły się badania nad życiem współczesnym. O tym, jak wielką wagę przywiązuje się po wojnie do tych badań, świadczy między innymi artykuł od redakcji "Sowietskoj Etnografiji", z 1951 r. Jego autor podnosi, że "W ostatnich latach w etnografii radzieckiej nastąpił zasadniczy przełom. Od badania wyłącznie archaicznych form kultury i przeżytków ustroju pierwotnego etnografia zwróciła się do badania współczesnego życia narodów ZSRR i współczesnych narodów za granicą. Ten przełom zakończył kształtowanie się radzieckiej szkoły etnograficznej, której główną zasadą jest pełny historyzm, wierność jedynej naukowej metodzie materializmu dialektycznego i historycznego, związek badań naukowych z zadaniami praktycznymi utworzenia nowego komunistycznego społeczeństwa" '0. Historyzm etnografii radzieckiej nie pozostaje w sprzeczności z zainteresowaniami współczesnością. "Etnograficzne badanie tylko wtedy stanie się historycznym [cytuję słowa L e w i n a ze sprawozdania z. badań terenowych Instytutu Etnografii w 1947 r.], jeżeli nie będzie się ograniczać do notowania form archaicznych, czym tak często grzeszyły dawne prace. Każde zjawisko powinno być zbadane w całej jego złożoności, odbijającej obumieranie starego i powstawanie, i rozwój nowego" 17. "Tylko wszechstronne, doprowadzone do współczesności badanie kultury i życia ludu - podnosi Kor b e w analogicznym sprawozdaniu z 1948 r. - daje możność odkrycia dialektyki procesu rozwoju poszczególnych zjawisk, wyjaśnienia ich pochodzenia, prawidłowego ujęcia '!V tzw. etnograficznych przeżytków" 18. Pomijając badania folklorystyczne, wyróżnić można w powojennych studiach nad kształtowaniem się kultury socjalistycznej trzy zasadnicze kierunki. Na przełomie 1947/1948 r. zapoczątkowano na dużą skalę badania terenowe nad życiem i kulturą mieszkańców kołchozów. W latach następnych w "Sowietskoj Etnografiji" pojawiło się szereg prac referujących dotychczasowe wyniki badań na tym odcinku. Prace można podzielić na dwie grupy. Jedne są próbą monograficznego ujęcia całokształtu kultury kołchozu lub kilku kolchozów, inne zajmują się analizą tylko jednej kategorii zjawisk, np. mieszkania, odzieży, pewnych typów zdobnictwa na określonym terenie. Zarówno badania monograficzne syntetyczne, jak specjalne, tzw. " K nowym uspiecham sowietskaj etnografiji, nr 2, s. 3. 11 M. L e w i n, polewy je issledowanija kaja Etnografija" , 1948, nr 3, s. 139. "o. Kor b e, Sessija poswiaszczenaja "Sowietskaja Instituta itogam Etnografija" , 1949, nr 3, s. 208. "Sowietskaja Etnografii Etnografija", w ekspedicjonnych 1951, 1947 g., "Sowietsrabot 1948 umatyc.zne, stawiają ~obie za cel prześledzenie przeobrażeń, jakim podlega tradycYjna kultura wiejska pod 'wpływem ustroju socjalistycznego, przede wszystkim na skutek wprowadzenia kolektywizacji. Podobne badania terenowe nad kulturą klasy robotniczej rozpoczęto dopiero n~ pr.zełomie 1949 i 1950 r. Celem ich było zaznajomienie się z przeobrazemaml kultury robotniczej w ustroju socjalistycznym a zwłaszcza w okres~e przejścia od socjalizmu do komunizmu. Ponieważ jednak zainteresow~me problematyką robotniczą w dotychczasowej etnografii radzieckiej, a takze w przed~ewolucyjn:j rosyjskiej, było stosunkowo słabe, zaś prace z tego zakresu mehczne, me można było ograniczyć tylko do badań nad współczesnością, kcnieczne okazało się odtworzenie kultury robotniczej także w ustroju kapitalistycznym. Trzeci kierun~k. b.adań nad kształtowaniem się kultury socjalistycznej ma charakter ogolmeJszy, w pewnej mierze syntetyczny. Należą tu badania na~ ~szt~łtow~niem się narodów socjalistycznych i ich kultury. W szczególnOSCI zajęto s~ę p~.oblemem ludów, które ominęły kapitalizm i u których proces konsohdacJI narodowej rozwinął się dopiero w ustroju socjalistycznym. Doniosłe jest z natury rzeczy zagadnienie teoretycznych założeń na których opie~ają się badania nad współczesnością, a zwłaszcza nad klasą robotmcz.ą. MIes.zczą. s.ię one w ramach podstawowych założeń programowych etnogra~ll radZieckieJ:. myśl tych założeń, jak wyżej Wspomniano, przedmIOtem e~nografll Jest lud, jego życie i kultura w całym jego history;cznym roz:"oJu 19. Etnografowie radzieccy podkreślają, że kultury nie nalezy odrywac od konkretnego ludu, który jest jej twórcą i nosicielem 20 Kulturę ~tanowi z.arówno proces pracy i twórczości 21, jak i jego wyniki w nagromadzonych elementów społecznego dorobku . Ob'eJmuJe. ona tr postaCI d' . . zy .uze .dzlał.Y: kulturę matenalną, ustrój społeczny i kulturę duchową %Z. O.pIeraJąc Się na założeniach materializmu historycznego etnografowie radZieccy podkreślają zależność kultury od materialnych warunków życia, g., lit" IS s '. P 'zmam w T o l' s t o w, o. c.; takzi' 1. l. P o t i e c h i n, Zadaczi borby etnografii, "Sowietskaja Etnografija" 1949 nr 2 s 7 n z kosmopo- "Dob't ' ' , ,. . Etnog' f.' I me podkreśla to Tołstow na sesji poświęconej ocenie pracy Instytutu tHta ~: u. Por. T. A. Z d a n Ie o, Obsużdenije nauczno-issledowatielskoj raboty Insti , nografii A. N. SS5R, "SowietskaJa Etnografija" 1949 nr 1 s 171 .l S. A T o k a' Z' ' • ,. . Krak" r I e w, agadnIenie etnogenezy w etnografii Lud" t XXXIX O\V-Poznań 1952, s. 92. ,,, 'o , " P. 1. K u s Z . .. Clenije dla . n ~.e r, Uc~en'.1e Stalma o nacji i nacjo1talnoj kulture i jego zna- K am etnografa, "SowJetskaja Etnografija" 1949 nr 4 s 11' ostatnio M D m a r l w drug' d i . " ,., . .. 1954 s 127 d Im wy an u dziela zbIorowego Istoriczeskij matierializm Moskwa tego ~low' al na~tępującą definicję kultury: "Przez kulturę w szerokim ;naczenlu Wytworzo:y~OZUmlemy całokształt materialnych i duchowych dóbr, czyli wartości rażających st' pr~ez. ludzkość w procesie jej społeczno-historycznej praktyki i wyponadto K a m oplen , l ,.. SIłamI przyrody i spoleczenstwa". m a" Jej władzy nad ży, WIOowymI Ustalić stosun k r I analizuje pojęcIe kultury materialnej i duchowej i stara sili e poszczególnych elementów kultury do produkcji, bazy i nadbudowy. �653 652 w szczególności od sposobu produkcji charakterystycznego dla danej formacji. Ze zmianą sposobu produkcji zmienia się treść kultury. Po kulturze pierwotnej, związanej z ustrojem wspólnoty pierwotnej, następuje kultura niewolnicza, feudalna, kapitalistyczna i socjalistyczna. Treść kultury jest ściśle powiązana z podziałem klasowym. Odbijają się bowiem w niej sprzeczności charakterystyczne dla społeczeństwa klasowego. Zagadnienie to w następujący sposób przedstawia K u s z n i e r, opierając się na pracach Lenina i Stalina ~3. Masy ludowe, które są twórcami i nosicielami kultury, tylko w pewnej mierze korzystają z wyników swej pracy. Wyniki te przypadają bowiem w udziale przede wszystkim klasom panującym. Jeżeli społeczeństwo klasowe jest w okresie rozwoju i klasy panujące odgrywają rolę postępową (tzn. likwidują dawne stosunki społeczne i otwierają drogę do rozwoju nowych sił wytwórczych), to kultura takiego klasowego społeczeństwa na ogół ma charakter postępowy i jej osiągnięcia mogą być zachowane przez całe wieki. W okresie jednak zarysowywania się coraz silniejszych sprzeczności między siłami ,wytwórczymi a stosunkami produkcji zaznaczają się w kulturze tendencje schyłkowe, zwłaszcza w tych jej dziedzinach, które bezpośrednio zależą od klas wstecznych. Dochodzi do władzy nowa klasa, postępowa, a z nią nowa kultura. W każdym klasowym społeczeństwie można więc wyróżnić dwie tendencje kulturowe i dwie kultury, różne co do swej treści. Od treści kultury należy odróżnić jej formę· K a m m a r i zastanawia się nad istotą tego pojęcia i definiuje je w następujący sposób: ,.Narodowa forma kultury _ to przede wszystkim język narodowy, jak również specyficzne formy narodowej sztuki i kultury, w których przejawia się układ psychiczny narodu i które odzwierciedlają cechy szczególne bytu narodowego. Marksizm-leninizm uczy, że każdy naród ma swe jakościowe cechy szczególne, uwarunkowane całym jego rozwojem historycznym, przejawiające się v: specyficznych właściwościach jego kultury narodowej. Każdy naród - za'równo wielki jak i mały - wnosi własny, swoisty wkład do ogólnej skarbnicy kultury światowej, uzupełnia ją i wzbogaca" 24. Forma kultury jest więc wyrazem drogi rozwoju, jaką przechodzą poszczególne narody, jest odbiciem specyficznych cech etnicznych, które kształtują się w ciągu wieków. Przechodząc do kultury robotniczej należy zastanowić się, jakie miejsce zajmuje ona w kulturze całego społeczeóstwa w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym. W ustroju kapitalistycznym, analogicznie jak we wszystkich społeczeństwach klasowych, istnieją dwie kultury: kultura klasy wyzyskującej i wyzyskiwanej, L e n i n polemizując z burżuazyjnym hasłem, kultury narodowej tak ujmuje powyższe zagadnienie: "W każdej kulturze narodowej są, choćby nawet nie rozwinięte, elementy kultury demokra- tycznej i socjalistycznej, ponieważ w każdym n d' . i wyzyskiwane, których warunki życiowe nieuch:~~n~: :O~zmais: pra~uJące mokratyczną i socjalistyczną. Ale w każdym narodzie ist .. ą .eol~g~ę detura burżuazyjna (u . k .. meJe rowmez kul, . Wlę SZOSCIponadto czarnosecinna i klerykalna) - . t me w pos~acl samych tylko »elementów«, lecz w postaci kultur a ,I? Dlatego tez »kultura narodowa« w ogóle 'e t kl' ,y p nUJąceJ. burżuazji" 25. .l s u turą obszarmkow, klechów, Kultura burżuazyjna i proletariacka kształtowały się w d' h runkach Burżuazja ja! o kI k o mlennyc wajuż w ~stroju feudaln~m ~~:s: :~~o~t~jąca, mogła rozwijać swoją kulturę ~~~i:~~:~Y::~~mm~~:~:~i ~e~~~:jU ok:I~~t:~i~~;~:i;:'2r~ S;:ł~::~:;;;~ podstawy materialne i ideowe rodz pr~es. a~KI ~~!tur~ s~cjalistycznej, jej ą WielikiegO przemysłu powstaje' klasa r~~o~~JiC~~sl~~~:t~li~:~:c:i'ę Z. ~o~w~j~m pog ąd rewolucyjny oparty na nauko ' J JeJ sWla 0kapitalistycznym powstaje nowa m~~~ ~~dstawach .. W walce z uciskiem estetyka, literatura i sztuka K It nosc .proletarIacka, socjalistyczna , • . u ura proletarIacka nie . d k kow pełnego rozwoju 27. ma Je na warunW ustroju kapitalistycznym zaznacza" , . między kulturą burżuazYJ'ną 'l t . Ją SIę wyrazme sprzeczności po. . a pro e anacką Pierwszą h' k SCIprywatnej i dążenie do . d .,.. cec ule ult własnodrugą _ szacunek dla racW~gO y zY~lOweJ k~sztem mas eksploatowanych, trosk materialnych i wyPZVS!yI humamstyczna Idea uwolnienia ludzkości od ' J m gospodarczego Odmienn . t t k' das posiadających i wyz k' . Y Jes a ze stosunek I ys Iwanych do zagadnień na d wysuwa hasła narodowe za ' ro owych. Burżuazja nych narad' ,' pomocą ktorych rozdzielić chce proletariat różow na wrogie obozy rozbić . . jego działania Ta sama p t ' b . Jeg.o sOJusz, a przez to osłabić siłę . rzy ym urzuaz]a sprzymie . , z burżuazją innych kraJ'ów P l t . , rza Się rownocześnie , . ro e anat natomiast wy h ł mIędzynarodowej która wchła . . b" suwa as o kultury kolwiek bądź kol~kt " d ma w SIC::Ie me »kulturę narodową« (jakiegoywu nar o owego) w całości Ie . b' narodowej wyłącznie jej kon k t. ,cz lerze z każdej kultury men ty" 28. se wen me demokratyczne i socjalistyczne eleProletariacka, socjalistyczna kultura ' dopiero w wynl'k .. . moze wszechstronnie rozwinąć się u ZWYCIęskIe] rewol " . l' tury proletariatu. Przewrót olit c UC]I,soc]a Istycznej, na gruncie dyktaprzeobrażenia kulturalne KuPlt y zn~ II.społeczny musi więc wyprzedzić Lą' . ura soc]a Istyczna nie zry , . czą SIę w niej postępowe d k t . wa z przeszłosclą, z Iilteresami lud . '.' emo ra yczne, rewolucYJne tradycje narodowe Zl pracuJących wszystkich krajów. :ow P. 1. K u s z n i e f, Q. C., s. 12 n. " Socjalistyczne narody ZSRR w waTlml<.ac/' Vrzecnodzenia od socjalizmu do leO, m-unizmu, "Zeszyty Filozoficzne" (Nowych Dróg), Warszawa 1954, z. 1 (11), s. 27. !~ ' " J . L L e n 1 n, DZiela, t. XX S 9 ·W· ' .. . S t a 11 n, DZiela, t. XI, s. 50. "W . Berestnie "EolszeWik" " W '" kulture w, O socJaLlstlczeskoj nr lO, s. 23. . L e n 1 n, DZiela, t. XIX, s, 242. ,1951, i kulturnaj rewolucji w SSSR, �65~ 654 . . .' ednolita co do swej treści. Jedność socjaliKultura soc)allsiyczna Jest) Z. k Radzieckiego uwarunkowana stycznej treści narodowyc~ kultur d . lv.:lą~ gU ~ame"o ustroju społecznego 'l ,. teJ' same) gospo ar n, e o ~ '" d' jest wspo nOSClą .., l'. Kulturę w<zystkich naro ow · amej ideologu l ce ow. " . t i państwowego, ej s , l' lka o zwycięstwo komumzmu, 'k . den wspolny ce. wa .. Zwiazku przem a Je .' tków i pozostałości ideologu . k zenienie wszelkich przezy. t o ostateczne wy Ol' ,. d' d' nkich Kultura socjalistyczna s wo. . iadomoscl lu Zl ra Zle_ . burżuazyjnej w sw . l' l d Cechu)'e ją troska o człowieka pracu. t ez sam lud l d a u u. . . t "' rzona )es' prz , d' . do zapewnienia pokoju SWla owego - . b 'ego interesow, ązeme jącego, o rona) ." ultura socjalistyczna występuje jednak Jednolita co do swe) trescl k h N' . st bowiem prawdą, jak pod.. d h formach narodowyc. le Je w roznoro nyc . '~l' t ym różnice narodowe od razu , l" w ustroju SOC]alS yczn • . .. kresla S t a l n, ze . . . l'zmu nastąpi pełny rozwoJ l rozznikną. W pierwszym etaple rozw~]u sOdcJa. lOW drugim etapie światowej . ., h dotad narodow opler ~o kwit uClemlęzonyc , . ' . anil-anie różnic narodowych' . l t 'atu nastąpl stopmowe z .•. h dyktatury pro e an .' " ltur .31 to całokształt tych specyficznyc Narodowa forma SOCJallstyczne.J ku :Y d . treści kultury socjalistycznej , . f rażania mlędzynaro owej . .. sposobow l orm wy. .. '0.' . od form i sposobów wyrażama te)ze u danego narodu, ktore ,odrozm Ją )o~.m głównym czynnikiem wyznaczakultury u innych narodowo p~tdsta,,: t Yna~odowy język. Poza tym decydują jącym tę narodową formę ku ury .)es t k' literatury muzyki architektury . k' drębności narodowe) sz u l, , ., . o nie) ta ze o . d o narodu wiąże się wzbogaceme itd. Z rozkwitem kultury, narodowe] Kaz eg skład Związku Radzieckiego 32. h kultur wszystkich narodow wchodzącyc w . . ł St alin . .. k lt ry w ustroju socjallstycznym UJą Stosunek formy l tresCl u u ,.. b' studentów Komu'b swym przemowlemu na ze ram u w następujący sp oso w . h Wschodu w 1925 r. Mówiąc . U . ersytetu Mas Pracu]ącyc . mstycznego mw d . twa socjalistycznego zapytuJe: o stosunku kultury naro~o:vej do bu O;:l~ia? Oczywiście, że nie ma! Bu, CZy nie ma tu sprzecznoscl me do pogo z .. słuszne Słuszne jest jednak duj~my kulturę proletari~c~~. J.es~ ~o :~~:~~::yczna co' do treści, przybiera również to, że kultura plO e an~cK.,. ma'tY'ch narodów, wciągnię. by ujawmama Slę u roz , rozmaite formy l sposo. . ależności od różnic języka, obyczatych do budownictwa SOCJa1Jstyc~n.ego.w ~wa co do formy _ taka jest kultura jow itp. proletariack~ ~o .tres~~":l~::d Kultura proletariacka nie niweczy ogólnoludzka, ku ktore] ldZle s .] .,. d' t kultura narodowa nie . l daje jej tresc I na o wro , kultury narodowe), ecz. .. da'e 'e' formę. Hasło kultury naroniweczy kultury prolet~nackleJ, lec~ ,~. J Jsteru władzy stała burżuazja,' dowej było hasłem burzuazy)nym, opo l u L 1 • . : _ C? '10 J. S t a l i n, Dzie!a, t. XI, s. 346-347. Zagadnienie . . kultu'. "J. S t a l i n, Marksizm a kwestia narodowo-kolonialna, Warszawa, 1949, S. 210. Zagadnienie stosunku treści i formy kultury w ustroju socjalistycznym omawia !'ównież S t a l i n w pracy Markisizm a zagadnienie językoznawstwa, Warszawa 1950, s. 19-20. to omawia także K a m m a r t we wspomnianej już pracy zbiorowej. "J S t a l i n, Dzie!a, t. XI, s. 348-35B. . K a m m a r i e g o. 01 Z·ob. przyp. 22 - określenie tego POJęcl.a przez _. . obogaszczenije A E Mo r din ow Rascwtet i w.al1nno]e " Zob. np. . . , 11 25 narodów SSSR, "Woprosy Fiłosofii", 1951, nr 6, S. -. a konsolidacja narodów dokonywała się pod egidą reżimu burżuazyjnego. Hasło kultury narodowej stało się proletariackie, kiedy u władzy stanął proletariat, a konsolidacja narodowa poczęła dokonywać się pod egidą władzy radzieckiej" 3". Wypada z kolei zastanowić się nad rolą klasy robotniczej w tworzeniu nowej, socjalistycznej kultury. Dziełem tej klasy jest przede wszystkim obalenie ustroju kapitalistycznego, które było, rzecz jasna, podstawowym warunkiem rewolucji kulturalnej. Klasa robotnicza pod przewodnictwem swojej partii kieruje dalszą przebudową gospodarczą i społeczną ustroju, stwarzając przez to odpowiednie warunki do rozwoju jednolitej co do swej treści kułtury socjalistycznej w całym Związku. Pod jej kierunkiem dawne narody burżuazyjne przekształcają się w socjalistyczne, przy czym równocześnie dokonuje się proces konsolidacji narodowej ludów, które ominęły kapitalizm. Rozwój nowych narodów socjalistycznych jest zasadniczym warunkiem rozkwitu kultur narodowych pod względem ich formy. Klasa robotnicza, powstała z różnorodnych klas, warstw społecznych i grup etnicznych, wchłania w siebie różnorodne elementy kulturalne i prze .• pracowuje je w jednolitą całość. Dokonuje jednak przy tym pewnej selekcji - dąży do przejęcia najlepszych, postępowych tradycyj narodowych, \'valczy zaś z ujemnymi przeżytkami ustroju klasowego 34. Stąd też klasa rcbotnicza jest i\'1órcą najbardziej rozwiniętych form kultury socjalistycznej i pod tym względem wyprzedza jeszcze ciągle socjalistyczną wieś. Czołowa roła klasy robotniczej w walce z uciskiem kapitalistycznym () wyzwolenie ekonomiczne, polityczne i ideologiczne, jej decydujący udział w tworzeniu nowej kultury mas pracujących po zwycięskiej Rewolucji Październikowej nałożyły na nauki historyczne obowiązek intensywnych badań nad jej przeszłością i teraźniejszością. W związku z tym historycy radzieccy już od dawna prowadzą badania nad kształtowaniem się klasy robotniczej i rozwojem ruchu robotniczego w ustroju kapitalistycznym. Nie omawiając bliżej osiągnięć nauki radzieckiej na tym polu, należy podkreślić, że w ostatnich latach badania te przybrały na sile i intensywności. Na uwagę zasługuje m. in. fakt, że zapoczątkowano wiełkie wydawnictwo źródłowe dotYCzące ruchu robotniczego w Rosji w XIX w., pod redakcją A. M. P a n- " S t a l i n już w 1913 r. polemizował z tezą, że kultura socjalistyczna ma zachować Wszelkie narodowe właściwości. W pracy Marksizm a kwestia narodowa; Dzieła, t. II, S. 334-335). pisze: "Pomyślcie tylko: "zachować" także "właściwości narodowe" Tatarów zakaukaskich, jak samobiczowanie siG w święto "Szachsiej-Wachsiej"! "Rozwinąć" takie ,,\vlaściwości narodowe" Gruzinów, jak lIprawo zemsty! ... et Zna- Czenie kultury robotniczej jako syntezy wsz~'stkiego co najiejsze w kulturze danego narodu podkreśla artykuł redakcYjny "Sowietskoj Etnografii Poświęcony znaczeniu XIX zjazdu dla rozwoju etnografii, 1952, nr 4, S. 7-8. �()56 65'1 kra t o w e j. Ponadto duży nacisk położono na przeobrażenia klasy robotniczej w ustroju socjalistycznym, zwłaszcza na problem współzawodnictwa pracy i sojuszu robotniczo-chłopskiego. Natomiast zarówno zagadnienie warunków życiowych mas ludowych, jak kształtowania się ich kultury było dotąd w badaniach historyków słabo uwzględnione. Na tym odcinku konieczna okazała się współpraca historyków z etnografami 35. W etnografii radzieckiej badania nad kulturą klasy robotniczej są jednak na razie w fazie początkowej. Nie ustalono jeszcze do tej pory w sposób dostatecznie ścisły zadań, celów i metod badania kultury klasy robotniczej, nie przeprowadzono wyraźnej granicy pomiędzy uprawnieniami i obowiązkami historyków a etnografów w tym zakresie 3G. Tematyka badawcza kształtuje się w samym procesie badania pod wpływem potrzeb życia. Niemniej pojawiły się zarysy programu etnograficznych badań nad klasą robotniczą. Na szczególną uwagę zasługuje program przedstawiony przez W. J. K r up i a ń s k ą w jej studium o robotnikach uralskich. Zdaniem K l' u p i a ń s k i e j "pierwszym krokiem w etnograficznych badaniach nad klasą robotniczą jakiegokolwiek zakładu lub ośrodka przemysłowego powinno być przebadanie historii kształtowania się jego kadr robotniczych, wyjaśnienie ich terytorialnego i społecznego pochodzenia. W ślad za tym powinno się wykazać, jakie kulturalne nawyki i tradycje przynieśli ze sobą przedstawiciele poszczególnych warstw społecznych i grup etnicznych. Główne wreszcie zadanie pracy polega na starannym zbadaniu tego, w jaki sposób z różnorodnych właściwości kulturalnych powstają wspólne formy kultury i życia" 37, Obok K I' u P i a ń s k i e j także C z e b o k s a I' o w, autor pracy o robotnikach moskiewskich, opracował ogólne wytyczne badań nad kulturą robotniczą w dobie socjalizmu. Jego zdaniem, głównym celem badań powinno być wykrycie nowych cech kultury robotniczej, kształtujących się na gruncie przeobrażeń ustrojowych. Należy zwracać uwagę na zmiany, jakie zachodzą w całokształcie życia zawodowego, społecznego, rodzinnego robotników, a także na rozwój nowej, socjalistycznej świadomości - świadomości aktywnych budowniczych społeczeństwa bezklasowego 38. . Referując program badań etnograficznych nad klasą robotniczą należy podkreślić, że pauka radziecka przywiązuje zasadniczą wagę do ich znaczenia praktycznego. Jednym z warunków przejścia od socjalizmu do komu" Za tiesnoje sotrudniczestwo etnografow 1053, nr 3 ,s. 3-4. u P. 1. K u s z n i e r, Ob etnograficzeskom ! istorikow, izuczeniji "Sowietskaja Etnografija" socjalisticzeskoj kultury i by ta narodow SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 1, s. 17; W. J. K r u p i a ns k a, Opyt etnograficzeskogo izuczenija uralskich raboczich wtoroj połowiny XIX w., "Sowietskaja Etnografija", 1953. nr 1, s. 64. " W. J. K r u p i a ń s k a, dz. cyt., s. 65, 66. " N. N. C z e b o k s a r o w, Etnograficzeskoje izuczenije kultury i by ta moskowskich. raboczicn, "Sowietskaja Etnogra!ija", 1950, nr 3, s. 107, 108. ~~:m~ jest podniesienie ~oziomu kultury społeczeństwa. Do urzeczywistnieego postulatu komeczna jest zarówno znaJ'omo" d t 11 . stanu kultur 'ak' . . . sc o yc czasowego ł' . . y, .l 1 prawldłowoSCI rządzących jej rozwojem. Na tIe takiega ~a oz:ma Jasno występuje doniosłość praktyczna badań etnograficznych rzy oczmy konk~etn~ przykład. Dla polepszenia warunków mieszkanio~ WYdCh ?rzebudow~Je Się obecnie wiele osiedli kołchozowych i robotniczych' B a 'Ima etnograficzne wskazuJ'ą . k' t b' . . . ' .la I yp udownictwa jest przez ludnoś'" d anego t erenu cemony i . k' h . . \; . . . . z.la IC przyczyn, Jakle panują w tej dziedzinie nawyki I tradYCJe, o Ile są one szkodliwe lub pożyteczne. Materiał dostarczony przez etnografa staje się podstawą działalności praktycznej 3~. nI. l l Przebieg i wyniki powojennych badań f i c z n y (' h n a d k l a s ą r o b o t n i c z ą. etnogra_ Po drugiej wojnie światowej przystapiono do k t . . rozpoczętych studiów nad folklorem rOb'otniczym 40 °snzeYrnSzUeowbaandla .dawtllleJ "rafi . . . ama e nooczne pOswlęcone klasie robotnicz·ej jej życiu i kult '. wspomnieliśmy, na przełomie 1949 i 19"0' Z t b ~rze, podJęto, Jak . ;) r. a eren adan obrano nai . przoduJące zakłady przemysłowe Moskwy i Lenin"radu 41 • _pier:, t':l przerzucono na ośrodk' o • Z kolei badamtl l przemysłowe Uralu węgl b . moskiewskiego Uzbekistanu 42 Uk . 43 ' owego asenu po:l. ,ramy , a w 1951 r r' wmez " R . Łotewskiej, Armeńskiej i GruzińskieJ' (cziatursk' . °ł epubhkf O t t . l przernys manganow) 44 S a m~ lata przyniosły szybki rozwój badań nad kulturą robot . y: wszystkIm w Republice RosyjskieJ Armeńskie' i '" ~~:zą przede wszelkiego prawdopodobieństwa w ~iedłUgl' J. Gruzm~kleJ . Według k b' . .. m czasie zostame WYdany . szy z 101' studlOW jako rezultat tych bada' D te. Wlęy kilka prac, które podsumowuJ'ą dotych n. o .,1 ?or ukazało siE: tylko . czasowe wymkl badań Juz w 1950 r. pojawiła się praca C z e b o k s ar' . rze i ';vciu robotników ra . . o w a Poświęcona kultuprzedstawia w niej życfe r~;~c~~~ w dwoch fabrykach moskiewskich. Autor. do przeobrażeń ustrojowych S;~i~~ na tle ich zakładów?racy. NawiązująC za poprawę warunkow pracy robotni- :c 1. u s z n i e r, Ob etnograficzeskom izuczenii s 19 mawIamy Je przy końcu tego rozdziału. '" . . O. Kor b e, Sessija uczenogo so . t I t· • gam ef:spedicjonnych isstedowanij 19t~'e a ns lt.uta Etnografii poswtaszczenaja it'O" lC5-1(6. g., "SowletskaJa Etnografija, 1950, nr 3, •• ::~. •• " T. A. Z d a n k o, Rabota Instituta 1951, nr 2, s. 214. Etnografija", E tnograf" .. A N SSSR w 1950 g., "Sowletskaj:ł '. "Ł. S t a r c e w a, Koordinacjonno'e . .. nIlu soclalisticzeskoj kuttu,'y i byt J. sowleSZCZa1llJe poetnograftezeskom fzucze~ nr 1, s. :-5. a na? odow SSSR, "Sowietskaja Etnografija", 1951 fi .. ' Ob etnograficzeskoj i antropo!ogiczesko" r' . Czeskogo sowieszczanija 1951 g S J abotte na mtestach posTe etnograG. S. C z i t a j a, Gruzinskaja so·~./~tsCk:I.:tskajaEt~?grafija", 1952, nr 1, s. 201-203; skoJ .Piatiletki, "Sowietskaja EtnOgrafiJ/ le9t5n20graflJaza gody postewojennoj stalin" •• Ł S t ' , nr 3, s. 185 186 . a r c e w a, dz. cyt., s. 175-180. ' . 42 ,.LUd", t. XLII �658 ,, , dnictwa i ruchu stachanowskiego. Praca ków, przedstawia rozwoJ wsp~łza,:o Autor mimo zapowiedzi na wstępie, ma charakter sprawozdawczy I .aPISO:. c 'ne" kultury robotniczej, powstaoie uwzględnia walki elementowI tr Y YJ. nJo\"eJ' kultury socjalistycznej. t . k ·t r mu z e emen ami 'v łej w okresie api a IZ, . d h trudności Praca C z e b o k s a " .,. k gdyby bez za nyc . RozwoJ dokonUje Się Ja k d dyskusji przeprowadzonej r o waspotkała się z ostrą' kryty .ą po czas w związku z badaniami kołchozowymI. d ne w 1953 r. . t· dwie nowsze prace wy a Wyższy pozIOm reprezen UJą . . . znać z ich . d' ło" tematu i ciekawe wymln warto Się zapo . Z uwagi na om os sc . , k ą to wspomma. h brl owana przez K l' UP I a n s , treścią· Pierwsza z mc , opu .1 { b d' robotników uralskich, Opiera na już wyżej Pró.ba etnograftezn~go rz:z :~~edycję zorganizowaną w lecie się ona na materiałach zebrany.~ Pk demii Nauk Związku Radzieckiego. 1951 r. p:zez Instytut Et~o;:a~~d~ni: nad zespołem robotniczym pracująEkspedycJa ta pr~epro.wa Zl . K 'byszewa w Niżnym Tagile, która cym w metalurgicznej fabryce Im. UJ należy do najstapr:;:~~ił~a::~:r::~;~~~:' charakterystyką rozwoju górnictwa Pracę swą po k . w ZWiązku . z t ym d'zle ł o L e n i n a . Rozwój kapitaltzmu na RUra.~u'g:~:Y:u;~: uwydatnił specyficzny charakter ~órnic~wa u:al~kiegho, w oSJt, , d inn ch młodszych osrodkow gormczyc . jego zacofame w stos~n.ku U :IU _ ~odkreśla L e n i n _ było poddaństwo; ~~~~:i~l~r~;~~;~i:a~u~~CZ;Ch byli .jedn~cześnie i obsz~rn~eam~~ ik:~~:~;; . , ł ·ch oplerah swe panowame zakładow przemys owy , . . ładania" 46 To stało .. l monopolu I na swym prawie w ' i konkurenCJI, ecz na. 'l uralskim i niewolniczego . owodem zacofania techmcznego w przemys e , , cielaml ~~ł~enia robotników, Wpływ ustroju poddańczeg~ na ż~~~~a~~:tn~~~;\;:-, znaczył się jeszcze z k0l1cem XIX w. Jednym z Jego p J. .. h do .' dl zdob cia sił najemnych i przywlązama IC odrobIn. przemysłow~y a bY'" zarobków umożliwiali robotnikom h fabryk a takze celem o mzema . . lk' swyc .'.. . twisk i lasów za darmo lub za mewie ą użytkowame Ziemi fabrycznej, pas . l . os" od swych . w za eznm c obniżkom. opłatą. Robotnicy, ktorzy otrzyma l'I na d'Zl~ły, popadah ., , ł ich ulegała rownoczesme znaczny . . zakładow pracy, a p a~a ., ły t ch przeżytków pańszczyzmaL e n i n podkreśla d~blt~le, u~edmny ~P k;:so~ej i kultury uralskich robotnych na kształtowame Się sWla omoscl ników. . . s osób szczególnie interesujący na Zagadnienie powyzsze występuJe w .P h N" nego Tac1iła powstały . .. kł d' metalurglcznyc IZ ",. przykładzie hIstora za a ow .d y c h 47 Pierwsi one w 1726 r. jako własność bogatej rOdZ~ny .D e ~~łY o ~oskWY . i innych rzemieślnicy i majstrowie zostali sprowa zem z , ., Rosji Warszawa 1953, s. 494. " L e n i n, ROZWÓj kap,taltzmu w , . l leżących do rodziny Demi"Rozwój przedsiębiorstw przemysłowych Ula Ul tnal'a chozia;stwa Demidowych . K f' g a U s w pracy s or ] , dowych przed"tawił n. B. a: e n d 1949 Dotychczas wyszedł tylko I tom dotyczący w XVIII-XIX w., Moskwa-Lemngra . . XVIIIw. 65!) większych ośrodków, natomiast robotnicy niekwalifikowani rekrutowali się z ludności wiejskiej z okolic nadwołżańskich. W pierwszej połowie XIX w., gdy odkryto w Niżnym Tagile pokłady rudy miedzi, złotonośnego piasku i platyny, D e m i d o w i e sprowadzili około 11 tysięcy chłopów z Ukrainy i środkowych guberni Rosji. Zagadnienie kształtowania się klasy robotniczej w Niżnym Tagile w drugiej połowie XIX w. jest stosunkowo słabiej znane. Można przypuszczać, że na skutek nieznacznego jedynie rozwoju zakładów imigracja nowych sil ~oboczych była niewielka. Zachowały się źródła, które świadczą, że w latach osiemdziesiątych przybyła tu grupa biedoty tatarskiej z guberni symbirskiej-. Tak więc wśród robotników Niżnego Tagiła przeważała ludność rosyjska; pozostała zaś, np. ukraińska (z wyjątkiem świeżo przybyłych Tatarów), łatwo ulegała asymilacji. Badania przeprowadzone w 1951 r. wykazały, że wśród starszych robot~ ników fabryki, mających za sobą od 6 do 40 lat pracy, przeważają miejscowi (516/n), 20% pochodzi z pobliskiego świerdłowskiego okręgu, a 29% z okolić dalszych. Wśród młodszych natomiast miejscowi stanowią tylko 8%. Znaczna część robotników starszych pochodzi z rodzin, które pracują tutaj od szeregu generacji. Wśród tych rodzin właśnie przechowało się sporo elementów dawnej kultury tradycyjnej. W strukturze klasy robotniczej Niżnego Tagiła następują obecnie szybkie zmiany. Gwałtowny rozwój przemysłu, budowa fabryk-gigantów przyciągają nowe siły robocze, rekrutujące się z różnorodnych narodowości, z różnych republik Związku. W warunkach życia robotników uralskich przed rewolucją można wy:' różnić kilka etapów rozwojowych. Reforma z 1861 r. wywołała kryzys w tych fabrykach i kopalniach, które opierały się na pracy przymusowej. Liczni robotnicy opuścili wówczas swe warsztaty pracy, przenosząc się do innych zakładów, najczęściej zaś wracając do swych wsi rodzinnych. Dawna izolacja wsi poddańczej uległa załamaniu, coraz częstsze stawały się małżeństwa pomiędzy przedstawicielami różnych grup etnicznych, stopniowemu rozpadowi ulegały Jawne wielkie rodziny, które prowadziły wspólną gospodarkę. Narastała ekonomiczna emancypacja kobiet i młodzieży. Starsze pokolenie górników w tym czasie było jeszcze silnie związane z ziemią i pracą na mli. II młodych natomiast. zwłaszcza u kobiet, coraz wyraźniej występowała dążność do zerwania z gospodarką rolną. Dalsze zmiany w kulturze robotniczej pozostają w ścisłym związku z kształtowaniem się świadomości klasowej, z rozwojem ruchu robotniczego. Druga połowa XIX w. przynosi szereg buntów i strajków, w których robotnicy wysuwają żądania podniesienia płacy, zniesienia kar pieniężnych, znie.,. ~ienia pracy w dni świąteczne itp. Pewne pozostałości ideologii chłopskiej hamują jednak rozwój klasowej świadomości robotniczej. Dalszy rozwói ruchu robotniczego przypada na początki XX w., gdy w ośrodkach przemy~hwych Uralu pojawiRją się pierwsi działacze bolszewiccy. �661 ()60 k?W Wszystkie te przeobrażenia świadczą jasno, że wśród pracowników zakładów metalurgicznych Niżnego Tagiła narastają nowe, odmienne od chłopskich, formy życia i pracy, nowe stosunki rodzinne i społeczne. Sami robotnicy stop:J.iowo uświad.amiają sobie swoją odrębność, a kulturę swoją oceniają jako bardziej postępową od chłopskiej. Położenie robotników uralskich w drugiej połowie XIX w. było bardzo tiqżkie. Zarobki ich były niższe w porównaniu z płacami w innych częściacn Rosji. Robotnicy południowo-rosyjscy zarabiali na przykład dwa razy więcej. Mały kawałek ziemi, który przydzielała fabryka. nie wyrównywał tej różnicy, a wiązał robotnika z zakładem pracy. Na tle niskich zarobków olbrzymie rozmiary przybrało tUlaj zjawisko pracy dzieci. Warunki życia robotników w Rosji carskiej - niskie zarobki, długotrwały czas pracy, brak możliwości kształcenia się - nie sprzyjały, rzecz jasna, rozwojowi ich kultury. Przedstawiwszy warunki społeczno-gospodarcze robotników autorka omawia z kolei ich kulturę materialną, w szczególności sprawę mieszkania, odzieży, pożywienia. Już w połowie XIX w. Niżnyj TagH był największym miastem Uralu, liczącym 21 tysięcy mieszkańców. Stanowiło ono ośrodek administracyjny dużego okręgu górniczego, a zarazem ważne skupienie handlowe. W pierwszej połowie XIX w. dużą rolę odgrywało tutaj chałupnictwo, przemysł nie pochłaniał bowiem wszystkich rąk robo'czych, a rozwój rolnictwa stwarzał zapotrzebowanie na towary przemysłowe. Położenie ekonomiczne chałupników było korzystniejsze niż robotników, gospodarstwa ich były większe. Z rozwojem kapitalizmu w drugiej połowi·e XIX w. zaznacza się jeszcze wyraźniej proces społecznego rozwarstwienia. Wielu chałupników staje się bogatymi przedsiębiorcami i posługuje się liczną siłą najemną· W tym czasie ludność Niżnego Tagiła szybko wzrasta. W 1889 r. wynosiła już 32 tysiące. Charakterystyczny jest fakt, że większość robotników czasie swe własne domy i małe gospodarstwa. Tylko ci, przybyli do miasta, mieszkali jako podnajemcy. Dążyli oni dania własnej zagrody, choćby kosztem wielu wyrzeczeń u miejscowych bogaczy. Posiadanie gospodarstwa, jak już bowiem niezbędnym uzupełnieniem zarobków, jakie posiadała w tym którzy niedawno jednak do posiai zadłużenia się wspomniano, było przynosiła praca w fabryce. Osiedle robotnicze zachowało do chwili obecnej plan charakterystyczny dla budownictwa uralskiego z początku XVIII w. Typy zabudowań mieszkalnych i gospodarczych wiązały się z tradycyjnymi wzorami, przynoszonymi przez różnorodne fale osadnicze. Przeważał typ budownictwa środkoworosyjskiego z szeregiem jednak swoistych cech lokalnych. Prawie do końca XIX w. mieszkania robotników nie różniły się od mieszkań chłopskich. Dopiero na przełomie XIX i XX w. zaznaczył się w nich silniejszy wpływ kultury miejskiej. Pojawiły się wówczas nowe meble, dotąd przez robotni- nie u~ywane,. jak kanapy, kredensy. W zamożniejszych rodzinach robotmczych n:leszkama zdobiono różnymi makatami, serwetkami, figurkami fa?ryczn~J ~oboty. Zmiany te kształtowały się pod wpływem środowiska mleszczanskl~go .. Ciężkie położenie materialne robotników. brak warunków do ksz~ałcema SIę, uniemożliwiały rozwój samodzielnej twórczości artystyczneJ. Proces wzajemnego oddziaływania tradycyj kulturalnych, reprezentowan~ch p:~ez różne grupy etniczne, z jakich składała się ludność ro~~tl1lcza NIZnE'go Tagiła. a także oddziaływanie miasta na ludową kultur~ ml.eJscowych robotników w sposób charakterystyczny występuje na przykładZie ublOr.u. Autorka analizuje zmiany, jakie zaszły w drugiej połowie XIX Vl. w stroJu. kobie.cym, i podkreśla znaczenie wpływów miejskich zwłaszcza w lab ch OSIemdZIesiątych i dziewięćdziesiątych. Warunki bytu robotników u~a~sk~ch odbijają się między innymi na ich pożywieniu. Było ono typowo wleJs,kle, bardzo prymitywne, a uległo zmianie pod wpływem miasta dopiero z konc.8n;- X~X w. Ni:mni~j jednak było stosunkowo lepsze od pożywienia robotmkow mnych osrodkow przemysłowych, gdyż znaczna część robotni~ów. uralskich posiadała gospodarstwa, a żony ich nie pracowały w fabryce l zajmowały się wyłącznie domem. W zakończeniu swej pracy podkreśla autorka, że materialna kultura robotników Niżnego Tagiła, pomimo ich różnorodnego pochodzenia etnicznego, była .w .drugiej połowie XIX w. stosunkowo jednolita. Największym przeobrazemom uległa ona na przełomie XIX i XX w., gdy pod wpływem ruchu ~ewolucyjnego zaczęła wchłaniać nowe elementy kultury s~cjalistycznej. Podobną problematykę spotykamy w pracy etnografa gruzińskiego R, o b a k i d z e 48. Przedmiotem jego studium jest ludność górnicza wielkiego os;:ocJ.kaprzemysłowego Gruzji. produkującego rudę manganową - Cziatury. O.srode~ ten rozwinął się dopiero w drugiej połowie XIX w., już po zniesien.lU. panszczyzny. W związku z tym ustrój pańszczyźniany nie zaciążył tak SlIme na doli robotników, jak to miało miejsce na Uralu. Następstwem reformy agrarnej z 1861 r. był napływ licznych chłopów z okolic Cziatury do pracy "': kopal~iach. Na chłopach tych ciążył obowiązek zapłacenia wykupu Z'l. ,nadziały .. kt.ore otrzymali w wyniku reformy. Potrzeba im było pieniędzy, ktoro stara11 Się zdobyć pracą w przemyśle. Praca w przemyśle jako źródło do~atkowego dochodu w gospodarstwie rolnym była powszechnym zjawiskIem jeszcze w końcu XIX w. Uważano ją za ważne uzupełnienie niedostatecznY~h dochodów, jakie przynosiła rola. Cziaturscy robotnicy-chłopi pra~owah w kopalni nie więcej niż 150 dni w roku, w okresach gdy nie było ro?o: polnych. Kiedy wraz z rozwojem kapitalizmu następowało coraz wyrazmeJsze rozwarstwienie wsi podmiejskiej i rosły szeregi ludności bezrolnej, . ., A. 1. R o b a k i d z e, Niekotoryje cZ'lesty slemiejnogo nmkow, "Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 4, s. 20-29. by ta cziatuTskich gor- �~62 ta ostatnia zaczęła przenosić się do miasta i stała się głównym zrębem proleiariatu cziaturskiego. Schyłek XIX w. przynosi szybki rozwój ruchu robotniczego w Cziaturze. Na szczególną uwagę zasługują tzw. "Cziaturskie dyskusje" (mityngi), organizowane przez St a l i n a. Przodujący robotnicy-aktywiści rozwijali działalność polityczną wśród okolicznych chłopów. Proces kształtowania się cziaturskiej klasy robotniczej odzwierciedla się w historii następujących po sobie generacji w ramach poszczególnych rodzin. 'Przedstawiciele naj starszego pokolenia byli wyłącznie rolnikami, ich dzieci miały już zajęcie dodatkowe związane z górnictwem: pracowały przy transporcie manganu. Wnuków spotykamy jako niewykwalifikowanych robotników w kopalni. prawnuków zaś <:zęsto jako wykwalifikowanych górników. Charakterystyczne są skutki impaktu ustroju kapitalistycznego na życie górników. W wielu okolicach chłopi-górnicy żyli w wielkich patriarchalnych ~'odzinach skupiających trzy. cztery pokolenia, a więc często ponad dwaIdzieścia osób. Mężczyźni w sile wieku pracowali w przemyśle, pozostali zaś 'członkowie rodziny wspólnie prowadzili gospodarstwo. Zarobki mężczyzn wydatkowano na potrzeby całej rodziny. Gdy dochody z rolnictwa coraz bardziej malały, a dochody z pracy w przemyśle stawały się podstawą utrzymania, wielka rodzina zaczęła się rozpadać na szereg małych, indywidual'nych rodzin. Proces ten zaznacza się niejednokrotnie dopiero z początkiem 'XX w. Cziaturska kiasa robotnicza kształtowała się podobnie jak na Uralu 'z ludności chłopskiej i utrzymywała przez dłuższy czas właściwości jej kultury. W epoce socjalizmu nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu. Wzrosła ilość 'robotników nie posiadających gospodarstw i prowadzących styl życia ~iejski, przeważa jednak nadal typ robotnika-właściciela małej zagrody, 'która dostarcza mu produktów do własnego spożycia. Robotnicy ci mieszkają we wsiach podmiejskich razem z kołchoźnikami i niejednokrotnie z nimi ·Współpracują. Rozwój budownictwa mieszkaniowego poszedł w dwóch lde(runkach. We wsiach nadal przeważają domy chłopskie typu zachodnio'gruzil1skiego, ale dostosowane do nowych wymogów życia. W mieście 'natomiast domy robotnicze mają charakter typowo miejski, podtrzymują jednak ludowe tradycje zdobnicze. Urządzenia wnętrz zarówno na wsi, jak 'w mieście mają charakter miejski. O ile kultura materialna zachowała jeszcze niektóre dawne formy, na ogół zresztą przekształcone i dostosowane do nowych warunków, to w życiu społecznym nastąpiły zasadnicze przeobrażenia. Praca w przemyśle stała się głównym źródłem dochodu rodziny robotniczej, podczas gdy dawniej była tylko ubocznym. uzupełniającym dochody z gospodarstwa rolnego. Nastąpiło 'równouprawnienie gospodarcze i społeczne kobiet, a przez to wzrosło ich znaczenie zarówno w rodzinie, jak też w szerszym środowisku. Pojawiła się nowa, socjalistyczna inteligencja, pochodząca przeważnie z rodzin górniczych. 663 Są jednak takie ludy, u których rozwój przemysłu a w związku z tYm także kształtowanie się klasy robotniczej nastąpiło dopiero po Rewolucji Pażdziernikowej. Należą do nich między innymi mieszkańcy południowe~ Syberii, Szorcowie, którym wybitny znawca stosunków południowo-sybe':' ryjskich P o t a p o w poświęcił ciekawe studium 49. Szorcowie byli do nie .•. dawna ludem myśliwsko-zbierackim, w pewnej mierze rolniczym, eksploa-:towanym przez starostów, bajów i szamanów, a przed rewolucją także przez carat. Lud ten prowadził tryb życia koczowniczy, mieszkał w prymitywnycJ:!. jurtach, nie posiadał pisma. Wyzwolenie Szorców spod zależności bajó"y napotykało duże trudności z powodu niskiego poziomu rolnictwa. Wprowadzenie kolektywizacji, wysunięcie rolnictwa na pierwszy plan w życilf gospodarczym, rozwój hodowli bydła pokonały stopniowo te trudności. Podniósł się poziom życia Szorców, na miejsce dawnych jurt wprowadzono domy mieszkalne, opracowano alfabet szorski, pojawiła się rodzima literatura, wyrosła z tradycyjnej twórczości ustnej. Ponieważ w sąsiednim Zagłębiu Kuźnieckim powstały wielkie zakład)i przemysłowe, a na terenie samej Szorii zbudowano szereg kopalń, wielu Szorców przeszło do pracy w przemyśle i górnictwie. Okazali oni dużą zdol-:ność przystosowania się do nowych zajęć, a wielu z nich (m. in. kobiety) uzyskało wyższe kwalifikacje zawodowe, nieraz nawet stopnie inżynierskie. Na uwagę zasługuje wielkie zainteresowanie, jakie budził wśród Szorców rozwój przemysłu w sąsiednim Kuzbasie. Szorec S k w o r co w, który już przed Rewolucją Październikową odkrył pokład rudy nad rzecz.ką Tasztagoł, na wiadomość o budowie wielkiego ośrodka przemysłu socjalistycznego w Kuźniecku zawiadomił w ] 930 r. o swym odkryciu władze radzieckie, przyczyniając się tym do uruchomienia nowej, wielkiej kopalni. Inny Szorec, S z a r o g a s z e w, przeszedł piechotą 200 km, żeby zobaczyć budowę wielkiej fabryki w Stalińsku. Dowiedziawszy się, że fabryka będzie czerpać rudę żelazną z Uralu, zwrócił uwagę na to, że o wiele bliżej, w Szorii, znajdują się wielkie pokłady rudy. Nowopowstałą kopalnię nazwano jego imieniem. Prace powyższe, poświęcone problematyce robotniczej, stanowią charak,. terystyczny przykład nowego kierunku w etnografii radzieckiej. Zapowiedziane są dalsze studia z tego zakresu. Na konferencji poświęconej etnograficznym badaniom nad socjalistyczną kulturą i bytem ludów Związku Radzieckiego, która odbyła się z końcem 1952 r., przedstawiono plan publikacyj na najbliższą przyszłość. Etnografowie ormiańscy przygotowali w 1952 r. dwie prace: E. T, Kar a p e t i a 11, Byt robotników jerewiańskiej fabryki obrabiarek im. Dzierżyńskiego i W. S. T e m u dr ż i a n. Kultura i byt robotników przemysłu tekstylnego Armenii. Na 1953 r. została wówczas zaplanowana monografia pt. Byt robotników przemysIu konserwowego, której celem było •• L. P. P o t a p o w, Szorcy Etnografija", 1950, nr 3, S. 123-136. Tla puti socjaListiczeskogo razwitija, "Sowiet~kaj. �665 ()64 przedstawienie zmian zachodzących w życiu rodzinnym i zawodowym robotników i prześledzenie procesu walki elementów kultury tradycyjnej z eleJllentami nowymi. Etnografowie ukraińscy prowadzą od 1950 r. systematyczne badania nad kulturą i bytem robotników kilku dużych zakładów przemysłowych Ukrainy. Specjalnie aktywny, o ile chodzi o pracę nad problematyką robotniczą, jest ()środek gruziński. W 1953 r. rozpoczęto badania nad górnikami pracującymi W kopalniach węgla, a także nad robotnikami zatrudnionymi przy nowych wielkich budowlach socjalizmu na terenie republiki. Etnograf kazański W o r o b i e w prowadzi badania nad życiem robotników fabryki chemicznej Bondińskiego w Kazaniu. Tematyka jego badań .obejmuje historię powstania przedsiębiorstwa, kształtowania się kadr robotniczych, ruch rewolucyjny, skład narodowy robotników, wzrost ich świado-tllOści socjalistycznej, udział w życiu społecznym fabryki itp. 50 Fakty powyższe świadczą o szybkim rozwoju etnograficznych badań nad kształtowaniem się klasy robotniczej i jej kultury w licznych republikach 'Związku. Coraz więcej etnografów zdaje sobie sprawę z doniosłego znaczenia tych badań dla zrozumienia życia współczesnego i działalności praktycznej. 'Także badania folklorystyczne nie pozostają w tyle za innymi działami Etnografii. W latach powojennych kontynuuje się dawniej już rozpoczęte ł;tudia nad folklorem robotniczym. Idą one zarówno w kierunku dalszego 'zbierania materiałów, jak opracowania już zebranych źródeł. Do ciekawszych pracz tego zakresu, wydanych po wojnie, należy wybór tekstów przedrewolucyjnego folkloru południowo-uralskiego pod redakcją W. M. i d i e l n i k o w a 51. Wybór ten zawiera oprócz utworów chłopskich także pieśni, bajki i czastuszki ułożone przez robotników. Interesująca jest również praca A. P. P r u s a k o w a o współczesnym folklorze robotniczym fabryk moskiewskich, opublikowana w 1949 r. w "Sowietskiej Etnografii" 52. W opar~iu o materiały zbierane od 1929 r. przedstawia ona rozwój twórczości robotniczej od końca lat dwudziestych do chwili powstania pracy. Autor omawia ,tematykę utworów robotniczych i jej zmiany w zależności od aktualnych wydarzeń. W pieśniach, opowieściach i przysłowiach robotników znajdują oddźwięk: rozbudowa stolicy w latach pierwszych pięciolatek, masowy ruch współzawodnictwa pracy, radość z ustanowienia Konstytucji Stalinowskiej, wreszcie walka z najeźdźcami w okresie Wielkiej Wojny Ojczyżnianej i entuzjazm dla odbudowy ojczyzny w latach pokoju. Autor podkreśla bogactwo ł różnorodność twórczości robotniczej, jej wysoki poziom ideologiczny i war~ość artystyczną. Zwraca również uwagę na zanik niektórych dawnych form .s Wszystkie " Narodnoje $O powyższe informacje pcdaje tu:orczcslwo }llżnugo Urala, S t a l' zapisał C e w a, dz. cyt., s. 173-180. 1. S. Z a j c e w, pod redakcjoj Z przedmową W. M. 8 i d i e 1 n i k O w a, Czelabińsk 19·18. •• A. P. P r U s a k O w, Sowriemiennyj FolkloT moskowskich Taboczich, wietskaja Etnografija", 1949. nr 3, s. 201-207 (tłum. polskie w tygodniku "Wieś", nr 43, s. 4). ,,801949. twórczości i powstawanie nowych. Z innych opracowań na uwagę zasługuje praca N. Jaś k i dotycząca twórczości robotniczej w Zagłębiu Donieckim 5~. Po ostatniej wojnie napłynęła do Donbasu znaczna ilość młodzieży, która miała pomóc w odbudowie zniszczonych zakładów przemysłowych. Młodzież ta w pieśniach, opowiadaniach. wierszowanych listach do rodziny daje wyraz swojej radości z wyjazdu do wielkiego ośrodka przemysłowego, przedstawia nowe warunki życia, opiewa przodowników pracy i stachanowców. Oprócz opracowań poświęconych specjalnie folklorowi robotniczemu wydano szereg innych publikacji o ogólniejszym znaczeniu. Niektóre z nich przedstawiają twórczość ludową w jej historycznym rozwoju, zwłaszcza w latach władzy radzieckiej, inne dotyczą wyłącznie folkloru Wielkiej Wojny OjczYźnianej względnie okresu powojennego. Do pierwszych należy na przykład praca zbiorowa wydana w 1952 r., poświęcona twórczości poetyckiej ludu rosyjskiego 54. Praca ta obejmuje również materiały robotnicze. Stała się ona punktem wyjścia prowadzonej na łamach "Sowietskoj Etnografiji" dyskusji, która dotyczyła zasadniczych problemów folklorystyki. Bardzo bogaty jest folklor Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Przejawiał się on w różnorodnych postaciach, przede wszystkim jako folklor frontowy i partyzancki. ponadto jako twórczość jeńców wojennych i ludności zamieszkującej terytoria okupowane. Odsłaniał on patriotyzm ludzi radzieckich, wiarę w zwycięstwo socjalizmu. Charakterystyczną cechą tego folkloru był związek z literaturą, przejmowanie przez lud szeregu pieśni znanych poetów i kompozytorów i twórcze ich przekształcenie 55. Twórczość ludową okresu powojennego charakteryzuje nie spotykana dotąd masowość, rozmaitość form i rodzajów literackich, a przede wszystkim coraz wyższy poziom ideologiczny. Folkloryści radzieccy starają się uchwycić wszelkie przejawy twórczości ludowej, zbadać mechanizm jej powstawania i rozwoju G6. Do specjalnie interesujących jej przejawów należą pieśni o pokoju, wyrażające dążność społeczeństwa radzieckiego do utrzymania pokoju światowego. Autorami ich są prości robotnicy i kołchoźnicy, przedstawiciele "N. różnych Jaś.k o, narodów Związku Socjalistlczesk.ij 57. Donnas W nctTodnom poeticzeskom tworczestwie l'Owietskogo Zakaj·paLi.ia, "Sowietskaja Etnografija" , 195t, nr 3, s. 153-157. " Redaktorzy: A. M. A s t r a c h o w a, 1. P. D m i t rak olw, A. N. Ł o z a n O w a. " w. 1. C z i c z i e r o w, Matierialy k istorii sowietskogo folkloTa, "sowietskaja Etnografjja", 1949, nr 4, s. 33-40; 8. M. Mi n c a, Forklor Wielikoj Otieczestwiennoj Wojn'y w moskowskich archiwach., "Sowietskaja Etnografija", 1946, nr 2, s. 188-192. L D a n i l e w i c z, Muzyka na frontach Wie Ukuj Otieczestwlennoj Wojny, MoskwaLeningrad 1948: W. Kra w c z i n s k a i P. S z Y r i a j e w a, Czastuszki Wielik01 Otleczestwlcnnoj Wojny, "Sowiets"aja Etnografija", 1949, nr l, s. 58-66 n. "Zob. np. W. J. KT U P i a n s k a, Narodnoje pieslcmwje tworcezstwo poslewojennogo pip.rioda, u W. K. S o koł ,.Sowietskaja "Sowietskaja Etnogl'afija", 1951, nr 3, S, 64-85 . o w a, Narod.noje poeticzeskoje tworczestwo w bOT'be za Etnografija", 1952, nr l, s. 9-21. miT. �666 667 W zakończeniu wypada parę uwag poświęcić zagadnieniu techniki badawczej stosowanej zarówno przez folklorystów, jak i innych etnografów radzieckich. Wszystkie prace opierają się na badaniach terenowych prowadzonych przez specjalne ekspedycje złożone zwykle z kilku osób i pozostające pod jednolitym kierownictwem. Utrzymują one zazwyczaj stałą łączność z badanym przez siebie terenem przez korespondentów, którzy donoszą a aktualnych wydarzeniach. Oprócz materiałów terenowych etnografowie radzieccy posługują się wszelkimi innymi dostępnymi źródłami. Do źródeł tych należą: rr.ateriały archiwalne, źródła urzędowe, prasowe, dane statystyczne, zabytki materialne itp. Na uwagę zasługuje stałe dążenie do doskonalenia techniki badania terenowego. Danuta CESKY LID R. XXXIX-XL, CSAV, PRAHA Dobrowolska 1952-1953. "Czeski Lud" ("Cesky Lid") wydawany przez Czechosłowacką Akademię Nauk (CSAV), redagowany obecnie przez Olgę Skalnikową jako dwumiesięcznik, cieszy się już od swego założenia wielką popularnością. Jego znaczenie wzrosło zwłaszcza po pierwszej ogólnopaństwowej konferencji ludoznawczej w 1949 r., która stanowi datę przełomową w czeskiej etnografii. W czasie między pierwszą i drugą konferencją wyjaśniona została podstawa ~deologiczna prac etnograficznych i przedyskutowane poglądy na przedmIOt, zakres i cel etnografii. Druga ogólnopaństwowa konferencja ludoznawcza postawiła za wzór ~race etnografów radzieckich, którzy badaniami życia wsi kołchozowej l klasy robotniczej ZSRR pomagają przy przebudowie kultury i życia w przejściowym okresie od socjalizmu do komunizmu. Konferencja z wdzięcznością przyjęła propozycję powołania gabinetu etnograficznego w ramach Czechosłowackiej Akademii Nauk. Żywa dyskusja ujawniła szereg dotychczasowych braków w pracy ludoznawczej i wytyczyła wyraźny program dalszych badań etnograficznych. Za pilne zadanie uznano podjęcie badań nad żYci~m klas! robotniczej, któremu zaczyna się poświęcać uwagę dopiero w os:atmm c~asle: Konferencja przyjęła również rezolucję, wzywającą etnografow czeskich I słowackich do podjęcia walki z nacjonalizmem burżuazyjnym i kosmopolityzmem. Tr~ść obu omawianych roczników "Czeskiego Ludu" świadczy o tym, że wstą~lł .. on n~ drogę wytyczoną przez obie konferencje. Treść tę można podzlehc na kilka grup. Najobszerniejszą stanowią prace z dziedziny historii ludu czeskiego zajmujące się ludową twórczością oraz sprawozdania na temat doświadczeń z etnograficznych badań w Związku Radzieckim i w państwach demokracji ludowej. Dalszym ciągiem dyskusji z 1951 r. o powstaniu feudalizmu na czeskich zie~iach jest przyczynek Karola C e r n o h o r s k i e g o pt. Ceramika i feudaltzm (z. XXXIX, z. 9-10; R. XL, z. 1), poruszający stronę techniczną produkcji ceramicznej. Autor na podstawie literatury archeologicznej i materiału ceramicznego występuje przeciwko twierdzeniu B o h m a, że szybko obracające się nożne koło garncarskie, istniejące na czeskich ziemiach rzekomo już w pierwszej połowie IX w., dowodzi istnienia specjalnej ceramicznej produkcji rzemieślniczej. Dokładny opis poszczególnych naczyń w pracy J. P o u l i k a Starosłowiańskie Morawy służy Cernohorskiemu, badającemu znaki techniczne produkcji rzemieślniczej naczyń, do sformułowania twierdzenia wręcz odmiennego, tj. że ceramika ta produkowana była za pomocą mniej doskonałego ręcznego koła garncarskiego. Wysoko rozwiniętej ceramiki typu blucinskiego, z końca VIII i początku IX w., nie można uważać za produkcję masową. Cernohorsky powołuje się na metodę stosowaną przez B. A. R y b a k o v a w pracy Riemiesło driewniej Rusi. W drugiej części artykułu podana jest analiza znaków słowiańskiej ceramiki, tzw. grodowej. Autor nie zgadza się z ogólnym poglądem, że owe znaki są gmerkami. Garncarze mieli rzekomo brać tylko udział w ich stosowaniu. Autor wyróżnia dwa rodzaje znaków. Pierwsze z nich w postaci płytkiego okrągłego dołka albo okrągłej wypukłości nie są w rzeczywistości znakami, tylko rezultatem użycia wadliwego narzędzia produkcji, tj. koła garncarski~go. Zabiegi garncarza nad zużytym kołem sprowadzały się początkowo do tymczasowego, później do trwałego umocowania na środku pierścienia koła garncarskiego okrągłej nasady, która ułatwiała formowanie dna. Znaki pojawiające się w czasie od VIII do XIII w. stopniowo wypiera bardziej doskonałe nożne koło garncarskie. Przykra dysproporcja nieoznaczonych i oznaczonych naczyń (ostatnich jest o wiele mniej) jest głównym zarzutem przeciwko tłumaczeniu ich jako znaków własnościowych. Socjalne położenie garncarzy niewola feudalna, przeczy możliwości istnienia prywatnego, rodzimego prz·emysłu. C e r n o h o r s k y w przeciwieństwie do J. K o s t l' Z e w s k i e g o podaje. że wyrobów garncarskich przeznaczonych dla najbliższego otoczenia nie trzeba było oznaczać własnymi znakami. Wprost odwrotnie, znaki na dnie naczyń ceramiki grodowej stosowane były na życzenie konsumenta i garncarz kierował się przy ich wykonywaniu życzeniami odbiorcy. Dalszym przyczynkiem dyskusyjnym do zagadnienia powstania feudalizmu na ziemiach czeskich jest artykuł historyka V. H u s Y (R. XL, z. 2), zawierający podsumowanie dotychczasowych wyników. Franciszek G r a u s w pracy Rzesza Wielkomorawska (R. XL, z. 4) stara się wykazać, że nie możemy udowodnić w tym państwie istnienia stosunków feudalnych, choć musimy wychodzić z takiego założenia. Dowodami przeczącymi feudalnemu charakterowi Rzeszy Wielkomorawskiej są źródła piśmienn'2 (Legendy panońskie). a także etniczna niejednolitość ludności tego państwa i wreszcie mała trwałość Rzeszy Wielkomorawskiej. Graus uważa Rzeszę Wielkomorawską za przedfeudalną formację państwową i byłby gotów oznaczać ten okres jako protofeudalny. �668 669 Artykuł B o h m a Zagadnienie powsta.nia feudalizmu na terytozamknięciem dyskusji wszczętej na konferencji w kwietniu 1953 r. w Liblicach. Zgodnie z F. G I' a u s e m B o h m uważa za niewłaściwe mówienie o czysto feudalnym charakterze ziem czeskich w X w., natomiast uważa za słuszne stosowanie analogii dla udowodnienia feudalnego charakteru Rzeszy Wielkomorawskiej. Szerzenie chrześcijaństwa na terytorium tego państwa zaczęlo się jeszcze przed misją Konstantego i Metodego, która może oznaczać tylko wzmocnienie feudalnego charakteru społeczeństwa. Jądro sporu Bi:ihma z Grausem tkwi w pytaniu, czy wolno archeologicznie udowodnioną dyferencjację majątkową w IX w. utożsamiać z klasowym zróżnicowaniem społeczeństwa o mniej wyraźnych stosunkach feudalnych. Wypowiedzi Cernohorskiego Bohm uważa za ważne, lecz nie za przekonywające. Wielkie Morawy jako państwo z wieloma feudalnymi cechami mogą być uznane za protofeudalne. lecz nie (jak sądzi Graus) za związek plemion bez własnej bazy gospodarczej i jedności etnicznej. Pomimo różnych aspektów, z jakimi poszczególni dyskutanci przystępowali do wyjaśnienia problematyki, dyskusja okazała się bardzo pożyteczna i stanowi krok naprzód w badaniach nad powstaniem i początkami feudalizmu na ziemiach czeskich. Artykuł F. G I' a u s a Lenne prawo w Czechach (R. XXXIX z. 3--4), wychodzący równocześnie w polskim czasopiśmie "Sobótka", dzieli się na dwie części: na rozważania na temat ustroju lennego i różnic między pojęciem feudalizmu a lenna oraz na rozważania o tym systemie u ludów słowiańskich, przede wszystkim zaś li .Czechów. System lenny jest wyrazem słabo rozwiniętej władzy feudałów, którzy są zmuszeni do organizowania się, aby móc panować nad swoimi poddanymi. Okres, kiedy lenna zmieniają się w dziedziczne dzierżawy lennych panów, jest końcem systemu lennego. W Czechach przejawił się on podobnie jak w innych krajach w różnych modyfikacjach, niezależnie od niemieckich lub innych wzorów. Rozwijał się tu zupełnie samodzielnie i organicznie, tylko dodatkowo zostały na grunt czeski przeszcz·epione pewne formy obietnicy lennej. Artykuł ma być bodźcem do otwarcia dyskusji. Interesująca rozprawa Z. D I' o b n e j, Czeskie życie wieku XV w zwierciadle Jeńskiego Kodeksu (R. XXXIX. z. 1-2, z. 5-9), informuje czytelników o darze prezydenta NRD Wilhelma Piecka złożonym prezydentowi CSR Klementowi Gottwaldowi podczas jego wizyty w Pradze w 1951 r. Uwaga autorki skupia się na historycznie bardzo cennym uzupełnieniu kodeksu. na jego miniaturach, które są żywymi ilustracjami życia w drugiej połowie XV w. Chociaż tematyka miniatur ogranicza się przeważnie do pierwiastków religijnych, możemy znaleźć i tutaj dużo żywych i plastycznych posta:i. Kodeks całą swoją treścią jest husycki, lecz ma sz reg postaci mieszczańskich, które umożliwiają badanie ich stroju i odzieży. Obrazy przedstawiają sceny z walk husyckich, pokazują też husytów w stroju rycerskim rium Jarosława CSR (R. XL, z. 4) jest ., I z końca XV w. Miniatury odzwierciedlają średniowieczne prawo z jego przepisami oraz zupełnie swiecki motyw ówczesnej łaźni. Praca Józefa M a c k a, Koniec ludowego Tabara, napisana została z okazji 500 rocznicy poddania się Tabora królowi Jerzemu z Podiebradu (1 września 1452 r.), kiedy Tabor przyłączył się do ostatnich miast królewskich, uznał zwierzchnosć feudałów i wydał niegdyś rewolucyjnyc~ kazn~dziejów (Konrada, Biskupca). Macek opisuje chciwą politykę mle~zczansiwa taborskiego podczas walk husyckich. Rocznica klęski taborsklej J.est śwwdectwem, że ostateczne zwycięstwo ludu gwarantuje tylko rewolUCYjna droga walki. Obszerne studium Otokara N a h o d i l a zajmuje się znaczeniem dziennika podrói:y Marcina K a b a t n i k a z drugiej połowy XV w. (R. XXXIX, z. 7-1! i z. 9-10). Kabatnik był jednym z posłów czeskobraterskiego kościoła miasta Litomy~la. Kabatnik opisuje swą podróż przez Turcję, Palestym;, Egipt i Turkmenię; opisy świadczą o talencie obserwatorskim podróżnika. Omawia rolnictwo, ustrój, stosunki narodowościowe, kulturę i tryb żYCia mieszkańców tych krajów. Jego dane, o Turkmenii, jak wykazuje NahoJil, są historycznie i etnograficznie wie'rne i zupełnie ścisłe. Kabatnik, rzemieślnik z Litomysia, nie znał pisma, dlatego dyktował swój dzienniK podrózy (stąd niektóre błędy, zwłaszcza w imionach osobowych). Chociaz podróL Kabatnika miała czysto religijny charakter, dziennik jest zupełni.;, bezstronny i dlatego jest on ważnym źródłem historycznym; jest to wspaniały zabytek ludowy w dziejach etnografii czeskiej, który można śmiało porównać z rosyjskim dziennikiem podróży twerskiego kupca Afanazija N i k i t i n a. Historią ludu czeskiego na początku XVII w. zajmują się artykuły Wacława H u s y, Placz niewolników z roku 1620 (R. XL, z. 5), i Józefa P e l iŚ e n s k i e g o Nowiny nie każdemu znane o starym Czechu (R. XL, z. 6), dotyczące politycznej publicystyki. Placz niewolników, drobna ulotka, jest podobny do pieśni kramarskich; powstał, według Husy, w środowisku zamo~nych chłopów i jest wyrazem samodzielnej ludowej twórczości literackiej z okresu poprzedzającego bitwę pod Białą Górą. Husa podaje pełne brzmienie tekstu, który jest lamentacją nad położeniem ludu czeskiego. J. P o l i s e n s k y w swej pracy wyraża wątpliwość co do ludowego pochodz~nia tego utworu i udowadnia, że zadaniem Płaczu niewolników nie było zwracanie się do ludu, lecz była to ulotka, która miała wesprzeć wymagania stanów, które ucierpiały wskutek działań wojennych. Historyczne znaczenie dokumentu opisującego cierpienia mas ludowych jest oczywiście n:cwątpliwe. P o l i s e n s k y popiera swoje twierdzenie przykładem innych politycznych druków z owej epoki, zwłaszcza przykładem Nowin nie każdemu znanyclt o starym Czechu z 1620 r. Wkładem do historii ludu na Morawach w XVII w. jest również drugi artykuł P o l i s e n s k i e g o O zadaniach ruchów ludowych we wschodnich �671 670 Morawach w okresie późnego feudalizmu (R. XXXIX, z. 1-2). Dotąd zupelnie nie wykorzy>:tano materialu dotyczącego tej tematyki, toteż autor analizuje i ocenia źródła do historii ruchu ludowego na Wołoszczyźnie. Zwłaszcza druga połowa XVI w. obfituje w źródła, które służą autorowi do oceny ludowej walki w wojnie trzydziestoletniej. W granicach dwóch stuleci reprezentowane są wszystkie rodzaje konfliktów klasowych okresu feudalizmu, walka poddanych z feudałami, walka miast z panami oraz wszystkie formy tych konfliktów (bierny opór, ucieczki, opór indywidualny, zbiorowy). Wacław H u s a zajmuje się powstaniem z 1775r. (R. XXXIX, z. 11-12). Autor krytykuje idealistyczno-reakcyjne stanowisko historyków burżuazyjnyc.~, zwlaszcza Józefa S vat k a. Przytacza kilka nowych dokumentów, jak: pl.esn W~soł~ naprzód dzie!ni Czesi, proroctwo, częściowo szyfrowane, listy kIlku ofIcerow dotyczące powstania, na podstawie których odsłania mało znane szczegóły o przygotowaniach do powstania i jego przebiegu. z. 3, z. 4, z. 6) omawia znaczenie twórczości malarza dla badań nad strojem, życiem i obyczajami ludu. Jego rysunki są ważnym źródłem historycznym dla głębszego poznania ludu czeskiego w 70 i 80 latach XIX w. (husyci, Jan Kozina, ludowi kronikarze, chłopi spod Chlumca). Ilustracje Alesa do pieśni ludowych uzupełniają ludową poezję i przybliżają nam ją. W "Czeskim Ludzie" zamieszczona została również recenzja filmu Mikołaj Ales wyprodukowanego w 1952r. (R. XXXIX, z. 1-2). O znaczeniu pracy prezydenta CzAN Zdenka Nejedlego dla etnografii czeskosłowackiej pisze J. Kra m a f i k w artykule poświęconym 75 rocznicy jego urodzin (R. XL, z. 1). 90 rocznicy urodzin Ludvika K u b y pOswIęcone są' dwa artykuły V. Vy c p a l k a i D. S t rań s k i ej (R. XL, z. 2, 3). Obaj autorzy zwracają uwagę na wkład wielkiego malarza czeskiego, znawcy muzyki ludowej i folkloru do etnografii słowiańskiej, w postaci podstawowego dzieła Słowiań- Do badań nad historią ludu czeskiego należy dołączyć szereg rozpraw o przedstawicielach i wybitnych postaciach kultury i twórczości ludowej. W o?U omawianych rocznikach "Czeskiego Ludu" poświęcono wiele uwagi wYl1lkom prac z dziedziny historii twórczości i kultury ludu czeskiego. szczyzna . O~szern~ ,s~ud.ium .Jar~sława Kra m a r i k a omawia działalność wyb: tneJ ..powlesclOpIsarkI Bozeny N e m c o ve j na Chodsku i jej zasługi dla hIstOru etnografii czeskiej (R. XXXIX, z. 1-2, z. 2-3, 5-6, 7-8, 11-12). Walczyła ona aktywnie o prawa narodowe i postęp społeczny. Kra m a f i k poddaje szczegółowej analizie jej Obrazki z okolicy domazlickiej, opubli~{Q,:ane w latach 1845-1846, w których wykazała umiejętność obserwacji ~ycIa ludu. W. Ob:azkach opisuje dokładnie chodski strój ludowy, obrządki I zwyczaje, hIstOrIę powstania Psiogłowców pod koniec VII w. N e m c o v a zebrała. r,ó:vnież dużo ciekawego materiału do swych Narodowych bajek l· .opOWWSC1: Chociaż zapisy N e m c o v e j nie są wykonane metodą filologIczną, to Jednak zapisy pieśni ludowych, drobne folklorystyczne obrazki, humorystyczne ludowe opowiast.ki i legendarne baśnie mają znaczenie dokumentarne. Bardzo cenne są uwagi jej o pracy i płacach na wsi i w fabrykach. Jej zainteresowanie życiem biedoty wiejskiej i robotników jest w ow~ch cz~sach wyjątkowe. Studium Kra m a f i k a na podstawie do~ł~dneJ analIzy twórczości N e m c o v e j pokazuje czytelnikowi znaczenie Je.] pracy w histori ludoznawstwa czeskiego . .W zes~Ycie 3-4 XXXIX rocznika "Czeskiego Ludu" wspomniano o setneJ ~oczl1lcy śmierci jednego z naj wybitniejszych literatów czeskiego odrodzel1la n~rodowego, F. L. Ć e l a k o v s k i e g o, i jego trwałych zasługach \V badal1lach nad ludową poezją słowiańską. Viery H a s a l o v e j Mikołej A!es spadkobierca i twórca ludoczeskiej sztuki (R. XXXIX, z. 9-10) przypomina o setnej ro;c.znICYuro.dzm sł~nnego. malarza ludowego. Drugi obszerny artykuł pióra te,ze autorkI Czesk1 lud t !udoznawstwo w dziele Mikołaja AleJa (R. XL. Praca WYCh. tradYCji. w swoich pieśniach. Krótkie notatki dotyczą życia i twórczości kilku wybitnych naukowców czeskich. O. S k a l n i k o v a ocenia prace wielkiego socjalistycznego historyka literatury, krytyka i folklorysty Bedficha Va c l a v k a - nad czeską ludową pieśnią (R. XL, z. 2). Tamże W. S 'c h e u f l e r zamieścił krótką notatkę o znaczeniu dorobku Jana E i s n era. Pióra tego autora jest również notatka o całokształcie pracy wybitnego czeskiego historyka sztuki Zdenka W i r t h a. Oba omawiane roczniki "Czeskiego Ludu" zawierają szereg ważnych prac odkrywczych z dziedziny materialnej i duchowej twórczości czeskiego ludu. Prace Ie poświęcone są przede wszystkim badaniom nad budynkami ludowymi, rzemiosłem ludowym, nad pracą domową i strojem ludowym. Kilka artykułów dotyczy budowli ludowych, np. praca Ludvika B ar a n a Do badań nad architekturą ludową. Zawiera ona metodyczne wskazówki: jak badać budownictwo, jak śledzić gospodarcze, kulturalne i socjalne życie rodziny i społeczeństwa. Budynku nie można badać tylko jako gospodarczą i architektoniczną całość, lecz jako żywą i zmieniającą siE: jednostkę w związku z rozwojem dóbr materialnych i stosunków produkcyjnych. Typ domu ludowego jest określony przez stopień i wzrost produkcji (przede wszystkim przez rozwój środków produkcyjnych, technikę i wydajność pracy, położenie geograficzne, typ osiedlenia, ogólny charakter wsi, obszar i jakość gleby oraz typ gospodarki). Starej architektury nie można badać w sposób statyczny. Jedynie słuszną metodą naukową j€'~t badanie domu ludowego jako całości. Za wzór badań nad architekturą ludową podaje Baran radzieckie i polskie prace badawcze z tej dziedziny. Autor opisuje niektóre og6lne zasady zapisywania i notowania architektury lUdowej w terenie, podkreślając konieczność zapisu terminologii przy oznaczaniu typów i konstrukcji domów ludowych. W szczególności autor zwraca uwagę na materiał budowlany oraz konstrukcje ludowych domów drew- �672 nianych. Wreszcie \vYJasma terminologię ludowego domu murowanego. Eyłoby wskazane, aby etnografowie, architekci i historycy sztuki posługiwali się tymi samymi metodami. Krótka wzmianka E. B a l a s a dotyczy wystawy modeli ludowych budynków urządzonej w Pradze w 1953r. (R. XL, z. 3). J. K o p a c opisuje stare drewniane budynki we wschodnich Czechach na Horacku. W tym pagórkowatym zalesionym kraju drzewo było jedynym materiałem budowlanym. Po pierwszej wojnie światowej nastąpił całkowity przewrót i początek zanikania starej po:lgórskiej sztuki budowlanej. Praca K Co P a c a, obfitująca w liczny materiał fotograficzny, podaje różne typy budowli ludowych (R. XXXIX, z. 5-6). Drewnianym wiatrakom poświęcił swoje studium W. Klim a (R. XXXIX, z. 5-6). Ten rodzaj budownictwa ludowego w Czechach już prawie zanikł, lecz zachował się w północnych Morawach w rejon:e Ołomuńca i Ostrawy, lecz w bardzo złym stanie. Są to przeważnie drewniane wiatraki typu niemieckiego. Klima opisuje szczegółowo konstrukcję wiatraków, rozmiary i funkcje poszczególnych części. Drewniane wiatraki, których obsługiwanie było bardzo łatwe i tanie, pochodzą przeważnie z początku XIX w. i niektóre z nich były czynne jeszcze po drugiej wojnie światowej; przerabiały 20-30 q zboża dziennie. M. Z e m k a Żelaźnictwo na Zdarsku (R. XL, z. 1) jest niepełnym przeglądem rozwoju hutnictwa w tej biednej części Wyżyny Czesko-morawskiej. Artykuł Z. D l' o b n e j Skromne rzemioslo (R. XXXIX, z. 1-2) zawiera kilka uwag o ceramice. Ba:lania nad ceramiką średniowieczną były dotychczas pomijane, i to nie tylko dlatego, że dotąd nie ma w Czechosłowacji rozbudowanej archeologii, lecz również dlatego, że średniowiecze pozostawiło tak bogate dzieła artystyczne i rzemieślnicze, że prosta ceramika ludowa badaczy nie interesowała. F'onieważ badania w tej dziedzinie są dopiero w początkach, powstaje szereg problemów, które muszą być rozwiązane, jak zagadnienie związku ceramiki średniowiecznej ze starą ceramiką słowiańską, rozwój szybko obracającego się nożnego koła garncarskiego, powstanie rozwojowego szeregu typologicznego ceramiki ludowej, jej wartość i piękno artystyczne. Autorka analizuje znalezioną ceramikę garncarską, pochodzącą z okolic z Tabora z okresu husyckiego, i bada funkcję poszczególnych rodzajów naczyń. Bogactwo wytworów ceramicznych z XIV-XVI w. jest dziełem artystów ludowych i wzbogaca czeskie rzemiosło ludowe. Ludowej produkcji ceramicznej dotyczy artykuł K. C e l' n o h o l' S k i e g o O początkach produkcji fajansowej na terytorium Czechoslowacji. Autor dokonuje krótkiego przeglądu dotychczasowych badań nad ceramiką. Produkcja wyrobów fajansowych na ziemiach czeskich powstaje w południowych Morawach pod koniec XVI w .. a jej twórcami są religijni sekciarze, tzw. nowochrzczeńcy. Uczeni przypuszczają, że znajomość tej produkcji szerzyła się wśród nich pod wpływem sekciarzy z alpejskich i południowo- 673 niemieckich lub weneckich krajów, któl'ZY osiedlili się w pierwszej połowie XVI w. na Morawach. Na wyrobach fajansowych odbija się niewątpliwie wpływ włoski. Wszystkimi rodzajami ceramiki habańskiej zajmuje się H. L a n d s f e l d (R. XL, z. 5). Habańscy rzemieślnicy byli przede wszystkim garncarzami zdunami, a ich produkty :macznie przewyższały produkcję wytworów fajansowych. Landsfeld zajmuje się ceramiką z lat 1540-1685, analizując pos2Jczególne rodzaje produktów ceramicznych i ich wzajemny stosunek w rozwoju produkcji habańskiej. Podkreśla ścisły związek między produkcją nowochrzczeńców na Morawach i w Słowacji oraz różnice między czeską chałupniczą produkcją ceramiczną a specjalną produkcją habańską. Bardz') cenny jest spis znalezisk skorup ceramiki habańskiej na Morawach i w Słowacji łącznie z dokładnym opisem znalezionych wyrobów. Duża różnorodność wyrobów rzemiosła garncarskiego i zduńskiego zdobionych artystycznie świadczy o znaczeniu tej produkcji. Współczesną produkcją ceramiczną w Kolovcu (zachodnie Czechy), o bardzo starej tradycji, zajmuje się W. S c h e u f l e r (R. XL, z. 6). Prace wykopaliskowe dGstarczają tutaj wiele interesującego materiału z XV w. Przedstawicielem ludowej produkcji ceramiki artystycznej w Kolovcu jest rodzina Rudolfa Volfa, jedna z nielicznych, nawiązujących do starych tradycji ludowych. Produkcję chałupniczą tekstylną opisuje J. S t a n k o v a (R. XL, z. 4). Omawia popręgi nazwane przez wytwórców trakami, które służą do noszenia różnych ciężarów na plecach. Ta osobliwa, prymitywna produkcja znana jest już tylko naj starszej generacji. Tradycja jej wyparta została przez konkurencję maszynową. Produkcja traków należy od naj prostszych podstawowych technik tkackich. W innej pracy zajmuje się J. S t a n k o v a (R. XXXIX, z. 7-8) chałupniczą produkcją powrozów VI Zdarsku na Wyżynie Czesko-morawskiej. Jeszcze do niedawna małorolni chłopi produkowali w tym kraju powrozy z lnu na tzw. wózkach powroźniczych. Dzisiaj narzędzie to stosuje się rzadko i ma wartość dokumentu historycznego. Wózki powroźnicze były znane we wszystkich górskich terenach Czechosłowacji. Podobne narzędzia z terenu Polski notuje K. M o s z y ń s k i w Kulturze ludowej Słowian. Czescy etnografowie podali dokładny opis tego narzędzia i technikę produkcji powrozów. L. B a l' a n a zainteresował typowy dla Słowacji przewóz siana XXXIX, z. 3-4). Autor opisuje nosze, na których odbywa się przewóz siana na krótszych odległościach. Jest to jeden z podstawowych typów ręcznych środków transportowych zwanych włokami, które w niektórych częściach Słowacji składają się tylko z dwóch drągów bez łączących poprzecznic. Siano gromadzi się w specjalnych schowkach a dopiero zimą przewozi do wsi. m. 13 "LuLj·. t. XLII �675 674 R. Ki' i Zk o v a (R. XXXIX, z. 11-12) widzi w badaniach nad strojem ludowym podstawę do współczesnych usiłowań stworzenia mody narodoweJ. W 1948 r. podjęto w Czechach pierwsze próby wytworzenia stroju n.arodowego, lecz najbardziej znamienne dla tych tendencji były lata oSiemdziesiąte XIX w.; ośrodkiem zainteresowań stalo się wtedy czasopismo "Nasz Strój" (M. P l' o c h a z k o va). Drugim ośrodkiem tego ruchu była Praga. W latach 1886-87 powstał tutaj Komitet do krzewienia haftów lu~Owych. Centralną postacią tego ruchu stała się Renata T y l' S o v a, ktora zajmowała się tą problematyką w piErwszych rocznikach "Czeskiego Ludu"; tendencje te nie znalazły szerszego zastosowania. Dopiero obecnie walezy siG o twórczą prz€-mi:1:w postępowych t,adycji stroju l:.tdowego, sbje się on nieoceniunym skarbem przy tworzeniu nowego stylu odziewania się czeskich mas pracujących. W dniach 24-25 marcs 1953 r. odbyła się w Liblicach Pierwsza Ogólnopaństwowa Konferencja Folklorystyczna, która wykazała, że folklorystyka czechosłowacka przystępuje dopiero teraz do rozwiązania zagadnień, które już dawno etnografia w swoim zakresie rozwiązała. Celem konferencji była likwidacja metodologicznej i metodycznej niejednolitości w pracy folklorystycznej. Konferencja doszła do następujących wniosków: 1. Folkloryści czechosłowaccy muszą opanować metodologię marksizmu-leninizmu i będą się nią konsekwentnie kierować w swojej pracy. 2. Roz,:"iną działalność w dziedzinie teorii folklorystyki. 3. Za najważniejsze zadame uznano badanie tych wytworów twórczności ludowej, w których odbija się wspaniały proces budowania społeczeństwa socjalistycznego i powstawanie socjali" stycznych narodów Czechów i Słowaków. 4. Przy badaniach nad folklorem wskazówką będzie aktualność i typowość tematyki (podkreślić i popularyzować postępowe tradycje ludowe; osobną uwagę należy poświęcić bajkom i opowiadaniom). Specjalną uchwałę z Konferencji powzięły sekcje muzyczne oraz piśmiennictwa ludowego. K. K l' a m a r i k w referacie Folklorystyka czeska po roku 1945 (R. XL, z, 3) wskazał zasady, którymi się kierowała folklorystyka czechosłowacka. Rozwój powojennej folklorystyki w Czechosłowacji można podzielić na dwa okresy. Okres pierwszy, do 1948 r., charakteryzuje brak jednolitej podstawy metodologicznej i metodycznej. W okresie drugim, po lutym 1948 1'" przenika do Czech znajomość marksizmu-leninizmu i folklorystyki radzieckiej; w okresie tym masowo wyrasta twórczość artystyczna w fabrykach, na wsi i VI armii. Rozpoczyna się systematyczne zbieranie elementów twórczości współczesnej i twórczości klasy robotniczej w ogóle. W nowszej folklorystycznej literaturze największe pozycje zajmują studia nad pieśni<l ludową. Pomijane są opowiastki i bajki, które będą wymagały również systematycznego zbierania i porządkowania. Bardzo rzadkie są prace z dziedziny h:.tmoru ludowego. Przede wszystkim należy badać nowopowstające zwyczaje (dożynki spółdzielcze, manifestacyjne przypominać i usiłować ożywiać stare, , dostawy zboża), a nie tylko Karol F o j t i k zajmuje się zagadnieniem istoty kultury ludowej (R. XXXIX, z. 1-2, 3-4). Analizuje charakter kultury i sztuki ludowej i dochodzi do określenia jej trzech podstawowych elementów: 1. Postępowa sztuka i kultura, wyrażająca interesy mas pracujących i wyrastająca w walee z wyzyskiwaczami, stanowi podstawę socjalistycznej kultury i sztuki ludowej. 2. Kułacka sztuka i kultura, która powstała jako nadbudowa kapitalistycznych stosunków produkcyjnych, wyraża obce ludowi, importowane poglądy, które nadużywają form ludowych do propagandy ideologii burżuazyjnej, zniekształcają one kulturę ludową i ośmieszają postępowe dążenia ludu. 3. Przeżytki starej kultury i sztuki związane są treściowo z nienaukowym poglądem na przyrodę i społeczeństwo, z przedchrześcijańską religijnością. Nie można w całości odrzucić kultury kułackiej i obrzędowej, ponieważ "kultura proletariacka musi być rezultatem prawidłowego rozwoju tej sumy wiadomości, którą ludność nabyła pod jarzmem społeczeństwa kapitalistycznego" (Lenin). Fojtik podkreśla, że o ile ludowe zespoły świetlicowe na wsi mają dobrze spełniać swe zadania, muszą się stać narzędziem walki klasowej. WzoroVv-ymi zespołami idącymi po właściwej drodze są np. słynne zespoły "Hradiszczan" oraz "Vycpalka". Opracowanie problematyki badań nad robotniczym trybem życia należy do zadań czechosłowackiej etnografii. O. S k a l n i k o v a w pracy O ludoznawczych zadaniach nad życiem klasy robotniczej (R. XXXIX, z. 7-8), analizuje tryb życia robotników w społeczeństwie kapitalistycznym oraz współczesną kulturę i życie klasy robotniczej. Inicjatywa Skalnikovej nie została bez echa.K. F o j t i k napisł Przyczynek do poznania trybu życia klasy robotnicznej w Brnie w drugiej połowie XVIII i pierwszej polowi e XIX w. (R. XL, z. 2, z. 5). Autor wskazuje przyczyny, które odciągały badaczy od studiów nad życiem klasy 1'0botnicznej i opisuje socjalne położenie robotników w Brnie. Nie można jednak ograniczać się tylko do tej jednej strony opisu życia klasy robotniczej. Nie wolno lekceważyć studium kultury materialnej życia proletariatu. zwłaszcza zaś jego bytu (np. jego mieszkań itd.). Druga część pracy poświęcona została opisowi odzieży robotniczej i potraw. V. Kar b u s i c k y w Przyczynku do folkloru robotniczego (R. XXXIX, z. 5-6) dokonuje przeglądu robotniczej twórczości pieśniowej. Autor dochodzi do wniosków, że robotniczy folklor jest jakościowo nowym zjawiskiem. Klasa robotnicza i tutaj sta,ie się opiekunem wszystkich prawdziwych wartości ludowych. P. Va v r u c h w Roczniku XL, z. 3 informuje o Pracy i doświadczeniach dia piśmiennictwa ludowego ULT (Centrala Twórczości Ludowej). W CSR w 1953 r. było 15000 zespołów i kółek ludowej twórczości art ywydzialu 43' �677 676 stycznej (nie licząc dzieci~cych i wojskowych) z ogólną liczbą 300000 członków. ULT kieruje pracą zespołów, pomaga ludowym autorom, (ocenia ich prace, służy im radą i urządza dla nich szkolenie), zaznajamia ogół z ich pracą za pośrednictwem prasy i radia, zajmuje się zagadnieniem ludowych bajarzy, zapisuje nową twórczość ludową. W ludowym piśmiennictwie występują teraz dwa nurty:. pierwszy, mniej liczny, nawiązuje bezpośrednie do tradycyjnego folkloru ludu wiejskiego (bajki, pieśni ludowe), a treść prac wyrasta bezpośrednio z przeżyć życia współczesnego, drugi, znacznie liczniejszy, nawiązuje do starszego folkloru klasy robotniczej. Alois G r e g o l' w studium O zapisywaniu pieśni ludowych (R. XL. z. 3) podaje reguły utrwalenia ludowej twórczości pieśniowej, Zaprzecza dotąd pokutującemu poglądowi, że w pieśniach ludowych decydująca jest melodia i że tekst nie ma takiego znaczenia, Podkreśla wielką potrzebę wprowadzenia jednolitych i ogólni<' obowiązujących reguł dla zapisów pieśni ludowych. Z potrzeb współczesnej twórczości ludowej wychodzi K. R e i n e r w artykule pl. Zadania folklorystyki muzycznej (R. XL, z. 3). Wymienia on zadania folklorystyki muzycznej przy równoczesnym rozwoju zespołów śpiewr,czych i muzycznych w poszczególnych dzielnicach. Zespoły chcą śpiewać pieśni swojego regionu, dlatego potrzebne im są popularne analizy pieśni i wykłady o pieśniach regionalnych. L. Ś m i d (R. XL, z, 1. z. 2) zajął się specyficznym rodzajem twórczości. pieśnią żołnierską, która należy do postępowej twórczości ludowej. Rozwój tego osobliwego rodzaju pieśni ciągnie się już od XV w. Pieśni żołnierskie są odbiciem ówczesnych wydarzeń, są pieśniami społecznymi i stanowymi. Powstawały przeważnie w czasach wstrząsów i prawie zawsze dotyczą jakiegoś konkretnego wydarzenia, Spotyka się w nich świat żołnierza i człowieka wiejskiego, wyrażają one swoisty liryzm oraz tęsknotę. Zołnierska pieśJ'l ludowa stanowi ważny dział czeskiej literatury ludowej. L. K u n z w studium pl. Uwagi do badań nad muzyką ludową i nad instrumentami muzycznymi (R. XXXIX, z, 9-10, z. 11-12) zajmuje się, 'opisem poszczególnych ludowych instrumentów muzycznych i ich podziałem. Cenna jest ta część, w której autor bada funkcje poszczególnych instrumentów. O 70 rocznicy powstania czeskiego hymnu robotniczego i o twórcy jego F. H l a v a c k li wspominają V. K a l' b u s i c k y i F. T i c h y, naświetlając okoliczności jego powstania (R. XL, z. 5). J. S p i l k a dokonuje krytycznego przeglądu zbiorów przysłów, które były dotąd w Czechach publikowane (R. XL, z, 4). Wymienia również przygotov,T)'wany przez siebie spis literatury dotyczące.i przysłów z okresu 1852-1952 1'. O znaczeniu z. 5). monety w ludowych podaniach mówi J. P e t r t y l (R. XL, Artykuł E. V r a b c o w e j Stalinowska konstytucja u; poezji ludowej (R. XXXIX, z. 11-12) analizuje znaczenie pieśni i czastuszek, w których odbijają się sukcesy budownictwa socjalizmu i które pomagają radzieckim ludziom w urzeczywistnieniu ustroju komunistycznego. narodów ZSRR Ciekawą rozprawę zamieścił K. H ł u b u c e k na temat ludowego zwyczaju "Chodzenia z cygrem" (R. XL). Autor opisuje ten stary zwyczaj w południowych Czechach na Doudlebsku. CygI' jest to torba pleciona ze słomy, różnych rozmiarów i zdobiona wzorami. Otrzymywała ją panna młoda w dzień pierwszych zapowiedzi i chodziła przed ślubem do krewnych i są"iadów, którzy jej ofiarowywali ślubne dary. Po ślubie wieszano "cygry" na poddaszu. Hłubucek żywo opisuje ten tradycyjny zwyczaj, który znikł z koJ'lcem XIX w. Etnograficzne badania współczesnej, spółdzielczej wsi są jednym z naj\"iażniejszych zadań, wytyczonych przez Ogólnop&ństwową Konferencję Ludoznawczą. O pilności tych badali i potrzebie mówią doświadczenia etnografii radzieckiej, która obecnie poświęca wiele uwagi zagadnieniom badaJ'l etnograficznych w kołchozach (R. XXXIX, z. 1-2, 5-6, 7-8, R. XL, z. 2, z. 4). Dyskusja radzieckich etnografów posłużyła J. Kra m a [. i k o v i za wzór do jego pracy teoretycznej pl. O niektórych zagadnieniach badania wsi spółdzielczej (R. XXXIX, z. 1-2, 3-5). Kramafik podaje, że większość radzieckich prac etnograficznych ma charakter monograficzny. Taka metoda jest prosta, lecz występują tutaj trudności w wyjaśnieniu przyczyn powstawania poszczególnych zjawisk kulturowych. Zbadanie ekonomiki jest ważne, lecz etnografia nie może na tym poprzestać. chociażby dlatego, że tego nie wymaga specyfika jej pracy. Etnograficzne badanie wsi obecnej ma za zadanie wykrywanie sprzeczności klasowych i szerokiej problematyki walki klasowej na wsi. Niezmiernie ważna będzie oczywiście problematyka współczesnej kultury wiejskiej, która ''''Ymaga zupełnie nowej metody pracy. Jednym z podstawowych zadań etnografii jest wskazanie właściwości roz",joju spółdzielczości i wzrostu nowej kultury. Zasięg badań musi się ograniczyć do kilku wsi, najlepiej w ramach jednego powiatu. Zupełnie specyficzny charakter muszą mieć badania w nowoosiedlonych terenach CSR, gdzie są przesiedleńcy z różnych stron, i chociaż na początku będą przeważać prace monograficzne, nie należy omijać prac tematycznych. [ '.:, ,...•i l.~ W 6 numerze "Czeskiego Ludu" z 1953 r. znajdujemy sprawozdanie z przebiegu III ogólnopaństwowej konferencji etnografów czechosłowackich w Liblicach. Konferencja dokonała przeglądu całorocznej pracy. P. L K u s zn i e r za zasadniczy błąd w pracy czeskich etnografów uważa mechaniczne przejmowanie doświadczeń radzieckich i przeszczepianie ich na grunt cze<ki. Ci uczeni zapomina,ią, że w ZSRR już dawno nie istnieją przeciwieństwa klasowe i że na wsi radzieckie.i nie ma kułaków. Następnie Kusznier zwrócił uwagę na metodę badań nO\\ioosiedlonych terenów. Kusznier wy- �679 etnografii słowiailskiej i bad2.ń etnograficznych w państwach ludowodemokratycznych. Również mało uwagi poświęcono krytyce współczesnej etnografii burżuazyjnej, która zaciera pozytywne wnioski z badań nad życiem ludu. Trzeba tutaj jednak wyjaśnić, że te zadania od 1953 r. przeszły do "Ceskoslovenskiej Ethnografii". J. Damborsky i J. Navrati, głosił zasadniczy referat (R. XL, z. 6), w którym scharakteryzowal zadania etnografii i stan badań nad współczesnym trybem życia w ZSRR. W dokładnym studium o pochodzeniu religii podkreśla O. N a h o d i t aktualne polityczne znaczenie tego problemu. Główny nacisk położył autol' na zagadnienia metodologii. Studium myślenia (języka) społeczeństwa pierwotnego nie jest, jak dotąd, w dostatecznej mierze zbadane i opracowane. Takie studium może naświetlić dużo ciekawych problemów, związanych z kwestią powstania religii (R. XXXIX, z. 3-4). Opracowanie problematyki dotyczącej historii etnografii jest jednym z podstawowych braków dotychczasowej pracy; redakcja ,.Czeskiego Ludu" stara się temu zapobiec przez wprowadzenie specjalnego działu "Dokumenty z historii etnografii". Pierwszą pracą z tej serii jest artykuł O. N a h o d i l a Ze spuścizny rękopiśmiennej Lewisa H. Morgana (R. XXXIX, z. 5-6). Następnym dokumentem z historii etnografii pióra tego samego autora jest ocena działalności jednego z założycieli Komunistycznej Partii Czechosłowacji - Bohumira S m e l' a l a, popularyzatora dzieła Marksa i Engelsa. O doświadczeniach z badań w terenie referuje O. N a h o d i l JI artykule Ukraińska ekspedycja i rezultaty jej pracy etnograficznej (R. XL, z. 6). J. Kra m a r· i k i Z. M i s U l' e c (R. XXXIX, z. 7-8) podają rezultaty prac seminarium ludoznawczego na Horsovotynsku i Zdarsku. Badano głównie rozwój spółdzielczości, problematykę nowych osiedli i zagadnienia stanu i rozwój kultury ludowej w tym regionie. Z notatek zamieszczonych wabu rocznikach "Czeskiego Ludu" cenna jest notatka H. J o h n o v a o wystawie ludowej produkcji artystycznej w Pradze (R. XL, z. 1). Notatka H. L a u d o we j (R. XXXIX, z. 3-4) o ogólnopaństwowym przeglądzie zespołów twórczości ludowej w Strażnicach na Morawach w 1952 r.; również B. G u n d y o pracy muzealnej na Węgrz':!ch. referat H. L a u d o v e j o rozwoju i dokumentacji ludowej w Rumunii oraz sprawozdanie H. H y n k o v e j o ludoznawstwie w Albańskiej Republice Ludowodemokratycznej (R. XL, z. 6). "Czeski Lud" zwraca również uwagę na premiery teatralnych i filmowych przedstawień, które realizuje od strony etnograficznej i folklorystycznej (dramat NI a h p n a o słowackim bohaterze narodowym J a n o s i k u (R. XXXIX, z. 1-2), film o słynnym czeskim podróżniku E. H o l u b i e (R. XL, z. 1). W dziale krytyk i bibliografii zamieszczono recenzje niektórych nowych wydawnictw radzieckich i czeskich z dziedziny etnografii i folklorystyki. Niesposób pominąć ocenę strony graficznej czasopisma. "Czeski Lud" drukowany jest na kredowym papierze z licznymi reprodukcjami oraz wielu barwnymi ilustracjami. W sumie można powiedZieć'. że czasopismo odzwierciedla twórczą pracę etnografów czechosłowackich. Do stałych braków nałeży ciągłe pomijanie l (Olomouc) [ CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, wyd. Ceskoslovenska Akademia Ved, Praha R. I, 1953, R. II 1954. Otwarcie Czechosłowackiej Akademii Nauk 29 X 1952 r. stworzyło nieograniczone możliwości pełnego i bogatego rozwoju wszystkich gałęzi wiedzy w ludowodemokratycznej Czechosłowacji. W ramach tejże CzAN (CSA V) wyłoniły się także szerokie perspektywy rozwoju badań etnograficznych. Powstał gabinet etnografii CzAN, który organizuje naukową pracę etnograficzną na podstawie wspólnego planu i pod wspólnym kierownictwem. Równocześnie utworzony został gabinet etnografii w Słowacji. Oprócz tych nowych organów istnieje dawniejsze Towarzystwo Etnograficzne Czechosłowacji. Organizacja i koordynacja pracy tych instytucji w CzAN dzięki jednolitemu kierownictwu daje gwarancję pomyślnego rozwoju etnografii w Czechosłowacji. Wyłoniły się także nowe możliwości wydawnicze. W 1953 r. gabinet etnografii zaczął wydawać wspólnie z gabinetem pieśni ludowych przy CzAN i przy współpracy z Gabinetem Etnografii Słowacji nowe, ogólnopaństwowl' kwartalne czasopismo etnograficzne "Ceskoslovenska Ethnografie". Ten nowy organ, skupiający pracowników w dziedzinie etnografii pod redakcją Otakara N a h o d i l a, ma bardzo odpowiedzialne i zaszczytne zadanie stać się ośrodkiem twórczej pracy i drogowskazem naukowego poziomu oraz dążeń etnografii w Czechosłowacji. Zbędne byłoby podkreślać, jak wielka była konieczność wydawania takiego czasopisma. Dotychczasowe organy prasowe naClkowych czasopism .,Cesky Lid" i słowacki "Narodopisny Sbornik", obecnie "Slovensky Narodopis", nie potrafiły mimo swego wysokiego poziomu w dostatecznej mierze służyć pracownikom naukowym z dziedziny etnografii w kierunku zaspokojenia ich dążeń publikacyjnych. Z uchwał II ogólnopaństwowej konferencji czechosłowackich etnografów wyłoniły się zręby programu nowego czasopisma. Za główne zadanie przyjęto studium przeszłego i współczesnego życia kultury narodów Czechosłowacji z punktu widzenia marksistowskiego. Konferencja wskazała przede 'wszystkim braki w wiadomościach teoretycznych. Czasopismo podzielono na następujące działy: 1. Problemy teoretyczne. 2. Etnografia Czechosłowacji, 3. Etnografia krajów obcych; utworzono (1954 r.) dwa nowe działy: etnografia i folklor ZSRR i etnografia słowiańska. 4. Zagadnienia metodyki etnografii, 5. Historia nauki, 6. Wiadomości z badań w terenie. 7.Kronika. 8. Krytyka oraz bibliografia. �680 681 W dziale pierwszym wydrukowany jest artykuł O. N a h o d i l a, poświęcony krytyce burżuazyjnych teorii o pochodzeniu religii; jest on przykładem bezkompromisowego stanowiska i walki ze starymi idealistycznymi poglądami na religię. Autor poddaje krytyce kilka najbardziej znanych burżuazyjno-idealistycznych teorii o powstaniu religii. Na uwagę zasługuje Teodol' W a i t z, który swoim pojmowaniem zbliża się do materialistycznych poglądów na powstanie i zadanie religii. Poważną była również teoria animizmu E. B. T a y lor a, która zadała cios teorii degeneracyjnej. Metafizyczna i niehistoryczna nauka F. M. M u II e r a musiała z konieczności skończyć agnostycyzmem, podobnie zresztą jak i poglądy E. L e h m a n a. Również preanimistyczne teorie M a r e t t a, P r e u s s e g o i V i e r k a n t a są anty historyczne. Po pewnych początkowych osiągnięciach nauki idealistyczne,; następuje w tej dziedzinie (W a i t z, T a y lor) upadek. Pracą S c h m i d t a, Der Vrsprung dcr Gottesidee (Munster, 1953, s. 508), w duchu teorii pramonoteizmu, kończy się w etnografii burżuazyjnej dyskusja o początkach religii. O. N a h o d i l stwierdza, że cechą idealistycznego poglądu na te zagadnienia jest szczególne pojmowanie religii jako jakiejś "wiecznej" kategorii; nie wysuwa się w ogóle pytania, kiedy i w jakich warunkach religia powstała. Charakterystycznym wynikiem i znakiem burżuazyjnego studium tego problemu są antyhistoryczność, socjologiczne schematyzowanie i agnostycyzm. W 1953 !" owa ważne wydarzenia stały się punktem woju czechosłowackiej etnografii i folklorystyki. zwrotnym w roz- W marcu 1953 1'. odbyła się w Liblicach II ogólnopaństwowa konferencja czechosłowackich folklorystów. Zadaniem jej było usunięcie metodologicznej i metodycznej niejasności w pracach folklorystycznych, otwarte ujawnienie stanu współczesnej czechosłowackiej folklorystyki, jej osiągnieć i braków, i na tej podstawie opracowanie planu dalszej pracy badawczej w danym dziale. Konferencja oceniła znaczenie Zdenka N e .l e d l e g o jako twórcy i ojca duchowego współczesnej czechosłowackiej folklorystyki. Podkreślono, że nie wystarczy samo wydawanie materiałów i pomijanie zasadr.i~7.ych problemów, lecz trzeba będzie koniecznie wyrugować tradycje kosmopolitycznej szkoły wiedeńskiej, tradycje dzieła Jerzego P o l i v k i, przedstawiciela kryzysu folklorystyki burżuazyjnej. Czechosłowacka folklorystyka ma bogate i sławne tradyc'!e (S a f a !' i k, N e m c o va, N ej e d l y, Va c l a\' e k), które dzisiaj mogą służyć za wzór. Konferencja dowiodła, że współczesna folklorystyka w Czechosłowacji ma wszystkie realne warunki do pracy w nowym duchu. Trzeba tylko gruntownie opanować metodologię marksizmu-leninizmu, rozwinąć studium zagadnie!l teoretycznych, a przed,: wszystkim studiować te ut\'/ory ludowe, 'w których odzwierciedla się proces powstawania społeczeństw2- socjalistycznego I formowania się socjalistycznych narodów Czechów i Slowaków. Dużo uwagi poświęciła konferencja kweSTii studium n(lw'~go działu, folkloru robotniczego. Przykładem musi być walk:~ szkoly radzieckiej przeciwko tzw. \\'iedeńskiej historycznej i mitologicznej szkole. W pażdzierniku 1953 r. odbyla się III ogólnopaństwowa konferencja czechosłowackich etnografów w Liblicach, gdzIe oceniano wyniki naj nowszych prac badawczych, prowadzonych na podstawie uchwał II ogólnopaństwowej konferencji etnograficznej. Chodzi tu o badania współczesnego sposobu życia i kultury tak w okręgach rolniczych, głównie w gromadach spółdzielczych (okręg horszowskotyński), jak również w okręgach przemysłowych (Kladno, Rosice-Oslavany). Znaczenie konferencji podniósł udział radzieckiego etnografa prof. P. I. Kuszniera, który w swoim referacie o współczesnym wiejskim sposobie życia w ZSRR wskazał czechosłowackim ctnograf0m nowe drogi i nowe metody terenowej pracy etnograficznej. Konferencja wykazała, że czechosłowacka etnografia uczyniła w ostatnich latach znaczny krck w przód, przede wszystkim dzięki temu, że marksistowsko-leninowska teoria stała się podstawą pracy badawczej większości pracowników etnograficznych. W czasopiśmie "Ceskoslovenska Ethnografie" w numerze 1 z 1954 r. przedrukowano referat P. L K u s z n i e r a, Etnograficzne studium współczesnego wiejskiego życia w ZSRR, w oryginalnym rosyjskim brzmieniu, w którym autor mówi o przedmiocie etnografii. Dawniej etnografowie interesowali się wyłącznie narodami, których obyczaje i życie różniły się od obyczajów i zwyczajów własnego narodu, np. afrykańskie, australijskie. W okresie formowania się narodów burżuazyjnych i zaostrzenia zagadnień narodowościowych, etnografia skierowała się do studiów nad innymi narodami, wytyczając sobie za główne zadanie określenie granic narodowościowych. Etnografowie reakcyjni i rasiści dzielili etnografię na 2 gałęzie: studium narodów pierwotnych i narodów kulturalnych. Ograniczenie studium do narodów pierwotnych znajdziemy początkowo również u niektórych etnografów radzieckich. Dopiero narada etnografów w Leningradzie w 1938 1. "'ysunęła decydującą tezę, że najważniejsze jest badanie kultury narodowej współczesnej. Badanie życia ludu pracującego jest właściwie w systemie soc:ialistycznym studium całego społeczeństwa. Ale przede wszystkim trzeba szczególowo poznać życie miasta i wsi. Aż do ostatniej chwili zajmowali się radzieccy etnografowie przeważnie studiowaniem życia rolników. To studium ma już wieloletnią tradycję. Pierwsze prace dotyczyły losów wspólnoty gminnej. Etnografia odegrała również bardzo ważną rolę w rozbiciu narodników. Póżniej pojawił się pozytywizm, który nie traktował etnografii .lako całości, lecz badał tylko poszczególne czynniki, np. odzież, mieszkanie, które wydawały się charaktErystycznE:. Pozytywizm oddziaływał .leszcze do trzydziestych lat XX w. Ku" z n i € r mówi! o konkretnym prowadzeniu badań współczesnego wiejskiego sposobu życia w ZSRR. W chwili obecnej badanie koncentruje "i~ w guberni worcneskie.i i tambowskiej stosując system brygad. Głównym zadaniem studium jest badanie ",,'pływu soc.ialistycznych społeczeństw, �683 zwłaszcza systemu lwłchozowego, na życie rolników, na życie rodzinne, poziom kulturalny obywateli, ich moralne poglądy. Szczególnie studiuje się kwestię inteligencji wiejskiej i artystyczną twórczość ludową. Ważne i interesujące jest studium wielostronnego wpływu miasta na życie wsi. Najważniejszym czynnikiem współczesnego życia wiejskiego jest kołchoz' dlatego etnograf musi zaznajomić się z jego urządzeniami, by zbadać, w j;kim stosunku pozostają one do życia rodzinnego. Etnograf musi z~ać ekonomikę kołchozu, technologię i mechanizację procesów roboczych. Wazne jest również zagadnienie preliminarza całego kołchozu i pojedynczego rolnika. Autor wreszcie dochodzi do konkluzji, że zadaniem etnografa Jest przedstawić sposób życia ludu jako wynik skomplikowanego dialektycznego procesu socjalnego rozwoju. Etnografia jako wiedza o codziennym życiu mas ludowych może się rozwijać tylko w tym wypadku, jeśli będzie przepojona humanistyczną ideą reform socjalnych i troską o dobro mas pracujących. Pomoc naukowa służąca do wytworzenia lepszych warunków życia zawsze była i będzie głównym celem prawdziwej nauki, Do tego celu zmierzają także wszystkie usiłowania radzieckich etnografów. Prace słowackiego etnografa Soni K o wac z e w i c z o we j dotyczą teoretycznych problemów bad8.ń na polu ludowego sposobu ubierania si~. Główna uwaga czeskich i słowackich etnografów i folklorystów jest dZIsiaj skierowana na studium współczesnego sposobu życia i kultury czes.~ego oraz słowackiego ludu, dlatego w rozdziale "Etnografia CzechosłowaCJI są przedrukowane poszczególne artykuły naświetlające przeszłość. kult~ry i sposobu życia czeskiego oraz słowackiego ludu. Celem cza~oplsma J~st publikowanie studium o postępowych i demokratycznych tradYCJach w dZlejach czeskiego i słowackiego ludu, o tradycjach walk z uciskiem socjalnym, narodowym i duchowym. Jitka S t a n k o v a w Ręcznym tkactwie na Hornacku omawia wyroby ludowe hornackich tkaczy w południowo-wschodnich Morawach; wyroby te tworzą przejście między jednokolorowymi albo pasiastymi tkaninami (płótna, kanafasy, party) i słowackimi, bardziej zdobnymi i pstrymi "płatny preberanymi". Autorka skupia swoją uwagę na samych wyrobach, ich kolorowych wariantach i ornamentach. Analizuje bardziej skomplikowane wzory czeskich i morawskich tzw. "rypsowych" kanafasów, z którymi spokrewnione są poszczególne formy wzorów hornackich. Najbardziej rozpowszechnioną formę przybiera na Hornacku XX w. podstawowy materiał w pręgi, z nowym ornamentem, bardzo zbliżonym do wzorów słowackich. Na starszych poszwach, na pasach spódnic z błękitnego płótna są drobniejsze, prostsze i mniej pstre wzory niż na tych przedmiotach z okresu nowszego. Tkanie za pomocą igły drewnianej z "nabirackiem" jest rozpowszechnione u wszystkich narodów słowiańskich, Rumunów i Węgrów, a na Hornacku jest najbardziej zachodnim wyrazem tej techniki, podczas gdy gdzie indziej na Morawach i w Czechach tego nie znajdujemy. Głównym ośrodkiem tego wzorowego tkania była prawdopodobnie wschodnia częś"· Europy. Artykuł J. S t a n k o w e j ilustrowany jest licznymi zdjęciami wzorów poszczególnych typowych tkanin. Rozprawa Ludwika K u n z a, Kobza, jest przyczynkiem do badania ludowych instrumentów muzycznych. (Zob. "Lud", t. XLI, s. 934-935). Przyczynek do historii czeskich budynków wiejskich daje Jaroslav K I' a m a f i k w artykule Sto~unki budowlane na chodskiej wsi w 30 i 40 latach XIX w. Autor, znawca Chodska, zaznajamia czytelnika z dokumentami dotyczącymi rozwoju południowo-czeskich budowli wiejskich, mianowicie z suplikami i petycjami poddanych do zwierzchności o pozwolenie na budowę. Zajmuje się stosunkami prawnymi, a przede wszystkim rozporządzeniami dotyczącymi budowania domów w południowych Czechach na początku XVIII w., w świetle których trzeba zrewidować niektóre wnioski dotyc;hczasowych badań o przeszłości budowli wiejskich. Supliki i petycje są cenne przede wszystkim dlatego, że do nich dołączano plany budów i z prawnych pertraktacji można uzyskać ważny materiał do badań nad historią wsi. o Na ludowe budowle z innego kranca Czech, mianOWICIe z Pojeziera, zwrócił uwagę w swojej pracy J. S c h e y b a 1. Autor usiłuje wykazać złożoność północno-czeskiej architektury wiejskiej i wytyczyć jej główną problematykę. Przyrodnicza i etniczna niejednolitość kraju przejawiała się od samego początku również w kulturze ludowej, w budownictwie. Ludowe budowle :l okolic Frydlantu i Liberca są typami górno-łużyckimi (Zytawa). Bliskie stosunki gospodarcze i kulturalne między nazwanymi terenami w przeszłości dały możność powstania budynków tego samego typu. Ludowy dom w okolicach Jabłonnego należy już konstrukcją i zdobnictwem do środkowo-górskiej architektury, typowej dla Litomei'icka. Następnie określa Scheybal izerski i podkarkonoski typ (okolice Rychnowa i Jablonca) szerokich, przestrzennych budowli z wieloma izbami i stryszkami na siano. Ponieważ kraj jest tutaj mało urodzajny, więc budowle gospodarcze mają małe znaczenie. W urodzajnej okolicy Mnichowe HradiSte znajdujemy typy środkowo-czeskiego domu rolniczego z typowo czeskim planem (izba-sień, komora-chlew). Między tymi terenami leży typ poizerski (turnowski) w Czeskim raju, który jest naj bogatszy i naj rozmaitszy, ponieważ jest mieszaniną wszystkich poprzednich typów. Charakterystyka i określenie głównych typów przez autora jest podstawą do poszczególnych regionalnych monografii, które będą się zajmowały pólnocno-czeskim ludowym budownictwem. Artykułem programowym jest rozprawa Olgi S k a l n i k o w e j, Do badań nad kulturą i trybem życia czeskich i słowackich górników. Badania nad trybem życia klasy robotniczej rozwijają się w Czechosłowacji pomyślnie i planowo. Instytut etnografii i folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Ns.uk przy tych badaniach zwraca uwagę przede wszystkim na zagłębie kladenskie. które staje się z pierwotnie mało osiedlonego �684 terenu rolniczego, podczas narastania i rozwijania się kapitalizmu, zagłębiem przemysłowym z wysoko rozwiniętym ciężkim przemysłem . .o., S.k a In i k o w a zajmuje się mieszkaniem robotniczym na Kladensku, sClsleJ stosunkami mieszkaniowymi górników i hutników w kladenskich osiedlach Bradysek - Olsany w latach 1860-1910. Szybki rozwój tego kraju przy~osi kryzys mieszkaniowy, który kapitaliści starali się zlikwidow~ć budo,,;amem kopalni. Warunki ekonomiczne określały charakter domow rodzmnych, które sobie budowali niektórzy robotnicy. Budynek mieszkalny na Kladensku różni się bardzo od mieszkania wiejskiego; staje się on typem domu mieszkalnego bez pomieszcze6 gospodarczych, z mieszkaniami dzierżawnymi, z małym podwórkiem bez ogrodów mieszczącym się. na ~ardzo małej przestrzeni. Podstawowym rysem mieszkania robotmczego .Jest jego dostoso\'lanie do życia kolektywnego mieszkal1ców, tak w k~lomac~ robotniczych, .iak w rodzinnych domach ciasno stojących przy soble. TakI kolektyw reprezentował nie tylko przyjacielskie i rodzinne związki, lecz przede wszystkim więzy solidarności klasowej. Jako przykład podobnego charakteru podaje Skalnikova kolonię Brandysek; można się z tym jednak spotkać również w innych miejscowościach. Do artykułu dołączono plany po~zczególnych domów górniczych (fasada na pierwszym planie nie zgadza się z planem tego samego domu). Obszerne studium O. N a h o d i l a, Do zagadnienia wielkorodziny i Je; mzk/adu u wschodnio-słowiańskich Ukraińców, zajmujące się mniejszości.l narodowościową w Czechosłowacji, zawiera rezultaty ekspedycji z sierpnia 1953 r. która przeprowadzała badania ukrail1skich wsi we wschodniej Słowacji 'w województwie preszowskim. Chociaż wielkorodzina u ludności ukraińskiej we wschodniej Słowacji jest do połowy wieku minionego w rozJdadzie, to była ona jednak jeszcze do lat 40 naszego stulęcia bardzo rozpowszechnionym przeżytkiem, który istniał w związku ze znacznym społeczno-gospodarczym zacofan,iem. Jeszcze do dzisiaj dochowały się niektóre wiełkorodziny, przede wszystkim w oddalonych i trudno dostępnych osiedlach. Autor zgromadził obszerny materiał, który świadczy o tym, że zagadnienie ukraińskiej wielkorodziny w Słowacji wschodniej musi być uzupełnione jeszcze w dalszych ekspedycjach. Ważne jest również badanie terminologii; na t.ych terenach dochowały się bowiem najstarsze nazwy dotyczące st.osunków plemiennych i rodowych. Autor jest przekonany, że badania tych nazw mogą się przyczynić w dużej mierze do wY.iaśnienia zagadnienia rodowych z\viązków u dawnych Słowian. Trzy prace dotyczą czeskiego i słowackiego folkloru. A. M e l i c h e re; k \" artykule Slo wacka historyc.zna pleśń z XVI i XVII w. omaWla role. jaką odegrała '1\' tych wiekach słowacka pieśń historyczna, jak się w je i treści odbiiała sytuacja historyczna. J. H o rak \V Parodii w czeskich i s!ou;c:ckich pieśniach ludow'ych analizuje 14 pieśni kJas~'ka literatury czeskiej Karola Jaromira E r b e n a, 685 które przedstawiają podstawowe typy ludow'ej pieśniowej parodii mił03ne,i. politycznej, pracowniczej, religijnej (porównaj z folklorystą polskim W. K o s i ń s k i m i innymi). Autor zalicza czeskie i słowackie parodie do grupy parodii komicznych, chociaż i tutaj przedstawiona jest parodia społeczno-polityczna. Te stare ludowe parodie były żródłami, z którego czerpali wielcy poeci C e l a k o v s k)' i H a v I i c e k, a do których nawiązywał," rów'nież pieśni robotnicze. Czasopismo "Ceskoslovenska Ethnografie" kontynuuje również wielka tradycję czeskiego i słowackiego ludoznawstwa w dziedzinie etnografii słowiańskiej i zamieszcza liczne materiały, dotyczące zagadnień wspólnoty historycznej, kultury i trybu życia narodów słowiańskich i narodów ZSRR. zagadnień etnogenezy Słowian i historii etnografii słowiańskiej. Rozprawa D. K a l' o n d ż a ł o v a Madarski jeździec omawia podstawowe' problemy etnogenezy Bułgarów (zob. "Lud" t. XLI, str. 935). O. N a h o d i l na podstawie materiału etnograficznego tungusko-mandżurskich ludów ZSRR zajmuje się zagadnieniem totemizmu. Nauka burżuazyjna wychodziła tutaj przede wszystkim z kryteriów psychologicznych i nagromadzony materiał analizowała w oderwaniu od życia gospodarczego i społecznego pierwotnego kolektywu ludzkiego. Według N a h o d i ł a totemizm powstaje jako jeden z wyrazów narastającej t'eligii matriarchatu. wspólnej całej ludzkości. Totemizm stopniowo zanika 'N związku z przejściem do patriarchatu, kiedy totemy i żel1scy przodkowie ustępują miejsca rozwiniętej genealogii patriarC'halnej. W okresie patriarchatu wyobrażenia totemistyczne ulegają zmianom. Druga część pracy poświęcona została przeżytkom totemizmu u tungusko-mandżurskich ludów. Artykuł L H r b k a Nowe arabskie źródła o wschodniej i środkowe} EUTOpie omawia dziennik podróży hiszpańskiego Araba A b u H a m i d a al A n d a l u s i e g o. który odwiedził w XII w. Rosję i Węgry. Trzeba podkreślić, że z arabskich dzienników podróży, które są niezmiernie cenne dla badań nad najdawniejszym okresem historii słowiańskiej, korzystała czechosłowacka archeologia i etnografia bardzo mało, natomiast w ZSRR i w Polsce poświęca się im wiele uwagi. Praca A b u H a m i d a była d" niedawna nieznana; w 1953 r. wydał ją C. E. D u b l e r w Madrycie, Wydawca napisał obszerny komentarz i dołączył słownik terminów; w pracy uderza nieznajomość języków słowiańskich oraz pomijanie nowych prac radzieckich, które mogłyby mu w wielu wypadkach pomóc, A b u H a m i d przebywał u Kamskich Bułgarów, zwiedził całą Rosję i Węgry. W jego opisie podróży jest wiele ciekawych, cennych wzmianek. ważnych dla zapoznania się z życiem Słowian. Ewa V l' a b c o va mówi o pieśni radzieckiej o S t a l i n i e i L e n i n i e. V. H a s a lo v a omawia wkład w etnografię czechosłowacką twórczośd malarza Vaclava F i a l y, który w latach 1936, J937 zwiedził Zakarpacką Ukrainę. gdzie pracowR\ we wsiach Sirokij Lug i Nowoselica, Jego wy- �686 687 kresy, grafiki i obrazy z tego kroju są nieprzebranym źródłem badań etnograficznych terenów wzdłuż rzeczki Lużanki zamieszkałych przez Bojków. Obrazy F i a l y ilustrują zręby, chaty bez kominów, małe młyny i drewniane kościoły, wnętrza poszczególnych izb i typy mieszkańców. Prace te dają wgląd w stosunki, jakie panowały w Zakarpackiej Ukrainie do czasu jej wejścia w skład wielkiej rodziny narodów radzieckich. Dotychczas prawie nieznane są prace o dużej wartości prof. A. M u s i l a, prof. O. P e l' t o l d a, prof. C. L o u k o t k i, które musiały być wydawane na obczyżnie. Dlatego czasopismo poświęca teraz wiele uwagi tym pracom w dziale etnografii egzotycznej. Jedną z nich jest rozprawa O. P er t o l d a, Artystyczno-rzemieślnicze opracowanie metali na Cejlonie. Druga rozprawa O. P e l' t o l d a dotyczy resztek starego rolniczego sposobu uprawy ziemi na Cejlonie. Autor omawia prymitywny sposób uprawy ziemi, tzw. czhinnów, charakterystyczny dla synhalskich szczepów wyspy, który prźetrwał do XX w. obok rozwiniętego indyjskiego sposobu rolnictwa l. P e l' t o l d uzupełnia uwagi Anglika J. E. T e n n e n t a własnymi spostrzeżeniami, uzyskanymi na Cejlonie w 1910 i 1922 r. Uprawa chinnów jest pierwszym stopniem przejścia od zbierania do orania ziemi. Północno-wschodnie tereny Brazylii są jak dotąd pod względem etnograficznym i językowym zupełnie nie zbadane. Ćestmir L o u k o t k a wykonał ważną pracę gromadząc i porządkując istniejący materiał o indiańskich szczepach Brazylii. Autor podaje również mapę z rozmieszczeniem Indian. Druga praca L o u k o t k i poświęcona została ceramice południowoamerykańskiej. Autor podzielił znalezioną ceramikę na trzy grupy: 1. na znalezione rzeczy archeologiczne, 2. na wyroby historycznych wymarłych szczepów i 3. na wyroby dzisiejszych Indian. Jest to ceramika tylko zdobnicza i użytkowa. W artykule o mowie papuańskiej w dziele N. N. M i k ł u c h o - M a kła ja autor uzupełnia materiał filologiczny podany w 3 tomie dzieł M i k ł u c h oM a kła j a nowszymi danymi. Na tej podstawie szczegółowo opisuje dialekty papuańskie wysp Nowej Gwinei i podaje ich klasyfikację; mapka uzupełnia materiał podając rozmieszczenie języków papuańskich na wybrzeżu przy zatoce Astrolabe i na pobrzeżu Makłaja. Dołączony jest również mały słownik. Praca K. Z vel e b i l a O rozwoju niektórych szczepów poludniowoindyjskich dotyczy tych ~zczepów, którym dotychczas poświęcano mało uwagi. Autor opisuje różne mniej czy więcej rozwinięte stadia desyntegracji u szczepów Otarów, Malaialiów, Kallarów, Marvarów, Malasanów,Kanikkarów i Kadarów. V. M a t l' e k Czhinn _ 'akiejko!wiek w Mieszkaniach wyrąbane uprawy mie,isce roli. i budowach w dziewiczym li lesie. Lapoń.czyków (w południo- obsadzone ,ieden tylko rok, bez \ ~ u;ej Szu;ecji i Noru;egii) opisuje przede wszystkim stare typy mieszkań lapońskich, tzw. koty (lekkie, przenośne namioty kryte płótnem albo materiałem wełnianym, lub izby kryte korą brzozową albo darniną), których dotychczas używają obok nowych typów izb i zrębów. Autor wyróżnia dwa typy kotów; zajmuje się też niektórymi innymi rodzajami budowli lapońskich: tzw. gammą, służcą dziś za budowlę gospodarczą, i innymi budowlami tego rodzaju. Daje też szczegółowy opis życia Lapończyków. W dziale metodycznym czasopisma zamieszczony został artykuł L. B ar a n a (wykonawcy doskonałych zdjęć kolorowych w "Czeskim Ludzie") o znaczeniu fotografii kolorowej dla etnografii. Podobny charakter ma przyczynek J. V. S c h e y b a 1 a O roli rysunku przy badaniach etnograficznych. Krótka notatka w dziale "Historia nauki" (tylko w 1953 r.) poświęcona została życiu i twórczości etnograficznej czeskiego badacza Vaclawa S v ob o d y (1850-1924), który jako lekarz okrętowy zwiedził kraje Dalekiego Wschodu, uzbierał i uporządkował cenny materiał ludoznawczy. W drugiej notatce ocenia M. P l' o k o p e c tylko część dorobku znakomitego antropologa czeskiego Alesza H l' d l i c k i (t 1934) podając również bibliografię jego prac. Artykuły jubileuszowe poświęcone zostały 70 rocznicy urodzin prof. Otakara P e l' t o 1 d a, znakomitego orientalisty czeskiego, i 10 rocznicy śmierci Lubora N i e d e l' l e g o, autora epokowego dzieła Slowiańskie starożytności i Życie dawnych V. P Słowi·an. w artykule Terenowe badania nad czeską architekturą lusprawozdanie o organizacji badań w Towarzystwie Ludoznawczym w 1952 r. Badania, które się ograniczają do 6 obwodów i swoją treścią są zasadniczo kompleksowe, planuje się na sześć lat; obejmują one prace badawcze w terenie, opracowywanie i uporządkowanie uzyskanego materiału dokumentarnego (fotografii, planów, rysunków i opisów). Dwie notki E. B a l a s a dotyczą architektury ludowej na Votocku i Vlasimsku w Czechach środkowych i konkretnych rezultatów badań terenowych, które w 1953 r. przeprowadzał gabinet ludoznawczy. Autor opisuje rajciekawsze budowle ludowe oraz metodę, przy której pomocy opracowuje się uzyskany materiał. dową l' a żak i jej spis podaje O. N a h o d i l i V. S c h e u f l e l' podają informacje o badaniach etnograficznych na Horsovskotyńsku w południowych Czechach u przesiedleńców czeskich z Wołynia. Sprawozdanie E. V r a b c o v e j opisuje pracę grupy folklorystycznej ukraińskiej ekspedycji kompleksowej w 1953 r. do wschodniej Słowacji. Kronika zawiera ciekawy materiał o pracy Gabinetu Etnograficznego CzAN i Wydziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze. Z pracą i zbiorami Muzeum im. Naprstka w Pradze zapoznają czytelników :utykuły Ć. L o li k o t k i i V. S o l c a. . �688 Sprawozdanie z przebiegu konferencji o ludowości w literaturze czeskiej 7: lutego 1!J54 r. naIJisal J. J e c h. Potrzebami ulepszenia pracy etnograficznej w muzeach zajęła się konferencja etnografów-muzeologów w Martinie w maju 1954 r., o której komunikuje V S c h e u f I er. Z wiadomości o etnografii zagranicznej wielkie znaczenie ma artykuł J. Kra m a ["i k a poświęcony przeglądowi dorobku etnografów radzieckich za 1953 r., opierający się zasadniczo na materiałach z konferencji archeologów i etnografów radzieckich w Moskwie w kwietniu 1954 r. J. Kra m a f i k podaje również sprawozdania z działalności etnografów niemieckich i łużyckich. Obszerny dział "Krytyka i Bibliografia" stanowi ostatnią część czasopisma. ZawiEra on 3zereg recenzji najważniejszych prac krajowych i zagranicznych. Z prac czeskich i słowackich autorów są tu krytycznie rozpatrywane L. N i e d e r I e g o Podręcznik słowiańskich starożytności; Zdenka N ej e d l e g o Stare opowieści czeskie A. Jiraska jako źródło historyczne i O kulturę ludową i narodową; O. N a h o d i I a i J. Kra m a f i k a J. V. Stali,l i etnografia; trzytomowa praca słynnych podróżników czeskich J. H a nz e l k i i M. Z i k m u n d a Afryka snów i rzeczywistości, następnie "Narodopisny Sbornik" Słowo.ckiej Akademii Nauk, XI, 1952 i inne. Z radzieckich prac omawiana jest książka Anglo-amerykańska etnograj'iG w służbie imperia1.iz·/n1L, N. K o l p a k o w ej Ksiqżka o rosyjskim folklo?·",·? oraz czasopismo "Etnografia Radziecka" za 1953 r. L. H c I it omawia X i XI tom ".Jahrbuch des Muzeum fUr Volk~kunde" i V. S t a n o v s k y Fiń.~!:i epos KaLevala. Przegląd bibliograficzny R. B e .. d n a f i k a dotyczy literatury etnograficznej na Węgrzech w latach 19381948. Wreszcie specjalna bibliografia 1. S v i t a k a obejmuje prace Karola M ark s a i Fryderyka E n g e I s a. Jak wynika z przeglądu obu roczników czasopisma (1953, 1954), redakcji udało się pomyślnie rozwinąć pracę umożliwiając wszystkim ośrodkom naukowym i wszystkim dziedzinom nauki ludoznawczej jak naj szersze publikowanie rezultatów. pracy badawczej. Czasopismo "Ceskoslovenska Ethnugrafie" stało się zwierciadłem bogatej i płodnej pracy etnografów czechosłowackich. Redakcji jednak nie udało się pozyskać współpracowników ZSRR i państw demokracji ludowej. Również informacje o stanie badań etnograficznych, o pracy etnograficznej w ogóle u bratnich narodów i u innych narodów przedstawiają się ubogo. Przy omawianiu czasopisma nie można pominąć jego szaty zewnętrznej. która jest na wysokim poziomie, zwłaszcza o ile chodzi o jakość druku i papieru, o doskonałe reprodukcje. przede wszystkim kolorowe. Większą uwagę należałoby jednak poświęcić obcojęzycznym streszczeniom. J. Damborsk.y i J. (Olomouc) Navratil l 689 ETHNOGRAPHL\.. A Magyar Neprajzi Tarsasag Folyoirata. Rocznik 1953. Redaktor główny G. Ortutay, redaktor 1. Balassa. Budapest, wydawnictwo Akademia i Kiadó Budapest, s. 476. LXIV Wydawane od wielu lat zasłużone czasopismo etnograficzne węgierskie "Ethnographia" przeszło w ciągu ostatnich lat znamienną ewolucję. Ewolucja ta,. an~logicznie do procesu zachodzącego w innych dyscyplinach nauki, wyraza Slę a) w zwróceniu większej uwagi na zagadnienia współczesne, ze szczególnym uwzględnieniem naj nowszych przemian zachodzących w związku z procesem socjalizacji wsi, b) w ujmowaniu pewnych zjawisk kompleksowo. łącznie z wynikami innych dziedzin nauki, c) w oparciu metody badań o zasady materializmu, d) w traktowaniu nawet tematyki przyczynkowej na szerokiej bazie pewnych ramowych, wysuwających się na czoło zagadniell kluczowych, co pozostaje w związku z zarysem planowania. Rocznik otwiera przekład artykułów znanego radzieckiego badacza P. 1. K u s z n i e r a O etnograficznych badaniach socjalistycznej kultury i bytu narodów ZSRR. Dwa obszerne artykuły zajmują się przemianami we współczesnej wsi węgierskiej. Pierwszy z nich F. B a k ó, Przyczynki do dziejów socjalistycznego budownictwa wsi, zajmuje się nową wsią powstałą na byłych dworskich polach, wchodzących dotychczas w zakres kilku gmin wiejskich w okolicy miasta Sarospatak, na terenach, gdzie były rozrzucone tzw. tanya, tj. rodzaj odosobnionych folwarcznych zabudowań, zbudowanych u schyłku XIX w. Lepsze z tych budynków zamieszkane były przez oficjalistów d";"orskich, mniejsze przez biedotę folwarczną. Zależność od dworu była duża: wszyscy mieszkańcy tanya zobowiązani byli do rozmaitych posług we dwor~e .. Byt tej ludności był nędzny, mieszkania prymitywne, stan kulturalny mskl; prenumerowanie dzienników było podejrzane w oczach dworu a nauczyciel, który poza nauką zajmować się chciał działalnością oś~iatową, wpadał w niełaskę i bywał zwykle przeniesiony do innej wsi. .•~ Po wyzwoleniu w 1945 r. ludność tych osiedli otrzymała ziemię. Ponieważ dotychczasowe zabudowania nie wystarczały, zbudowano nowe domki i tym sposobem powstała nowa wieś. Domy budowano prywatnie mając możność uzyskania na ten cel pożyczek państwov.'Ych. Większość {udnośei posiadała własne n3rzędzia. Domy budowano, według dostarczonych wzorów. z drzewa, cegły, a niektóre budynki gospodarcze z gliny zmieszanej ze słomą. Przy budowie korzystano z pomocy sąsiedzkiej lub z pracy rzemieślników budówlanych. W roku 1953 przekształcono nowe osiedle w gminę, ale z nazwą nowej gminy były kłopoty; okoliczni kułacy lub byli oficjaliści dworscy Zł~śliwie nazwali ją "Betyarszallas" (Osiedle rozbójników), poszczegółne uhce przezwano od nazwisk, przezwisk, cech charakterystycznych itd. We wsi kształtowało się nowe życie, powstała komórka partii, zaprenumerowano wiełe dzienników i tygodników. Uwagę zwraca fakt. że wieś nie uczyniła H .,LUll'·. t. XL!! �691 690 dotąd żadnego kroku na drodze do socjalistycznej gospodarki. Autor tłumaczy to dawną nieufnością wzajemną ludzi, celowo rozniecaną przez dwór, a potęgowaną przez ciągłe przerzucanie czeladzi dworskiej z jednych osiedli do innych, co nie sprzyjało wytworzeniu się poczucia wspólnoty. Wpływał na to również niski stan świadomości, brak przeszkolenia politycznego i brak agitacji; nowi lokatorzy wsi i nowi posiadacze ziemi "nie widzieli różnicy między gospodarką pańską a spółdzielczą ... We wstąpieniu do spółdzielni produkcyjnych widzieli powrót do sytuacji podobnej do stosunków z czasów pańskich i tego się lękali". a ile w tej wsi istniały tego rodzaju opory, to w innej nowej wsi, Ebes, w komitecie Hajdu, opisywanej w artykule L. S z o l n o k y, Uwagi etnograficzne w związku z utworzeniem nowej socjalistycznej wsi, warunki ukształtowały się odmiennie. Poprzednio w Ebes, leżącym blisko miasta Debrecen, istniała również nędzna tanya. Po 1945 r. osadnicy, którzy otrzymali tu ziemie podworskie, postanowili założyć nową wieś. Założono ją według ustalonych z góry planów, przy czym wprowadzono całkowicie plan geometryczny wsi z prostymi ulicami i kwadratowymi parcelami. Nie wszystkim to się podobało. "Znam wiele wsi ... Słyszałem, że w Ameryce są takie proste, równe ulice i jednakowe wszystkie domy. Ale przecież my nie jesteśmy '. w Ameryce ... " - mówiono. Oczywiście przy wykończeniu szczegółów bu'dowy nastąpiło zróżnicowanie, dostawiano rozmaite budynki gospodarcze; jedni stawiali na polu piec gliniany, inni otaczali dom płotem plecionym z wiklin, inni jeszcze malowali domy we wzory itd. Artykuł szczegółowo opisuje kulturę materialną obecnych mieszkańców wsi i ich życie kulturalne, podkreślając wytwarzanie się nowej świadomości. W Ebes nastąpiło zresztą znaczne zróżnicowanie: z tych, którzy w 1945 r. otrzymali ziemię, jedni wykorzystali pomyślną wówczas koniunkturę i znacznie się wzbogacili, inni zaś pozostali w niezmienionych warunkach. Wkrótce po wszczęciu akcji zmierzającej do podniesienia poziomu techniki rolnej zawiązała się w Ebes spółdzielnia produkcyjna. Dobremu funkcjonowaniu spółdzielni produkcyjnej stało na przeszkodzie oddalenie mieszkaniowe jej członków, rozdzielonych na odległych tanya; wówczas postanowiono wybudować całkowicie nową wieś, która stała się wsią socjalistyczną od swego założenia. L. T 1\ k a c s w artykule Do spra.wy wędrownych śpiewaków z obrazkami podaje, że szereg tekstów, w które zaopatrywane były aż do XIX wieku obrazki pokazywane na jarmarkach, odpustach itd. przez wędrownych śpiewaków, było spisanych na druczkach. Teksty te składały się z dwóch części, z których jedna, pisana prozą, podawała treść rozmaitych, zazwyczaj mrożących krew w żyłach wypadków; drugą część, pisaną wierszem, śpiewak rozdawszy druczki publiczności śpiewał razem ze swoją rodziną i z otoczeniem; równocześnie rozwiesiwszy na ścianach obrazki wskazywał kijkiem odpowiadającą danej zwrotce ilustrację. Jak stwierdza analiza autora teksty te, pisane dla publiczności drobnoburżuazyjnej, opisują rozmaite morderstwa, kradzieże itp. zbrodnie. Pisane są złą węgierszczyzną, przypuszczalnie nie są ta utwory rodzime, ale tłumaczenia, i to głównie z języka niemieckiego. Nawet te teksty, które tematycznie związane są z Węgrami, np. a zbójniku Rózsa z połowy XIX wieku, nie odpowiadają ujęciu tej samej postaci w węgierskiej tradycji ludowej i balladzie. M. B e l e n yes y w artykule Rybolówstwo w XIV w. podaje wiadomości zaczerpnięte z źródeł historycznych i ikonograficznych, dotyczących rybołówstwa na Węgrzech. Łowienie ułatwiały wówczas zapory na rzekach oraz sltuc.~ne jeziora wykopane na terenach bagnistych itp. Do łowienia ryb służyły głównie sieci rozmaitych rodzajów. Łapano również ryby do "klauz", których wyższą formą były tzw. szegy (czytaj sedź, słowo siedź lub turec. siike, siigen?), rodzaj specjalnie konstruowanego sprzętu do łapania ryb, przenośnego i wymagającego stałego pilnowania. Obok tego występuje vejsze, rodzaj wmontowanej w brzeg pułapki na ryby. Artykuł znanego iranisty węgierskiego J. H a I' m a t t a, Dane irańskie do dziejów chleba, jest z pogranicza zagadnień językoznawczych. Autor wskazuje na to, że u pierwotnych plemion irańskich. z początkiem I tysiąclecia p. n. e. był znany chleb wypiekany w popiele, zwany w języku staroilańskim nikiina, tj. "zakopany" (= w popiele), skąd ormiańskie .nkan=chleb i w języku brahui nikan = jedzenie. Widać z tego, że plemiona te znały wypiekany w popiele chleb, który niemiecki badacz dziejów pożywienia Maurizio porównuje słusznie z polskimi podpłomykami. Inna grupa wyrazów na oznaczenie chleba pochodzi z jakiegoś staroirańskiego nayna (porównaj pols. nagi, niemiec. nackt) = goły, nagi, to znaczy nie zakopany w popiele i nie pokryty (popiołem); stanowi przeciwstawienie poprzedniego określenia i oddaje już pojęcie chleba pieczonego w piecu, co zapewne przejęły ludy irańskie od ludów semickich. Od tego wyrazu pochodzi niechybnie nowoperski nan = chleb, baluczi nagan oraz szereg wyrazów w językach ug~ofińskich, jak nań, tureckich, np. nan, itd. Niezależnie od tego znany jest w Języku chorezmijskim wyraz pakand « staroirańs. upa kanta = w dole zakopany), od którego pochodzi oguski bakand, cytowany przez Ibn Fadlaf'a), i prawdopodobnie baszkirski beketey. Autor poza sprostowaniem wielu my~nych dotąd etymologii (wyrazy bowiem pochodzące od nayna i od nikana chCIano wyprowadzić ze wspólnego jakiegoś pnia), wskazuje na doniosłe wnlOski, jakie można stąd wyprowadzić o rozprzestrzenianiu się rozmaitych sposobów wypieku chleba. L. K i s s w artykule Stożkowate piece w Hodmezovasarhely pisze. że zbudowane z gliny i cegły bielone piece o stożkowatym kształcie służą do ogr.ze:-rania mieszkania oraz do. wypiekania chleba; umieszczone są zwykle w kąCIe Izby i koło nich koncentruje się w zimie życie mieszkańców chałupy. Kszt~łt takiego pieca bywa okrągły, opływowy, gruszkowaty, czasem przypomma czworokątny, ścięty z góry ostrosłup. Piece te obecnie zanikają Już w XIX wieku wyrugowały je piece kuchenne z płytą i piece kaflowe. ~utor 44' �692 693 oprócz opisu pieców i narzędzi służących do ich budowania daje opis sprzętu piekarniczego. B. Kor o m p a y w Północnych bylinach zapoznaje Węgrów z tym rodzajem rosyjskiej twórczości ludowej. Inną niezmiernie ciekawą dziedzinę ludoznawstwa omawia L. V a j d a w artykule Walka Pigmejów z żurawiami. Artykuł ten wchodzi w zakres dziejów ludowej, legendarnej, tradycyjnej geografii średniowiecza, w zakres owych podawanych z ust do ust wątków o ludach karłowatych, ludziach z jednym okiem, rybach o głowach mnicha itd. Autor podaje ustęp z opisu wysłanego do Tur-;:ji dyplomaty siedmiogrodzkiego Borsosa z początku XVII w.; w opisie tym po skreśleniu dość dokładnego obrazu krajów arabskich Borsos podaje, że gdzieś za Indiami znajduje się kraj antypodów, karłów, dokąd lecą od nas żurawie i walczą tam z antypodami. Niechybnie wyobrażenie o antypodach, czyli karłach, powstało na gruncie wiadomości o Pigmejach, których tradycja przenosiła często z Afryki do Indii. Borsosczęść wiadomości zebrał w Konstantynopolu, ale zmieszał je z wiadomościami zaczerpniętymi z legendy ludowej, w której wątek o wędrówkach ptaków na kres ziemi (mającej według dawnej ludowej kosmografii kształt plaskiego dysku) oraz o walce z zamieszkującymi tam karłami spotykany jest nie tylko u ludów ugrofińskich dalekiej północy, lecz również u Indian północnej Ameryki i jest może odbiciem pewnych wydarzeń z okresu wspólnoty pierwotnej i struktury rodowej. W dziale materiałów i komunikatów gotowanej przez siebie większej pracy A. B e l' e s podał fragment z przyo kijach pasterskich pt. Przyczynki do wyrobu i używania kija pasterskiego w komitacie Hajdu-Bihar. Pasterze owiec używają tam szczególnego kija pasterskiego o haczykowatym zagięciu, zwanego kampó. Zagięcie to, ,vykonane z żelaza lub miedzi, często ozdobne i osadzone na wysokim kiju, służy do chwytania owcy i wyciągania ki za nogę tylną ze stada. F. B o d g fi.1 w artykule Przemiany jednej piosenki robotniczej podaje rozmaite warianty dawnej pieśni wędrownych rzemieślników; w pieśni tej odbijały się losy przemian węgierskiej klasy robotnicznej. K. L u k fi.c s publi\ kuje szereg materialów Do dziejów rybołówstwa w okoLicach jeziora FertO i Rabakoz, na podstawie danych z XV w. o narzędziach rybackich i położeniu socjalnym rybaków. S. B a l i n t zaznajamia ze Starymi tradycjami ó nieśmiertelności Rakóczego i o jego mars;;u w okolicach Szegedu. G. T a k a t 3 opisuje ostatnią dawnego typu szopę na zboże i siano w Somogyjfl.d. Bek e pisze O pewnej nazwie ducha leśnego u ludu Korni podając, że lud Komi unika nazwy ducha leśnego uważając ją za tabu i używa peryfraz, jak kuź (długi) r:..: ku, '" (węgierski) hosszu. V. D i ó s z e g i zajmuje się pewnymi tradycjami szamanizmu, których pozostałością jest czasownik rejtez "" revii.1 (skryć), wyrażający kontakt z ponadnaturalnymi istotami. O: Następny dział czasopisma to "Przyczynki do dziejów etnografii". I S a n d o r ~m~eszcza tu dłuższy przyczynek: Poczqtki naszej muzeologii etnograftczne? Sięgają one lat 70-tych XIX wieku i reprezentowały wówczas pewną funkcję społeczną; były to na początku kolekcje osobliwości, zbieran~ch . p.rzez prywatne osoby, oraz zbiory szkolne. Pewną rolę odegrały tu rowme.z wystawy przemyslowe i rolnicze oraz wielkie wystawy światowe, na ktorych. eksponowano przedmioty węgierskiego przemysłu ludowego, wzory tkanm, modele chat, gospodarstw chłopskich itd. Eksponaty wystaw daw.ałY .zw:k~e pocz~tek zbiorom stałym. U schyłku XIX w. rozpoczyna się realIZaCJa .Idel muz:ow etnograficznych; na tym polu wielkie zasługi połozyl1 J.. X a n.t u s I F. R ó m c r. Z okazji wystawy wiedeńskiej w 1873 r. zorgal1lzowal1 oni wystawę eksponatów węgierskich; była to pierwsza węgIerska wystawa etnograficzna; stała się ona zaczątkiem Muzeum Rzemiosła Artyst~cznego.;V Budapeszcie, podczas gdy zebrane przez podróżników kolekcJe, ~ ~a~ow egzotycznych złożyły się na zbiory Muzeum Etnograficznego: ~ozr.ozm.em~ to, charakterystyczne dla epoki kapitalizmu, wyrażone jasno \,,: n:emlecklm Języku. przez "Volkskunde" i "Volkerkunde", rozdwoiło drogi \\ęglersklego muzealmctwa etnograficznego, podobnie zresztą jak i polskiego. , W dziale dyskusyjnym zamieszczono cały szereg przyczynków języko~naw:czyCh, o. s~stemat~zaCJi gier: dziecięcych; w obszernym artykule pt. J rze]a.wy s~c]a~tstyczne] kultury i sposobu życia w naszych wsiach L. K a rd o s s nawIązuJe do umieszczonego w .,Etnographia" '" 1952 nr 3-4 programowego. artykułu 1. B a l a s s a, O pewnych zagadnieniach z zakresu badań Pt~ogra!tcznych nad budowaniem życia socjalistycznego w naszej wsi, W,SKaz.uJąCn~ potrze,bę ~runtownych badań nad przemianami kultury nie tJil.ko we WSiach społdzlelczych, ale i we wsiach nie posiadających spółdZlelm. . . W dziale "Wiadomości etnograficzne" umieszczone są notatki: Ekono~~~c~ne p.ro.blemy soc!alizmu w ZSRR J. Stalina jako drogowskazy dla ,g erskte] etnografII, "Prace etnograficzne w 1952 r." (prace Komitetu ~:~~grafiCZn~gO, W. A. N., Towarzystwa Ludoznawczego: wydawnictwa, zbiema.tenało~, przygotowanie bibliografii, wystawy, filmu), Uczcze70-te] roczmcy urodzin Z. Kodcily przez Węgierskie ., Towarzystwo L"ltOZnawcz . •.• . . e, O go'l no k raJowy konkurs etnograficzny w 1952 r. w zakresie sztUkI /'Jdowe.' ( .. . d' . . Nauk ZŚ. J z lIcznymI z. Jęciami), Prace Instytutu Etnografii Akademii nija" x_rRR, -;'luas et-;wgraflczny Syberii (przekład z "Kratkije Soobszcze, . \, 1952). W dZIale tym zamieszczono przekład artykułu M L e . o polskie t f" ... . W l n a J. e nogra 11 ("Kratkije Soobszczenija", XV 1952) notatkę o zjeździe k rakowskim PTL z 1951 r. prze ł ozoną . z "Ludu" " oraz sporządzony przez znanego nam z Ludu" (t XXXVI śk . " . , 1946, s. 405-407) Christo W a kar e lgo wyczerpujący • prze g l ą d bł'u gars k"lej lIteratury . JataI e1943 etnograficznej za -1951 (do 19~3 . t . . . 5chrift f" . r. IS meJą łatwo dostępne przeglądy np. w ooZeitUl' slavlsche Philologie"). n:e e �695 694 próbę syntetycznego ujęcia, której autorem jest Richard Wei s s. Jakkolwiek od ukazania się jego dzieła upłynęło już dziesięć lat, zasługuje ono na szersze omówienie. Autor nie ogranicza się bowiem do zobrazowania kultury ludowej dzisiejszej Szwajcarii, ale przytacza również szereg wywodów na tUry teoretycznej i metodologicznej. Obszerne, starannie wydane dzieło Wei s s a, autora m. in. cennego studium o szałaśnictwie alpejskim (vas Alpwesen Graubiindens, Wirtschajt. Sachkultur, Recht, Alplerarbeit und Alplerleben, Erlenbach - Zurich, b. r.), ma specyficzny charakter. Przynosi ono bowiem nie tylko usystematyzowany przegląd dotychczasowego dorobku badawczego etnografów szwajcarskich, ale ustala też określony program zadań badawczych, który zawarty jest z3.równo W części teoretycznej, jak i w ustępach opisowych. Zasadnicza treść części ogólnej dzieła (s. 3-67) stanowi prńbę odpowiedzi na pytania, co jest przedmiotem etnografii, na czym polega jej stosunek do innych nauk i jaka jest jej metodologia. Autor stara się, niestety w sposób nie dość jasny, stworzyć taką koncepcję etnografii, która byłaby dostosowana do specyficznych warunków Szwajcarii. Odnośne wywody Wei s s a ująć można w następujący sposób. Autor wychodzi z założenia, że "etnografia z historycznego pojęcia narodu, z pojęcia społeczeństwa wchodzącego w ramy państwa wyodrębniała swoje własne, pozahistoryczne i pozaklasowe pojęcie ludu" (s. 3). Istota tego, co ludowe (das Volkstiimliche), wyraża się, zdaniem We i s s a, w dwóch zasadniczych elementach. Element pierwszy powstaje przez to, że działania jednostki czy kręgu jednostek warunkowane są określonymi więziami, wynikającymi ze współżycia ludzi w ramach jakiejś wspólnoty (Gemeinschaft). Przez pojęcie wspólnoty, którego autor bliżej nie definiuje, rozumie on nie tyle określoną grupę społeczną, co raczej pewną trwałość jakiegoś zespołu wartości kulturalnych, kontynuowanych w drodze tradycji ustnej. Drugi element tego, co ludowe, to wspomniana już tradycja, której zadaniem jest umacnianie wspólnoty. W nowoczesnym społeczeństwie, dowodzi Wei s s, tyl~o pewne wartości kulturowe i tylko w pewnych klasach społecznych maJ~ charakter ludowy. Istnieje poza tym zespół dóbr kulturowych, których przYJmowanie, kontynuowanie lulc odrzucanie jest indywidualną sprawą osobnika. W każdym człowieku, niezależnie od jego zawodu czy przynależności klasowej, toczy się walka między elemeJ1tami kultury opartej na wspólnocie i tradycji a elementami kultury indywidualnl.'j (Individualkulturl, ~pecyficznej dla każdego człowieka. Zadaniem etnografa jest uchwycenie we współczesnych warunkach elementów tak pojętEej kultury ludowej, która .Jest częścią ogólnej kultury (der Kultur i.\berhaupt). W dziale recenzji umieszczono omówienie III wydania dzieła Z. K o d a l y, Węgierska muzyka ludowa, L. Var g Y a s a Rytm wiersza węgierskiego, zbioru pieśni ludowych poety J. A l' a n y, Księgi zbiorowej ku uczczeniu 70-lecia Z. Kodaly, pracy L. D e g h O poezji ludowej opiewajqcej walki a wolność z 1848 r., pracy M. Z s i r a i a O pionierach językoznawstwa porównawczego ugrofi1'Lskiego z XVIII w., Węgrach Sajnovicsu i Gyarmathim, pracy A. A n i s i m o w a, O kulcie niedźwiedzia u Ewenków, oraz recenzje kilku dzieł zagranicznych, jak "Jahrbuch des Museums fUr Vólkerkunde" (Lipsk), A. R. R a d c l i f f e - B l' o w n and D. Forde, African Systems of Kinship and Marriage i G. P e e l, Isles of Torres Stvaist (między Australią a Nową Gwineą). Artykuły zaopatrzone są w krótkie streszczenia rosyjskie i francuskie, angielskie lub niemieckie. Widzimy tu dużą rozpiętość tematyki, śmiałe i nowatorskie tendencje do poruszania wciąż wyłaniających si«: nowych zagadnień, do rozszerzenia tradycyjnych ram dawnej etnografii i otwierania dla niej nowych, śmiałych perspektyw. Niektóre artykuły w metodzie i tematyce mogą zawierać i dla nas wiele pouczającego materiału, mogą nasunąć nam pewne analogie, zwrócić uwagę na pewne gałęzie etnografii mniej pielęgnowane. Ponieważ pod względem merytorY'cznym materiał zawarty w "Etnographia" zawiera wiele danych przydatnych bezpośrednio dla naszych prac, np. dane o dawnym rybołówstwie, o pożywieniu, bliższy kontakt z węgierską etnografią, jest przy dzisiejszym kierunku prac ludoznawczych w obu krajach postulatem aktualnym. 'Nie trzeba jednak sądzić, że dla "Etnographii" mamy same tylko pochwały. Artykuły są na nierównym poziomie, co wynika choćby z tego, że redakcja publikuje róvmież niezupełnie wypracowane lepsze prace ludowych zbieraczy. Redakcyjnie układ czasopisma sprawia wrażenie nie przemyślanego. Na podstawie tej recenzji czytelnik mógłby sądzić, że np. dwa obszerne artykuły o budownictwie wsi socjalistycznej są umieszczone obok siebie. W istocie tak nie jest, albowiem są one przedz'ielone małym przyczynkiem o wędrownych handlarzach obrazkami. Czy nie byłoby bardziej celowe umieścić je obok siebie, kierując się w układzie tematycznym czasopisma pokrewieństwem zagadnień? Redaktorem głównym czasopisma jest G. O l' t u t a y, znany etnograf, autor dzieła o węgierskiej sztuce ludowej, po wyzwoleniu minister oświaty, obecnie dyrektor Instytutu Etnografii Uniwersytetu w Budapeszcie. Redaktorem naczelnym jest L B a l a s s a, nasz zeszloroczny gość i organizator wystawy węgierskiej sztuki ludowej w Warszawie. Jan Reychman R. WEISS, Vol k s k u n d e d e l' S c h wei z. Grundriss mit 10 Tafeln, 8 PHinen und 3l4Abbi:dungen. Erlenbach-Zi.irich(1946). S. XXIV+436+4 nlb. Etnografia szwajcarska wzbogaciła się w okresie powojennym o nową ,, ~a tle takiego uj ęcia definicja etnogrć'lfii, jaką sformułował We i s s, staja się niECOj3~!1iejsza: "Etnografia jest nauką o życiu ludu (Volk31eben). Na życie ludu składają się wzajemne stosunki zachodzące pomiędzy ludem a kulturą ludową. o ile określone są wspólnotą i tradycją" (s. 11). Aby uchro- �:c 696 nić się przed zarzutem zwężc..nia programu badań etn()graficznych do coraz h::trdziej kurczącej się sfE'r,r zjawisk dawnE'j kultury tradycyjnej (co, praktycznie biorąc, oznaczałoby systematyczną likwidacje; żywego przedmiotu zainteresowań badawczych etnografii), autor wypowiada następuj ący pogląd: "W przeciwstawieniu do tendencji ujmowania etnografii jako antykwarskiej nauki muzealnej należy wykazać, że etnografia posiada charakter nauki o współczesności" (s. IX). Wyraża również przekonanie, że także we współ·. czesnej rzeczywistości kulturo'vej rodzi się ustawicznie kultura oparta na wspólnocie i tradycji. "Obserwacja procesu stawania się jest płodniejsza od badań nad tym, co się już dokonało. Etnografia skierowana ku poznawaniu teraźniejszości nigdy nie utraci przedmiotu badań" (s. IX). Nasuwa się z kolei pytanie, w jakim stosunku pozostaje etnografia do historii, skoro przedmiotem jej baoań jest aktualna rzeczywistość. We i s s wyraźnie podkreśla, że etnografia posiada wiele wspólnych cech z innymi dyscyplinami humanistycznymi (Geisteswissenschaften), zwłaszcza z poszczególnymi naukami historycznymi, zajmującymi się tym czy innym działem kultury. "Jednak w przeciwstawieniu do nauk o kulturze, posiadających wyspecjalizowany przedmiot badań, etnografia obejmuje całokształt zagadnień kultury ludowej, pojętej jako nierozerwalna całość. W tym leży uzasadnienie, dlaczego ogarnia ona swym przedmiotem naj różnorodniejsze dziedziny kultury ... " (s. 45). Mimo pokrewieństwa z naukami historycznymi We i s s nie traktuje etnografii w sposób wyraźny jako części historii. Jego zdaniem bowiem metoda historyczna znajduje w etnografii o tyle zastosowanie, Q ile zachodzi potrzeba odnajdywania w przeszłości korzeni teraźniejszości. Tak w ogólnym zarysie przedstawiałaby się koncepcja etnografii w ujęciu We i s s a. Budzi ona szereg zasadniczych zastrzeżeń. Dotyczą one przede wszystkim kwestii, czy istota kultury ludowej, jej trwanie i rozwój uwarunkowane są jedynie wspólnotą i tradycją. Dalej, czy możliwe jest wyodrębnienie tak pojętej kultury ludowej z całokształtu zjawisk kulturowych, związanych z masami ludowymi? Sądzę, że na obydwa pytania odpowiedzieć musimy przecząco. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że kultura mas ludowych rozwijała się w okresie feudalizmu, a później kapitalizmu, pod przemożnym wpływem warunków ustrojowych, które determinowały możliwości i kierunek jej rozwoju. Kultura ludowa nigdy nie stanowiła jakiegoś autonomicznego kompleksu zjawisk kulturowych, lecz rozlicznymi więzami powiązana była z ekonomiczno-społeczną podstawą społeczeństwa, z jego sposobem produkcji. Ni~dostrzeganie tych faktów musi prowadzić w konsekwencji do tego, iż obraz kultury ludowej składa się z wycinków różnych zjawisk dawnej kultury tradycyjnej, nie powiązanych ze sobą w jedną nierozerwalną całość. Wydaje się przeto, że studiów etnograficznych nie można ograniczać jedynie do dawnej, tradycyjnej kultury mas pracujących czy też do tych ,'.:spółczesnych elementów kulturov.rych, które tradycyjnego 697 charakteru nabrały w zupełnie niedalekiej przeszłości. Etnografia winna dążyć do pełnej rekonstrukcji minionych czy aktualnych procesów kulturowych toczących się w łonie mas ludowych. Ze przy tym etnograf może nieraz wkroczyć na teren sąsiedniej dyscypliny naukowej, z tym faktem trzeba się pogodzić. Przecież postulat ścisłego przestrzegania zakresu danej nauki traci coraz \V'}'raźniej swą moc obowiązującą (por. chociażby fakt pogłębiania się współpracy różnych dyscyplin, np. etnografii i archeologii). Tendencja do rozszerzenia problematyki badawczej etnografii ma swoje wyrażne uzasadnienie w teorii i metodologii materializmu historycznego. W tym też kierunku wyraźnie zmierza etnografia radziecka. Mimo wyrażonych wyżej zastrzeżeń trzeba jednak stwierdzić, że pewne postulaty autora nie są pozbawione wartości. Tak np. domaga się on, aby badania etnograficzne ogarnęły inne, poza chłopstwem, klasy społeczne. Pierwsze, skromne zresztą rezultaty badań etnograficznych, obejmujących także ludność robotniczą czy drobnomieszczańską, uwzględnił Wei s s w części szczegółowej swej pracy. Dalszy pozytywny dezyderat dotyczy sposobu rozpatrywania przez badacza zjawisk kultury. Wei s s usilnie i w wielu miejscach domaga się, aby w badaniu kultury dostrzegać nie tylko dany wytwór kulturo\>vy, ale i człowieka, który tym wytworem w określony sposób się posługuje. Zadaniem etnografa ma być badanie kultury w jej rozlicznych powiązaniach z człowiekiem. Należy tu jednak zauważyć, że Wei s s w stosowaniu tego postulatu ogranicza się przede wszystkim do związków najbardziej rzucających się w oczy, a pomija przyczyny głębsze, nieraz ukryte, ów szerszy kontekst zjawisk, w obrębie którego mogło dojść do wykrystalizowania się tych powiązań, mianowicie ustrój społecznoekonomiczny. W związku z tym obraz niedawno minionej i współczesnej kultury ludowej Szwajcarii, jaki zarysowuje We i s s w części szczegółowej swej pracy, zawieszony jest w gruncie rzeczy w próżni, co nie pozwala na uchwycenie i zrozumienie mechanizmu rozwojowego badanych przez niego zjawisk. Wreszcie, niewątpliwie słusznie, nawołuje Wei s s do podejmowania badań nad współczesną rzeczywist.ością. Trafnie ocenia on wielką wartość bezpośredniej obserwacji aktualnie toczących się procesów kulturowych dla wzbogacenia naszej wiedzy. Kończąc uwagi poświęcone części ogólnej dzieła We i s s a należy zauważyć, że wachlarz poruszonych przez niego zagadnień ogólnych jest o wiele szerszy (np. szczegółowo został w pracy przeanalizowany stosunek tradycji do postępu). Marginesowo dodam, że pod względem metodologicznym autor reprezentuje wyraźny eklektyzm. Etnografia, zdaniem autora, nie ma jednolitej, ogólnej metody, lecz posługuje się różnymi metodami, mianowicie historycznO-filologiczną, geograficzną, socjologiczną i psychologiczną. Część szczegółowa dzieła (s. 71-366) oparta została na materiałach zawartych w licznych studiach i przyczynkach, które przytoczył autor w przypisach. Nadto wykorzystane zostały nie opublikowane materiały. zebrane �-t i 699 698 w związku attasu z przygotowanym wydaniem kolejnych tomów Szwajcarskiego oraz własne materiały autora. Jeśli chodzi o wy~ostarszych źródeł, to składają się na nie w dużej mierze materiały etnograficznego rzystanie ikonograficzne. Na część szczegółową składa się dwanaście rozdziałów, któr: poświęco.ne zostały następującym zagadnieniom: 1. osadnictwo; 2. budowmctwo i mieszkanie; 3. gospodarka i kultura materialna; 4. pożywienie; 5. ubiór; 6. zwyczaje i uroczystości; 7. zabawy i sport; 8. widowiska i taniec; 9. muzyka i śpiew; 10. język; 11. wierzenia i wiedza, wreszcie 12. państwo, prawo i charakter narodowy. W przytoczonej klasyfikacji zjawisk kulturowYch uderza brak logicznego układu zagadnień, tak jasno sprecyzowanego przez materializm historyczny. Charakterystyczny jest również brak osobnego działu dla problematyki dotyczącej różnych instytucji społecznych, przede wszystkim rodziny. Wprawdzie uwagi o rodzinie czy innyC~. instytu:j~ch na wsi (kręgi pokrewieństwa, sąsiedztwo) powtarzają się w roznych miejscach, w nawiązaniu do tych czy innych działów kultury, nie może to jednak zastąpić osobnego, chociażby tylko zwięzłego omówienia. Opisy zawarte w części szczegółowej są zwięzłe, pozbawione balastu mniej ważnych szczegółów. Każdy rozdział poprzedzają uwagi teoretycz~e, w których autor stara się określić, na czym, jego zdaniem, polega specy~~a badań etnograficznych nad tą czy inną dziedziną kultury. Tekst uzupełmaJą liczne materiały ilustracyjne (przede wszystkim fotografie) oraz kartogramy. Omawiając pokrótce treść rozdziałów części szczegółowej poświęcę nieeo więcej uwagi problematyce kultury materialnej. Część opisową dzieła rozpoczyna Wei s s uwagami o o s a d n i c t w ~e. Autor nie sprowadza etnograficznych studiów nad osadnictwem do OPiSU tylko form podstawowych. "Nie miasto ani wieś, lecz l.udność mia~t i ludność wsi, jej stosunek do rodzinnych osad jest prze~ffilotem .badan :t.no~raficznych" (s. 71-72). Analizę poszczególnych rodzajow osadmctwa wleJ~kiego wiąże autor z odpowiednimi typami ustrojów gruntowych oraz z panującym na danym terytorium typem gospodarki. Interesujące są uwagi poświę.co~e związkom, jakie zachodzą między rodzajem osady a życiem jej mieszkancow (np. analiza zjawiska gościnności). W rozdziale poświęconym b u d o w n i c t w u i m i e s z k a n i u autor zwraca przerle wszystkim uwagę na konieczność wiązania charakteru budownictwa z jego przeznaczeniem (aspekt użytkowy) i możliwością stosowania takich czy innych surowców lokalnych (aspekt geograficzny). Autor zrywa z tendencją do rozpatrywania konkretnych budowli pod kątem tego czy innego stylu budownictwa. Szczególnie stara się odgrodzić od tych koncepcji etnografii niemieckiej, które we współczesnym lub niedawno minionym budownictwie upatrywały kontynuację stylów budownictwa germańskiego (np. alemańskiego). Wprowadzając typologię wedle kryterium surowca i kryterium przeznaczenia We i s s tworzy w rezultacie obraz budownictwa, który odzwierciedla zarówno właściwości naturalne poszczególnych części kraju (budownictwo kamienne na południu, drewniane na terenach alpejskich i szachulcowe w rejonach centralnych), jak i współistniejące z nimi warunki ekonomiczne (budownictwo przystosowane do celów gospodarki rolnej: zagrody jednobudynkowe; budownictwo związane z gospodarką pastersko-hodowlaną: zagrody wielobudynkowe, rozrzucone). Omawiając w n ę t r z e domu chłopskiego, jego strukturę wewnętrzną, wyposażenie i sposób użytkowania zwraca autor uwagę m. in. na dwa charakterystyczne zjawiska. Po pierwsze wskazuje na coraz wyraźniejszy upadek dawnej wspólnoty mieszkania; na miejsce jednej izby, stanowiącej w dawnej kulturze tradycyjnej główne pomieszczenie dla rodziny, wprowadza się szereg izb mieszkalnych o specjalnym przeznaczeniu (np. izba dla rodziców, dla dzieci itd.), na wzór miejski. Po drugie poziom techniczny wyposażenia wnętrza uległ daleko idącej modernizacji ("die zunehmende Individualisierung im Menschlichen und die Technisierung oder Spezialisierung im Sachlichen", s. 98). W rozdziale poświęconym g o s p o d a r c e i k u l t u r z e m a t e r i a In e j (die Sachkultur) godne uwagi są poglądy autora na zadania etnograficznych badań nad zjawiskami gospodarczymi. Jego zdaniem etnograf stara się nie tylko uchwycić wpływ gospodarki na kulturę, ale także poznać właściwy proces produkcji i jego rezultaty (= kultura materialna), a ile przebiega on w ramach tradycyjnych wzorów. W szczególności winien etnograf poznać "formy produkcji, procesy pracy oraz narzędzia" (s. 103). Niestety, zagadnienia te nie znalazły dotąd, w świetle pracy We i s s a, swej należytej realizacji. W rozdziale tym znajdujemy natomiast wiele uwag a wpływie czynników gospodarczych na kształtowanie się świadomości społecznej poszczególnych kategorii zawodowych ludności wiejskiej, co w dużej mierze winno wchodzić w zakres rozważań o strukturze gospodarczej i klasowej wsi szwajcarskiej, których brak, jak już podkreśliłem, daje się odczuć. W rozdziale o p o Ż y w i e n i u analizuje autor poglądy chłopstwa na jedzenie i picie, ich znaczenie dla utrzymania sprawności fizycznej i umysłowej oraz dla samopoczucia. Interesująco jest uchwycona problematyka społeczna czynności związanych z zaspokajaniem głodu. Autor wskazuje, jak na gruncie konsumpcji wytwarzają się różnorodne więzi społeczne: wspólnota domowa, szersze związki rodzinne, kręgi znajomych itd. Korzystając z materiałów Szwajcarskiego atlasu etnograficznego autor przedstawia rozprzestrzenienie poszczególnych rodzajów pożywienia ludu, starając się łączyć je zarówno z warunkami naturalnymi terenu, jak i panującym typem gospodarki. Podobnie jak w innych rozdziałach, tak i rozważania o u b ior ze ludności wsi szwajcarskiej poprzedza autor szeregiem uwag o charakterze ~ostulatywnym. I tak przestrzega on przed wysuwaniem w badaniach nad �701 700 strojem na plan pierwszy problematyki estetycznej. Podkreśla konieczność rozszerzania dotychczasowych zainteresowań strojem również i na sprawy współczesnego ubioru ludowego. Szczególne znaczenie przypisuje autor badaniom nad sposobem noszenia stroju. Wyróżnia, a następnie omawia cztery zasadnicze kategorie stroju ludowego: 1. stroje świąteczne i uroczyste, których funkcja polega na zmienianiu codziennego wyglądu człowieka w związku ze zwyczajami i obrzędami; 2. stroje, które podkreślać mają wiek, płeć i stan cywilny człowieka: 3. ubiór zawodowy, który wyraża zróżnicowanie zawodowe; 't. stroje miejscowe, których geneza tkwi w lokalnych warunkach i tradycjach (s. 141142). Przedstawiona systematyka stroju pomija niestety tak silnie przejawiające się w ubiorach zróżnicowanie klasowe. Problematyce z w y c z a j ó w i o b l' Z ę d ó w poświęca autor następny rozdział. Uważa, że problematyka ta zajmuje szczególnie ważne miejsce w badaniach etnograficznych. Świat zwyczajów i obrzędów ludowych stanowić ma bowiem węzeł, który splata kulturę materialną i kulturę duchową w jedną całość. W badaniach nad zwyczajami i obrzędami wyróżnia autor ich stronę formalną i stronę znaczeniową. Pierwiastki formalne, zdaniem autora, są bardzo istotne. Niemniej nie klasyfikuje on i nie rozpatruje zwyczajów czy obrzędów wedle ich cech formalnych, lecz wedle roli, jaką pełnią w życiu społecznym wsi. W związku z tym wyróżnia: 1. zwyczaje i obrzędy odnoszące się do poszczególnych okresów życia człowieka; 2. zwyczaje i obrzędy doroczne, wreszcie -3. zwyczaje i obrzędy, których termin realizacji nie jest z góry oznaczony (np. różne zwyczaje związane z produkcją, wymianą, życiem towarzyskim itp.). W ramach trzech dalszych rozdziałów omawia autor takie zjawiska kulturowe, jak z a b a w y i s p o l' t, w i d o w i s k a i t a n i e c, m u z y k ę i p i e ś ń, aby z kolei przejść do problematyki j ę z y k a oraz w i e l' z e ń i w i e d z y l u d o w e j. Szczególnie ten ostatni dział zagadnień zasługuje na uwagę. Wei s s traktuje zarówno wierzenia, jak wiedzę ludową jako dwa zasadnicze składniki tradycyjnego światopoglądu ludu. Światopoglądowi temu poświęcono dużo uwagi, gdyż wyraża się w nim stosunek człowieka do wszelkich elementów otaczającej go rzeczywistości. W sposobie widzenia tej rzeczywistości i jej wyjaśniania splatają się zawsze, w ramach kultury tradycyjne.i. pierwiastki irracjonalne, wierzeniowe oraz pierwiastki racjonalne, oparte na doświadczeniu. Część szczegółową kończą uwagi o p a ń s t w i e, p l' a w i e i c h a l' a kt e r z e n a l' o d o w y m. Autor wyraża pogląd, że studia etnograficzne skierowane ku poznaniu człowieka winny być uwieńczone rozpatrzeniem tharakteru narodowego. Wprowadzenie zaś problematyki państwa do swego dzieła stara się autor uzasadnić specyficznymi warunkami szwajcarskimi. "Państwo ze swymi urządzeniami i działaniami stanowi jedyną więź, która spaja wszystkich Szwajcarów, i to odróżnia ich od innych narodów. W pań- .stwie też tkwi najważniejszy czynnik, który formował ogólnoszwajcarskie rysy charakteru narodowego" (s. 331). Autora interesuje szczególnie problem stosunku mas ludov.rych (a więc nie tylko proletariatu miejskiego) do państwa i jego prawa jako tych czynników, które ukształtowały, jego zdaniem, w toku procesu historycznego wspólnotę szwajcarską. Niestety, analiza owego stosunku niewiele ma wspólnego z marksistowską analizą ustroju kapitalistycznego. W rozważamach swych nad charakterem narodowym autor zaleca daleko idącą ostrożność, a to nie tylko ze względu na specyficzne stosunki szwajcarskie, ale i stan dotychczasowych studiów nad charakterologią narodów W analizie zaś konkretnych cech charakteru narodowego Szwajcarów zwraca uwagę na takie ich cechy, jak unikanie krańcowości w zachowaniu, brak przesady, realizm w myśleniu, utylitaryzm w działaniu itd. W zakończeniu niniejszych uwag wypada podkreślić, że w świetle dzieła We i s s a także etnografię szwajcarską nurtuje potrzeba poddania rewizji dotychczasowych koncepcji, .określających zadania i metody tej nauki Godne uwagi są projekty autora, występujące jednak niemal wyłącznie na odcinku zagadnień szczegółowych. W świetle tego faktu zarysowuje się wyraźnie pionierska rola etnografii marksistowskiej, zrywającej ze starymi, przeżytymi już założeniami teoretycznymi i metodologicznymi badań etnograficznych. Władysław Kwaśniewicz KULTUR UND SPRACHE, wydane przez Wilhelma K o p p e l' s a przy udziale Roberta H e i 11 e - G e l d e r n a i Józefa H a e k e l a. Nakład: Herold, Wien, 1952. Książka ta stanowi IX rocznik wydawnictwa "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik" i poświęcona została Czwartemu Międzynarodowemu Kongresowi Antropologii przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Wiedeńskiego. Obejmuje ona 511 stron druku i zawiera prace z różnych dziedzin wchodzących w zakres etnologii, pojętej według zasad szkoły kulturowohistorycznej P. W. S c h m i d t a i W. K o p p e r s a. Naczelne miejsce w tej pracy zajmuje artykuł W. K o P p e l' s a (Uniwersytet Wiedeński) z dziedziny metodyki etnologii pt. Der historische Gedanke in EthnoLogie und Prahistorie (MyśL historyczna w etnoLogii i prehistorii; streszczenie podajemy niżej). Z dziedziny r e l i g i i i k u I t LI r y artykuły zamieścili: 1. Alojzy C los s (Uniwersytet Graz), w pracy pt. Das Versenkungsopfer pisze na temat ofiary składanej przez zatopienie osoby względnie zwierzęcia; 2. Christoph von F li l' e l' - H a i m e 11 d o r f (Uniwersytet Londyński), omawia kult bóstwa Ayak LI plemienia Kolams. mieszkającego wśród Gondów północnego Hyderabadu; 3. Józef H a e k e l (Uniwersytet Wiedeński), porusza sprawę nagualizmu. tj. wiary w zwierzę jako nieodłącznego towarzysza i opiekuna, po �702 prostu sobowtóra człowieka. W przekonaniu różnych plemion indiańskich Ameryki Środkowej i Południowej sobowtór ten, niby cień, jest tak silnie zespolony z człowiekiem, że na wypadek zranienia lub śmierci człowieka zraniony zostaje lub umiera również jego zwierzęcy sobowtór; 4. Aleksander S l a w i k (Uniwersytet Wiedeński) omawia problem święta niedźwiedzia u Ajnów i u Giliaków, przy czym całkiem słusznie zauważa, że dotychczasowe opracowania opierały się głównie na opisach i wstępnych badaniach badaczy zachodnio-europejskich, a zupełnie pomijały literaturę radziecką i japońską· Niestety i sam autor w ramach niezbyt długiego artykułu nie mógł wypełnić tej luki i obiecuje uczynić to w będącym już na ukończeniu studium o Ajnosach. Wśród prac, z których S l a w i k korzystał, wymienia również Bronisława P i ł s u d s k i e g o, Das Biirenfest der Ajnen auf Sachalin, "Globus", t. XCVI, nr 4, 1909. Z zakresu s o c j o log i i omawiany tom zawiera następujące prace: 1. Stefana F uc h s a (Bombay), o społecznej organizacji Gondów we wschodnim lVIandla w Indiach środkowych. Endogamiczna grupa plemienna ulega tam rozszczepieniu na egzogamiczne podgrupy rodzinne, które są zorganizowan~ dwojako: a) w garb, tj. pokrewieństwo osób wywodzących swoje pochodzenie z jednej i tej samej wsi, oraz b) w gotra (zwanej takźe kut), tj. pokrewieństwo osób wywodzących swój początek od wspólnego przodka z linii męskiej. 2. Walter G r a f (Uniwersytet Wiedeński) daje pewien przyczynek do badań nad indywidualnością muzyków w etnologii muzycznej. Zastanawia się, w jakim stopniu twórcza jest osobowość śpiewaka czy muzyka przy produkowaniu, a zwłaszcza reprodukowaniu utworu posiadającego pewną ustaloną już, przynajmniej w zarysie, formę muzyczną i z grubsza ustalony tekst. 3. Anna H o h e n war t - G e r l a c h s t e i n (Uniwersytet Wiedeński) wypowiada uwagi na temat małżeństwa między rodzeństwem w królewskich rodzinach starożytnego Egiptu. Wiąże ona ten zwyczaj z panującymi tam wyobrażeniami religijnymi i z podobną instytucją znaną u niektórych ludów afrykańskich. 4. Ryszard M e i s t e r (Uniwersytet Wiedeński) omawia początki i wczesne formy wychowania. Jakkolwiek autor przyznaje, że nauka o kręgach kulturowych szkoły kulturowo-history.cznej jest obecnie w toku rewizji, uważa jednak, że przy ostrożnym zużytkowaniu materiału etnologicznego i przy zastosowaniu kryterium pośredniej dokumentacji przez materiał faktyczny, dostarczony przez prehistorię, możliwe jest już teraz urobienie sobie pewnego wyobrażenia o początkach i formach wczesnego wychowania. Za jedną z takich wczesnych form uważa on inicjację. (Podobny pogląd wyraziliśmy w artykule pt. Inicjacja u krajowców Afryki południowozachodniej jako prutotyp instytucji wychowawczej i kształcqcej, "Przegląd Orientalistyczny", t. XVIII, nr 1(9), 1954). Styl artykułu jest szczególnie ciężki; bywają zdania na 20 wierszy druku, np. zdanie obejmujące 19 i pół wiersza na s. 252 i pół wiersza na s. 253. 5. Wilhelm S c h m i d t (Uniwersytet Fryburski, Szwajcaria) pisze na temat społeczeństwa i rodziny 703 UIDęŹczyżnionym" matriarchacie, tj. takim, w którym kobieta spada do ~li' taniej siły roboczej, mężczyzna zaś dziedziczy wprawdzie w linii matki (brat matki, syn lub siostrzeniec po stronie matki), ale równocześnie posiada wYraźną przewagę ekonomiczną, między innymi przez posiadanie wielu żon. S c h m i d t dokonuje tego opisu, jak należało przypuszczać, zgodnie z założeniami swej szkoły, stąd też wywody jego mogą znaleźć należyty oddźwięk jedynie u zdecydowanych jej zwolenników. W dziale m e d y c y n y zamieszczone są dwie prace: 1. Erich D r a b e c (Wiedeń) omawia Medycynę u krajowców Australii, 2. Hans F e r i z (Amsterdam) - Diagnostykę moczu w indiańskiej medycynie ludowej. Obydwaj autorzy wyrażają się z całym uznaniem o ludowej medycynie badanych ludów. F e r i z odnosi się nie tylko z sympatią do badanych przez siebie Indian Quechua (Peru), ale nawet zdobywa się na słowa krytyki pod adresem europejskich intruzów, którzy tych Indios skazali na zagładę. Wbrew przewidywaniom Europejczyków Indianie Quechua nie wymierają, a raczej zanotować można u nich pewien przyrost naturalny. Z drugiej strony nie można zaprzeczyć, źe ich obecna postawa życiowa jest pełna apatii. Podobne spostrzeżenia narzuciły mi się w czasie pobytu w Afryce odnośnie do Hotentotów, z tą różnicą, źe tych cechuje nie tylko owo zobojętnienie i melancholia, ale również ubytek liczby ludności (por. R. S t o p a, Hotentoci, "Lud", t. XXXVIII). W dziale "S t o s u n k i k u l t u r o we S t ar e go i N ow e go Ś w i a t a" znajduje się artykuł: 1. Roberta H e i n e - G e l d e r n a (Uniwersytet Wiedeński), dotyczący niektórych problemów wędrówek ludów na Pacyfiku. Między innymi autor zwalcza skutecznie tezę H e y e r d a h l a, jakoby Polinezyjczycy pochodzili z Ameryki. W dziale j ę z y k o z n a w s t wazamieszczone są prace: 1. Vaast van B u l c k a (Uniwersytet Kisantu, Belgijskie Kongo) i 2. Paula S c h e b e s t y (Akademia Handlu Światowego, Wiedeń). Obydwaj autorzy omawiają problem przypuszczalnego języka pigmejskiego (dokładniejsze streszczenie w oddzielnym artykule). 3. Wilhelm H a v e r s (Uniwersytet Wiedeński) pisze na temat indoeuropejskiego prawa enklizy w modlitwach w Missale Romanum (mszał rzymski); przytacza między innymi wyjątek z listu polskiego robotnika: "to mi proszę napisać" zamiast "proszę mi napisać to", jako przykład takiej antycypacji enklitycznego zaimka los. 1. poj. "mi". 4. Ernst L o c ker (Uniwersytet Wiedeński) rozważa problem rozwoju i rozkładu typu języków indoeuropejskich. Jakkolwiek nie we wszystkim zgadzamy się z autorem, jednak uważamy już samo podjęcie tego rodzaju badań za olbrzymi krok naprzód w dziedzinie językoznawstwa ogólnego. 5. Stefan W u r m (Ośrodek Turkologiczny, Londyn) daje próbę klasyfikacji języków "tonalnych" i zastanawia się, czy nie należałoby uważać za takie również języki tureckie. Wprawdzie uwagi swe ogranicza on do języka Karakalpak, którego stosunki akcentowe (tj. przyciskowe i intonacyjne) są mu stosunkowo dobrze znane, ale �704 705 uważa, że na ogół podobne tendencje i kazachskim. dają się zauważyć w języku uzbeckim W dziale p r e h i s t o r i i: 1. Franz H a n c a r (Uniwersytet Wiedeński) omawia stan hodowli konia w Azji środkowej w pierwszym tysiącleciu p. n. e. oraz jej znaczenie w wymienionym okresie. 2. Karl J e t t m a r (Wiedeń) omawia problem praojczyzny Tunguzów na podstawie dotychczasowej literatury z zakresu etnologii, historii, prehistorii, antropologii i językoznawstwa. Szczególnie bogato jest tu reprezentowana literatura radziecka. Ważniejsze miejsce w omawianym tomie zajmują dwa problemy, które stanowią pewien wkład szkoły kulturowo-historycznej do metod i problematyki tak etnologii, jak i językoznawstwa w ogóle. Pierwszy _ to zagadnienie metody w badaniach etnologicznych, drugi to problem języka pigmejskiego. Wilhelm K o p p e I' s w pracy Der historische Gedanke in Ethnologie und podaje, że już 1. L e i b n i t z (1646-1716) uznał konieczność badania związków między językami (a zatem i między ludźmi), 2. J. F. L a f i t a u (1670-1740) łączył kompleks matriarchalny Lykiów (H e r o d o t) z matriarchatem Irokezów, a 3. B a c h o f e n (1815-1887) ustalił następujący schemat rozwoju społeczeństwa: a) promiskuityzm, b) matriarchat, c) patriarchat. Prahistorie Schemat B a c h o f e n a przyjmuje w zasadzie 4. L. H. M o r g a n (18181881). Niektórzy badacze zwalczają go wskazując, że na początku była rodzina monogamiczna bilateralna (o równych uprawnieniach obu płci). Schemat B a-o c h o f e n - M o r g a n byłby tedy według jego przeciwników k o n s t r u k c j ą. a nie odpowiadającą historycznej rzeczywistości rekonstrukcją. Co do nas, sądzimy, że samo określenie "konstrukcja" nie zdoła jeszcze zachwiać systemu M o r g a n a. 5. H. S. M a i n e (1822-1888), socjolog, sądzi, iż społeczeństwo ludzkie wszędzie przechodziło przez tę samą serię zmian i VI'Ystępuje przeciw przyrodniczo-ewolucjonistycznemu pojmowaniu etnologii. K o p p e r s nie przytacza tu dosyć ważkich argumentów dla poparcia stanowiska M a i.. n a' a. 6. A. B a s t i a n (1826-1905) tworzy naukę o ,.myśli elementarnej", tj. o jedności psychicznej wszystkich ludzi i o podobnym rozwoju kulturowym jako normie. Obok tej "myśli elementarnej" uznaje on "myśl ludów", która geograficzno-klimatycznie, a więc przez wpływ środowiska, kształtuje twory odbiegające od myśli elementarnej". Uznaje on moment pokrewieństwa kulturowego (podobnie jak !VIa i n e), sądzi jednak, że taki związek musi być udowodniony w każdym poszczególnym wypadku. Natomiast G r ił b 11 e l' (historyk) twierdzi, że w większości wypadków non liquet jest najlepszą metodą badań. 7. E. B. T y lor (1832-1917) zajmuje się kwestią, w jakim stopniu "myśl elementarna" odgrywa rolę w powstawaniu tworów kulturowych. a w jakim historyczny związek. Jego stanowisko w tej sprawie jest podobne do stanowiska A. B a s t i a n a. Nie uznaje on promiskuityzmu i uważa, że matriarchat był wcześniejszą formą społeczeństwa. Zbyt często zwraca się do myśli elementarnej (ewol'Jcjonizmu) tam. gdzie wypadałoby raczej zają~ . k o non Liquet. L o w i e charakteryzuje T y lor a . twierdząc, że interstanOWIS . . materiał z jednoczącego stanowiska ewolUCJomstycznego, mlarł on t pre owa. . d d rozsadkiem. 8. F. B o a s (1858-1942) porusza kwestIę, czy w akowane",o , .. k t k' . padku prawdopodobniejsze jest samodzIelne powstame, czy on a o nym wy . . . . . edług niego historyczno-etnologlczme upada zarowno promI-. W It Y ku urow . .., _·t 'ak i nauka o wcześniejszym powstamu matnarchatu. Pokrewlen~kUl yzm, J . . t t ' stwo kulturowe uznaje, jednak tylko w sąsledmch obszarach. Ten os a m punkt krytykuje m. in. G I' a b n e r. B o ~ s .tłurr:aczy rozwój .kultu.ry przez iitner causes i extraneous influences. GdzIe Jest Jednak krytenum, ze w ~a. kompleksie pewn'? elementy należy przydzielić jednym albo dru~lm? ~:ża on egzogamię pokrewieństwa krwi za wcześniejszą niż tote~lzm 9. Emil D u r k h e i m (1858-1917), socjolog, był. przekonany, że b.ezrodzl?ny klan totemowy był praformą ludzkiego społeczenstwa. L e v y - B ~ u h l op~era 'e na nim w nauce o alogicznym lub prelogicznym myślemu prymltySl b' k wów. Obaj jednak zbyt zapatrzeni byli w teorie zrodzone przy lUr u. Australczyków uważa D u r k h e i m błędnie za naj prymitywniejszą for~ę ludów. Według K o p p e r s a klan totemowy jest wtórny, a przed mm istniało już indywiduum i rodzina. 10. Dyfuzjoniści, Elliot S m i t h (1871Hl37) i P e l' r y. S m i t h, specjalista w fizycznej antropologii, był jednak, L.daniem K o p p e l' s a, dyletantem w etnologii. Całą kulturę tłumaczył on po "panegipsku". Według K o P p e I' s a "panbabilonizm" nie utrzymał ~ię tak samo, jak i ,.panegipcjanizm". P e I' r y różni się od S m i t h a o tyle, ze znał i etnologię. L o w i e miesza dyfuzjonistów angielskich z G r a b n e I' e m i S c h m i d t Eo m mówiąc: "The German diffusionists are incomparably supęrior to their British counterparts". 11. B. M a l i n o w s ki (1884-1942), twórca ahistorycznego funkcjonalizmu, w pracy The Australian FamiLy ustala, że na terenie Australii pojedyncza rodzina ma naj starszy zasięg i jest naj starszą formą społeczną. Jego Coral Gardens stanowią ważną zdobycz językową. W Culture and Freedom (1951) !VIa l i n o w s k i wyraża się: "Im dalej wstecz, tym większa wolność jednostki i rodziny". 12, Fritz G r a b n e r (1877-1934), wyszkolony historyk, a później etnolog, kontynuuje myśli B e r n h e i m a w Lehrbuch der historischen Methode und der Geschichtsphilosophie. B e r 11 h e i m uważa, że: "Historische Gesetzmassigkeiten gibt es nich t, wohl abel' gewisse Regelmassigkeiten, darum ist die Auffassung von Homogenitiłt der Entwicklung abzuweisen". Stanowisko G r a b n e I' a dałoby się streścić \V słowach: Historia operuje dokumentami pisanymi, etnologia realiami. Tam gdzie nie Jest możliwe ustaleniE absolutnej chronologii, trzeba zadowolić się chronologią względną. R a t z e l mocno podkreślił paralele kulturowe. F l' ob e n i u s zestawił kultul'ę indonezyjską z zachodnio-afrykańską. Tkwił on jednak jeszcze w myśleniu przyrodniczym (morfologia kulturowa). Związki kulturowe przy braku źródeł piśmiennych należy badać na podstawie realiów. Na podstaWie jakich kryteriów można stwierdzić, że zachodzi związek kulturowy, a nie odrębne, nowopowstałe zjawisko, np. w kwestii rozszerze4> "LUd", t. XLII �706 nia się użycia maty wiszącej w Południowej Ameryce? otóż: 1. common sense mówi, że raczej zachodzi tu związek kulturowy (pokrewieństwo kulturowe) niż oddzielny wynalazek w każdej większej grupie; 2. podobne elementy językowe również przemawiają za genetyczną jednością; 3. w europejsko-przednio-azjatyckim kręgu kulturowym spot~kamy P?zor.nie niezależne paralele literackie, które przy głębszym badamu okazuJą s~ę zgodn~ściami wynikłymi ZE! związku genetycznego. Podobne kry ten a uznają G r li b n e r dla ludów prymitywnych. L o w i e (za B o a s e m) twierdzi, że jeszcze nie udowodniono, jakoby ludzkość była uboga w nowe, samodzielne, podobne wynalazki kulturowe. K o p p e r s jest przeciwnego zdania. Dawniej i L o w i e był innego zd.ania. L o w i e słusznie twierdzi, że nie ma istotnych różnic psychicznych mIędzy prymitywami a ludźmi cywilizowanymi. T y lor, B o a s (B a s t i a n), L o w i e. G r li b n e r są w tym zgodni, że mówią o związku kulturowym tylko wtedy. kiedy go można pozytywnie wykazać. Jednak w razie niemożliwości wykazania istnienia takiego związku T y lor i B o a s wnioskują o samoistnym powstaniu. Według K o p p e r s a trzeba udowodnić samoistne powstanie, tak samo jak genetyczny związek. Jeżeli zaś nie można wykazać ani samoistnego powstania, ani genetycznego związku, to według zasady K o p p e r s a non hquet sprawa nie dojrzała jeszcze do rozstrzygnięcia. Tak np. Jen Y d e twierdzi, że dmuchawka w Południowej Ameryce nie ma związku genetycznego z dmuchawką w południowo-wschodniej Azji. Według K o p p e r s a raczej należałoby tu zastosować zasadę non liquet. H e i ze r i L ow ie przypuszczają niezależne powstanie zwyczaju zatruwania (i ogłuszania) ryb w Starym Świecie, K o p p e r s zaś uważa, że i tu non liquet byłoby o wiele słuszniejsze. Według K o p p e r s a w nauce o kręgach kulturowych pojawił się kryzys (K o P p e r s 1951); należy przeto naukę tę pogłębić i rozszerzyć, gdyż metoda tu zastosowana okazała się dobra. Przy braku pisanych źródeł zarówno ugrupowania kulturowe, jak i moment czasowy i przyczynowy dadzą się niejednokrotnie wykryć tak ze sposobu nawarstwień, jak i z ich układu w geograficznej przestrzeni. Paralele: południowo-wschodnia Australia i Południowa Ameryka, dalej Kalifornia i Północna Ameryka; Pigmeje Afryki i wschodniej Azji pochodzą prawdopodobnie ze wspólnego źródła pólnocno-wschodniej Azji. B o a s odrzuca pogląd o pierwotności (dawności) totemizmu i matriarchatu, utrzymywany ze stanowiska ewolucjonistycznego, i widzi w bilateralnej (równouprawnionej) organizacji rodzinnej starszą formę i niższy stopień rozwoju społeczeństwa; pogląd ten jednak obecnie nie da się utrzymać. Według K o p p e r s a podział na homo diluvialis i homo sapiens (recens) jest niesłuszny (oczywiście K o p p e r s nie ma tu racji, podobnie jak i wówczas, gdy zwalcza ewolucjonizm). Plemię Yamana przybyło z początkiem n. e. do Ziemi Ognistej i potrafiło utrzymać się przy gospodarce przywłaszczającej 707 (::bieracko-łowieckiej) przez 80 pokoleń. Stąd K o p p e r s wYci~~a wniosek. że gospodarcza strona kultury musiała być w starszym paleollcle trwalsza iż rasa. Gdyby nawet tego rodzaju twierdzenie było słuszne dla podanego ~u okresu i wymienionego plemienia, to jego generalizacja, rozciąganie jego wagi na cały starszy paleolit budzi poważne zastrzeżenia. "Człowieczeństwa nie można dzielić", powiada K o p p e r s. "Nosiciele i sporządzacze ~ych narzędzi (mowa o naj prymitywniejszych narzędziach w początkach plelstocenu) musieli tedy być pełnymi ludźmi, którzy posiadali również jakąś odpowiednią kulturę duchowo-społeczną (język, rodzina, religia)". Wyrażenie pełnymi ludżmi" nasuwa mocne wątpliwości, bo wszakże już same anato~iczne cechy zgoła nie umożliwiały owemu praczłowiekowi wydawania dźwięków przedniojęzykowych w rodzaju p (b), t (d), f (v), s (z). Jeśli jakikolwiek język ludzki posiada zawsze trzy aspekty: 1. system fonetyczny, 2. strukturę gramatyczną (morfologia i składnia) i 3. słownictwo, to "język" ten (starszego paleolitu) posiadał niezupełny (ułomny) system fonetyczny. W takim systemie fonetycznym przy minimum trzech szeregach lokalizacji dźwięków dwa szeregi: wargowy i zębowy, są nieobecne względnie istnieją w postaci zarodkowej jako tzw. bloki mlaskowe, a tylko trzeci, gardłowy chodzi tu głównie o dźwięki welarne, faryngalne i laryngalne), jest dostatecznie reprezentowany (k (g), k', g', kx', l']. Struktura gramatyczna wyrażająca się w postaci prawideł budowy grup syntaktycznych (skupień) właściwie jeszcze nie istnieje. Owe bowiem grupy są tylko przygodnymi zestawieniami, i to odpowiednio nie do wartości logicznej poszczególnych członów, ale zgodnie z emocjonalną barwą wy_ rażanych przeżyć. Trzeci aspekt języka - słownictwo, choć ubogie, podobnie jak uboga jest kultura owego okresu, ale istnieje. Byłby to tedy jeszcze nie "pełny" język, ale raczej "mowa" ułomna, stojąca na pograniczu między pseudomową małp a właściwą, pełną i zorganizowaną mową ludzką. Pewien przeżytek z tego okresu stanowią mlaski i niezwykle uboga gramatyka języka buszmeńskiego. Wypada jednak dodać, ż~ w buszmeńszczyźnie bloki mlaskowe przednie są już wariantami odpowiednich dźwięków wargowych i zębowych, ale nie jedynymi reprezentantami czy surogatami o'N'Ych dźwięków, jak to miało miejsce w systemie fonetycznym praczłowieka w paleolicie starszym. "Jeżeli istnieją poszczególni badacze (np. Wei n e r t) - mówi dalej K o pp e r s - którzy przyznają Sinantropowi znane osiągnięcia kulturowe (używanie ognia, narzędzia, broń, polowanie na grubszego zwierza), a równocześnie określają go jedynie mianem "małpolud", "przedczłowiek", to takie postępowanie zdradza jakąś logikę i filozofię, którą nie każdy potrafi zrozumieć i ocenić". Wypada przytoczyć załączoną tu tabelę antropologa B un a k a, Stadia rozwoju kultury, myślenia, mowy i ich wzajemna zależność. aby stwierdzić, że K o p p e r s nie ma racji i zgoła niepotrzebnie miesza tu 45' �709 708 -_ .. --_ ..------ _.- .. _---- S t a d i a l' o z woj ---- ! Wykorzystanie I zewnę-! przedmiotów Społeczeństwo Myślenie 1------------------.---'--trznych i i i I I 1-- -- - _._-- i i .--- T j S"'''naty''"' I I i ic h \\- Z a j e m n a z a I e ż n ość Wyrażenie Mowa Przedstawienie w maksymach wąskiego kompleksu postrzeżeń l Przypadkowe l u k u l t u l' y. m y ś l e n i a, m o w y Sygnały Ku-mowne stadium I i dżwiękowe szerSZY-~l~~~-~rzed- Pierwiastkowe jęcia po- Wyższe małpy Przedmowne stadium Rozmaite i ściślej związane z aktami postępowania szmery wydawane przy spełnianiu funkcyj życiowych ~ cco ~ ~ --- --- -_ Przechodnie formy; paleantroPOlogicznel niewiadome , -'--_. __ .- :::: 'O ~, co o. I Pitekantropy, sinantropy Preszelska I '§ ~ li N Wieloznacz-' ne, nie związane wyrazy - zdania Powiększenie roli średniojęzykowych artykulacji - dźwięków głosowych i wibrantów (płynnych r i 1) Coraz więcej zróżnicowanych wyrazów zdań Początek przyswojenia sobie przedniojęzykowych artykulacji (zębowych itd.) i rozwiniętych m·tykulacji średniojęzykowych w ich formie "diffuse« iii p:; ell .~ '0" ~l I Coraz więcej zróżnicowanych pojęć, w tej liczbie poj. o zjawiskach Q) t: co ~ o 'O .... !il :~::~~~;P~~~~i~!1 ",gani-~~~;:~i" I I , l N ______._____ Związane wysłowienia ~~:~~:r~~:Z:'-do rzucania, plastyczna sztuka, początki życia osiadłego --------------_ ;>, t: <'Q), N tJ ::: Szelska, aszelska I wc::~~o-I rodowa (S~~~~~y) _ - Przechodnie fOrmy! pitekantropów- pale-I antropów, palean, tropologiczne fakty! ało ~ia~oIT1~__-' .1_..: ~ Przewaga mniej grubych płaszczyzn (zgrzebła i szpice); szerokie wykorzystanie Q) o "O Q) ~ ------.------ ;:J _ Określone, ale słabo zróżnicowane artykulacje dźwięków krtaniowych, welarnych i nosowych; również dżwięków wdechowych (mlaskowych) Okrzyki, wezwania Pojęcia o zasadniczych rodzajach działalności Q) Słabo obrobione płaszczyzny i jądra (ręczne ostrza) 'g. Bo ----------1 "-1 'N ~ typ 1 I i-l Fizyczny -'---1 stawień i komplek-: sy postrzeżeń Narzędzia nieustalonego kształtu I Archeologiczne epoki dźwiękowe -----_ .._-----_ 1--- *) i i 'c Mustierska Paleantropy: neandertalczycy typu »La Chapelle«, Eringsdorf i i. I i i 'O Q) Ji I, Sprecyzowanie artykulacji wytw~-=-I pó;:~-;~l~~;it rzanych dźwięków i zróżnicowanie ich według głosowosci i sposobu wymawiania; afrykaty (zwarte. SZczelinowe i t. d.). :-;e~~ntropy: cr~~-i magnon i i. przed- ! stawiciele typu Ho-! mo sapiens. i I II . Zob. .._-------- • Załączoną tu tabelę zaczerpnąłem z mojej recenzji pracy radzieckiego loga W, W, Bunaka "Powstanie mowy według dan~'ch antropologii". antropo- -T------------------ Biul~t;I~-;-OI-S-kl-·~~-O _, owarz:,:st\\'3 Językozna\\ czego. zeszyt XIII. ------------. str. 193-206. �710 711 kwe~tię terminologii, gdzie oczekiwalibyśmy jakichś ważkich kontrargumentów. Jako przeciwnika poglądów H. We i n e r t a stawia K o p p e r s znanego biologa H. M li c ker m a n n a, przytaczając jego wypowiedź: "Tutaj (tj. do ludzkości jako jednostki rozrodczej) odnosi się ten fakt, że naj starszych wskaźników działalności kulturowej w zasadzie nie powinno się inaczej oceniać niż uzdolnienia tych, którzy zbudowali pierwszą maszynę parową i którzy dzisiaj rozsadzają pokrywy kryjące energię atomową. W każdym osiągnięciu kulturowym chodzi zasadniczo o uzewnętrznienie tego samego człowieczeństwa, co potwierdza się również przez jedność świadomości moralnej w całej ludzkości. Tę świadomość należy przypisywać także ludziom najstarszej epoki, mimo że dokumenty ograniczają się tylko do początków kultury materialnej, jak tego dowodzą owe reliktowe ludy prymitywne; jakkolwiek w kulturze materialnej stoją one na poziomie ludzi naj starszej epoki, to jednak przejawiają ową świadomość moralną". Tutaj wywody K o pp e r s a mają charakter wyraźnie apologetyczny i dlatego nie będziemy z nimi polemizować. Między dziś żyjącymi prymitywami a człowiekiem przedhistorycznym i£tnieją dwa paralelizowania, które uczeni stosują: 1. swobodne, tj. bez uwzględnienia związków genetycz:J.ych, i 2. skrępowane, które uwzględniają związki genetyczne. Według K o p p e r s a paralelizowanie, zwłaszcza w sposób drugi, może być owocne, gdyż istnieje pewna jedność człowieka i jego kultury (M e n g h i n, WeUgeschichte der Steinzeit - paralelizuje również, ale dużo z tych paralel krytyka odrzuciła). Co do wzajemnego stosunku prehistorii i etnologii, zdaniem K o p p e r s a, powinny one współpracować. Rozumie się, że obie nauki, etnologia i prehistoria, które zgodnie ze swą naturą są naukami humanistycznymi, z wdzięcznością przyjmują każdą pomoc, której im mogą udzielić na przykład dyscypliny przyrodnicze. Antropologia fizyczna, przede wszystkim zaś paleoantropologia zasługują na odpowiednie uwzględnienie, czego nie trzeba specjalnie uzasadniać. Resztę artykułu K o p p e r s a zajmuje omówienie prac z zakresu metodyki prehistorii. W sumie wypada stwierdzić, że artykuł jest interesujący i napisany ze znawstwem materiału i rozległą erudycją, jednakowoż ze względu na antyewolucjonistyczne stanowisko autora może być przyjęty bez zastrzeżeń jedynie przez zwolenników szkoły kulturowo-historycznej. Roman Stopa FOLK-LIV - ACTA ETHNOLOGICA ET FOLKLORISTICA EUROPEA, t. XIV-XV, XVI. Wydawane w okazałej szacie graficznej przez szwedzką Akademię Nauk Etnograficznych i Folklorystycznych l czasopismo "Folk-Liv - Acta Ethno1 Kung!. Gustav Adolfs Akademien, Uppsala. et Folkloristica Europea" jest dzisiaj jednym z najpoważniejszych pism etnograficznych na terenie Skandynawii. Sk~pia ~no s~eroki odłam myśli etnograficznej, a zarazem stanowi jeden z osrodkow mIędzynarodowego ruchu naukowego. W okresie międzywojennym, na który przypada założenie pisma, w szczególności w latach trzydziestych, gdy na swobodny rozwój nauk etnograficznych pada cień faszyzmu, gdy hitlerowska doktryna rasistowska przekreśla całkowicie wszelką możliwość pracy twórczej etnografa-humanisty, "Folk-Liv", ukazujący się na ziemi skandynawskiej, staje się ostoją dalszego nieskrępowanegc rozwoju etnografii. Pismo staje się od 1938 r. organem Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru Europejskiego oraz kilku innych organizacji międzynarodowych 2. Prowadzi ono od tej chwili regularną kronikę wydarzeń na polu etnografii i folkloru w różnych krajach 3, informuje o ważniejszych przedsięwzięciach badawczych, a zarazem zamieszcza szereg prac i artykułów o ogólniejszym znaczeniu , które drukuje w językach obcych, inne zaś opatruje obcojęzycznymi streszczeniami. Z chwilą normalizacji stosunków po wojnie pismo powraca do swej dawnej roli organu etnografii, przede wszystkim skandynawskiej. W rocznikach za lata 1950-1952 (t. XIV-XV i XVI) przeważają zainteresowania własnym terenem i własną tematyką regionalną; autorami są badacze skandynawscy. Cele i zamierzenia badawcze na przyszłość ujmuje w swym programowym artykule główny redaktor pisma, wybitny uczony szwedzki Sigurd E r i xo n, dyrektor Instytutu dla Badań Ludoznawczych przy Muzeum Nordyckim oraz profesor uniwersytetu sztokholmskiego. Artykuł E r i x o n a, Wprowadzenie do badań nad życiem ludu lub etnologią nordycką" (t. XIV-XV), zasługuje na bardziej szczegółowe omówienie. Zanim jednak do tego przy·· stąpię, parę wstępnych uwag ze względu na używaną przez autora terminologię, która może się wydać niejasna dla polskiego czytelnika. W skandynawskiej terminologii etnograficznej, obok ogólnie przyjętych terminów "etnografia" i "etnologia", w powszechnym użyciu jest również rodzime wyrażenie folk-liv, co znaczy "życie ludu". Badaniem zaś życia ludu zajmuje się nauka zwana tu "folklivforskning". Ma ona nieco odmienne cele i zakres aniżeli niemiecka "Volkskunde" oraz powstały na gruncie angielskim folklore. Zarówno "Volkskunde", jak i "folklivforskning" nastawione są wyłącznie na badanie stosunków europejskich, na studium rodzimych kultur ludowych, przeciwstawiając się w tym zakresie angielskiej "social anthropology". Ta ostatnia, określana również jako "nauka a człowieku", wysuwa ogólniejsze cele poznawcze i operuje teorią, która rozbudowana została przede wszystkim pod kątem widzenia badania tzw. pierlogica , Jak np. Międzynarodowej Komisji dla Sztuki Ludowej i Folkloru (CIAP). .'. ~rzejmując zadania wydawanego przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Etnologu l Folkloru Europejskiego czasopismo "Folk", którego z druku ukazały się jedYnie dwa Zeszyty, I, 1-2, 1937 (Hirzel, Lipsk). �712 wotnych kultur społeczeń~tw pozaeuropejskich. Jeśli chodzi o różnice, to należy podkreślić. że niemiecka "Volkskunde" nastawiona jest przede wszystkim na badanie kultury materialnej, którą traktuje dość wąsko i w sposób czysto opisowy. Natomiast skandynawska "folklivforskning", aczkolwiek kultura materialna stanowi tu również punkt wyjścia, ma pewną socjologiczną orientację (co znów ją zbliża do "social anthropology"), która w odniesieniu do konkretnych historycznych sytuacji pokrywa się pod względem zakresu i metod z socjologią (np. mówi się "African sociology"). Tak więc badanie jolk-liv'u uwzględnia w znaczniejszym stopniu tło społeczne, kładzie nacisk na problemy organizacji społecznej i gospodarczej, interesuje się instytucjami prawno-politycznymi itp. Oczywiście zakres jolkli·u'u jest o wiele szerszy od tradycyjnie pojętego folkloru, który nie jest tu.taj traktowany jako nauka autonomiczna, lecz zawsze ujmowany jest w szerszym układzie kulturowym jako jeden z działów etnografii. Terminologia skandynawska, niejako wychodząca od życia i jego problemów, a w każdym razie przybliżająca etnografię od życia, ma swoje uzasadnienie historyczne. Etnografia i popularne zainteresowania regionalnoludoznawcze odgrywały bardz·:) istotną rolę w procesie demokratyzacji, który w oparciu o uprzemysłowienie i ronlój masowej oświaty doprowadził do ukształtowania się nowoczesnego obJ:',cza narodów skandynawskich na przełomie XIX i XX w. Nie miasta, których było niewiele na wielkim i rzadko zaludnionym obszarze Skandynawii, lecz wieś i małe miasteczko, zorganizowane w pewne rejony kulturowe i polityczne, stały się ośrodkami dynamiki społecznej, nadając skandynawskiej rewolucji burżuazyjnej tak swoiste i charakterystyczne dla niej oblicze. Jest również rzeczą znamienną, że proces ten miał miejsce na terenie Skandynawii nie tylko w krajach par e.1:cellence chłopskich, jakimi były Norwegia czy Finlandia, ale również ogarnął kraje o silnych tradycjach feudalno-szlacheckich, jak Dania i Szwecja. W pierwszym wypC'.dku ruch ten miał charakter zarówno narodowy, jak i społeczny, w drugim przede wszystkim społeczny. Oczywiście dziś, po przeniesieniu się zainteresowań ludoznawczych i regionalnych na uniwersytety oraz do tak licznych na tamtejszym terenie muzeów, z ich rozwiniętymi instytutami badawczymi, wykładana z katedr uniwersyteckich etnografia stała się nauką akademicką i zatraciła wiele ze swego pierwotnego rozmachu rewolucyjno-społecznego (czego nauka burżuazyjna na ogół nie lubi). W tym też środowisku akademickim zrodził się nowy termin naukowy "etnologia nordycka" (nard isk etnologii), który na ogół pokrywa się z bardziej popu·l13rnym jolk-liv. Czym jest dziś folk-Uv i jakie są jego zadania aktualne dlil obecnego stanu etnografii skandynawskiej, informuje artykuł E r i x o n a. W jego ujęciu badanie życia ludowego ma szeroko zakreślone cele badawcze. Pojęte naj szerzej zmierza ono do pogłębienia naszej wiedzy o człowieku, do lepszego zrozumienia go jako istoty tworzącej kulturę i żyjącej w niej. Stanowi ::>no zatem dział etnografii ogólnej czy etnologii, ale 713 może być także nazywane etnografią. Przedmiot badań jolk-liv'u sta·nowi kultura ludzka, która jest zawsze oparta o grupy społeczne czy społEczeństwa, które są jej nosicielami. Kultura - według E l' i x o n a - nie pokrywa się dokładnie z odpowiadającą jej grupą społeczną, lecz może w całości lub w swych pewnych cechach rozciągać się poza granicę terytorium zajmowanego przez jej nosicieli. Fakt ten ogromnie komplikuje zadanie badawcze. Definicja kultury, jej właściwości, podstawowe prawa oraz metoda badania z.iawisk kulturowych są następnie przedmiotem rozważań autora. Poniew«ż jednakże jego poglądy w tym zakresie nie odbiegają od ogólnie przyjętego stanowiska znanego z etnografii ogólnej, ograniczam się do podania jedynie kilku wyjątków. A więc w skład kultury wchodzą: "organizacje, wyposażenia, techniki, wytwory, zachowanie, normy i idee, jakie człowiek ~t'worzył, rozwinął i obrócił na swój użytek i jakie w mniejszym lub większym stopniu stanowią jego pomocnicze sposoby zaspokojenia swych fizycznych i duchowych potrzeb" (s. 6). Charakteryzując kulturę pisze autor: "najbardziej zasadnkzącechą kultury jest to, że może być ona przenoszona, zarówno w całości jak i częściowo przez swe składniki, z jednej jednostki na drugą oraz że może być przekazywana z pokolenia na pokolenie na zasadzie współpracy w obrębie grupy" (s. 6). .Jeżeli chodzi o metody analizy rzeczywistości kulturowych, autor świadomie głosi pewien eklektyzm: wszystkie metody są właściwe, o ile prowadzą do celu, tzn. zbliżają nas do prawdy. A więc w badaniach życia ludowego celowe może być posługiwanie się zarówno metodą typologiczną, jak i kulturowo-geograficzną (kręgów kulturowych), porównawczą (zasięgów), socjologiczną czy statystyczną. Ważna również jest metoda psychologiczna, dostarczająca badaczowi pewnych jednolitych podstaw dla jego wiedzy o człowieku, o jego podłożu biologicznym, funkcjach umysłowych, formach zachowania się itp. Szczególny nacisk kładzie autor na metodę historyczną i historyczny charakter zjawisk kulturowych: "Podobnie jak społeczeństwo, kultura składa się ze starego i nowego, z wytworów już ukończonych, z powtórzeń i tworów znajdujących się jeszcze w toku rozwoju, jest ona mieSZaniną dobrego i zlego, wspomnien i tradycji, sprawo treściach już zużytych i prz"brzmiałych, jak też i spraw, jakie uczestniczą w wiecznej walce o zmianę, o odnowienie myśli i działania. Wszelka funkcja i wszelkie działan:ro oznacza coś, co się jeszcze rózwija, posuwa w czasie, coś, czego nie możemy sobie uzmysłowić, zanim nie zostanie dokonane, to znaczy, zanim nic stanie się faktem historycznym. Dla tych powodów badanie życia ludowego staje się działem nauki historycznej, nawet wówczas, gdy ono jest skoncentrowane na teraźniejszości" (s. 9). Drugim momentem, który naukom etnologicznym nadaje charakter historyc~ny, .iest skoncentrowanie ich na określony obszar kulturowy, (ich regionalizacja). Im mniejsze ugrupowanie społeczne, wycinek życia czy badana �714 społeczność kulturowa, tym większe są możliwości uchwycenia ciągłości procesu historycznego i pokazania nawarstwionych tradycyjnie związków pomiędzy różnymi epokami. Zasada regionalizacji w badaniach etnograficznych, to znaczy branie jako przedmiot badania mniejszych zespołów o wy_ raźnie określonych czasowo i przestrzennie ramach, stanowić winna, zdaniem autora, punkt wyjścia dla nowocześnie pojętych badań życia ludowego. Zasada ta jest szczególnie ważna dla społeczeństw o bardziej zróżnicowanej kulturze i bogatych historycznych nawarstwieniach, jak społeczeństwa europejskie. Jest to droga, jaką winna pójść etnografia Skandynawii na jej obecnym etapie rozwojowym. Pozwoli jej to "na rozwinięcie się w bardziej konkretną naukę aniżeli etnologia ogólna, która dokonuje wielu uogólnień w zbyt może jeszcze wczesnym stadium rozwojowym" (s. 10). W praktyce na tym etapie, będącym jeszcze wstępnym stadium do ogólniejszych ujęć, wskazane jest podejmowanie mniejszych problemów i tematycznie węższych zagadnień, prowadzenie badań w skali lokalnej, typu lustracji raczej niż wyczerpujących opracowań monograficznych, biorących za przedmiot badań mniejsze jednostki, okresy lub tematy. W chwili obecnej oraz zapewne przez pewien czas jeszcze będą one musiały poprzedzać badania o bardziej syntetycznym charakterze, będą koniecznym wstępem do szerszej problematyki, zawartej w ramach dążącej do uogólnień nauki, którą autor określa jako historię kultury. W dalszej części artykułu autor poddaje analizie pojęcie kultury, rozbudowując je pod kątem teorii różnych typÓW kulturowych, występujących w określonych warunkach historycznych. Te typy czy wzorce kulturowe, których autor wyróżnia parę rodzajów, aczkolwiek ich nie analizuje w oparciu o konkretny materiał historyczny, mają służyć jako pomocnicze narzędzie analizy historyczno-etnograficznej. Na razie są to luźno rzucone pomysły i sugestie. W pierwszym rzędzie autor usiłuje dać historyczną definicję pojęcia "lud" i "ludowy". Przyjrzyjmy się tej ostatniej: "warunkiem, by jakiś element kulturowy mógł być uważany za ludowy, jest fakt, że musi on występować w danej grupie ludzi jako taki składnik, który został wcielony w życie, odziedziczony, wyuczony i w pełni zasymilowany, a zatem nie rr.oże to być taki element, który nie zostal wcielony w życie, odziedziczony, peryferyczny, mniej lub więceJ przypadkowy. Nadto, by spełnić te warunki, składnik ten musi występować odpowiednio często w obrębie grupy czy społeczeństwa i musi być w sposób regularny wchłonięty przez kulturę" (s. 11). Z definicji tej wynika, że ludowy element kulturowy może występować zarówno w kulturze miejskiej, jak też i wiejskiej czy też innych zespołach, zależnie od warunków historycznych. Kulturę ludową można, zdaniem autora, utożsamić z żywą kulturą tradycyjną. Jest to kultura zasadniczo stacjonarna, mało podatna na rozprzestrzenienie się i migracje. Kulturze ludowej autor przeciwstawia kulturę mobilną (mobile culture), typ kulturowy, 715 który cechuje wielka ruchliwość i ekspansywność. Jest to zazwyczaj kulture reprezentowana przez oficjalne organy państwowe, czy warstwy zachowuiace duże wpływy w danym społeczeństwie. Trzecim typem kultury jest k~ltura czysto zawodowa. Do tego typu należą "wszelkie myślenie twórcze czy wszelkie nowe wynalazki powstałe na gruncie specjalizacji", zanim nie przedostaną się do ogólnej świadomości i nie przekształcą się na wyżej wspomniany typ kultury mobilnej. W pewnych warunkach historycznych, gdy ten ostatni typ kultury pokrywa się z kulturą miejską, należy go przeciwstawić kulturze wiejskiej. Ale kultury ludowej nie należy identyfikować ani z kulturą wsi, ani miast; może ona przenikać obie. W innym sensie kultura ludowa przeciwstawia się dalszemu typowi kulturowemu, to jest rzechowanej (zmagazynowanej jak ją nazywa autor) kulturze, jaką p . h ., mamy np. w pomnikach, literaturze, książkach itp., o ktoryc CZęSClOWO zapomniano, a z,awartość ich nie ma już pełnego,.'Po,:,"s.zech~egO ob~egu. ~CZywiście w obrębie tych wzorców kulturowych IstmeJe WIele typow posrednich i mieszanych. Na tle powyższej teorii typów kulturowych staje się dopiero jasne pojęcie kultury ludowej oraz jej roli w ~ełnym kontekście życia. "Poprzez swą różnorodność i swe liczne odcienie kultura ludowa jest tworem pełnym kontrastów, występujących w trzech wymiarach: historycznym, geograficznym i społecznym. Ważnym zadaniem badań kulturowych będzie znalezienie tych kontrastów oraz ich interpretacja" (s. 13). Będzie to ważne narzędzie historycznej analizy zjawisk dyfuzji, kontaktów kultury czy też ich gwałtownych zderzeń. Właściwym przedmiotem badań etnograficznych jest kultura ludowa, badanie zaś innych typów, jak kultury mobilnej czy centralnej, zasadniczo leży w zakresie innych nauk historycznych. Nas, etnografów, interesuje ona jedynie o tyle, o ile tkwią tu czynniki, które mogą mieć wpływ na kulturę ludową lub gdy nikt inny nie podejmuje tych badań. Na ogół jednak zadowalamy się wynikami pracy badawczej innych i te właściwie są jedynie istotne dla badacza kultur ludowych. Faktem jest, że dotychczas badania kultury ludowej brały za przedmiot wieś i życie wiejskie. Nie wynika to jednakże z przesłanek czy założeń warsztatowych, lecz z historycznego faktu, że chłopstwo stanowiło na tych terenach absolutną większość aż do końca XIX w. Zaważyła też tu okoliczność, że chłopstwo było "nosicielem najbardziej silnych tradycji kulturowych oraz że ono właśnie przechowało tak liczne formy reliktowe" (s. 14). Obecnie badania etnograficzne nadal jeszcze będą musiały zajmować SIę wsią jako podstawową grupą społeczną, biorąc za przedmiot analizy mniejsze ugrupowania w jej obrębie, a więc zagrodę, społeczność wiejską oraz pewne formy życia rodzinnego. Ale nie ma powodu - stwierdza autor by już na obecnym etapie nie rozciągać naszych zainteresowań badawczycq na wtórne ugrupowania. jak np. miasto. Co więcej, takie rozszerzenie naszych �716 zainteresowań badawczych staje się w chwili obecnej koniecznością. Jednakże w tych o wiele bardziej złożonych środowiskach, gdzie usadowiły się inne typy kultur, jak typ mobilny i zawodowy, badania kultury ludowej będą, rzecz prosta, procedurą o wiele bardziej trudniejszą, skomplikowaną, zbliżającą nas coraz bardziej do typu badail socjologicznych. Toteż dawne "typologiczne podejście do wytworów kultury materialnej winno ustąpić miejsca badaniu szerszych zespołów kulturowych, ocenom ilościowym oraz socjopsychologicznemu punktowi widzenia" (s. 14). "Przedmiotem badania życia ludu jest zatem - konkluduje autor - porównawcze studium kultury na bazie regionalizmu. zorientowane socjologicznie i historycznie oraz uwzględniające niektóre aspekty psychologiczne" (s. 15). Wartość wyżej podanej teorii, jak wszelkiej teorii naukowej, musi być mierzona jej przydatnością badawczą jako narzędzia pomocniczego, które nam winno ułatwić poprawne stawianie hipotez, kierowanie naszymi krokami w badaniach terenowych czy w historycznej analizie materiału. Jak spełnia to zadanie powyższa teoria typów kulturowych? Odpowiedż na to pytanie byłaby trudna i przedwczesna. Faktem jest, że ani jedna z zamieszczonych w roczniku rozpraw szczegółowych nie uwzględnia szerzej historyczno-typologicznej problematyki, nie jest oparta na jej ogólnych założeniach, ani też nie daje konkretnej analizy materiału w kategoriach powyższych wzorców kulturowych, lecz stanowi o wiele bardziej ortodoksyjny typ analizy etnograficznej, która nie wychyla się poza przyjęte ramy. Do problemu tego powrócimy jeszcze w koilcowych partiach tego szkicu. Pierwsza z tych rozpraw, praca A. M. N Y l e n ze Sztokholmu, ma char:'kter odcinkowy. Przedmiotem zainteresowania autorki jest jeden 1'0,dzaj wytworu kultury materialnej, a mianowicie naczynia do podawania masła na stół i ich różne typy, jakie występują na terenie Szwecji. Praca oparta jest na zbiorach Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie oraz na materiałach zebranych drogą ankiety. Maselniczki szwedzkie odznaczają się wielką różnorodnością formy i bogactwem ornamentyki. Te cechy formalne łączy autorka z rolą masła w tradycyjnej kulturze wiejskiej: z jednej strony masło było cenionym artykułem spożycia, którego duża wartość odżywcza byla znana, z drugiej, jako wartościowy produkt gospodarstwa chłopskiego, było wyrazem zasobności jego właścicieli oraz stąd wynikającego prestiżu i pozycji społecznej. Spożycie masła było ściśle racjonowane w dnie powszednie, natomiast w dnie świąteczne i podczas różnego rodzaju uro· czystości podawano je w wielkich ilościach. Z tą świąteczną obfitością, ktć>ra stanowiła jeden z tradycyjnie określonych sposobów pokazu wyprodukowanych dóbr i ujawniania ich wartości w systemie gospodarki w małym stopniu posługującej się pieniądzem, łączy autorka wyżej wspomniane ozdobne maselniczki. Praca jednakże nie jest studium z zakresu gospodarki pierwotnej, lecz nacisk położono tu na ergologiczną stronę zagadnienia. A więc wiele dowiadujemy się o technice obróbki i zdobienia tych przedmiotów, 717 które wykonane były z drzewa na odpowiednich tokarkach. Następnie autorka, biorąc za podstawę kryteria formalne, szereguje powyższe maselniczki w sześć ogólniejszych grup typologicznych, a więc maselniczki w ksztołcie talerzy, kielichów, lichtarzy, naczyń z pokrywkami itp., i wyznacza zasięgi każdego z typów, próbując je powiązać z warunkami lokalnymi oraz oddziaływaniem zewnętrznych wpływów kulturowych. Praca Giista B e r g a, dyrektora Działu Badań Etnograficznych Muzeum Nordyckiego, poświęcona jest dawnym narzędziom łowieckim, w szczególności stępicom, co do których przez dłuższy czas zdania etnografów były podzielone. To niezwykle archaiczne narzędzie łowieckie, sięgające jeszcze epoki brązu, nie występuje zupełnie na terenie Europy zachodniej; w Skandymnvii znane jest jedynie z wykopalisk archeologicznych, dość niedawnych i stosunkowo bardzo nielicznych (lO okazów na terenie Szwecji, Norwegii i Danii). Szczupłość danych wykopaliskowych oraz zła prezerwacja materiału, który przechowywał się jedynie w specjalnych pokładach torfiastych, a ponarito okoliczność, że z reguły niszczały drobniejsze części tych samotrzasków o dość skomplikowanej konstrukcji, wszystko to przez dłuższy czas nie pozwalało na poprawne zrekonstruowanie ich mechanizmu oraz określenie ich przeznaczenia łowieckiego. Historii oraz metodyce tego za~ gadnienia poświęcona jest obszerna rozprawa B e l' g a, który zebrał w niej w sposób niez\l\rykle sumienny i dokJadny wszelkie dane - etnograficzne, archeologic7.ne, przekazy ze średniowiecznych źródeł oraz literaturę porówI1m'lezą - które mogły rzucić światło na to zagadnienie. Z wywodów autora wynika, żo wielce pomocny w rozwiązaniu tego zagadnienia był materiał etnograficzny, który autor skrzętnie zebrał z terenu całej Europy. Jeśli chodzi o obszar Polski i Europy środkowej, autor kilkakrotnie powołuje się na prace K. lVI o s z y ń s k i e g o, który w trakcie swych nadań terenowych znalazł parę okazów tych bardzo starych przyrządów łowieckich Praca zawiera bogatą literaturę przedmiotu (około 60 pozycji) oraz doskonałe ilustracje i rYEunki. Obszerne studium P. A n d e l' s e n a z Kopenhagi poświęcone jest dawnym typom nicielnic, spotykanych na terenie Danii oraz przyległych obszarach kulturowych. Praca ma charakter morfologiczno-typologiczny. Autor ~ychodzi od naj starszych występujących na tym obszarze kulturowym nicle111lc oczkowa tych i uwzględnia stopniowo ich coraz bardziej rozwinięte fo:my. Następnie omawia lokalnie występujące ich nazwy, których etymo10b . . S',{an d ynawll... me została jeszcze . . . la. na terenl'e za c h o d mej całkowicie wyJasnlOna . Obok ma t·e.rIa ł'·ow s k andynawsklc}1 . uwzględnIa. autor w oparciu 0, szeroko cytowaną literaturę przedmiotu również szerszy materiał porownawczy . . , ' zaro' wno europejs. k'-I, jak i egzotyczny, tak że jego praca możl? ~Iec pewne znaczenie dla tych wszystkich, którzy interesują się rozwojem PIerwotnych tech 111 "k tk ac k'ICh'. LIczne IlustraCJe, . . rysunkI . oraz schematyczne �., . 719 718 przedstawienia procesów technicznych tość tego bardzo sumiennie i rzetelnie w tkactwie wykonanego ludowym studium. podnoszą war- Jedyna w tym zbiorze, nadesłana z Anglii, praca E. E t t l i n g e r poświęcona jest folklorowi okolic Oxfordu. Autorka podaje szereg przykładów dawnych praktyk, zwyczajów czy obrzędów, jakie przetrwały w formie reliktowej do dzisiejszego dnia. Wspomina o pozostałościach dawnych przesądów i zabobonów, jak np. czarownictwa, gier i zabaw ludowych itp., które sprawiają, że folklor posiada tu wiele cech atrakcyjnych, podnoszących urok tych malowniczych okolic. Może to mieć pewne praktyczne znaczenie dla krajoznawstwa i turystyki, ale tak pojęty folklor nie przedstawia wielkiej wartości dla nauki. W wyborze materiału i jego interpretacji autorka kieruje się dawną, obowiązującą jeszcze za czasów ewolucjonizmu receptą, jaką w formie prawie że niezmienionej podawało dla kilku pokoleń zbieraczy starożytności ludowych czasopimo "Folklore". Przyjętą zasadą było tu zbieranie archaizmów kulturowych, które traktowano jako przeżytki, na podstawie których mOżna było odtworzyć dawniejsze stadia kulturowe. Natomiast ten typ badań folklorystycznych nie interesował się szerszym podłożem społecznym, ani też nie uwzględniał tych sił i momentów, jakie w międzyczasie przekształciły do gruntu oblicze wsi angielskiej. Badania tego typu wychodziły z innych kół i jedną z ważnych ich form było opracowanie typu opisowo-statystycznego, tzw. social survey (lustracje społeczne), jakich pojawiło się dosyć sporo w Anglii i jakie uwzględniały w pierwszym rzędzie środowisko miejskie, ale także w pewnym stopniu i problemy wsi oraz rolnictwa angielskiego. Autorka domaga się obecnie rozszerzenia i unowocześnienia problematyki folklorystycznej, lecz sama tych postulatów nie realizuje. Ma ona pewne zrozumienie dla zagadnienia dynamiki zmian, zdaje się dostrzegać rolę techniki i ulepszonego narzędzia w rolnictwie, ale zagadnień kultury materialnej nie włącza do partii materiałowej swej pracy. Pragnęłaby do nowocześnie pojętego "survey'u folklorystycznego" wprowadz·ić "studium tradycji angielskich robotników rolnych, rzemieślników i drobnych kupców", ale za równie konieczne uważa "badanie roli dworu i plebanii w życiu wiejskim". Dostrzega wielkie zmiany w życiu wsi angielskiej w związku z postępującą (już od dłuższego czasu) urbanizacją, co bynajmniej nie wpływa na zmianę jej własnego stanowiska badawczego, u którego podstaw leży nadal zbieractwo i chwytanie ginących form i pozostałości reliktowych. "Auta i linie autobusowe ułatwiają odwiedzanie miast targowych z ich kinami. Zainstalowanie odbiorników radiowych nawet w najbardziej odległych wioskach położy szybko kres ich regularnym właściwościom lokalnym. Nowoczesne, utarte formułki językowe i gwara miejska (slang) w niedługim czasie zastąpią dawne powiedzenia ludności wiejskiej i jej bogaty język. Nie ulega wątpliwości, że praca badacza folkloru w najbliższych dziesięciu, dwudziestu czy trzydziestu latach stanowić będzie ostatnią szansę uratowania bardzo wielu atrakcyjnych zwyczajów od zapomnienia" (s. 88/89). W całości praca niewiele wnosi nowego i nie posiada znaczenia, jeśli chodzi o rozpoczęte u nas niedawno badania nad folklorem mas pracujących, folklorem ludności miejskiej, grup zawodowych, jak np. nad folklorem górniczym itp. Kto wie, czy jednym z motywów napisania tej rozprawki nie była właśnie obawa, by nie pozostać w tyle poza wypracowaną już nową tematyką i metodą tych badań, jakie wyrastają obecnie na tle wielkich przemian, dokonujących się w świadomości mas w krajach socjalizmu. Prof. E l' i x o n, w syntetycznym artykule dającym przegląd zagadnień bez wnikania w szczegóły, zajmuje się reliktami dawnego zbieractwa i łowiectwa na terenie Skandynawii. Na obszarze tym znane były archaiczne sposoby i narzędzia łowieckie, jak różnego rodzaju pułapki na zwierza, sidła, samotrzaski, paście, doły łowieckie itp. Niektóre z tych praktyk przetrwały do czasów nowożytnych. Istnieje na ten temat dość obfita literatura, na którą się autor powołuje. Ogólnie biorąc łowiectwo, poza niektórymi obszarami, zresztą dość ograniczonymi, nie odgrywało w dawnych czasach większego znaczenia w życiu i gospodarce mieszkańców Półwyspu Skandynawskiego. I tak łowiectwo było bardziej rozwinięte w pasie lasów sosnowych na północy. na niewielkim obszarze przylegającym do wybrzeży Atlantyku oraz nad północnym Bałtykiem, gdzie od bardzo dawna organizowano zbiorowe polowania na foki. Wiele archaicznych form organizacyjnych tych polowań utrzymało się przez dłuższy czas, a nawet niektóre przetrwały w postaci reliktowej po dziś dzień. Natomiast dość rozpowszechnione było zbieractwo miodu, podbieranego dzikim pszczołom i używanego do wyrobu chleba, oraz wosku pszczelnego, o czym świadczą liczne relacje średniowieczne i późniejsze.' Druga część pracy poświęcona jest zbieractwu roślinnemu, przy czym autor w świetle istniejących danych stara się rozstrzygnąć dla terenu Skandynawii sporną do dziś kwestię, czy zbieractwo roślinne było na tym obszarze podstawowym środkiem egzystencji od czasów naj dawniejszych, czy też jedynie dodatkowym, chociaż może ważnym, uzupełnieniem jadłospisu. W oparciu o istniejącą literaturę skandynawską z tego zakresu oraz szerszą literaturę porównawczą (M a u r i z i o, M o s z y ń s k i, M a n n i n e n - dla obszaru bałtyckiego) autor, po sumiennym rozważeniu wszystkich pro i contra, przychyla się do stanowiska niektórych uczonych skandynawskich, że na obszarze Skandynawii od czasów naj dawniejszych rolnictwo i hodowla bydła dostarczały podstawowych artykułów wyżywienia, przy czym pewną rolę odgrywało rybołówstwo oraz w mniejszym łowiectwo. Nato.miast zbieractwo było sprawą drugorzędną, mogącą mieć pewne znaczeme dodatkowe czy zastępcze w okresach niedoborów czy głodów, spowodowanych nieurodzajem, klęskami elementarnymi itp. Główna rola zbie~~ctwa polegała na dostarczaniu produktów uzupełniających, a więc środow leczniczych. pożywek witaminowych, jak owoce, jagody oraz niektóre �-.,.,;----~ 721 720 J L i n g i s ze Sztokholmu, analizując zasięg sochy na obszarze Szwecji, dochodzi do wnio3ku. że występowanie tego archaicznego narzędzia ornego pokrywa sic: w znacznym stopniu z obszarem dawnej kolonizacji fińskiej, datującej się jeszcze z XVI i XVII w., oraz z obszarami na terenie Szwecji. gdzie fińskie wpływy kulturowe zaznaczyły się szczególnie silnie, Autor odróżnia typ sochy "fińskiej" od rodzimego typu "szwedzkiego", różniącego się w szczegółach konstrukcyjnych oraz w przeznaczeniu. Pierwszy z nich, przypominający znany u nas typ tzw. "sochy ruskiej" z przekładalną łopatka, wyposażony był w hołoble i zaprzęgany w jednego koni::>. Autor przypuszcza, że ten typ sochy używany był przede wszystkim w żarowej uprawie leśnej. Natomiast drugi typ sochy krzywogrządzielowej (z grządzielem wygiętym w kształcie litery "S") miał inaczej osadzone police i znajdował zastosowanie przede wszystkim przy uprawie pól. Autor wyraża przypuszczenie, że typ rodzimej sochy mógł powstać ze skrzyżowania typu fińskiego ze zwykłym pługiem. Nie ma on odpowiednika nGl innych terenach europejskich. specjalne rośliny (co hyło szczególnie ważne w krajach północnych ze względu na szkorbut), stymulantów, oraz niektórych środków oznaczeniu przemysłowym (jak np. barwiki), lecz poza tym nie miało większego znaczenia jako podstawowy składnik pożywienia. Praca wymienia niektóre rośliny, które mogły mieć większe znaczenie dla zbieractwa na terenie Skandynawii. Obszerne studium A. G. N i k a n d e r a z Abo zajmuje się formami osadnictwa oraz kształtami wsi w poszczególnych prowincjach Finlandii, które bada w związku z istniejącymi warunkami klimatycznymi, topograficznymi oraz na tle różnych wpływów kulturowych, jakie w różnych epokach oddziaływały. W pracy uwzględniono plany szeregu dawnych osiedli wiejskich różnego typu, z których naj starsze pochodzą z 1644 r. Znaczna większość jednakże repl'Oduko\vanych w pracy planów pochodzi z drugiej połowy XVIlI w. Bardzo ciekawie wypada studium Elzy E n a j ił r v i - H a a v j o z Helsinek, poświęcone dawnym buhaterskim pieśniom fińskim, tzw. "starym ru·· nem ludowym". Autorka, opierając się na materiale historycznym, dość niepełnym i nierównej wartości, kładzie nacisk na moment sytuacyjny wykonywania tych pieśni, a więc na szersze społeczne powiązania, jakie w pierwszym rzędzie interesowałyby nowoczesnego i teoretycznie wyszkolonego badacza terenowego. A więc obok wątku tych starych pieśni, ich melodii, pokrewnych im form, znanych z innych terenów, autorka uwzględnia w pełni okoliczności, w jakich były one śpiewane, cały kontekst sytuacyjny (formy grupowego czy indywidualnego odtwarzania oraz momenty i okazje ich wykonywania), i na tej drodze usiłuje znaleźć ich funkcje społeczne ,1/ życiu gromadnym ludu fińskiego. E. von L a i d ze Sztokholmu zajmuje się pochodzeniem na terenie Szwecji specjalnych urządzeń do suszenia zboża, tzw. przepłotów, jakie znane są z terenów Europy, Eurazji oraz Dalekiego Wschodu. Urządzenie to występuje w kilku formach na terenie Szwecji, a więc w postaci wysokich płotów, stawianych prosto lub pod kątem i dochodzących niekiedy do 5-6 metrów wysokości, jak również w postaci przewiewnych szop krytych dachem. W Szwecji nie wznosi się ich w polU', lecz z reguły w pobliżu zabudowań gospodarskich. Dawniejsze badania łączyły je z wpływami fińskimi, co zdawało się znajdować potwierdzenie w tradycji ustnej, która przekazała w ich nazwie określenie: fińskie. W świetle jednakże nowszych badań, zwłaszcza materiałów, jakie stały się dostępne w związku ze szwedzkimi badaniami atlasowymi, autor przypuszcza, że są one na terenie Szwecji o wiele dawniejszego pochodzenia. Uważa on, że należy je łączyć z wprowadzeniem uprawy rolnej na obszar Skandynawii, uprawy, która przyszła z terenów Europy środkowej, podczas gdy rozwój rolnictwa w północnowschodniej Europie, a więc także i na obszarach dzisiejszej Finlandii i częściowo Rosji, nastąpił później. Ponadto rocznik przynosi kilkanaście obszernych omówień i recenzji książek i prac z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych, jakie po wojnie ukazały się w krajach skandynawskich. Objętościowo znacznie mniejszy tom XVI (1952) "Folk-Liv" przynosi szereg rozpraw i przyczynków o węższej tematyce, ograniczonych po większej części do jakiegoś jednego wytworu czy jednej wąskiej dziedziny historii kultury materialnej. Wszystkie zamieszczone tu prace dotyczą wyłącznie terenu Skandynawii. Kilka z nich powstało w związku z opracowywanym obecnie w Szwecji atlasem etnograficznym. Przedmiotem studium 1. A s t l' o m są stare narzędzia służące do obróbki lnu, jakie spotyka się na terenie Szwecji. A więc między innymi wspomina autorka o występujących na tym terenie archaicznych międlicach i cierlicach oraz nieco późniejszych młotach, mieczach i wałkach oraz deseczkach do otrzepywania włókna już zmiędlonego. W przygotowywanym obecnie atlasie szwedzkiej kultury ludowej, obejmującym lata 1850-1900, jedna z map Poświęcona będzie tym narzędziom, a materiał zebrany w związku z powyższą publikacją został włączony do niniejszej pracy. Praca uwzględn~a m. in. zasięgi poszczególnych narzędzi, które na obszarze Skandynawii nie przebiegaja jednakowo. Na przykład najstarsze z tych narzędzi. międ- Praca H. H a g a l' a ze Sztokholmu poświęcona jest specjalnemu typowi jarzma, używanego na tamtejszym terenie do prowadzenia młodych i nie przyzwyczajonych jeszcze do chodzenia w zaprzęgu wołów (stąd nazwa: marknadook) oraz do przyzwyczajania ich do normalnej pracy pociągowej. Autor wyróżnia trzy typy tych jarzem oraz porównuje je z normalnym typem jarzma, występującym na terenie Szwec,ii, podkreślając zachodzące między nimi różnice. ". �722 lica, znana z terenów Europy południowej i zachodniej, przeszła na teren Skandynawii jeszcze w czasach przedhistorycznych. Występuje ona na niektórych obszarach Szwecji, jest szeroko rozpowszechniona w północneJ Norwegii, natomiast całkiem nie występuje na obszarze Danii i Finlandii. Tymczasem noże i miecze do oczyszczania włókna, pochodzące z kontynentalnej części Europy, przedostały się do Skandynawii dopiero w czasach nowożytnych. Deseczki do otrzepywania włókna, niekiedy oprawione w podstawki i tworzące rodzaj stołeczków (których istnieje parę typów), autorka datuje na tamtejszym terenie na XVI-XVII w. Wyjątkowo interesująco przedstawia się praca E l' i x o n a poświęcona badaniu układu przestrzennego starych wsi szwedzkich; autor w sposób umiejętny wiąże układ ten z formami tradycyjnej organizacji wioskowej oraz występującymi na tym terenie instytucjami prawno-politycznymi. Artykuł jest zapowiedzią obszerniejszej pracy dotyczącej tradycyjnej organizacji wsi szwedzkiej, jaka od kilku lat jest przedmiotem badań kierowanego przez autora Institutet for Folklivsforskning w Sztokholmie. W artykule dano jedynie topograficzny przegląd miejsc na terenie wsi, gdzie zbierała się starszyzna wiejska dla odbywania narad. Miejscami takich zebrań mogły być najbliższe skrzyżowanie dróg w obrębie wsi, plac główny we wsi, często zwany rynkiem, wybrane miejsce przy głównej ulicy wiejskiej, plac koło źródła czy wodopoju, miejsca na wzniesieniu we wsi czy poza jej obrębem, plac koło kościoła, miejsce spędu bydła we wsi czy jego dojenia itp. W wielu wypadkach miejsca takie markowano przez położenie wielkiego płaskiego kamienia lub szeregu mniejszych, które układano w kształt koła; w środku znajdował się kamień przeznaczony dla naczelnika wsi. Każdy z tych kamieni miał swą odrębną nazwę, odpowiadającą hierarchicznemu układowi organizacji wioskowej. Obok posiedzeń rady wioskowej miejsca te mogły spełniać inne funkcje w życiu gromadnym, a więc niekiedy odbywały się tu zawody zapaśnicze, gry i zabawy młodzieży, targi czy też odbywano tu kary na widoku publicznym. Przejrzyste tablice, na których wyszczególniono rozmieszczenie terytonalne tych miejsc, przeznaczenie, do jakiego służyły, oraz szereg ilustracji planów, pokazujących do dziś przetrwałe ich ślady na terenie wsi, dopełniają tej cennej pracy. I. T a l v e ze Sztokholmu usiłuje rozstrzygnąć niedostatecznie znane zagadnienie niewielkich domów o dość archaicznej konstrukcji, występujących na obszarze wsi szwedzkich, które znane są pod nazwą bastu, co po szwedzku znaczy łaźnia. Domki te mają obecnie inne przeznaczenie gospodarskie, są one mianowicie używane jako miejsca do suszenia lnu, przewietrzania ziarna, przechowywania słodu otrzymywanego z jęczmienia czy wędzenia mięsa. Autorka zastanawia się, czy ich nazwa nie jest reliktem ich dawnej właściwej funkcji, w szczególności czy nie były to tzw. łaźnie parowe. Łaźnie te były powszechnie znane w miastach dawnej Szwecji, 723 spotykało się je we dworach i wikarówkach, ale brak przekazów, (Jne rozpowszechnione po wsiach. Były one częstsze na terenach osadnictwa fińskiego. czy były dawnego G. R ił n k ze Sztokholmu porusza zagadnienie sezonowej translokacji rodziny wiejskiej w Szwecji czy jej poszczególnych członków, z czym łączyło się jadanie, a nawet sypianie w innych pomieszczeniach, takich jak piekarnia, warzelnia piwa czy dawny dom mieszkalny. Zwyczaj ten występował jedynie w niektórych prowincjach Szwecji, natomiast w innych tego rodzaju zmian mieszkania nie praktykowano, przynajmniej w okresie badanym, to jest w latach 1850-1900. Autor wyraża przypuszczenie, że wprowadzenie osobnego budynku na kuchnię mogło przyczynić się do zaniku tego zwyczaju. Przedmiotem rozprawy A. N y m a n a jest utrzymująca się do niedawna, zwłaszcza w północnych okręgach, praktyka wypędu bydła na letnie pastwiska, położone w niektórych wypadkach w znacznej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Te letnie pomieszczenia dla bydła i jego obsługi miały mniej lub bardziej stały charakter. Dość często znajdowało się tu kilka zabudowań gospodarskich, takich jak szopy, obora, stodoła na siano, a nawet niekiedy na zboże; o ile w pobliżu były pola uprawne, mógł znajdować się tu w pewnych wypadkach dom mieszkalny. Bydło wraz z doglądającym je personelem spędzało tu cały sezon letni. Znane także były wypadki zmiany i to kilkakrotnej tych letnich sadyb w ciągu jednego sezonu. Jeśli znajdowały się one w pobliżu, mleko odnoszono codziennie do wsi, zazwyczaj rano. W tym wypadku dziewczęta przez cały ranek pracowały w domu, po południu udawały się do letnich kwater, gdzie spędzały noc. W wypadkach gdy były one położone dalej od wsi, przeróbka mleka na masło i ser następowała na miejscu. Autor pokazuje, jak w perspektywie historycznej granice występowania tego zwyczaju stale przesuwały się na północ. Obecnie utrzymuje się on jedynie w niektórych północnych okręgach kraju, natomiast na południu wyszedł całkowicie z użycia. Jakież refleksje ogólniejszej natury nasuwają nam te trzy powojenne roczniki "Folk-Liv"? W szczególności, co mogą one powiedzieć nam o obecnym stanie etnografii w krajach skandynawskich, jej tendencjach na przyszłość oraz miejscu wśród innych nauk? Oczywiście tych kilkanaście prac i przyczynków, jakie tutaj omówiliśmy, nie stanowi dostatecznej podstawy do szerszej charakterystyki etnografii skandynawskiej. Brak po temu danych materiałowych, tak że wszelkie takie <><:enybyłyby zbyt pochopne. Niemniej sądzę, że możemy tu podkreślić k.llka bardziej uderzających jej cech, tym bardziej że próbka nasza, cho<~ niewielka, była jednakże dość reprezentatywna. Mieliśmy tu bowiem obraz et~o6rafii, .iaka promieniuje ze środowisk uniwersyteckich, jaka jest przed~:otem badan instytutów naukowych przy wielkich muzeach oraz prac nad asem szwedzkiej kultury ludowej. Jest to wachlarz dość szeroki. Ponadto 46* �725 724 mieliśmy artykuł programowy le::idera ruchu oraz parę prac z dun.-;kiegn i finlandzkiego środowiska. Wszystkie bez wyjątku prace, zarówno dotyczące kultury materialnej a tych było najwięcej - jak i folkloru, oraz prace grawitujące ku zagadnieniom społecznym (jak np. studia nad osadnictwem) reprezentowały tradycyjną problematykę etnograficzną oraz stosowały jej klasyczne metody. Była to więc etnografia nastawiona przede wszystkim na badanie kultury ludowej wiejskiej jako pewnego historycznie pojętego izolatu kulturowego, posługująca się metodą porównawczą i typologiczną. Analiza etnograficzna była z reguły analizą historyczną; co więcej, wszelki opis etnograficzny wychodził z przeszłości raczej aniżeli z teraźniejszości. A więc nie teren był tu punktem wyjścia, lecz dość nie określona przeszłość widziana od strony przekazu historycznego lub gablotki muzealnej, których ramy czasowe mogły mieć bardzo szeroką rozpiętość, poczynając od okresu wczesnodziejowego, kończąc zaś na wieku XIX, a zwłaszcza jego drugiej połowie. Niesposób również oprzeć się wrażeniu, że pomiędzy badaczem a terenem oprClCowywanym przez niego stał eksponat muzealny, który kształtował jego widnokręgi badawcze, sugerując mu z jednej strony zainteresowanie martwym wytworem kultury materialnej, z drugiej zaś odsuwał sprzed jego oczu problematykę żywej grupy ludzkiej. Toteż w omawianych pracach zagadnienia społeczne nie wychodzą poza tło ogólne; natomiast takie problemy, jak rodzina, jej różne formy i ugrupowania lokalne, jej organizacja gospodarcza itp., mimo wyrażnych zapowiedzi Erixona nie stają się odrębnym przedmiotem badań. Tak samo nie widziało się tutaj dążenia do pogłębienia metod badań etnograficznych w kierunku intensywnego studium małych grup czy instytucji, opartego na szczegółowych i metodycznie prowadzonych obserwacjach na przestrzeni dłuższego okresu czasu, w oparciu o odpowiednio skonstruowaną teorię. A przecież ta metoda właśnie, zastosowana po raz pierwszy na terenie kultur prostszych wśród społeczeństw egzotycznych, zadecydowała o wielkich postępach nowoczesnej etnografii. Warto przypomnieć, że w tym kierunku, tzn. w kierunku pogłębienia metody badan terenowych. zdążają nasze nowsze kwestionariusze atlasowe. Uderzająca była wielka l'ozpiętość pomiędzy śmiałymi i pełnymi pololu koncepcjami prof. E l' i x o n a a dość jednostajnym, konserwatywnym obrazem etnografii skandynawskiej, jaki wyłaniał się z omawianych prac. Nie wszystko jednakże spośród bardzo ciekawych koncepcji E r i x o n a jest dla nas możliwe do przyjęcia. Chwilami razi nas jego eklektyzm. Pewne zastrzeżenia mamy również w stosunku do jego historycznej teorii typów czy wzorców kulturowych. Trudno oczyw-iście przeprowadzić gruntowniejszą krytykę tej koncepcji kultury. dopóki nie zobaczy się jej zastosowanej w badaniu konkretnej rzccz~·wistości. Sądzę .iednak7.e. iż różnica pomiędzy ,,«mi ,;prowadza się do tego, że dla nas. patrzących od strony naszych sto,unków i potrzeb w krajach socjalizmu. nacechowanych bardzo silną dynamiką zmian zarówno \\' strukturze, jak i w świadomości mas Erixonowski "chemat wzorców kulturowych v"oydac się musi zbyt statyczny, zbyt mało 'poglądający w przód, a zbyt wiele wstecz, nawet, być może, ku dawnemu układowi klasowemu społeczenstwa szwedzkiego, od którego wyraźnie v,y\vodzi on swą genealogię. Nie wydaje się więc, by mógł on być przydatny w szerszym zastosowaniu, aczkolwiek nie rozstrzyga to sprawy \..zorców czy typów kulturowych stanowiących pr6bę nowej analizy zjawisk _polecznych, która nie wypowiedziała jeszcze swego ostatniego słowa. W obrebic postawionych sobie celów omówione prace były niewątpliwie dobre, na wysokim poziomie. Na ogól był to poziom wyrównany, co świadczy ',vyraźnie o istnieniu dłużsl.ych tradycj i w tym zakresie, o istnieniu pewnego ,dylu pracy na tamte.iszym terenie, o skandynawskiej szkole etnograficznej. Styl ten przejawiał się w gruntownym opanovv'aniu źródeł i literatury przedmiotu, w jasnej ekspozycji, którą uzupełniały dobre rysunki i ilustracje, mapy, tabele itp. Wyrażał się również w umiejętnym postawieniu problemu, który był ujęty wąsko. lecz konkretnie, miał wyraźnie zarysowane granice, stanowiąc niewielką, ale wzorowo pomyślaną monografię jakiegoś niewielkiego problemu czy zagadnienia, które zostało pod każdym względem wynerpane i może służyć jako wzór dobrej pracy naukowej. Na koniec jeszcze jedna sprawa, do której nie przywiązywałbym większego znaczenia, gdyby nie to, że ostatnio zjawisko to zaczyna przybierać rozmiary niepokojące. Mam tu na myśli ugruntowującą się coraz silniej w burżuazyjnej nauce zachodnio-europejskiej tendencję do ograniczania .-ie do swego własnego obszaru, z czym łączy się całkowite pomijanie terenów nieco dalej położonych oraz lekceważenie cudzego dorobku nauko .. wego. Trzeba jednakże podkreślić z satysfakcją, że zasadzie tej nie hołdują Skandynawowie, że tego rodzaju szowinizm czy etnocentryzm naukowy je;;t obcy ich stylowi pracy. Jeśli chodzi o tereny Europy środkowej, a więc obszar, jaki z natury rzeczy był domeną badawczą polskich etnografów, ich prace i dorobek naukowy są Skandynawom dobrze znane i cytowane. Toteż często natrafia się na nazwiska polskich badaczy w tekście czy przyplskach i wykazach literatury. Obok wspomnianego już prof. K. M o s z y ńs k l e g o, który był tu niejednokrot.nie cytowany, spotykało się nazwiska mnych polskich etnografów F i s z e r a, F r a n k o w s k i e g o, S e wer.y n a. ze starszych zaś G log e r a i Ł u n i e w s k i e g o. W innych okohczn OSClac .. h sprawa byłaby prosta i naturalna, w obecnym jednak układzie stosunków trzeba o ty m wspommec . . JaKO . , .. . wlel. . , o Jeszcze Jednym dowodZIe k Ie]. rzet e InOSCl .. b ada\\'Cze.l. l. kultury naukowej Skandynawów. A. W. �727 726 J. SODERSTROM, A. S p a r r m a n's E t h n 01 () g r a p h i ca l C o 11 e ctlon from James Cook's 2nd Expedition (1772-1775). Th~ Ethnographical lVluseum of Sweden, Stockholm (statens Etnografiska Museum). New Series. publication No 6. stockholm 1939. Autor poświęca swą pracę starej i cennej kolekcji przedmiotów pochodzących z wysp Pacyfiku, przywiezionych przez drugą ekspedycję kapitana Jamesa C o oka. Przedmioty te zostały zebrane przez Andersa S P a r rm ~.11 a, botanika i lekarza, ucznia L i n n e u s z a, jedynego Szweda w tej wyprawie. W 1802 i w 1818 r. S P ar r m a n sam publikował dość wyczerpującą relację ze swej podróży. W 1893 r. H. G i g 1i o l i wydał opis etnograficznej kolekcji przedmiotów pochodzących z trzeciej ekspedycji a znajdujących się w Muzeum Przyrodniczym we Florencji. W 1928 r. znany niemiecki lekarz i etnograf Karl von den S t e i n e n opublikował trzytomową pracę pt. Die Marquesaner und ihre Kunst, w której zamieścił wzmiankę o kolekcji S p a r r m a n a, reprodukując niektóre jej obiekty. Praca S o d e r s t r o m a stawia sobie za cel opis materiału wraz z możliwie najściślejszym podaniem dokumentacji; służyć może ona etnologom i innym naukowcom interesującym się wyspami Pacyfiku, ich ludami i kulturami. Praca zawiera: wstęp, wprowadzenie oraz 1. krótki życiorys Andersa S p a r l' m a n a; 2. krótki opis drugiej ekspedycji Jamesa C o o k a na Pacyfik w latach 1772-1775; 3. spis kolekcji Sparrmana' z wysp Markizy. Tahiti, Tonga, Nowej Zelandii, Nowej Kaledonii i Tanna, wreszcie 4. opis przedmiotów znalezionych w kolekcji S P a r r m a n a wraz z wyszczególnieniem miejsca ich pochodzenia; zawiera również uwagi zamykające pracę, addendum, bibliografię liczącą 68 pozycji oraz 60 ilustracji przedmiotów zbioru. Z wysp Markizy zostały opisane następujące przedmioty: diadem z masy perłowej., drewniane ozdoby napierśników i wachlarz; z wysp Tahiti - łuk, kołczan, strzały, siekiera, tłuczek poi, tłuczek do włókna na tkaniny, drewniane stołki honorowe, drewniane stołki pod głowy, ozdoby uszu, grzebień do tatuażu, ozdoba głowy z czarnych włosów ludzkich, rodzaj napierśnika ozdobionego piórami i zębami rekina; z wysp Tonga - wojenne maczugi, łuk l, strzały. bazaltowe dłuto, zabezpieczenie od myszy, wędka z haczykiem, wiosło do czółna, fletpana, grzebienie, ozdoby, naszyjniki i bransolety; z Nowej Zelandii _ drewniana broń (pouwhenua), maczugi, siekiera, tkany płaszcz, drewniana fujarka, kościana zatyczka i grzebień z fiszbina; z Nowej Kaledonii _ drewniane maczugi wojenne i grzebień z ruchomymi zębami; 1 M6\viąc O polinezY.lsi{iln luku, pochodzącym z kolekcjI Spal'I:łnana. autor mocn·, podkreśla, iż "całkowicie zgadza się z tymi, którzy utrzymują, iż łuk nIgdy przeZ diuższy czas nie był regularną i powszechną bronią w polinezjI. Tylko \\' niektórych ckresach i na niektórych grupach wysp użyv;any był v·: czasie wojn~·. najczęściei pod wpływem Melanezji" (s. 39). z Tanna - miotacz kamieni, oszczep, strzały, koszyk, naszyjnik i grzebień z żółwiej skorupy. Opis przedmiotów podany przez autora dotyczy ich konstrukcji, materi&łu, z którego były wykonane, ewentualnie narzędzi i techniki. z pomocą których były sporządzone, nazwy rodzimej i jej pochodzenia, funkcji i roli społecznej przedmiotu, o ile były znane, zasięgu geograficznego, przynależrości do określonej kultury ewentualnie związku z kulturą europejską· poza tym zawiera dane dotyczące stanu zachowania przedmiotu, numeru inwentarza i nazwy muzeum, w którym się przedmiot znajduje, a także wzmianki bibliograficzne i cytaty dotyczące tych przedmiotów. Niejednokrotnie autor podaje dysknsyjne teZY O pochodzeniu danego okazu. Praca ilustruje trudności, jakie stają przed etnologiem, badaczem kultury ludów pozaeuropejskich pochodzącej z wieków minionych i z terenów odległych, gdy od razu nie została zebrana kompletna dokumentacja. Toteż w uwagach końcowych autor podkreśla szczupłość materiałów i rozległość terenów, z których pochodzą obiekty, oraz. brak wyczerpującej literatury przedmiotu i robi uwagi krytyczne odnośnie do własnych wniosków. Zastrzega sit';, iż, być może. będzie je w przyszłości korygował. Sumienna i wnikliwa praca przynosząca materiały do wniosków o charakterze etnogenetycznym może dopomóc w określeniu trudnych do opracowania zbiorów pozaeuropejskich znajdujących się w Polsce, bowiem poszczególne okazy tych zbiorów, nie zawsze zbierane w zespołach, po pożodze wojennej niejednokrotnie zostały pozbawione dokumentacji. Maria Znamierowska-Prufferowa JUAN E. CORIAT, El hombre del Amazonas Y Ensavo m o n o g l' a f i c o d e L o r e t o, Lima 1943. Etnograficzna literatura hiszpańska, ściślej kreolska, jest dziś jeszcze uboga; autorami jej są w przeważnej części nieetnografowie. Z wyjątkiem Chile, Argentyny i Brazylii, gdzie nauka stoi wyżej niż w reszcie republik amerykańskich, wszędzie spotykamy amatorskie traktowanie tej dziedziny wiedzy. Po ostatniej wojnie światowej, dzięki temu, że wielu uczonych europejskich przebywało na emigracji w Ameryce Południowej, poziom podniósł się i niewątpliwie podnosić się będzie nadal; jednak dotąd jeszcze prace typu EL Hombre deL Amazonas są częste i, co więcej, są bardzo poczytne - omawiana książka doczekała się już drugiego wydania. Stanowi ona rodzaj monografii Loreto, największego i najsłabiej zaludnionego z departamentów Peru, obejmującego dorzecza Ucayali, Maranionu i górnej Amazonki. Cały ten obszar, z wyjątkiem nielicznych i rzadko rozrzuconych osad, zamieszkują Indianie, którzy do dziś zachowali pierwotną kulturę· . Opis Loreto podzielił C o r i a t na dwie części. W pierwszej z nich, clekawsze.i dla nas. za.imuje się Indianami i ich kulturą (s. 9-16n, w drugiej, �~ ..- _._ .•.. ~-,-_.. - 729 728 krótszej, daje monograficzny opis departamentu; a więc podaje granice. wykaz i opis osad, dane statystyczne o populacji, handlu itd. (s. 163-241). Jakkolwiek książka C o r i a t a została napisana i wydana w Peru, typowa jest również dla innych republik i jako taką będziemy ją omawiać. Zanim jednak przystąpimy do jej oceny, przypatrzmy się, jak wygląd" współczesna etnografia południowo-'l.merykańska (z wyjątkiem, jak to już wspomniano, republik Chile, Argentyny i Brazylii) i jak ustosunkowała sh~ do przedmiotu swych badań. czyli do Indian. W większości republik Indianie stanowią olbrzymi procent ludności, przy czym byli pierwotnymi panami i gospodarzami tych ziem (np. w Peru wedle danych z 1943 r. było 45,9% Indian mówiących własnymi językami, resztę zaś stanowili biali i metysi, których j st bardzo wielu i do których zalicza się również czystych rasowo Indian mówiących już po hiszpańsku). Indianie, jeśli mają szczęście zamieszkiwać tereny, do których nie dotarł .ieszcze biały kolonista, żyją niezależni; przeważnie jednak podlegają władzy i stają się ofiarami wyzysku białych "patronów", którzy zmuszają ich do pracy bez lub za niskim wynagrodzeniem. W obu wypadkach Indianie pozbawieni są praw, a interwencja rządu przejawia się tylko w wynaradawianiu ich i włączaniu w ogólną gospodarkę pa11stwoWą jako żle płatnej sHy roboczej. Tak czy inaczej posiadanie w kraju "mniejszości" indiańskiej jest sprawą wysoce drażliwą, sprawą, z którą sfery rządzące nie bardzo wiedzą, co robić: naj chętniej też problem ten pokrywają milczeniem. Znajduje to oddżwięk w nauce; rokrocznie ukazuje się szereg prac miejscowych uczonych i literatów na temat dawno wygasłych cywilizacji amerykańskich, zainteresowanie archeologią jest niezwykle żywe i powszechne, jednakże na temat współcześnie żyjących Indian pisze się niewiele. W Peru nie wszyscy wykazują brak zainteresowania Indianami. Mieszkańcy miast i terenów całkowicie skolonizowanych przez białych oraz właściciele wielkich majątków ziemskich w górach, dla których Indianin jest chłopem pańszczyżnianym, uważają go za ponurego, leniwego i pozbawionego inteligencji "dzikiego", którym nie warto zaprzątać sobie głowy. Inne uczucia dla Ir,dian żywią biali mieszkańcy dżungli. Ciężkie warunki życia, stale czyhające niebezpieczeństwo, walka z przyrodą, która tu jest .ieszcze prawdziwą potęgą, wreszcie bardzo rzadkie zaludnienie sprawiają, że ludzi łączy jakieś nieuchwytne poczucie braterstwa. Indianie lepiej od białych dostosowali się do miejscowych warunków, żyjąc na wolności zachowali godność i poczucie własnej wartości. Słowem Indianie sa tu .ieszcze siłą, z którą trzeba się liczyć. Wszystko to sprawia, że mimo 'Wyzysku i rażących nierówności społecznych biały człowiek puszczy żywi specyficzny szacunek dla Indianina, w niektórych sytuacjach życiowych współżyje z nim jak równy z równym, zna jego język, interesuje się jego życiem i kulturą. Zupełny jednak brak przygotowania teoretycznego sprawia, że nawet ci, którzy sąsiadując z Indianami przez wiele lat poznali ich życie, nie umieją zrobie użytku z posiadanych wiadomości. Interesuje ich wyłącznie to. co \\. kulturze Indian jest egzotyczne, rzucające się w oczy, a przede wszystkim to, co drażni ich z dawna przyjęte poglądy moralne. Dlatego też w opisach kultury Indian przeważają barwne opowiadania, często o charakterze anegdot, na temat urodzin, inicjacji, małżeństwa i wszelkich zboczeń seksualnych, opisy obrzędów, deformacji i okaleczeń ciała, mity i legendy. Zainteresowanie budzą również ozdoby i broJ1: o innych elementach kultury opis milczy. Książka C o r i a t a jest właśnie typowym przykładem tego rodzaju literatury. Autor urodził się i przebywał przez całe życie w puszczańskim departamencie Loreto i niewątpliwie widział tyle, że niejeden z amerykanistów mógłby mu pozazdrościć. Odbył szereg podróży wzdłuż dopływów Amazonki i zna życie dżungli i jej mieszkańców. Okazuje się jednak, że niestety nie umiał patrzeć i nie umie przeprowadzić selekcji wśród zdobytych wiadomości. Interesują go przede wszystkim diversas costumbres originales i curiosus (tytuł jednego z rozdziałów) i o nich głównie pisze, od czasu do czasu snując uogólnienia i wyprowadza:iąc wnioski, przeważnie nie uzasadnione naukowo. Najciekawszy i najbardziej wartościowy materiał, jaki znajdujemy u C o r i a t a, to licznie cytowane opowiadania kupców, wojskowych, właścicieli stateczków, kursujących po dopływach Amazonki, o ich kontaktach z Indianami. Opowiadania te, niewątpliwie autentyczne, dają podobnie jak cała książka bogaty materiał nie tyle do kultury Indian, co było zamierzeniem autora, ile do poznania stosunl,u białych mieszkańców Loreto do ich indiańskich sąsiadów, i to w okresie blisko półwiecza., mniej więcej od roku 1900. ł.ącznie z drugą częścią, gdzie autor dał monograficzny opis departamentu Loreto, książka C o r i a t a służyć może za dokument do studiów nad ekspansją białych w puszczy i kształtowaniem się stosunków między białymi przybyszami a miejscową ludnością indiańską. AnlW d Kowalska-Lewicka D. B. STOUT. San BIas Cuna acculturation: an introt i o n, Viking Fund Publicaiions in Anthropology, nr 9, New York 1947 . li C Praca D. B. S t o u t a poświęcona jest bardzo istotnemu zagadnieniu, mianowicie zmianom, jakie zachodzą w kulturze ludów egzotycznych pod WPływem zetknięcia się z kulturą europejską. Proces kształtowania się kultury tubylczej pod wpływem kontaktów bada autor na przykładzie Ill?ian Cuna, jednego ze szczepów Ameryki centralnej. Zamieszkują oni gł~Wnie obszar dzisiejszej Panamy, poczynając od strefy Kanału Panamsk~ego, a kończąc na granicy kolumbijskiej, przy czym niektóre ich grupy zYJą już w granicach Kolumbii nad zatoką Draba i nad Rio Atrato. W swych badaniach autor ograniczył się jednak tylko do szczepu Cuna mieszkającego �731 730 na wybrzeżach Zatoki Meksykańskiej (wybrzeże San BIas) i na wysepkach. leżących blisko brzegu, przy czym główne prace prowadzone były na wyspach: Carti-Sugtup, Nargana, Corazon de Jezus, Tigre i Aligandi i trwały ocl. września 1940 r. do stycznia 1941 r. Pierwsze kontakty Cuna z białymi sięgają samych początków konkwisty, bo 1514 r., kiedy do wybrzeży Darienu przybyli dwaj Hiszpanie A n d a g o y a i O v i e d o. W opisie ich podróży czyta się o Indianach nie nazwanych co prawda, ale których kultura jest niewątpliwie kulturą szczepu Cuna. Do około 1700 r. wzmianki o Cuna spotyka się często. Potem przychodzi okres, z którego brak jakichkolwiek źródeł pisanych; dopiero w czasie prac związanych z budową Kanału Panamskiego, a więc w drugiej połowie XIX w., następuje ponowne "odkrycie" Indian. Najpierw na terenach Cuna zjawili się inżynierowie robiący pomiary, za nimi przyszli etnografowie, Erland N o l' d e n s k i o l d i Henryk Was s e n, którzy opublikowali szereg prac etnograficznych. D. B. S t o u t postawił sobie za cel zbadanie przemian kulturowych, jakie zaszły u Cuna od XVI w. do doby obecnej. Dla czasów dawniejszych czerpał dane z relacji kronikarzy i podróżników, natomiast materiały do ostatnich kilkudziesięciu lat znalazł w zbiorach muzealnych, które N a l' d e n s k i o 1d i Was s e n zgromadzili w SzwecjL, a przede wszystkim zebrał je podczas własnych kil\;:umiesięcznych badań terenowych. Pracę rozpoczyna autor od naszkicowania tła: ogólnych danych o kraju, grupach Cuna, ich liczebności, antropologii, języku, po czym przechodzi do szczegółowego opisu kultury szczepu Cuna z okresu, gdy przeprowadzał wśród nich badania (rok 1940). Uzyskawszy pełny obraz współczesnego stanu kultury badanego szczepu przystępuje do historycznego rozpatrzenia kontaktów Cuna z obcymi przybyszami. Analizuje po kolei kontakty z konkwistadorami, Murzynami, piratami, szkockimi i francuskimi kolonistami (XVII i XVIII w.), bada rozwój handlu na tych terenach, działalność misji, interwencje władz, wreszcie penetrację naukowców, turystów i osadników. Zgromadziwszy powyższe dane przechodzi do systematycznej analizy całej kultury, szukając wartości, które zostały zagubione, wyróżniając obce zapożyczenia i przekształcenia dawnych rodzimych form. Pracę kończy S t o u t podsumowaniem wyników i podaniem ostatecznych wniosków. Uzupełnieniem całości jest słownik wyrazów Cuna użytych w tekście, terminologia pokrewieństw, bibliografia, piętnaście tablic fotograficznych ilustrujących życie współczesnych Cuna i mapa badanego terenu. Na podstawie wnikliwej analizy całokształtu kultury ujętej historyczn~e dochodzi autor do tym ciekawszych wniosków, że w wielu punktach daJą się one zastosować do innych ludów egzotycznych, które weszły w kontakt z białymi. Wnioski te postaram się zreferować poniżej. ogółny kierunek rozwojowy Cuna zmierza do zatracenia rodzimych wartości kulturowych. Proces ten rozpoczął się jeszcze przed konkwistą· Już wtedy bowiem w kulturze Cuna zaczęły się zacierać cechy andyjskie, a na ich miejsce dochodziły do głosu cechy kultur tropikalnych (wedle klasyfikacji S t e war d a). przejęte od ościennych szczepów. Po zetknięciu się z białymi Cuna wykazali jeszcze większą skłonność przejmowania obcej kultury; co więcej, przejmując ją przeważnie nie asymilują nabytków, nie rodzi się też u nich reakcja przeciw wprowadzanej nowości. Po prostu adaptują gotowe już elementy w niezmienionej formie. Skutkiem tego kultura Cuna stanowi mozaikę elementów rodzimych i obcych istniejących obok siebie. W przemianach kulturowych wyróżniamy dwa okresy; okres konkwisty, P') której nastąpiły dwa wieki (XVII i XVIII) stabilizacji; w tym czasie szczep Cuna przyjmował i przyswajał sobie obce elementy; okres drugi, współczesny, datujący się od połowy XIX w., kiedy budowa Kanału Panamskiego oraz rozpowszechnienie uprawy i handlu orzechami kokosowymi wciągnęły Cuna w orbitę interesów ogólnoświatowych. Jest to okres gwałtownego zanikania pierwotnej ich kultury i przejmowania kultury europejskiej. Rezultatem przemian są, biorąc ogólnie: gospodarka towarowo-pieniężna i związanie z gospodarką światową, a co za tym idzie - fluktuacje rynkowe; brak zainteresowania dla produktów spożywczych i wyrobów rzemieślniczych miejscowych na korzyść nabywanych w sklepach, w związku z czym upadają uprawa roli i miejscowe przemysły; wzrost bogactwa poszczególnych jednostek i rodzin i powstawanie klas społecznych; rozkład wielkiej rodziny stanowiącej jednostkę polityczno-gospodarczą i emancypacja małych rodzin stających się niezależnymi jednostkąmi gospodarczymi; wreszcie naśladowanie białych (przez Cuna z San BIas), przede wszystkim Ang1osasow, a nie Kreolów, w stylu życia, postawie względem drugiej płci, religii, w przesądach rasowych względem Murzynów itd. Kontakty z białymi utrzymywane są głównie czemu większość innowacji wiąże się z tą płcią. przez mężczyzn, dzięki W przejmowaniu poszczególnych elementów kultury zauważa się wybitny wpływ autorytetów miejscowych, jak naczelników, szamanów, a ostatnio coraz częściej młodych ludzi, którzy przez pewien czas pracowali w miastach u białych. Ciekawe, że stan europeizacji poszczególnych wysp zamieszkałych przez CUna jest różny i nie zależy od ich odległości od miast. Zdaniem autora rolę główną odgrywają tu jednostki-n'Jsiciele kultury europejskiej oraz to, czy i w jakim stopniu biały człowiek cieszy się tam prestiżem. Anna Kowalska-Lewicka �733 732 REVlSTA DEL lNSTlTUTO ETNOLOGlCO NAClONAL, Bogota (wychodzi od 1943 r.); BOLETlN DE ARQUEOLOGlA, Organo deI Servicio Arqueologico Nacional, Bogota (wychodzi od 1945 r.). Etnografia zaczyna rozwijać się w Kolumbii dopiero w okresie drugiej vV'ojny światowej. W tym czasie przebywał na emigracji w Bogocie znany hmervkanista francuski Paul R i vet i jemu zawdzięcza się stworzeme ll'lstitutoEtriolOgico Nacional, którego był pierwszym dyrektorem. Instytut został powołany dekretem rządu z czerwca 1941 r. W roku 1945, po powrocie R i vet a do Europy, Instytut został połączony z istniejącym przy Ministerstwie Oświaty Servicio de Arqueologia, zainicjowanym przez znanego Clrcheologa kolumbijskiego Gregorio H e l' n a n d e z de A l b a. Wedle dekretu rzadu każdorazowy szef Servicio de Arqueologia staje się, od czasu polączenia 'obu instytucji, automatycznie dyrektorem Instytutu; honorowym dyrektorem został dożywotnio R i vet. Siedzibą Instytutu jest Bogota, stolica Kolumbii. Instytut w dzisiejszej swej formie organizacyjnej jest naczelną instytucją państwową kierującą wszystkimi badaniami finansowanymi przez r~ąd. Należy do niego Muzeo Arqueologico Nacional w Bogocie, a pod jego opieką pozostają tzw. parki archeologiczne na prowincji, czyli muzea. n~ świeżym powietrzu. Personel Instytutu składał się w 1947 r. z szesnastu osob, pracu.1ąl:ych w następujących sekcjach: 1. muzeologicznej, 2. lingwistyki i. etnografii, 3. archeologii, rysunku technicznego i kartografii, 4. fotograficzneJ, 5. modelarstwa i rekonstrukcji obiektów archeologicznych. Dyrektorem był Luis Duque G o m e z. Instytut wysłał już w teren szereg ekspedycji archeologicznych i etnograficznych; te ostatnie miały charakter czysto rekonesansowy. . Od 1943 r. Instytut wydaje własne czasopismo pt. "Revista deI Instltuto Etnologico Nącional", wychodzące dwa razy do roku i obejmujące następujące działy: etnografię, archeologię, lingwistykę, antrop~lo~,ię. Artykuły z zakresu językoznawstwa przeważały w tomach "RevIsta , w okresie pobytu R i vet a w Bogocie. W dalszych tomach poruszana jest głównie problematyka archeologiczna i etnograficzna. W lutym 1945 r., a więc w miesiąc przed fuzją obu instytucji, ukaz at się pierwszy zeszyt organu Servicio Arqueologico Nacional, wychodz.ący t:oretycznie sześć razy do roku, pt. "Boletin de Arqueologia". Zakres Jego Jest zupełnie ten sam co "Revista". Poziom artykułów etnograficznych zamieszczanych w obu czasopismac11 jest różny. W "Re vista" pisują na ogół uczeni nie związani z. Insty~utern, \vśród nich także europejscy emigranci. Artykuły są tu obszermeJsze l bardziej wyczerpujące. "Boletin de Arqueologia". mimo że jest orga~e~ Servicio obsługiwany jest prawie ",,..yłącznie przez młodych pracowmkow In~ stvt~tu i ma charakter głównie informacyjny o działalności i najnows~y~n os'iągnięciach obu instytucji. Artykuły są przewClżnie sprClwozdawcze, krotkle i :)urdzo pobieżnie (;pisujące badane ludy i zjawiska. Z cytowanej literatury wynika, że autorzy nie znają zupełnie zagranicznych wydawnictw i pracują wyłącznie w kręgu publikacji południowo-amerykańskich. W obu czasopismach publikowane są prace dotyczące Indian żyjących w granicach Kolumbii. Poziom czasopisma "Revista" jest o wiele wyższy, ale i on pozostaje j€ozcze znacznie poniżej poziomu przeciętnych wydawnictw etnograficznych europejskich. Niemniej nawet artykuły w "Boletin de Arqueologia" przevo/yższają znacznie przeciętną literaturę pseudoetnograficzną, jaką do dziś spotyka si~ w krajach Ameryki Południowej. Anna Kowalska-Lewicka PAUL RACIN, Indians of South America, The American Museum of Natural History Science Series, vol. III, New York 1946, s. XV1I +324 Indians of South America jest jedną z całego szeregu prac wydawanych w ramach tzw. Science Series Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej. Seria ta, pomyślana jako wydawnictwo naukowe, ale przeznaczone dla szerokich rzesz niespecjalistów, obejmuje szereg prac z różnych dziedzin, których celem jest syntetyczne przedstawienie obecnego stanu wiedzy. Przystępność ich polega jedynie na sposobie ujęcia i prostym języku, podczas gdy ich treść jest w pełni naukowa, a autorzy rekrutują się spomiędzy wybitnych naukowców. Takim jest Paul R a d i n, autor recenzowanej książki, znany amerykanista, profesor Black Mountain College w północnej Karolinie i autor wielu prac z zakresu zagadnień kultur amerykańskich. Jeszcze z końcem XVI w., a więc bezpośrednio po konkwiście, pierwsi biali rozpoczęli penetrację puszcz Ameryki Południowej. Wiek XV'll i początek XVIII w. przynosi nam już szereg źródeł do znajomości Indian południowo-amerykańskich, nieraz nadzwyczaj interesujących, ale z reguły niekompletnych. Wszyscy bowiem ludzie, którzy w tym czasie zapuszczają się w dżunglę, to bądź eksploatatorzy, bądź misjonarze tylko ubocznie zainteresowani kulturą spotykanych szczepów. W drugiej połowie XVIIIw. i w XIX w. zjawiają się już podróżnicy, których przyprowadziła tu wyłączni~ ciekawość i chęć poznania dotąd nie zbadanych ziem i ludów. Ale okres poważnych badań etnograficznych rozpoczyna dopiero wielka wyprawa Karola v o 11 d e n S t e i n e n a do wnętrza Brazylii, jaką przedsięwziął w roku 1884. Od tego momentu cały szereg ekspedycji etnograficznych rusza w głąb lądu amerykańskiego. Do pierwszej wojny światowej badaczami k~ltur Ameryki Południowej są przeważnie uczeni europejscy, po roku 1918 pIerwsze miejsce zyskuja badacze amerykańscy, głównie z Ameryki Północnej, Dopiero ,iednak ostatnie kilkanaście lat przyniosło niezwykłe ożywienie na polu badań etnograficznych Ameryki Południowej. Z końcem XIX i początkiem XX w. Ameryka Południowa była mniej znana niż wnętrze Afryki czy Nowej Gwinei a i teraz jeszcze znajomość jej pozostawia wiele do życzenia. �735 734 Wobec takiego stanu wiedzy wszelkie próby syntezy kultur południowoamerykańskich zdają się być przedwczesne. Niemniej jako wynik dążenia do uporządkowania dotychczas posiadanych wiadomości powstało już kilka ogólnych opracowań. Najnowszym z nich, bo wydanym w latach 1946-1950, jest Handbook of South American Indians, Wszystkie opracowania są jednak mniej lub więcej sumarycznym zebraniem wiadomości o Ameryce Południowej, a nie ich syntezą. Jedynie książka R a d i n a jest próbą ujęcia syntetycznego. Niewątpliwie autorowi ułatwił zadanie fakt, że jest to książka popularnonaukowa, dająca więcej swobody w tworzeniu nowyc~ koncepcji, uwalniająca od stosowania całego aparatu naukowego w postacI cytat, przypisów i odnośników, wreszcie zmuszająca do zwięzłości, a co za tym idzie _ daleko idącej selekcji materiału. Przyszłe badania pokażą, czy wizja R a d i 11 a jest zgodna z prawdą, niemniej na obecnym etapie wiedzy książka jego spełnia swoje zadanie, dając czytelnikowi obraz Ameryki Południowej jako zwartej całości. Autor postawił sobie za cel wykrycie i sprecyzowanie specyfiki kulturowej poszczególnych szczepów i następnie połączenie ich w większe grupy, związane wspólnymi cechami. Dalej bada on, jak kształtowało się współżycie tych grup i jak dalece wzajemne kontakty znalazły wyraz w ich kulturze. Trzecim wreszcie zadaniem, jakie stawia sobie R a d i n, jest przebadanie związków między kulturami Ameryki południowej i Środkowej. Poza tymi naczelnymi autor porusza cały szereg zagadnień ubocznych, jak na przykład niezwykle interesujący problem wędrówek szczepów, apercepcji wartości kulturowych przyniesionych przez Europejczyków i in. Na podstawie jakości kultury poszczególnych szczepów R a d i n dzieli wszystkie ludy południowej Ameryki na trzy zasadnicze grupy: 1. szczepy wędrujące, nosicieli wyższej, kopieniaczej kultury; 2. szczepy należą'ce do starszej warstwy kulturowej, które wędrowni kopieniacze zastali już na kontynencie; 3. szczepy, które wytworzyły cywilizację (Quechua i Aymara). Najwięcej bodaj uwagi poświęca autor szczepom, które nazywa nOS1Cle12mi kultury kopieniaczej, to znaczy Arawakom, Karaibom i szczepom TupiGuarani. Podaje charakterystykę ich kultur i omawia wpływ, jaki wywierCIli na spotkane na drodze swych wędrówek ludy należące do starszej warstWY kulturowej, Przypisuje im przyniesienie i rozpowszechnienie kopieniactwa i wielu innych wartości kulturowych, Zajmuje się wreszcie kolebką tych trzech grup. Zdaniem jego najpóźniej na kontynent południowO-amerykański przybyli Arawakowie, Ich pierwotne siedziby mieściły się na Antylach, skąd drogą wodną, od ujścia Orinoco poprzez bifurkację między Orinoco a Rio Negro, dostali' się w dorzecze Amazonki. Wędrówka ich odbywała się bardzo późno, bo około XIII w. n. e. Szczegółowo rozwodzi się autor nad 'rupi-Guarani. Przez długi czas byli najbardziej tajemniczą grupą, Wędrowali w chwili, kiedy zetknęli się z nimi pierwsi Europejczycy, a potem jeszcze podwoili tempo swych wędrówek, Znalezienie ich kolebki, początków kultury, pokrewieństw z innymi szczepami oto zagadnienia, które dla tej grupy do dziś nie zestały jeszcze całkiem wyjaśnione, Autor jest jednak zwolennikiem teorii, że Tupi-Guarani przybyli z północy, wylądowali u ujścia Amazonki, skąd posuwali się na południe. Ich wtórna ojczyzna znajduje się gdzieś między T'lpajoz a Xingu. Atrakcyjność ich kultury jest tak wielka, że do dziś jesteśmy świadkami przejmowania jej elementów przez stykające się z nimi szczepy. stosunkowo naj mniejszy wpływ na ludy ościenne mieli wojowniczy Karaibowie, którzy wiedli ustawiczne wojny z sąsiadami. Pierwotną ich ojczyzną jest prawdopodobnie Brytyjska Gujana, gdzie przebywali już w momencie, gdy Arawacy przybyli z Antylów. Ciekawie omawia autor teorię basenu Amazonki jako terytoriuII\ gdzie ustawicznie oddziaływują na siebie stale wędrujące szczepy indiańskie i gdzie wytworzyły się pewne wspólne cechy kulturowe, charakterystyczne dla wszystkich niemal mieszkańców tego olbrzymiego obszaru. Wciąż jeszcze żywą dyskusję budzą teorie związane z kontaktami kulturowymi między "cywilizacjami" a resztą ludów amerykańskich i między ośrodkami cywilizacyjnymi Południowej a centralnej Ameryki. Radin opowiada się po stronie tych uczonych, którzy uważają cywilizacje południowo-amerykańskie (Nasca, Chimu, Tihuanaco) za starsze od centralnoamerykańskich. Stąd dopiero szły wpływy na północ i cywilizacja Majów powstała na bazie elementów kulturowych przyniesionych z południa. Po~ląd ten jest związany z przyjęciem przez R a d i n a Ameryki PołudnioweJ za kolebkę uprawy kukurydzy; jego zdaniem uprawę zapoczątkowano prawdopodobnie w północnym Chaco. o C~wilizacje południowo-amerykańskie, mimo swojej archaiczności, nie d,dzlaływały na tereny leżące na wschód od Andów. U niewielu tylko ludów le.snych udało się odnaleźć ślady ich wpływów, a i te nawet odnoszą się do memal ostatnich lat trwania imperium Inków lub nawet do okresu po jego upa~ku (szczepy Chane, Chiriguano, Jivaro, Araukanie), Autor przYJ'muJ'e teonę . ' kt'ora g ł"OSI, ze k ompleks kultur na wschód od Andów jest młody ltkultury te rozwinęły się nie jako prowincja andyjska ale jako rozprzes rzenien' Ie k omp l e k su kulturowego Meksyku poprzez Zatokę ' Meksykańską wzdłuż",JeJ wy b'rzezy ku połnocy, , Florydę, Antyle, stąd przez Orinoco Rio' Negro I Amazonkę. ' Reasumując możemy stwierdzić, że książka R a d i n a mimo że daJ'e Popularne ' , k " ' na k ,uJęcie. ultur Ameryki Połudmowej, ma znaczenie również i dla . d'na z plenvszych prob , z u owcow '. jako Je syntezy najmniej na świecie nanego a naJbardZiej zróżnicowanego terenu. Anna Kowalska-Lewicka �736 - , 737 PAUL FEJOS, E t h n o g l' a p h Y o f t h e Y a g u a, Viking Fund Publication in Anthropology, nr J, New York 1943. Praca F e j o s a opiera się na materiałach zebranych przez ekspedycję wysłaną w 1940-1941 r. przez Viking Foundation. Wzięło w niej udział kilka osób: geolog, który między innymi sporządził mapę badanego terenu. fetograf, specjalista obsługujący elektryczny aparat do notowania dźwięków oraz intendent dbający o wyżywienie, mieszkanie i środki komu· nikacji. Kierownikiem zespołu był etnograf, autor omawianej książki. Ekspedycja p(\za notatkami terenowymi, tekstami i melodiami utrwalonvmi na taśmie przywiozła duży zbiór fotografii dwu- i wielobarwnych o;az trzy zbiory eksponatów etnograficznych, z których jeden został ofiarowany Muzeum Narodowemu w Limie, dwa dalsze muzeom USA. . Głównym celem wyprawy było opracowanie całokształtu kultury Indian Yagua, szczepu żyjącego na obu brzegach Rio Maranion. Terenem ~ksploatacji naukowej stał się obszar leżący na północ od Maranionu, między t~ rzeką a Rio Putumayo. Yagua byli dotąd jednym z najmniej zbadanych szczepów, a w dodatku szczepem, którego nie dosięgła jeszcze europeizacja. Nazwa, pod jaką znani są w literaturze naukowej, została im nadana przez szczepy z nimi sąsiadujące, sami natomiast nazywają siebie Nihamwo. zaś w literaturze podróżniczej, zwłaszcza starszej, spotkać ich moż.na P~ mianem Indian Peba. Nie posiadają żadnej szczepowej organizaCJI, zy]ą połączeni w oddzielne, zamknięte i niezależne od siebie klany, zamies:kUj.ą~e wielkie wspólne domy rozrzucone nad brzegami rzek na przestrzem Wle u setek kilometrów. Mimo to, dzięki wspólnemu językowi i wspólnej kulturze odróżniającej ich od innych Indian. traktuje się ich jako jedną grupę· W czasie gdy F e j o s przeprowadzał nad nimi badania, a więc w latach 1940-1941 cały szczep liczył około 1000 osobników żyjących w 25-35 klanach z ktÓrych każdy składał się z 25-30 członków. Ekspedycja prze~adała dwa~aście klanów zamieszkujących nad Rio Maranion i jego lewobrzeznym! dopływami, między ujściem Rio Napo i Rio Putumayo. . Yagua, jak wspomniano, żyją w wielkich wielorodzinnych domach st~Ją.cych w dżungli nad spławnymi rzekami, najczęściej w pobliżu strumIem. skąd czerpią wodę do picia. Dom taki, zbudowany. na pla~le owalnym i kryty liśćmi palmowymi, stanowi w pewnym sensie .0dPowledn.lk naszej wsi, żyje w nim bowiem wiele oddzielnych rodzin patrYll~earnych l pa.trylokalnych, podlegających władzy, bardzo zresztą ogramczoneJ, .wsp~lne~o naczelnika. Drugą ważną osobistością w domu-wsi jest szaman, ktory kleru~e obrzędowym życiem społeczności, zna magię i lecznictwo. Tego rodzaJ~ wielorodzinne domy są typowe dla osadnictwa całego dorzecza AmazonkI. Podstawę utrzymania Yagua stanowi przede wszystkim my~li.stwo. p~y użyciu dmuchawki i zatrut~'ch strzał oraz kopieniactwo: uprawiają głoWllle banany i bul •••• '!· yuka. Opis kultury Yagua podzielił autor na trzy zasadnicze działy. Pierwszy z nich daje charakterystykę tła geograficznego, historię i dotychczasowy ;;tan wiedzy o Yagua. metodę pracy terenowej, wreszcie zapoznaje nas 'l głównymi informatorami. Następnie omawia autor kulturę techniczną, do ],lórej zalicza: dom. ubiór. pożywienie (traktowane łącznie z jego zdobywaniem), komunikację, wreszcie narzędzia i techniki produkcji. Trzeci i ostatni dział nosi ogólny tytuł "kultura nietechniczna" i obejmuje tzw. kulturę duchową i społeczną oraz w zakoilczeniu podsumowujące ujęcie kultury Yagua. Jako aneksy dochodzą: lista artefaktów i ich funkcji, słownik wyrazów Yagua zaopatrzony w uwagi na temat fonetyki, bibliografia i indeks. Książka posiada bardzo bogaty materiał ilustracyjny w postaci 56 tablic 7.fotografiami z życia Yaglla, 27 ilustracji kreskowych w tekście przedstawiai'lcych różne przcdmioty, głównie z punktu widzenia ich konstrukcji, oraz Z mapy. Dołączenie tak bogatego działu ilustracyjnego, zwłaszcza fotograJicznego, ma dla prac etnograficznych bardzo istotne znaczenie. Rysunki mogą dać tylko wierny obraz konstrukcji, np. samołówek, domu mieszkalr,,~go itp., fotografie natomiast zapoznają nas z różnymi dziedzinami życia Yagua i są doskonałym uzupełnieniem opisu. Powróćmy jednak do działu pierwszego, do wprowadzenia, gdzie autor poza innymi omawia metodę pracy terenowej. Po przybyciu w dorzecze Amazonki członkowie ekspedycji starali się zebrać pierwsze informacje o Yagua w drodze wywiadów przeprowadzonych wśród białych mieszkańców tego obszaru, a więc głównie kupców i żołnierzy, którzy stykali się z Indianami. Biali eksperci społeczni byli też pIerwszymi nauc7.ycielami języka Yagua i służyli zrazu za tłumaczy. Po zgromadzeniu podstawcwych wiadomości przystąpiono do właściwych badail. Na terenie klanu noszącego nazwę Mrówka, nad Rio Ampi Yaeu, został :ołożony obóz-baza, skąd członko\Nie ekspedyc,ii robili wypady do dalszych jedenastu domów-osiedli rozrzuconych na przestrzeni stukilkudziesięciu kilometrów. Dzięki bezpośredniemu sąsiedztwu z Indianami i bliskiemu z nimi współżyciu badacze mieli okazję obserwowania przez sześć miesięcy, dzieil po dniu, ich życia. F e j o s wkrótce przeprowadził się do domu klanowego i do końca pobytu mieszkał z Indianami i uczestniczył we wszystkich ich czynnościach. Podstawą badalI były wywiad i obserwacja. Mimo jednak bliskiego współżycia i zwiedzania licznych domów-klanów nie zaistniały wszystkie sytuacje, ,iakie badacz chciałby znać nie tylko z opowiadania informatorów, ale i z autopsji. F e.i o s uciekł się więc do nowego sposobu: zachęcił Indian do zC1inscenizowania wydarzell z ich życia. Istotnie, pod kierunkiem szamana klan pokazał szereg czynności i obrzędów, m. in. przenosiny do nowego domu, co umożliwiło ekspedycji opis tych wydarzeń i ich sfotografowanie. Ekspedycja. której rezultatem jest niniejsza książka. stanowi jedną 1; ,.LlItl", t. XLII �739 738 z pierwszych, ale w tej chwili już i jedną z wielu, jakie etnografo,,:,ie amerykańscy kierują nad górną Amazonkę. Sama książka spotkała Się z przychylną krytyką w USA i jest tam uważana za przykład poprawnego monograficznego opracowania kultury jednego szczepu. Anna (W związku Kowalska-Lewicka PROBLEM JĘZYKA PIGMEJSKIEGO z recenzją artykulów V. van B u l c k a, i O. P. S c h e b e s t y) Vaast van B u l c k, Existe-t-H des pygmees en Afrique CenŚrodkowej? (Międzynarodowy zespół bantusko-sudański, czerwiec 1949 - styczeń 1951). . Instytut Afrykański zorganizował wyprawę międzynarodową do Afryki celem ustalenia granicy językowej bantusko-sudańskiej, jako też cel~m położenia podwalin pod gramatykę porównawczą języków bantuskich i mebantuskich, używanych wzdłuż tejże granicy. . Sekcja zachodnia zespołu, w której skład wchodził prof: Male. G,ut h l' ~ e, P. J a c q u o t i kpt. R i c h a l' d s o n, miała za zadame zbadac gramcę językową poczynając od angielskiej Nigerii aż do Ubangi; jej ~unk~em wyjścia była Duala, punktem końcowym - Bangui. Sekc!a. wschodn.l~ miała W"znaczony teren badań od Ubangi do Nilu. W skład Jej wchodzlh: prof. J . A. N. Tucker P. Hackett i prof. V. van BuIck. Badama przeprowadzano w latac1; 1949-1951 i trwały one ogółem dziewiętnaście miesięcy. Wprawdzie celem nie było zbadanie problemu języka Pigmejów, ~edna.k ~am teren już skłonił do obserwacji i notatek na temat języka grup pIgmejsinch, spotkanych na badanym obszarze. Wynikiem obserwacji poczynionych przez ekspedycję jest artykuł Vaast van B u l c k a pod wyżej przytoczonym tytułęm. Obserwacje pozwalają, jego zdaniem, na ustalenie metody i terenu badań dla definitywnego rozwiązania problemu języka pigmejskiego. A oto trale? - Czy istnieje język une langue Pigmejów w Afryce streszczenie notatek i uwag V. van B u l c k a. Na drodze swych badań sekcja wschodnia spotkała nie mniej niż 28 grup Pigmejów lub Pigmoidów, rozproszonych na przestrzeniach bardzo rozległych. Najciekawsze z owych grup są: . Grupa 1: Efe; żyją w symbiozie 7. Balese (misja Lolwa, terytonum E~ulu). Grupa 2: mówią ci'Buti' *; żyją w symbiozie z 'ba'Bila (na zachod od Lolwa). Grupa 3: Efe-Mvuba; żyją w symbiozie z Mvuba . . . t (misJa Oyshla, tery 0- rium Beni). Pigmeje Abulu i Asua rozumieją się bez wielkich trudności. . . Grupa 22: Znajdujemy tam również, ciągle jeszcze w tej samej ':Sl; Mangbaalu, grupę 4 i 5; jest to jedna rodzina PigmejÓW wędrownych, mOWl • ci- (wym. R. S.). liii-l, '1:;0- są to przedrostki klas imiennych w językach Bantu (przy·p. ona językiem Efe ('Balese-Karo), chociaż kraj Balese albo Mvuba położony jest w olbrzymiej odległości na wschód czy na północny wschód. . Grupa 23: Pigmeje ci żyją w samym środku 'ba'Baali, a mówią ci'Buti z<ibarwionym przez 'i'Ndaaka, a nawet zmieszanym z li'Baali. Mówią o sobie, że należą do klanu baKan go. A teraz kilka uwag o niektórych z owych grup pigmejskich. Pigmeje Aka (północno-wschodnia część Konga Belgijskiego) mówią językiem Asua. Mieszkają wśród grupy wysokorosłych Murzynów mówiących językiem M'?egye-Mangbetu. 'Asua (1. poj. asua-e) nazywają się sami, 'Aka (1. poj. naka) nazywają ich wysokorośli sąsiedzi. Mieszkają na lewym brzegu rzeki Langele; prawy brzeg zamieszkują bantuscy boBwa. Na drodze do miejscowości Niapu (zwanej w języku Malele-ti Nyakpu, niedaleko Stanleyville, napotkano również Pigmejów. Ci Pigmeje mówią (oczywiście niektórzy) tylko językiem Asua, który to język wyraźnie różni się od iVIalele-ti. Czyżby to był stary język lVIalele-ti? - zapytuje autor. Tak zwanych rodzajników właściwych całej grupie lVIeegye-Mangbetu: Na, Ne, No (L mn. A, E, O) wcale tu nie ma. Jednak przy pewnym wysiłku Murzyn lVIalele-ti i Pigmej Asua potrafią się porozumieć. Wszyscy mieszkaócy tych okolic zgadzają się. że ku północy Malele-ti nie sięgają poza rzekę Bima. A wszakże wiemy, że Bima stanowi granicę między aZande na północy i aMalele na południu. Ich (Asua) tedy terytorium rozciąga się na zachód aż do źródeł Rubi, na wschód ogarnia caly basen Nava i Nepoko, a na południu sięga aż do Aruwimi. Na prawym brzegu Ituri także mieszkają Asua. Również Pigmeje Asua są we wsi Mokope, dużo dalej na zachód, gdzie mieszka kilka starych plemion nadbrzeżnych, które mówią jeszcze 'i'Tuungu, językiem archaicznym substratu. W okolicy Kisanga, w Medje, Mangbaalu Pigmeje mówią tym samym językiem Asua. Między Bagola i Bakombe, na zachód od Panga, są również Pigmeje, którzy mówią językiem Asua-ti. Prawie wszyscy oni (kapitanat Zozo) nie mówią żadnym innym językiem prócz Asua, jakkolwiek ich sąsiedzi Bantu m.ówią językiem Popoi. Asua byłby tedy językiem spotykanym najczęściej w tej grupie Pigmejów. A oto kilka obserwacji na temat, jak w ustach Pigmejów kształtuje się język ich wysokorosłych sąsiadów. Oto na przykład baSua, zwani baMbuti w języku ki'Bila; Pigmeje ci mówią językiem ki'Bila, sami nazywają swój język ci'Buti. Charakterystyczne cC'chy fonetyczne ich wymowy są następujące: Zanik wybuchowych gardłowych (la disparition des explosives gutturales, remplacees par un coup de glotte), a raczej pojawienie się szczególnie silnie zaznaczonego zwarcia krtaniowr:go na miejscu bantuskich (język ki'Bila) zwartych gardłowych (prawdopodobnie chodzi tu o spółgłoskę ejektywną typu k') R'OWUICZ " . . wpada w oczy, a raczej w uszy, fakt, że normalna skala Ich mówienia jest o wiele wyższa niż ta. którą stosują ba 'Bila, którzy 47' �740 mówi;! tymze samym językiem ki"Bila. Czyżby \vpłynE:ła na to okoliczność, iż w lesie tropikalnym przyzwyczaili się mówić wysokim tonem? - zapytuje autor. otóż my poszukiwalibyśmy przyczyn tego faktu raczej w ich rodzimym (na ogół zapomnianym) języku, który posiadał ton semantyczny, a więc i bogate zastosowanie tonów wysokich. Z drugiej strony przyczyn szukaliśmy \v fizjologii ol';;anów mowy u ludzi małego wzrostu (małe wiązadł.~ głosowe u dziecka dają mowę na ogół o oktawę wyższą niż mowa dorosłego człowieka). Najbliżej języka Asua stoi język Abulu i Mangbetu. Co do pochodzeniCl Asua są tedy możliwe dwie hipotezy: 1. albo Pigmeje zapożyczyli język Asua u wysokorosł:vch sąsiadów mówiących Abulu-Mangbetu i zróżnicowali go (zwłaszcza jego stronę fonetyczną) w swoich ustach do tego stopnia, że obie grupy (Abulu-lVIangbetLt i Pigmeje) tylko z trudem mogą się porozumiewać, 2. aibo Abulu względnie cała grupa Meegye-Makere-Malele, podbit,' kiedyś przez Mangbetu, przyjęła jeSZCZ2wcześniej język swego substratu, ti język pigmejski Asua. O. P. S c h e b e s t a wypowiedział się za pierwszą hipotezą· Dialekty Meegye wyjaśniają się łatwo - jeśli się wyjdzie od Mangbetu jako dialektu macierzystego - przez utratę spółgłosek interwokalicznych i przez kontrakcję lub asymilację samogłosek, które znalazły się w kontakcie wskutek pierwszego procesu językowego. otóż język Asua również zachował spółgłoski interwokaliczne, co więcej. są one nawet tam, gdzie nie ma ich w Abulu lub Mangbetu. Stąd wniosek. że Asua przedstawia formę starszą nawet niż Abulu czy Mangbetu. Byłby to tedy język proto-lVfangbetu (pOl'. język hotentocki o fonetyce i słownictwie buszmellskim, a gramatyce chamickiej, który wyjaśnia się najlepiej jako chamicka kontynuacja substratu buszmeńskiego). Najważniejszym argumentem na korzyść tej drugiej alternatywy wydaje się autorowi następująca okoliczność: podczas gdy dialekty grupy MeegyeMangbetu są liczne i mocno zróżnicowane, to Pigmeje Asua, chociaż rozproszeni wśród ludów posługujących się owymi różnymi dialektami, mówią wszyscy jednym i tym samym językiem. Wróćmy do poprzednio omawianych baSua mówiących językiem ci'Bil" j rzućmy okiem tym razem na budowę gramatyczną ich języka. Otóż blok utworzony przez języki Kuumu-Bira-'Bila ma tylko dwie klasy roominalne; iNd::laka-iMbo-i'Budu-kiNyaali mają ich osiem. iBeeke ma tylko dwie, ale w nim są widoczne wpływy iNdaaka i iMbo. Dialekt ci'Buti łączy się doskonale z krEila. Blok Kuumu-'Bila-Bira zajmuje wobec tego stanowisko całkiem wyjątkowe. Niektórzy wątpią, czy można jeszcze te języki nazywać bantuskimi Inni widzą w nich proto-Bantll. Blok Mamwu-Lese-Mvuba. do którego należ~' również jęz\'k Pigmejów 741 J':fe.. uważa się za należący do języków \\'schodnio-sudańskich, ale jako podgrupę z cechami charakterystycznymi wyraźnie odróżniającymi ją od innych języków. W szczególności fakt samogłosek prefigowanych przed rdzeniem nominalnym wymaga wyjaśnienia. Wyłania się tu możliwość substratu pigmejskiego. Między Ete i M"uba lub 'Barelse-Karo czy 'Balese istnieją tylko różnice dialektyczne, i to szczególnie z punktu widzenia fonetyki. Tak samo między ci Buti i ki'Bila lasu podwzrotnikowego są tylko różnice dialektyczne. lVliędzy Asua-ti i dialektami grupy Meegye, zdaje się, zachodzą różnice ,;;ęgające głębiej niż różnice dialektyczne. Istnieje wiele wskaźników, które każą przypuszczać, że Asua-ti stanowi język, który można by nazwać protoAbulu. W każdym razie język Asua-ti nałeży zbadać dokładnie i skonfrontować go zarówno z blokiem Meegye, jak i z grupą bantuidalną (Mba-ml, Ndunga-li Dongo-ko). Trzeba tu również uwzględnić wyniki badań antropologicznych S c h e b e s t y i G u s i n d e g o, według których wszystko ·ł.'skazuje na to, że nie ma tu tlzech czy czterech grup, które odpowiadałyby gi'upom językowym, a raczej jest jeden jedyny blok. Paul S c h e b e s t a. Dos Problem der Pygrndenspraclte. 1. Watwa mówiq językiem Kirundi. Dialekt Watwa różni się jednak od Kirundi w dwóch punktach: a) rzeczowniki Watwa są inne, jakkolwiek pochodzą one od czasowników Kirundi. Również wiele wyrazów Watwa, których nie używają Warumdi, zc1aje się być archaicznym Kirul1di. b) Wat.wa mają \vłasne pnie czasownikowe, kt.órych nie znają Warundi. 2. Batśwa. H u l s t a e r t wskazuje na dziwną fonetykę Batśwa, która odróżnia ten dialekt od języka Nkunde i sprawia przynajmniej z początku pewne trudności we vnajemnym porozumiewaniu się. Najważniejszą z owych cech jest: zanik nosowych (n,m), w miejscu ],[orych pojawia się glottal stop, np. 'sa'ba zamiast nsamba. W podobny sposób zanika interwokaliczne k; f>p; mp>f; ń>n; tsi>ti. . S c h e b e s t a zaznacza, że wymienia te właściwości, ponieważ znajdują SIę one również u Pigmejów znad rzeki Huri. 3. Ituri-Bambuti. S t li h l m a n n, który podobnie jak później J o h ns t o n miał do czynienia z południowymi Efe, podkreśla wybitne rysy fonetylu pigmejskiej, a mianowicie: wszystkie wyrazy pigmejskie składają się z pOJedynczych, oddzielnie, w oderwaniu jedna od drugiej wymawianych zgłosek, które są prawie wszystkie ró\.\'nie silnie akcentowane. Sp6łgłoski k, g i b wymawiają się słabo, podczas gdy p posiada często "'c' mowę ostrą. Samogłoski są długie i czyste (prawdopodobnie mowa .) braku samogłosek nosowych). Nigdy nie słyszeliśmy mlasków. Zgłoski są otwarte. . j o h n s t o n tak charakteryzuje obcą Murzynom fonetykę Efe: k zostaje zastapione prz,ez szczego'1ny rodzaj .' dyszema (gasp. hiatus), dźwięk, . . który �743 742 zbliża się do mlasku (prawdopodobnie chodzi tu o iniektywne 'g), w innych wypadkach podobne jest do charczącej, wybuchowej, krtaniowej g~oski ~' J o h n s t o n całkiem niewłaściwie porównuje 1;en dźwięk z arabskIm 'Am, które jest głosową, szczelinową, gardzielową (iaryngalną) i wobec tego dałoby się porównać z poprzednim 'g l. Podkreśla on również śpiewną intonację wyrazów. . Problem języka Bambuti komplikuje się przez to, że Pigmeje znad Itun mieszkają wśród plemion murzyńskich, które należą do kilku grup językowych typu bantuskiego lub sudańskiego, a mianowicie: bantuskie są grupy Bira-Kumu, Nyari-Ndaka-Budu-Bali; sudańskie zaś grupy: MvubaBalese-Mamvu i rl'1angbetu-Medje, której południowymi 'IIJYPustkami są Barumbi, Popoi, Babeyru i Medje. Bambuti są tedy często poliglotami, mówią nierzadko kilkoma spośród tych języków, jednak z fonetyką pigmejską· Dalszą okolicznością utrudniającą badanie wpływu różnorodnych języków na ewentualny język pigmejski jest fakt, że niejeanokrotnie Pigmeje mówią między sobą nie językiem swoich wysokorosłych sąsiadów, ale językiem Murzynów mieszkających czasami w ogromnej odległości od obecnych siedzib Pigmejów. Najsilniejszy wpływ na Eie wywarła, jak się zdaje, sudańska grupa Mvuba-Balese-Mamvu i bantuska grupa leśnych Babira, do której należą również dialekty pigmejskie Basua tudzież Pigmeje Kango mieszkający wśród Babali-Bandaka. W ten sposób dzielą się języki Ituri-Bambuti na grupę południowozcchodnią (Bantu), grupującą się wokół języka leśnych Babini, i na grupę północno-wschodnią (Sudan), grupującą się około języka Balese (który tu zl:ajduje się zamiast języków Mvuba, Balese, Mamvu i Monbutu). W obszarze Leśnych Babira, Baamba;, Bandaka, Mabudu, Balika i Babali używają Bambuti jako języka rodzimego języka Sua względnie Kango (Ango), które są dialektami języka Kumu-Bira. S c h e b e s t a uważa, że zarówno Sua-Kango, mający na ogół wygląd podobny do języków bantuskich, jak i Efe, język pozostaj~cy .pod .wpł~wem języków sudańskich, posiadają w swej gramatyce I s£Owmctwle, a zwłaszcza w swej fonetyce, resztki prajęzyka pigmejskiego. Naszym zdaniem stanowi on, podobnie jak w innych stronach Afryki, język buszmeński, substrat i podstawowe tworzywo, z którego czerpały w swym rozwoju tak języki bantuskie, jak i sudańskie. 4. Bira-Sua. Cechy tej grupy są: a) zasadniczo bantuskie słownictwo: b) bantuski szyk zdania, 1 nym \VzajelY,ny stosunek, ~ raczej PC\\ ne pontie.szanie 'g Jlpst:'nje na,jlepie,; fakt, że w jęz, Bart b. i ejektywne. ejektywnego mogą byc' (j k' z ir!iektywiniektywne lub poza tym jednak struktura obca dla Bantu i obcy duch języka. Brak prefiksóW klas i brak składni zgody przy poszczególnych częściach zdania. Na miejscu klas istnieje podział na istoty żywe i nieżywe, co stanowi rys zupełnie obcy dla Bantu. Rys ten natomiast istnieje w równie silnym stopniu w buszmeńszczyźnie. Połączenie imion z czasownikami w zdaniu dokonuje się przez przyimki i pewną liczbę czasowników ułomnych, posiłkowych (podobnie w buszmeńskim), które w swoich zużytych formach dla liczby pojedynczej i mnogiej łatwo mogą uchodzić za prefiksy klasowe Jakkolwiek genetivus i possessivum stawia się zasadniczo po odnośnym rzeczowniku (nomen regens), to jednak tu i ówdzie spotyka się odwrotny szyk, co znów przypomina język względnie języki buszmeńskie. Pluralis rzeczowników wyrażających to, co nieżywe, albo jest równy Sg., albo urabia się przez reduplikację; oba procesy spatykane są w buszmeńszczyźnie. Różnica między żywotnym a nieżywotnym pojawia się także w zdaniu; wyraża się ona przez to, że apozycja przy nieżywotnym nigdy nie otrzymuje prefiksu ba-, lecz podlega reduplikacji bez względu na to, czy rzeczownik ma już prefiks ba-, czy nie. Natomiast apozycja w klasie istot żywych przyjmuje prefiks ba- i może jeszcze oprócz tego podlegać reduplikacji (jakkolwiek z reguły tak się nie dzieje). Różnicę między żywotnym a nieżywotnym wyraża na przykład w języku buszm. f Ku zaimek 3. os. 1. poj. ha dla żywotnych, ga dla nieżywotnych. Z zasady genetivus stawia się po określonym rzeczowniku (por. Bantu), a między nomen regens i rectum wstawia się partykułę -a- (por. Bantu). Jednak przy częściach ciała albo wyrazach złożonych, które wyrażają jedno pojęcie, stoją wyrazy pozornie (?) bez partykuły genetivu obok siebie (iak samo dzieje się w buszmeńszczyźnie z tą różnicą, że nomen rectum poprzedza regens). 5. Balese-Efe. oto najważniejsze cechy grupy, l{tóra obok omawianej zachowała najwięcej cech pierwotnego języka pigmejskiego. Ponieważ grupa ta stanowi ośrodek sprzecznych zapatrywań na problem języka pigmejskiego (S c h e b e s t a - We s t e r m a n n), przeto nic dziwnego, że posłuży nam ona niejako za odskocznię dla przedstawienia własnych obserwacji i własnego poglądu na całokształt zagadnienia. a) Wszystkie czasowniki Efe mają samogłoskowy nagłos. Przykłady, które podaje S c h e b e s t a, dadzą się jednak interpretować jako reduplikacje: eLe<!e!e 'przS'chodzić', por. N2se<llhe, sa<llha, Ige 'przychodzić', por. równ:eż S,ife, Ila 'iść', /igaba 'wejść'; ob' 'iść', por. N211k::>aU, toa>u 'odejść'. Mlask boczny II najczęściej przechodzi w spółgłoskę boczną L Rzeczowniki mają nagłos także i spółgłoskowy. S c h e b e s t a sądzi, że w tych wypadkach SPółgłoska stanowi prefiks, którego funkcja nie została jeszcze ustalona. Tu jednak argumenty, jakie podaje We s t e r m a n n, Die Sprache der Pygmaen, "Zeitschrift fill' Phonetik und allgemeine Sprachwissenschaft", R. V, 1951, Z. 3/4, s. 233-240, przemawiają zdecydowanie na korzyść te~ �745 744 tezy, że nagłos w języku Efe jest \v zasadzie spółgłoskowy, CI ewentualne odchylenia od tej reguły dają się łatwo wyjaśnić jako pierwsze kroki w kierunku prefiksacji elementu samogłoskowego (początki systemu klasowego imion); proces ten w większym stosunkowo nasileniu obserwujemy w pozostałych językach grupy Mvuba-lVIomvu-Lese, do której należy i Efe. Wyraziliśmy się jednak, jakoby to były pierwsze kroki w kierunku prefiksacji, gdyż zdaje się nam, że język Efe posiada prócz tego szereg innych cech, które przypominają w większym stopniu sudańską grupę Kwa. Związek zaś tej ostatniej z buszmeńszczyzną zdaje się nam być niezaprzeczalny. Sprawą tą zajmowaliśmy się w artykule pt. Bushman and Hottentot amon9 tile Isolatinp Languages of Africa, "Rocznik Orientalistyczny", t. XVII, 1953, s. 351-371. W artykule tym doszliśmy do następujących wniosków: 1. Na skutek dUŻego podobieństwa w gramatycznej budowie języka., fonetyce i słownictwie grupa hotentocko-buszmeńska i sudańska grupa Kwa muszą być uważane za genetycznie pokrewne. 2. Nie ma metodycznych względów, które by stanowiły przeszkodę dla porównywania języków mlaskowych z bezmlaskowymi. Próba ustalenia korelacji poszczególnych bloków mlaskowych z odnośnymi spółgłoskami wydechowymi i labiowelarnymi, przeprowadzona dla wszystkich fonemów spółgłoskowych języka Ewe, dała wyniki zdecydowanie pozytywne. Stąd nasuwa się "';niosek, że badanie tego rodzaju może się okazać owocn~ również i dla tych języków afrykańskich, w których przypuszcza się działanie substratu buszmeńskiego i,>,'zględnie pigmejskiego, a więc nie tylko dla :ięzyków sudallskich, ale równie dobrze dla języków Bantu, a nawe'; w pewnym stopniu dla języków chamickich. 3. Jest wysoce prawdopodobne, że badania tego rodzaju wykażą, że \Vszystkie języki afrykańskie stanowią kontynuacje języków mlaskowych ~. Dlatego też w dalszym ciągu artykułu spróbujemy, wykorzystując niezwykle cenny materiał S c h e b e s t y dotyczący języka Efe, zbadać, o ilc jego fonetyka i słownictwo przypominają charakterystyczne cechy buszmeńszcz,vzny, te mianowicie, które stanowią również podstawową charakterystykę języków sudańskich, a zwłaszcza typu, jaki reprezentuje najstarsza grupa sudanska, mianowicie Kwa. 1. System fonetyczny. \V zasadzie te same dżwięki, które są specyficzną właściwością buszmeńszczyzny (mlaski) i grupy Kwa (labiowelarne jako pochodne mlasków, znajdują się również lub są wszelkie dane po temu. że były w systemie fonetycznym pierwotnego języka pigmejskiego. O. S c h e b e s t a stwierdza istnienie mlasku wargowego w języku Efe, a O. T r i 11 e s za'..lważył mlask podniebienny!, boczny':, zębowy.' i W3r, W pi acy pt. F'uJn Clicks to Expiwtory Consonants (pr~ygolowanej wykazuję słuszność te.i lezy w odniesienIu do wszystkich roclzimych grup Afryki. do druku) językowych ;owo-z<;bowy :. u Pigmejów żyjących w symbiozie Z bantuskim plemieniem :,,:dzfm (Dzem luh Djeml. O. T l' i II c·s podaje następujące przykłady: mlask podniebienny ! ma być w wyrazie: 1. Hn[Jui 'rodzaj mrówki gryzącej'; por. N" !gll:!gU:, !no!no 'mrówka', iYaunde e-kukum 'mrówka'); 2. Hngllrh 'rodzaj grzyba jadalnego' lub wykrzyknik wyrażający zdziwienie: por. z jednej strony 54 !num(l, N2 lku-be 'bulwa, kłącze, korzeI1 jadalny', S I tkaui 'dzika cebula', N. !g(lri 'grzyb, mający gorzki smak', z drugiej N. ollru<!gnru<!gu!gu 'grzmieć, dziwić się'; mlask zębowy.' ~11a być w wyrazie Niii 'drzewo, mające owoce jadalne'; por. N .. ·ne 'jagody', S~ 'kiln 'jagody drzewa Kareeboom'. ., Zarówno dżwięki labiowelClrne iniektywne 'gb, jak i iniektywne wargowe w rodzaju 'b stanowią produkt pochodzący z bloków mlaskowych !gw, :te, jak to omawiam dokładniej w pracy, wspomnianej w notce na str. 73:3 From Clicks to ExtJiratory Consonants. I tak wyraz cytowany przez S c h e b e s tę o'gbi należy analizować, zresztą zgodnie z wywodami Wes t e l' m a n n a, na prefiks 0- i rdzeń g'bi, którego mlaskowyodpowiednik zn8jduje się w SI !khwa 'dziecko', SI C'kwa 'niemowlę', S2 ("";)kwoin-ki 'maly', S., iwi:<·:·)ht:i 'mało', S2+i 'mały'. Powstało tedy g'bi z !gwi, którp. tyło wariantem !khwa, względnie z ·:)kwi, które przeszło w tkwi (!gwi); w tl'8.kcie bowiem zanikania mlasku wargov,;ego tenże mlask przechodził już na h?feni-= buszmeńszczyzny albo w mlask najbliższy pozycją i łClgodnym (niewybuchowym) sposobem rozwarcia, tj. w mlask zębowy / lub w mlask najbliższy wrażeniem akustycznym, tj. w mlask podniebienny!. Dodaimy tu jeszcze następującą uwagę wyjaśniającą ten proces szerzei· . Naturalną charakterystyką dziecka jest czynność ssania, stąd mówim~ ,~,esek, po łacinie fililLs (por. felate 'ssać', femina 3 'kobieta'). Dokonuje jej oz:ecko przede wszystkim wargami (por. mlask wargowy \;./) i językiem :POl'. welarne kX,k'w, kw jako dźwiękowy wyraz czynności połykania, jak '~ .omaWIam na Innym miejscu). Pierwotnym tedy wyrazem określającym (jzle~k() było coś w rodzClju :~.kwa, ··,)kwi, a ikwa, /gwa lub !kwa są pochOdnymi. tej posiad wyrazoweJ'. PnI'. S, " ·;'.klVU· 'dzl'ecko' . C 1, fgloa ,:!C d('!t:, S, .'khwa ·id.· P0l'. SI ku:a-kn, 'omi, C~ !kum, N. (gom 'ssać'. Oparc'em dla samogłoski i w wariClllcie ',kwi, tkwi (!gwi) >-g'bi mogło być ~._ _ i \\' wyraLach .), takich, jak wymienione l ... _" . .,. wyżej S~ .'/kwoin-ki • 'mały', S3 /wi . :małe', SI; Ind : 'malo', Sil l:i:, S2~i';·mały'. Kontynuacją pigmejskiego _g'bi, dZICck,)' zdaje się być tak często na terenie zachodnio-sudańskim występuFee bi ~o-biJ na oznaczenie dziecka. Nawiązanie zaś z pojęciem 'mały' wyka~u]e zachodnio-sudańskie pi 'maly' (Kebu pi-T 'dziecko', 5enufo pya, pl. pi-7'i cZlecko') tudzież bantuski pr<:-fiks dla deminutivum pi-o Wreszcie jeszcz'J iedna a'ociac'Ol z d·zlec l',lem. a mlanO\\'ICle .. . n<1zwa pIersi . ~ .• , J kobiEce.i wykazuje J -; P'-H'. indcOlIi'. "'clhei > lac. _rc~ 'doić', �747 746 nawiązania pigmeo-buszmeńskie. W buszmeńskim SI oznacza ją wyraz !kwei !kwei, z którego pochodzi również buszmeńskie C2 bi: sa. W języku Ababua (J o h n s t o n) są wyrazy, które zdają się być kontynuacją pewnych wyrazów buszmeńskich, mianowicie: bere, Li-bele, czy Li-bene pochodzące z Jkwei g'bei > gbe > be, przy czym Jkw w śródgłosie jest traktowane inaczej i przechodzi najpierw w dźwięk pośredni między l, r i n (warianty), a następnie ustala się już jako fonem w postaci jednego z tych dźwięków. Wyraz Li-kuku, oznaczający pierś kobiecą. w zachodnim dialekcie Ababua jest reduplikacją buszmeńskiego N3 ku: 'id' zaopatrzoną w prefiks bantuski li-, który jest tu zupełnie zrozumiały, ponieważ N3 ku znaczy także 'mleko'. Odnosi się to również do Sj Jkwei: Jkwei i Ababua li-bele. które także znaczą 'mleko'. Wreszcie w szeregu języków zachodnio-sudańskich rdzeń bi (be, bebe, e-be, a-bili, Li-bUi, e-bi, le-bi itp.) oznacza pierś kobiecą lub mleko. Wypada tu jeszcze dodać, że najbliższą formą dla Jkwei Jkwei jest wyraz a-bei w języku bantuskim Pallwe (!kw > b). Inne cechy fonetyczne wymowy pigmejskiej, jak ów hiatus (faucai gasp) i jego związek z tak częstymi na terenie buszmel'J.szczyzny dźwiękami sprężnymi (ejektywnymi) w rodzaju k', kx', były już omawiane. Nasuwa sh: przypuszczenie, że i owa wymowa "staccato", stanowiąca jedną ze specyfJcznych właściwości Pigmejów, wypływa z zaniku względnie z nie tak dawnego jeszcze (wobec residuów mlaskowych u Efe i u Pigmejów Ndzem) istnienia dźwięków mlaskowych w języku pigmejskim. Inna cecha fonetyczna, mianowicie obfite stosowanie tonów w wymowie pigmejskiej, wskazuje również na buszmeński czy buszmenoidalny charakter pierwotnego języka pigmejskiego .. Jak wiadomo, zarówno buszmeńszczyzna, jak i spokrewnione z nią języki sudańskie Kwa posiadają tzw. ton semantyczny, wyrażający się w pięciu szablonach tonalnych (ton wysoki, średni, niski, spadający i wznoszący się). Wobec szkicowego charakteru opisu języka Efe, dokonanego przez O. S c h e b e s t ę, nie jest dla nas możliwe rozpatrywanie budowy gramatycznej tegoż języka, choć na podstawie przedstawionego materiału odnosi się wraż nie, że jest ona w zasadzie sudańska, a zatem podobna w głównych > zarysach do buszmeńskiej. Musimy tedy poprzestać na kilku jeszcze zestawieniach leksykalnych. Niektóre z nich są żywcem wzięte z buszmeószczyzny i wraz z tymi, które uległy pewnym, zresztą na ogół nieznacznym przeobrażeniom fonetycznym, dają wyjaśnienie, skąd hipotetyczny język pigmejski czerpał swe słownictwo, a w szczególności zaś skąd czerpał te wyrazy, które nie znajdują się w językach ani bliższych, ani dalszych wysokorosłych sąsiadów. Naszym zdaniem Pigmeje posiadali własny język zanim wskutek sym- . biozy z wysokorosłymi i posiadającymi wyższą kulturę sąsiadami przejęli ich język. Był to język buszmeński lub do buszmeńskiego podobny. A oto dla ogólnej orientacji kilka zestawień wyrazów buszmeńskich mających swe odpowiedniki albo w języku samych Pigmejów, albo w języku ich sąsiadów, co zresztą nie powinno dziwić nas wobec faktu że stoimy na stanowisku pigmeo-buszmeńskiego substratu dla wszystkich grup językowych Afryki. Dokładne uzasadnienie tego punktu widzenia podajemy w zapowiedzianej już pracy a przejściu mlasków w dźwięki wydechowe na terenie języków afrykańskich. Tu zaś ograniczymy się jedynie do fragmentarycznego podania materiału leksykalnego wiążącego się z problemem języka pigmejskiego, a pośrednio także z problemem pigmeo-buszmeńskiego substratu. A oto zestawienie }c.ksykalne 4: 1. IVlpollgwe: e- r,tuntu 'tłum, ludzie', S~,o tu, pl. tutu 'osoba, ludzie'. 2. Pallwe: a-bei: Sl Jkwei Jkwei 'pierś kobiety', C2 bi:sa 'pierś kobiety'j 3. Yaunde: nkuk 'pierś (mężczyzny)', Na ku: 'pierś, mleko'; 4. Pallwe: ngan, Na Ixani, Yaunde, ngan 'krokodyl', N2 tsxan 'jaszczur' Bulu: ngan, N. tsai 'większy gatunek jaszczurki'; 5. lVIabea (Ngumba): ka, ma-kCl: 'kraj' , C.,kxom N kx'a 'kraJ'" , _. ,3 N, kx'a ,1,2 Easiki: ':l-koni 'kraj', Sj.'xo:e, N Jn:J1'e, N3Jpoli, C2Jnu:, N1Jhub, Jgub 'kraj"; Banoho: e-tomba; Duala:. e-kombo, e-kumbu, C2 kxom 'kraj'; 6. Balese: a-ka 'ręka': Ba-bongo (Akwa): akaka 'ręka' Sl-' tka' Liduma: Li-kaka, 'id.'; Bayanga: danda < /ka nlka; Pande: li-;ando'< /k~nika 'ręka'; 7. Babongo (Akwa): H-tata 'glowa', Sl-5 Ina, N. tanas 'id.'; 8. Llduma: koko 'dziadek', S2 Jk:Jn; i'Khomani: Jko-Jko- 'dziadek" l\'Iabea (Ngumba): m-bamba 'dziadek', N2ba-ba 'ojciec ojca'; , 9. Liduma:n-jala 'głód', N. Jab, C,I/kaba, Satxla: 'id.'; 10. Yaunde: n-da 'dom'; Duala: n-dabo, Só/lna, Solla 'dom'; 11. Duala: 'da 'jeść'; Suaheli la, Sl/lk'3:17 'jeść surowe mięso'; 12, Mabea: sana 'znać, C2*ana, Sól/ka, Sl/lkwaka 'id.'; N. 13. Mabea (Ngumba): ko, bako, min-tuLi, bon-tuli 'szczur', Duala: pui: , duru-b 'm.ysz zwykła', Cj t'uru, N. bou-s, N2/nu-hu 'mysz', N. !kou-s mysz długonosa'; 14. Mabea: kwe 'kamień', SIJkwe 'kamień'; 15. Duala i Banoho: mu-nia 'rzeka', N. Jd -b 'rzeka·· 16. Kibira: mu-tutu 'warga', SI tu-g Im., tu:eJkunt~ *ku: 'usta'; 'warga', Sl tu: S. j 17. Kibira:.. n-kuo 'ciE:l"ń': Nj ,..'oJku S 4. Ixu 'c)'ern", 18 . Babah (Ababua): kbengbe, So/kwa/kwa 'palec u nogi'; ,. 19. Ababua: i-dede, S,la1''I, S·) ale, N3 tali NI tari, S.• ,!a.·)li, JęzYk'; .,' l ohn s t o ges, • H. sir. J -197. 11. -" CClmparalive Study of the Baniu and Semi-Bantu N t 2 En? Langua- . �749 748 -:-'~ n''''«( 'drzewo", Ba. I10:, S • j b wa bali: m-paho, 'drzewo': N2 Iketrj NI !giii' 'drzewo'; . Ab a b ua, n- k.a , Kibira: n-ke: 21. Kibira: n-kali, Ababua: o-kali, kal, . k' N Iga' S, /kais·we. Sj 'ai-ti, S, '2-l-,i 'kobieta, żnna'; S,I, ge- t, 3 '" b' . 20, Ababua: bu:,u, n-banga Olre-ba/H':, (I, • oznaCZ8 ton \vznoszący się, np. i'i, • oznacza ton opadający, np, ri, ,.id" .~ idem (to samo znaczenie), S" 2,:1," "." - dialekty poludnio\\'ej grupy Buszmenów, N" 2':1 -- Llialekty północnej grupy Buszmenów, C,,2 - dialekty centralnej grupy Buszmenów, N, - Nama, dialekt jęz. rdcntockiego, Kol'. - Korana, dialekt jęz. hotentockiego. np. S 22. Kibira: pa, N. ma, S;;!xa 'dać'; 23. Ababua: lulv., C21Ik'um, N. Olll 'spać'; .., 24. Balese: koku 'skóra', N. kho-b, Sig·) , C2kJ,: 'skora; 'S, .25. Pigmeje Dzem: kaki 'tęcza', kaki==ka 'mebo ,. ki 'pierścień', .'ka:-xlL 'nieba' - 'twarz'; ppr, N 1 ike 'pierścień'; 26, Zande: bangwa 'las', N2 !kan, Ni !~iii 'drzewo'; , 27 Pigmeje Dzem: bo 'ciało', S., ':-:~'ohaka 'ciało', So: :,P -j'·a:, C2 k:Jxo, C,/\ kohO.' !kh~!. '~ięso', Banda dungdwi, 'ciało', S" //k'u:i, C, 'gwi 'CIało' .. Powyższe przykłady, naszym zd8niem, uzasadnia.ią dostateczme nastę- pujące wniosl<i: a) że Pigmeje, zanim przyjęli język KWARTALNIK HISTORII KULTURY MATEHIALNEJ (Polska mia Nauk, Instytut Histf)l'ii Kultury 'vlaterialnej). R. II, nr 1-2 Warszawa 1954, PIW, . ł h sąsiadów, SWOIch wysokoros yc posiadali własny język;' . . był to .J'czyk buszmeński lub W zasadZIe podobny do buszmeńb) ze. . skiego: 'y Sl'ę liczyć zarówno c) że z pigmeo-buszmellskim su b s t ra t em· nalez w językach sudańskich, jak i bantuskich, . 'Obecnie należy zbadać, w jakim stopniu i pod ji:lkimi względamI su~strat ten wpływał na wytworzenie się charakterystyc~n.ych cech w )ęz~kU sudańskim z jednej strony, a :ięzyków Bantu z drugiej strony. ChodzI tu przede wszystkim o fonetykę i słownictwo, ale nie można Jednak zapominać i o budowie gramatyczne.i. OBJAŚNIENIE ROl7lHJ] Stopu ZNAKÓW I SKRÓTÓW l sk zębowY - mlask boczny (lateralnY), " ,_ mlask wargowy, , - m a .' '(' ocn~ l k d iąsłowv ' - mlask podniebienny (palatalny), - m as z •. samogloskę długą, ' _ akcent dynamIC~Y zwarcie krtamowe, : - oznacza nosowa, il _ oznacza "o" szerokIe, . pi k) a diereza, ;) - samogłoska (r,rzy~.s , . a" _ .J" W _ wymawia się jaJ.: \' 1\ -- samogloslca 130średnia mIĘdzy " . \ '''"" -półgłos1,,, 5Zcze mowco . Iskle w" (U) Y - wymawia Slę )a,- .,J , ,. - " .• , angle ".: ' .' ,_ spółgłoska zwarto-szczelmowa (wemiękko-podmeblenna (we la,rnal, l'-X " kt t ts' _ ejek'b . 'ektvwne b t -- eJe ywne , lclrna), p' - e.idct)'wne p, - ll11. '. . t· 'rtv .. 'ts t _ lateralne t (tl), d (d) - "cerebralne" (cofmęte) d,. J, z, a ',_ tywne ", . 'd _ injektvwne d o Intelkulacją kOllca języka ku podmeblemu, ",'.'" kk' _ , _ k' (k palatalne); tutaj jednak c ,~ b, k - ejektywne . x tywne g, c , b h: labiowelarna dy5, ktywno kx 'gb - iniektywne lablOwelarne g, p , e),~tywna (nie~losowa). gb - labiowelarna dysjektywna (głosowa), -.ozdna,It ,~ t' k' np a . - oznacza ton sre nI, cza ton wysoki, np, (l, -- oznacza on ms l, " ,lc. n: 'O Akadei nr J, Po ukazaniu się w kOllCU 1953 r. pierwszego podwójnego zeszytu wydawnictwa periodycznego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pod nazwą "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" do jesieni roku 1954 otrzymaliśmy dwa dalsze zeszyty tego wydawnictwa, Jest to zeszyt podwójny nr 1-2 za pierwsze półrocze 1954 r. oraz zeszyt nr 3, wydany \V ciągu września 1954 r. Zbyteczne byloby specjalne podkreślanie wagi wydawnictwa poświęconego podstawowym problemom rozwoju kultury ludzkiej, problemom, które dotąd nie zawsze były w nauce llależycie doceniane i nie zostały jeszcze w sposób dostateczny oświetlone. Na pewno zaś nie potrzeba podkreślać \Ii gronie etnografów wagi wydawnictwa poświęconego zagadnieniom kultury materialnej, Nie znaczy to, by etnografia ograniczała swe zainteresowania wyłącznie do "historii sił wytwórczych i do technicznospołecznej strony produkcji podziału, wymiany i konsumpcji dóbr materialnych" (por. artykuł programowy K, M a j e w s k i e g o w zeszycie z 1953 1',). Interesuje się ona wszystkimi dziedzinami twórczości ludzkiej. określając zakres swych zainteresowań stopniem rozwoju kultury (tzw. pierwotne i niższe kultury), sposobem przekazywania doświadczeń (tradycja b?zpośrednia, najczęściej ustna) lub wreszcie przynależnością do określonych grup ludzkich (grupy plemienne, narodowe, wiejskie itp.), zależnie od )Jostawy mniej lub więcej świadomie przyjmowanych priez różne kierunki i różnych naukowców i miłośników etnografii. Sądząc po większości opraCpwal'l syntetycznych i monograficznych opisów terenu, etnografia polska, r.a pierwszym miejscu każdego opisu, obejmującego wszystkie dziedziny życia, stawiała już od dawna kulturę materialną. Co do zakresu tego pojęcia nie by lo całkowitej zgodności w ujęciach poszczególnych autorów, Ponadto mała liczba etnografów nie potrafiła wyczerpująco opisać tych różnych zjawisk kultury materialnej, jakie występowały w kulturze ludowej, W zespołowych badaniach terenowych starano się jednak ogarnąć całość kultury jakiegoś regionu; w indywidualnych, prowadzonych także i poza granicami ziem etilOgraficznie polskich, ograniczano się nieraz wyłącznie do kultury materialnej (M o s z Y ń s k i, G a je k, M a l i c k i) lub nawet Wylącznle niemal do narzędzi produkcji rolnej <Ob ręb s ki). �751 750 W okresie powojennym wzrasta silnie zainteresowanie etnografów ku~turą materialną. vlf pracach zespołowych ~rganizOWany~h przez p?l~kle Tow<:rzystwo Ludoznawcze postawiono od kilku lat. n,a plerWSzy~ ml~Jsc~ pracę nad sporządzeniem możliwie dokładnych OPISOW,narzędzI, tecnmk i form pracy w podstawowych dziś jeszcze dla WSI dZiałach ..go~podar~l, w rolnictwie i hodowli. Objęto nią ogółem w formie monografn kllkadz:~siat. wybranych jako reprezentatywne, miejscowości rozrzuco~ych ~' rozn;ch regionach kraju, Od tych samych zagadnień rozpoczęto rowmez pracę nad polskim Atl,,',sem Etnograficznym zapoczątkowanym, przez ,P', T. ,L. a od 1954 1'. kontynuowanym przez IHKM PAN. Rownoczesme n:ektóre katedry uniwersyteckie poprzez prace studenckie organizow.~łY zbIeranie materiałów dotyczących m. in. rozwoju narzędzi produkcJl r~lneJ' VI Krakowie (katedra prof, K. D o b r o w o I s k i e g o) miało to nueJsce w kilkunastu pracach w odniesieniu do wybranych wsi Małopolski, w nawiązaniu do roli tych narzędzi w rozwoju społeczno-gospodarczym badar~ych wsi w okresie ostatnich 100 lat. W poznaniu katedra prof, E, Frankowsklego skierowała prace studenckie również i na materiały historyczne XVIIIw. Badaniami terenowymi objęte są m. in. wiejskie i małomiasteczko,,:e narzędzia pracy rzemieślniczej; prace zespołu doc. J. K l i m a s z e W. s ~ l eJ. nad rzemiosłem kieleckim XIX i XX w. i praca mgr W. K w ~ s n l e W l C Z a o rzemieślniczej wsi Świątniki. Silnie zaawansowane są WięC prace nad uzupełnieniem dokumentacji źródlowej dotyczącej zagadnienia roz.w0~u sił wytwórczych na drodze etnograficznych badań tere~owych. W ~ązem'.l do historycznego ujęcia i zrozumienia problemu badan zaznacza Sl~ wyraźna tendencja do przekroczenia w pracach etnografów czasu objętego materiałem dostępnym w badaniach terenowych, a więc około 100 lat zachowanych w pamięci informatorów, do zmniejszenia luki międz~ terenowym materiałem etnograficznym a coraz bogatszyn: ~rch~olOgl.cZnym materiałem wykopaliskowym. Na przeszkodzie w wypełmemu tej ~uln przez etnooTafów stoi wspomniany wyżej brak kadr, następnie brak u WIelu etno .. graf~w przygotowania do pracy archiwalnej, .wreszcie t:Ciążli:vOŚĆ i ~mudność tej pracy, niewspółmierna do jej wynikow na odcmku mteresu,Jącym, etnografię, zwłaszcza wporównaniu z rezultatami terenowej pracy etnograilczneJ. Tych kilka uwag wstępu pozwala dostatecznie zrozumieć, z jakim zadowoleniem etnografowie musieli przyjąć "Kwartalnik Historii Kultury Ma~ terialnej", pismo, w którym przede wszystkim historycy, wYsz,kolem w pracy na starych źródłach pisanych, włączyli s~ę w nurt b~dan .nad techniką i organizacj ą pracy dnia codziennego roznych okresow hIStorycznych, Byłoby jednak niewątpliwie krzywdzące dla redakcji i ,autorów "Kwartalnika". gdyby ich poważny wysiłek zawarty w omawIanych zeszytach otraktować wyłącznie jako dostarczenie materiału źródłowego .do s~ntezy ~istoryCznej, w której etnograf współzawodniczyłby z historykIem mnych dziedzin kultury, "Kwartalnik" ma niewątpliwie znacznie bardziej ambitn.:= cele; jest wyrazicielem tych ambitnych założeń metodologicznych, jakie pcst8wił przed sobą Instytut Historii Kultury Materialnej, a których wyr8zem było połączenie w jedną dyscyplinę archeologii i etnografii. VV omawianych zeszytach "Kwartalnika" zagadnienia metodologiczne i programowe poruszone zostaly w artykule kierownika Działu III (historii kultury materialnej średniowiecznej i nowożytnej) Jana P a z d u r a, Nie/{,lóre postulaty badawcze w zakresie historii kultury materialnej nowo- (zeszyt 3, s, 331-345). Autor nawiązując do uchwał i dyskusji II Zjazdu PZPR usiłuje wykazać "przydatność historii kultury materialnej jako nauki o rozwoju narodowych doświadczeń produkcyjnych" przy rozwiązywaniu aktualnych zadań gospodarczych. Przytoczona m. in, wypowiedź Z. N a w a k a wzywa do poznawania metod pracy "ludzi mądrych i doświadczonych, oddanych władzy ludowej, pełnych twórczej inicjatywy i pomysłowości, znających swój teren, właściwości jego gleby i kaprysy jego klimatu, umiejących właśnie w tych warunkach wydzierać ziemi wysokie plony, osiągać najlepsze rezultaty w hodowli" (5.334), Wezwanie to nie powinno pozostać bez echa wśród grona etnografów, zarówno starszych, jak i początkujących, kierowników prac zespołowych czy autorów skromnych rozprawek magisterskich, którzy znajdując się już dzisiaj w posIadaniu poważnego dorobku wypowiedzi, ocen i pomysłów praktyków wiejskich - uczonych doświadczeniem pokoleń - powinni jak najszybciej udostępnić: w druku materiały swych badań terenowych, dotyczące tych właśnie zagadnień, żytnej Na marginesie artykułu doc, Pazdura wysunąć można jeszcze jeden postulat dotyczący właściwego wykorzystania dorastających w tej chwili pajmłodszych kadr etnografów, absolwentów studium historii kultury materialnej. Bardzo niewielka ich część interesuje się zagadnieniami odległej przeszłości. Większość (np, studenci warszawscy) zmierza do czynnego udziału w dzisiejszej przebudowie życia. Swe doświadczenia w pracy terenowej I wIadomości historyczne mogliby z jak największym pożytkiem ofiarować dla kontynuowania prac poświęconych zagadnieniom rolnym, rozciągnięt~ch na większą niż to dotąd mogło mieć miejsce ilość miejscowości, wykonywClnych w szybszym tempie i według jednego schematu, wyłącznie już z punktu widzenia potrzeb praktyki. Dotąd każda tegó rodzaju inicjatywa zamv , ".l, a l'a SIę w s l<wmnych ramach terytorialnych ze względu na trudności fJnan"o"ve bada' n •,erenowyc h I. b l'a k s t alych kadr. Kadry IV działu IRK1\! - \ są zbyt male. Do wyników, o których mówił Z. Nowak i które chce widzieć w " pracv etno"rafa d oc. paz d ur,cJsc d' .. mozć:my ' " <.. tylko poprzez zdjęcia etnngl aflczne cal eJ' Pol"] , d k t " t.. , S {l, po ą em wldzema wydobycIa. z każdej wsi elemeni zaCClanla ,"' , t Ow . PosteDlI ., w zakreSIe. rozwoJu.. SIł wytworczych. Tylko przez Ego roj aju zd'e ' ł' P . ~ J .cla ca eJ olskI, przy dostatecznie gęstej sieci punktów b a d anvch d 'd . " , do wyt:vc:zenia etnograficznych .. .. oJ zlem:v rOW111ez regionów 7 �753 752 XIX , piEon\:;zej poło'''''''Y XX \\'., charakteryzowanych nie na podsta\'vie JjrzeżyE<ów świadomości f2udalnych podziałów administracYJnych J własno"'ciOwych i nal'Zuconego niejednokrotnie świątecznego ubioru, lecz na pod'" . N'· t' .e o wvtyczel1lu stawie różnic w zakresie sił wytworczych. 1 Ie w ą plę· Z . " .' . '. 'lał doc Pazdur biadaj ae nad brakiem ułatwienia tego typu reglOnow mys . , . . . .. .. ) ze strony etnografów w pracach zespołu pr.of. B o ~ I n s_k I e J (s. 3,3~~ wytyczającego regiony gospodarcze dla okresow wczesl1leJ"zych. EtnOgr .. rowie ~oglibY odwrócić ten zarzut. Znacz~ie łatw~ej byłoby .'vyzn.acz~.~ punkty współczesnych etnograficznych badan szczegołowych znaj ąc gl amL_ dawniejszych regionów gospodarczych. . Zdajemy sobie sprawę z k0nieczności przeprowadzema tego typu pracy nad przemianami w zakresie podziałów regionalnych. . Systematycznie prowadzone prace stac.ionarne i atlaso~ve. o ,kt.orych wspomniałam już wyżej, są tego najiepszym dowodem. Ro:vn~cz~sme. zaś doskonale zdajemy sobie sprawę z wagi i trudności zagadn.lema, l \~, zadnym razie nie chcemy powtórzyć blędu wytyczania reglOnow etnogratlcznych wyznaczanych w oderwaniu od źródel historycznych i me zWlązanyc\' z konkretna epoką. Wszak nawet w zakresie jakości gleby, jak to stwler .. ~zamy w n~szym etnograficznym materiale odnośnie na przykład do Kur~ piowszczyzny, mogły zachodzi(' znaczne odchYlem~. p~mlędzy . epokaml~ .:Ylateriał zdobywany przez etnografa moze wiele wYJasl1lc l wa~l1le u~up~ł. nić pracę historyka wcześniejszych okresów historycz~ych. Nie mo~e. J~J jednak całkowicie zastąpić. Natomiast w interpretacji mate,rIałU zrod~;' p;sanych, wydobywanych przez historyka, etnograf mewątpln\ Je moze b~_ .i8k najbardziel pomocny . Jeśli chodzi o 'Nypowiedzi autora, dotyczące roli etnogr~fii we wspol.: pracy z historią kultury materialnej (s. 336 n.) i rady .,prze)scla z wldo"":nI na scene teatru", chciałabym przypomnieć jeden z hcznych artykułow radzieckiego teoretyka etnografii L. P o t i e c h i n a (.,Sowietskaja Etnografija", 1953, nr 3), gdzie bardzo trafnie, jak mi się. wYdaj~, .została określcna rola etnografii w badaniach dotyczących wspolczesnoscl. Została tam również omówiona 3prawa <;tosunku etnografii do innych nauk, o ktorych wspomina również P a z d u r (m. in. ekonomii). Dla każdego z etnografów sprawa ta jest w tej chwili zupełnie jasna. Jednocześnie zaś powinno b.yć zrozumiałe i dla nieetnografów, że na:vet przy przyjęciu definicji zakresu etnografii potie.chi~1a, wyzn~czaJąceJ m.leJsce etnografii w obrębie badań historycznych kazdeJ formac)], od wspolnoty nierwotnej 00 socjalizmu. niesposób wymagać od każdego etnografa, by ~tał się s~cjalistą od wszystkich epok i zagadnie1'l. Wobec szczupłości grona etnografów zrozumiały mu:; i być 'fakt istnienia ogromnych luk materiałowych i luk w zakresie syntezy na wielu odcinkach postulow~yc~. nie mówi ac oczywiście o tym. że nie można również i tempa włączama Sl<:; etnogr8fii' w nurt przebudow." ideologicznej nauki polskiej mierzyć Jed~'- nie liczbą wydanych nowych pozycji bibliograficznych, bez brania pod uwagę znikomej ilości kadr i ich często wielostronnego przeciążenia. Z prac prowadzonych w rozmaitych zakładach uniwersyteckich, będących w toku badań czy nawet już gotowych do druku, a nawet z wielu prac przed i po wojnie drukowanych, nie wynika bynajmniej, by jak zdaje się sugerować autor (s. 338), etnografia ograniczała się wyłącznie do badania .,reliktów starożytności słowiańskich". Mamy wszak etnografów historyków, interesujących się problemem kształtowania się polskiej kultury ludowej średniowiecza (K. D o b l' o W o I.s k i), czy też etnografów i socjologów badających od dawna proces narastania kapitalizmu na wsi polskiej (m. in. zespół współpracowników katedry etnografii ogólnej UJ). Mamy wspomniane wyżej prace dotyczące przemysłu ludowego w jego historycznym rozwoju i prace dotyczące polskiej sztuki ludowej aż po jej zagadnienia współczesne włącznie (D y n o w s k i, G ł a d y s z, R e i n f u s s, S e w e r y n). Prof. K. A d a m s k a podjęła prace nad kształtowaniem się k-..lltury robotniczej Łodzi, dr D. D o b r o w o l s k a prowadzi od kilku lat zespołowe badania poświęcone kulturze robotników Wieliczki. A prowadzone od szeregu lat prace aspiranta mgra P. K a l e c i a k a nad wydajnością pracy narzędzi rolniczych w pow. limanowskim nie tylko nie dotyczą ckresu starożytności słowiańskich, lecz we wnioskach swych silnie wybiegają w przyszłość. Te zaś, bodaj że jedne z naj trudniejszych, prace usiłujące oświetlić zamierzchły okres starożytności, w żadnym wypadku nie są opierane wyłącznie na etnograficznym, współczesnym materiale źródłowym, ale sięgają przede wszystkim do materiałów językowych, archeologii i w coraz większej mierze do świadectw pisanych (K. M o s z y ń s ki). Poza etnografią omawia autor innych "sojuszników", zrzeszonych w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a więc archeologię polską i śródziemnomorską mające stosunkowo mało powiązań z problematyką czasów nowożytnych. Mówi następnie także o współpracy z historią nauk technicznych i Instytutem Historii PAN, podkreślając szereg momentów wspólnych zainteresowań przy konieczności rozdzielenia głównego przedmiotu badań (s, 340). Wreszcie zastanawia się nad sprawą zabezpieczenia źródeł rzeczowych dla badań nad historią rzemiosła oraz szkoleniem kadr historyków kultury materialnej, także spośród ludzi o wykształceniu technicznym. Nad wyraz słuszny postulat powiązania naszych prac z badaniami prowadzonymi w innych krajach nad rozwojem sił wytwórczych kończy ten ciekawy artykuł, będący zapewne wyrazem szeregu poglądów w"pólnych dla całego zespołu współpracowników Działu III IHKM najbliżej zasadniczo stojącego redakcji "Kwartalnika". ' . Omówiony artykuł J. P a z d u l' a umieszczony jest jako jedyna pozycja artykułowa \V numerze 3. Innego typu problematykę omawia w numerze 1-2 <irtYkuł pt. GI.ówne problemy rozwuju sil wytwórczych w okresie OdrodZenia. Nawiązując do własnych prac, dotyczących kryzysu feudalizmu ~B "Lucj", t. XLII �754 w XIV i XV w. oraz do współczesnej literatury europejskiej, M. M a ł ow i s t charakteryzuje w pierwszym rzędzie przeobrażenia w zakresie stosunków własnościowych \vsi w krajach zachodu i wschodu Europy, tłumacząc m. in. układem sił klasowych w Polsce i krajach sąsiednich możliwośf: rzucenia na rynki zachodnie wielkiej masy artykułów rolniczych i hodowlanych. Z drugiej strony znaczny wzrost produkcji przemysłowej na Zachodzie, przekształcającej się już w twórczość typu kapitalistycznego, pozwa13 niektórym krajom Zachodu, dzięki dochodom uzyskanym z eksportu tej produkcji, na zaopatrywanie się w artykuły Wschodu oraz w wiele podstawowych surowców. Autor omawia podstawowe dziedziny wytwórczości rękodzielniczej, górnictwo i met2.lurgiE; w Europie, a specjalnie w Polsce, oraz istotne zmiany w produkcji tekstylnej tego okresu, jak również związane z rozwojem przemysłu przesunięcia geograficzne i elementy postępu technicznego (m. in. zastosowanie siły wodnej). Podkreśla wzmożenie się produkcji tal1szych wyrobów tekstylnych, przeznaczonych dla szerszych niż dotychczas kół społecznych, wzrost znaczenia przemysłu artystycznego, pojawienie się nowych gałęzi produkcji, papiernictwa i drukarstwa. Imponujący skok w dziedzinie produkcji przemysłowej i w zakresie rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej pokrywa się w dużej mierze z przeobrażeniami zachodzącymi w. dziedzinie nadbudowy ideologicznej. Krzepną już nowe siły społeczne, chociaż zachowały się jeszcze elementy feudalne, silnie dochodzące do głosu zwłaszcza w specyficznych stosunkach polskich, zwycięstwa szlachty nad chłopstwem i mieszczallstwem. Artykuł prof. M a ł o w i s t a stanowi podbudowę i ogólne tło na razie do jednego tylko artykułu szczegółowego, zamieszczonego w następnym dziale omawianych nrów 1-2 (Studia i material.y). Jest nim artykuł M. F r a nc i ć a Technika młynów wodnych w Polsce XVI i XVII w. Autor postawił sobie za cel wydobycie z analizy opisów techniki konstrukcji różnego typu młynów wodnych, wprowadzanych w epoce Odrodzenia, elementów postępu technicznego i znajduje je w rozbudowie i zmianie typu koła młYl1skiego i mechanizmu trarlsmisyjnego. Autor korzysta z wskazań ekonomii marksistowskiej, sięga do opisów zawartych w literaturze historycznej, etnograficznej, rolniczej, technicznej, do literatury pięknej i słowników historycznych, ponadto do drukowanych i rękopiśmiennych źródeł okresu. Artykuł metodologicznie poprawny, stara się konsekwentnie wyczerpać zagadnienie obejmujące wszelkie typy młynów. niezależnie od ich zastosowania do różnych dziedzin produkcji. Rozpiętość czasowa i tematyczna innych zawartych w omawianym zeszycie artykułów jest bardzo duża. Pierwszy wstępny artykuł dotyczył węzłowych problemów epoki Odrodzenia. Drugi artykuł J. P a z d u r a poświęcony jest pn:emy~:łowi metalowemu Zagłębia Staropolskiego w I pol. XIX w. Na konkretnym przykładzie, \'1 warunkach naturalnych regionu 755 i specyfice polskich stosunków feudalnych nej po Odrodzeniu wielkiej epoki postępu okresu, omawia odbicie następtechnicznego, epoki Oświecenia. P'Jzostałe prace zamieszczone w dziale Studia i Materiały (nr 1-2) dotyczą różnych okresów historycznych i różnych zakresów tematycznych. (W. D z i e w u l s k i, Zaludnienie i rozmiary Szczecina w 1124 r., Z. Ś w i el' h o w s k i. Wczesnośredn'iowieczny warsztat budowlany na przykładzie /-;olegiaty w Kruszwicy, J. B u r s z t a, Budownictwo wiejskie w kluczu nmowsldm pod Nakłem w I pol. XVII w. i M. K o m a s z y ń s k i, Budowllictwo wlocl-awskich drukarń perkalu). Dla etnografa cenny jest artykuł B u r s z t y, jako spojrzenie na historię budownictwa wiejskiego od strony źcódel archiwalnych, ilustrujących istniejący stan faktyczny sprzed paru wieków, wyjaśniających jego genezę i udział czynnika normującego życie \':si dworu feL;dalnego. Jak najbardziej należy oczywiście postulować wydobycie na szpalty druku większej ilości podobnego materiału, dotyczącego również innych dzielnic. Dla odtworzenia pełnego obrazu życia wsi siedemnastowiecznej lIte wystarczą wybrane pojedyncze fakty. Podobnie najlepiej opracowany materiał badań stacjonarnych, prowadzonych dzisiaj przez etnografa w jakimś jednym punkcie, nie pozwala na wyciągnięcie wystarczających wniosków uogólniających dla całej Polski. Szukając odbicia prawidłowości rozwoju historycznego w konkretnych warunkach geograficznych ikon,.. kretnej historii regionu, oczekujemy jak najbardziej od historyków kultury materialnej dostarczenia przynajmniej tak bogatego i zróżnicowanego terytorialnie materiału kultury mat€rialnej wsi wieków ubiegłych, jak material udostępniony w źródłach i opracowaniach etnograficznych XIX i XX w. Dopiero wtedy wnioski etnografa, dotyczące historii regionów etnograficznych Polsld, znajdą właściwe oparcie. Nie wątpię, że w tej pracy spotkają SIę ze sobą zarówno historycy różnych specjalności, jak i etnografowie, zapominając we wspólnej trosce o odtworzenie rozwoju kultury materialnej WSI o dzielącej ich do niedawna różnicy wykształcenia i różnicy w tematyce zainteresowal1. Temat dotychczas "etnograficzny" ściągnął zainteresowanie historyka, a źródło pisane, coraz bardziej udostępniane i popularyzowane IJl'zez historyków właśnie na odcinku zaniedbanej poprzednio kultury materialnej, przestanie już niedługo odstraszać etnografa czysto technicz·· nymi trudnościami (por. w recenzowanym zeszycie ,.Kwartalnika" dwa nowe działy, zatytułowane Teksty źródłowe i Informacja archiwalna zawier~.lące Janiny L e s k i e w i c z opracowanie Gospodarskich przepisó~ Leon11 \Vlelopolski _ . . eJ'" - r. o k . 18 10 oraz B. B a r a n o w s k l. e g o Księgi miejskie "' - jJolllclmowo-wschodniej Wielkopolski jako źródło dla historii kultury m'lteria .. _. _. 1ne]' XV - XVII w..) N'Ie zapomll1a]my przecież, że praca archiwalna ILia Wyma<>a t~kie . na","ł a d u SI'ł f'lzycznych i kosztów, jak praca etnografa .. ." ~ go w tereme . we' J .. '. może by'c przy t ym \\y",onywana na margll1eSle pracy zawodo]. esll ZilSchodZI o wzór takiej pracy, artykuł Burszty może zań posłużyć. l. . . �756 Zeszyt 3. "Kwartalnika" zawiera, poza omówionym na wstępie artykułem programowym J. Pazdura, w dziale nazwanym Studia i Materiały 5 artykułów, z których cztery: R. K i e l' s n o w s k i, Rośliny uprawne i pożywienie roślinne w Polsce '.vczesnofeurialnej, Z. p o d w i ń s k a, Narzędzie uprawy roli w Polsce w okresie v'czeslwśrer1niowiecznym, T. D z i e koń s k i, () częściach ]:.racujących plugów i such 1W ziemiach polskich w XIX w., T. L e w i c k i, Zl'uula arabskie i peTskie o hodowli zwieTzqt domowych v. Słowian, związane są tematycznie z problematyką podstawową również wielu prac etnograficznych. Różny jest oczywiście zakres czasowy tych prac, w trzech wypadkach ograniczony do okresu wczesnośredniowieczil~go, w artykule Dziekońskiego do w. XIX, jakkolwiek podany przez autora materiał dokumentarny dotyczący wiejskich narzędzi rolniczych moż~ typologicznie być odniesiony w niektórych wypadkach także do okresów wcześniejszych. Nasuwa się tu, bodaj przez zestawienie z poprzednimi zeszytami (por. uwagi o artykule Burszty), ten sam postulat wypełnienia luki między okresami tradycyjnie uwzględnianymi w pracach archeologów t historyków okresu starożytnego i średniowiecza. a dotychczasowymi pracami etnografów, przez prace historyków kultury materialnej Polski średniowiecznej i nowożytnej. Omawiane prace luki tej nie wypełniają. Natomiast jeśli chodzi o zakres źródeł, to widać, zwłaszcza w trzech pierwszych pracach, wyraźną tendencję do wydatnego rozszerzenia podstawy źródłowej na wszystkie dostępne dla epoki źródła, które dotąd niejednokrotnie stanowiły domenę różnych nauk. I tak u historyka Kiersnowskiego dającego bodajże pierwsze w literaturze polskiej zestawienie materiału wczesnofeudalnych źródeł pisanych a dotyczących roślin uprawnych, z próbą oceny ich roli w dziejach społeczeństwa, jeJt konfrontacją uzyskanych danych z wynikami prac wykopaliskowych, przy świadomie słabym sięgnięciu do prac etnograficznych (Benetowa, Maurizio). Archeolog P o d w i ń s k a podkreśla konieczność uwzględniania w pracy nad narzędziami rolniczymi wszelkiego typu źródeł, w tym również pisanych źródeł archiwalnych i literatury rolniczej. W praktyce jednakże ogranicza się w pierwszym rzędzie do zabytków archeologii, które uzupełnia pracowicie zestawianymi matenałami ikonograficznymi, zarówno z polskich, jak i obcych źródeł, oraz z literatury historycznej i etnograi'icznej. Szkoda, że w zestawieniu tego materiału nie ustaliła kryterium doboru, dając m. in. znacznie szerszy l'iż to głosi tytuł - zakres narzędzi (np. cepy, kosy) oraz nie interpretowa\:\ dokładnie publikowanego materiału. Szkoda również, że w publikacji rysunków powtarzanych za innymi autorami (np. za L e s e l' e m), nie dopilnowała ścisłości wykonania, dopuszczając do dość zasadniczych niedociągnięć. Nie można również przyjąć bez zastrzeżeń przeprowadzonej przez autork~ oceny dotychczasowego stanu badań, a zwłaszcza zbyt schematycznego podziału prac omawianych na historyczne, etnograficzne, archeologiczne itp., bez ich głębszej metodologicznej analizy i bez zwrócenia uwagi na zmienny 757 \\' ró~nYCh okresae:h zakres wymienionych nauk. W dużej pracy, której powyzszy artykuł jest zaczątkiem, prowadzonej niewątpliwie z wielkim nakładem pracy i zapału badawczego, można było właściwie omówieniu dotychczasowej literatury poświęcić odrębny artykuł. Odmienny charakter ma praca etnografa D z i e koń s k i e g o. Jest ona próbą spojrzenia na materiał historyczny poprzez doświadczenie technologiczne współczesnej praktyki rolniczej. Autor w oparciu o podręcznik Gleboznawstwa W i l i a m s a stara się ocenić wartość użytkową narzędzi rolniczych, zebranych w zbiorze prof. B i e d r z y c k i e g o w Szkole Główne] Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, w zastosowaniu do różnego rodzaju gleb. Jest to niewątpliwie zagadnienie, które należałoby ,jeszcze rozpracować w terenie, wykorzystując doświadczenia produkcyjne rolników i rzemieślników wiejskich w różnych okolicach kraju, na różnych glebach, i stwierdzić, w jakim stosunku pozostaje rolnicza wiedza ludow;ł 00 współczesnych osiągnięć nauki. Przedstawiony przez autora wzór opisu przedmiotu muzealnego, niewątpliwie bardzo precyzyjny, nasuwa wątpliwości w punktach oznaczonych: grupa etniczna oraz nazwa ludowa, wypełnianych dla zabytku, którego proweniencja bardzo ogólnie tylko i to nie v.-iadomo na podstawie jakich danych została określona (okolice Warszawy), d czas nie został określony wcale. Wydaje mi się, że od etnografa, poza czysto technicznym opisem zabytku materialnego, trzeba by jednak koniecznie wymagać uzupełnienia opisu przedmiotu danymi dotyczącymi wy_ stępowania takich lub podobnych przedmiotów na wsi. z podaniem miejsca, czasu, opisu i oceny funkcjonowania, uzyskanych od bezpośredniego użytkownika lub bodajże z tradycji miejscowej. Oczywiście nie zmniejsza to \' ymagań w stosunku do poziomu potrzebnych dlań dociekań naukowych dobrze wykcnanych fotografii właściwie ustawionych przedmiotów oraz Jasno i przejrzyście zrobionych rysunków schematycznych, których bardzo piękne wzory daje autor. Postulatowi stworzenia powielonej sposobem mikrofotograficznym kartoteki zabytków etnograficznych można tylk0 przyklasnąć. Ułatwiłaby ona niewątpliwie zarówno pracę naukową, jak I wszelką akcję szkolenia i popularyzacji wiedzy. Niesposób w paru słowach zbiorowej recenzji dać wyczerpującą ocenę \\'.;;zystkich prac zamieszczonych w omawianych zeszytach ..Kwartalnjka". Prace , B u r s z t y ,o p. d',w I",n 5 k' I e ], . D' z I e k o n. s k' l e g o ..i inne muszą ~~stac sumiennie przestudiowane przez etnograi'ów pracujących w tej lWl!l .nad zagadnIenIem narzędzi rolniczych, budownictwa czy np .. w wyrcadku pracy B Ll r s z t y, przez opracowujące region wielkopolski środoWIsko pozn . " . . ,ans. k'Ie. P owmny w nawlązanIU do prac tych pojawić się \\ "LudZie" czy w "Kwartalniku" notatki polemiczne CZy też podsumowanie wła~nych wyników badali. Redakcja "Kwartalnika':' iak naj' bardzie]' czeka n ' .. '.. , a ~prawozdanIa z prac etnograficznych. Będą one zawiązką tej przyszłeJ wspołpracy etnografa i historyka, o jakiej wspominałam powyżej. Ale llle tylko historycy, archeologowie, etnografowie przystępują do tej �759 758 współpr"cy na łamach "Kwartalnika Kultury Materialnej". W omawianym zeszycie 3. mamy ponadto wspomniany już artykuł orientalisty T. L e w i ck i e g o. Jako ostatni w cyklu Studia i Materiały drukowany jest artykuł zr:anego historyka sztuki T. M a ń k o w s k i e g o, Organizacja produkcji w tkactwie artystycznym dawnej Rzeczypospolitej. W obu wypadkach mamy 00 czynienia z cennymi informacjami znanych specjalistów, dzielącycl-J się z czytelnikami wynikami naj nowszych swych prac. Jako nowość został w omawianym zeszycie 3. wprowadzony dział Ikonografii, zawierający G. L a b u d y, Kalendarz poznański z polowy XVII w. jako źródło ikonograficzne do dziejów wsi. Autor poprzedza omówienie kalendarza oraz załączonych do niego rycin (reprodukowanych na 12 tablicach) charakterystyką wartości źródeł ikonograficznych oraz przeglądem polskich kalendarzy XIV-XVII w., przy którym zestawia bardzo starannie dotychczasową polską i częściowo obcą literaturę przedmiotu (w tym gruntowne studium o kalendarzu szczyrzyckim K. D o b r o w o l s k i e g o). Wreszcie oba omawiane zeszyty "Kwartalnika" zawierają duży (łącznie 56 pozycji) dział Sprawozdań i Recenzji oraz Kronikę naukową· Zestawienie problematyki poruszonej w obu tych działach jeszcze raz przypomina o szerokim zakresie tematycznym objętym badaniami kultury materialnej. Chętnie jednak widzielibyśmy obok omawiania bieźąco ukazujących się prac także jakieś próby podsumowania osiągnięć w poszczególnych działach kultury materialnej. Kronika naukowa przynosi w dziale pracowni muzealnych sprawozdania z wystaw bieżących oraz przegląd muzeów z punktu widzenia ich prac w zakresie przede wszystkim (choć nie wyłącznie) kultury materialnej. W dziale inwentaryzacji zabytków gospodarczych i budowli przemysłowych uzyskaliśmy opisy i fotografie z Warszawy i woj. kieleckiego, łódzkiego, lubelskiego i wrocławskiego. W nrze 1-2 mamy ponadto sprawozdanie z prac konserwatorskich w Krzemionkach opatowskich, w 3. z prac terenowych Komisji Badań Dawnej Warszawy. Kończą oba zeszyty sprawozdania z prac Instytut'..l Historii Kultury Materialnej oba zeszyty sprawozdania z prac Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Anna Kutrzeba-Pojnarowa LUD, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru tom XL za rok 1952-1953. Indeks t. I-XXXIX. opr. przez J. G a j k a i Z. M a l e w s k ą. Poznań 1953. Każdy naukowiec podejmujący pracę na pewien temat wie, ile trudu i czasu musi poświęcić, aby zebrać materiał rozproszony po wydawnictwach; wie, z jakim mozołem wyławia się nieraz drobne szczegóły w rocznikach czasopism. Poszukiwania \V literaturze ułatwiają w szczupłym zakresie bibliografie, a w szerszym - indeksy albo skorowidze *. (Zagadnienie skoro- e ... • 1903 r. \V XI tomie "Ll1du". s. 390, pisał potrzebie zestawienia i Hporzqdkowania w miarę jak wzrasta matHiel ludoznawczy Seweryn U d z i e l a \V artykule ptopowiadań ludowycl~ (s. 389-393): i powiększają się ciągle zbior~', jak widzów poruszyla Flora Z i e n k i e w i c z o w a w artykule pt.: Projekt i uzasadnienie skorowidzów do u:ydawnictw etnograficznych Akademii UmiejętIlości, "Lud", t. XXVIII, s. 1--16) *. Etnografowie korzystający dotychczas tylko z bibliografii F. G a we łka i J. S. B y s t r o n i a oraz z zestawień bibliograficznych w rocznikach "Ludu" i "Wisły" (M. T r e t er, Przegląd treści dziesięciu roczników czasopisma etnograficznego pt. "Lud" 1895-1904, "Lud", t. XII, s. 1-50; E. M a j e w s k i, Systematyczny przegląd treści "Wisły" z lat 1899-1904) z wdzięcznością i uznaniem witają XL tom .,Ludu" przynoszący indeks do trzydziestu dziewięciu poprzednich roczników. Zaznaczamy, że Indeks "Ludu" ukazuje się w sześćdziesiątą rocznic.:ę zalożenia Towarzystwa Ludoznawczego (1894 r.), a zarazem w przeddzień sześćdziesiątej rocznicy ukazania się pierwszego rocznika czasopisma (1895 r.j i w stuczterdziestą rocznicę urodzin O. K o l b e r g a. Dodajmy jeszcze, źe nazwę swą wzięło czasopismo "Lud" od dzieła K a l b e r g a Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przystowia, obrzędy, gusła, zabawy, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego był więc przy założeniu uważany za kontynuację dzieła K o l b e r g a. W przygotowanie Indeksu "Ludu" włożyli autorzy, prof. J. G a je k i Z. M a l e w s k a, ogromny trud, z którego zdajemy sobie sprawę, gdyż oprócz prac naukowych i wykładów uniwersyteckich do obowiązków ich należą takie, jak organizowanie Polskiego Towarzystwa. Ludoznawczego, rE:dagowanie szeregu wydawnictw oraz uczestnictwo w zjazdach i konferencjach. Dodajmy do tego dwie generalne przeprowadzki polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z Lublina do Poznania, a następnie z Poznania do Wrocławia, a uzyskamy obraz trudności, jakie mieli do zwalczania autorzy. Wydanie Indeksu mimo tych nieprzezwycięźonych, zdawałoby się, trudności doszło jednak do skutku. Indeks ukazał się jako XL tom "Ludu" obejmujący 1111 stron druku. Indeks podzielony został na VII działów. Pierwszy zasadniczy dział obejmujący przeszło połowę objętości (626 s.) to indeks wyrazowo-rzeczowy. Wymagał żmudnej i drobiazgowej pracy, ale jakżeź ułatwia teraz pracę naukowcom. Z łatwością orientujemy się obecnie w każdym zjawisku etnograficznym, o ile zostało ono omówione na łamach "Ludu". Orientację ułatwiają przede wszystkim hasła syntetyczne, przy których znajdujemy alfabetyczne zestawienie wszystkich wyrazów-haseł związanych z danym pieśni, mu,zyka i tańce; 7."chodzi potrzeba naukowego spoż~'tkowania tego materialu uczuwamy brak wielki kSlą%ki, która by caly dotychczasowy dorobek na tym P~lU razem zgromadziła. UPorządkowała i ułatwiła uczonym korzystanie ze skarbca, w którym nagromadzono mnostwo wyobr3żni ludowej, wiedzy ludu, jego z'wyczajów i obyczajów itd .... . Zestawienia wątków pieśni, opowiadaJó itd., sporządzenia do ogłoszonych J'Uż d lukIem zb" .'. .. . lOro w etnogl aflczn~ ch dokładnych l11deksow możem v "orąco pragnąć nlOZelny tę p t· b . . o , . . o l7.e ę tutaJ z całym naciskiem zaznaczyć i uchwalić ale uchwały teJ' Ille potraflm dla. y \\)' 'k ?nac . dla braku <odpowiec1nio przygotowanych rąk ' do pracy takiej, bl akll iunduszow ... (przyp. red.). �760 tematem. Hasła syntetyczne są odsyłaczowe, np.: "A m u l e t y p[atrz] ametyst, belemnit, beryl, bursztyn ... " Aby więc dowiedzieć się, w którym tomie i na której stronie użyto danych wyrazów, musimy według alfabetu szukać, np.: "Ametyst w wierzeniach" i otrzymujemy wskazówkę, że wyraz ten i z nim związany problem został omówiony w tomie XXXIX n'.l s. 325 ... itd. Drugi dział, dotyczącyetnogeografii, pozwala z łatwością wyszukiwać wiadomości odnoszące się do pewnych miejscowości; i tak możemy odnaleźć, w których tomach i gdzie mowa jest o Bronowicach czy Biskupinie. Ponieważ w Indeksie każda miejscowość podana jest pod nazwą powiatu. musimy zawsze wiedzieć, w jakim powiecie dana miejscowość się znajduje. To utrudnia czasem wyszukiwanie, zwłaszcza gdy zaszły zmiany w podziale administracyjnym. Natomiast układ miejscowości według powiatów ułatwia nam pracę, gdy zamierzamy opracować monografię powiatu. Obok nazw miejscowości mamy tu zebrane też nazwy przysiółków, niw, lasów, jezior itp., a więc toponomastykę. Dalsze działy obejmują indeks osobowy zawierający wykaz nazwisk i imion, indek-s autorów i osób związanych z ludoznawstwem, indeks autorów artykułów "Ludu" z zestawieniem bibliograficznym oraz wykaz placówek naukowych, wykaz ilustracyj, map, rycin i tablic. W ten sposób czterdziesty tom "Ludu" wchłonął treść trzydziestu dziewięciu roczników i podał ją uporządkowaną według pewnego systemu, który ułatwia pracę naukową etnografom,a uczy systematyki i daje wskazówki do pracy młodszym adeptom nauki. Rozwaźając korzyści, jakie czerpiemy z omawianego Indeksu, zwrocmy przede wszystkim uwagę na to, że Indeks jest równocześnie "słownikiem" występującym z całym bogactwem języka polskiego, nazwami naukowymi i gwarowymi, nazwami miejscowości wraz z nazwami topograficznymi, nazwiskami i imionami; imiennictwo stanowi ważny dział w zakresie dziejów kultury ludowej, a więc korzystać będą z Indeksu takźe językoznawcy i historycy kultury. Niektóre hasła zostały tak opracowane, że nie tylko wskazują na zagadnienie czy temat, ale podają zebrany materiał ułożony według wskazań współczesnej nauki. Weźmy na przykład pod uwagę hasło: "B aj k a z w i er 7. ę C a i B a Ś ń m a g i c z n a według układu Aarne-ThompsonJ. Krzyżanowski". Nie miejsce tu objaśniać znaczenie układu Aarne--ThompsonKrzyżanowski. W tym celu odsyłam czytelnika do artykułu Juliana K r z yż a n o w s k i e g o, Morfologia bajki (.,Lud", XXXVII, s. 1-31). Przytoczę z tego artykułu tylko jedno zdanie: "W różnorodnym świecie motywów można się dzisiaj bez większej trudności zorientować. folklorysta bowiem amerykański, S. Thompson, sporządził gigantyczny przegląd odmian obejmujący kilkadziesiąt tysięcy pozycyj". Otóż w Indeksie wątki naszych bajek zaopatrzone zostały numeracją klasyfikacyjną według systemu A a r n e g o, 761 zastosowaniu praktycznym T h o m p s o n a - K r z y ż a n o w s k i e g o. W ten sposób autorzy Indeksu przeprowadzili systematykę wątków polskiej bajki, przytoczonych i zapisanych w "Ludzie". Naturalną jest rzeczą, że przy tak poważnym wysiłku, dokonanym \':Śród nie sprzyjających okoliczności, mogły się nasunąć nieprzewidziane t.rudności i mogły się zdarzyć pewne pomyłki i niedociągnięcia. Errare 11 umanum est.. Nie chcę wyszukiwać "dziur" w całości pracowicie i sumiennie wykonanej, ale przy tej pierwszej próbie indeksowania, za którą pójdą następne, warto się zastanowić, z jakich przyczyn wyniknąć mogą pewne pomyłki lub braki i jak im należy zapobiegać. Jako pierwsze, i to dość pospolite, wymienię pomyłki drukarskie; tak na przykład zamiast strony 223 podana jest 23 albo 232, zamiast tomu XIX znajdujemy tom XX itp. Takie pomyłki utrudniają wyszukanie odpowiednich miejsc w tekstach. Można ich uniknąć przez skrupulatną korektę, którą wykonuje umysł nie przemęczony. Możliwe są też pewne opuszczenia nazw miejscowości. Jeżeli wymienia się wszystkie pozycje, w których dana miejscowość jest wzmiankowana, to opuszczenia stanowią małą lukę. Gorzej jednak, gdy pewne miejscowości umieszczone są w nieodpowiednich powiatach; np. Haczów, Porąbka Uszewska nie leżą w powiecie limanowskim. Niektóre błędy mogą być spowodowane nieodpowiednim użyciem wyrazu przez autora artykułu, np. wyraz "szczyt" w ogóle jest wieloznaczny, można mówić o szczycie wieży, 0 szczycie góry, o szczycie głowy itp., ale w etnografii, gdy mowa jest o dachu. jest on jednoznaczny. Szczytem nazywamy, gdy mowa o dachu dwuspadowym, część trójkątną między oboma krawędziami płaszczyzn dachu a węższą ścianą, którą to ~cianę nazywamy teź ścianą szc~ytową. Jeżeli więc autor pisze ("Lud" XXXIV, s. 147): "Szczyt dachu jest kryty albo warstwą słomy przyłożoną kozłami... albo też posiada charakterystyczną formę... takie zakończenie dachu zwie się h rebhj, ... ". to używa on słowa "szczyt" w niewłaściwym znaczeniu, bo to, o czym mówi, jest raczej grzbietem dachu, grzebieniem dachu - hrebiń! Czy więc należało przy haśle "szczyt·· cytować "Lud". tom XXXIV. 5trona 147? Czy w ogóle powinno się w każdym wypadku użycia słowa ,.szczyt" notować skrupulatnie numer tamil i strony? Czy to nie zbytnia drobiazgowośĆ w notowaniu pozycji. gdzie słowo "szczyt" jest wymieniane? Może należałoby podać znaczenie, w jakim to słowo zostało użyte? W innym miejscu (,.Lud", V, s. 63). W Slow'/lik1t gwory ludu krakowskiego z okolic!} C"ernic:howa, użyto też niewłaściwie: "kalenica - szczyt dachu". W Indeksie Pi'Z)' wyrazie hrebiń znajdujemy odsyłacz: "p. grzebień", ale pod hasłem "grzebień" nie znajdujemy wyrazu "grzebień" użytego w znaczeniu "grzebień dachu". Podobnie też przy haśle: "indeks" czytamy odsyłacz: "p. skorowidz". ale jednak takiego hasła pod literą S nie znajdujemy. Można by wyszukać więcej podobnych przykładów; ale zrozumiałe, że prz~' wypisywaniu tak olbrzymiej ilości kartek, mając umysł znużony \V �763 762 innymi pracami a niuaz osobistymi dolegliwościami, można popełnić niejeden błąd. ., . d t kułów W najbliższej przyszlości planuje się opracowame .mdeksu, o ar y treści etnograficznej w "Orlim Locie" i "Ziemi"; ~ownocz~sme ,p.rzygo,to~ wuje się indeksy wydawnictw polskiej Akademll UmleJętnoscl. Jezel~ przygotowanie Indeksu "Ludu" trv,;ało pięć lat, na Ile ,lat mozemy rozPla" nować przygotowanie dalszych indeksów? A przeclez m?eksy następnnależv uważać za wydawnictwa pilne. Ilość pracowmkow. nauk~",:ych wzra~ta, a pracy przed nimi wiele, wymagania coraz większe ~.trudme)sze. Należałoby prace racjonalnie rozplanować i metody ,usprawmc. przygoto; zootało POof7Pozonp ppwnym1 pra~aml wstępnym., wanle. I n d e k su ..rudu" ~, ., . . . jak na przykład opracowaniem instrukcji, której auto~emjest prof. J. G a J e k, przedyskutowanie tej instrukcji odbyło s~ę n~ spec~alme, w tym celu zwoł~ lanej dwudniowej konferencji etnografow J. specJallstow z, ~Okdre~Yc gałęzi nauk. Dziś powinni autorzy Ind~ksu.' wzb~gacem dos:"la czem,em, podzielić się z nami swymi spostrzeżemaml n.ad mdekso.w,~m~m, abYS~y mogli uniknąć pewnych błędów. Poza tym nalezałoby zwrOClC Sl~ .ponow~le do etnografów polskich, by każdy w zakresie swej specJalnosc1 z~c~cJał wypróbować praktyczną przydatność Indeksu, by zec~clał ws~azac .leg~ blędy i braki. Trzeba by następnie, aby Zarząd PTL l. R:dakC.la "L~d~ zwołali ponownie konferencję etnografów celem omOWlema wymkow dyskusji nad Indeksem i zastanowienia się nad dalszym ?~anem pracy i sposobami uniknięcia błędów i niedociągnięć w prz.yszłOSCL.Trze~a by uniknąć także obarczania indeksowaniem ludzi przec.ląz~nych .mnyml obowiązkami, a indeksującym stworzyć atmosferę ży.czllwe) wspołPracy., l'Holoclzy, by ułożyć słownik, organizują speCjalny warsztat naukow~, ddzie grono specjalistów pracuje tylko nad słownikiem. Czyby. u nas ~le ~dało się podobnie zorganizować pracy, bo przecież indeks ma wIele wspolnego ze słownikiem? Sądzę, że wpłynęłoby .to dod~tnio na pr~cyzYJne opracowy"vanie indeksów i skróciłoby wyoatme czas 1ch wykonama. Leopold Węgrzynowicz WIERCHY, organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-K,rajoznawczego, wydawany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głownego PTTK, redaktor Wład'lsław Krygowsld, Rocznik 23, 1954 r. czasopismo' "Wierchy" założone w 1923 r. z okazji pięćdziesięciolecia istnienia polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego jako jego organ, po polą~ czeniu sie PTT z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym, stało Się z kolei organem 'nowopowstałegO Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. 'k Już w pierwszym tomie czasopisma jako podtytuł podano, "Ro~zm poświęcony górom i góralszczyźnie" - i istotnie, obok artykuło:" zaJmuj,tcych sie problemami turystyki, krajoznawstwa i przyrody, kazdy nowy t0m przynosił artykuły ni'=raz niezwykle ciekawe, związane z ludem zamieszkującym górskie i podgórskie okolice, jego kulturą i historią, DZIś każdy, kto pracuje nad etnografią górali podhalańskich, gorczańskich i innych, musi przede wszystkim sięgnąć po roczniki "Wierchów". poza dzialem artykułów, często o treści etnograficznej, w każdym tomie znajduje się Kronika, która jest przeglądem wszystkich prac naukowych prowadzor,ych \V danym roku na terenie Góralszczyzny. W obrębie kroniki znajduJ" się również obszerny dział recenzji, gdzie omawiana jest literatura przede wszystkim naukowa, posiadająca związek z górami. Jakkołwiek czasopismo obejmuje zagadnienia dotyczące wszystkich polskich gór, to jednak naj obficiej reprezentowany jest tu dział Tatr i Podtatrza. Ostatni, recenzowany tu rocznik "Wierchów" zawiera również kilka artykułów i notatek mogących zainteresować etnografa. Zakres ich jest dość szeroki. Dwa zajmują się przemysłem i rzemiosłami uprawianymi dawniej i współcześnie w okręgach górskich, jeden omawia walkę chłopów z wielką własnością ziemską, W dziale Kroniki znajdują się sprawozdania z badań fołklorystycznych oraz prac konserwatorskich zabytków architektury ludowej, prowadzonych głównie na terenie powiatu nowotarskiego. Władysław Kry g o w s k i w obszernym artykule Z dziejów dawnych przemysłów .w Karpatach i Sudetach stara się zestawić i omówić wiadomości zaczerpnięte z literatury i źródeł, dotyczące dziedziny rzadko dotąd omawianej na łamach "Wierchów", zagadnień gospodarczych związanych 7. kopalnictwem i przemysłami (np. huty szkła i żelaza), oraz wytwórczość chałupniczą. Okre~, którego dotyczą wiadomości, jest bardzo rozległy, bo obejmuje czas od XIII do XIX w, Szczególnie interesujące są informacje o zakładach produkujących nie tylko rękami chłopów, ale i dla chłopów. Takimi były np. huta żełaza i hamry (kuźnice) w Nowym Sączu, które w 1569 r. wyrabiały m. in, "podkowy, łopaty, radlice, trzodła i inne narzędzia rolnicze", Z 1613 r. istnieje wiadomość o masowym wyrobie sierpów, przy czym w jednej pracowni "sierpacza" w tymże roku wyprodukowano w ciągu trzech tygodni 5300 sierpów. Również ciekawe dla rozwoju maszyn rolniczych są znacznie póżniejsze wiadomości ze Śląska, gdzie w Ustroniu w fabryce powstałej przy kuźnicy Adama wyprodukowano ok. 1850 r. pług ośmioskibowy ciągnięty przez ma,· szynę parową, Znajomoś(; ośrodków, które produkowały narzędzia pracy. jest dla etnografa bardzo istotna, zwłaszcza przy badaniu rozwoju i historii użycia tych narzędzi, i dlatego pracę tę czyta się z dużym zainteresowaniem, mimo że nIe brak w niej rzeczy znanych z innych publikacji. Wanda Gentil T i P P e n h a u e r w artykule Wytwórca ludowy na POdhalu zajmuje się współczesnym przemysłem ludowym i to tymi jego gałęZiami, które posiadają związek ze zdobnictwem, przy ~zym teren Podhala ldentyfikuJ'e. . o l'l'e mozm! wnoslc.. z wymlemonyc .. h przez mą .. mlejsco- �765 764 wości, z obszarem dzisiejszego powiatu nowotarskiego. W artykule tym, wykazującym znajomość terenu, autorka podaje obszerny spis wytwórców ludowych z podaniem rodzaju ich wytwórczości i nazwy wsi, w której żyją i pracują, omawid geograficzne rozmieszczenie wytwórców i ośrodki, \V których szczególnie rozwinęły się pewne gałęzie przemysłów; wreszcie podaje szereg obserwacji na tem<Jt charakteru przemysłów i twórczości wiejskiej w ogóle. Artykuł podkreśla również znaczenie, jakie dla przemysłów wiejskich ma opieka państwa, która w ostatnim dziesięcioleciu wyraziła sięm. in. w zorganizowaniu 3 konkursów, a to w 1947 r. konkursu na wzorzec ludowej wytwórczości, w 1949 r. konkursu haftu i rzeżby ludowej na podhalu i w 1953 r. konkursu' pamiątkarstwa podhalańskiego. Pierwszy konkurs zorganizował Instytut Przemysłu Ludowego, zaś dwa dalsze Ministerstwo Kultury i Sztuki i Wydział Kultury WRN w Krakowie. Irena R y c h l i k o w a w artykule Z dziejów chłopskich walk o Turbacz opisuje walkę chłopów z wielką własnością w XVIII w. Stanowi on część przygotuwywanej do druku obszerniejsze] pracy pt. System ucisku feudalnego i walka klasowa chłopów w kluczu wielkoporębskim w drugiej polowie Autorka zajmuje się tu historią walki rodziny potaczków z podobina o hale i lasy Turbacza, które kupiła w r. 1751 od ks. Janusza Aleksandra S a n g u s z k i, po czym przez szereg lat prowadziła o nie proces z W o d z i c k i m i, następcami S a n g u s z k ó w, którzy postanowili odebrać potaczkom ich własność. Proces kończy się w roku 1790 ostateczną utratą Turbacza przez prawnych włąścicieli na rzecz Wodzickich. Kronika "Wierchów" zawiera notatkę dr Włodzimierza P o ż n i a k a pt. Akcja zbierania folkloru muzycznego na Podkarpaciu. Dr Pożniak daje m. in. podział podkarpacia na okręgi etnograficzno-muzyczne, który jakkolwiek, w myśl jego własnych słów, ma charakter prowizoryczny, roboczy, przecież jednak zgodny z dotychczasowymi badaniami etl}0graficznymi. Są to: 1. Skalne podhale. 2. Orawa, 3. Spisz, 4. Pieniny, 5. Ochotnica i okolica, 6. północne podhale, 7. Kamienica, ł~ącko i okolica, 8. Sądecczyzna. 9. obszary połemkowskie, 10 okręg Babia Góra-Zawoja, 11. Żywiecczyzna XVIII wieku. zachodnia i północna. Na ukończeniu są na razie badania nad folklorem muzycznym Skalnego podhala, których częściowe wyniki opublikował W. Kotański w czasopiśmie , Muzyka" (lata 1953 i 1954). Rejon Skalnego Podhala. według badań muzykologicznych, kończy się. idąc ku północy, na dolinie Dunajca. niemniej sfera jego wpływów sięga po Chabówkę· Również na ukończeniu jest zbieranie materiałów muzycznych Orawy i Spisza. Okazało się przy tym, że Orawa wykazuje silniejsze związki z muzyką Podhala, podczas gdy na Spiszu dają się zauważyć w muzyce \vpływy v,'ęgierskie. Niezwykle interesujące Ukończono tam zbieranie obserwacje poczyniono w rejonie Ochotnicy. materiału terenowego i obecnie przygotowuje go .j J ) do druku Aleksandra S z u l' m i a k. W czasie prac stwierdzono wpływy, jakie wywarło tam osadnictwo wołoskie na muzykę. Na razl~ pr~ce krakowskiej ekipy muzykologicznej Państwowego Instytutu. SztukI, ktora swym działaniem ma objąć całą Małopolskę, nie sięgnęły dale} na wsch~d poza granice województwa krakowskiego, czyli że górskie tere,ly wo]ewodztwa rzeszowskiego czekają dopiero na opraco . WK' H wame. '. .' ron~ce anna P i € ń k o w s k a w artykule Z zagadnień i prac l-.onserwat01.~klCh na PodhaLu zdaje sprawI' z zabezpieczanI' . d . t ' . a ok'azow bu owmc wa goralskiego, jakiego dokonuje się w ostatnich latach. Prace objęły, ob~k. dawnych kościółków w Białce Tatrzańskiej i Trybszu, również I z~bytkl sWleckle, Jak stary za,iazd w Jeleśni koło Żywca. Podjęto również mY~I. ,stworzema n~turalnych parków etnograficznych, z których jeden po,,: staJe ~a Orawle, drugI w Zakopanem. Orawski park etnograficzny z~.a.1dUJeSIę. \v Zubrzycy Górnej, a jego główną atrakcją jest odrestauroII ana obecme zagroda sołtysów . ". ' Moniaków ,., z r 1784 stano' wląca t ypowy przy kł a d budowmctwa orawsklego . Pomieszczono w n'e' , . tl'ICę oraz . l] sWle muzeum reglOnalne. W pobliże dworka Moniaków przewieziono starą karczmę z podwilk~, zabytkowy lamus drewniany, a w przyszłości planuje SIę zrękonstruowame na pobliskim potoku folusza' ły N' kI . I m na. le~wy . e cenne prace podjęto w samym Zakopanem. Postanowiono otoczyc część ulicy KościeliskieJ' ' , gd'Zle rozwmę . ła .. . t opIeką konserwatorską "lę na.ls arsza zabudowa Zakopanego. Do konserwacji wybrano 18 realności z. czego dotąd 5 zrekonstruowano. Jest to o tyle ciekawy eksperyment .. ' ~~ doma~h tych na~al mieszkają ich właściciele i nadal płynie tu norm~l~= z..Cle, me ]ak. w WIększości innych tego rodzaju parków, traktowanych jak muzea. Planu]: s~ę przeniesienie tam starych chałup z innych pobliskich dla zapełm€ma. pu~t~k ~owstałych po usunięciu niestylowych budowli. ~J,~konstrU()wano rowmez me związaną terytorialnie z parkiem zakopiańs om starą chałupę Sabały na Krzeptówkach. Akcj~ ta ma olbrzymie z;laczenie dla zachowania okazów d budowmctwa wiejskiego, które w zastraszającym tempie gl'n' awnego całeJ Polski. Ie na terenie \\:1 Ostatnią etnografa chów" jest interesującą . d ', Zb o ;~a omosc, podana za Podh 1'10 w(s I e g o w pracy pt. d a n s. 276-277), o pobycie na po Zoriana Dołęgi II' lO pseudonimem atach 1813-1818 i w tym czasie . no t a tl<ą umieszczoną w Kronice "WIerAmbrożym Grabowskim przez Juliusza Z dziejów badań etnograficznych na P o dh a l u A d ama Czarnockiego, znanego Ch d a k owskiego. Bawił on w GalicJ'i wyprawił się do Zakopanego. Anna KowaLska-Lewicka LINGUA _. . liczny" nr 1 POSNANIENSIS P' " IV Zeszyt dodatkowy: "Bluletyn Fonograrek' ~ ,oznan 1953, s. 106 - 1 mapa. Redagowali: Leon Kaczma. ładysław Kur a s z k i e w i c z, Jan O trę b ski. �767 766 W szerokich kołach naukowych dobrze znane jest wydawnictwo poznańskich językoznawców, "Lingua Posnaniensis", którego wyszły już cztery obszerne tomy. W 1953 r. zespół poznańskich językoznawców zaczął wydawać "Biuletyn Fonograficzny" jako suplement do poszczególnych tomów "L.P:'. Z przedmowy dowiadujemy się, że wydawnictwo powyższe powstało w celu Dublikowania opracowań na temat praktyki badawczej Zakładu FonOdrafi;znego UP \V oparciu o Komitet Redakcyjny "Lingua Posnaniensis". i rozwój Nina B o l' o W s k a (zm. w 1953 r.) w artykule pt. powstanie Zakł.adu Fonograficznego UP (s. 7-18) daje krótką historię tej placówki, która pcwstała z inicjatywy i pod kierownictwem prof. L. Z a b r o c k i e g o w 1946 r. pod nazwą Archiwum Fonograficznego UP. Zadaniem tej instybcji było zapisywanie dialektów Ziem Zachodnich, ratowanie ich od z?głady. Dzięki poparciu czynników nadrzędnych, po zakupieniu aparatury (początkowo bardzo skromnej) i zbudowaniu studia, już w 1948 r. można było przystąpić do pracy. W myśl programu pierwsze wyprawy badawcze kierowa:lO na Ziemie Odzyskane: do pow. złotowskiego, na Dolny Śląsk, na Mazury i Warmię oraz Pomorze Zachodnie i Gdańsk. Później zaczęto utrwalać dialekty z całej Polski, a nawet i spoza granic Polski; mianowicie utrwalono jeden z dialektów Polonii rumuńskiej, dialekty albańskie i litewskie. W 1951 r. następuje reorganizacja już dobrze zasłużonej placówki, powstaje odrębny Instytut Fonograficzny UP, na czele którego stoi Rada Naukowa' kierownikiem został dr L. K a c z m a rek. Z biegiem czaSH Zakład r~zszerzYł swoje zainteresowania nawiązując kontakty z innymi instytucjami. W roku 1952 plan bad3wczy Instytutu obejmuje: 1. dialektologię, 2.embriologię i patologię mowy ludzkiej oraz 3. fonetykęeksperymentalna. W tymże roku następuje reorganizacja Instytut wchodzi w sldad' Katedry Języka Polskiego. Obecnie Zakładem kieruje dr M. b J a s s e m. Bardzo Fonograf interesujący na usługach Jest retrospektywny dialektologii i artykuł etnografii L. K a c z m ark muzycznej w a polsce (s. 19-54). Pierwsze wzmianki o fonografie stosowanym za granicą znajdujf"my w polskich czasopismach etnograficznych, tj. w "Wiśle" i "Ludzie", w latach dziewięćdziesiątych ub. w. Pierwszym Polakiem, który zaczął stosować fonograf w swoich badaniach, był Bronisław P i ł s u d s k i. W latach 1902-1905 po odbyciu zesłania badał on Ajnów na Sachalinie i za pomocą fonografu zapisywał ich pieśni, podania itp. Do Polski przywiózł około 100 zapisanych wałków. z których większa część zachowała się do dziś. Także w Krakowie wystąpił on z inicjatywą zapisywania tekstów polskich. W 1914 r. Juliusz Z b o l' a w s k i z własnych oszczędności zakupił aparat fonograficzny i utrwalił kilkaset melodii góralskich. Całe szczęście, że cenny materiał zawarty w tym zbiorze zachował się, choć już właściwie w innej postaci; mianowicie Adolf C h Yb i ń s k i przepisał go na nuty, jako że wałki od częstej reprodukcji zniszczyły się. W okresie mlęaZYWOJtmnym językoznawcy nie używali fonografu. Szerokie zastosowanie znalazł on natomiast w etnografii muzycznej. Początek dał Poznań. Tu w 1930 r. ówczesny kierownik Zakładu Muzykologii UP prof. Ł. K a m i e ń s k i stworzył Regionalne Archiwum Fonograficzne. Zasięg zainteresowań tej instytucji stopniowo rozszerzał się poza Wielkopolskę na Pomorze, Mazowsze, Podhale, Górny Śląsk. Większość stanowiły lI\'n\ialenia z Wielkopolski. Do wybuchu wojny zebrano około 4000 nagrań, przede wszystkim pieśni. W czasie ostatniej wojny materiały te zaginęły, W 1936 r. powstało w Warszawie Centralne Archiwum Fonograficzne, \\' którym w przeciągu krótkiego czasu zgromadzono około 20 000 pieśni. Niestety i ten zbiór nie przetrwał; spalił się w powstaniu warszawskim. W innych ośrodkach prace były prowadzone w mniejszej skali. W Polsce Ludowej inicjatywa zastosowania fonografii wychodzi znów z Poznania. Już w 1945 r. muzykologowie, przede wszystkim M. S o b i e s k i, zaczynają krzątać się około uruchomienia Zachodniego Archiwum Fonograticznego. Początkowo była to robota całkiem partyzancka M. i J. S 0u i e s k i c h. Ilość nagraI'J. wzrastała jednak z każdym rokiem. W roku 1950 wspomniana placówka pod nazwą Zakładu Muzyki Ludowej weszła w skład Państwowego Instytutu Sztuki; zajmuje się zbieraniem folkloru muzycznego w skali ogólnopolskiej, Do 1953 r. wykonano około 30000 nagrano W dziedzinie dialektologii autor szczegółowo omówił działalność Instytutu Fonograficznego UP. J. O trę b s k i opublikował artykuł programowy Co utrwalać na płytach (s. 55-70). We wstępie czytamy: "Wprawdzie podstawowym zadaniem Zakładu Fonograficznego jest utrwalanie gwar, ale przecież nie może być obojętna i nagrywana treść. Jest rzeczą w najwyższym stopniu pożądaną, aby w wyniku nagrywania gwar powstał też odpowiednio obfity materiał folklorystyczny. W związku z tym należy się uprzednio rozpatrzyć starannie w tej miejscowości, której gwara ma być utrwalona, i wywiedzieć się;' co w niej jest charakterystycznego w zakresie zajęć, zwyczajów, strojów itd. -'i to właśnie uczynić tematem opowiadań lub rozmów" (s. 56). Ale nawet uardz0 wyczerpujące odpowiedzi na 19 pytań dotyczących np. wesela nie dadzą nam pełnego obrazu. Idealnym utrwaleniem takiego obrazu dla etnografa będzi'.? film dźwiękowy. W jakim stopniu jednak wymienione przez J. O trę b s k i e g o teksty mogą być przydatne dla etnografa? W pierwszym rzędzie dadzą niewątpliwie cenny materiał terminologiczny. Czasem 1"\\vet nieco więcej - potwierdzenie znanego lub zanotowanie nowego faktu. Dobrze by było, żeby redakcja PAE skorzystała z apelu J. O s t l' ę b .. s k i e g o, że "wszelkie poprawki i uzupełnienia do powyższego tekstu autor PI'7.\'jmuje z wdzięcznością" (s. 68), i nadesłała swoje uwagi. Tematy do nagra1'! zostały przez J. O t l' ę b s k i e g o ugrupowane następUJ'1co: Al C z ł o w i e k: urodziny i śmierć; choroby i ich leczenie; uroki 1 Ich odczynianie: chrzciny, zabiegi koło dzieci, wesele; rodzina i krewni; �768 769 odzież, bielizna, nakrycie głowy, obuwie; zajęcia kobiet (pnyrządzanie potraw, zabiegi o czystość', pranie bielizny; chów drobiu, chów świń, chów krów i wyroby mleczne; doglądanie psa; gospodarstwo ogrodowe; o ziemniakach; roboty kobiet podczas żniw; zbieranie grzybów i jagód; o kwiatach i ziołach; tkactwo); zajęcie. mężczyzn (o koniach, uprzęży, wozie i saniach; roboty w polu; inne roboty); zabawy dzieci, młodzieży i starszych; ocena wartości człowieka: starodawne zwyczaje; dawne wierzenia; mierzenie czasu, ilości i długości. B) D o m. S p r z ~ t y. Z a b u d o w n i a g o s p o d a r s k i e itd.: dom; sprzęty domowe: zabudowania gospodarskie, stodola, sad, ogrorlzenie. C) P o l e. D) L a;;. E) S t u d n i a. S t a w i j e z i oro. R z e k 3. Opis procesu utrwalania na płytach zarówno w terenie, jak i w studio dał Mieczysław P l u c i ń s k i w artykule Z praktyki dźwiękowego utrwCtlonia gwar (s. 71-77). Projekt .,mówiącej książki" nakreślił prof. Z a b r o c k i w notatce O dwudumesjonalnym utrwalaniu mowy ludzkiej (s. 78-80). Bardzo ciekawa jest notatka bibliograficzna pióra W. Z i e m a c k i e g () Adam Wikszemski - Polski pionier fonogra.jii (s. 81-83), z której dowiadujemy się, że wynalazcą fonograficznego zapisu dźwiękowego był Polak, lekarz z zawodu, źyjący w latach 1347-1890, który swój wynalazek opatentował w 1889 r. Zeszyt zamyka Katalog Płytoteki Zakładu Fonograficznego UP (s. 84-105) opracowany przez Ninę B o r o w s k ą i Zenona S o b i e raj s k i e g o. Do katalogu dołączono mapkę ()partą o mapkę orientacyjną do polskich tekstów gwarowych K. N i t s c h a. Układ katalogu grupuje poszczególne dialekty również według klasyfikacji tegoż wielce zasłuźonego badacza gwar polskich. Dla przykładu zacytujemy jeden zapis ze s. 89. "III. Dialekt wielkopolski. A. Wielkopolska właściwa. 1. Część zachodnia. 19. Dąbrówka Wielkopolska, pow. Międzyczecz. O uprawie i przędzeniu lnu, tkaniu płótna oraz przędzeniu wełny. Opowiadanie. Nr 341 AB, 342 AB, 343 A", to znaczy, że opowiadanie powyźsze zajmuje obie strony płyt nr 341 i 342 oraz jedną stronę płyty nr 343. Specjalnie wybrałem ten zapis, żeby dać pojęcie o przydatności "płytoteki" do badań etnograficznych. Na większości płyt utrwalone są gwary wielkopolskie. Po przejrzeniu zeszytu widzimy celowość właśnie takiego doboru artykułów: zarys historyczny, omówienie spraw programowych i dotychczasowych osiągnięć. W następnych numerach, według informacji redakcji, treść zostanie urozmaicona oraz będą publikowane artykuły z innych ośrodków. Witold Armon POLSKA SZTUKA LUDOWA, dwumiesięcznik, rok VI, nr: 1, 2, 3, 4-5 i 6; rok VII, nr: 1, 2, 3, 4-5 i 6. Kraków - Warszawa 1952-1953, wydawnictwo Państwowego Instytutu Sztuki. Problematyka polskiej sztuki ludowej należy do ważniejszych zagadnień w oracach Państwowego Instytutu Sztuki. W zapoczątkowanej dyskusji wyłonił się nowy pogląd jak naj szerszego ujmowania sztuki ludowej w łącznym traktowaniu jej ze sztuką narodową, Pogląd ten przeciwstawia się ujęciu dawniejszemu, zmierzającemu do określenia wartości sztuki ludowej od strony jej odrębności, wynikających z zapóźnionej kultury ludowej. Pogląd dawniejszy nie mógł się utrzymać, gdyź nie odpowiadał założeniom estetyki marksistowskiej, Inicjatorem i reprezentantem nowego stanowiska jest Państwowy Instytut Sztuki. a programowym i nowym ujęciu całokształtu sztuki ludowej dowiadujemy się z artykułów Aleksandra J a c k o w s k i e g o, Na marginesie prac Państwowego rem ("Polska Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklo- Sztuka Ludowa", 1953, nr 3, s. 117 i nast.). Badawczy program Instytutu opiera się na następujących wytycznych: 1. skierowanie problematyki sztuki ludowej na historyczne podstawy w powiązaniu ze sztuką narodową; 2. wyjście poza zakres sztuki wiejskiej i poszerzenie zagadnień na sztukę peryferyjną miejską itp.; 3. wypracowanie nowych metodologicznych form w oparciu o estetykę marksistowską; 4. badanie przejawów sztuki ludowej w powiązaniu z róźnymi dyscyplinami naukowymi; ,5. osobne ujmowanie organizacyjno-badawcze folkloru słowno-muzycznego ze względu na jego wagę społeczną; 6. dążenie do wykrycia postępowych nurtów sztuki ludowej i folkloru; występuje tu szczególna rola Państwowego Instytutu Sztuki, jego zakładów badawczych i organu "Polska Sztuka Ludowa" (PSzL). Program ten wymaga stałego oparcia i uzupełniania badawczego ze strony instytucji pokrewnych, a szczególnie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Instytutu Badań Literackich, uniwersyteckich zakładów etnograficznych, muzycznych itp. Roczniki VI i VII (1952-1953) Polskiej Sztuki Ludowej cechują usiłowania przeprowadzenia przemian - walka o nową postawę, treść i rozbudowę programową. Pierwsze dwa numery rocznika VI (podobnie jak i ubiegły rocznik V) redagowane były pod kierunkiem Romana R e i n f u s s a, który umieścił szereg artykułów omawiających stan zainteresowań sztuką ludową w Polsce. R e i n f u s s rozszerzył tematykę sztuki ludowej na zagadnienia plastyki górniczej i zapoczątkował współpracę z dyscyplinami pokrewnymi, szczególnie z archeologią. Cenna jest nade wszystko jego uparta i wytrwała działalność inwentaryzacyjna z zakresu plastyki i zdobnictwa ludowego, która walnie wzbogaciła treść "PSzL.". Od nr 3 rocznika VI kierownictwo) czasopisma przechodzi w inne ręce. Redaktorem naczelnym został A. Jackowski, a w 'zespole redakcyjnym następują częściowe zmiany. Z adnotacji redakcyjnej na okładce znikają dotychczasowe placówki: Sekcja Teorii i Historii Sztuk Plastycznych i Zakład Badania Plastyki i Zdobnictwa Ludowego, a pozostaje tylko informacja, że dwumiesięcznik jest wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. Siedziba redakcji przeniesiona zostaje z Krakowa do Warszawy. Zmiany te świadczą o tym. że ..PSzL" praktycznie prze49 ..Lud". t. XLI[ �770 chodzi pod bezpośrednią opiekę Instytutu. Po reorganizacji ~z~s~Pismll włączyło się do walki o nową treść i nowe formy pracy. Z zagadmen Ideologicznych, jeszcze za czasów redaktorstwa Reinfussa, wydrukowano .. wypo·· wiedzi redakcji w związku z dyskusją nad projektem konstytuCJI. oraz podano fragmenty z przemówienia B. Bieruta na otwarciu radiostacji we Wrocławiu ("PSzL", rok 1952, nr 1). W związku ze śmiercią J. Stalina opublikowano wyjątki z okolicznościowych przemówień B. Bieruta oraz artykul wstępny od redakcji ("PSzL", 1953, nr 1). Nowy redaktor położył nacisk na teoretyczne zagadnienia sztuki i ~wó~czości artystycznej, problem pojęcia sztuki ludowej i jej zakresu staje SIę zagadnieniem węzłowym. W dyskusji występuje na ogół zgodność poglądów na istotę sztuki ludowej, której przeciwstawia się sztukę nieludową. Trudności wyłaniają się przy określaniu pogranicza jednej i drugiej. W dawniejszych rocznikach autorzy skłaniali się do autonomicznego rozpatrywania cech formalnych sztuki ludowej, jej genezy, psychologii procesu twórczego itp., a tej przeciwstawiano sztukę warstw wykształconych. W nowych poglądach między sztuką ludową a nieludową występują różnice wyrażające się w treści, którą rozpatruje się we współzależności od zjawisk historycznych i estetycznych. W rozwiniętej dyskusji nad książką K. P i w o c k i e g Ol zagadnienie to nabiera nowych aspektów. A. Woj c i e c h o w s k i w artykule Z dyskusji nad pojęciami - "sztuka ludowa" i "ludowość" w sztuce ("PSzL", 1953, nr 2, s. 73-82), obok chłopskiej sztuki na wsi widzi postępowe elementy sztuki plebejskiej, które drogą wymiany wzajemnych wartości kształtują się w naszej sztuce w odrębny nurt wiejsko-plebejski, a ten łacznie ze sztuką wiejską stanowi sztukę ludową. Recenzent książki Piwo<:l~iego,K. Malinowski 2, sugeruje możliwości wymiany wartości między sztuką amatorską a ludową. A. J a c k o w s k i ("PSzL", 1952, nr 3, s. 125) idzie jeszcze dalej twierdząc, że zakres sztuki ludowej należy poszerzyć na rozległe dziedziny sztuki robotniczej, rzemieślniczej, wszelkiej peryferyjnej miejskiej, gdyż dopiero w niej ujawniają się najważniejsze treści postępowe. K. P iw o c k i w artykule pt. Próba definicji kilku pojęć ("PSzL", 1953, nr 6, s. 323-326) podszedł naj wnikliwiej do zagadnienia pojęcia sztuki ludowej i jej stosunku do sztuki narodowej. Rozpatrzył on dotychczasowe ujęcia i to doprowadziło go do nowych sformułowań w oparciu o metodę marksistowską. "Trzeba się chyba pogodzić z faktem, że sztuka ludowa - wbrew dawnym naszym zapatrywaniom, opartym o rozważania nad prymitywnym "stylem ludowym" - obejmuje zarówno dzieła o formie prymitywnej, jak i niekiedy bardzo rozwiniętej i dojrzałej. Decyduje tutaj wiedza warsztatowa artysty, jego talent i horyzonty treściowe i umysłowe. Dlatego wydaje sięsłuszna próba analizy możliwości artystycznych naszych drzeworytników XVI i XVII w., jakiej dokonuje Seweryn. Zbadanie stosunku artysty do świata, a przede wszystkim do otaczającej go rzeczywistości społecznej poprzez treści zawarte w jego dziele, pozwoli zaliczyć go bądź do twórców 771 ludowych, bądż do "nieludowych". Przyjrzyjmy się dotychczasowym sformułowaniom. Wojciechowski w swoich rozważaniach wychodzi z założenia przynależności klasowej twórczości ludowej w oparciu o historyczne podłoże nurtu wiejsko-plebejskiego. Jest to nowe podejście do problemu, odpowiednio zaktualizowane i oparte spostrzeżeniami historycznymi. Wartości tej koncepcji uzależnione są w dużym stopniu od dysponowania żródłami i podstawowymi opracowaniami z zakresu różnych dyscyplin w nowym oświetleniu dla powiązania z dzisiejszą twórczością ludową. Jackowski, podobnie jak i Wojciechowski, opiera swoje sformułowania na przynależności klasowej twórcy, lecz zakr~s sztuki ludowej poszerza na rozległe dziedziny sztuki peryferyjnej miejskiej. Sztuka chłopska czy wiejska jest tu na uboczu, a o jej wejściu do sztuki ludowej mają zadecydować zawarte w niej "najważniejsz<' treści postępowe". Oczywiście, to kryterium ma obowiązywać również treści twórczości peryferynej miejskiej. Wyłaniają się jednak trudności oceny tych treści i dostowania odpowiedniego miernika. Na razie należy się domyślać bogatych złóż zawartych w sztuce peryferyjnej, gdy sztuka wiejska dysponuje przejawami już od dawna ujawnionymi. Należy zebrać jak najwięcej materiałów do zobrazowania "najważniejszych treści postępowych". Najwięcej uchwytnych elementów zawiera definicja Piwockiego, która choć niejasno przedstawiona ma jedną ważną zaletę - jest ostrożna. Autor nie podziela całkowicie entuzjazmu innych dyskutantów, lecz doszukuje się w sztuce ludowej wartości możliwie pewnych i ustalonych. Zdaniem autora, zachodzi konieczność wypróbowania wszelkich moźliwości oceny dzieła artysty ludowego. Należą tu kryteria treściowe, przynależności klasowej, oceniana artystów w sensie różnic między poziomem ich rozwoju kulturalnego, różnic umysłowych i pojęciowych, oraz kryteria formalne, których nie da się odłączyć od dzieła. Definicja Piwockiego ma charakter kompromisowy, gdyż autor pragnie powiązać podstawowe elementy ze zmiennymi i aktualnymi. Autor dochodzi do stwierdzenia prymatu treści, lecz nie rezygnuje z wartości formy - potwierdza jej. walory. Jest to słuszne stanowisko, pozwalające na głębsze zrozumienie dzieła i jego twórcy. Uwagi Malinowskiego wiążą się z wartościowaniem sztuki amatorskiej w powiązaniu ze sztuką ludową. Koncepcja ta 'zahacza o szerokie pojęcia amatorstwa czy dyletantyzmu, które są tak rozciągłe, różnokierunkowe i z natury płynne i nieuchwytne, więc należy z niej zrezygnować dla uniknięcia dalszego zamętu. Poza wspomnianymi prcblemami dyskusja poruszyła i inne, jak np. pojęcie ludowości w sztuce polskiej, rodzimości, narodowości itd. Czy można spodzif"wać się dalszego rozwinięcia dotychczasowych wyników? Nieprędko. S'l trudności w terminologii, w slabej koordynacji dyscyplin naukowych itp. Rozwinięcie problematyki sztuki ludowej potoczyło się w kierunku oparcia iej badań o historyczne podstawy. Częściowym zrealizowaniem tych zamierzeń było wydanie specjalnego zeszytu "PSzL", poświęconego sztuce ludowej Odrodzenia ("PSzL",1953, nr 4-5). Podwójny ten zeszyt jest odbiciem zadal1 �772 naukoznawczych z inspiracji PAN-u Instytutu. Na sesji odrodzeniowej rozpatrzono zagadnienie naj pełniejszego włączenia sztuki ludowej i folkloru do prac zespołowych w badaniach nad sztuką. J. Starzyński stwierdził, "... że badania nad sztuką ludową i folklorem mają doniosłe znaczenie dla zrozumienia źródeł wartości narodowej formy, sztuki i literatury polskiego Odrodzenia" (jak wyżej, s. 199). O niektórych artykułach tego zeszytu będzie mowa dalej. Państw. Instytut Sztuki prowadzi dwukierunkowe badania nad sztuką ludową: a) w zakresie folkloru słowno-muzycznego, b) plastyki, zdobnictwa i architektury ludowej; dział folkloru zostaje wysunięty na czoło ze względów społecznych 3. Sama akcja badawcza nad folklorem prowadzona jest w terenie przez odpowiednie zakłady. Zorganizowano zakład specjalnie do prac terenowych pod nazwą "Akcja Zbierania Folkloru", pod kierownictwem M. Sobieskiego i przy pomocy etnografa M. Gładysza. Jest również i dawniej utworzony "Zakład Badania Muzyki Ludowej" z siedzibą w Poznaniu. Następnie zorganizowano regionalne ekipy badawcze: śląsko-dąbrowską, poznańską, krakowską, kielecką, rzeszowską, olsztyńską i gdańskopomorską· W zakresie teorii folkloru ukazał się zaledwie jeden artykuł: A. J a ck ow sk iego O wartości poznawczej folkloru, ("PSzL", 1953, nr l, s. 9-25). Przedmiotem badań są w zasadzie wszelkie utwory artystyczne przekazywane ustnie, a wyrażane gestem, muzyką i tańcem. Przekaz ustny nie jest jedynym warunkiem zaliczenia utworu do folkloru ludowego. W grę wchodzą również przekazy powstałe przy pomocy nowoczesnych środków rozpowszechniania kultury (radio, teatr, kino itp.), jeżeli zostały przyswojone przez lud. Autor rozwija pojęcie ludowej twórczości i charakteryzuje zjawiska folkloru. Użyto tu na nowo nazwy fokfloru, którą zarzucono w polskiej terminologii, a nie wynaleziono nowej. Wywody autora należy uważać za podstawowy materiał do dalszej dyskusji. Nie będę tu omawiać poszczególnych artykułów - przejdę do samych wyników. Liczbowo przedstawiają się skromnie: z ogólnych zagadnień 3 artykuły, z teorii l, z folkloru literackiego 3, dotyczących pieśni i muzyki ludowej 7, o obyczaju l, biografie badaczów l; razem 16 większych i mniejszych pozycji. Odczuwa się brak opracowań z metodyki badań poszczególnych gałęzi folkloru, pokazania różnych form dokumentacji, techniki prac terenowych, kwestionariuszy itp. Z folkloru literackiego jest zaledwie jedna praca - a przecież w tym zakresie były poważniejsze zapowiedzi 4. O pieśni i muzyce jest nieco więcej artykulów, ukazujących między innymi nowe oblicze artystyczne. Zaletami metodycznymi odznaczają się prace C h o l' os i ń s k i e g o i S a d o w n i k a świadczące, że' autorom tym nie są obce zasady znajomości warsztatu w tym zakresie. Artykuł G ę b i k a naświetla nową atmosferę artystyczną we współżyciu autochtonów z ludnością n3.pływową· W zróżnico'Naniu terytorialnym 7 artykułów do- 773 tyc:zy tylko trzech regionów: śląsko-dąbrowskiego, kieleckiego warmińsko-mazurskiego; o innych regionach brak opracowań. Z zakresu tańca ludowego, poza jednym artykułem i jedną recenzją i to z telenów obcych, nie ma opracowań. Polski dotyczy 7 artykułów, terenów obcych 5. Brak bibliografii folkloru w czasopiśmie utrudnia orientowanie się w publikowanym materiale. Mało jest wiadomości o ludowych pieśniarzach, muzykach, narratorach itp. Brak opracowań ilustrujących formy pracy artystów wykształconych, czerpiących tworzywo ze źródeł folkloru ludowego (np. mało wiemy o pracy Sygietyńskiego nad zespołem "Mazowsze"). Państw. Instytut Sztuki. wysuwając na czoło badania nad folklorem, podkreślił jego aspekty zapotrzebowania społecznego. Dotychczas nie znalazły one uzasadnienia i potwierdzenia praktycznego - po prostu zagubiły się w czasopiśmie. Poza tym brak w "PSzL" opracowań, które mówiłyby, jak układa się współpraca i koordynacja badań nad folklorem Wt) współdziałaniu z dyscyplinami pokrewnymi, np. z muzykologią, historią, badaniami. literackimi, etnografią itd. Pracę badawczą w zakresie zagadnień sztuki ludowej związanej z plastyką prowadzi Zakład Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego pod kierownictwem R. Reinfussa, w ramach Państwowego Instytutu Sztuki. W praktyce główne zainteresowania koncentrują się na plastyce wraz ze zdobnictwem, architektura zaś schodzi właściwie na dalszy plan. Jednakże dorobek zawarty w roczniku VI i VII jest dość bogaty i urozmaicony, obejmuje z plastyki ze zdobnictwem około 30 artykułów (z architektury 2, z badań terenowych, omawiających zbiory, wystawy itp. 21, związanych ze współczesną twórczością ludową 20), razem 72 mniejszych i większych artykułów. Plastyka jako przedmiot osobnych badań cieszy się w czasopiśmie powodzeniem. Jej zakres obejmuje wszelkie dziedziny życia ludu wyrażane w plastycznej twórczości. W badaniach stosuje się dwudziałową systematykę: 1) grafika, malarstwo, rzeźba, strój, tkaniny itd.; 2) zdobnictwo architektury, stroju, wnętrza, sprzętu itd., jako manifestację formy związanej z przedmiotem i z techniką wykonania. W praktyce podział ten jest dość płynny, gdyż mieszają się tu ze sobą przedmioty sztuki ludowej z przedmiotami tzw. przemysłu artystycznego, lub zgoła samego przemysłu. W czasopiśmie są .j. artykuły z grupy pierwszej, z zagadnień ogólnych, z grafiki 2, malarstwa 2, rzeźby 3, dotyczące stroju i jego części 7, tkanin 4, z drugiej grupy (zdobnictwo związane z ceramiką, strojem, z kowalstwem artystycznym itp.) 10 artykułów). Jedną z wybitniejszych pozycji w czasopiśmie jest T. S e weI' y n a, Ludowa grafika staropolska (,.PSzL", 1953, nr 4-5, s. 201-256). Autor, wytrwały badacz polskiej sztuki ludowej, zajął się żródłami ikonograficznymi i ich przydatnością dla etnografii 8 i sztuki ludowej. S e weI' y n znalazł wartościowe materiały zawarte w starodrukach i w grafice staropolskiej. Wyko- �774 rzystał np. druki: F a I i m i r z a O zioiach y moczy gich, P a p l' o c k i e g {) Kolo rycen;k.ie, J e.ż o w s k i e g o Oekonomia aLbo porzqdek zabaw ziemiańskich, H a u l' a Sktad aLbo skarbiec ... , B o l e s ł a w i u s z a PrzeroźLiwe echo trqby ostatecznej, itp. Nie pogardził także zbiorem odcisków drzeworytniczych J. M u c z k o w s k i e g o. Z grafiki religijnej służyły autorowi różne odpustowe i jarmarczne drzeworyty ulotne, jak i opublikowany aotychczas materiał u. Cały ten materiał autor rozpatrzył i ocenił wyróżniając książkową grafikę plebejską XVI i XVII w. o treści świeckiej i grafikę ścienną dewocyjną z późniejszych wieków, służącą potrzebom wsi. Drzeworyt staropolski w książce, który z konieczności zastępował miniaturę, wyglądałgrubo, szorstko i wulgarnie, wykonywali go zapewne ludzie z ubogiego świata plebejskiego; treściowo przedstawia on mozaikę światopoglądów, uczuć, naiwnych interpretacji lub akcentów społecznych. Seweryn ocenił wartości treściowe i artystyczne tych dzieł, ich wagę, podkreślił ich realia ilustrujące rzeczywistość staropolską oraz przedstawił je jako oręż walki społecznej. Grafikę ścienną cechuje zdaniem autora "odstępstwo od założell r'-'!alistycznych i ideologii społecznej ... " Etapy te nie rozgraniczają się w czasie ani w przestrzeni, przynajmniej w obecnym stadium badań. S e w e l' y n sięgnął naj dalej w głąb wieków z wszystkich dotychczasowych autorów, potrafił doszukać się w tych utworach graficznych cennych elementów ludowości i rodzimości oraz wydobyc ich sens społeczny. W ten sposób autor potwierdził tezę P i w o c k i e g o I", że źródła ludowości przedostatniego wieku tkwią głównie w ludowym nurcie sztuki wczesnozabytkowej. Należy spodziewać się dalszych badań i wyników w tym kierunku, tym bardziej Ż" bogate zasoby środowiska krakowskiego przed wszystkim predysponują do tego rodzaju prac. Z innych artykułów z zakresu plastyki, posługujących się metodą historyczną, wymienić należy: H. P i e ń k o w s k i e j Dekoracja maLarska kościoła w Orawce ("PSzL", 1953, nr 6, s. 335-347); J. R o z e n - P r z e w o rs k i e j Z zagadnień. renesansou.:ego ubioru Ludowego ("PSzL", 1953, nr 4-5, s. 257-280); F. K o t u l i, Z badarz nad Lu.dowym. strojem Rzeszowiaków ("PSzL", 1952, nr 4-5, s. 212-226); R. R e i n f u s s a ELementy renesansowe w PoLskim mebLarstwie lu.dowym ("PSzL", 1953, nr 6, s. 327-334\. Z architektury ludowej mcźna wymienić artykuł J. Kra s s o w s k i e g o, O c!tatupte polskiej na przetomie XVI i XVII w. ("PSzL", 1953, nr 4-5, s. 283-302), w którym poddaje analizie przykłady zabudowy wiejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem form i układów przestrzennych historycznie uwarunkowanych. Z różnych działów sztuki ludowej jest szereg artykułów, mniej lub więcej wartościowych i interesujących, których omówienie zajęłoby sporo miejsca. Z dziedziny zagadnień dokumentacji przede wszystkim odczuwa się brak przykładowego artykułu, który mógłby zilustrować metody pracy dokumentacyjnC'j, zagadnienia warsztatu itd., choć doświadczeń nie brak. Bibliografi~ 775 przygotowawczo wprowadzają w zagadnienie tematu bad~ń, w ~ateriałY i źródła. Bibliografii jest obecnie coraz więcej, zarówno ogolnych, Jak spe~ cjalnych. Czasopismo nie prowadzi systematycznej rejestracji bieżąc~) produkcji wydawniczej, jak to czyni np. "Przegląd Artystyczny'> ZastępuJe ją okresowa bibliografia Jako publikacja załącznikowa do czasopIsma. W ten sposób została wydana retrospektywna bibliografia Grzegorczy.~a z zakr.esu plastyki, jak również bibliografia rzemiosła artystycznego, częsc ~ Tkanmy. ułożona przez A. Ryszkiewicza. W okresie następnym ukazało Sl~ opraco~ wani~ 1. C h m i e l i ń s k ; ej - Mcteria~y do bibliografii polskteJ sztukt ~udowej jako załącznik do czasopisma (nr 6, 1952 r.). Obejmuje lata 19501952 i j~st do pewnego stopniD. kontynuacją opracowania Grzegorczyka. Bibliografia Chmielińskiej przekracza zakres plastyki ludowej i wchodzI w zagadnienia folkloru. stosując w tej bibliografii rzeczowy podział materiału autorka zachowała układ alfabetyczny w poszczególnych działach. z wyjątkiem działów "Wystawy" i "Opracowania regionalne", o czym zresztą sama wspomina. W dziale regionalnym pozostawiono tylko ogólne opracowania a zagadnienia szczegółowe grup regionalnych rozmieszczono po różnY~h działach. Układ taki jest słuszny ze stanowiska oszczędności miejsc~, jeżeli jest konsekwentny do koń·ca. Brak indeksu miejscowości utrudma poszukiw'lnia. W każdej bibliografii operującej w pewnych zasięgach ~e~ytorialnych obok indeksu osób i rzeczy obowiązuje również indeks mleJscowości. JednoC'7.€Śnie trzeba przyznać, że w porównaniu z bibliografią Ryszkiewicza opracowanie Chmielińskiej zyskuje przez celowe wyposażenie typograficzne, co w wynikach pozwoliło na umieszczenie prawie podwójnej ilości pozycji bibliograficznych. Poza bibliografiami recenzje i sprawozdania są również informacyjnym źródłem produkcji wydawniczej. W roczniku VI i VII czasopisma jest 16 pozycji, przeważnie krótkich, dotyczących polskich wydawnictw 7, obc~ch !l, folkforu 4, plastyki 5, bada!'l wykopaliskowych 1. Cyfry te wskazuJą na pewną przypadkowość. Występuje przewaga materiału zagranicznego. Nie widzi się usiłowań informowania o ważniejszych publikacjach, przede wszystkim nie doczekały się omówienia podstawowe publikacje w zakresie sztuki ludowej; wskazuje to na brak planowania na dalszą metę. Periodyk o ambicjach zarówno naukowych, jak i społecznych powinien poło:i:yć większy nacisk na dział recenzji z wydawnictw. Wszelkie zbiory jako formy dokumentacji odgrywają poważną rolę w pracach badawczych. Należą tu, oprócz bibliotek, zbiory archiwalne. muzealne, wystawy itp. Uzupełnieniem samych obiektów są publikowane o nich informacje pod postacią katalogów, spisów inwentarzowych, sprawozdań itp. W czasopiśmie drukowano jedynie sprawozdania z wystaw i konkursów sztuki ludowej. Na ogólną liczbę 16 sprawozdań połowa dotyczyła sztuki ludowej i przemysłu artystycznego. Sprawozdania informowały na Cl;?;ółobiektywnie o :;pecyfice wystaw, szczególnie regionalnych. uzupełniając �776 te informacje reprodukcjami najciekawszych okazów wystawowych, czasem wielobarwnymi tablicami. W ten sposób pokazano w czasopiśmie bogactwo zjawisk sztuki ludowej. Natomiast inne rodzaje zbiorów nie znalazły odbicia w czasopiśmie. Brak artykułów informujących o zbiorach muzealnych (nie licząc jednej recenzji z przewodnika S. B ł a s z c z y k a z działu kultury i sztuki ludowej w Rogalinie, "PSzL", 1953,nr 3, s. 190--192). W tej dziedzinie jeszcze można sobie radzić, ponieważ muzea drukują lub powielają katalogi itp. informacje. Zupelnie źle jest z informacjami o zbiorach archiwalnych dotyczących sztuki ludowej, filmów, płyt utrwalających dźwięki, dokumentów graficznych, rękopisów, druków, rycin, nut, map itp. Nie wiadomo, co posiadają z tej dziedziny Państwowy Instytut Sztuki i jego zakłady badawcze, a także zakłady uniwersyteckie, muzea itd. Wiąże się z tym zagadnienie udostępni:lnia i formy korzystania z tych zbiorów do pracy naukowej. Ossoliroeum wydaje osobny periodyk poświęcony zbiorom specjalnym Zakładu lr. Zapewne wiele się dokonuje w interesujących nas dziedzinach i na odcinku sztuki ludowej. Należy się spodziewać, źe również "PSzL" zlikwiduje w tym kierunku dotychczasowe braki. Ważnym rodzajem dokumentacji są sprawozdania z badań terenowych. W tym zakresie jest 6 artykułów: 2 ilustrujące metodykę i wyniki prac v;ykopaliskowych, 3 dotyczące wyników badań zabytkowej i nowej sztuki Indowej, 1 sprawozdanie z instytucji pokrewnej. Jeźeli z tego odliczymy dwa sprawozdania nie wchodzące w' zakres prac Państwowego Instytutu Sztuki, to na koncie tej instytucji i jej zakładów badawczych S'l zaledwie cztery sprawozdania jako rezultat dwuletniego dorobku z doświadczeń terenowych. Pod względem jakościowym publikowany materiał jest nieco jednostronny, brak tu np. choćby dyskusyjnego pokazania szerszych możliwości ujmowania pracy terenowej jako warsztatu badawczeg o Specyficzną formą pracy terenowej są badania związane z postaciami twórców ludowych. W czasopiśmie opublikowano 5 sylwetek artystów ludowych; biografie te uwzględniają rozwój twórczy artystów ludowych. Ten rodzaj publikacji datujący się od początku istnienia "PSzL" jest zjawiskiem dodatnim. Ażeby nie wpadać w pewien szablon, należy skalę rejestru twórców ludowych jak najbardziej poszerzyć. Czeka na opracowanie cały ich szereg. W ujęciu geograficznym opublikowany materiał z plastyki ze zdobnictwem i architekturą liczbowo przedstawia się następująco: około 10 artykułów dotyczy całego obszaru Polski, Śląska 3, Podgórza 5, Małopolski południowo-zachodniej 6, Małopolski południowo-wschodniej 7, Małopolski północnej 5, Polski centralnej 5, Wielkopolski 2, Pomorza 4, północnowschodniej części Polski 6, obszaru między Bugiem a Wisłą 2; razem około 55 artykułów. Najwięcej jest pozycji odnoszących się do południowowschodniej Małopolski, najmniej do Wielkopolski i Lubelszczyzny, brak zupełnie artykułów dotyczących Ziem Zachodnich. W porównaniu z wyni- 777 kami z lat dawniejszych poważniejszych osiągnięć czasopismu w roczniku w tej dziedzinie. VI i VII nie wykazuje Powiązanie sztuki ludowej ze sztuką ogólną w nowym i żywym współdziałaniu odbywa się przede wszystkim w ramach inicjatywy państwowej. Departament twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki czynnie opiekuje się rodzącą się nową sztuką ludową i tej opiece nadaje odpowiedni kierunek Podstawowo naświetla to zagadnienie K. P i e t k i e w i c z w artykule pt. Zagadnienie opieki nad twórczością ludową, ("PSzL", 1953, nr 2, s. 95-106). Państwo roztacza opiekę nad ośrodkami twórczości ludowej. Powołano do życia uprzednio zanikłe ośrodki, utworzono calkiem nowe, poparte badaniami t<:!renowymi, konkursami, wystawami, nagrodami, konferencjami itp. Nowa sztuka ludowa przestała być anonimową, a jej twórców awansowano do rzędu artystów. Ludowy artysta nie jest mniej wartościowy - jego rola poszerza się webec nowych zadań społecznych stojących przed sztuką. Pisze o tym K. P i e t k i e w i c z w artykule pt. Społeczna rola artysty ludowego (PSzL, 1952, nr 2, s. 68-73). W związku z opieką i aktywizacją twórczości ludowej sami twórcy i ich wytwory nabierają nowego sensu. Sztuka ludowa i jej przejawy zaczynają przenikać i wiązać się z ruchem świetlicowym i amatorskim. Z tej dziedziny brak jakiegoś oddźwięku w czasopiśmie. Natomiast problem wiązania twórczości ludowej z zapotrzebowaniem gospodar·· czym przy współpracy z artystami zawodowymi odbił się żywym echem w czasopiśmie. Pokazano szereg prób i możliwości oraz wysunięto różne pomysły. Oto niektóre artykuły, których tytuły mówią same za siebie: K. P i e t k i e w i c z a, Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi ("PSzL", 1952, nr 4-5, s. 198-202); K. P i e tk i e w i c z a Narady robocze z attystami ludowymi (tamże), s. 261-262), W. T e l a k o w s k i e j, Projektanckie kolektywy robotnicze chłopskie i młodzieżowe(taffiŹe, nr l, s. 17-22); W. T e l a k o w s k i e j, Próba włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego ("PSzL", 1953, nr 3, .'l. 135-141) itd. Wytworzył się nowy kierunek działania, który ma charakter praktyczny. Trudno tu zdobyć się na jakąś ocenę rozwijającego się problemu; jest on jeszcze w stadium prób i doświadczeń warsztatowych. Strona zewnętrzna czasopisma zmieniła się niewiele. Ogólnie biorąc, "PSzL" nie wykazuje poważniejszych zmian w stosunku do dawniejszych roczników. Wyposażenie typograficzne jest w dalszym ciągu niejednolite, gdyż każdy zeszyt wygląda inaczej. Ciągłe zmiany drukarń nie przy·czyniają się do podnoszenia wyglądu zewnętrznego czasopisma; natomiast w poszczególnych rocznikach tworzy się pewnego rodzaju mozaika typograficzna z różnych czcionek, układu kolumn, tytułów itp. Ważnym problemem są same ilustracje, stanowiące poważny czynnik w wyposażeniu "PSzL". Ich poziom jest niejednolity, szczególnie w ilustracjach wielobarv,;nych. Natomiast tekstowe ilustracje są interesujące i w reprodukcji oczywiście uzależnione od oryginałów. A bywa też i tak. że dobrą foto- �779 778 grafię odbito żle (np. do artykułu E. F l' a n k o w s k i e g o zreprodukowano hafty kurpiowskie słabo) z powodu złej kliszy i nieodpowiedniego papieru ("PSzL", 1953, nr 6, ryc. 2, 5, 7, po s. 382). Całkiem słabo przedstawiają się ilustracje wielobarwne, jak np. tkaniny opoczyńskie ("PSzL", 1952, nr l, tabl. I, nr 2, 7 i inne), fragmenty tkanin gdańskich (tamże, nr 2, po s. 78) itd. Jeżeli reprodukcja wielobarwna w czasopiśmie ma być dokumentem-ilustracją, a nie jego cieniem, i ma działać estetycznie, to poziom jej musi wzrosnąć. Dobrym przykładem mogą być reprodukcje offsetowe niektórych tkanin ludowych w książce obrazkowej, W. B a l' u c k i ej Malowane domy. W tym samym wydawnictwie wycinanki, ceramika i malarstwo wyszły źle w offsecie, co świadczy, jak ciężko jest dobrać odpowiednią technikf~ do reprodukowania wielobarwnego przedmiotu. W czasopiśmie ograniczenie się do klisz siatkowych zuboża kolorystycznie reprodukcje. Okładka w każdym zeszycie jest inna i to jest dużym osiągnięciem graficznym. Do IE'pszych można zaliczyć okładki: w roczniku VI tylko okładkę nr 2; w roczniku VII dobre okładki mają nr l, 3, 4-5, w których widoczny jest postęp. Wartość artystyczną i użytkową obniżają okładki z nalepkami obrazkowymi, a rekord pod tym względem wzięła okładka nr 6, rocznika VI. Zmiana na lepsze wystt;puje od rocznika VIII. Oprawa introligatorska polegająca na wiązaniu składek drutem niszczy czasopismo. Kolportaż należy do najsłabszych stron "PSzL". Samo czasopismo wychodzi z poważnymi opóźnieniami; nadto upływa sporo czasu, zanim czytelnik dostanie je do rąk. Opóźnienia te wywołują deaktualizację, która z kolei zmniejsza liczbę prenumeratorów. W zakończeniu należy podsumować dotychczasowe spostrzeżenia. Przy ocenie całości nasuwają się wnioski wynikające z postulatów Państwowego Instytutu Sztuki. Na łamach "PSzL" pokazano tendencje formowania nowego oblicza sztuki ludowej, inicjowane przez Instytut. Przeciwstawiały się one statycznemu traktowaniu sztuki ludowej w dawnym światopoglądzie i zmierzały do budowy nowych założeń teoretycznych oraz do stosowania odpowiedniej polityki organizacyjno-badawczej. W czasopiśmie zaczęto rozwijać problematykę sztuki ludowej w powiązaniu ze sztuką ogólną na podstawie estetyki marksistowskiej. Zapoczątkowano dyskusję o nowym pojęciu sztuki ludowej, a jej zakres usiłowano poszerzyć o wartości zabytkowej i obecnej peryferyjnej sztuki miejskiej. Występują tu tendencje do eklektyzmu, tworzą się niejasności terminologiczne, jednokierunkowość dyskusji itd. Wydano parę zeszytów specjalnych z doskonałym zeszytem poświęconym sztuce ludowej Odrodzenia. Czasopismu dotychczas nie powiodło się powiązanie sztuki ludowej z pokrewnymi dyscyplinami oraz zjednanie w większym stopniu szerszego grona współpracowników. Zastosowano podział badań na folklor słowno-muzyczny oraz plastykę z pokrewnymi działami i temu podziałowi dano odpowiedni wyraz w czasopiśmie. W dotychczasowych osiąg:1ięciach dział plastyki góruje dynamiką zagadnień i żywotnością bada- czów. Teoria folkloru jest w zal:zątku. W programie, zarówno w folklorz-2, jak i w plastyce, starano się WY.iśćpoza kanony metody etnograficznej, ale w praktyce korzystcl.ł10 z niej w ca1e.i pełni. Zagadnienie dokumental:j i w czasopiśmie przedstawia się jednostronnie i ubago. Brak podręcznika do 1)olskie.i sztuki ludowej działa haml jąco na rozwój jej metodologii i stwarza ~ cza~opjśmie poważne luki. Daje się jednak zauważyć w "PSzL" powiązanie problematyki sztuki ludowej z życiem, i to jest b. cenne. Czasopism') interesuje się wzrostem opj~ki nad współczesną sztuką ludową i jej twórcami, w powiąZ3niu z zapotrzebowaniem społecznym i gospodarczym. Ir..dywidualnC;' osiągnięcia \V tych kierunkach są w sferze doświadczeń i nie pozwalają na zbytni optymizm i ferowanie powierzchownych wniosków. W czasopiśmie pl'7.ewijają się dwie tendencje: naukowa i propagandowopopularyzatorska. Jedna i druga usiłują spełnić swoje zadania. Jednakże strona naukowa przeważa wyborem problemów, ilością i jakością oświetlanych zagadnień, poziomem i wiarygodnością źródeł itp. W czasopiśmie ukazano nowe stanowisko w badaniach nad sztuką ludową i to poszerzyło jej horyzonty oraz przyczyniło się walnie do dalszej popularyzacji. Czasopismo "Polska Sztuka Ludowa" w ostatnich rocznikach jest na nowej drodze rozwojowej. 1 Henryk Z1!Jolakiewicz IRENA KARPIŃSKA, P o l s k i e u b i o l' Y l u d o wen a s c e n i e. Nakładem Polskiej YMCA w Wielkiej Brytanii, Stowarzyszenia Polskich Kombstantów, Związku Harcerstwa Polskiego, Londyn 1953, ss. 185+2, tablic jednobarwnych 17, kolorowych 1. Rysunki i plansze kolorowe według opracowania etnograficznego autorki wykonała Irena Bogdanowiczowa, okładkę projektował Stan:sław Gliwa. Praca Ireny K a l' p i li s k i e j stanowi nr 9 "Biblioteki Teatralnej" wychodzącej na emigracji. Przeznaczona jest dla sceny, zespołów amatorskich, dla których, jak zaznaczono w przedmowie, "strój ludowy, jako przejaw zewnętrzny żywego związku z Ojczyzną, jest czynnikiem wychowawczy'm ogromnej wagi, zachowującym niezmiennie swoje oddziaływanie uczuciowe". Poza tym "autorka zmierza wyraźnie do wyrugowania strojów ludowych stojących w sprzeczności z pierwowzorami. Dlatego dostarcza wiadomości o prawdziwym stanie rzeczy, a zarazem wskazuje, w jaki sposób można sporządzić stroje najbardziej zbliżone' do autentycznych". Z tego powodu układ pracy został dostosowany do wymogów zespołów amatorskich, których działalność i cele na emigracji są nieco inne niż w kraju. Aby osiągnąć zakreślone zamierzenia, autorka treść swej pracy ujęła w siedem rozdziałów, zaznajamiając czytelników we wstępie z historią stroju ludowego, głównymi regionami i wartościami artystyczno-reprezentacyjnymi W dalszych rozdziałach omawia ubiór lowicki, góralski, krakowski, górnośląski i kurpiowsk:. W uwagsch kOllcowych zamieszczonych w rozdziale �780 siódmym autorka zwraca uwagę na dydaktyczne znaczenie stroju, konieczność walki z pseudoludowością oraz sumuje trafnie szereg, częściowo poprzednio wypowiedzianych, zaleceń dotyczących używania ubioru chłopskiego na emigracji. Całość zamyka krótki rozdział w języku angielskim "To our readers", wykaz tablic i spis rzeczy. Każdy rozdział poświęcony pewnemu typowi stroju zawiera opis położenia regionu, stan zachowania i czas używania stroju, opis ubioru kobiecego, opis ubioru męskiego, zastosowanie teatralne ubioru oraz wykaz literatury, na .ialdej autorka oparła swoją pracę. Zwykle z każdym rozdziałem są związane dwie lub trzy tablice rysunkowe, przedstawiające postacie z przodu i z tyłu, ubrane w omawiany strój, oraz rysunki analityczne poszczególnych części odzieży. Praca napisana jest żywo, poprawnym polskim językiem, wydrukowana j(;st na papierze bezdrzewnym. Wi.dać tu wielki wpływ prac z tej dziedz~?y wydanych w kraju, a szczególnie silne oddziaływanie Atlasu polskich stro]Ow ludowych, wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wpływ tE,n uwidacznia się nie tylko w układzie, ale również w formułowaniu pewnych zdań i zaczynaniu rozdziałów tymi samymi słowami, bez ujęcia ich w cudzysłów; dotyczy to np. rozdziału II pt. Ubiór lowicki, zaczynającego się tak samo jak w pracy Jadwigi Ś w i ą t k o w s k i ej:. "Na zachód od Warszawy ... " itd. Naśladownictwo Atlasu zaznacza się też w rysunkach analitycznych, które w większości są przerysowaniem rysunków z wydawnictw krajowych, na co autorka zwraca czytelnikom uwagę. W opisie poszczególnych strojów kieruje się pewnymi uproszczeniami, aby w drobiazgach nie zgubić sylwetki całości stroju i jego krasy. Zastąpienie jednak w większości wypadków wymiarów i dat ogólnymi określeniami, jak np. na s. 37: "ten szeroki pas", "dawne gorsety", "kapelusze średnio wysokie" (s 44), bez uprzedniego bliższego określenia, co w stosunku do czego jest dawne czy szerok'ie, wprowadza pewien zamęt i trudność w rekonstruow2.niu stroju. Błąd ten popełniają też niekiedy autorzy w kraju. Zwrócenie więc na ten błąd uwagi jest konieczne i ważne. Pewne opisy autorki są zbyt ogólne i sprowadzają się tylko do jednego zdania, jak np. opis kamizelki na s. 44. Niedociągnięciem w opisie strojów jest brak konsekwentnego zaznaczania, przez kogo omawiany strój jest noszony i przy jakich okazjach. Istnieją przecież różnice w stroju odświętnym dziecka, dziewczyny, mężatki i staruszki. Różnice te uwidoczniają się też w stroju męskim zależnie od wieku i stanu oraz charakteru święta, z okazji którego mężczyźni go ubierają In2czej podczas wesela wygląda drużba, inaczej starosta, pan młody. a jeszcze inaczej uczestnicy orszaku w2sdnego. Zróżnicowania te autorka nie zawsze i niekonsekwetnie zaznacza. U autorki piszącej pracę w Londynie, w odległości setek kilometrów od ojczyzny, w świetle dosyć nawet szczegółowej literatury wspomniane szczegóły zatarły się. A szkoda. dobrze 781 był0by przecież, ażeby czytelnicy cowaniu wiedzieli. 'N Australii cą K&.nadzie coś o tym zróżni- Nie można powstrzymać się od podkreślenia i wytknięcia braku w pracy opisu chorby jednego ubioru ze staropiastowskich Ziem Odzyskanych czy choćby z Wielkopolski. Wzmianka we wstępie, że na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce są stroje ludowe, jest niewystarczająca. Śląsk, Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie stanowią I/;J część kraj u. Obszary te, odzyskane w 1945 r. po d~ugich wiekach zaboru, zagospod"row<?nf' i odbudowywane olbrzymim wysiłkiem całego narodu, tak silnie zrosły się z życiem każdego Polaka w kraju i tak wielki wpływ wywierają na życie nasze, że pominięcie ich za granicą uważać musimy za poważne niedopatrz,mie. Zapewnienia o uczuciowym oddziaływaniu i o uczuciowych powiązaniach z krajem przy jednoczesnym pominięciu 'h jego obszaru są dla nas mało przekonywające, a bolesne jest, że wśród niektórych rodaków istnieje brak zrozumienia dla spraw tak istdnych. Możliwe, że w środowisku, w którym "utorka pisała l wydała S\vą pracę, musiała pominąć przedstawienie strojów z Ziem Odzyskanych, i to by ją częściowo usprawiedliwiało. Natomiast zupełnie niezrozurniały jest fakt pominięcia stroju z Wielkopolski, kolebki narodu, i to szczególnie w tym czasie, kiedy na tym obszarze intensywnie prowadzi się badania nad początkami państwa polskiego i czyni się przygotowania do r,bchodu tysiącznej rocznicy jego istnienia. Nie można równieź się zgodzić, źe "tradycyjne ubiory były wytwarzane całkowicie na wsi, w obrębie własnego gospodarstwa" (s. 11), źe "najdawniejsze gunie powstały z koca", że strój ludowy w genezie swej sięga głównie do XVIII w. (s. 21) itp. Mimo tych i innych niedociągnięć i błędów praca Karpil'lskiej jest wartościową i twórczą pozycją; przejawia się to głównie w działach zatytułowanych "zastosowanie teatralne". Autorka wykazuje swobodę, fantazję i doświadczenie w podawaniu pomysłów uszycia i przystosowC'.nia ubiorów ludowych do sceny. W opisach tych autorka jest więcej dokładna, widzi ubiory ludowe nie tylko w wymiarach, które tu dość często podaje w centymetrach (a nie w ogólnikach i calach, jak na s. 40), lecz sugeruje również trafne uwagi malarskie dotyczące zestawienia kolorów, unikania szycia przesadnie jednolitych ubiorów, stwarzających wr",żenie mundurów, użycia innych materiałów do szycia kostiumów na scenę, a innych (oryginalniejszych, solidniejszych), "gdy występy odbywają się w czasie imprez bez sceny, na procesjach albo na zabawach tanecznych, ,Jak np. bale kostiumowe, w których są z bliska oglądane" (s. 178). Bardzo słusznym rozwiązaniem jest niewłączenie (poza jedną) do pracy barwnych plansz strojów, chociaż może to jest tylko przypadek wynikły z chęci ominięcia podrożeni&. kosztów wydawniczych. Doświadczenie w kraju wykazało, że włączenie tablic barwnych do Atlasu nie zawsze pomaga kierownikom zespołów artystycznych, którzy zasugerowani barwnością plansz d:?ją szyć kostiumy jak naj dokładniej tylko według nich, nie czytając treści �783 782 monografii, w której jest mowa o odmianach kolorystycznych i układach pewnych części. Niemożność włączenia do każdej monografii większej ilości plansz barwnych powoduje szycie ubiorów tylko podług jednej lub dwóch zamieszczonych, co niek.iedy stwarza z ubioru ludowego rodzaj munduru, psującego wrażenie swojskości i rodzimości. Częściowe pominięcie plansz barwnych i zastąpienie ich jednobarwnymi rysunkami zmusza zainteresowane osoby do gruntownego przestudiowania treści i zastanowienia się, dzięki czemu praca sprzyja wierniejszemu odtwarzaniu ubiorów, posiada więcej zalet wychowawczych. Praca Ireny Kar p i ń s k i e j ze względu na rozdziały dotyczące przystosowania ubiorów do sceny jest cenną publikacją i może posłużyć za poważną pomoc innym autorom w celu napisania podobnej, a zarazem doskonalszej po ominięciu wymienionych usterek. Pracy takiej w kraju nie posiadamy, choć jest bardzo potrzebna, dlatego pionierski wysiłek K a l' p i ń,; k i El j winien być przykładem. Adam O GENEZIE ŁODZI KLEPKOWYCH Niedawno na. Baltyku się praca NA POMORZU Krystyny P i e l' a d z k i e j pt. Walki Slo·· (Warszawa 1953). W pracy tej zostały przytoczone materiały pochodzące z'moich badań nad środkami komunikacji wodnej i transportu u Słowian w okresie przed- i wczesnopiastowskim i, zgGdnit' z obowiązującymi w tym względzie zwyczajami, zaopatrzone wskazówką co do osohy ich autora. Nie zgłaszałbym z tego powodu żadnych zdstrzeżeń, gdyby nie okoliczność, że informacje moje, przekazane autorce w czasie gromadz€;nia przez nią materiałów, uległy zniekształceniom powoctujqc opublikowanie pewnych nieścisłości. Jest zrozumiałe, że autorce, będącej historykiem, a nie a.rcheologiem czy etnologiem, trudno było nie popełnić omyłek w analizie materiału archeologi:::znego i etnograficznego, szczególnie w zakresie zagadnień czysto tech·nicznych. Materiał, który autorka musiała zinterpretować, zawarty głównie w źródłach niemieckich i skandynawskich, nie należy do najlepiej upa-o rząd kowanych, dostatecznie ścisłych i dostatecznie obiektywnych, wykluczających możliwość wyrobienia sobie fałszywego sądu. Tym bardziej jednak uwa'~am Z2, konieczne sprostować błędne twierdzenia, które zakradły się do pracy. . W ustępie zatytułowanym Cechy charakterystvczne konstrukcji statkow slowiańskich (s. 46, 47), który, jak podaje autorka, został oparty o moje nie opublikowane dotąd wyniki badań, wyraziła ona sąd, iż "szczegółowa analiza całego materiału archeologicznego dotyczącego znalezionych na południowym wybrzeżu Bałtyku statków słowiańskich, pochodzących z X-XII w., pozwala na stwierdzenie pewnych charakterystycznych cech rodzimych, odróżniających je od statków skandynawskich". Sąd ten jest wian ukazała Glapa w X-XII 'Wieku prawdziwy, gdyż łodzie Pomorzan faktycznie wykazują niektóre cechy rozniące je od współczesnych im łodzi skandynawskich, ale nie wynika on bynajmniej z większości przytoczonych przez autorkę przesłanek, z których jedne dowodzą różnic pomiędzy łodziami skandynawskimi a pomorskimi, zaś inne świadczą' o ich podobieństwie. . ~, Wśród dziewięciu wymienionych przez K. P i e l' a d z k ą cech łodzi znalazły się następujące nieścisłości, których źródłem moje informacje nie były: 1) Skandynawowie budowali z drzewa dębowego jedynie stępkę łodzi (cecha l); 2) konstrukcja stępki w kształcie litery T, typowa dla Pomorza, zdarza się u Skandynawów zupełnie wyjątkowo (cecha 2); 3) łodzie skandynawskie oraz łodzie pochodzące ze znalezisk na wschód od Wisły są łodziami wiosłowo-żaglowymi, zaś łodzie słowiańskie, pochodzące ze znalezisk na zachód od Wisły, są łodziami wiosłowymi (cecha 8); 4) klepki łodzi skandynawskich oraz klepki łodzi pochodzących ze znalezisk na wschód od Wisły łączone są nitami z żelaza, zaś klepki łodzi słowiańskich, znałezionych na zachód od Wisły, łączone są kołkami drewnianymi (cecha 9). Wszystkie powyższe twierdzenia wymagają sprostowania. Łodzie pochodzące ze znalezisk pomorskich wykazują tyłko niezbyt istotne i nieliczne cechy konstrukcyjne różniące je od współczesnych łodzi skandynawskich, natomiast liczne ich cechy istotne bardzo je do łodzi skandynawskich zbliżają. Przede wszys'tkim założenia konstrukcyjne łodzi pomorskich są te s,lme, co łodzi skandynawskich: konstrukcja klepkowa, użycie stępki pełniącej rolę kręgosłupa łodzi, jednakowy kształt stew, czyli belek dziobowych i rufowych stanowiących przedłużenie stępki, nadający łodzi kształt symetryczny, wysokość stew znacznie podnosząca dziób i rufę łodzi, wreszcie proporcja kształtów, ster w kształcie dużego wiosła u prawej burty itd. Przesądzają one w połączeniu z danymi historycznymi nie tylko sprawę podobieństwa łodzi pomorskich do skandynawskich, ale odgrywają także dużą rolę w ocenie zagadnienia genezy łodzi klepkowych na Pomorzu. Z cech różniących można wymienić jedynie: mniejszy rozmiar łodzi (Słowianie nie budowali łodzi o tak dużych rozmiarach, jak na przykład łodzie z Gokstad czy Aasa), dużą płaskość dna w łodziach skandynawskich nie występującą w tak silnym stopniu, wreszcie brak "klamer", tj. zgrubień w klepce wykonanych dla tym lepszego związania jej z wręgą, a może także uszczelnianie łodzi przy pomocy mchu, a nie sierści zwierzęcej maczanej w smole (nie jest jednak dowiedzione, że mchem posługiwali się w tym celu tylko Słowianie). . ••V związku z rodzajem budulca trzebLl stl.vJerdzi'::, :le dąb w Skandynawii należy faktycznie do rzadszych okazów flory. Na północy nie ma go zupełnie, �784 a na południu, mniej więcej po Dalarne, występuje skąpo. Jest więc zrozumiale, że Skandynawowie nie mieli drzewa dębowego w takiej ilości, jak Słowianie i musieli poslugiwać się w szkutnictwie także i innymi gatunkami drzewa. Nie znaczy to jednak, że ograniczali się do wykonywania z dębu tylko stępki łodzi. Wiadomo bowiem, że na przykład łódź I z Nydam (w miejscowości tej znaleziono dwie łodzie) i łódź z Aasa, czyli Osebergu, były budowane w całości z dębiny. Najprawdopodobniej z drzewa dębowego były budowane wówczas także małe łodzie skandynawskie noszące miano eikiar, a służące nie do celów wojennych, lecz do przepraw przez rzeki i wąskie zatoki; być może, że z drzewa dębowego budowano także i inne łodzie, na temat których brak relacji. Przypuszczenie takie znajduje poparcie we współczesnym materiale etnograficznym; do dziś mieszkańcy BohusHin i okolicy posługują się łodziami budowanymi z dębiny, a noszącymi nazwę ekorna. Również mało jest prawdopodobne, ażeby konstrukcja stępki o przekroju poprzecznym w kształcie litery T zdarzała się u Skandynawów wyjątkowo. Konstrukcja taka jest zwykłą konsekwencją zastosowania stępki. W łodziach większych rozmiarów, gdzie na stępkę musi być dobrane drzewo o większej grubości i gdzie nie można robić głębokich wycięć, by nie osłabić stępki (w wycięciach stępki wykonanych symetrycznie umocowuje się pierwsze klepki), kształt ten nie występuje tak wyraźnie, jak w łodziach małych, gdzie górna część stępki może mieć taką szerokość, iż stanowi jak gdyby pierwszą klepkę dna. Słowianie budowali łodzie na ogół mniejsze od skandynawskich i zapewne w związku z tym kształt "T" stępki rzuca się tutaj bardziej w oczy. Nie wiem wprawdzie, jak wygląda stępka w łodzi z Kwalstind (9,5 m), ale nawet w dużej łodzi z Gokstad (23,5 m) kształt ten daje się odczytać niemal tak samo wyraźnie, jak przy łodziach pomorskich. Nie można także przypuszczać, jakoby klepkowe łodzie wiosłowe stanowić miały rodzimy typ łodzi właściwy Słowianom, a łodzie wiosłowożaglowe typ łodzi właściwy Skandynawom. Trudno również sądzić, że Skandynawowie łączyli klepki łodzi tylko przy pomocy żelaznych nitów, a Słowianie tylko przy pomocy drewnianych kołków. Łodzie wiosłowe pływają po wodach śródlądowych i przybrzeżnych Skandynawii jeszcze i dziś, a łodzie kołkowane były tam, podobnie jak na innych terenach, długo w użyciu (dla większości rybackiej ludności Skandynawii i innych krajów europejskich żelazo było materiałem raczej trudno dostępnym, i to chyba niemal do końca okresu feudalizmu). Podkreślając fakt, że łodzie pomorskie pochodzące ze znalezisk na wschód od Wisły (podobnie jak część współczesnych im łodzi skandynawskich) są łodziami wiosłowo-żaglowymi i że są one łączone nitami z żelaza, stwierdzałem, że: 1. różnią się one pod tym względem od łodzi zachodnio-pomorskich (pochodzących. ze znalezisk na zachód od Wisły), 2. wskutek posiadania wymienionych cech bardziej się upodabniają do 785 współczesnych im łodzi skandynawskich, coraz częściej w owym okresie zaopatrywanych w żagle i budowanych mocniej (nity żelazne). Na podstawie tych stwierdzeń wysuwałem wniosek: 1. o wcześniejszym pojawieniu się łodzi klepkowych na zachód od Wisły niż na wybrzeżu położonym na wschód od niej; 2. o samodzielnym kontynuowaniu na zachód od Wisły form przyniesionych tu dawniej .(0 czym świadczą zmiany występujące później na Półwyspie Skandynawskim, a nie spotykane na Pomorzu). Dla wyjaśnienia dodaję, że pojawienie się łodzi klepkowych na Pomorzu wiążę z oddziaływaniami skandynawskimi. Do wniosku tego dochodzę na podstawie następujących przesłanek: 1. łodzie pochodzące ze znalezisk pomorskich zostały wykonane między X a XII w., to znaczy w okresie kulminacyjnym ekspansji Słowian na Bałtyku, zamykającym ostatecznie epokę skandynawskiej hegemonii na tym morzu; 2. ~ostały one wybudowane na Pomorzu, a nie po drugiej stronie Morza Bałtyckiego, z czym się godzą nawet najbardziej nacjonalistyczni autorzy niemieccy; 3. zdradzają one rzucające się w oczy niezaprzeczone podobieństwo do łodzi skandynawskich z czasów największego nasilenia ruchów skandynawskich na południe. Owe trzy całkowicie pewne przesłanki pozwalają mi na postawienie następującej hipotezy: pierwsze łodzie klepkowe, znane nam z obszaru Pomorza, wybudowała we wczesnym średniowieczu ludność miejscowa. Wybudowała je ona na wzór łodzi, które w dużej liczbie pojawiały się na południowym wybrzeżu Bałtyku w czasie długotrwałych ruchów wikińskich. W budowie tej odzwierciedliły się różnice powstałe pod wpływem warunków lokalnych, ale nie są to różnice pierwszorzędne dotyczące konstrukcji. Budowniczymi owych łodzi byli nad Wisłą i na zachód od niej Słowianie, zaś na wschód - ludność staropruska. W ten tylko sposób tłumaczyć można uderzające zbieżności w konstrukcji łodzi pomorskich i skandynawskich z okresu wikińskiego, podobieństwa pomiędzy łodziami znalezionymi na zachód i na wschód od Wisły i nie znaczne zachodzące między nimi różnice. Taka hipoteza nie ujmuje sławy słowiańskiemu korabnietwu nad Bałtykiem i nie pomniejsza osiągnięć Słowian w żegludze morskiej, które w pewnym okresie (wiek XII) nawet przewyższały współczesne osiągnięcia skandynawskie, a jest całkowicie zgodna z faktami dowiedzionymi. Tadeusz Delimat MARKO POLO, a p i s a n i e ś w i a t a. Z oryginału starofrancuskiego z uwzględnieniem redakcji starowłoskich i łaciJ'lskich przełożyła Anna Ludwika C z e r n y. Wstępem i przypisami opatrzył Marian L e w i c k i (Warszawa) 1954,Państwowy Instytut Wydawniczy, 80, ss. 806, ilustr.32, mapa 1. SO "Lud", t. XLII �786 787 Pojawienie się pierwszego polskiego przekładu znakomitego dzieła Marka P o l o pt. Opisanie świata jest zdarzeniem niecodziennym. Wartość tej relacji polega na bezpośrednim i prostym przedstawieniu ówczesnych wydarzeń politycznych, faktów historycznych, geograficznych, obyczajów i świadczy o niezwykłym darze autora do obserwacji i o jego inteligencji. narodzonego dziecka. Opisany jest również zwyczaj grzebania zmarłych. Na miejscu ciałopalenia wycinają z papieru konie, wielbłądy, niewolników, tkaniny i spalają to razem z ciałem nieboszczyka. W królestwie Dagrojan czarownicy leczą chorego przy pomocy czarów. Gdy nie ma nadziei na wyzdrowienie, duszą go i gotują, a potem schodzą się krewni zmarłego i zjadają go. Marko P o l o przeszedł w latach 1269-1295 w kierunku południkowym Azję Mniejszą, Persję i całą Azję środkową; dotarł do Chin, odbył podróż po Chinach, zawadził o Półwysep Indochiński, wyspy Indonezji oraz Indie i drogą morską powrócił do Azji Przedniej, a stamtąd do Europy. Opisanie świata stanowi także wiarogodne źródło materiałów dla etnografów. Marko P o lo bowiem opisując poszczególne kraje i prowincje zwraca baczną uwagę na obyczaje i obrzędy ludności tubylczej i poświęca im sporo miejsca. Tak na przykład mówiąc o Karaunach na terenie Persji wskazuje na ich praktyki magiczne mające sprowadzić mrok. Żałoba u mieszkańców Hormuzu trwa cztery lata, a specjalne płaczki codziennie zawodzą w domu zmarłego. W kraju Tangut panuje zwyczaj palenia zwłok nieboszczyka wraz z ubraniem i przedmiotami codziennego użytku, a także z wycinanymi z papieru ludźmi, końmi i wielbłądami. Powszechnie przyjęte jest również sporządzanie horoskopu dla zmarłego. Kobiety Kemulu korzystają z pełnej swobody obyczajów. W mieście Kan-czou obchodzą święta bożków, oznaczone ściśle według kalendarza. Małżeństwa zawierają z krewnymi, a także z macochami. Obszernie traktuje nasz podróżnik o sposobie życia Mongołów, opisując ich domy, środki lokomocji oraz zwyczaj grzebania władców na górze Ałtaj. Sporo też miejsca poświęca religii i bóstwom mongolskim, szamanom, pożywieniu, powszechnie stosowanemu znakowaniu bydła. Ciekawym obrzędem jest składanie przez chana duchom ofiar z mleka. Często praktykowane są czary przez kapłanów, którzy zjadają zwłoki ludzi skazanych na śmierć. Szamani wymuszają stale na chanie ofiary dla swoich bóstw. Szczegółowo przedstawiony jest sposób wybierania przez chana służebnic. Obszerne opisy poświęcone są uroczystościom z okazji urodzin chana i święta Nowego Roku, kiedy to chan otrzymuje od poddanych niezliczoną ilość darów. W Tybecie i w prowincji Gajndu panuje duża swoboda obyczajów. W kraju Zardandan ("złote zęby") poważną rolę odgrywają znachorzy, którzy leczą zabijając bydło na ofiary i urządzając uczty. Spotyka się tu zwyczaj tatuowania zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Rozpowszechniony jest kult przodków. Na uwagę zasługuje kuwada - zwyczaj polegający na tym, że po urodzeniu dziecka żona wstaje, a do łóżka kładzie się z noworodkiem mąż, gdzie przebywa przez 40 dni. Zanotowano tu także palenie zwłok zmarłych. Obszernie traktuje się o obyczajach Chińczyków, o prowadzeniu się dziewcząt chińskich, o wydawaniu ich za mąż itd. Mówi się też sporo o bóstwach chińskich. U mieszkańców Mandżi powszechnie sporządza się horoskop dla nowo- Ludność wyspy Ang?man (Andamany) posiada głowy, oczy i zęby podobne do psów. Wzmianka ta jest reminiscencją bajek o psiogłowcach. W królestwie Maabar istnieje zwyczaj dobrowolnej śmierci wdowy na stosie wraz ze zwłokami męża. Mówi się tu o czci dla wołu, o oddawaniu młodych dziewcząt w służbę bożkom. Przy opisie Indyj Marko P o l o zwraca uwagę na wróżby braminów, wskazuje na godziny złowróżebne, wróżenie z lotu jaskółek. Relacja o Wyspie Męskiej i Żeńskiej jest ciekawym fragmentem podania o Amazonkach. Wątek o Krainie Ciemności i klaczach używanych za przewodniczki jest bardzo stary, gdyż znajdujemy go już w legendzie o czynach Aleksandra Wielkiego. Terenu Rusi dotyczą opisy sposobu budowania domów, wiadomości o wyrobie piwa i o urządzaniu hucznych uczt. Znaczna większość opisów Marka P o l o zawiera nowe i wiarogodne informacje, świadczące o doskonałym zmyśle obserwacyjnym autora. Jest on odkrywcą nowych ziem i nowych ludów. Książkę tę czyta się z niezwykłą łatwością, co jest dużą zasługą tłumaczki A. L. C z e r n y, która potrafiła dać przekład o wysokich walorach. Szczegółowy wstęp i bogate przypisy oparte na wnikliwych i wszechstronnych badaniach wybitnego specjalisty od zagadnień Środkowego i Dalekiego Wschodu, prof. M. L e w i c k i e g o, wzbogacają to cenne wydawnictwo i pomagają czytelnikowi w zrozumieniu często dosyć skomplikowanych problemów. Włodzimierz ROZKWIT LUDOZNAWSTWA Zajqczkowski NA ŁUŻYCACH * Na zachód od Śląska, nad rzeką Sprewą, znajdują się Łużyce. Żyje tam około pół miliona Słowian, tzw. Serbów Łużyckich. Chociaż część z nich nie mówi już językiem ojczystym, to jednak posiada świadomość narodową i uporczywie dąży teraz do przyswojenia sobie mowy ojczystej, aby spotęgować swoje zachowane cechy etniczne. Ten naj mniejszy i najbardziej z nami spokrewniony naród słowiański zachował do dziś swoją • Niniejszy niektórych rozdziałów większej pracy pt. w której autor podejmuje bodaj pierwszą 'oN polskiej literaturze naukowej próbę opracowania, w najo;;q!niejszych chwilowo remach, dziejów ludoznawstwa łużyckiego. Zarys 50':' dziejów szkic jest ludoznawstwa streszczeniem łużyck.lego, �'788 bogatą kulturę ludową, która w ramach Niemieckiej Republiki Demokratycznej znalazła dobre warunki rozwoju. Warunki naturalne Łużyc wyodrębniły kilka zasadniczych grup etnicznych: 1) horianie (mieszkańcy wzgórz), 2) polanie (mieszkańcy równin), 3) holanie (mieszkańcy lasów), wreszcie 4) Łużyczanie, zamieszkujący słynne biota (Spreewald), tzw. łużycką Wenecję. Grupy te różnią się narzeczem, usposobieniem, obyczajami, strojami i budownictwem. Dzieje Łużyc to wiele wieków bezlitosnej germanizacji i bohaterskiego oporu warstw ludowych. Losy Łużyc dziwnie się splotły z losami Polski. Rok 963, pod którym imię Polski zanotowano w żródłach pisanych, jest ostatnim rokiem niepodległości Łużyc. Już więc od zarania naszych dziejów datują się nasze związki z Łużycami. Zagadnienie łużyckie obok pomorskiego stanowiło główny kierunek polityki trzech pierwszych historycznych władców polskich z rodu Piastów. Potwierdzają to źródła współczesne, szczególnie kronika Thietmara. Zanotowała ona m. in. rok 1018 jako datę zawarcia pokoju w stolicy ł.• użyc, w Budziszynie, oraz datę zwycięskiego zakończenia wojny Bolesława Chrobrego z feudalnym cesarstwem niemieckim. Piszemy o tym we wstępie niniejszego szkicu o ludoznawstwie łużyckim, gdyż właśnie lud łużycki uznał 30-letnie rządy polskie na Łużycach (10021032) za najpromienniejszy okres swych dziejów. Znamiennym tego potwierdzeniem jest łużycka pieśń ludowa Serbów dobyća (Zwycięstwa Łużyczan). Wdzięczny lud łużycki przechował w niej pamięć o wielkim władcy polskim Bolesławie Chrobrym, który trzykrotnie wyprawiał się na Łużyce, aby wyzwolić je spod ucisku germańskiego, a następnie hojnie nagrodzić dzielnych wojów łużyckich. Wymowny to fakt, że Bolesław Chrobry przetrwał właśnie w łużyckiej pieśni ludowej. Archiwa łużyckie kryją zapewne wiele cennego materiału, a ponadto dużo nie znanych szczegółów znajdzie się jeszcze w średniowiecznych źródłach po ponownym przeprowadzeniu badań nad przeważnie tendencyjnymi opracowaniami uczonych niemieckich. Pierwsze łużyckie zapiski ludoznawcze pochodzą z XVIII wieku, kiedy to nieliczni Łużyczanie po zdobyciu wykształcenia poświęcili się badaniom i naprawie stosunków wśród ludności łużyckiej. Pionierem tego ruchu był Abraham F r e n c 1. Większość jego prac zachowała się w rękopisach. Najważniejsza z nich to licząca 1936 stron Historia populi et rituum Lusatiae Superioris, zawierająca znaczną ilość materiału ludoznawczego, dotyczącego dawnych Łużyc. Praca ta została obecnie udostępniona badaczom dzięki sporządzeniu fotokopii oryginału. W początkach XIX wieku ludoznawstwo łużyckie nabrało wielkiego rozmachu. Najwybitniejsi przedstawiciele narodu łużyckiego, jak Zejler, Radyserb-Wjela, Mućink, Hórnik, Jordan. Smole I' i inni, uważali pracę ludoznawczą za istotną część wspólnego zadania wszystkich światłych Łużyczan. Obok pojedynczych zbiorów materiałów ruch ten stworzył wielkie dzieło ludoznawstwa łużyckiego, mianowicie dwutomową pracę Jana Arnośta 789 S m o l e l' j a pt. Pjesnicki hornych a ddnych Łuziskich Serbow (1841-1843). Ten monumentalny zbiór zawiera 331 pieśni górno-łużyckich i 200 dolnołużyckich z melodiami i niemieckimi tłumaczeniami, a ponadto pierwszy zbiór łużyckich legend i bajek, przysłów oraz opis zwyczajów, strojów i statystykę Łużyc. Staraniem Niemieckiej Akademii Nauk ukazało się w roku 1953 nowe wydanie zbioru S m o l e l' ja. Praca S m o l e l' j a pobudziła współczesnych do jeszcze żywszej pracy zbieraczej. Zdaniem Adama G l a p y, którego uwagi na ten temat znajdują się w niniejszym tomie "Ludu", wywarła ona wpływ na naj znakomitszego naszego ludoznawcę, Oskara K o l b e l' g a, i stała się dlań wzorem przy opracowaniu serii tomów "Ludu". W ten sposób nauka łużycka oddziałała za polskim pośrednictwem na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w. Dzieło Smolerja i jego współpracowników prowadził dalej Arno~t M u k a, dając m. in. szereg zasadniczych prac z dziedziny etnografii. Spośród nich wyróżnia się Serbska statistika (1884-1886), przedstawiająca sytuację ludnościową każdej wsi łużyckiej. M u k a zorganizował pierwszą łużycką wystawę ludoznawczą w Dreźnie (1896), a następnie stworzył z jej zbiorów łużyckie muzeum ludoznawcze w Budziszynie (1900) oraz przyczynił się do stworzenia Oddziału ludoznawczego Macierzy Łużyckiej. W okresie międzywojennym kierownictwo prac ludoznawczych na Łużycach objął Ota W i ć a z. Zbierał on materiały ze wszystkich prawie dziedzin kultury ludowej. W pracy swej był właściwie osamotniony. Drobne prace ogłosili jeszcze Bjarnat K l' a w c i Meranka Le s a w i c. Młoda inteligencja łużycka zaangażowała się w pracy kulturalnej oraz w walce politycznej z faszyzującą niemczyzną· Ludem łużyckim i jego kulturą zajmowali się także uczeni sąsiednich narodów - z Niemców A n t o n, M li 11 e 1', von S c h u l e n b u l' g, S c h n e ewe i s i inni oraz z Czechów Cerny, Kuba, Pata i inni. Z Polaków trwały ślad w łużyckiej etnografii pozostawił Adam F i s c h e 1', Łużyczanie "Etnografia słowiańska", z. 2, Lwów-Warszawa 1932 oraz Rozwój łużyckich badań etnograficznych, "Ruch Słowiański", 1931, R. IV, nr 1-2, s. 49-52 Sporo mat.eriału o ludzie łużyckim znajduje się w naszych czasopismach, zajmujących się specjalnie sprawami słowiańskimi, jak np. "Ruch Słowiański", często w postaci krótkich a ce~nych wiadomości kronikarskich ukrytych wśród innego tekst.u. Olgierd N o w i n a ogłosił cenną rozprawkę pt. Liczba i rozmieszczenie Serbów Łużyckich, 1938. Ponadto należy wymienić prace takich wybitnych polskich przyjaciół Łużyc, jak Tadeusz P o w i d z ki, Józef K o s t l' Z e w s k i, Tadeusz Stanisław G r a b o w s k i, Witold T as z y c k i, Tadeusz L e h r - S P ł a w i ń s k i, Józef W i d a j e w i c z i inni. Niektóre sformułowania mogą niekiedy budzić pewne zastrzeżenia, jednak we wszystkich pracach możemy znaleźć dużo interesującego materiału. W końcu maja 1945 roku II Armia Wo.iska Polskiego pod dowództwem gen. Karola S w i e r c z e w s k i e g o zadała śmiertelny cios armiom hitle- �790 791 rowskim pod łużyckim Budziszynem i wskrzesiła pamlęc wOJow Chrobrego. Mocno okaleczone Łużyce rozpoczęły nowe życie. W stosunkach politycznych, gospodarczych i kulturalnych Łużyc dokonał się wielki przełom. Po dziewięciu wiekach walki i ucisku naród łużycki otrzymał zupełne i rzeczywiste równouprawnienie z narodem niemieckim w obrębie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. spyt a literatura") prof. dr Ota W i ć a z, Bozidar D o b r u c k y i Michał N a w k a; drugą (Rjad B, "Stawizny a socjologija") Ernst P a l m, dr Alfred M e t s k i Mercin Kaś p o r; wreszcie trzecią (Rjad C, "Ludoweda") dr Błazij N a w k a, Pawoł N e d o, Kurt P e t r i Jurij W i n a r. Ukazały się dotąd trzy zeszyty, w których znajdujemy szereg wartościowych rozpraw i materiałów naukowych. Kierownictwo życia kulturalnego Łużyc objęła ponownie naczelna organizacja łużycka "Domowina" (Zwjazk Łuziskich Serbowi pod przewodnictwem najpierw Pawła N e d y, a następnie Kurta KI' j e n c a. W roku 1948 Łużyce przeżyły swoją nową "wiosnę ludów", gdy sejm saski uchwalił u~.tawę o zapewnieniu praw ludności łużyckiej. Powołano wtedy Łuziskoserbski Zahrjad Ludoweho Kubłanja i odtąd datuje się wspaniały rozwój łużyckiej kultury ludowej. Łużyczanie otrzymali własne szkolnictwo państwowe i pierwsze łużyckie szkoły średnie. Odżyło czasopiśmiennictwo. Ukazały się nowe wydawnictwa - podręczniki szkolne i książki popularne, które· mają wyrównać ogromne straty powstałe na tym odcinku wskutek szaleńczego niszcz·enia przez hitlerowców bibliotek łużyckich. Stworzono także Łużycki Teatr Ludowy oraz 700-osobowy państwowy artystyczny zespół muzyczno-taneczny. Spelnia on ważną rolę w życiu kulturalnym Łużyc, a ponadto występując często w wielu miastach niemieckich podbija serca słuchaczy i widzów i zdobywa je dla łużyckiej kultury ludowej. Plastycznym wyrazem tych nowych czasów na Łużycach są barwne dwujęzyczne (łużyckie i niemieckie) oficjalne napisy na drogach, ulicach, szkołach i urzędach, które zadziwiają wszystkich i świadczą publicznie o tym, że język łużycki otrzymał wreszcie na Łużycach pełne prawa obywatelskie. W celu stworzenia Łużyczanom zaplecza naukowego powołano w roku 1951 ośrodek badawczo-naukowy, organizujący samodzielne studia naukowe na najważniejszych odcinkach, tak bardzo potrzebnych dla umocnienia podstaw rodzimej kultury narodowej. Zadanie to spełnia Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim w Budziszynie (lnstitut za Serbski Ludospyt). Dyrektorem jest jeden z najwybitniejszych przedstawicieli ruchu umysłowego nowych Łużyc, Pawoł N o w o t n y, absolwent Uniwersytetu Poznańskiego oraz były nauczyciel gimnazjum polskiego w Gdańsku w okresie hitlerowskim. Instytut jest placówką Niemieckiej Akademii Nauk i nawiązuje do wspaniałych tradycji słynnej Macierzy Łużyckiej (Maćica Serbska). Dzieli się on na trzy działy, obejmujące swymi pracami: 1) język i literaturę, 2) historię i socjologię oraz 3) etnografię. Chlubą Instytutu jest biblioteka, licząca już ponad dwadzieścia tysięcy tomów, a zawierająca prawie wszystkie stare rękopisy i druki łużyckie. Organem Instytutu, zamiast dawnego "Casopisu Maćicy Serbskeje", jest "Letopis" (rocznik) wychodzący w trzech seriach, odpowiadających trzem działom Instytutu. Naczelnym redaktorem jest Pawoł N o w o t n y, a wydawcą ,.Domowina". Poszczególne serie redagują: pierwszą (Rjad A, "Rece- Ludoznawców polskich zainteresuje specjalnie seria trzecia, zeszyt poświęcony ludoznawstwu łużyckiemu. Otwiera go najwybitniejszy ludoznawca łużycki prof. Pawoł N e d o swoją próbą ujęcia całokształtu dziejów ludoznawstwa łużyckiego wart. Prehlad stawiznow serbskeje ludowedy. Ponadto Pawoł N e d o podaje cenne, posiadające jednak jeszcze znaczne braki, uzupełnienia bibliografii ludoznawstwa łużyckiego, w opracowywanych pod jego kierownictwem przez seminarium ludoznawcze Instytutu Łużyckiego na uniwersytecie w Lipsku Dodawki do bibliografije serbskeje ludowedy. Praca ta zawiera 610 pozycji bibliograficznych ułożonych według nowego podzialu. Ponadto wspomniany zeszyt zawiera dwie prace etnograficzne bogato ilustrowane: E. Kra w c, Prinosk k studijam Wojarowskeje drasty i E. D u c m a n, Kladżita cheza w Bezdowach. Cennym dodatkiem jest streszczenie w języku niemieckim, może zbyt lakoniczne, cennej i zasadniczej pracy PawIa N e d y. Natomiast odczuwa się mocno brak części kronikarskiej i sprawozdawczej, która by informowała o pracach, zamierzeniach i osiągnięciach łużyckich ludoznawców. A prace te są bardzo intensywne. Odbywają się okresowe konferencje i zjazdy, które mają na celu przygotowanie, glównie spośród nauczycielstwa i młodzieży akademickiej pracownikó'v" terenowych do zbierania materiałów wśród ludu łużyckiego (jego pieśni, podań i bajek, jego zwyczajów i wierzeń). Krótkie wzmianki o tym rejestruje miesięcznik "Rozhlad" (Przegląd), który jest odbiciem życia artystycznego, literackiego i naukowego Łużyc. Naczelnym redaktorem jest znakomity artysta-malarz, uczeń Skoczylasa oraz były redaktor "Nowej Doby", Merćin N a w a k ~ N j e c h o l' ń s k i, jednym z jego zastępców utalentowany pisarz łużycki Jurij B r e z a n. W zespole redakcyjnym znajdujemy wiele nazwisk wybitnych mecenasów łużyckiej kultury ludowej. W kronice "Rozhladu" (w zeszytach rocznika cz;wartego za rok 1954) znajdujemy krótkie sprawozdania z obrad sekcji ludoznawczej Instytutu, dotyczących uaktywnienia pracy ludoznawczej na całym obszarze Łużyc, gromadzenia materiałów etnograficznych w muzeach oraz podjęcia wielkiej akcji inwentaryzacji w dziedzinie łużyckiej kultury ludowej. Na ogólnołużyckiej konferencji ludoznawczej, która odbyla się w Budziszynie w końcu grudnia 1953 r., prof. Pawoł N e d o przedstawił nowe zadania, jakie mają wykonać łużyccy ludoznawcy. Temat ten zreferujemy tu nieco obszerniej, opierając się na wspomnianej pracy prof. N e d y o dziejach ludoznawstwa łużyckiego. We wszystkich prawie dziedzinach praca ogranicza si~ do zbierania materiału. Lepiej opracowane są zwyczaje i obrzędy, �793 792 częściowo również muzyka ludowa. Brak natomiast nawet skromnego przeglądu z zakresu kultury materialnej. Sytuacja jest o tyle cięższa, że znaczna część skromnego materiału, nagromadzonego szczególnie w okresie międzywojennym, uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Duże opóźnienia w zakresie opracowań naukowych są na szczęście w pewnej mierze rekompensowane dzięki utrwaleniu materiałów ludoznawczych w dziełach kultury i sztuki (poezja, proza, sztuki plastyczne, muzyka), poświęconych łużyckiemu ludowi pracującemu. P. N e d o postawił I. Organizację ludoznawstwu łużyckiemu jako główne zadania: pra'cy: 1. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim ma stać się ośrodkiem wszelkiej pracy ludoznawczej. Instytut winien utrzymywać stały kontakt ze wszelkimi podobnymi instytucjami krajowymi i zagranicznymi w celu rozwoju tej pracy i W"ymiany wyników badań. 2. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim planuje i koordynuje badania instytucji i prace indywidualne, a przede wszystkim wyznacza zadania Instytutowi Łużyckiemu przy uniwersytecie w Lipsku, kieruje i ułatwia pracę naukową młodej kadry, organizuje ekspedycje i przeprowadza inwentaryzację w oparciu przede wszystkim o studentów i nauczycieli. II. Warunki pracy: 1. Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim winien sporządzić dokładną bibliografię ludoznawstwa, zawierającą nie znane dotychczas pozycje. Bibliografia zostanie udostępniona każdemu pracownikowi naukowemu. 2. Należy założyć obszerne archiwum z dokumentacją przedmiotów i zagadnień kultury materialnej. 3. Powinny powstać centralne zbiory muzealne do pracy badawczej. 4. Najcenniejsze prace z dotychczasowej literatury, a obecnie niedostępnej , winny być ponownie wydane. Do nich należą pieśni S m o l e r j a, prace Schulenburga oraz słownik języka dolno-łużyckiego Muki. Mniejsze tego rodzaju prace należy mikrofilmować. III. Właściwą pracę: 1. Zmiany społeczne na wsi po roku 194.5.Stwierdzenie objawów gospodarczych i społecznych zmian na wsi, obserwacje skutków obecnego rozwoju spółdzielni produkcyjnych. W wyniku tych studiów należy wysuwać konkretne propozycje zmierzające do polepszenia stosunków na wsi i rozwoju nowej kultury wiejskiej. 2. Łużycki strój narodowy. Niezwłoczna inwentaryzacja poszczególnych grup strojów narodowych w obrazach, rysunkach i dokładnych opisach. Opracowanie monografii poszczególnych grup według ich rozwoju historycznego. Do takiego kolektywu roboczego powinien należeć 3. 4. 5. 6. 7. artysta zdolny do wypracowania nowych projektów dla zespołów kulturalnych na podstawie tych studiów. Łużyckie tańce narodowe. Stwierdzenie i zanotowanie jeszcze nie znanych tańców. Studia porównawcze. Zadanie miałby przejąć wykształcony naukowo choreograf, który byłby zdolny zestawić ze starych elementów nowe tańce. Studia muzyki narodowej, przede wszystkim instrumentalnej, oraz nad instrumentami w celu ożywienia muzyki. Inwentaryzacja przedmiotów ludowej kultury materialnej i twórczej sztuki ludowej przez ekspedycję. Systematyczne zbadanie ważnych dla nas archiwów w poszukiwaniu konkretnego materiału o stosunkach społecznych, gospodarczych i socjalnych łużyckiego ludu pracującego w przeszłości i założenie centralnego zbioru tych materiałów w Instytucie dla Badań nad Ludem Łużyckim. Opracowanie naukowe pieśni, bajek, legend, przysłów itd. w celu wydobycia przejawów krytyki społecznej i tendencji postępowych. Zainteresowanie nasze Łużycami i ich przebogatą kulturą ludową wzro·· sło znaczenie po zakończeniu drugiej wojny światowej. W nowej Europie Polska spotkała się z Łużycami przy granicznej Nysie Łużyckiej. Odżyła pamięć związków Łużyc z Polską na przestrzeni prawie tysiąclecia. Odżyła piękna łużycka pieśń ludowa o dobrym dla Łużyczan Bolesławie Chrobrym. Już wiek dziewiętnasty wydał w Polsce wielu prawdziwych przyjaciół Łużyc. Wspomnę tu jedynie dwa wybitne nazwiska: Wilhelm B o g u s ł a w s k i, autor jedynych dziejów Łużyc, oraz Alfons P a r c z e w s k i, który często przyjeżdżał na Łużyce i często stawał w ich obronie. Dawne tradycje wznowił w 1945 r. w Polsce głównie Akademicki Związek Przyjaciół Łużyc "Prołuż", który ze swej poznańskiej centrali rozwinął pełną entuzjazmu i rozmachu szeroką działalność na rzecz Łużyc. Spośród osiągnięć "Prołużu" należy przede wszystkim wymienić zorganizowanie akcji stypendialnej, w wyniku której kilkudziesięciu młodych Łużyczan znalazło dobre warunki studiów na wyższych uczelniach polskich w Poznaniu, we Wrocławiu i w Krakowie. Dzisiaj prowadzą oni już odpowiedzialną pracę dla dobra swego ludu. Na przykład mgr Anton N a w k a wykłada w gimnazjum łużyckim w Budziszynie, Marka R j e c k e c opracowuje podręczniki dolnołużyckie i wraz z innymi kolegami uczy w gimnazjum łużyckim w Chociebużu. Mgr Hinc S e w c prowadzi pracownię językoznawczą Instytutu w Budziszynie, a wszyscy utrzymują kontakty naukowe z Polską, w której zdobyli wyższe wykształcenie. Obok działalności "Prołużu", popularyzującego w oryginalnej formie piękno łużyckiej kultury ludowej, należy wymienić jeszcze kilka pomniejszych towarzystw przyjaciół Łużyc oraz Polski Związek Zachodni, który w roku 1946 zorganizował w Poznaniu I Ogólnopolski Zjazd Łużycoznawczy naukowców i działaczy społecznych. Bezpośrednie kontakty �795 794 Polski z Łużycami wznowił po wOJnie autor niniejszego szkicu w czasie swego pobytu na Łużycach w lutym 1947 r. Od tego czasu wiele zmieniło się na Łużycach i to zdecydowanie na korzyść. Mogli się o tym przekonać naoczni2 wybitni uczeni polscy, np. prof. Tadeusz L e h l.' - S p ł a w i ń s k f, a niedawno (na wiosnę 1955 f.) prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. Józef G a je k. Na Łużycach dokonuje się dziś wielki przewrót. W Niemieckiej Republice Demokratycznej, prawie za rogatkami jej stolicy, żyje naród słowiański i przeżywa swoje odrodzenie dzięki słowiańskiej prężności oraz poparciu demokratycznego rządu niemieckiego. Ogromne sumy pieniężne wydaje się w Budziszynie i Chociebużu na rozwój łużyckiej kultury ludowej, która przetrwała zwycięsko wiele wieków bohaterskich zmagań. Ludoznawstwo łużyckie znajduje się obecnie w pełnym rozkwicie. Jedną z instytucji zagranicznych, z którą Instytut dla Badań nad Ludem Łużyckim w Budziszynie utrzymuje kontakty naukowe i z którą wymienia swoje wydawnictwa, jest Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Alojzy Matyniak JOZEF BURSZTA, S P o ł e c z ,~ń s t w o i k a l.' c z m a. P l.' o p i n a c ja, karczma l sprawa alkoholizmu w społeczeństwie pols k i m XIX w i e k u. Warszawa 1951, ss. 264. Badania nad dziejami wsi i chłopa polskiego znamionuje obecnie dość znaczne ożywienie. Znajduje to swój wyraz zarówno publikacji coraz liczniejszych materiałów źródłowych, jak i specjalnych badań monograficznych. Wśród tych ostatnich na osobną uwagę zasługują dwie prace J. B u rs z t y, poświęcone badaniu roli i znaczenia karczmy w życiu dawnej wsi polskiej i niektórym pokrewnym zagadnieniom. Autor bowiem, z wykształcenia socjolog, pojął swoje zadanie dość szeroko i dał w konsekwencji interesujące i przynoszące sporo nowych spostrzeżeń opracowania (omówieni~ pracy pt. Wieś i karczma zob. "Lud", t. XLI, cz. II). W uwagach wstępnych do pracy Społeczeństwo i karczma autor zauważa, że jest ona w pewnej mierze kontynuacją wydanej w 1950 r. przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą książki pt. Wieś i karczma. Rola karcZ'my w życiu wsi pańszczyźnianej. W dalszym ciągu uwag autor wskazuje na dwie zasadnicze trudności, które trzeba było w toku opracowywania pokonać, a mianowicie: 1. trudność wynikającą z wielkiej różnorodności i zmienności warunków gospodarczych i społecznych XIX w. na naszych ziemiach, do czego przyczyniał się też w znacznym stopniu podział ziemi między poszczególne zabory; 2. trudność w zdobyciu odpowiednich materiałów źródłowych, dla pozyskania których trzeba było przedsięwziąć szerokie i uciążliwe poszukiwania. Trudności te zdołał jednak autor na ogół szczęśliwie pokonać i w rezultacie dał czytelnikom interesujące studium. Treść pracy ujął sam autor naj ogólniej w dalszym ciągu swych uwag w • wstępnych: "Propinacja, ruch społeczny przeciw pijaństwu ludu i karczma stanowić będą odtąd trzy nieodłączne strony jednego strumienia zdarzeń społeczno-historycznych. Rozpatrując każdą z nich zawsze będziemy musieli mieć na oku resztę pozostałych, a wszystkie umieszczać głęboko w gospodarczo-społecznych i politycznych przemianach powiązane" (s. 14). Poza zakres terytorialny Polski wykracza rozdział ostatni (Kapitalizm i karczma), w którym przedstawione zostały niektóre fakty ze stosunków niemieckich, rosyjskich i amerykańskich, pozostające, rzecz jasna, w luźnym tylko związku z całością pracy poświęconej w zasadzie stosunkom polskim. Można było spodziewać się, że tego rodzaju tematyka pozwoli autorowi spojrzeć na omawiane zagadnienia także oczyma etnografa. Liczniejsze nawiązania do zagadnień etnograficznych znajdujemy jednakże tylko w jednym z rozdziałów (VI), zatytułowanym W niewoli nędzy, tradycji i karczmy. I'rzy tej sposobności autor powołał się wielokrotnie na pracę O. K o 1ber g a. Wojciech Hejnosz ROMAN REINFUSS, P o l s k i e d r u k i l u d o wen a p ł ó t n i e, Warszawa 1953, ss. 256, 198 rycin, XVI tablic, l mapa. Autor podkreśla we wstępie, że zagadnienia ludowych druków w Polsce pragnie rozpatrzyć z punktu widzenia materializmu historycznego, przy czym pewien wzór opracowa1'J, stanowi praca N. N. S o b o l e w a, Nabojka w Rosji, historia i sposób roboty; stawia więc sobie ambitne cele uchwycenia historii tej gałęzi przemysłu ludowego, jego genezy, rozwoju i upadku w powiązaniu ze stosunkami gospodarczymi i społecznymi. W pierwszym rozdziale, w oparciu o prace G. S c h a e f e r a, R. F o rl.' e r a i F. B o c k a, daje autor przegląd wyników badań nad pochodzeniem ttchniki drukowania płócien; uzupełniając je danymi S o b o l e w a i M. W i s z y, a także P. J i l.' i k a i in .. Całość zagadnienia rozpatruje autor na tle stosunków gospodarczych, zwłaszcza na tle rozwoju przemysłu włókienniczego. Wprowadzenie do dyskusji materiałów wschodnio-słowiańskich, zwłaszcza rosyjskich, pogłębia analizę. Należy uznać i podkreślić trafną tezę autora, która jest poszerzonym poglądem J. P. F u r m a n a, że druki na płótnie jako przemysł ludowy pojawiają się nie wcześniej niż w pierwszej połowie XIX w.; są bowiem końcowym rezultatem dawnego przemysłu tekstylno-farbiarskiego, któremu kres położył wynalazek perotiny. Technika ludowego drukarstwa na płótnie przetrwała przez jakiś czas w środowiskach miejskich i małomiasteczkowych, by w końcu ulec wielkiemu przemysłowi. W rozdziale II podaje autor historię drukarstwa tekstylnego w Polsce; w wywodach swoich jednak opiera się w małej mierze na badaniach archiwalnych, natomiast wyzyskuje dotychczasową literaturę przedmiotu. W świetle tego materiału trudno orzec, czy XV w. jest rzeczywiście tym okresem, w którym wprowadzono na Sląsku, w Małopolsce i w Międzyrzeczu Wielkopolskim technikę drukowania płócien, �796 7lJ7 Z okresu od połowy XVIII w. autor zebrał więcej materiałów; porusza się swobodnie, szkicuje rozwój tej gałęzi przemysłu, trafnie podkreśla stosunki społeczne, narodowościowe, odzwierciedlające się w rozwoju lub upadku omawianego przemysr;l. Niewątpliwym osiągnięciem autora jest uściślenie zasięgu ręcznych druków w Polsce; także analiza przedmiotu. W rozdziale III autor przęprowadził analizę typów desek, rozpatrzył ich pochodzenie na tle stosunków produkcyjnych w tej gałęzi przemysłu. Równie dokładnie zanalizował technikę drukowania; zestawiony materiał stanowi trwały wkład do historii rzemiosła w Polsce, tłumaczy też przekonywająco problematykę drukarstwa ludowego. Szczególnie zagadnienie wzorników drukarskich rzuca ciekawe światło na węzłowy problem rozpowszechniania się ornamentów ludowych i ich pochodzenia. W rozdziale VI omówił autor analogie i różnice między polskimi drukami tekstylnymi a wyrobami sąsiedzkimi. Trafne wydaje się ustalenie dwu stref wpływów: wschodniej i zachodniej; uzasadnienie tej tezy jest wnikliwe i przekonywające. Praca świadczy o rzeczo\vym i metodycznym opanowaniu problematyki etnograficznej. Będzie również bardzo instruktywna dla naszych ośrodków produkcji tekstylnej. Józef ROMAN REINl"USS, G a l' n c a l' s t w o l u d o w e, Warszawa 1955 r.,. ss 94, rycin w tekście 54, tablic 47. Powojenna literatura etnograficzna otrzymała w pracy R. R e i n f u s s a drugie, obszerniejsze ujęcie zagadnień garncarstwa wiejskiego. Pierwszym była praca W. H o ł u b o w i c z a Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, wydana w roku 1950. Opracowanie to, mające zasadniczo charakter studium porównawczego do celów analizy materiału archeologicznego i obejmujące tylko skrawek polskiego terytorium etnicznego, ze względu na wartość przedstawionego materiału zostało uznane za najwyższe osiągnięcie w naszej literaturze etnograficznej na temat garncarstwa 1. Praca R. R e i n f u s s a ma zupełnie inny charakter. Jest to praca popularna, przeznaczona dla szerokiego kręgu czytelników, z akcentem na problematyce artystycznej. Stanowi ona jednak podsumowanie całokształtu naszych dotychczasowych wiadomości o polskim garncarstwie ludowym także w zakresie ważniejszych zagadnień technicznych i wypełnia, jakkolwiek tylko prowizorycznie, dotkliwą lukę w literaturze etnograficznej o garncarstwie. Nie można jej porównywać z pracą W. H o ł u b o w i c z a, sta· nowi jednak podobnie niezbędną pozycję w bibliotece każdego etnografa. Omówiwszy szczegółowo historię techniki drukarskiej na płótnie autor przeszedł w rozdziale IV do analizy ornamentu. Przeprowadził analizę poszczególnych elementów, jak też i zespołów tworzących układy spoiste. W części tej oparł się wyłącznie na obfitym materiale zebranym przez siebie. Pewnym niedociągnięciem jest brak ilościowego zestawienia desek, wzorów i płócien dla poszczególnych regionów. Sądzę, że przy analizie formalnej można było osiągnięte wyniki zestawić w tabele o charakterze statystycznym, wówczas analiza zawarta w tekście, jak i wyniki końcowe wypadłyby bardziej przekonywająco. Zwłaszcza wyraźniej zarysowałyby się wszelkie tendencje do współwystępowania zespołów elementów na określonych obszarach. W rozdziale V próbuje omówić wyniki uzyskane w zakresie typologicznego ujęcia materiału ornamentacyjnego w perspektywie historycznej. Materiał ten, przew<lżnie nie datowany i o niedokładnie określonej proweniencji, utrudniał mu pracę. Dlatego też autor postawione sobie zadania zrealizował na drodze porównawczej, szeroko podmalował tło, omówił style historyczne, tkaniny wartościowe, drukarstwo na skórze, wykrył w zakresie ornamentacji druków na płótnie wpływy wymienionych dziedzin. Jest to naj wnikliwsza część pracy, wnosząca poważny dorobek w dziedzinę dziejów kultury ludowej. Podkreślić należy, że autor starał się wykryć w ludowych drukach na płótnie tradycję sztuki ludowej, w związku z tym poddał krytyce poglądy F o l' l' e l' a; ostatecznie jednak wnioski nie wypadły tu przekonywająco, tak zresztą, jak niecałkiem przekonywająca jest cytowana w tym dziale praca G l' e n i u k a. Zajęcie odrębnego stanowiska wymagałoby jeszcze przeanalizowania materiału i udokumentowania go ilustracjami. Wartościowa jest również część pracy, w której autor przeprowadza regionalizację obszaru Polski pod kątem widzenia druków na płótnie. Jasne, żo zróżnicowanie to nie jest uwarunkowane starym podłożem etnicznvm, złożyły się bowiem na to procesy nowsze, niewiele starsze od ludowych druków na płótnie. Gajek . 1 i Praca składa się z pięciu rozdziałów omawiających kolejno: dzieje garncarstwa w Polsce, technikę wyrobu i sprzedaż naczyń glinianych, genezę i rozwój różnych rodzajów naczyń, zagadnienia formy i zdobnictwa oraz charakterystykę poszczególnych rodzajów ceramiki ludowej. Pracę uzupełnia "łowo wstępne wyjaśniające potrzebę opracowania tematu oraz rozdział z uwagami o różnych aktualnych zagadnieniach rzemiosła garncarskiego . Przy takim zwężeniu problematyki, a zwłaszcza przy rezygnacji z charakterystyki regionalnej, która dla czytelnika byłaby może największą atrakcją, a którą omówienie poszczególnych rodzajów ceramiki niezupełnie równoważy, zamieszczanie uwag na temat sprzedaży wyrobów ceramicznych przez garncarza wydaje się raczej zbyteczne. Poza tym budowa pracy przekonywająca i przejrzysta. O wartości pracy decydują poza wspomnianymi na wstępie również inne momenty. Tak na przykład autor podniósł i uwypuklił historyczną I Patrz rec. J. Gajka "Lud", XLI. s. 1068. �798 wartość pojęcia garncarstwa ludowego. Spostrzeżenia jego nie są własne; zaczerpnął je z prac archeologów radzieckich i z głosów polskich w dyskusji nad zakresem pojęcia sztuki ludowej i zastosował umiejętnie do analizy etapów rozwoju garncarstwa w Polsce, uzyskując obraz szkicowy, jasny i tym bardziej cenny, że w dotychczasowych opracowaniach bądź w ogóle nie brany w rachubę, bądź przedstawiany nader mgliście. Poza tym, autor zadał sobie trud wydobycia na jaw genezy wyrobów współczesnej ceramiki ludowej i ustalenia ich chronologii oraz pokusi! się o przedstawienie zmienności form ceramicznych w czasie. Wysiłek ten, wobec ogromnego niedostatku źródeł i badań w tej dziedzinie oraz wobec konieczności ostrożnego posługiwania się metodą typologiczną, nie doprowadził rzecz jasna do zupełnie zadowalających rezultatów i wyniki uzyskane przez autora posiadają w dużej mierze wartość tylko roboczą, niemniej uwaźać je należy za duźy krol{ naprzód. Dalsza, ważniejsza zaleta tej pracy to rezygnacja z efektownych, w dotychczasowej praktyce niekiedy stosowanych, wielce niebezpiecznych a w gruncie rzeczy ahistorycznych prób zestawiania współczesnej ceramiki ludowej z ceramiką okresu protohistorycznego. Zasługuje wreszcie na podkreślenie fakt, że zagadnienia artystyczne garncarstwa zostały opracowane wzorowo. Autor wyszedł poza konwencjonalne i w pracach o charakterze popularnym zwykle tolerowane określenia w rodzaju: "szlachetność kształtów", "nieprzeładowanie w ozdobie", "wielobarwność", "bogactwo rytu" itp. Dążąc do uchwycenia istoty strony artystycznej dzieł garncarstwa ludowego przeprowadzi! gruntowną analizę wszystkich możliwych elementów estetycznych wchodzących w tym wypadku w rachubę. Drobiazgowość tej analizy doprowadzHa wprawdzie do powstania szeregu dłużyzn, ale ukazała również, na czym polega często podkreślana, lecz nie uchwycona dotąd dokładnie wartość artystyczna wyrobów garncarskich, i pozwoliła wnioskować, że do krytyki artystycznej wyrobów ludowych można i należy stosować takie same kryteria, jakie obowiązują przy ocenie dzieł rzemiosła artystycznego. Nie udało się wszakże autorowi uniknąć kilku niedociągnięć. Jednym z nich jest tytuł dzieła. Autor, dając liczne dowody starannej, wnikliwej interpretacji stosowanych w pracy terminów, nie dostrzegł dużego prawdopodobieństwa błędu w interpretacji samego terminu garncarstwo. Ow prawdopodobny błąd wynika z wywodzenia garncarstwa od garnka, naczynia przewodniego całej ceramiki słowiańskiej, zamiast, co jest bardziej prawdopodobne, a na co zwrócili już uwagę uczeni radzieccy (B. R y b ak o w, Riemieslo Driewniej Rusi, Moskwa, s. 352), od garna, czyli pieca do wypalania wyrobów ceramicznych, zarówno naczyń, jak też różnych innych przedmiotów użytkowych, nawet związanych z architekturą (np. kdle) oraz galanterii glinianej. Autor, jeżeli zdawał sobie sprawę z poważnych wątpliwości terminologicznych w tym zakresie, a chciał ograniczyć 799 się w pracy do najobszerniejszej i najważniejszej grupy wyrobów ceramicznych, jaką stanowią naczynia, mógł i powinien był dać swej pracy tytuł dokładnie odpowiadający jej zawartości, a nie budzący zastrzeżeń natury semantycznej. Inna usterka to zbytnie "odetnografizowanie" pracy, wyrażające się między innymi w rezygnacji z przeprowadzenia choćby najogólniejszych obserwacji nad związkami przestrzennymi ceramiki polskiej. Obowiązek ostrożności w przeprowadzaniu zestawień formalnych przy braku odpowiednich badań był niewątpliwie dużą przeszkodą. Przeszkodą taką jednak był również brak materiału obserwacyjnego odnoszącego się do związków czasowych ceramiki, z którym autor uporał się w sposób nie budzący zasadniczo zastrzeżeń. Ograniczając się do wskazania analogii (z Ukrainą, Czechami i Niemcami) nie uwzględnił autor potrzeb masowego odbiorcy, którego może mniej interesować będą drobiazgowe rozważania nad strukturą motywu zdobniczego, niż interesowałyby go cechy wyrobów ludowych wspólne dla Słowiańszczyzny, Europy, całego świata i ich różnice, czyli właśnie to, co stanowi odzwierciedlenie indywidualizmu narodowego. Nie trzeba dodawać, że dla etnografa uwzględnienie tego momentu miałoby specjalne znaczenie. Budzi wątpliwość twierdzenie autora o regresji siwaków w okresie wczesnego średniowiecza. W posiadanym obecnie materiale wykopaliskowym z wczesnego średniowiecza widoczny jest wprawdzie spadek ilościowy produkcji naczyń o barwie siwej, nie jest to jednak wystarczająca przesłanka do wyciągnięcia powyższego wniosku. Technika redukcyjna wypalania dająca naczyniu kolor siwy znana była w Polsce od czasów "przedhistorycznych" i utrzymała się do dzisiejszego dnia. Trudno przypisać ustępowanie bardzo starej techniki redukcyjnej obniżeniu się poziomu garncarstwa w okresie po wędrówkach ludów. Równie trudno powiązać je z jakimikolwiek znanymi przemianami w technice garncarskiej, zachodzącymi we wczesnym średniowieczu. Zupełnie już trudno dopuścić możliwość renesansu ceramiki siwej w pełni średniowiecza, tj. wtedy gdy pojawia się i zaczyna upowszechniać polewa. Zjawisko, które uderzyło autora, odnosi się najprawdopodobniej do ceramiki pochodzącej z ośrodków miejskich, które widocznie w tym czasie wprowadzać zaczęły modę czerwonego czerepu przeznaczonego do przyjęcia szkliwa (szczegółowego wyjaśnienia tego zjawiska oczekujemy od archeologów). Ceramika ta miała wówczas swoją własną linię rozwojową i nie odzwierciedla stanu, w jakim znajdowała się współczesna jej ceramika wsi. Teza ta ma charakter dyskusyjny, nie kwalifikujący się do zamieszczenia w opracowaniu popularnym, tym bardziej że czerpać będą z niego nie tylko miłośnicy sztuki ludowej. Nie przekonuje także zamiana utartej w literaturze etnograficznej nazv"y naczyń bańkowatych lub tykwowatych na nazwę "fl"szkowate". Ba.ńka czy tykwa określa kształt niegorzej �800 u M od niemieckiej fLaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych (odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie jednak kusił się o nowatorskie ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne. Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął przed zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej ukazanie się trzeba powitać z radością. Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych w pracy ośrodków garncarskich. Tadeusz z E A OD REDAKCJI Delimat ,i Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach znajdujących się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie. Naukowa i społiecz,np-wychowawcza rola muzeów jest w Polsce coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną uwagę w związku z potrzebą koordynacji Arac dotyczącY'c'h ludoznawstwa. Obecnie zebrano sprawozdania ponad 60 muzeów posiadających zbiory etnograficzne. W niniejszym tomie opublikowano tylko część *. Sprawozdania te, obejmująoe okres d'o końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych warunkach oraz ilustrują obecny, jakże trudny stan muzealnictwa etnograficznego w całej Polsce. Liczby określające ilość zabytków świadczą o latach wysiłków, zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia się możliwości opracowywania i publikowania tych dokumentów przeszłości. Pracownicy muzealni dźwigają bowiem ciężar poszukiwania i zdobywania w terenie zabytku i jego dokumentacji oraz całej żmudnej i niewdzięcznej pT'acy przy inwentaryzacji, katalogowaniu, konserwacji i ekspozycji zbiorów. Tym często mało znanym pracownikom muzealnym, którym muzea zawdzięczają swój rozwój lub przetrwanie w latach wojny, należą się wyrazy szczególnego uznania. Woj. białostockie MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE W BIAŁOWIEŻY Muzeum Przyrodniczo-leśne przy Białowieskim Parku Narodowym jako ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego . • .• Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Priifferowej syntetyzujący je i poruszający najpilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność porozumienia się z autorClmi. których prosi o wyrozumiałość, 51 ..Lud", t. XLII � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4bb7e73277a9f79be7c049a8921d4bc8.pdf 566ff2b3db71c7941fba7a999a9afee7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:154 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:134 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.192-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE SOWliETSKAJA I ETNOGRAF1IJA, AN ZSRR, MOSKWA 1954, z. 3. W. B e l i c er, G. M a s ł o w a, Protest przeciwantymarksistowskim błędom w badaniach naukowych nad ubiorem. Badania nad kulturą materialną a szczególnie ubiorem w ZSRR są prowadzone z wielkim rozmachem. Szereg ekspedycji terenowych opracowuje 'kulturę ludności rosyjskiej, ukraińskiej i bialoruskiej, ludów zawołża, krajów nadbałtyc~ich, północnoeuropejskiej części ZSRR oraz wschodniej i środkowej Azji i Kaukazu. Rezultatem tych badań są liczne monografie i pu'bli:kacje zbiorów muzealnych, a także przygotowane atlasy poświęcone ubiorowi. Autorzy poświęcają również wiele uwagi metodologii badań naukowych; wielu etnografów radziec!k,icl1, jak B. A. Kuftin, N. J. Lebedewa i N. W. Belicer w pracach swY{:h rozważają zagadnienia klasyfikacji i systematyki badań nad ubiorem. Interesującym zagadnieniem staje się również zagadnienie :stroju ludowego w warunkach wspólczesnych. W tym zakresie na uwagę zasługują prace T. A. Krjukowej, L. P. Potapowa, M. N. Szmelowej i E. B. Semenowej. Obok tego powstał zupełn,i'e nowy problem !badań nad ubiorem robotników. W. J. Krupianska, M. N. Lewison-Neczajewoj, E. L. Kosickoj i Z. P. Papowa poczynili pierwsze interesujące próby w tej dziedzinie. Autorzy zwracają uwagę na szereg 'prac powa:imych etnografów, na których ciążą błędy metodologiczno-ideologiczne; szczególnie dotyczy to pr~c zwolenników teorii marrowskich. Zas'adniczym błędem jest teza wywodzema ubioru z pierwotnej magii czy chęci zdobienia. Podobne 'założenia cechują również prace etnografów burżuazyjnych. Na przykładzie prac A. K. Supinskiegoi N. P. Grinkowej, poświęconych badaniom nad pochodzeniem białoruskiej pon:ewy, tj. płachty, lub zapa&ki i pasa, Belker i Masłowa wykazują, jak błędna metodologia badań doprowadza do pomieszania dwóch różnych części ubioru o różnym zastosowaniu praktycznym, i to wbrew oczywistym faktom potwierdzającym ich pochodzenie i funkcję, jaką spełniały. A. K. Supinskoj jak i N. P. Grinkowa zakładają z góry magiczną rolę pa'sa w pierwotnym społeczeństwie, a następnie stawiają znak równania między poniewą a pasem. Tymczasem najstarsze źródła pisan~ potwierdzają, że poniewa była podstawową częścią ubioru kobiecego. Był to kawałek wełnianej tkaniny, którym owijano dolną część tułowia \\ryłącznie dla ciepła. Pas natomiast u wszystkich ludów zawsze służył przede wszystkim do przytrzymywania ubioru w talii i obciskania odzieży wokół ciała. Do pasa przyczepiano amulety i używano go podczas niektórych obrzę.- ",ie' 193 SPRAWOZDANIA • dów, ale i inne części odzieży, takie jak obuwie lub wierzchnie ubranie, były używane w różnych obrzędach, a pochodzenia ich i zastosowania praktycznego nie mogą zaprzeczyć zwolennicy magicznego pochodzenia ubioru. Drugim argumentem magicznego pochodzenia ubioru, wysuwanym przez zwolenników Marra, była paleontologiczna analiza terminów. Teoria Marra o prelogicznym i całkowioie mistycznym myśleniu pierwotnego człowieka stała się powodem błędnych wniosków o wyłącznie magiczno-kulto\\rym ,pochodzeniu sztuki; haft i ornament, nawet barwa i wzór tkacki 'rnater,i!ału nabierały magicznego znaczenia. Talk. zwana "trudmagiczeskaja teoria" Marra doprowadziła do tego, że magiczne obrzędy uznano za dzieło procesów, a działalność człowieka sprowadzono do ciągłego szeregu czarów i magii. Wpływ tej teorL~ za.ciążył na pracach N. ip. Grinkowej i T. D. Krjukowej, poddanych zresztą gruntownej krytyce B. 1. Szarows~iej. Pożałowania godnym jest 'fakt, że teoria ta zostala wyłożona bez krytyki i komentarzy w dużej i interesującej pracy o zdobnictwie \bułgarskim, wydanej prz·ez Bułgarsiką AN w 19'51 1'. Również na pracach poświęconych lbadaniom ornamentu w sztuce ciąźą błędy koncepcji marrowskich. Dowodem tego jest praca L. A. Dincesa, który poszukuje w sztuce rosyjskiej dowodów mitycznego, stadialnego myślenia i wyolbrzymia w niej zna,.. czenie elementu religijno-kultowego. Szereg pra'c na temat ubioru j ornamentu pod wpływem schematyzmu N. J. Marra zostało napisanych w oderwaniu od konkretnego środowiska hIstorycznego, a fakty historyczne zastąpiono strukturami abstrakcyjnymi, jak np. teorią szeregu, w rezultacie której pas tylko drogą zmian formalnych prretworzony został poprzez ros,yjską poniewę w mordwiński pulagaj. Schematyzm, formalizm i abstralkeyjność w praca,ch niektórych etnografów radzieokich są wynikiem anaHzy paleontolog,~c:znej iMarra. Wiele zastrzeżeń metodologicznyoh budzi praCa D. K. Zelenina POSWH~eona wspólnym elementom w sztuce rosyjskiej i fińskiej .. W pracy tej aubr chce dowieść, że wspóLne elementy tej czy innej sztuki mogą być tłumaczone wędrówką i przenoszeniem 'się mody, bez w2)ględu na grani'ce państ-. wowe lub etni,czne. Belicer i Masłowa przytaczają szereg przykładów obalających tę koncepcję, wymazują m . .in., że moda noszenia żupana, który wprawdzie przywędrował do Rosji z Hiszpanii, zmieniała s.ię, natomiast moda na sorokę nie jest znana poza wschodnią Europą itd. Koncepcja mechanicznego rozwoju mody w oderwaniu od środowiska historycznego ziaciera odrębnośc.i narodowe i obniża wartość 1J\vórczej inicjatywy narodu, co w konsekwencji prowadzi do kosmopolitycznych idei burżuazyjnych . Rzecz zrozumiała, że nie należy pomijać w badaniach wpływów kultury narodów sąsiadujących. Materiały porównawcze są pomocne, a czasami roz'strzygają.ce w .badaniach tego 'Czy innego zjawiska - n.ie mogą jednak stać się celem samym w sobie. Zasadą naukową każdego etnografa powinno być dążenie do chronologi'cznego ustalenia dat badanego przedmiotu. Zagad13 "Lud" t. XLIII �194 nienie to przedstawia nieraz poważne trudnośc'i, szczególnie w badaniach nad ubiorem, lecz za pomocą materiału z pokrewnych dyscyplin, jak źródła pisane i materiały archeologiczne i językowe, powinno się rozwiązywać trudności datowania zjawisk. Zasadą radzieckiego etnografa jest zasada ścisłego historyzmu. W końcu swej pracy Belicer ,i Masłowa podnoszą zagadnienie analizy klasowej ubioru, dotychczas raczej pomijanej przez naukowców. Autorzy artykułu stawiają zarzut m. in. T. E. Simonence, że w pracy swej -o ludności obszarów zakarpackich pomija zagadnienie ubioru tamtej 5zej ludności i niJ€ przeprowadza analizy klasowej, choć w okresie przez niego omawianym podział ten występował jeszcze bardzo wyrażnie. Praca M. N. S~melowej jest udaną próbą powiązania typu ubiorów z historycznym i geograficznym środowiskiem, lecz szkoda, że autorka nie przeprowad~:ła badań nad zróżnicowaniem klasowym w ubiorze. Państwowe Muzeum Historyczne wydało szereg prac uczestników ekspedycji. w których podjęto cenną p,'óllę wykazania odbicia kla'sowego podziału wsi w ubiorze. Również w pra~y W. J. Worobjewa ubiór kazańskich Tatarów został do pewnego stopma zróżnicowany wg grup klasowych ludności tatarskiej. zagadnienie badań nad ubiorem w świetle analizy klasowej ma wielkie znaczenie teoretycznonau'kowe. zagadnieniem tym winni zająć się nie tylko etnografowie radzieccy, lecz i naukowcy krajów demokracji ludowych. . BelLcer i Masłowa podkreślają, jakie znaczenie miały masy pracujące w kształtowaniu kultury materi'alnej i duchowej. Naukowcy burżuazyjni natomiast silą się na udowodnienie, że masy są twórczo bezpłodne, że swą niższą kulturę przyjęły od 'klas panujących. Zapominają OIll:, że wprawdzie klasy wpływały na siebie, lecz wpływ ten nie był jedno'stronny i klasy panujące również przejmowały pewne kulturalne elementy od mas ludowych. Autorzy podają szereg przykładów pochodzenia ubioru klas panujących z ubioru ludowego, m. in. sarafan pochodzący od sukmany itd. Artykuł kończą wezwaniem do etnografów, by badając historię ubioru nie zlapominali o stroju wspókzesnym. M. M. jp l i s e c k i, Powiq21ania folkloru dOliskiego i zaporoskiego koza·(roo zagadnienia rozwoju rosyjsko-ukraińskich powiązań folklo~'Ystycznych). Artykuł jest poświęcony analizie utworów ludowych: dum, pieśni, i eposu kozaków dońskich i zaporoskich. Autor stawia 'E?bie za ~adanie udowodnienie ścisłego powiązania twórczoścI ludowej narodow rosyjskiego i ukraińskiego jako wynik związków ekonomicznych i politycznych obu narodów, poczynając od XV w. DążeDl:e kozaków dońskich i zaporoskich do zjednoczenia 'się stało się podwaliną braterstwa narodów rosyjskiego i ukraińskiego i znalazło równocześnie wyraz w ich twórczości ludowej. r :f, '~.·I'. ;': ~,. :'1 '; :i.4 TUW,.,::5 s. r. Waj n ," , i n, W'p"cze;na Muka "'źbi",'ka Rzeźba ludowa Tuwińców, eksponowana w wielu muzeach Związku Radziec~iego, budzi powszech~y zachwyt~recyzją WYkonania, i. subtelnym smakiem. Małe statuetki me przekraczaJące 25 'cm wysokoscl wykonane są przeważnie w kamieniu, którego piękne barwy podnoczą wdzięk rzeźby. Sztuka ta jest głównie rozpowszechniona w okolicach Kop-Sok, u podnóża gór, gdzie stosunkowo najłatwiej można wydobyć agalmatolit. Jedyną pracą drukowaną, poświęconą sztuce ludowej Tuwińców i ich rzeźbie, jest artykuł l. M. M j a ob k o wa pt. Sztuka Tunnu-Tuwy. W artykule tym scharakteryzowane są tradycyjne formy rzeżby ludowej. S. 1. Wajnsztejn, nawiązując do artykułu L M. Mjahkowa, analizuje rzeźbę współczesną, w Iktórej 'stwierdza dążenie do zerwania z pewnymi formami tradycyjnymi, przy za.chowaniu innych. Tradycyjną formą tuwiń3kiej rzeźby była jej statyczność, ponadto pozbawiała ona 'człowieka jego cech indywic:ualnych, podając ,go jako przedstaWliciela narodowej i socjalnej gImpy; z takiego stosunku do przedmiotu wynikał jej charakter umowny, uogólniający. W sztuce współczesnych rzeźbiarzy Tuwińców występuje wyraźnie dążenie do stworzenia realistycznego obrazu przedmiotu i do opanowania zagadnienlia ruchu w rzeźbie. Na przykładzie szeregu prac jednego z najzdc>lni.ejszych rzeźbiarzy Tuwy, Ch. K. Tajbu-chaa, Wajnsztejn ilustruje Unię rOZlwojoWą rzeźby tuwińskiej. L J. P o d k o p a j e 'w, Przesz/ość i 'l.0spólczesność narodów Indochin. W stosunkowo krótkim artykule I,J. Podkopajew podaje szereg informacji odnoszących się do historii ekonomii polityki i obyczajów narodów Wietnamu, Laosu i Kambodży. Zamknięte w 14 stronach informacje mają charakter encyklopedyczny. Z narodów Indochin, Wietnam ma za sobą najdłu:ilszą drogę historyczną liczącą 4 tys. lat wg starych kronik wietnamskich. W ]11 w. przed n. e. Z')stał wcielony do ,cesarstwa chińskiego. N:iepodległo.ść pełną odzyskał Wietnam dopiero w XV w., rozszerzając równocześnie 'swe terytorium do granic staregu Wietnamu i części Kambodży. ctwa. , Koniec XVIII w. i wiek XIX są okr'esem buntów i powstań chłopskich. W rezultacie jednego Z naj dłuższych powstań, tzw. powstania Taiszonów (1771-1802), ówczesny król Ige Anu za pomoc wojsk francuskich i sjamskich przeciw powstańcom oddał w użytkowanie Francji port Turan. Stało się to początkiem kolonizacji Wietnamu przez Francję, która ~akończyła się w 1893 r. protektoratem nad Kambodżą. Zagarnięte tereny zosiały podzielone na trzy części: Tonkin, Annam i Kochinchina, z różną organizacją administracyjną w każdej z nich. Walki narodowo-wyzwoleńcze trwały. Utworzenie się Komunistycznej Partii Wietnamu i następnie powołana przez nią w 1941 r. Liga Niepodleg13* �196 łości Wietnamu "Wietmin" skonsolidowała cały naród i pozwoliła na zorganizowanie Armii Ludowej, która w niedługim czasie uwolniła od okupantów 7 północnych prowincj'i. Klęska Japonii przyśpieszyła całkowite wyzwolenie Wietnamu i 2 [X 1!}4'5 r. została ogłoszona Demokratyczna Republika Wietnamu ze stolicą w Hanoi oraz Komitety Narodowe w Gue i Sajgonie. Wietnamczy.cy jako naród tworzą zasadniczo joonolitą grupę etniczną. W całym kraju używany jest język wietnamski, podobny do narzeczy południowochiń,skich. Przez długie wieki Wietnamczycy posługiwaH się alfabetem chińskim obecnie w użyciu jest zlatynizowany alfabet wietnamSlld. Język wietnamski posiada sześć tonów. W piśmie tonalność i akcent sł~v.: są oznaczone specjalnymi znakami. W zależności od akcentu i tonalnoscl słowo może mieć liczne i różne znaczenia. Wietnamczy,cy jako typ antropologiczny :są przedstawicielami południowych mongoloidów. Najbardziej zaludnionymi terenami Wietnamu są delty rzek, gdzie stosunkowo najłatwiej sza jest uprawa ryżu, podstawowego produktu gospodarki rolnej Indochin. Ryby i ryż są codziennym poka'rmem ludzi pracy. Sposób jedzenia i podawan~a potraw podobny jest zwyczajom chińskim i japoń'S1kim. Strój Wietnamczyków jest jednakowy na całym obszarze kraju. Składa się on z długich szerokich spodni, uszytych z brązowego, czarnego lub białego materiału bawełnianego. Do tego są noszone kurtki niezapinane, z długimi wąskimi rękawami. Męż,czyźni noszą na głowie kapelusze w formie stożka, kobiety - okrągły strój głowy, z szerokim rondem opuszczonym. coś w rodzaju przewróconej tacy. Domostwo wietnamskiego chłopa jest zazwyczaj bardzo skromne, składa się przeważnie z jednej izby a bambusowych ścianach, z dachem krytym liśćmi palmowymi. Bardzo często dom jest wzniesiony na palach [pośród zalanego wodą pola ryżowego. Domostwa trzyizbowe są budowane beZipośrednio na ziemi, bez fundamentów. Ściany w tym wypadku są lepIone z gliny pomieszanej ze słomą. W reprezentacyjnym pokoju na wprost drzwi znajduje się ołtarz przodków, na prawo i lewo od niego znajdują się drzwi prowadzące do iZJbmieszkalnych. Stół, ławki, wałeczki pod głowę i maty, sporządzone własnoręcznie 'przez członków rodZJiny - to ,całość sprzętów. Natomiast stół-taca i stół-ołtarz, na którym znajduje się ozdobna skrzyneczka, w której przechowuje s&ędeseczki z imionami przodków, wykonane są przez specjalistów-stolarzy. Kult przodków jest tu najbardziej rozpowszechniony. Powszechne są również wierzenia animistyczne, jak kult tygrysa, który jest wyobrażany jako bożek zła, itp. Ponadto każda gmina ma swego ducha opiekuna, jest to najczęściej któryś z legenda'rnych bohaterów starożytności. Do nich są zanoszone modły i organizowane na ich cześć święta. Wiele świąt łączy się ze zjawiskami przyrody. Święta religijne są naj- 197 ił częściej święcone wg kultu buddyjskiego i konfucjuszowskiego. Natomiast święta zwiąZJane z uprawą roli, z.biorami itp. są raczej związane z ludowymi karnawałowo-pantomimowymi przedstawieniami. Nowy rok jest święcony dwukrotnie, wg 'słonecznego (1 stycznia) i kSiężYcowego kalenda'rza (koniec stycznia lub początek lutego), przy czym kSIężycowy nowy rok jest obchodzony bardzo uroczyście jako święto wiosny. Kult przodków sprzyja zachowaniu patriarchalnych stosunków w 1'0dzil1lie wietnamskiej. Głowa rodziny do niedawna posiadała n,emal absolutną władzę nad żoną i dziećmi, ograniczoną tylko prawem obyczajowym. Prawo obyczajowe działające w gminie wiej'~kiej służyło faktycznie bogatej warstwie rządzącej i feudałom, choć nominall1lle gmina stanowiła komórkę niezależną. Poza uprawą roli chłopi uprawiają różnorodne rzemiosła mające charakter użytkowy lub artystyczny. Często całe wsie specjalizują się w jednym rzemiośle (np. wyrób papieru, ubiorów głowy, przyborów myśkwskich itd.). Państwo ludowe popiera usilnie drobny przemysł wiejsJd. Wie;tnarn jest krajem starożytnej, wysoko rozwiniętej kultury, któ:-a rodziła si'ę w Ikontakta,ch 'Z kulturami Szam i Kohmer, pod silnym wplywern sztuki indyjskiej ok'resu przedbuddy}skiego. Poza Wietnamczykami, północny i centralny Wietnam jest zamieszkały przez plemiona Tai. Wśród pó'lnocnych Tai należy rozróżnić plem:ona Toho, zgrupowane na lewym brzegu Czerwonej Rzeki, oraz Tai - białych, czerwonych i czarnych (nazwy wg koloru odzieży narodowej), zamieszkałych na prawym brzegu. Niektórzy naukowcy twierdzą, że ludy Tai pochodzą z Tybetu. W staTożytności Taj, wraz z Tybetem tworzyło królestwo Nańczżao trwające do XlII w. Prawdopodobnie w II w. n. e. Tai zaczęli osiedlać się na terena,ch wschodnich Indochin. W chwili obecnej Tai stanowią 5010 ludnośd Wietnamu. Na terenie północnego Wietnamu spotyka się rozrzucone niewiel'kie grupki plemion Mjao i Jao. Na południu centralnego Wietnamu i na północy południowych połaoi spotyka się plemiona Tiam. W centralnym Wietnamie wielką część terytorium zajmują mdonezyjskie plemiona Moi, ekonomicznie i kulturowo ba'Tdziej zacofane od innych ludów Wietnamu; ioh głównym zajęciem jest myślistwo. Szereg innych plemion językowo indonezyj'skich zamieszkuje w góra,ch północnego i 'centralnego Wietnamu. Obok nich spotyka się równie21 'Malajczyków, a dUżą stosunkowo grupę miesz<kańców Wietnamu stanowią Chińczycy (500 tys.). Wg danych z 1937 r. II:ndochiny zamieszkiwały 42 tysiące Europejczyków. W długoletniej walce Wietnamu przeciw najeźdźcom udział brały również narody Laosu i Kambodży. Dwie trzecie 'Z 3 milionów ludności La'Osu stanowią Lao i bliskie im plemiona Lu, Fuon i in. ludy Tai. Plemiona te mówią podobnym ję!.ykiem i mają podobną kulturę i ,byt. Pozostała 'część ludności! składa się �199 198 z małych .grup z językiem mon-kchmerskim znanych w literaturze pod ogólną nazwą - górale Kcha. Prawdopodobnie są to naj starsi mieszkańcy starego Laosu. Wszystkie te plemiona i ludy są e'konomicznie i ,politycznie z dawna ściśle ze sobą związane. Lao, od których pochodzi nazwa kraju; stworzyli już w XUI w. 'scentralizowane feudalne państwo. Laos jest krajem rolniczym c gospodarce w dużym stopniu naturalnej. Glównym produktem jest ryż, obok tego Lao zajmują się hodowlą bydła, Oficjalną religią Laosu jest buddyzm, jednakże wśród ludu są 'szeroko rozpowsze<.'hnione wierzenia animisty,czne. Największy rozkwit państwa Laosu przypada na XI:rr w. O wysokim stopniu kultury 'starożytnej i średniowiec'znej w Laosie świadczą p·ękne architektoniczne zabytki, które przetrwały w miastach o'kręgu Wien-Tjan, 'oraz ,pagody w królewskiej rezydencji Luan Proban. Państwo Kambodża zamieszkuje ponad 4 miliony ludzi - przeważnie Kchmerów (3,5 miliona),300 tysięcy Chińczyków, 350 tysięcy WietnamcZY'ków oraz niewielkie grupy ludów Tszan, Tai i in. Oficjalną reHgią Kchmerów j,est buddyzm. K:raj wybitnie rolniczy (!r5% mieszkańców żyje z uprawy roli). Uprawa obejmuje przede wszyst,kim ryż, kukurydzę i bawełnę. Kambodża, jak zresztą i inne kraje Indochin posiada drzewo ~kauczu'kowe bardzo cenny i pożądany produkt na rynkach zagrani'czonych. Przemysł jest bardro słabo rozwinięty, a co za tym iciz;'e klasa robotnicza prawie nie i.stnieje. Wg sta'rych kronik państwo kchme'Pskie powstal'o w początkach naszej ery. W V w. występuje jako wasal Chin, w VIiI w. staje się krajem nie.podległym. Przy końcu XV'III:I w. znowu płaci daninę Wietnamowi, a w rezultacie wojny pomiędzy Sjamem 'a Wietnamem staje się lennikiem obu. W czasie ok u'pacjl francuskiej Kchmer upada ekonomicznie, obniża Isię też poziom kultury. Kchmer w walka,ch wyzwoleńczy'C'h jednoczył się z Wietnamem i J...aosem. (Po upadku zachował się jedynie sławny halet narodowy. A. W. S m o l i ak, pierwsze badania Eksp,edycja etnograficzne NeweIskiego w XIX 'UJ latach w. na terenach 1850-1854 O'Nl·Z PrzyamurZ1a, Przy- morza i na, Sachalinie. Do XIX w. wiadomości a ludach i plemionach zamieszkałych w dolinie rzeki Amur były bardzo skąpe. Pierwsze informacje o tym kraju pochodzą od podróżników: W. Poriakowa, E. Chabarowa, Stiepanowa i in. Z chwilą przyłączenia kraju Amul'skiego do Hosji w połowie XlIX w. rozpoczynają się zorganizowane badania ludności i plemion tam zamieszkałych. Za jednego z pierwszych badaczy tego kraju uchodzi rosyjs~d uczony, akademik L. 1. Szrenk - mimo że już przed wydaniem jego ,c , I ! , ! , \ wielkiej pracy monograficznej ukazało się szereg notatek, arty'kułów i opisów, o.publi'kowany<.'h przez podróżników, urzędników, przedstawi,cieli f'iTm handlowy.ch itp. Najpełniejsze badania naukowe w XIX w. ludów Sachalinu i wybrzeży AmuTu przeprowadziła AmuI"ska Ekspedycja pod kierownictwem G. 1. Newelskiego w latach H~50-1854. Nie należy jednak pomijać i innych ekspedycji, które miały miejsce w latach pięćdzie,siątych, po ponownym przyłączeniu kraju Amurskiego do Rosji. M. in. w 1855 r. Wschodnio-Sybirski Wydział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego wysłał na te tereny przyrodnika B. Maaka, który w swej pracy podał wiele szczegółów z życia Oroczan, Goldów, Manganów i 'in., .załączając do tego b. interesujący atlas. Cenne również są mated?ły zebrane przez rosyjskiego botanika 'Mak'symowicza, który pracował na wY'brzeżach Amuru w latach 1854-1856, deleg'Owany przez Rosyjską Akademię Nauk wraz z iSzrenkiem. Szrenk zajmował się przede wszystkim fauną Przyamurza, obok tego jednak zbierał materiały etnografi,czne. Re'zultatem jego prac !było trzytomowe dzieło wydane w języku niemieckim (188\3 r.), przetłumaczone później na język rosyjski O tubylczych plemionach kraju Amurskiego. Szrenk wykorzystał w 'swej' pracy wszystkie materiały opublikowane i nie opublikowane przez jego poprzedników. Praca jego jest jakgdyby encyklopedią różnych naśw;etleń zagadnienia plemion kraju Amurskiego. Stworzył on bogaty i stosunkowo pełny obraz życia ludów Przyamurza i nie można mu odmówić tytułu pioniera badań etnograficznych na tym terenie. Jak już wspomniano, najpelniejsze badania przeprowadziła jednak ekspedycj,a Neweiskiego, 'który zorganizował grupę z oficerów marynatki, delegowanych do prac kartografkznY'ch i iP{)szukiwania !złóż mineralnych na tych terenach. Młodzi postępowi ludzie podjęli dodatkowy 'Ob0wiązeik zebrania materiałów ożyciu ludnośd tubylczej. Ek'S'pedycja Newel,skiego objęł.a -badaniami: wyspę Sachalin, amurską odnogę morską, orzekę Amur, dopływy nizinne Amuru Gorin i Amgun, wybrzeża Tatarskiej Cieśniny od północnej części do ,cesarlskiej (radzieckiej) granicy. Wśród U'czestni'ków ekspedycji wielką pracowitością !i skrupulatnością wyróżniał 'Się Czkhaczew. On te' pierwszy odkrył ,drogę z Amuru poprzez jezioro Kizi 'do Zatoki de Kastri 'i na Sachalin, jak również pierwszy określił granice zasiedlenia Goldów i Manganów. Cenne są również materiały zebrane przez ,pol'Ucznika N. K. Boszniaka. Z notatek jego opracowano prawie pełny obraz 'zasiedlenia doUny Amm'u, Przyamm'za i Sacha!inu. N e w e l-s k i wykorzystał w pełni te materiały, a ponadto notat!;:] zostały wydane w zbiorze pt. Ekspedycja na Sachalin. iBoszniak nawiązał bezpośrednie kontakty z GiUakami, Manganami, Goldami, Negidalcami i Samagirami, co pozwoliło mu opracować obraz ich osiedli, dróg komunikacyjnych, obyczajów i zajęć. Materiały zebrane przez Boszniaka są tak szczegółowe, że nie dorównuje mu ani ,Szrenk, ani później'si badacze. �200 Podporuc~nik D. J. O I' l owokazał się również jednym z a,ktywniejszy<:h uczestników ekspedycji, a opracowane przez niego opisy wybrzeża Morza Ochockiego, iPrzyamurza 'Oraz Sachalinu z;ostały opublikowane pt. Amurscy Oroczonowie i bauntowscy i angarscy Tunguzi. Do prac ekspedycji włączyła się również grupa pracująca na 8ach<1linie pod kierownictwem N. W. B u s s e 1(1'. 181513), który świetnie znał życie Ajnów 'i wydał pra·cę na ten temat pt. Wyspa Sachalin. Uczestnik ekspedycji Rudanowskij również interesował się życiem Ajnów. Objechał en wszystkie osiedla Ajnów i sporządził ich spis oraz wykaz ludności. Ponadto o,pracował słownik Ajnów składający się z ok. 4GO słó'w, który do dziś jest cennym źródłem dla lingwistów i etnografów. W notatka,ch uczestników znajdują się również uwagi na temat cięż'kiej 'sytuacji ludności wyspy Sachalin, wyikorzystywanej, oszukiwJJ.ne'j :i źle tra:ktowanej przez Japończyków, ,chociaż, jak to pierwszy stwierdził NeweIski, niezależnej prawie od Japonii. G, 'I. N e weI s k i w oparciu o materiały :swokh współpracowników wydał pracę podsumowuj ącą wynlli:i oadań pt. Bohaterskie czyny rosyjskich oficerów -marynarki na krańcach ~schodniej Rosji. Ekspedycja G. I. NewelS'kiego pierwsza odkrYła Cieśninę Tatarską i przyłączyła tereny Przyamurza, Przymorza i sachalinu do Rosji, pierwsza ,przeprowadziła poważne badania n,au-kowe tych terenów, pierwsza dała dokładny o'oraz zasiedlenia ludnośd, ich 'bytu i współczesnego położenia, oraz stworzyła fundamenty przyjaźni J;omiędzy ludnością miej,scową .a narodem 'rosyjskim. Jub.ileuszowa wystawa w Państwowym Muzeum Etnografii ZSRR, poświę.cona '300-leciu zjednoczenia Ukrainy z Rosją została .zorganizowana w opaf(Jiu o materiały własne i wypożyczone 'z następujących muzeów Leningradu: Państwowego Ermitażu (dział kultury rosyjskiej), -Muzeum Rosyjskiego, Muzeum Rewolucji Październikowej, Woj,sko\vo-Historycznego Muzeum Artylerii, Muzeum Teatralnego, Muzeum ,Teatru, Opery i Baletu im. S. M. Kiirowa, Muzeum Małego Teatru Operowego, Muzeum W'szechzwiązkowej Akademii ,Sztu'k, Muzeum Historii Religii i Muzeum Literatury Akadem~i Nau:k ZSRR 'oraz Państw. iPu.blicznej Biblioteki im. Sołtykowa-Szczedrina, Naukowo-Badawczego Instytutu Teatru i Muzyki i LeningradzkJiego Konserwatorium. Udział tak Hcznych instytucji w organizacji wystawy zapewnił bogaty i wyczerpujący materiał historyczno-etnografkzny, na !którym zastał oparty s'cenariU'sz wystawy. Podstawowym założetlliem 'wystawy było wykazanie nieprzerwanej jedności l wielowiekowej przyjaźni narodów rosyjskiego i ukraińskiego. Wystawa została zorganizowana w ,centralnej sali Muzeum, podzielonej ekranami na 12 części. Każda z części mieściła ,pewien okres 'z (historii 201 Ukraińskiej Repu1bliki. J?ierwsza częsc została poświęcona materiałom Rusi Kijowskiej jako !kolebce ~arodów: rosyjskiego, ukraińskliego i ,białoruskiego IX-XI w. W drugiej 'części znajdowałY się mateTiały ilu'strujące sytuację Ukrainy do momentu zjednoczenia z Rosją, poczynając od chwili oddzielenia się narodowości ukraińskiej od rosyjskiej (XIV w.) i włączenia ziem ukraińskich przez polską magnaterię do królestwa polsko-litewskiego, Trzecia część jest poświęcona materiałom z okresu walk ,narodowowyzwoleńczych ludu ukra,ińskiego (wojny z 1648-1654 'r.) pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego i Perejasławskiej Rady. Część 4 i5 'są zatytułowane "Ukraina w składzie Państwa Ro,syjoskiego". Podkreśl'ono tu znaczenie, jakie miało zjednoczenie Ukrainy z Rosją dla rozwoju ekonomicznego, politycznego i !kulturalnego narodu ukraińSkiego. W części 16 znajdują się materiały dotyczące zwycięstwa Wielkiej Rewolucji Październi!kowej. Część 7 zawiera mateDi,ały i eksponaty z okresu walk narodów rosyjskiego !i ukraińskiego z cudzoziemskimi najeźdźcami w latach 1918-1920. Część 8 poświęcona jest administra-cyjnym granicom Ukrainy Radzieckiej z zaznaczeniem granic z 1939 r. Tu również znajdują się mapy ekonomiczne i wykresy iJustrujące socjalistyczne przeobrażenie Ukrainy w państwo przemySłowo-kołchozowe na bazie współczesnej techniki przemysłowej i zmechanizowanej gospodarki koł,chozQwej. W części9 i iU znajdują Isię materiały aotyczące rozwoju nauki i sztu1k,i, kultury i bytu w warunkach ustroju socjalistycznego Ukraińskiej SRR. Część 11 wystawy została poświęcona przyjaźni narodów ZSRR i ich walce o pokój. Koń'cowa część 12, zawiera materiały dotyczące przodującej roli Partii Komunistycznej Związku RadzieC'kiego w budowie komunizmu . Na galerii obiegającej salę umieszczono uzupełniającą część wystawy. Zostały tam eksponowane, wg określonego planu wystawy, materiały doJwmentujące ś,cisłą więź historyczną narodów 'rosyj-skiego i ukraińokiego. Materiały są podzielone na na'stępujące działY: l) starożytne pierwiastki związków kulturalnych narodów rosyj'skiego i ukraińskiego, 2) literatura uikraińska, 3) sztuka plastyczna Ukrainy, 4) ukraińska fematyka w rosyjskiej literaturze i 'sztuce, 5) a'rchitektura, ,6) teatr, 7) muzyka, 8) tematyka w rosyjskim teatrze i muzyce, '9) u'kraińs'ka literatura radziecka, 10) sztuka pla'stycz:na, 11) ukraińska tematyka w twórczości malarzy i pisarzy rosyj's!kidh, 12) architektura Radzieckiej Ukrainy, 13:) U'kraiń'ski teatr radziecki, 14) muzyka, 15) ukraińska tematyka w radzieckim teatrze i muzyce. Wystawa odznacza się różnorodnością i bogactwem eksponatów (obrazy, sztychy, mapy, wykresy, wydawnictwa, rzeźby, 'stroje ludowe, ddkumen ty itd.), a równocześnie budzi głęboką wiarę w nierozerwal~ość braterskiego związku 'narodów ZSRR. Ekspozycja została dobrze zorganizowana; materiały historyczne i etnograficzne prawidłowo zestawione. �202 E. P. B u s i g i n, Badania etnograficzne 1'osyJskiej środkowego Powolża. Badania 203 kultury materialnej ludno.~ci ek'spedycji w 1953 r. ob;ęly okręgi położone na prawym 'brzegu Wołgi, poczynając od Syzrani do .s~ratowa. Busigin zbadał ponad 10 osiedli; niektóre z nich były położone ll1a brzegu Wołgi, inne zaś wysunięte w głąb stepu na 3D i 40 km. W okręgach stepowych O'siedla zajmują przeważnie dna 'szerokich jarów i położone są na brzegach 'rzeczek i ruczajów. W'sie ,są zazwyczaj duże, podobne osiedlem iPołudniowowielkoruskim (np. Sosnowa Maza _ 7:30 zagród). Zagrody 'Okręgów stepowych ciągną się po obu 'Stronach ulic, nieraz całymi kiIometrami. Wsie na brzegach Wołgi mają plan bardziej złożony. Wieś rozpo,czyna się cd linii wysokiego zalewu, zajmuje całą po'chyłość brzegu rzeki i nawet część działu wodnego. Również i tu główna ulica jest zabudowana po obu stronach i ciągnie się wzdłuż brzegu rzeki na kilka kilometrów. Plan równoległy lu'b prostopadły ulic bywa 'czasami jednostronnie zabu'dowany, z 'Oknami zwróconymi w stronę rzeki lub wąwozu. Szerokość ulic waha się od 40 do 60 m. ,Zadrzewi€'nie Wsi jest małe. Dom mieszkalny jest zazwyczaj 'cztero- lub pięciozrębowy, poszyty tarcicą· Spotyka się również, szczególnie w okręgach stepowych, budynki z ubitej gliny. Zrąb 'składają na miejscu budowy, w odróżnieniu od górnydh okręgów środkowej Wołgi, gdzie zrąb jest ,składany naprzeciw domu lub na skraju wsi, następnie rozbierają go i przewożą na miejsce ,budowy. Przy wznoszeniu domu na jego węgłach wbijają cZtLraki (okrągłe słupy) na głębokość 1 m. Na 'słupy, wznosząces,i,ę ponad ziemią od 6Dcm do 1 rn, kładą zastawkę (pierwszy wieniec). W drugim ,(czasem nawet w pierwszym) wieńcu wyciosane są wgłębienia do 'położenia podłogi. W górnych okręgach środkowej 'Wołgi, powyżej KUj'byszewa, szczególnie w Tatarskiej ASRR, słupy pod węgłami domu zrobione 'są "pod lico"; w ten sposób powstaje wrażenie, że zrąb znajduje się bezpośrednio na ziemi. Przestrzeń między ziemią oH pierWlszym wieńcem zamyka ,się kamieniami, cegłą lub cienkimi słupkami, które stawia się szczelnie jeden obok drugiego i oblepia gliną. W odstępie 10 do 12,cm od ściany domu znowu wbija się słupy wysokości od 1 do 11/2 fi i poszywa się je tarcicą lub opłotkami, a powstałą przestrzeń .zapełnia 'się ziemią lub opiłkami. W ten sposób tworzy się nie:szeroka, lecz dostatecznie wy.s'oka przyzba, podcza's gdy w północny.ch okręgach środ'kowego Powołża przy~by są niskie i szerokie. Zrąb s'kłada się z 10-12 wieńców. Ostatni wieniec zrębu nazywają "cz€repnymi drewnami"; do niego są przymocowane krokwie dachu. Dachy domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych są wyłącznie o konstrukcji krokwiowej. Dachy domów mieszkalnych są dwuspadowe (konikowe, fligerowe) lub walmowe. Konikowyoh dachów 'spotykasię znacznie więcej. Według słów starych kOłdhoźników, ongiś prawie wszystkie domy posiadały dachy dwuspadowe (fl'igery); walmowe dachy zaczęto stosować w końcu XIX w. przewazme u ludzi zamowych. Równocześnie spostrzega się tendencje do przeróbki dachów dwuspadowych na walmowe. Dach jest pokryty przeważnie tarcicą lub dachówką. Dla całego okręgu charakterystyczny jest podział domu na dwie izby (izba - sier,). Nie spotyka się 'zupeł'nie komory, tak charakterystycznej dla północnych okręgów środkowego Powołża. Nie stawiano komór i ongiś - za sienią bezpośrednio znajdowały się zabudowania podwórzowe. Jeden z najstarszych domów w Czarnym Zatomie jest zbudowany z grubychsosnowydh bierwion o średnicy 42'---44 cm. Zrąb składa się z 9 wieńców. t2.'ba !posiada typowe dla północnej Wielkorusi rozplanowanie. Naprawo o,d wejścia znajduje się piec, który zajmuje znaczną część izby. Piec jest ustawiony na drewnianym podpiecku i paleniskiem jest Ziwrócony do frontowej ściany. Na prawo, w kącie frontowym znajduje się stół. Wzdłuż ścian biegną masywne drewnian.e ławy i półki.. W latach władzy radzieckiej w wielu domach 'stare rozplanowanie wnętrz zaczęło zanikać. We w9:ach pojawilo się wiele pięciościennych domów. Prirub zajmuje miejsce ,sieni, a sień jest przystawiona z bdku. Pomieszczenie mieszkalne dzi?li Isię obecnie na dWieczęś'cr: kuchnię i pokój. W kuchni zachował się plan północnowielkoru,skiego wnętrza, a "ezysta po10wa", tj. kuchnia i pokój, jest urządzona IPO miejsku. W zWliązku z podniesieniem ,się stopy życiowej chłopstwa kołchozowego obserwuje się dążenie do podziału wnętrza mieszkalnego na kilka izb (sypialnia, pokój dziecinny, pokój do pracy itd.). Zmieniły się również sprzęty pomieszczenia mieszkalnego. W izbach kołchoźnitków pojawiły się etażerki 'zkJ5!iążkami, radioodbiorniki, elektryczność, kanapy itp. Sciany domów .są z reguły poszyte tarcicą. W stepowych osiedladh .domy są bielone i dlatego muszą być oblepiane gliną. W n!iektórych domach fasada i boczna ściana są poszyte opłotkiem. Ozdoby domów są dość ubogie - znacznie U'boższe niż w pół-nocnych okręgach środkowego Powołża. Domy są ozdabiane plaskorze:bbą lub rzeźbą wykonywaną dłutem. J'ła~korzeźbę spotyka się dziś rzadko,choć ongiś była ona bardzo rozpowszechniona. Drewniana "koronka" otacza futryny okienne, gzymsy domów itp. Ornament rzeźby jest podobny do 'ornamentu stosowanego na całym środkowym Bowołżu. stosują również coraz częściej rzeźbę nakładaną. Wypiłowane elementy ozd'obne "naszywają", tj. przybijają gwożdziami do fasady domu. Dcmy miesz!kalne wraz :z zabudowaniami ,gospodarczymi nazywają zagrodą lub sadybą. Określenie "sadyba" obejmowało ongiś i działkę przyzagrcdową przeznacz!Oną na ogród warzywny. Od strony ulicy znajduje Isię dom i stodoła oraz wjazd (wrota). Przestrzeń między zagrodami wynosi ok. l m. Po drugiej lub trzeciej zagrodzie 'biegnie szerszy zaułek (6-7 m} łączący równoległe ulice wsi. Grupa zagród oddzielonych za'.lłki,em nazywa się gniazdem. �204 Często spotyka się na terenie jednej zagrody po2 i 3 domy. Jest to wynikiem nie'ctost.atecznydl nadziałów ziemi w przeszłośoi, i syn, który oddzielał się od ojca, nie miał miejsca na budowę domu poza terenem zagrody oj~a. Budynki go.~podarcze i ,domy mieszkalne w zagrodzie są rOZ'plan'Owane litery P. Okalają one teren podwórza, pozosbwiając środlkową część podwórza wolną. w formie rosyjskiej 'Na za-budowania gosp'Odarcze ,składają się: chlewy, stajnie, piwnica i szopa-podcienie. Przybudowlie szopy używano soch - słupów o średnicy do 20 cm, wysokich ok. 3 m. Na sochach układano piereklady (poprzeczne O'krągłe belki), do ni.dh zaś umocowywano krokwie. Na krokwiach umieszczano !kwtę, zwaną reszoto, !którą poszywano drobnym chrós·tem a następnie .słomą. W osiedlach stepowych śro.dkowączęść podwórza /poIkrywają często płas'kim dachem, tzw. plaskuchoj, który pozostaje przez cały rok, a zimą chroni podwórze przed za:spami śnieżnymi. Dach nad podwórzem jest w:zno:szony również na soch<:lJchi pierekladach. Pod podcieniem urządza się powieć, tzn. płaski pomost 'z żerdzi do składania siana. Zabudowanie podwórza w formie litery n znika powoli, gdyż przy ikołchozowej orga,nizacji wsi szereg budyn'ków gospodarczych staje 'Się niepot'rzebny '(np. stajnie, wozownie). Na 2lw01nionych w ten sposób miejscach :za1kłada się O'grady warzywne lub sady. :Ohlewy :są najczęściej z ciosanych bierwion, !Spichrze z cegły, szopy natomia'st mają ściany po&zyte opłotikami. Piwnice i spichrze są budowane najczęściej z ubitej gliny, wznoszone na kamiennym fundamencie, na którym ustawia się podwójne dre\\'lliane ściankJi. Przestrzeń między ściankami zapełnia .g,ię!Suchą słomą, którą zalewa się płynną gliną, starannie wymieszaną i ubijaną nogami lu!b specjalnymi międlarkami. <Po wy:;chnięciu gHny drewniane ścianki 'rozbiera się. Go:spodarczebudynki kokhozowe znajdują się na skraju wsi i zaL'JWYczaj [budowane są z cegły lub ciosanych bierwion, kryte blachą, tawi.::ą, dachówlką, a czasami słomą. Wśród zabu.dowań gospodarczych brak zupełnie pomieszczeń do su.szenia ziarna. W XIX w. były jednakże na tym terenie budowane stodoły podobne do stodół Środkowego Powołża. P,rawdopodobnie ludność rosyjska, która przybyła z północnych okręgów gÓI1nejWołgi, ,siłą tradycji utrzymała Istodoły jako nieodzowną część gospodarczych zabudowań. 8topniiowo jednak stodoły pazni'kały, gdyż dostatecznie suchy klimat nie 'Wymagał ,specjalnych pomiesz'czeń dla suszenia ziarna. P ra c e B a ł t Y c ki ej K ompl elks owej Eksp edy.c j i Ant r o p o log i c z n o - E t.n o g r a f i c Z fi e j w latach 1953 i 1954. W ciągu laba 1953 r. Bałtycka Kompleksowa Ekspedycja Antropologiczno-Etnograficzna pod kierownictwem prof. N. N. Czeboksarowa kontynuowała swe prace na terenach Litwy, Estonii i Łotwy. 205 Zebranie materiału antropologicznego, które było podstawową pracą oddziału w ciągu dwóohsezonów, zostało zakończone w 1954 r.; zaplanowano tyłko prace uzupełniające i kontrolne. Zadaniem bieżącym jest opracowanie ma'teriałów z 195[2i 1953 r. Zostanie przygotowany do druku tom prac Bałtyckiej Ekspedycji, poświęcony problemom etnicznej antropologii tego terenu. Prace etnograficzne podobnie jak w 1952 r. były skierowane na badania kultury materialnej Ło,tylS'Zów,Litwinów i Esto-ńczyków ,celem 'wyjaśnienia ich historii oraz oharakteru z'\NIiązkówkulturalnych z narodami są'Sie.dnimi. Równocześnie w większym !St<l'pniu niż w pierwszym roku zwrócono uwagę na badanlil8 socjalistyICZlllyc'hprzeobrażeń w bycie i 'k'Jlturze chłops,t1wa kołchozowego. W 19!5i3r. naj szerzej rozwinięto prace etnograficzne na terytorium Łotewskiej SRR, gdzie równocześnie pracowały dwa oddziały etnogra'fi,c~ne: Oddział IInsty'twtu Etnografii AN "ZSRR w :Składzie 7 osób (kierownlik oddziału L. N. Terentiewa) i Oddzial Instytutu Etnografii i Folkloru AN Łotewsikiej SRR w składzie8 osób (kierownik oddziału M. K. ISlawa). Pod·stawowe badania iter.enowe obu oddziałów były prowadzone na obszarze Widzeme, .centra1nej i północno-wschodniej części ŁotewJskiej SRR w {)kręgach Cesiss'kim ii Ałuksneńskim. Oddział [nlS'tytutu Etnografii AN ZSRR pracował także w gauieńskiej dzi,eluicy, i w innych okręgach marszruty antropologów. Es,toński Oddział Etnograficzny, podzielony na trzy .samodzieLne grupy, liczą'ce razem 7 osób, kontynuował rozpoczęte w 19·5r2. r. badania na terenie w.sdhodniej Estonii. Jedna IZ grup pod kierownictwem A. Ch. Moora pracowała na Iterenie północno-wschodniej Estonii, druga pod kierunkiem ·L. Treesa - na terenie połUldniowo-wsahodniejEs,tonii, trzecia pod kierunkiem E. W. Richtera w peczor,sIkim okręgu dzielnicy pskoWiskiej. Oddciał lltewOlki, liczący 13 osób, pracował ·na terenie Litwy ~ntralnej, w ok~ęgach: Doinuwskim, Dad\\liili-szskim i Kiejdańskim 'Sąsiadującymi z rejonami ZJbadanymi przez ten oddział w 195,2r. Niektórzy z ucz.estników ekspedycji przeprowadzili Ibadania UlZupeŁniające. Praca na wymienionych trzech terytoriach :była' /prowadzona wspóliI1li·ez oddzialem rosyj.skiej ekspedycji !powołanym przez In:s,tytut Etnog.rafii AN ZSRR w 1953 r. pod !kierownictwem O. A. Ga.ncki~j. Do za~ kresu prac tego oddziału naJeżaly badania !kultury matenalneJ ludności rosyjskiej zachodnich dzielnic RSFRR, (Smoleńsk, Wielkie Łuki, P:~ów), również w przyległych okręgach wschodnich Łotewskie:' SRR, w zWlą~m z przygot.owaniem atlasu etnograficznego. Próba współpracy oddzla~ow Bałtyckiej i Rosyjskiej Ekspedycji w pasie etnicznych granic narodow: rosyjskiego, białoruskiego, łotewskiego i estońskiego udała się z~akomicie. Pozwoliło to, mimo dość 'szybkiegoposuwania .się ekspedYCJI, na odkrycie pewnycih nowych zjawisk, oharakteryzujących drogi przenika- �206 nia elementów kultury materialnej i duchowej do sąsiadujących ze ,sobą narodów, co świadczy o historycznlie utrwalonych związkach przyjaźni i ścisłym powiązaniu bytu sąsiednich lub współżyjących z sobą narodów. Wszystkie o<1działy etnograficzne specjalnie starannie badały budownictwo chłopskie, ubiór rodowy i tradycyjne narzędzia do uprawy ziemi. Leżało to w z'amiarachekspedycji, by na tych trzech odcinkach prześledzić etniczny rozwój wschodnionadbałtydkich narodów oraz 'charakter ich związków 'kulturalnych z .sąsiednimi narodami. Najwięcej materiałów zebrano z zakresu budownictwa. Wyniki dwuletniej pracy Bałtyckiej Ekspedycji i zbiory zachodniego oddziału Ekspedycji Rosyjskiej pozwalają w pełni określić typ domostwa ludnościWlschodnich okręgów nadbałtyckich r€lpubliik, jak również ~enrtralnych i północnych okręgów Łotwy i Litwy. Uściślenie granic rozprzestrzeniania się domostw zachodnich okręgów zostało włącwne do planu prac terenowych 1954 r. P,race terenowe w zakresie materiałów o ubiorze były głównie skierowane na badania ubioru w-"lPółcze1snego, gidyż ubiór tradycyjny tych okręgów jes't bogato reprezentowany w kolekcjach muzealnych. Stosunkowo mało uwagi poświęcono badaniom nad narzędziami do uprawy :ziemi. K,ierownictwo ekspedycji, zdając ,sobie spra'wę ze znaczenia tych materiałów dl.a roz;strzygnięcia problemów etnogenezy, wywalczyło zgodę na rozszerzenie ,slkładu ekspedycji i ,zaangażowanie dodatkowyeoh pracowniu(ów, którzy zajmą ,się wyłącznie 'badaniami narzędzi do uprawy ziemi. Wi'ele pracy poświęciła ek.'ipe!dycja badaniom chłopskich osiedli, ~_ jaśni:eniu Ich typóW i form, określeniu czasu powstania pos:zczególnych punktów zasiedlenia i historii ich rozwoju. Równocześnie były prowadzone badania zasadniczych przeobrażeń typu osiedli i wyglądu zaisiedlonych punktów w związku e rozpoczętą akcją przesiedlania kOłchoźników z chutorów do osiedli kołchozowych. Celem zbadania pl'Ocesów przeobrażeń socjalistyczmyc<h bytu i kulturychłcpstwa ikołchozowego oddziały ekSlpedy,cji przeprowadzały ,stacjonarne obserwacje. Oddziały Litewski i Łotewski pracowały wg programu lnstytutuEtnogra Hi AN ZSRR, 'badając całokształt życia chłopstwa kołchozowego, życie społeczne i kulturalne wsi, zwyczaje domowe isbosunki rodzinne. W łotewskich kołchozach współpracowali z etnografami folJkloryści. Estonia 'posiada ilościowo najbogatszy materiał etnograficzlny, gdyż w lartach burżuazyjnej dyktatury, jak też w okresie przed Rewolucją Październikową, 'Prowadzono intensywnie zbieranie mater,ialów.Prace organizowało Muzeum Etnograficzne w Ta,rtu, które posiada dziś najbogatsze kolekcje i wielkie archiwum n<lJukowe. W:ększa część tych materiałów wymaga krytycznego O'praeowania i uzupełnienia, niemniej ,posiadają one wielką wartość. 207 Drugie miejsce co do ilości zbiorów ,etnograficznych z-ajmuje Łotwa. W latach burżuazyjnej dyktatury najbaifdziej opracowanym tematem etnograficznym Łotwy było budownictwo. Najgorzej przedstawia się sprawa materiałów etnograficznych na Litwie, specjalnie w tej części, która w okresie międzywojennym należała do państwa polskiego. Materiały zebrane 'W latac'h 19120do 1940 r . .są bardzo skąpe, a prac etnograficznych w tych latach nie prze,prowadzaro ,S'ię na Litwie. Najbardziej z'badanym okazuje się .strój ludowy. W muzeach w Tartu, Rydze, Wilnie, K'o'WInie zg,wmadzone 'Są bogate kolekcje ludowego stroju Estończyków, Łotyszów i Li'twinów. Większa ich część wstała zebrana jeszcze w okresie !przedrew olucyj!nym iJrzy udziale lub z pomocą cerut'ralnych instytucji etnograficznych Moskwy i Petersburga. Wielką wartość !posiadają rówiIl,ież kole!kcjestrojów Państwowego Muzeum Etnogrrafii Narodów ZSRR iw Leningradzie. W Estonii dobiegają ;k'ońca Plrace nad A~bumem Ludowego stroju, który jest przygotowany do druku przez Instytut HiSitorii ,~Muzeum Etnograficzne AN Es:tOll,skiej SRR. Autor,ami albumu 'są uczestnicy Bałtyokiej Ekspedycji. A. Zarynja, pracownik Instytutu, przeprowadza interesujące badania nad ubiorem i tkaniną il1a podstawie ar,cheologiczillych mat.eriałów wykopaliskowych. Nie mniej interesująca jest praca M. K. Sławy o kobiecym stroju łotewskim w c.kresie od XVli! w. do cza,sów współczesnych. W badaniach nad architekturą ludową przoduje w Latach ostabnich Litewska SRR. Materiały o budownictwie ludowym zbierane w terenie w przeciągu kilku lat posiadają wielką wartość. W chwili obecnej zespół katedry przygotowuje do wydania cztery albumy o budownictwie ludowym. Badania nad budownictwem ludowym w 1954 r. zostały włączone w plan naukowo-badawczy prac Instytutu Architektury i Budownictwa Akademii Nauk Litewsk!ej SRR. BadaiIlia naukowe nad narzędziami do uprawy ziemi dotychczas nie były pro'\\adzone przez .radzieckich etnografów Ło+wy i Estonii. Dalszy rozv-:ój pra,c etkspeoycji 'W dużym stopniu będzie zależał od tego, jak !dalece włączą srię w jej p,race :s'PecjalEci nauk pokrewnych (historycy, archeologowie i językoznawcy), do czego należy usilnie dążyć. Na uwagę zasługujer;rćba e:stoń,skich folklorystów zbadania ustnej twórczości ludowej w związku z rozl\V,iązaniem ,problemu etnogenezy na;I'lodu estońslkiego. i " l ~ l :1,, ,I F e r g a ń s k a Ek :sp e d y c j a E t n o g r a f i oczn a została zorganizowana 'w 1950 r. Pods,tawowym zadaniem ekspedycji 'są badania procesu tv,crzenia się kultury narodu uzbeckiego. Eksor;.e-ctycjazos'tała podzielona na trzy grupy. Grupa pierwsza przeprowadzała badania stacjonarne w kołchozie im. Stalina, okręgu czartakskiego, dzielnicy namańgańskiej. Je,st to jeden z wy'Sokourodzajnych ;; �208 209 cśrcdków ruprawy bawełny. Grupa druga ekspedycH przeprowadzała badania kołchozów .zasiedlonyM przez Kilpczaików (półnoana ozęść doliny fergańskLej). Zasadnicze badania grupy obejmowały tematy: a) pochodzenie Kipczaków Fergany, b) proce~ ikształtowall1ia ,się współJczesll1ej kultury socjalistycznej u ludów na pół koczowniczych, których gospodarS'tw'V w przeszłości opierało ;Się głó'Wnie na hodowli bydła, zaś uprawa roli ,stała na ni-sk!m poziomie. Trzecia grupa rozpoczęła ,swe prace w 19512 r. na terenie jednego z największych kołchozów im. Stalina okręgu taszłakskiego. J,eid:nym z głównych problemów Qpra,cowanych przez Ekspedycję FergańlElką jest )problem hisiorii o;ocjaillych stosunków; gru-pa trzeciazajn;owała się nim specjalnie. Wnioski opracowane na podstawie rnaltenałow zelbranych na terenie dwóch największych ośrodków kołchozowych 'Fergany .są c'harakterystyozne dla całego UzbekiS'tanu. W pracach Fergań-skiej Ekspedycji wiele mLejl>ca zajmowały b~dania nad zagadnieniem rcdziny i stosunków rodzinny'ch. Zebrane materiały dowodzą, że ekonomic'zne wyzwolenie kobiety spowodowało zer:vani: z patriarchalną rodziną kiszłaku, ustala się zaś forma małej, oddzrelneJ rodziny. Druga g-rupa ze:brała interesujące materiały za1gaidlIlienie pochodzenia Kipczaików fergańskich, dall1ej grupy etnicznej. , I1Zucające dotychczas A. K. Pi s a A. I. S o b c z e n k o, Afryka we współczesnej literaturze etnograficznej A. 'I. So'bczenko rozróżnia !dwa okore-sy w etnografii amerykm'lskiej: 1) cd połowy XlIX w. do drugiej wojny światowej .~2) od początku drugiej wojny i1wia-towej do chwiJi obecnej. ·Ameryki. światło na mało ?Jba- O. A. Sucharewa podsumowując stawia następujące wnioski: 1. istnieje IDonieczność badań IstacjonarnYJCh na terenie jednego obiektu; '2. kołchoz, a nie osiedle, powinien być obiektem monograficznych badań; 3. istnieje konieczność chronologicznego pogłębienia badań mono,gTaficZll1ych, gdyż porównania 'są wa:imym eloementem każdego badania i pomagają we właściwej ocenie zjaw1s'k. c z y k i B. Ch. K a r m y SlZ e wa. Proce ,etnograficzne w latach 1952~lg53. Oddział Etnograficzny, zorganizowany przy Instytucie Hi-storii, Archeologii i Etnografii Tadżyckiej AN SRR przy,stąpił do pTac w dzielnicy Ga.rmskiej. " W latach 1952-1,9'5(3 przY'stlllPiono do badań na terenie basenu rzek Su.rchoba-Wachsz'a. Rezultatem podjętych prac są szczegółowe materiały do historii kształtowania się zasiedlenia, przesiedleń, toponimiki, kuLtury materialnej, bytu rodzinnego i ,stosunków :socja1nYICh 'W okresie przedrewolucyjnym. Kierownikiem prac na terenie dzielnicy Garmskiej jest N. A. Kisliakow. w Poza tym oddział prz€lprowa:dzil -badania iI18d kulturą i bytem robotników LEnir,'tadskiego kembinatu jed'wabnicz€lgo. W trakcie prac oddział ,wY'sLukiv.ał i zbierał eks1=ona:ty etnograficzne dla Muzeum Archeolog1cznego i Etnograficznego im. M. S. Andrejewa. Wśród zebranych eksponatów największe zainteresowanie budzą hafty złotem szyte. I' Tadżykistanie Obok badań etnograficznych przeprowadzono również pomiary antropologicZJ!le nad Tadżylkami i innymi ludami p~d. Tadżykistanu pod kierunkiem L. W. Oszanina. Wynikiem prac jest przy;gotowany do druku materiał pt. Materiały o etnogenezie ti'UrkojęZlycznej ludności Tadżykistanu. , '". Od polc<lwyXIX w. do 19120 r. amerykańskIe :prace etnograficzne ograniczały się do wydawania słowników i gramatyk języków plemion afrykar1s:kich. Mniej wiĘlcej ok. 1920 r. p'race nabierają więks,zego rozmachu, O'rganizuje 'się ekEpedycje Ipod kierownictwem takich etnografów, jak G. Schwab, W. Hambly, M. Herskovits i in. Ruch ten wiąże się ściśle z. okresem inwestowania kapitałów ,amerykaóskich w krajach Afryki. Prace etnograficzne tego olo'esu ,są pis,ane 'Wyraźnie z pozycji idealislycu:ych. Fed '\[!:ływem teorii lCleterminizmu i niemieckiej 'Szkoły kulturowo-historycznej etnografia amerykańska stwarza swoją t e o r i ę k u It u r o w y c h a r e a łów lub kulturowych kompleksów, która w zasadzie niczym się nie różni od niemieckiej teorii kręgów kulturowych. Pierwsze opracowanie w duchu koncepcji kulturowych areałów wydał M. Herskovits pt. Wstępna analiza kulturowych areałów w Afryce i Kompleks hodowli bydła we Wschodniej Afryce. A. L ScbClzenko .c.onali.zUjącteorię kulturo'Wych areałów wykazuje, jak wieje zapożyczyła ona z pc,glądów Frcbeniu,sza na zagadnienie kultury. Zwolennikiem teorii kuHurowych a'realów jest Hambly. Niewiele zresztą wniósł Oul nowego do opracowań ludów Afryki. Drugą teorią niezmiernie popularną wśród etnografów amerykańskich i dziś jest t e o I' i a a k u l t u r a c j i - zlepek ni-emieckiej koncepcji kulturowych kręgów i amerykańskiego etnopsychologizmu oraz angielskiego funkcjonal'zmu itd. R. Redfield, R. Linton i M. Herskovits wydali wspólnie pl"a'cę pt. Podstawa badań akulturacji, z której wynika, że etnograf przeprowadzając badania powinien mieć na uwadze stale cel swojej pracy, który nie zawsze musi być czysto naukowym, lecz powinien równi,eż służyć pomocą administracji w przeprowadzaniu określonej polityki. Teoria akultwracji je,st bliska szkole B. Malinowskiego. Spośród innych prac możGa wymienić pracę M. Herskovitsa o Dahomeyach, S. M. Harleya i() t.ajnym .sojuszuPoro i Literii, zawierają bowiem one obszerny i cenny materiał etnogpaficzny. Wg A. I. Sobczenko drugi okres etnografii amerykańskiej rozpoczął się w chwili przystąpienia USA do drugiej wojny światowej. Wzrasta zainteresowanie rządu amerykańskiego Afryką, co z kolei wyraża się we wzroście publikacji wszelkiego rodzaju. Znany amerykański 14 "Lud" t. XLIII �211 210 ~ f Ii i I \ etnograf W. Cline, autor prac o północnej Afryce, dru~owanyCh prze: wYdawnictwo General Series of Anthropology, nie stara SIę nawet ukryc celu swoich etnograficznych badań i wyraźnie oświadcza, że jego opracowania mają służyć do celów wojenno-strategicznych. Do katege'rii usługowej litera tury etnograficznej, amerykańskiej, należy zaliozyć I:.rzewodniki zebrane ,w jedną serię, a wydane pt. African Handbooks. Muzeum uniwersytetu PensylwanH (dział afrykanistyki) w latach 1943-1947 wydało 7 serii poruszających zagadnienia: językowe, składu ludności, zasoców eikoncmicZll1Y'ch, admini.stTacji kolonialnej i tubylców jako siły roboczej i in. . . Charakterystycz.ną cechą prac badawczych nad Afryką po 111 ~oJme ś'\dato\\ ej jest takt, że bicrą w nich udział przed,stawiciele dyscyplm me związanych bezpośrednio z etnografią, a etnografowie. ~ążą .~o objęcia całego rI:roblemu Afryki iop-racowują zalgaclJnienia admlmstra,cJI koloUlalnej, ru,chów na'redowych i in. AmerykańSlkie Towarzystwo Antropologiczne (Wenner Green Foundation for Anthropological Research Incorporated), do którego należą etnografowie (Ea,scem, Herskovits), językoznawcy, socjologowie ~ psychologO\\ ie, :I:racuje obecnie nad rozwiązaniem tzw. problemu węzło~ międzynarodowych. W stosunku do kontynentu afry1kańskiego węzły mlędzynarodowesą rozumiane np. jako zagadnienie rozpowszechniania tkalnin 'na .ter~: nie Afryki Wschodn'ej. Z wydawnictw, które mogą służyć przy real1zacJl pkt. 4 programu Trumana, należy wymienić przewodnik bibliog~afiCzny, wydany w Waszyngtonie w 1951 r. pt. Point four Near East and Afnca. Reak,cyjna rola etno'grafii amerykańskiej najbardziej jaskrawo Wystę~ puje w pracy R. E. A n d e l' s o n a Liberia, afrykański przyjaciel ,,:merykt. Spośród postępowych etnografów amerykańskich, którzy., W. SWOIch pr~cach rozwiewają mit niezależności Liberii, 'należy wymlemc Je,dnego z naJpoważniejszych ekonom'stów i historyków W. E. Du Bois. Prace jeg.o poświęcone Afryce: Black Folk, Than and Now i The World and. Afnka są oparte na systematycznie opracowanym materiale. W. E. Du BOIS zwalcza różnego rodzaju reakcyjne wystąpienia o niezdolności samodzielnego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego ludów Afryki. . . . Również E. G. R o b e s o n, znana działaczka społeczna, w IkSlązce swej African journey (194,5 r.) demaskuje niedorzeczność teorii Tasistlow,s~iej o prymityv.mości rozumowania ludów Atryki oraz wskazuJe~a~trasZ~I~y z !każdym dniem pr,otest przeCIW Impenal1u cisk kolonialny i wzrastający . . stycznej polityce metropolii. post~powi d~',ałacze ~mery~'anSCy zorgamz~wali Radę do spraw Afryki (CounCIl of Afncan Affairs), ktora ma za zadan.e prostowanie kłamstw rozs;ewanych przez reakcyjnych etnogl'3.fóv: i przedstawicieli innych dyscyplin oraz podtrzymywanie ruchu wyzwolenczego ludów Afryki. Czasopismem Rady jest "Freedom" ("Wolność"). Na czele Rady stoi P. Robeson i W. E. Du Bois. E. E. B ł o m k w i's t, Wspólne cechy budown:ctwa w:ej:skiego Rosjan Pochodzenie narodów rosyjskiego i ukraińskiego z jednego pnia ,przejawia się w podobieństwach języków i kultury jak Tównież we wszystki,ch innych fmm.ach i'ch życia i bytu, m. in. w bud'ownictwie. i Ukraińców. r j .t' i I Współcze"'ne demo,stwo chłopskie - rosyjskie i ukra'ińskie - przedstawia dziś zjawisko wielce złożone. Autor w swym artykule ogranicza się do trzeah zagaónień }:cd-s'!awowych budownictwa wiejs,kiego: a) .l'ozwoj'u star'OŻylnych fo'rm dcmostwa chłopskiego, b) rozplanowania wnętrza j U'rzc,dzenia dawnego dcmostwa,c) nie'ktÓ'rych metod dawnej techniki budowlanej. NajbaTdziej prymitywnym budownictwem mieszkalnym był dom jednoizbowy bez sieni. Wg danych archeologicznych z VIII i IX w. była to podstawowa forma budownictwa wschodniosłowiańskich plemion, a według wszelkiego prawdopodobieństwa charakterystyczna również i dla okresu wcześniejszego. Jednoizbowe ogrzewane domostwo jest często wzmiankowane w stlarorosyjskich kronik'3.'Ch pod nazwą istopka, istobka, ystobka (nazwa związana ,ze słowem istop:ti - napalić) lub pod synonimami: ystba, iśćba, .stba, przekształcone następn',e w słowo "izba". Nazwy te przetrwały do dziś - istopka, stopka, w okręgach nowogrodzkim, wołogodzkim i kirowskim to Jjieduża izde'bka lub na terenie zachodniej Białorul,i - maleń!ka chata. W okręgu wołogodzkim nazywane są tak chatki stawiane w le,ie przez myśliwych na ckTes polo'wań lJi'llowych. Leśna "istopka" była niedużym zrębem, wpuszczanym na kilka wieńców w ziemię. z ogniskiem pośrodku, z niskimi drzwiczkami i malutkimi okienkami w tylnej ścianie i nad drzwiami. Pod tylną ścianą wyściełano tzw. polati (legowisko), zaś u bocznych ścian stawiano ławki. Termin istopka znany jest również na terenie płn. Ukrainy i B:ałorusi. Zachowały się do dziś w ob:rębie zag,rody chłopskiej jednoizbowe zrębo'we budowle z ~cdłcgą ubitą 2l :1.iem~,z piecem lub cgniskiem, służące dio przechowywania wa'rzyw w czasie zimy. Istopka -zachowała się również w okoliC8.llh, gdzie z powodu wilgotnego gruntu ,nie można kopa.ć piwni'c. Istopka Ibudo\\ar:a jest niekiedy z ·sufitem, czasem pokryta tyl,ko ,da'chem; w czasie mrozów ogrze,\\,'ana jest pie,ce'll, najczęściej 'kurnym, albo też ognisk:em ,wkładanym z kamieni rośr0dku izty, a czasem ro pros'tu przyniesionym z chaty garnkiem z rozżarzonymi węglami; oświetlona jest maleńkim zasuwanym okienkiem. Istopka o tym samym przeznaczeniu zna'na jeGt u Wielklorusów z okręgów pskowskiego i wielkołukskiego pod nazwą mszanik, gdyż budowana jest dla większego ciepła na mchu. Wszystkie typy isto]::Ek należy uważać za staTe formy budownictwa ruskich plemion. Na uwagę zasługuje wyrażenie na istopke, oznaczające ,wszystkie miejsca ponad sufitem, pod dachem; wyrażenie to odpowiada ,rosyjskiemu na czerdakie (na strychu). �212 213 W XIV 'W. jednoizbowe mieszkania :spotyfka się jluż :bardzo .rzadko. Była to zazwyczaj samotna izdlebka lub ohałupa bez zagro1dy, w której dożywali swego wieku samotni 'sta'rcy (np. chiżka u dońSlkkh kozaków) lub wyr?~,nicy wiejs1cy. W okre1sie późniejszym jednoizbowe domostwa .,spotykaslę iI1aterenach nie zago.spodarowanych, jako pierwszy etap budowmctwa no'Wo~ osiedleńców; w okresie przedrewolucyjnym domy takie stawiali chłopI biedniacy lui!:>też nowożeńcy. Dom bez ~sienj; z rza'dka tylko :był Ispotykany w płn. Rosji, Syberii i Ukrainie. Następnym etapem 'rozwoju budownictwa wiejiskiego był dwuizbowy .dom składający się 'z ogrzewanej iZby miewkalnej i nie og'rzewanej s'ieni. Wielkorusowie nazywali sień sieni, na południu - sency; Białorusini - seney .lub senkl, a Ukraińcy - sini. DWlUizbowe mieszkanie jest !dość wczesnym zja'Wi1skiem na terenach zamieszkiwanych przez w'SdlOdn.ich Słowian; ,spotyka się je już w Xl i XlIIIw. Wzmianki IQ sieniach w miejskich domach drewnia'nych spot)'ika 'się wielokrotnie w starych kroniikach z XI i XII w. W wieka,ch od X:VIIILdo XIX dwuizbowe mieszkanie stało ,gię zjawiiskiem pow'szechnym. W środ1kowej i płd. Rosji spotyka się formę przej,ś'Ciową mi'ędJzy domem jednoizbowym a dwuizbowym. W miejsce ,sieni stawianlo lekkie ogrodzenie ,bez ścian, bez pokrycia lub z pokryciem; cza'sami }:osiadało pokryde i ściany. Taką odmianę sieni Ukraińcy nazywali chalabuda lub zachiszcz; sporząictzona /była ona z słoCImylub trzciny 'W form,ie Is'załasu. W olkręgu tulskimi na Bialoru,si w Gr,oclizi;eńSikiemj; Moło'Ciecznia,ńskiem sień przybiera nazwę pristen i tristen; obie nazwy podkreślają wtórny, dod,atkowy charakter tej części tdomostwa. Z czasem lekka przybudówka z }:odcieniem przed weJsclem do domu przeobraziła się w nie ,ogcr:zewaną; najczęściej bez sufitu siel1, która stanowiła część składową domu i była pokryta wspólnym z nim dachem. stare budownictwo trzyizbowe, kryte wspólnym dachem, składało się u Wielkorusów z ,izby, sieni i kleci, u Ukraińców z chaty, sini i komory. Kleć i k<lmora były to nie ogrzewane 'Pomieszczenia służące przeważnie do przechowywania dobytku ,rodziny, obok tego służyła za sypialnię now,O'żeńców odpTQIwadzanych tam P<l olhrzędzie ślubnym ,przez swacię. Młoda para sypiała w kleci nie'Za:lWilie od pory roku aż do momentlU przyjścia na świat dziedka, następnde sypiała tam tylko latem. Trzyiiz'bowe domostwoQzostało odkryte przy wykopali'EIrl:ach z XI'll w. w Suzdale. Poszczególne izby były tam cd siebie OIdgrodz'one glinianymi przepierzeniami. Wg pisanych źródeł trzyiz'bowe domos1two. znane. bylo j.uż w końcu X w. na Rusi Kijowskiej jako mieszkanie członkow druzy n kSIążęcych. Z biegiem czasu, zależnie od wzrostu członków rodziny lub dobrobytu w gOEI=cda'rstwie, kleć-komora zaczęła przeobrażać :Elię~ ;pomies~c~eni~ mieszkalne. W ten 5P<lsóh powstał późniejszy typ hudowll, tzw. swwz, tJ. dwa miesZJkalne 'pomieszczenia powiązane 'sienią. Przy liczniejszej Todzi:nie były to dwie chaty lub i~by; natomiast u Ibogatszych gos,podaTzy 'były to czasami zimowa izba i letnie pcmieszczenie (nazywane 'letnia lub 'biała izba" gorniJca, Ś'wietloca, przez Uk'raińców świetlica, kimnata). TrzyizbowIe dcmostlWO feudalnej szlachty Rusi KijowIskiej, Istało się z 'biegiem czasu typowym dla bojamkich dw<ll'óW i boga'tych mieszczan staroruski'ch miast. PojaJwienie [~ię cegły w,XV w. nie wyrugowało tradycyj_ nych fC'rm !budownictwa !drewnianego. Za'chowane murowane domy z XVII w. bogatych mieszkańców Pskowa, Jarosławia, Gorochowki i in. są budowane według ;planu typowego dla torzyizbowego układu. TrzyJz'bowe domy przetrwały najdłlUżej w IbUJdownktlv."iewiejskim, Iszczegó'lnie na Ukrain:ie {[l'ró,cz.jej :płn. części); charak1terystycznebyły one również :dla całej IpId. części WielkoTUlsi oraz dla za,chcdnich terenów rosyjskich (Srnoleńsk, Psków). Na terenach Górnego Powołża i na Północy ,w :ośrodk.cllchzamieszkJiwanych przez WieIkefusów tflzy,izbowe dcmo'stwoz tzw. kleciq zniknęło od dawna. Kleć Losf-ala tam wchłonięta przez ,kryte pC1dwórze, charak,teryst.yeme dla tych teTf:'nów. W tien ,sposób kl,eć ,stała Is,ięczęś'cią skł<1dciwą podwórza, a nie mieszkania. Późniejsza forma trzyizbowego domostwa, tzw. dom na dwie izby, spotyka się na tych terenach tylko w postaci zabytku. Trzyizi:::cwe domoiStwo datuje ISlięz ciluesu Kijowskiej RUIsi, w Iswej dawnej formie: izba (chata) + sień + kleć (komora) przetrwało do dnia dzisliejszego u Ukraińców i WielkoI1UsÓw. Najbardziej ŻYlNym dowodem 'W's'pólnoty pOdhC'dzeni,a domOiStwa rOisyjskiego i ukcr:aińskiiego jest jego układ wewnętrzny i urządzenie. W jednym kąci,e izby lub chaty :stał ogromny piec, za,b'ierający nieje'dnokrotmie 1/4 'Powierz'chni miesz'kalnej. Na przekątnej od pieca zn.ajdował się kąt reprezentacyjny, tzw. perednij lub czerwony, gdzie wisiały ikony i ustawiony był IStÓł.Piec umielszczony 'W kącie oddalonym od węjści.a z kątem re<pcr:eze,n1aICyjnYmkoło dr<zwi jest charakterYISJtYICzny dla domootwa połwdJniowych Wielkorw5Ów. PrzYistępując do r<J'zpatrzenlia P<ldstawowych elementów urządzenia domostwa, w pierwszym rzędzie należy wymienić piec. Tzw. duchowaja piecz jest pochodzenia wschodniosłowiańskiego. Badan!,a archeologiczne na terenie Ukrainy stwierdzają jego istnienie już na początku 3 tysiąclecia przed n. e.; prototyp jego z,ostałodkryty przy wykopaHskach iZ okresu IkultlUry rolnej u plemion trY1>oIEkioch. Kwadratową ą:;odis'tawę pie,ca Isporzą'<1zaIsię z drzewa (:zrąb albo tardce 'na s'tojakach), ubija Isię 'Z gliny lub układa ,się z ceglieł. Na podstawie układa 'slię z gliny lub cegieł pale:ni'sko, 'nad kw'rym wznosi się tsklepienie pieca. W glinianej powierzchni pieca robi się niewielkie wgłębienie służące do p,rzeohowywania zapałek, $<lli, ISl1lSzeI1lia rękawic itp. Prz€ldnia część :podstawy pieca jest wysunięta przed paleniskiem i two- �215 214 rzy tzw. szestok (u Rosjzm) Lub pripicwk(u UkraJiń<:ów). W tzw. czarnych lub ikurnych riec<l;ch 'rrzypiecek był otwarty, natomiast nad pÓŹIlJiejlszymtzw. b,alym p.ecem urmoco"vano nad przypieckiem kożuch (u Rosjan) lu'bkomin (u UkraińcćlV.'); ,tył to okap, który roohłaniał i odprowadzał dym do ,koJTllina - znane Eą równ:eż krmy rośre>dnie. Na'jprymitywniejszą fc!'mę pół:kumego pieca spotyka ,się w niektórych wsiach Zakarpackiej Ukrainy. Nad przewodem pieca umocowano kisz (pochlani<lcz dymu). Później ,piec olm.ymuje jue: trwały komin, 'sporząd.Z!oilYz guiny lub cegieł, z horyzontalnym I:r:iewodEm odprowadzającym dym do sieni. Ten tY'P pieca jEi3't.róv;Il1,ież"Znany na Zakarpaciu; ,spotyka ,się go także w okręgu wo.rcl!:€:l!.skim.aż rdo H20 r. Znac.znie lepsze są ,piece "Ztzw. wyvJodem rob dymCIrem (1=0ukra;ńsku też bov:dur), nnpoWiSzechnicm:e na całej praw.ie Ukrainie i w wielu Clkxęgach ,płd:n. Wie1korusi. Dymar 'był ustawiony na. ,ziemi, a w jego dolnej części Ukraiilcy urządzali kab.eju, tj. niewielki gli.Iliany piecyk, na któ.rym można bylo gotować bez rozpalania ognia w >dużym p'ecu w chacie. C;zalsami dymar nie ,sięgał zliemi; w tym wypadku był Zibija/nyz de:nki,ch del3ek ,i rO:Zlpoczynałsię od otw'oru kcrminowego; u dołu ,był: zarr:ykacr-:yzasuwaną zalstawką d'rewnianą. Piece letnie, stawi2.lne na podwórzu lrub w cgrcdzlie rO'L'powlSzecihnionesą :na Ukrainie wśród dońlskiJch, kubańsk';ch i uraj,s'kich Ko.zaków, 'jak też wśród przesliedleńców rUlskich i uikraiń1skich w środkowej Aizji, aż do Dalekiego Wschodu. Należy I:cctkreślić, że piece letnie, które ISą c1dmianą [pIiec.aku'mego, były -stalwiane przez '1U1dzli, iktórzy nie .zn<:lligo i je.ctyni1e mcgli słyszeć o nim:. Piece letnie mają formę podobną kształtom pieców z okresu wczesnotSlowiańskich grc-dów w VIII-X w. Wa'żną C'zęśdą domCls'twa jelst tzw. przedni (czerwony lu'b wielki) kąt izby, który znajduje się w 'chata:ch uk'I'aińskich i wielkoruskich, naprzeciw wejścia, między śc'anami posiladającymi okna. Święty kąt południowych Wielkorusów różni 'się tym od q:ós<::nego, że jelst umieslz,czony u drzwi wejściowych i jedna z jego ścian p.rzylega do ,sieni, wc'bec ,czego :pozbawiona jest okien, Ukraińcy nazywają przedni kąt: pokut, pokuć, pokucia lub pokutcia, rzadziej kut i zakuto W 'zależno£Cii od nadawanego 'zmaczenia ,słowu kut, można podzielić teren na dwie strefy: rierwlsza - to centralna <c:zęść wielkoruskiego abslzaru (Górne F'Owclże, !kraj lI:riok~ki oraz kraj wiatiski), gdzie 'słowo kut lub kuć i kutn'k oznacza wolny kąt c'bok drzwi. W północnej zaś Rosji, tj. w Archangiellsku, Woło~dzJie, we w'!slc'hcdnichczęściq'ch okręgów leningradzkiego i nowo,grodzkiego maz w okręgach mołotowskim, swiendłowskim i Ina Syberii u ludów l'CI°yjskich z dawien dawna tu asic..ctłyoh, słowem kut określają kąt przed paleniskiem pieca, a babi kąt - przestrzeń za przepierzeniem lub za:s!c'ną,gdzie cdbywa 'się gotowanie. Granica między obu zna'czeniami !przebiega za Wołgą na terenie do1nej Karmy. , I ! •I Przystępując do rOZ1PatTZenia sprzętów domostwarulSkiego ;i ukraińskiego, należy Jla wstępie l:odkreślić, że 'Prawie wlszy>S'tkie meble, prócz \Stołu i paru ław, były nierulchome. Podsta'wowe urządzenie domol3'twa budowano li ciosa'no wra'z z domem. Na urządzenie wnętrza ,składały się: Jlie<I1uchome ławy, 'I=ółki, polaty (legcwiska), ISlk'rytki na naczynia i in. WykoTZytS'tanie ikażdeg'O kąta i Ikamej ławy było śdśle ustalome !przez wielowliekową pl'aktykę. Wokół ś'c:an biegły przymocowame do nich ławy {po ukraińsku lawi), 'Ponad o:kr:c.mi, wzdłuż ścian umies'ZlCzono pow.woszniki Iu'b poLcy (półki), 'nieco niżej maJeń.k,ie policzki (półecZlki) dla drobny,ch pr"Zedmiotów; um:eISlZ'CzonaCicek otworu pieca na ścianie 'I:ó~ka, dwu lUlb trzyrzędowa, służyła ido przechowywania naczyń; nazywano ją sudnik, bludeszn~k, Ukraińcy <nazywali ją m;snik. ,Pod półką oz naczynrlami, w m:ejsce nieruchomej ławy, w mon towano rcdzaj szafec"Zki na naczynia 'kuchenme 'zwane sudn :ca tub zalawok. W iZlhach WielkoruIsów północnych i ś'rodikowych ma1sywny zalawok wraz z sudnikiem ,był umieslZczo:ny na 'bocznej śc:ianie od wejśd.o.. 'za piecem. Nieruchorne ławy i legowiska do spania znane były już w VIII-IX w. w'I:ółziemiankoch Słcwi.an; były one wydęte w gruncie. Na terenie wlielko-rulskim krótka ława u drzwi wejściowY'ch nosiła :nazwę konik. W bardzo ,starych izba'ch konik był rodzajem /Skrzynki, której bocm.o. ścianka iko~o drzwi, z,robiona z grubej taTci.cy w pozycji pionowej, wys'tępowała (poza l.awę; górny ko'niec tej deski 'był wyci01sany w ks'ztałCJie końskiej głowy. Ława z koń.ską głClwą była przez Wielkorusów uwa'żallla '7.0. ławę p-rreznaczoną dla mężczyzn; w przedniej ściance tej ławy-slkrzynki były zrobione rozsuwane drzwiczki; mężczyżni składali tam swoje robocze na'rzędz.ia. Ongiś, w oikresie zimy, prz,echowywano tam ja,gnięta lub koźlęta i ptactwo domowe i WÓWCZ.alS rozlsuwane drzwiczki były zamieniane na -kratę. W płd. Wielkorosi na'Zywali świętym konikiem taką \Szafkę, gdy Ibyła urmiels'zczona w św:ętym kąc:e :pod obrazami; w takich wYp2.1dkach zawie,gzano nard U'lią daszek na /slli!1Urlkachi pr:zechowywano w niej chleb i jadło pozostałe z obiadu. Konik dawno już stracił rzeżbę w kształcie końskiej głowy, .zachC'wując 'I:cczątkowo okrągły rzeźbiony WYlstęp, później lS'tał się gładką ławą-sk'r"Zyn:ią, by w końcu XIX w. zamienić rsię na 2lwyczaj,ną ławę, wciąż jednak zachowującą swą pierwotną nazwę. W 'literaturze naukowej o istnieniu konika na Uk'rainie n:espotyka się wzmianek, lecz w latach 192·0 etnografowie uikratiń·scy odnależli w okręgu <:'zemidlo\\olskim konika wkSltałcie długiej deski, iktóra odgradzała krótką :lawę od drzwi wejściowych. Półka z naczyniami ku<:hennymi "ZI!lajdowala 'się zaws.ze na sOlanie koło otworu 'Pieca, ażeby była .pod ręką ,gClspodyni; natomiast inne pól.tki były Tóżnie 'rozmieszczone. Na północnej £danie obok drzwi umieszczano wielS'zaki na ubranie, przy południowej zawieszano w kącie ikony. Drugim z kolei elementem urządzenia mieszkania jest tzw. pol, nie �216 217 w znaczeniu po,dłogi, lecz !Szerokiego legowiiska umi€lszczonego między boczną ścianą pieca a prostqpadłą do niego Ś'ci<ll11ą domu. Pol zastępuje łóżko. Szerokość jego wY'nc1si'zaI2.wY'cz.ajl-Ili2 metra, wysokość ok. 7;5 cm; składa 'się z kilku de~€,k, jednym ke'l1cem je~'t opa·rty ·na dw'ce 'spoczywającej na dwóch d,rewniany.ch Istojakach lub glinia!Ilych pootumentachzwanej priwalok, drugim ·zaś końc€m pol wspiera się na ławie 'umieszczonej .przy ;Prostora<lłej do pieca £Icianie. Pod polem umi€l3zczanoskrzynie li kufry ;z.domowym mjeniem, zimą zaś trzymano tam jagnięta, ciel.c.1ki,prosiaki i ptactwo domowe, dołem z przodu cza&3mi odgradzano pol kratą; od czasu do czasu, ażeby powiększyć pojemność przestrzeni pod polem wykopywano dół na głębokość 3{)e-40 cm. T€·go redza'jru legowisko znane było na Ukrainie, na Białorusi oraz zach. i płd. okręgach Rosji. W północnej i środkowej Wielkorusi pol nie miał zastosowania w izbach, I~dyż drzwi \były umi€'sz,czone w 'ścianie obok ścianki pieca, w mieji3cu, gdzie przy innym rozplanowaniu wnętrza, znajdował się pol. Należy tu podkreślić, że wi,ejskie łaźnie w !północ'nej Rosji i na Powołżu miały ,roZJkład wewnętrzny odpowiadający całkowicie rozkładowi wnętrza mieszkań ,ukra,ii.~ko-lbic.loru~lkich i zad',cdiniorru~ik:ich, tzn. kolo drzwi był ustawiony ,piec z kamieni, z t:al€n;,~kiem zwróconym do bocznej ściany; 'za piecem mieściła isię Iszeroka ława zwana polek (czasami ,dwu- i trzY's'tOJpniowy); wokół pozostałych ścian biegły ławy do mycia s'ę. Rozkład wnętrza mieszkań czy łaźni terenów zachodnich jest chJarakterystyczny dla całego wschodniosłowiańskiego terytorium. Z chwilą gdy można stwierdzić, że rozkład wnętrza łaźni jest oparty na rozkładzie staroruskich mieszkań, staje się jasne, że ukraiński, białoruski i zachodnioruski układ wnętrza jes,t pochodzenia staroruskiego, który przywędrował poprzez rosyjską równinę na północ i północny wschód. Pol jest charakterystyczny dla tego obszaru, gdzie było rozpowsz,echnione budownictwo naz:emne, tzn. budowanie bezpośrednio na ziemi, bez; podmurówki, z ubijaną podłogą ziemną lub glini.alną. NieodzOlWną częEcią u,rządzenia miCl3zkań ulkraiń£ktch i ruskich są półki, umi€lSzczane nieco j;:owyżej wz'rclslu cozłowieka. P'ró~z półek biegnących wzdłuż śaian, lI:on<3.dranzmi cki€!Il,zawies:za·no również .półki tzw. griadki, Jlajczęściej między piecem a frontową ścianą. Określenie gr;ada jes't pochodzenia Istaroruskiego, znane już o.d XIiIII IW. W znaczeniu poprzecznej belki na odzież pod ,sufitem. W chacie ukraińskliej długie cienkie żerdzie zawi,esza'no tuż .po.d sufitem ,n8ld polem, rozw;e,szall1OlTIa nich odzież, obieli:t:ll1ęi przędzę. Podolboną żer-d# zawieszano nad pie'cem, do Isuszenia cebuli. W środókowej Uk'rainie zaWiie:szone żerdzie nazywa'ją żerdki, na Zakarp.a'CiuUl'chowała się .dawna nalZIWa gredci; Huculi Z1dcbią gredci rzeźbą :izazwyczaj wiesozają na nich koł.dry. W b. Galicji terminem gr:,adki określają żerdzie l\JJITIieszczaone w spichrzach, na kt6rych rozwiesza się ubraIllie i konopie. Ze starodawnego urządzenia mieszkań ukraińskich i ruskich przetrwały do chwili obecnej różne rodzaje schowków na ubranie, płótna, .przędzę itd. NajstarlSzego pochodzenia jest !kadź lIla odzież d. ,płótna, z lipowych klerek zcddziellIlym wierzchem i u'sZJkami, zamyka!Ila dreW1I1ianym drążkiem. Ukraiń·cy, południowi Wielkorusowie d. dońscy Kozacy nazywają ją bodnia - Wielkorusowie z zachodnich okręgów oraz Białorusini _ kub el ,lub kubiel. PÓŻQliejlS'ząfo,rmą je/st szeroka kadź ,(70 cm. :szer. 01',<.60 cm. WyIS.), :1:ednarsk,iej rClcoty z Ik'lepek 'z oddzielnym wierzchem, zamy>kana na Z8. s'uwkę z wiszącym skobelkiem. Była ona dość rozpoWlSZechniona w polowie XIX w.; w 'drulgiej połowie tego wieku zClstała zastąr iona kufrem lub Skrzynią na odzież. Do chwili 'WY'buchu lPierwlszej wojny świa'towej kubly (bodn:e) można było lS!potkać u Hucułów IUlb Białorusinów. PCldlstawowym materiałem budow'lanym narodów rUlskich bylo drzewo, charakterystY'czne prawie dlacalego terytorium pró'cz południowego jej krańca. B,t;idownictwo drewlIliane było wlaś'ciwe nie tylko dla wsi,ale i dla mia's't. Techni'ka wZll1o:szenia z'rębu !była już 'W X li XI w. doprowadzona do wysokiego stopnia specjalizacji. l "o Utarło się mniemanie, że chata ukraińska jest zwykle lepiall1ką, tzn., 'że ściany jej \Są plecione i oQlb'lea;;liane gliną. Zaprzeczeniem tego ISą domo:stwa całej póŁnocnej Ukrainy ze zrę<bami z bierwion. Obsz.ar, 'na którym wy:stęI:ują IC.iolSar:e drewniane chaty z drzewa .ciolSa·nego, obejmuje znaczną część Czerni'cho.v.lS·zczyzny i ICZęŚĆKijowISZCZYZIl1Y, również wlięks.zą część Pc<ilkarą:acia w okręgach Lwowa, Stall1isławowa, Drohobycza i Z8karpacia. Chaty zrĘJ1;owe Ispotyka Isię cza,sami również Ina terenadh południowych, :gdlZiedominuje lI:;udc'Wll1lictwo"na zalkłaJd1kę".Granica ty.ch terenów przebiega od Lwowa do uosto'VolSkiego okręgu i na !pó~noc od Krzemieńca 'do Kremenczu:ga. W Gkręga·ch <doniepropietrdwskim i woroozyłowgro.dzkim w strefie 'chat lelpianych z gliny również ~potyka ,się wysepki ,chat z'rębowylc'h. W dalekiej przetSzłości,!5'dy laiSÓW,było znacznie więcej, granica chat ciosanych przeobiegała o wiele bardziej na iP'0łudnie od obecnej. Na Siczy Zaporoskiej kureń w dolnym biegu Dniepru była z drzewa ciosanego. natomiast na granicy Polesia zręby pozostają nie oblepione i nie bielone. Ukraińcy z górzystych terenów karpackich, również ni.e lepią gliną i nie bielą swoich chat. SI:csób woiązania bierwion w horyzontalne 'wieńce i wy!prowatdzania z nioh z·rębu je<s't najstaI1szym sy>stemem konstrukcyjnym a jednocześnie wspólnym dla Wielkc'YVlsÓW,Białorusinów .i Ukraińców oraz ula wielru inny1Ch 'r:lemicll1 'Wschodnicsłowiań.skich. SpOi5Ób wrąlbywania w bierwiona celem połączenia ich w wieniec był różnorodny. Na podstawie zabytków architektury ruskiej można określić ich liczbę na ok. 5'0. Zr·ęby wielcikątne 'stosowano do ostatnich czasów ,p.rzy bud{)wie wia'traków. W przeszłości 'budownictwo wielokątne ,było przeważnie stosowane przy 'Wz'lloszeTIliuwałów obronnych i cerkwi. Na terenach zachodniej Ukra- �218 r .. , , rzetrwalo do dziś na Hu,culszczyźnie; dr;-,~le tuccv.dctwo \\'leloką,tne 'P , 'h koLiby tzn, chaty szesClOl'ny . " d na z' me w gorac, . i flisacy budowah do me awna ,t',. , e 'wprost na mchu, z pi,raml" , . t dwulIlastokątne UiSaV\lOn osmlO- lub ,naV,e ,' " tworem na iSlZczycle, dallnym da·eihem z dran,c z o , byla Tównież stosowana , . h'tektura drewn.ana ' Na Ul,{rainie wlelckc.,tna arc l, ,. f a zachodnio-ukraińskich , " k ć "e nym WlelczrętoV\a orm , ' w tc:cic'V<'mCLv,le' o_c, ', '" ta. ' tne)' a,rchitektury rUl:ikleJ, , ' 'e'V<ątpllwle ze s rozy cer~i.\\ i v.y'V< edzl iSlę n. . d' była budowana już w 9~9 r, , .. ' t ; Zo-fii w Nowogro Zlie '/ 'h' _ 'plerW'5z,a s'" lą yn"a t ' .kładala Isię z 12 wYsok.c zrę z dęt u i I c:EiHl.<.la13 ló·z.czytow; SV\lą yma oS . t~~zały zrąb Icentralny. , " k" ., ' dre'wniane z Clloba.bów , 'lore o ~~ "dzie zachowa l Y Slę ., NasiĘ;jf:nym z kclel terenem, G , ' a~chitekturze jest półnolcna , l 'ej d UiIczmal'Cone),·' , nego drzewa cerkiwIe o z .cz~n " . 'ledżić śd<słą więź mi:ędzy ar'chl'ik ' .e tak l tu mC2lIl·alP'rzes k ' RCi:>ja.Jak Ina "li ·ram: ',hł , k ,. , dcmo"twa c ,cp_<kI'ego . Forma starych cer WI' tekturą drewni<:lIlych cer 'V\ l l, ' • ~ h gląd zewnętrzny, większa częsc na północy Rosji i na Ukra'm~, IC w~ wC'Pólnoty alrchitektonicznej d t . " 'l t· J'e<t SW1<JeC w€IDlJ ,. ' ~zczytow 1 m. e €'IT,enow -, ' .' t, hru'ki ROlsjan i UkrallnC')\v. , , .-' _ ootCv.o-blerwlOnO",eJ eo • , o i cie:'ie]lsklCh rr.elC'U Ll'" . . k o Ow bierwion z wlencoW, , ' wysuwame onco Szczególnie często stosuJe i'>lę wal' ąc Istopniowo końce 'bierk t o jak -np wysu co h,\c·rzy rcdzaj krel sz ynGw, 'o: rębu tworzy się podporę okapu o t h górnych WlencOW z , wion dwoch lub rzec 0'.-' Końce bierwion są obClO. t g pooza SClanę 'U<cmu. , dachu daleko wysUnlę e o nazwę wypuski, pomocZ'l. , _obą Końce te nos'Zą . csalIle, 'czasem o.zdcblcne rLez " : . ti ostrybini lUlb koniki ;(gdyz .o o nazywają Je V),pus , o o .i powały. Ukramcy zas 'l '. kloń'skieJ') WYlsuwanie koncow '. ik<ztalcle g 0'1'\Y ., ,o, <ą czę~to ct<:1C~yv.ar,e IW k o 'ach zrębu i słuzylo roznym ,ożnvch wyso OSC1' o ' bierwion bylo stosowane na ro.. k c'ik-ręin)1ch .galerii, balkonow ltid. celcm, 11:::8;dż do [CdtrzyroywaT.<la, gan u, są stosowane glównie w bu, ..' a Syber'l wypus t ol ' W północnej ROS)l l n • h N Ukrainie osiągnęły szczego me , k l h' gospodarczyc, a , dynkach mlesz a nyc lob d nl'a maJ'ą okap dralIlilcowego 10 ktorych za li' owa piękną formę u Huc'll ow, , h t' ypusti w .cerkwiacih 'zachodni-o,dachu daleko wysunięty 'Poza ŚCldan~,c ·a' 'kV)I'egO piddasz~zia (okapu), który o' l' a podporę osc wąs ukrainsklch s uzą z ." . . bud '\I1ek przed deio·z;czem. bieEnie (1cekcła cerklv,ll l !Chrcm ) ,l brzeg Dniepru) w.związku 'Uk 'y (prawy l ewy , Na ierena,ch IcentralneJ ram. . o d ewa J"alkomateriału budo, 'o z,re ylS'J1O'1"acz rz , z z.anik,8niem la'ww 1TlU51an formy drewnianej archlt ' czego zamkały rowmez wlanego, w nas.tęps Wle , o' 'h ateriał-ów bu'dowlanych, drzewo ' z"c.zęto Uzywac IliliIlYC ID , h tektu'l'Y. S,t o[mc'V<'O. d' h gC1spodar.czych, "jak 'SplC rze, lk Y zabIJ. c,wamac·· ,o . t zaś :st050V.ar:o y o [rz . tal' się świadectwemzamoznoscl , Ch t c'osa'l'lego drze"',a IS . a I .,','. k młyny lid. a a z . , L' ch~'ty-m.a'zan'k1 zmlemła Się, () ap ' 'konstrukCJa .:>ClanI ~ h t gC'~lPcdarza. M,lmO ze . . k 'k' n'g tl'2Jd),cyjnej formy ,a a dt YmY'Wany .0Uil lem ., dachu je~t il'ada-l 'rc .n, . 'l 'one a u góry związane są do I<ą IPeCl I . , , S '~ny ctaty z drzewa cicsanegO.C1G ,wy,'unięte końc.e !bierWion , .' . h nazwę zrub lub oszczep, a " 2 WlenCOW, ncs.zącyc tWOTZą tradycyjny konik. o 1 .,"! , ) i o.' o o o I \ I t 219 k: n L Co , .' , I I •• Sirefa drewnianego ciosanego b'lldownictwa w£1chCidn.iejEuropy obejmuje wszystkie w.ielkoruskie i ibialoruslkie okręgI, j<:lk rÓ'wnieżpółno·cną, zachcdnią i 'Więklszą część cent.ralnej "Gkra.:lIly, Natcmia'st ,porudniowa Ukraina leży w strefie słupowego budownictwa, Dom wiejski w epoce Rusi KijowskJej był JI:ółziemi<:nką 'Z piecem. A~heologowie jesz,cze ,nie rozwiązali w pełni zagadnienia konstrukcji śc:an tego okresu, lecz biorąc pod uwagę, że domy te .są rozrzucone na pograniczu la,SU i li'1tepu oraz w Istepie, można prZYIPUSZlCzać,że nie istniało tam budownictwo zrębowe. Najprawdo,podobniej przeważał prototyp współczesnych ukraińskich chat na sochach, tzn. mazanek. W miejscu wybranym na chatę wbijano w ziemię 'w roga'ch i n.a przestl'zeni miĘdzy nimi sochi, tj. d·oŚć gru:te pnie, rQlzw,idlC1nena kC'ńcaC'h (jeżeli nie I:c~ic.d.ały TC'zwidlenia, 'Wyrąltywarro wgłębienie). GÓrn·e końc·e ISlo'ch łączo-no poło'żonymi na nlich je,dnym lt.:lb dwoma wieńcami bierwion. Na zręb:,e umocowywano krokwie dachu. Sochy WI'aZ z wieńcami i poprzecznymi bellk.ami \3tanlowily szkielet chaty, do k)tć<l:e-goprzymoC'owylwano poszycie, obl€\pia-ue nast<;lpnie gLiną z oit'll stron. FCl5zy,cie mogło być plecione z łozy, i sitowia lub I&!cmi<:'nyc'h[p·o'w'rÓ!s.eł orall 'Plot IZkrótki·ch bierwion lub żeridzi kładzicnych pooziomo i wpU'sz'czanY'ch w wydrążone w Isocha.ch w;glę'biell1.1ia. W chacie na sochach cały ciężar krokwiowego dachu spoczywa na słupach rusZ'towania ścian . Technika slu];:cwego budownk,twa wraz z krokwiową konstrukcją dachu była Etclsowar.a na !='oł1.'dniowych ka-ańca'ch wielkor'll5'kI:ego terytorium przy wznoszeniu domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych, Była ona sk5cwana przez -wE'.zystkich wSlChcdnich Słowian. Bi<:lłorosini i Wielko,flUJ3i śrcdko'V<ych ,i czarnoz:emnylCiłl 'cikręgów ~tc~:owaJl.i ją przy tzw. poweti, tj. szoI:ach przylegających do d(mu li otwartych cd Istrony ,podwó-rza. Na terenie cenkalne'j Ukrainy nieodzowmą Iczęścią Is~{ładową 'Podwó-rza jest powitka, która jest a-łbo otwa·rtym z boków podcieniem na sochach, albo czymś w rodzaju szopy z wyplatanymi ścianami i słomi.anym dachem, w kilćrejstoi 'bydlo lt.:lb ~l1ZelChowuje lsdę ~Iprzęt gcq:cdariSk,i. W okręga·ch ·woTonelskim i orłowskim powetka, nazywają umies'ZJczoną na pctdwÓ·rzu plecicną kcmorę [a-zeznaczoną dla synowej, w Iktóre'j sypia latem i przecho'wuje 'swój dobY'tek, Slurowa technika gC€pcda'rczychzabudowań jelst rozpowszechniona również dalej na 'l:dncc, w ·\StreIie Ikrytelgo iPo,dwórza. Na terenach zachodnic,rusk:ic'h okręgów maSy;wna słu'P0wa ko-ns'trukcja ścdanI:0lączc.na z krckwiową techniką drwus'Padowego Idachu stosowana jest przy bt.:dowie IkrY't}'lCh gumien 'I:Cisiadających wewnątrz su.szarnię zboża (okręg Pskowa); przeciwstawne slupy ścian powiązane są kladiami (belkami), na końcac'h których 'są wpuslzczone krokwlie, Konstrukcja na stolbach (na słupach) jest najbardziej charakterystyczna dla środkowo ·ruskiego jednopiętrowego zabudowania podwórza; na niej �221 220 spoczywa całe j:ok,rycie :podwórza. Na sikutek dużej 'szerc~ości 'POdwórza każda belka łącząca parzyste słupy umiesz·czone w przeclwległych dłu.gich ścianach podwó,rza je'st jes'z:cze lPodparta jednym lub dwoma !Słupaml. DW'UJPię:Uowekryte podwórza na północy są również bu'dowane s::,stemem słupowym, jest on tu jednak bardziej złożony. Na krytym p~dwor~u, jedn'C't:iętro\\ym .czy d'wup.iętrowym, w oddalonym od domu kącle, mlędzy 's,łupami, 's.taw:a Isię 'Ciepłe na mchu chlewy; /PQzostał.ą w~lmą przestrzeń miE;dzy :słl''I:zilT.dog'rzdl.a się bierwionami 1\lI;':ładanyml POZ~o~lO.Te~ Tod'Laj zz,budO'wania t:,c<io\.\ órza coma,cza sJę 'Wielką praktycznosclą~ .g,dyz cały dężar da·chu n.ad ~odwórzem s'{:cczywa na sn.:'Pach, a nie. na Ślclanac~ eh1ewów, ,p<Jza·tym IChlE-wy,któ,re ulegają S'z)'bszemu z:n~szC'ze~~u,mogą bye poprawialne Lub zmieniane cez naru1sz,enia całośCIi ko~'s:tr~kc~l. . . W'sparte na /słupach j:cddenia, właściwe dla u!kramsklch l ~lałoruskkh tHer,ów, ddy I:·oczątek t:ółnC!cnej poweti (drugie ptęt~o. PO'dWOI:za). Na skuteik wędrówki Słowian w ki€lrunlkiu 'półn.o,cnym, obfltoSoCl ma't.erlału bu,dowlane.go c,raz sUTC'vl:ego klin:8Jtu pcdcienie l()trzymalo na polnocy ściany i dach, tworz~.lc drugl:e ~iętro podwónla. J'odci€nie na Is·ochach lub słupach, tzw. paw et, bez wątpienia jes,t pochodzenia ~tarorm;kiego i cecbu,je wsrzy/stkie zag'rody ws.cho,dnI1ch Słowian. Jedną z najstars·zY'ch form kons·:.riUk,cji da,ehu 'dcmów ,słowiańsk~ch j€ł3,t da'ch na '50chz/ch ll'lb na .slurach. Pod,stawą 1aikie,go 'lia,chu były dWie ·s-oC'hy 'WTyte wziem:ę na środkowej osi ·budynkru; w Toz,,:id:e~i~ Isoch U!kłada'no 'hieI'wioT.a, które służyły za I':,zczyt dZlchu. Na SL1C'lyciel s'clana'ch, przy dowolr.ej kCJ'J.strlU<;cjity.eh oEl<i':ni<:n, l;Jr.c,cC'wywano p{)lszycie dwuspadow~~o dachu. Ta hard"-o 'Eta-ra f'Orma dachu z pogranicza la'su i is,tepu Ukral,nców i u lI:ołvdnic'V\ych WielkorUiEów przed stu laty zOistala 'lastą'piona lekKą k-rok'V\io'V\ą kClwln.Jkicją, na obszaTach zaś lesis,tych rozwinął (się złożony dwuspadowy dach na sancach. Da,ch na słupach 'za'chował 'sdę w stodołach ukraińskich ,i bia~o,ru13kkh oraz u PQłudniowych WielkormÓ'W. Ukraińcy ua-zytwają go klun,a lub polownik, Białorusini gumno, południowi Wielkorusi ~lunia lub .ryga. Stodoły są wielklie i J,:ojemne, :przechowuje G·ję W nich z.'boze oraz 'słuzą do mł6ciki w zimowe :i .słolne dnie. Ogromny, :stromy daich 'Wspiera 'się na sochach (masywn.y,~h. ,słupaich) i pokryty jest słomą. Sochy są stawiane w jeden rząd, Jezeh. stod~ł~ je'E't 'WEparta na ni·e więcej niż pięc:iu sochach, natomialE't prz~ n.aJbardzleJ rC1zpows1z€'chnionej formie cztE'J10- 'i ,s'ze~,ciclSochowych stodoł :sochy 'są uS~1Wiane w dwa rz~'dy. Czterosochcwa stod-oła jest budowana w ksz,ta.łcie kwadratu z dachem o prawie stożkowatej formie. Sześciosochowa klunt,1. (s1Jodoła) jelot raczej pro1s,t.cikątna. W litera lurze s/potyka się wzmianiki a dwunasto- lub nawet czternostosochowych stodołach. Sciany kluni ,są rabione z -różnego materiału; n.a północy Ukra1iny. są z ciosanych bierwion układanych 'w paz; na terenie centralnej Ukramy :r 'W większej częŚCi rOlSyj"lkichc'larnoziemnych okręgów pleci'One 'z wierzbiny luib iPrętów leszczynowych; w okręga,ch woroneskim, orłowskim, tul .. skim i riazańskim robią je 'z opłotków -na terenie południowej UlI:orainy lepią je z gliny lub układają z kamieni. Bardzo często stodoła nie rna w ogóle ścian, WÓWCZ8.'S jej d.ach /sięga do 'samej ziemi. W długich śdanach s'to'doły umieszcza się s!Zerokie i wysckie w,rota wjazdowe; na k-ró1Jkich (scll.: ~cianach) ukłc.'da .się 'snopy; iEzeroka prwstrzeń przejaZJdu na przestrzał' p-o zwiezieniu zboża słu·ży do mł6ckd - jes't ona wyrównan,a i ubita jak klepisko. stary sposób stawiania dachu na słupach znany jest również przy krytym jednopiętrowym podwórzu w środkowej Rosji. Dach na słupach, spotykany obecnie tylko w zabudowaniach gospodarczych, jest bardzo starą formą, charakterystyczną dla trzech wschodniosłowiańskich narodów. Artykuł zestał ogranic"-cny lylko do trzech węzłowy,ch 'la.gZldil1:ieńświadczący'ch o W'slpólnc'cie ruskiej i ukraińskiej kultury ludowej. Problem ten c'bejmuje szere,g dallszy,ch zagadnień, 'któ-rych opra,cowanie <lałoby daJ.sze dowody w'5J,:6lnc,gQI:0chodzeni.a zagrody ukraińE1kiej i rosyjskiej, jak rozwój okn.a i związanych !Z nim Isrzczegół-ć'W,kons'trukcja sufitu i dachu, materiał i technika budowlana pokrycia, szczegóły ciosania i obróbki drzewa, rzeźlba na archlileklonocznych elcmen.ta'Ch, galerie o'taczające dOlIny j iCerkwie, różnor.cdne za'cudowania gO"~Qodarcze, proces rO'zwoju planu i wnętrza mieszlkalnego <JTazterminolClgia 'ZJWią'zanaz mieszkalnym i gOG'Podarczyanbudownktwem. i A ..Pe,r'sz i c, O artykule G. J. Stelmacha "Zagadn'ien~e przedmiotu etnoW recenzowanym tomie Zapisek Naukowych Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN ZSRR szczególne miejsce zajmuje drugi z kolei artykuł G. J. Stelmacha, zamieszczony w części dyskusyjnej, wymagający specj-alnego roq:<'Ar1zenia. Artykuł ten zatytułow.any Zagadn;enie przedmotu etnografii nosi chąrakt.er polemiczny, autor występuje z ostrą krytyką .przyjęloE'j ~'IZez r<'.d~ie(kkh unony·ch definicji elnog.rafioi ja:]w gałęzi nauk hilstorycznych, Lajmującej się Iba'dani<;mi e'tnicz,nej ~'recyfiki, na-rodowych właściwoś,oi kultury i bytu róinych narcdćw IW ich hi,slorYiCznym mzwoju oraz problem.c.mi etncgene'Zy i e'!ni,c'znej hiGtorili ludów. G. J. Stelmach za17:UCaradzie,c'kim etnografom S. P. Toł;:·towowi, P. 1. Kuszner'o'wi i L. P. Potar C\\ C\\ i r utlik c"VI .m:ie lego To,czaju ckreślenia etnograf.ii, której przedmiotu i zadań nie rozumieją. Równocześnie podobny zarzut wprowadzenia niejasności do zagadnień specyfiki etnograficznych badań spotyka centralny organ etnografów ZSRR, czasopismo "Sowietsk'aja Etnografija". FO'dislaWl()we twierdzenie G. J. Stelmacha można Istre~dć na'stępująco: etniczna, narodowa specyfka kultury i bytu tego lub innego narodu nie może być tylko przedm:ot.em badań etnograficznych, ponieważ jest właściwa wszystkim zjawiskom życia kulturalnego, wobec czego zajmują się nią różne dyscypliny naukowe (s. 157). Zakres etnografii powinien zostać grafii". �222 zasadniczo zawężony. Zdaniem autoI"a do okresu Rewolucji Październi'kovvej należy v;ykreślić \:;a,clania ustnej i muzycznej 'tvvórczości 1JUdowej, po RewoJucj,j - badania domosh~'a i jego urządzenia ,oraz ubioru (s. 162). Etnograf }:o'winien zajmować się tylko kulturą narodową, której naj'cenniejszym pn.ejawem j€l3t kole'ktywny charakter twór,czo3ci i empiryzm. Empiryzm okazuje się specyficznym objawem narodolWej kultury :przedpaźdz:ernili!owego okresu ~s. 158), a w pewnym Isto'pniu powstałchara1kte·rystyczny dla niektórych zjawisk twórczości ludowej w okresie porewolucyjnym ('5. 158). Dru.gim z kolei ważkim przejawem na.rodowej kuLtury jest wielka ilość reliktów pozostałych z poprzednich okresów (s. 159). W okresie porewolucyjnym zakres badań etnograficznych Zinacznie zwęża się, wobec czego w;ielezjaw,is1k Ikultury narodowej O'Party,ch jeS't tylko na teorii, co z kolei I:ozbzwia jecharakteryso1yczny,ch cech kultury ludowej (13. 1(0). Wobec powyż,sze-go przedmiotem etncgrafii vvopółc'zesne,go okresu powinny być n.astępują,ce zj.awiska byt.owe: l) rad-zieckie, rewolucyjne ŚlW:ęta i uroczystości poświęcone najbardziej wybitnym zdarzeniom życia narodu radzieckiego, poszczególnych kolektywów lub rodzin; 2) zjawiska "tradycyjnej lu.dcwej kUlltury ,bytowej", które z.a,chowały dę W pełni lub w zm:enionej i o innym znaczeniu formie; 3) relikty o charakterze zabobonów i wreszcie 4) wzajemny wpływ na siebie kultur ludowej i zawodowej (s. 161 i n.). Jak wynika z tvvierdzeń G. J. S.telmacha, najważniej,s,ze 's'taje się zawężenie przedmiotu etnografii tylko do badań tradycyjnych, empi'rycznych, przeżytkowych itp. form kultury i bytu. Swobodna dyskusja nauko'wa jest niewątpliwie dźwignią pCl3tępu nauki ra'dz:eckiej. Nie k.ażda jednak -dyE1kU'sjapr'zynosi korzyści. Dyskusja jest celowa tylko w tym wypadku, ,gdy ohie strony :prowadzą 'spór z prawidłowych metodollQgiocznie po'zycji. Nie moźna tego niestety ,powiedzieć o dyskusji na temat przedmiotu etnografii otwartej przez G. J. Stelmacha. Należy podkreślić, ź'e punkt widzenia G. J. StelmaiClłla w recenzowanym artykule n.a temat przedmio·tu etnografii nie jes-t oryginalny. Wśród mnóstwa C'k,reśleń rrze<:!mi'Otu etnCtgrMH przyjętych przez burżuazyjnych nauIko'wców nie'I:OŚlEdnie miej'Ece 'z.ajrr.uje ter:dencja traklowan'a etnografii jako nauki zajmującej się oI=i'sem i badaniami tylko tradycyjnych form bytu" przeżytków zjawisk lUlb za'cofanymi w r,ozwoju ludami, k,tór'e są poz'baw:l(me kul'iury "zawodowej" (wg vvyrażenia G. J. Stelmacha). Zrozum,iałe jest, źe ,radzi€>cki etnogr.a,f, jakim jest G. J. stelmach, nie 'solidaryLUje :się \\1I:rost z tego rcdzaju teoriami. A jednak przeciwstawia on narcdową (tr,dycyjną, empiryczną) 'kul·turę kulturze zawc<iowej, tj. tworzonej przez zawodowych architektów, kucharzy, artystów, kompozytorów itd. To I:rzec:wstawienie jes't 'z gruntu f.ał,szyvve. "Muzykę tworzy lud, a my, ar:yści, tylko ją aranżujemy" - ,!=orvviadałwielk.i rosyjski kompozytO'f M. 1. Glinka. Twórcami całej narodowej kultury są masy ludowe, 223 one tworzą ibezp<Jśrednio materialne i duchowe wartośd wykorzys'tywane przez najbardziej utalentowanych "zawodowców". Klasy panujClice przyS'wajająsoibie lepsze os:ą,gnięcia, lepsze dzieła ludowego geniuszu, przeciwstawiają swoją ideologię ideologii narod wej, l£,cz jedynym twórcą narodowej kultury ~ozcstaje za'ws,ze loud. T'Vv'ier'Cizić,że kuLtura narodowa jes't empiryczną, I:.rzecJ\\'stawiać ją "teoretycznie uwarunkowanej kulturze zawo<iowej" - oznacza "lać wodę na młyn zwolenników reakcyjnej teorii Naumana, który dovvooził, źe kulturę tworzą wyższe warstwy 51połeczeń'stwa, a szerokie masy 'społeczeń,stwa obniźają ją. W artykule G. J. Stelmacha fałszywe twierdzenia w dziwny sposób przeplatają się z pr.avvidłCtwymi k<Jnce'pcjami, zaczerpniętymi z prac krytykowanych pl'zez niego S. P. Tołstowa, P. li:. Ku.szniera, L. P. Potapowa i in. r,dzieckich etnCtgr.afów. Nikt nie przeczy, że etnografia nie jest w s't.anie objąć całokształtu współczesnej kultury i bytu narodów, źe etnograf powinien pozostawać w ścisłym kontatkcie z przedstawic,ielami innych dyscyplin history,cwych i szeroko wykorzystywać maleriał nauk specjalistycznych, bad'ających różne strony kultury. Nikt nie zaprzecza powszechnie przyjętej przez radzieckich etnografów tezie, że kolektyw - cały naród jest twórcą kultury narodowej. Nikt nie zaprzecza, źe w kulturze i bycie narodu zawsze trwają przeżytki róźnych okresów historycznych. Wobec tych prawd powszechnie zn.anych staje się niezrozumiałe, dlaczego autor wywala otw.arte drzwi i z takim zapałem opolemi.cznym do'W'Odzi prawdy ogólnie przyjętej. Kategoryczny sprzeciw budzi próba G. J. Stelmacha zawężenia, "okrojenia" etnc,grafi,cznych -cadań wspólcze'sno\Ści, ograniozenia jch do takich zagadnień, jak święta, tradycje, zabobony itp. Nie bad.aniami przeżytków ~choći to jest jednym z ważnych zadań naukowców), lecz badaniami ws}:ółcze"i1lej kultu'!y i bytu narodu radz iecikiego , ich formowan:a się i rozwoju, ich narodowej formy i socjalistycznej treści przyczynia się radziecki etnograf -do budowy komunirstycznego społeczeń'stwa. Artykuł G. J. Stelrr.acha, przeładowany cytatami, napisany jes't mgliście i wykrętnie. Na pierwszy rzut oka nie łatwo zrozumieć nawet podstawowe twierdzenia autora. Stelmach nie zgłębił nawet takich elementarnych dl.a etnografa pojęć, jak kultura i byt ("narodowa kultura w przedrewolulcyjnym okresie przeds,tawiała sobą w zasadzie byt", s. 161); zaprzecza. 'sobie, gdy twierdzi, że "nie cała kultura narodowa jest przedmiotem etnograf:i" (s. 157) i I:lLec.iwnie, wskazuje, źe tylko etnografia "bada zjawiska kultury narodowej w całokształcie" (s. 160 is. 164). Niezrozumlałe jest określenie pn:ecmictu etnografii, wynikające z założenia artykułu, jako badań nad "kultur.alno-bytową kolektywną twór·czością mas pracującyc~ tego lub innego nórodu na różnych eta'I:ach ich hilstorycznego rozwoju" (s. 164), gdyż autor, który wykreśla z 'przyjętego przez naukę radzieC'ltą zakrecsu etnografii c'adania etni<:zne, '1::adania narodowej spe1cyfiki kultury �224 oraz bytu i który zawęża ramyetnogra f"' 11,w końcu wbrew 225 sobie rozszerza riały;ponad-t'O Ikla'syfikuje pora'z materialnej (tY'PYdomos,tw, odzież). je znacznie, , ł giwałby na 'szczegółową analizę, Nieduży artYku,ł St~lmacha Dle,:~ U COTazrzadszych o,statnimi czasy, gdyby nie okazał S,lęprobą, zresztą ~ ą. z . , d badań tradycjonalsprowadzenia etnograficznych badan wspołczesnosCl o nych zjawisk kultury i bytu, ., Konstantmowlcz Dymitr Pierwszorzędne Posiada niektóre materiał zjawk,ka faktograficzny kultury zebrany i wydany przez D. K. Zelenina w pracy pt. Kob~ece ubiory głqwYUJ,schodnich Słowian (119216-192,7),a w 'zakresie techniki u,prawy ,roli _ w pracy pt. Ruskaja socha (19'07). W tej ostatniej pra,cy autor prześledził historię różnych t'orm tego narz~zi:a. szczegółowo objaśniając jego przezna,czenie i miejscowe nazwy. Nagromadzen.ie bogatego materiabu o tym mało znanym odcinku techniki gospodarki rolnej, a także dane lingwistyczne s,tawiają tę pra,cę o wiele wyżej od prac wydanych 'za granicą na ten temat. Ostatnimi laty D. K, Zelenin pracował nad słownikiem geograficznym terminów zaOipa-irzonychszlczegółowymi komenta·rzami etnograficznymi pt. Etnografo-geograficZJeskij słowar. l e n i n Dnia 31 sierpnia 1954 r, zmarł Z ed t AN ZSRR doktor etnografii, profesor ~:ir:e::;~~~a~~ił~;;:d::i:~:~~~~tr Konstantinowicz Zele~in., . " . dzierniku 1878 r, we WSI Lmk w pow, ,D. K. Zelenm uro.~Zlł, Sl~,W. ~;z1904 l' ukończył historyczno-filologiczny sarapulskim w guberml WI~C leJ., . o ~z m został delegowany do Akafakultet Uniwersy,tetu JUf]ewSklego, p ,Y k. 'k' F F Fortuna' 'al pod kierunkIem a aueml' ow . . demii Nauk, gdZie praco~" W 1915 l' obronił swoja dysertację na stopień t 'A A Sza'chmatowa. ' . b owa I ',' . " i 'słowianoznawstwa, po czym, zOls.tałwy rany magilstra Języka IosYJsklego. , d' wykładał w ciagu 10915tetu Peterburskiego, g, Zle . . U ' docentem mwer'sy· ..' d '.nh W l' 1916 został miano' , k 'kraJow S~I",lenk' . . q 1916 r. etnografię rosYJs ą l, t d - 'ę yka rosYJ'skiego a po obrolIlie dzwy-czaJnym ka' e ry J z , wany profesorem na '" t 'e' doktora (1917 r,) _ ta.. Uniwersytecie M'O's'klewsklffi na IS. o :In n dY'ser 'CJl na Ch k ' , Uniwersytetu w ar! OWle. profesurem zWY'czaJnym , ' a y członkiem korespondentem 25 D K Zelenm został mlanow n W 19 r, . " ł 'ę do Leningradu gdzie pra'cował bez AN ZSRR. W tym czasie przemos SI .. '.. '. ł racami d t tniej chwili w ln.'stytucie Etno.grafn l kleI owa p przerwy o os a .. U ' tetu Leningradzkiego. katedry etnograf11 mlWers~ Z l 'a ukształtowały się j,uż we Naukowe za,ilIlteresowa'ma, D. K. e enln , "oa e w okresie • , TY . 'egc- pra'ce drwKowane, :napl., n wczesnej młodoso. lerwsze J 'b. .. 'a'ckiej gdzie spędził dziet . kich doty,czą b. gu erna w, , I , studlOW umwersy ec , 'to.nl'e Z tego okre.su nalezy d' t dio ał n~ unlwersy """ . ciństwo, i Jurj€wa, g Zle s li'. W -a t' goworie ruskich krestjan .. t·' e pra'ce' Osobennos L w , wymiemc nas ępuJąc, " b." (1901) Prewodniki Kama i WJatka " ast' WJatskoJ gu ernH, , J jugo-wastoczn-tJ cz t '.'t t (1904) Welikoruskie naro~.' , , JurJ'ewskomu untWerSL e u, , .. oraz Po ' JUTJewu t , f.' " (1905), poza tym wielką 110sc ,, k k a+ieriat dlJa etno gra ~Jt nyje pnslowtJa a m.. '. h wy-d'awanych we Wjatce, Ttykulow w czasopIsmac t notatek, recenZJI, I a·' . opiśmie Istoriczeskij WiesRydze i Petersburgu, wychodzących w czas " zna,czenie pierwszy l 'o .' I ; I I :i 'CI o. Twórczość naukowa D. K. Zelenina była bardzo 'bogata. Opublikował on ponad 120 !książek i artykułów, nie Ucząc ipómniejszylch notatek i recenzji. Większa część jego prac ukaza'ła się 'w następujących czasopismach: "Ziwaja Starina", "Etnograficzeskoje O'bozrenije", "I'stoil'iczeskij Wiestn.ik", "Izwie_ stija Otdelenija Russkogo Jazyka i Słowestnosti". "Sowietsikaja Etnogr.afija", "Kra-jewedenie", poza tym w "Zapi'skach Towarzys'twa Geograficznego" w iClziale etnografii, w "Trudach lnstituta Etnografii AN 'ZSRR", "Izwiestijach AN ZSRR", w wydziale nauk .społecznych itd, Obok tego wiele artykułów D. K. ,Zelenina zos.tało opublikowanych w czasopismach za,granieznych: "Ar,chiv fUr Slaviis-che PhHologie", "Zeitschrift fur Slavische Philologie", .,Internationales Archiv fUr Ethnographie", "Ethnos" (Stokholm), .,Lud Słowiański" (Kraków), "SLavi:s'che Runds·chau", "Slavia" (Praha). Anastazja Kojdecka er. 'o " " S. A, WYSZNIElPOLSKIJ, iMirolwyje morskije c h o d s t w o (Oczerki), Moskwa 1953. 'o 'sudo- Rozprawa Wyszniepolskiego ma ,charakter pracy z dziedziny .geografii gospcdarczej, z wszystkimi, dla historyka kultury b.8rdzo i·stotnY'mi konsekwencjami.2alpowiadając w swoim tytule syntetyczne ujęcie całokształtu dziejów światowej żeglug.i morskiej daje ona w rzeczywistości obraz powstawania sieci wielkich ;mol'1s>kich dróg hand1owy;ch i rozwoju transportu morskiego wspókzesny'ch krajów kapitaIistyczn)\ch. Rozdział o żegLudze rosyjskiej i radzieckiej, zamieszczony na końcu rozprawy, został potraktowany w podobny :sposób. < nik" i in., ' K Z l nina ow pierwszym rzędzie należy Wśród dZIeł etnograficznych D, . l"6 ,e 1 e) Volkskunde która stanowi t RuSs~sche \Osts av~sc ~ , wymIemc !pracę <" , , k' . f'lolog"i ,; h;storii kuLtury. Praca . Encyklopedii slowwns .eJ t o,,· t jeden z omow , . k' kultury materialnej rosyjskiego na, 't '. "zym zbIOrem z za lesu , d d" ta Je', plerw_ .' h bł dów metodologicznych posiada o z.s rodu i mimo ·szeregu powaznyc ę ł w teJ' pracy własne spostrzet ś' kową Autor podsumowa . wielką w~r o'c na,u '. ' . ublikowane rękopisy i muzealne mateżenia posiadaną literaturę, me op ' puti •••• Koncentracja uwagi na geogra'ficzno-gOlspodarczYCh zagadnieni.alch tranS'portu morskiego krajów [kapitalistycznych nie pozwoliła autorowi na równomierne potraktowanie innych problemów mieszczących się w temacie, Pomin.ięte tu "Zostały zupełnieza,gadni-enia początków żeglugi morskiej i jej techniczn<J-konstruk1cy,jnego obrazu w naj wcześniejszym okresie nawet ,j 15 "Lud" t, XLIII �226 227 w kraja'ch objętych aktualnymi zainteresowaniami autora (historię żeglugi otwierają w rOZlprawie Wyszniepolskiego dopiero osiągnięcia starożytnych potęg morskich), a rozwój jej w dobie przedkapitalistycznej został przedstawiony ogólnikowo i pobieżnie. Hi'storyk kultury, poszukujący w pracy Wy'szniepolskiego materiałów do interesujący,ch go zagadnień, 'Zil1ajduje tu właśc.iwie jedynie znane z innych źródeł, popularnie ujęte inf.ormacje ogólne. Odnosi się to do obu rozdziałów Wlchodzących w raehubę: pierwszego - obrazującego rozwój morskich dróg handlowych i komunikacyjnych świata, i ostatniego - dotyczącego analogicznych zagadnień z terytorium obecnego Związku Rad .. Rozdział ostatni, w części odnoszący 'się do odleglejszej przeszłości, opiera się głównie na pracy M a w r o d i n a Naczało moriechodstwa na Rusi. Najwięk,sze zainteresowanie etnografa budzi ustęp o ludowych źród.łach. dotyczących źeglugi rosyjskiej, roz,poczyn.ający ootatni rozdział pracy. Omówił tu autor poszczególne etapy rozwojowe źeglugi rosyjskiej, zwraeając szczegóLną uwagę na stare i liczne szlaki morskie łąJczące Ruś KijowSką i Nowog.rodzką ze światem oraz znaczenie technicznych i nawigacyjnych uzdolnień rosyjskich ma6 ludowych dla powstania i ugruntowania się rosyj,skiej, a następnie ra'dzieck.iej siły morskiej. Tu właśnie uzys'kać można stosunkowo sporo jeżeli nie nowego, to 'w każdym ra'zie na nowo 'zinterpretowanego materiału porównawczego dla 'badań nad przeszłością ,słowiańskiej żeglugi morskiej (m. in. wz'bogacone -o przesłanki przyrodniczo-geo~ graficzne .i ekonomiczne dowody dawności i samodzielności rosyj's'kkh poczynań na morzach). Tadeusz CESKY UD, CSAV, R. 41, PRAHA i Folkloru, podkreślając, że najeży badać klasyczny, lecz również kla'sy rdbotniczej. j lk y o folklor muzyczny _ Oldfich S i r o vat k a ~apisał artykuł Za delnickou pisni na Oslavansku (z. 1, s. 4-11) na podstawie wyników ,badań i dośw;~dc. . 1953 ,.' .a zen poczymonych w, r. w terem e Roslcko.OslaYansko, przypominając, że grównym zada~lem In:stytutu Etncigrafii i Folkloru w Brnie jest systematyczne badanie tel enu Roslcko-Oslayansko (zamieszkanego przez rolni'ków i górników) c~le~ uzyskania wszec~stronne~? obrazu folklorystycznego w tym okręgu g~r~~zym. A~tor op~suJe techmKę oraz wyniki lbadań. ,Przytacza, niektóre PJesn~ ~o~kreslaJ~c, ze obok pieśni ludu -rolniczego uzyskano ,cenny mateI lał pIesm robotmczYlch, i kreśli hi'storię tych pieśni Na za'ko· . d. . k· t '" . ., . nczenle po ale wmos I me ouologIcZne, które uzyskano w czasie bada' . , n oraz opracowywa'l1Ja zebranego materiału. Tematem a,rtykułu Hanny L a u d O'W e j, Nowe vlastenectvi SOUbOTU ZK RDR Setuza z Usti nad Labe ( 1) , .. , . m z. ,Jest 'IH'zemkame 'Ilowych wartOSCIdo pracy artystycznej zespołu, ludowego pieśni i tańca W· " F 't' waj L d· . T . . ,czaSie e,,· lu u owej worczości Artystycznej w Brnie w 1-953 . d . leps h' 'b '. r. ,le nym z naJ.zyc l naj' ardzIe.1 charakterystYlcznych był występ pogranicznego 7~_ społu ludowego pieśni i tańc<b ZK RDR Setuza kt·, . -. ,Olego nowym dorobkiem ~racy ~rtysjycz~eJ b'yło stwor:enie nowych tal1cÓw obrazujących ,pracę po..zczegolnych zawodowo W tancach tych zespolili charakterystYlCZil1e cechy ludowe całego kraJ'u co d ł t' .. . .• .• .• . ' . ° a o worczoscl tego pogranicznego zespołu chalaktel .ogolnocz€'skl. Ze8poł ten wykazał zrozumienie swej roli na terenie pogranIcza. '. Detimat z~ Zorka D o 1 ~ 1 o v a ,w artykule Pokus o novy kroj v souboru ZK (z. l)'~I~UJe, w jaki sposób ZeSPÓł ZK Setuza próbował rozWlązac zaga,dmeme dostosowania nowego stroju do tańca W l cz" Z·· Ol 'ta· . " ese e gornLe. espo pOS Wił sobie za zadanie wy,tworzyć stroje, które harmonizo,:,,"ały?y ~ ~Il'undU'r~m gór~iczym. Autorka podkreśla trudnOŚCi, jakie poko~ac mUSiał zespoł, dodając na zakończenie, że zadanie tworzenia stroju w~ma~a eałego szeregu doświadczeń, a tego rodzaju problem nie da się rozWIązaC od razu. 1954. "Cesky Lid" założony w 1891 r., redag{)wany obecnie 'Przez Olgę Skalnikową, wydawany przez CzechosłowaCką Akademię Nauk CCSAV) wychodzi jako dwumiesięcznik. Czwa'rty ro'cznik "Ce'skiego 'Lidu" obejmuje artykuły poruszające szereg zaga'Ciniell , jak folklor kla'syczny i robotniczy, ludowe ;budownictwo oraz wytwórczość, hi,storię ludu czeskiego oraz jego stosunek do innych ludów słowiańskiich. W artY'kule K otazkam hudebni totkLoristiky {z. 1, s. 1-4), dotyczącym zagadnienia folkloru muzycznego, autor, Józef S t a n i s l a Y, wylicza bogactwa zbiorów pieśni ludowych zawartych w archiwach oraz wydanych w zbiorkach i uważa materiał ten za fundament czeskiej folklory'sty'ki muzycznej. Zdawało s.ię,że prÓiby ożywienia i zachowania ,pieśni ludowej były bezskuteczne, okazało się jednak, że nie ,było rezultatu u ludności wiejskiej, która niegdyś była twórcą klasycznego folkloru - nie zwrócono natomiast uwagi na klasę robotniczą, wśród której pieśń ta żyla. Autor podaje plan metodycznego ujęcia tego zagadnienia przez. Instytut Etnografii nie S~tuz~ o. Z zagadn~eniem pieśni ludowej ściśle łączy się zagadnienie tańca ludowego. W ZWIązku z rozwojem tańca ludowego konieczne J'e-st opracowan;e metod )e"o t ". .. no owama l oprac,ov.'sma zebranego materiału. Zagadnienie to omowlla Ol.ga S z e n t p a l o v a w artykule Methodologicke otazky lido veho tance (z. 1, s. 18-28). Autorka opisuje dwa systemy notowania tańc; ~.L:do,~ego przytaczając zapisy tańca wĘ'gierskiego i czeskiego. Omawia ,owmez prOjekt metodycznej kartoteki do notowania tańca ludowego opraCowany ~~'zez kol:ktyw OśrOdka Twórczości Ludo',,vej. Artykuł zao~trzony ;es1 w te"sty plesm tanecznyoh, nuty do pieśni, wzory kartotek oraz licz'1e otografie ilustrujące ludowe tańce wykonane przez węgierskie i czeskie zespoły ludowe. • ••• .' b " �229 228 z Artykuł Petiłtvrtni Vratislava V y c p a l k a (z. l, s. 29-32), czyli pięć czwa,rtych taktu pieśni taneczmej,zawiera opis tańca zwanego ,;petictvrtni". Autor opisał najpierw taneczną, a następnfe historyczną stronę tań;::a "petiCtvrtni" pl.'zyta,czając odpowiednią literaturę z zaik,rMu historii i biblio· grafii muzyki. Jaromir Je·c h, Tvurci priklad Josefa Stefana Kubina (z. 5). Arty· kuł napisany w ZJwiązku z dziewięćdziesiątą rocznicą urodzin Stefana Kubina cibejmuje chafalktery,stykę całoks·ztałtu pracy jubilata. Josef Stefan Ku tb i n, największy czeski zbieracz prozy ludQwej, aut,ol' licznych prac etnograf.iczlIly'ch, słowników, bajek, napisał z okazji swego jubHeus'zu a.rtykuł pt. Mój folklor (z. '5), w !którym mówi o s'woich pra'cach badawczych w d~iedzinie folkloru i dialektolGgii. zazna'cza on również co jest zwłasz;cza 'dla nas, w.ażne - że I()prócz kultury ludowej w Czechach 'ba.dał również język i kulturę duchową Czechów miesz;kającyc'h na Śląsku w powiede kłodzkim oraz strzeleckim. Fxantis-ek Van c i k, Novy z'ivot na Horsovhotynsku ve verSich druzstevniku (z. 15). Artykuł omawia zagadnienie twórczości poetycikiej robomików lIla Horsovhotynsku, która to twórlczość zrodziła się w czasie ich pracy i nie jest dotąd znana ani z występów arty'stycznych, ani z rOZigłośni 'Czy czasopi'sm. Autor przytacza przytkł.ady tego rodzaju twórczości wiejoskiej. W artykule O promenlivosti lidoveho, prozaickeho podćmi. Rozbor o Turcich lidojedech (z. '5) piszą o zmienności prozy w podaniach ~udowych Jaromir J e c h i Dagmar R y c h n o w a, podają rozbiór bajkiłudowej o turkach ludojada·ch, którą przedstaWiają w czterech wariantach notowanych w Gkresie trze,ch lat, a opowiadaną przez dwie wieśnia,ciki. Jifi H o l' a k, Hra "Zalman". Vynatek ze studie o stari naśich lidovYch. pisni (z. 5). Autor opisuje grę "Zalman", obejmującą pieśni i gry. W której OO2iał biorą chłOlPcy i dziewczęta.. Zgodnie z historycznym rozwojem społeczeństwa pieśni zespołowe są naj starszą poezją ludową· Zawa'rte w grze "Zalman" pieśni i widowiska miały powstać na Ukrainie i stąd przeniknąć do Polsiki, Czech, SłowaCji i na Morawy. Autor przypu'szcza, że przyszły te pieśni z pas·terzami wołoskimi. Jar-omir D o l e a l w artykule Prvni cesty Ludvika Kuby za slovanskou pisni, ve svetle jeho korespondence s Edvl(lrdem Jelin"-em (z. l,' s. 33-'3.7) opisuje na podstawie korespondencji Ludwika Kuby, znalezionej w Literackim Arohivum Muzeum Narodowego w Pradze, początek działalności Ludwika Kuby (autora dzieta Slovanstvo we swych spevech) i trudności, z jakimi musiał walczyć dążąc do !wytkniętego celu. Ludwik B a r a n napilsał adykuł z okazji 'sześćdziesiątego roku życia prof. Karola .Plicka. Karol Plicek, nauczyciel oraz muzyk i teoretyk muzyki, zajmował się gorliwie czeskim folklorem muzycznym. Zebrał on 40000 tekstów pieśni ludowy,ch wraz z melodiami sto'sując metodę syntetyczną· z Juri V y s lou i l w artykule Hynek Bim (z 2) w z.wiązku z osiemdziesiątą rGcznicą urGdzin tego pisarza i zbieracza pieśni ludowych podaje studium o jego życiu i działalności. Vilem P l' a Z a k w ZWiąz1kJu z osiemdziesiątą rocznką urodzin J. F. Svobody, wybitnegoC'leskiego muzeologa, badacza, etnografa i badacza archiwum, redaktora i pracownika regionalnego, napisał artykuł pt. Vspominame na J. Swobodu (z. 2). Autor przytac,za tu najważniejsze zasady robocze, którymi tposługiwałsię w swojej pralcy F. Svoboda. Frantisek B o n u IS opisuje rozwój twórczości ludowej na Hanel1a podstawie spostrzeżeń poczynionych w czasie krajowych obchodów dożynkowych w Namesti .pod Ołomuńcem, Igdzie wykonano pieśni i tańce 1udo'we hanackie. Otokar N a h o d i l w a·rtykule Sedmdesatiny zaslouzileho badatele prof. dr Otokara Pertolda ('Z. 3) mówi o życiu i działalności tego orientaUsty, historyka religii, etnQgrafa, antropo1oga i podróżnika. Twórczość ludowych autorów, ważną dziedzinę artystycznej twórczo~ci ludowej, opracował Pavel Va v r u c h w artykule Tvorba lidovych auroro (z. 6). Omówił on całoksztaU za·gadnienia 'twórczości autorów ludowych w okresie po 1945 r. Vera H a s a 10 v a w obszernym studiUm Cesky lid a narodopis v dile Mikol.ase Alse (z. l, 2, 3, 14, '6) opisuje życie i całOkształt twórczości mala't'skiej M~kołaja Aleśa, podkreślając zwłaszcza wartość jego pracy dla etinogrMii 'c'zesikiej. Jego obrazy zamieszczone w zeszytach tego rocznika posłużyły do przedstawienia c'zytelnikom życia ludu czeskiego, dając równocześnie możność :poznania jego twórc:z,ośd. KaTol Vet l e rl i ZdeiJ:ka J eH n ik o va zaznajamIają czytelników w swym artykule Ukoly a vyhledovy plan brnenskeho Kabinetu pro etnografii a folkloristiku z zadaniami i projektem plantU praocy :Instytutu Etnografii i Folkloru w /,Brnie. Z oikaizji 70roku życia 'prof. uniw. dr J. Ho.raka Julius D o Ja tIlsk y napisał artykuł Ipt. Prof. Jifi Horak ućitel dejin slovenskych literatur. Pro.f. J. Horak poświęcił życie swe pracy nad zagadnieniem kultury ludu czeskiego i tradycji słowiańskiej. Jaroslav Kra m li l' i k w pracy O poznani dejin ceskeho lidu (z. 2) zwraca uwa,gę 'czytelni!ka na fakt istnienia opracowań etnograficznych dotyczących życia, i kUltUTYludrlQści wiej,skiej, przeważnie 'tyLko z XIX i częściowo XX w., i to nie naświetlonych od strony hrstorycznej - oraz na prawie zupełny brak opracowań z okresów starszych, j.ak również brak chronologicznego datowania, AUltGrpodkreśla waTtość historycznego a,spektu, .laki powinien cecill()wać materiał etnograiiJCzny. W obszernym artykule Antonina V Gr l i c k i e g o pt. Ze zivota Antonina Nyvlta~Rychetskeho autor zaznajamia vudce selskeho povstani na'S z czołowym uczestnikiem roku 1775 (z. 3, 4, .5,) i !Wodzem chłopskiego po- �230 231 wstania w 177'5 r., które miało na celu u wolnienie chłopa z ucisku feudalnego. O życiu uczestników tego powstania dokumenty his-toryczne dają skąpe informacje; historia bowiem burżuazyjna niechętnie wSipominała o ludziach, którzy wa.1czyli o wyzwolenie ludu czeskiego. Z tego 'też powodu artykuł A. Vorlickiego, który :pierwszy zajął się dokładnym badaniem życia A. Vyvlte-Rychetskiego, ma ważne znaczenie. Vera O l i v o va, Prosinec 1920 ve ved:ch pł'oletafskych basniku (z. 6). Autorkalopisuje bogaty zbiór utworów poetyckich, które powstały w okresie prześladowań i aresztcrwań działaczy proletariatu po zajściach grudniowj"Ch w 1920 r. J·ako przyczynek do ,historii 'przemarszu wojska Suworowa przez Czechy w latach 1798-1800 napi'sał C. A m o l' t artykuł o rosyjskkh żołnierzach we wspomnieniach ludu czeskiego (z. 5). - Przyczynek do historii wzajemnych stosunków czesko-ukraińskich napisał Jil'i H o l' fi k według pracy F. Rehora, który położył wiele zasług na polu opracowań etnograficznych, zwłaszcza dotyczących kultury ukraińskiego ludu zamieszkującego byłą Galicję. Na podstawie materiałów doty'czących osiedli rosyjskich napisał mIody uczony rosyjski M. W. W i t o wipracę pt. O klasifikacji sider. Ważne zagadnienie Z1Wiązanez p()lwstarwaniem elementów kapitalizmu w okresie feudalizmu, wykorzystanie w XVI-XVU w. wolnych sił najemnych w róŻinych gałęziaich wytwórczości opisał Miroslav J a l' os w artykule K otri.zce namezdni prace v ćeskern hornictvi w XVI stoleti (z. 2), na podstawie sytuacji w jednej z najważniejszych dziedzin czeskiej wytwórcwści przemysłowej, w kutnohonskim górnictwie, "'I dru,giej połowie XVI w. Vaclav Ś o l c, O voroplavbe i vorafich (z. 3). Autor podaje we 'Ws,tępie historię spławu, który pClcząwszy od połowy dziesiątego wieku aż do wprowadzenia komunikacji kolejowej oraz -tran,sportu autami ciężaTowymi Ibył jedyną możliwością taniego 'trans,portu, zwłaszcza drzewa IW ikłodach z nieprzebytych lasów południowych Czech do ośrodków przemysłowych. Następnie daje Qpi>s technologii 'SiPławiania, opemjąc terminami używanymi przez flis.aków w ostatnim stuleciu. Opi.suje również ubiór flisaków, ems 'Sij)ławiania oraz sposób rzarobkowania w zimie. Jako przyczynek do -studiUm ludowych środków transportowY1clh napisał Ludwik B a l' a n artykuł Krkonosske krusne. Krusne służą do piesz..ego tr.a'll'sportu na plecach i znane są, według podania ustnego w Karkonoszach, już więcej niż 150 lat. Olga pt. Pfispevek k poznani nekterych opisuje \vylwórczość drwali na Zd'arsku, w górzystej okolicy wyżyny czesko-morawskiei, oraz ich ciężkie warunki socjalne i materialne w okresie l republiki. Ivan B o l' k o v s k y omawia w 2rtykule Obytne stavby slovanske technik S k a l n i k o v -a w artykule dfevafske prace na 2d'arsku archeologickych objevech (z. 2)nowo odkryte budowle Słowian ws.chodnich i zachodnich: a) w ZSSR odkryte w lataah 1928-1933 (podkreśla fakt, że Słowianie w X-XI w. w budowaniu ulic i urządzeń wodociągowych przewyższają ówczesne ludy Europy zachodniej); b) w .Polsce __ odkryte w związku z badaniami nad powstaniem państwa polskiego oraz c) Czechów - odkryte IWczasie ostatnich 'badań prowadzony'ch w Czechach. Zagadnienie _czeskiego budownictwa ludowego poru'sza Emanuel B a l fi s w a-rtykule Theoreticky a prakticky vyznam studia lidovych staveb {z. 4). Autor omawia historię badań arohitektury ludowej i podkreśla konieczność współpracy w tej dziedzinie między historykami sztuki, etnografami i architektami. Uwzględnia również 'sposób ż)'cia na wsi i kulturę ludową oraz przemiany 'socjalno-ekonomilczne zachodzące w obecnej wsi. Jaroslav Va j d i s wadykule Nektere zasady tvorby na vesnici (z. 4) daje api'S ludowego budownictwa ,czeskiego rpocząws'zy od budynków gUnianych i drewnianych do kamiennych i mlliI'o'wanych. Emanuel B a l a s i ¥1adimir K ,li ma. VeSnicke stavby v okrese 'Votickem (z. 4). Artykuł obejmuje przegląd współczesnego stanu budynków wiejskich ze s2iczególnYm 'llwz,ględnieniem naj starszych do1tąd z:aJchowanych budynków. Artykuł oprac-owany został na pod-stawie badań nad architekturą ludową w 195e r. których brano pod IUwagę sta-re, ginące j'.lŻ budynki ludowe j najbardziej godne uwagi poligonalne s10doły. Dobrze przemyślana konstrukcja budowy tydh stodół świadczy o dojrzałości rzemiosła ciesielskiego na ziemia'ch czeskich już w XViII IW. Josef Sc h e y b a l, O otazkach studia lidoveho nabytku. Atlas lidoveho nabytku (z. ,3). Autor mówi o konieczności opracowania zagadnienia me_ blanstwa, następnie daje projekt podawania wyników tych opracowań w atlasie czeskiego, morawskiego i ,śląskiego meblavstwa w poszczególnych tomach lub zeszytach, z których każdy obejmowałby materiał zebrany w oznacz.onym regionie etnograficznym. Zadaniem alia-slUmeblaTstwa ludowego byIoby: a) pokazanie bogactwa form i dekoracji, które !Cechują meblarsbwo czeskie, b) naŚ'Wietlanie nie opmcowanego dotąd zagadnienia tY'Pów mebli ludowych, e) omówienie rozwoju mebli ludowych, iah form oraz odchyleń regionalnych. Autor wyraża przekonanie, że praca ta znalazłaby na pewno za'interesowanie nie tylko w kraju, lecz i zagranicą. Vladimir S c h e u f l e l' w artylkule O vyznamu stud:a remesel pro poznani kultury naseho Udu (z. 2) podaje krótki zarys historii rzemiosła od zarania cywilizalcji aż do dnia dzisiejoszego podkreślając wpływ rzemiosła na życie i kulturę ludu. v novych ,l w • Maria L fi b k c va i Ladisla v L a b e k poruse;aj ą w artykule pt. (z. 2.) na wstępie ,problem powstania artystycznej wytw6rczości ludowej, po czym opisują genezę chust pilzneńskich, ich techniczną i stylisItyczną stronę wykonania oraz :podają przegląd nazwisk najważniej.szych hafciarek. Plznenske ." pleny �2J2 233 W związku z wystawą bułgarskiej sl1tuki ludowej, która odbyła SIEi' w Pradze na prośbę redakcji "Ceskego Lidu", napisała bułgarska etnografika Maria Wei e wa .artykuł Q bułgars·kiej wytwó"oczości .Ludowej. Hana H y n k o w fi pisze o folklorystyczny,ch badaniadh w Albanii na podstawie sprawozdania z <lIbańskiego czasopisma InstytU'tu Nauk 'w Tiranie, "Buletin per shkencat shoqerore" t .2: 1953, s. 80-81. Uwagi na temat przed,s'tawień teatralnych i filmowych, których fabuły oparte są na życiu ludu, zawarte są "Ceskim Lidzie" w dwóch wnikliwych recenzjach: iI. K ,r o va k a, Barevny s!ovensky film "Rodna zem" i tegoż autora Nasi furianti w Narodnim Divad!e (przedstawia obraz wiejskiego życia czeskiego). W dziale literatury i 'bibliogmfii ,czytelnicy znajdują recenzje i wiadomości dotyczące nowych wydawnictw czeskich, .radzieckich, niemieckich i polskich, l1wiązanyah z zagadnieniami etnografii i etnologii. Podkreślić należy zamieszczenie w czasopiśmie "Cesky Lid" bog.atego materiału ilustra'cyjnego barwnego oraz fotografii jedno- i wielobarwnych. Emilia Fischerowa "ZEI':DSCHRIFT FUR OSTF'0RJSCHUNG. LANDER UND VOLKER OSTIJICHEN :MLTTEiLEUlROPA", R. 1!!54, z. 1. Marburg. 1M. Czasopismo "Zeiotschrift fiir OsHorschung" wychodzi w Zachodnich Niemczech od roku 1~~2 i jest organem prasowym Rady Naukowej im. J. G. Herdera. Redakcja (Hermann Aubin,Erich Keyser, Her:bert Schlenger) zgrupowa.ła wokół czasopisma szereg uczony.ch naj różnorodniejszych dziedzin nauki (hi'storil polity1cznej, gospo.darczej, sztuki, arahitektury, muzykologii, archeologii i in.) biorąc za podstawę lokalizację przestrzenną ich zainteresowań, ograniczoną do regionów wschodnich Europy środkowej. Terminem "Lander im ostlichen Mitteleuropa" obejmuje się przede wszystkim ziemie, do których rościły so'bie pretensje hHlerowskie Niemcy. Historyk, etnograf, a szczególnie badacz zajmują.cy się problematyką Ziem Odzyskanych znajdzie w tym czasopiśmie wiele nowych i cie'ka'wych danych, których interpretacja przez naukę zachodnioniemieoką wymaga 'stałego dementowania ze strony naszych badaczy. Rocznik 3, zeszyt 1 niniejszego czasDpisma nie odbiega swym ukla'dem od numerów poprzednLch. Po dziale roz:praw następują sprawozdania z badań, doniesienia i bogaty dział omówień, r.oZJpada,jący się na zbiorowe (dotyczące jakiegoś zagadnienia w świetle literatury) i jednostkowe (recenzje). Całość zamyka zestawienie literatury dotyczącej Śląska za rok 1953 (15 s. bibliografii). W dziale 'pierwszym mamy 4 rozprawy. Erich Wei s e w artykule o tematyce historycznej zatytułowanym Pod.stawy państwowoprawne drug'~ego pokoju t01'uńskiego i granice jego mocy pl"awnej na'świetla w 'specyficzn;y sposób stosunki między Polską a Zakonem Krzyżackim. Autor obala pogląd na s-tosunek mistrza ZakoDtU <lo króla polskiego jako na stosunek lenny. Argumentacji dla swoich sformułowań doszu'kuje .się między innymi w pracach hi'storykÓ'w polskich (Kutrzeby, Vetulaniego, Pociechy). Za pomocą swoistej interpretacji terminów regnum i corona Polon:ae do.chodzi autor do wniosku, j·ż inkorporacja Prus do Polski nigdy nie miała miejosca inkor,porowaoilebyły tylko ziemie podległe Zakonowi. E. L e n d l w artykule pt. Zm~any k'l'ajobrazu kulturowego w regiont:1ch wschodnic1J, Europy Srodkowej W dobie współczesnej wy,chodzi od kon'cepcji krajobrazu kulturowego nie definiując tego()pojęcia, ·co w dal'szych częściach artykułu pozwala na, szereg 'dowolnych interpretacji. Na marginesie 'warto zaznaczyć, iż pojęcia krajobrazu kultur,owego, naturalnego i wariant trzeci - pojęc,ie krajobrazu historycznego, warto byłoby poddać gŁębszej analizie ze względu na ich wieloznaczność i małą precyzję, kryjącą pod nowoczesną postacią zdyskredytowane w nauce ujęcia idealistyczne. Mówiąc o rozwoju ,krajobrazu kulturowego aU'tor wymienia jako czynniki tego rozwoju zróżnicowane formy ,prawne, doświadczenia w dziedzinie tedhniki i życia ,gospodarczego oraz różnice postaw ,psych~cznych ludzi tworzących na danym terenie kulturę. Miernikiem intensyfikacji krajobrazuk!ulturowego je'sit dla, autora narastanie warstwy ludzi związanych z ziemią i coraz mocniejsze wiązanie się tej grupy z określonym terenem. E. L e n d l o'<lcina ,się od koncepcji determin-illmu geograficznego, zajmując stanowi'sJw, które można by nazwać antropogeogr8Jfiicznym, i upatrując główne czynniki rozwoju rw działalności ludzkiej, w energii przekształcającej krajobraz naturalny w kulturowy (autor nie wyróżnia pojęcia krajobrazu hi'storycznego). W świetle takiego stanowisika I~rzy wyżej przytoczonym ujęciu czynników rozwojU' i miernika intensyfikacji krajobrazu kulturowego) przeprowadzony podział Europy pozwala s,charakteryzować Euro.pę wschodnią i środkoWQwschodnią w sposób ogólnikowy i - wyrażając się oględnie przynajmniej problematyczny. Zdaniem autora, Europa wschodnia nie zna struktury ,krajobrazu kulturowego Zachodu. Krajobra'z kulturowy ws'Chodni odznacza się wyspowością osadnictwa. brakiem połączeń komunikacyjnych między ośrodkami starego i nowego osadnictwa, oraz ogólnie biorąc, nii:s'zym ,stopniem intensyfikacji. W tej o'statniej dziedzinie w dobie współczesnej mimo r,ozwoju innych dziedzin w zakresie wiązania ludzi z ziemią widzimy regTes. Bez bliż,sze,go uzasadnienia, w oparciu jedynie o autorytet H. Hassinger.a l, upatruje autor w Europie zachodniejsamod'zielny twór geograficzny, odrębny od Europy środokowowscho.dniej. Wiele trudności nasunęło 'H. H a s s i n g e r: Das geographische Wesen Mitteleuropas. Mitteilungen der' geographischen Gesellschaft 1917: t e n ż e: Geographische Grundlagen der Geschichte, Freiburg 1953. !. �235 234 określenie granic Europy środkowowschO'C!n.iej, a jeszcze więcej ustalenie granicy między częścią zachodnią i wschodnią w ramach poprzednieg0 podziału. Autorowi nasuwały 'się dwa sposoby podziału uwzględniające: a) przecięcie linią podziału od Gdań'ska 'przez Pressburg do Fiume, b) miejscezamieszkania plemion starogermań&kich. Granica ta - zdaniem autora - przesunięta zo'stała przez osiągnięcia naj młodszej przeszłości, a "żelazna kurtyna" p<Jgłębiła różnice między dwoma częściami Europy środkowej. Przez pojęcie "ostliches Mitteleuropa" rozumie w końcu autor obszar leżący między Morzem Bałtyckim na północy, Dunajem na południu, na 'wschodzie ograniczony Bugiem i starą granicą prusko-litewską. Roz'ważania autora nie mają za podstawę dociekań historycznych, nie opierają się na pracach typu hist<Jr)'1cznego, jednak ucieka się on do materiału dowodowego, jakiego dla przeprowadzonego podziału EUTopy może dostarczyć retrogresja historyczna. W świetle tej retrogresji Europa środkowa jest terenem ścierania się wpływów wschodnich i zachodni'ch, o różnym nasileniu w poszczególnych okresach hi'storycznych. Autor widzi ,cztery okresy: pierwszy od roku 900 n. e. do XV w. charakteryzuje rozszerzanie się osadniJcitwa na Wschodzie oraz reoepcja form prawny,ch i goslpodarczych umożliwiających intensyfikację gospodarczą na Zachodzie. Działalność osadnicza miała charakter raczej spontaniczny, nie wszędzie więc 'Przyjęły się postępowe formy rolnictwa w ,wielu regionach pozostały formy af'chaicznego nomadYZJmu. W drugim okresie, trwającym do XiI:X w., 'li -schyłku XV~I w. zaczyna się planowe -osadnictwo miej-skie organizowane na wzór zachodni oraz wkraczają nowe formy rolnidwa (ulepszona trójpolóW1ka, nowe kultury} .i budownictma (szczególnie O'bronnego). W tym s,amym kierunku idą zmiany 'W trzecim okresie, tm. w XIiX w. W tym też ol<resie Etw:opa śr,odkowowschodnia najwięcej zawdzięcza wpływom niemieckim (wprowadzenie płodozmianu, uprawy chemicznej, zanikanie ugoru). Czwarty okres obejmuje wojny i O'kres międzywojenny. W okresie międzywojennym dzięki zmianom 'struktury agrarnej, rozbudowie przemysłu i 'zmianom -struktury zawodowej Europa środkowa zbliżyła się i upodobniła do Za!chodu. Po I'I wojnie światowej cała EurclPa środkowa znalazła się w strefie oddziaływania wpływów ws!chodnich. Pociągnęło to za sO'bą ogromne zmiany krajobrazu kulturaweg<o. Po stwierdzeniu, iż reforma rolna miała ogromne znaczenie np. zmiany w ukł,adzie grunt<orwym, kształtach zagród, rodzajach zabudowań), autor wyraia sąd, iż nie jesteśmy w 'stanie ocenić wyników, jakie dały te przeobrażenia dla rolnictwa. Charakterystyczne jest to uchylanie się od oceny, jakkolwiek w innych miejscach pracy ,oceny są aż nalby1; drobiazgowe. Zainteresowania autora nie skupiają 'się bynajmniej na całym obszarze Europy środkowej, a <iotyczą przeważnie, jak się wyraża sam autor, "deutscher Bewohnerschaft berau:bten SiedlungSigebieten" (s. 37). Jakie zmiany widzi E. Lendl na tych terenach? W pierwszym rzędzie zmiany gionów upadek ref?rmy. - '. osadnictwa: ziemie 'będące w zasięgu wpływów niemieckich z reprzemysłowych przeksztatciły 'się w pastwiska,co znamionuje rolnictwa (szczególnie tereny nadgraniczne). Czyżby to była ocena ~O~~j? Narzucające ,się jednak z 'Całą bezwzględnością i'nne fakty umemozllwIa]ą podobną o,cenę znnian w ,przemyśle. W -całej Europie środkowO'wsClhodniej industrializacja poczyniła wielkie postępy. Autor wyraża się z a~robatą nie tylko o takich osiągnięcia{:h, jak Nowa Huta, ,Dun,apentele (nIedaleko Budapesztu) czy FUrstenberg (nad Odrą, NRD.), ale nawet ? odbudowie "minimalnych zniszczeń wojennych" w przemyśle Dolnego Sląska. Wśród dalszych zmian dostrzega autor zmiany rw strukturze zawodowej i ,,:,y.znaniowej ludności. Oznacza to - jegoZJdaniem - <umocnienie pozycji kOSCl?ła prawosławnego na wschodzie i na poł'Udniu a ",spychanie kościoła ka'tollckiego i ewangeliJckieg,o w życie katakumb". Dostrzega także upadek kla-syśredniej (mieszczaństwa) w ZJwiązku ze zmianami struktury społeczno-gos'Podarczej,eliminującej inicjatywę prywatną: "handel w myśl doktryny wschodniej ,skazany na wym,arcie". Kłamliwie informuje autor, iż wszystkie pomniki przeszłości niemieckiej, świadczące o 'Powiązaniu z Zachodem, a wśród tego 6'0.00 zabytków gotyku i ibaroku, mają być w najbliższych latach zlikwidowane na terenie Polski (s. 3e). Powyższe 'stwierdzenia są tak 'wymowne dla każdeg<o, nie tylko nau'kowca, ale przeciętnego obywatela na'szego kraju, że ocena ich tu jes1t bezcelO'wa. Na uwagę zasługuje jedynie funkcja, rola tego typu artykułów. Kursują <one na Zachodzie jako podstawowe źródło kłamlirwych informacji o Ziemiach Odzyskanych, w szacie pozornie naukowej, <uma,cnianej przez propagandę. Opierając się od strony metodologicznej na pods'tawie pojęć nie uściślonych, jak ,pojęcie 1crajobrazu kulturowego w ujęciu ahistor)'1cznym, umożliwiają ogólnikowe -opisy, pozwaiają na 'swoistą interpretację szeregu faktów. Niniejszy artykuł jesit przykładem typowym dla tych metod nauiJd zachodnioniemieckiej. Co przeciwstawiamy tym pracom pretendującym do zobra,zow_ania przemian kulturowych na Ziemiach Odzyskanych? Artykuł następny W. S a l m e n a Znaczenie Norymbergi dla życ'i:c. muzycznego Europy ś7'Odkowowschodniej w XV i XVI wieku jest pracą 'specjalistyczną, rozpatrującą życie muzy-czne Norymbergi jako centrum średniowiecznej kultury muzycznej. Omawia on znaczenie Norymbergi jako ogni-ska sku,piającego przybyszów z całego Sląska i Europy wschodniej. Zdaniem autora 'było to poważne centrum życia muzycznego, ale i poważny ośrodek gospodarczy, przez który rozprzestrzeniała 'się kultura za,chodnia. Ostatni artykuł H. G. F l' a n z a, Studia nad budownictwem XVII i XVIII wieku w Czechach o'dnosi się do budownictwa kla-sztornego, kościelnego i zamkowego, ze sZlczegó1nym omówieniem postaci dwóch budoWiIliczych tego okresu: Ch. Dientzenhofera i J. B. Mathey3-. Po artykułach następują dwa interesujące spra1woZ<!ania z badań W. �236 237 ~ K l a w i t e r a O poczqtkach czasopiśmiennictwa s c h e nk a Dane statystyczme o przesiedlanych światowej niemieckich grupach ślqskiego w czasie i T. B i e rdrugiiej wojny narodowych. W dziale recenzji figurują prace polskie M. P l e z i Greckie i łacińskie źródm do najstarszych dziejów Słowian i nowe wydanie kroniki Thietmar<? przez M. Z. J e d 1 i.c k i e g o. Bibliografia dotycząca Śląska za 195'3 r. zawiera2\34 pozycje z literatury po1."kiej, czeskiej i niemieckiej. Poza działami og&lnymi opracowano rolnictwo, osadnictwo, etnografię, historię, historię poszczególnych miejscowości, nauki społeczne, zagadnienia kulturalno-oświatowe, sprawy kośdoła, języka i literatury. "Zeitschrift fur Ostforschung" ze względu na rodzaj problematyki hi'storycz:nej i 'wS1pÓł1c:resnej, ważnej dla badacza po'lskiej kultury, oraz sposób jej opracowywania, właściwy dla przerostów nacjonaHstycznych n.auki niemieckiej okresu międzywojennego, zasługuje na stałe, sys'tematynne omawianie krytyczne ze 'strony wielu zainteresowanych tą problematY'ką dys.cy.plin. . Maria Trawińska-Kwaśnie'wska "DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKJSKUNIDE" R. 1: 1S5!5, z. 1 i 2, ol1gan I[1stytutu Etnogra,fii Niemieckiej Akademii Nauk, ini'cjujący wydawn1ictwa periodyczne tegoż 'Ins'tytutu, zasługuje na szczególną uwagę. Przełom jaki się dokonuje w etnograNi niemieckiej, oraz program przebudowy tej dys'cypliny omówiony na Kongresie w 1003 r. znajdują tu !Swoją pełną dokumentację. Na podstawie przedmowy reda'kcji, licznych sprawoZidań i doboru tematyki artykułów można ,prześledzić zainteresowsnia u'czonych niemieckich rozwój ich metod badawczych, telchnik pracy i wytyczne etnografii niemieckiej na prz~szłQ.ść. Rozważania nad tymis'PralWami nasuwają szereg analogii do .sytuacji w innych krajach, sytuacji :bynajmn~ej IlIie o charakterze przypadkowym. Przełom w naukach humanistyczny'ch i ujęcie etnografii jako nauki historycznej dokonują się w tych kraj'ach w oparciu o różne tradycje w sposób specyficzny, ale i nas'uwający uwagi o niewątpliwych prawidłowościach. Sprawozdawczy charakter niniejszej recenzj'i j€lSt umotywowany dążeniem do zobraZiowania rw miarę możliwości peŁnego tego przełomu, jaki obecnie przeżywa etnografia niemiecka. W 1953 r., w d,niach od 4 do 6 sierpnia, odbył się Kongres Etnograficzny Niemieckiej Akademii Nauk w BerliJnie, z udziałem licznych etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Niemieckiej Republiki Federalnej i Czechosłowacji. Wśród 20 wygłoszonych referatów referatem zasadniczym, zawierającym podsumowanie dotychczas'owej działalności etnografów i prQgram, był referat prof. W. S t e i n i t z a. Proca etnograficzna w Niremieckiej RepubUce Demokratycz'nej. Na wstępie referent zaznaczył, iiż .p.race etnogra- iiczne w NRD mają za ,sobą przeszłość dopiero dwuletnią, gdyż dopiero dwa .Lata temu podjęto prace etnograficzne, tak s!kornpromitowane w poprzednim okresie przez ra.s~zm. Powyższy stan wysuwa, jako ,podstawowe zadanie ·TehabilJitację niemieckich badańetnagraficznych. Referent podał przegląd hist<Jrii etnogr<'iii niemieck'iej, ujęty w r<imy trzech ckresów, z wykazaniem nurtu ,postępowego i reakcyjnego. Odcinając Isię od nazistowskich ujęć H. Nauman.a·,podkreślono wpływ 'Pozytywny dwóch niedawno zmarłych badaczy: A. Spamer.a i J. Meiera. W części programowej referent wysunął problemy wynajdywania wszelkich tradycji !postępowy,ch, demokratyczno-wolnościowych w dziedZlinie sztuki ludowej, które ,były w dotychcza:sowych badaniach zaniedbane, oraz ścisłego wiązania ich z życiem kulturalnym mas pracujących, szczególnie przez po:dejmowaruiez,adańbadawczych, odp'owiadających potrzebom zespoŁów amatomkicih i nowemu życiu kulturalno-oświatowemu. Podkreślił potrzebę podejmowania badań nad :strojem ludowym, meblarstwem, formami gospodarki i narzędzi,ami pracy. Wśród zagadnień Qgólnoteoretycznych porulszył :sprawę przedmiotu etnografii ,tpQjęcia ,Ilud,") oraz 'spraw'ę l~cyfic2ll1ą dla nau'ki niemieclciej stosunku pojęć V'olkerkunide i Vol'klskuulde. Referent stanął na stanowisku marks~:sltoWlskim, liż przedmiotem badań etnografa jest kultura duchowa l materialna mas ,pracującYClh. To stanowisko referenta nie wykluczyło współpr,acy z uczonymi NiRiF, choć w.dalszej części referatu odniósł się z dez'J:prohatą ·do zachodnioniemieckich badań nazywanych V'olkskunde der Heimatvertriebenen, podejmowanY'ch ze w~lędów poliitycznych, wzbudza. jących nienawiść międzynarodową, rozbij.ających przyjacielis'ką 'współpracę między narodem niemieckim a narodami poIskrm, czechosłowackim i radzieckim. W referatach i sprawozdaniach uzupełniają,cych szereg referentów wskazywało na możliwości w.iązania etnQgrafii :z praktyką społeczną; wśród referatów .specjalistycznych przew,ażała tematyka folkIOll·J~styczna. Na Kongresie palstanowiono założyć czasO[:>i'smoetnogra.ii,czne "Deuts,ches Jahrbuch fUr VQlkskunde", organ IIn:stytutu oparty o k'rąg współpracowników i czyteln1ików z całych Niemiec, dostępny dla uCZionych innych krajów, o roli pośrerlnika między Zachodem i WIschodem, gdzie szczególnie w Związku Radzieckim i krajach Demokracji Ludowych - są wysoko rozwinięte metody pracy badawczej. Rocznik I tego cZaJsopi:sma{1955) :informuje na's o pracach Instytutu Etnogra1fii. W wyniku programowego referatu prof. W. Steinitza i dyskusji ;kongresowych 'Podjęto w lin1stytucie prace w !Sześciu k:erunkach: 1. Kontynuacja prac J. Meie'ra w dziedzinie magii (formuły przysiąg). 2. Opracowanie zagadl1lienia tradycji demokratycznyCh w ipieśni, podaniu, bajce, przysłowiach i sztuce ludowej. 3. S)'\Stematyczne badania na.d kulturą materialną, a 'szczegó1nde nad dziedZliną rolnictwa. W ramy tej problematyki wchodzi Niemiecki �239. 238 Atla,s Etnograficzny. 4. Badania nad kulturą robotn~czą (Arbeiter- Volkskumie) - 'kręgiem zagadnień niezwykle aktualnym, jednak nie opracowanym metodol>Qgicznie. Specjalna uwaga poświęcona będzie monQgrafiom zawodowym (górnicy - Drezno). 5. Badania histor.ii etnografii, wyŁawiaU'ie niemieckich tradycji demokratycznych. 6. WlJ:ączenie 'planu 'badawczego og,raniczonej terenowo ,placóW1kibadawczej, jaką jest Wossidlo-Forschungs_ stelle-Rost>Qck. Ramy przedtstawi'onego programu :badawczego stały się trzonem problematyki c:za:sopisma "Deutsches Jahrbuch fUr Vol'klskunde", wokół którego slwpiłymę uzupełniają.ce arty'kuły uczonych z kra1jów ościennych. Roltl pośrednika między uczonymi claisOlpismo spełnia przez ,podawanie bibliografii i <l'pcracowań!Stanu badań od 194151'. Wydano bibliogra1lię prac radzieckich, a w na1stępnych numeracih kolejno zostaną omówione :badania etno,gr.aficzne w Polsce, Bułgarii, Czechosłowacji, Szwajca-rii, Skandynawii. Pierwszy rOC'Zlnlikcza:s'opilSma ,zawiera 12 rOZJpralW,liczne doniesienia i sprawozdania (dane biograficzne o etnografach niemieekich, sprawozdania ze zjazdów, 'Wystaw, muzeów), p.rzegląd piśmiennictwa etnograficznego w Związku Radzieckim, Austrii, Niemczech oraz rorz;w1iniętych w la'tac;h ostatlnicih publlikacji z zakresu etnografii Łużyc. Całość zamykają 3~ recenzje. Tnzy począt'ko\ve artykuły mają charakter poszukiwań historycznych. Erich L. S oD h m lid t w artykule Od Niem~ec Tacyta do N.iemiec humanistów zajmuje slię początkami hilstoriogra:fiii terenów niemieckich od czasÓIWstarożytnych do roku 15120,roku ukazania się dzieła J. B P 'h ma F:undgrubedel' a!!gemeinen VoLkskunde, omaWiiając zarówno źród1a (opisy miaslt, l'Odów, pielgrzymek, 'Podróży), jak i czynniJkli rozwQju Zl3interes'Owańsprawami Niemiec (l'Ozpad Śiredniowieoznej 'WisIpólnoty 'chrześcijaństwa, różnicowan~e się go:srpodarcze i narodowe Europy). Artykuły Ericha K u n z e i Gi.intera V 'olig t a 'dotyczą zainteresowań, ja'kie okazywali późniejlsli kl~JJsycymarksizmu w okresie studenekim, pieśnliom i piśm,iennicitwu ludowemu. Następna grUJpa artykulów łąozmie z artykułem pośmiertnym Adolfa S p a m e r a 2 nawiązuje do silnie rozwiniętych na Zachodzie, a szczególnie w Niemczech w ,okresie przełomu XIX i XX w., badań nad wierzeniami ludowymi. W przeciwieństwie do idealistycznych podstaw i deskryptywnego charakteru poprzednich prac z tego za'kresu artykuły te wyka'Lują tendencję do nowatol1Stwa metodologicznego. A. Spamer postuluje badania wierzeń ludowych w rozwoju historycznym, w całokształcie ich przemian społecznych i ;podstaw psychologicznych. Zwraca uwagę na z,wiązek wszelkiich zjawisk kultury duchowej, powiązanie wierzeń z wiedzą, a nieraz niemożność odl E. K u n z e, Die drei jinnischen Runen in der Volksliedersammlung des jungen Marks, Helsinki; G. V o i g t, Friedl'ich Engels und die deutschen Volksbii,cher. Berlin. 'A. S p a fi e 1', Zauberbucl, und Zatlberspruch; F. P f i s t e 1', Von den Wundern des Morgenlandes; H. F e h 1', A/tes Strajrech t im Glauben des Volkes. dzielenia np. modlitwy od formy przysięgi czy zaklęcia. S;pojrzenie .ł:cistoryczne n,ie pozwala często Dla rozróżnienia {pojęciowe, k'tórymi nauka odot~chcza;s operowała, a lktóre nasuwały i nasuwają srzereg wątpliwości (np. A:beflglaube, Widerglaube, Uberglaube, Glaube, Nachglaube). Nasuwa się pytanie, .do czego zaliczyć, jalóm pojęciem objąć niesłychanie żywotne zjawiska współcze.."«le, ja'k rozpowszechnienie ksiąg cudoow:nych, amuletów, poszu:kliwań skarbów - czy tylko pojęciem przesądów? tu, 'mimo wszelkich postulatów na początku artykułu, dochodzi do głosu dziewiętnas'towieczny p.sychologizm. Zdaniem autora na czoło interpretacj'i, motywacji .,przesądów" wysuwają się czynniki IPsychiczneo charakterze poIJLgenetycznym, jl1llkbezradność wobec życia, IStra,ch i nadziej.a 3. Dalsza część artykułu to rozważania his'tDrycznolltefalckie nad dawnymi tekstami .zawierającymi zbiory przysiąg i nad ich losami w ,okresie XX w. W płCzeciwieństwie do poprzedniej pracy roz,prawa F. IP f i iSt e r a kładzie nac:isk na mom.ent historycznego przekazywania· wia'<iomości o Daleikim Wschodzie. Przedmiotem badań autora jest .proces narastania wiedzy OiPartej na różnorodnyah przekazach "z drugiej ręki" i postęp poszukiwań własnych, przede 'wszystkim o ludności W",chodu - wiedrzy, która wraz z szeregiem wypaczeń weszła dClnarodowych Sikarbców wierzeń, bajek ,i lPodań ludowych. Krolejno omówion>Q rw ,porządku chl'OnolQlgicznym pOlSzczególne typy źródeł zawierających relacje o monstrualnych ludziach, zwierzętach i cuJdow.nych wydarzenia,ch, o'd mitologii greckiej do czasów Miin!C\hohaulSena.Ze względu na Iswój historyazny Isposób ujęcia 'Praca może lSt&1ow1ićwzór dociekań genetycznych w zakresie wyobrażeń i wiel1zeń ludowych. Trzeci artykuł tej grUiPYma cha!fakter programowy. Celem jest ,tu dążenie do skłonienia historyków prawa do wykorzystania różnoro,dnych żródeł m. in. wierzeń ludowych. Zdaniem autora historia ,prawa niesłusznie jest d~ tej ,pory prawie tylkl() hdst>Qrią:inlStytucji i kierunków prawa, a nie ukazuje działania prawa w życiu. SHa.mi współtworzącymi prawo są ~rz~konania, wierzenia ludowe, a zadaniem nauki jest odkrywać wyobrazema lu.dzk,ie w działaniu prawnym. Nawet gdy nale'żą one do ikategorii przesądów, miały ;swą silę dlZiałania. Ten ~sób .podejścia 'wymaga rozpatrzenia żródeł tzw. lipozl1lprawnych (w tradycyjnym uję.ciu zajmowano się jedynie źródłami ar,chiwalnymi), szczególnie dla prawa karne~o, powiązanego bardzo !Silnie z wierzeniami ludowymi. Źródłami te.go .ty,pu są: podainia, bajki, legendy, przysłowia Ol1aZ materiały ikonograficzne. Auto~ ,roz,patruje !kilka wybranych za·g.adnień z zakresu wyobrażeń średni'OwlecznyC?, jak IPorządek świata, człowiek i dia'bei. upiory - śledząc przechodze~le wyobrażeń ('obyczajowyoh) w poglądy prawne i zwrocając uwagę na ,Ich ogromne rozpowszechnienie w dobie wspóŁczesnej. Na szczególne podk,resle- ;r ••I \ ' ••Die Erkenntnis der der historische Motivverfolg. nicht in vage Spekulationen psychologi3chen Faktoren abel' ist uns wichtiger doch setzt sie dessen KUirung voraus, wolten wir verlieren". s. 111. ais uns �241 240 nie za1sługuje wykor,zy.stanie mateIliaŁu iIkonograticznego. Obraz, jaki autor roztacza, przed ,czytelnikiem, jest bardzo ciekawy i barwny, pos'iada jedna'k ten mankament, iż nic nie mówi o miej's'cu i czasie występowania opisywanych zjawi's'k, co do peWInego stopnia u~prawjedliwić można pro,gnamowością artykułu. Do gru'py prac pośV\llięconych !kultur,ze materi!alnej wcho.:l:zą dwie ,prace: Hermanna G l e i s b e r g a Stud'ia nad etnografią dotyczącą mlyn/l1'za i młyna o1"az Karola B a u m g a r t e n a, Problemy badań budownictwa do!nosaksońskiego w Mek!emburgii. Obie prace ujmują zagadnienia historycznie, z omówieniem kanteikstu społecznego porus'zanyah spraw i w oparciu zarówno o źródŁa !archiwalne, jl8.lki wła.sny mateI1iał terenowy. Artykuł pierwszy podkreśla upIlzywilejowane stanowisIDo młyna.rza wśród różnych zawodów od okresu średniowiecza. Młynarz, choć pozJbawiony pewnych przywilejów, jakie miał rzemieśln,jk (wolność), oieszył 'się uznaniem spo,łecznym z racji IOlbs,ługim1as:zyny,jedynej przez długi 'czas w,śród urządzeń tecooicznych. Po re'M'oIO:lPek'cji 'dziejów młyna na terenie Niemiec (młyna wodnego li IpOruszanego ,siłą wiatru) Dmówiono zagadnienia konstrukcji młynów, organizacji praoy w młynie, zagadnienie miar i transportu zboża, stroju młYiIlaI1skiego, wierzeń, przesądów, S!Z.tuikii zdobruictwa związanych z młyna'I1stwem. Tęs.zerOlką pI1o'blematykę uzupełnia świetnie dobrany materiał ikonO!grla.ficzny ze 'starodruków. Pracę Baumgartena charakteryzuje również dynamiczne ujęcie. Sprawy zmian w konstrukcji, analizę mOI1fologiczną podbudowuje autor ma'teriałarni a'rchiwalnymi, uWZJ!?)lędniając takie czynniJki rozwoju budownictwa gospodarczego ilia wsi, jak intensyfikacjta I'Iolnictwa i prądy mody oraz zmia.ny wSitr'Ulkturz'e z,awodowej g,rupy budowniczych wiej'ski'ch. Powstałe 4 artykuły ,poświęcone są 'zagadnien.iom ~ecjaliistycznym z ZJakresu sztuki 4. W dziale doniesień i :sprawozdań znajdujemy spl'awozdanie z Kong'resu Etno,gnaficznego Niemliec:kiej Aka'demili Nauk w Berlinie z 1953 r. i 'Wyjątki z referatu zasadniczeglO W. S ,t e i n i t z a o stosunku nauk, które w Niemczech nazywa .się Vol~skunde i Vollkel~kunde. Historyków kultury materialnej lZ1aiinteresować .może obszerne sprawozdanie H. K o t h e g o ze zjazdu badaczy nar,zędzi rollllli'czych w Kopenhadze, 1954 r., ora'z R. P e e:s C h .a, Kwestionariusz w sprawie narzędzi rybackich. 1. Web er - K e J l e r m a n n daje ta,kże sprawozd<:mie z wy:stawy. wycinanek polS1ki'chw Bel'lil1lie. Dział recenlzji cbar,akteryzuje dobór prac na wysokJim Ipoz,i'omiemetodologicznym, o różnorodnej problematyce etnograficznej. • W. F r a e n g e r, Der Teppich von Michelteld: G, Kra f t, Die biiu.erlichho,ndwerklichen Grundlagen der thilringischen Musikkultur; A. S c h ID i d t, Ein Strelsunder Fund zu den Quellen des Wunderharll; F, H a e r b u r g e r, Schwert 11, Trammel als Tanzgeriite, Krytycznie ujęty przegląd zawartości opracowań i materiałów, jakie przY'nosi pierwszy rocznik czasopb:ma "Deutsches J.~hr'bu,C~ f~r. VDłk:skunde", bezspornie w,skatzuje n.a przeł,om w etnografll lllemleckleJ. Znamienne dla tego przełomu ISą na'stępujące :sprawy: 1. Ujęcie historY'czne IPrchlematyik:i e1nogrlafiaznej, (prowadzące do jej rozszerzenia i pogłębienia. 2. Nowe ujęcia zagadnień cpra.cowywanych dotychczas przez etnDgrafię niemieoką (zagadnieruie narzędzi rolniczych, budownictwa, .folkloru) w powiązaniu z 'szeregiem ntajróżnorodniejSlzyc:h zjawisk bazy l nadbudowY, a 'nie tylko ch3Jrak>tery,styc:znych dla etnografii niemieckiej analliz morfologicznych i drohia'zgowej systematyki. .. 3. Dążenie do wykorzystania naj różnorodniejszych źródeł, tak zrodeł wywołanych, iZ'dobytych drogą :badań terenowych, jak i źródeł p;isany~h doty<chcz:asowej domeny zainteres'owań h:is,toryków. Ogromne znaczeme zy.skują źródł.a ikonografiozne. . 4. Nawiązywanie :kontaktów z nauką krajów ościennych, wyrazające SIę uZinaniem dla dorohku naukowego etnografów radziedkich i badaczy z 'krajów demokracji ludowych (obce prawie zupełnie nauce niemieckiej okresu międzywojennego. 5. Trudności w zakresie Ibadań nad Ikul<turą .duchową, 'brak opracowanych wzorów badawczy,ch w zakresie magii, IPrzelsątdów i wierze~ ludo~ ""Ych. Na Ipodkreślenie jedntak Iza,słu,guje rakt, iż nie ma tu u:cieczkil od .teJ problelna't)'lki, ale mamy usi.!owalllia w kierun'kiu nawiązywania. do Ja'k najl€\pszych t-nadycji folklor)'lS'tów niemieckich (A. Spamer, J. Me!~er). '6 Wia.zanie badań etn'ognaficznych z prakty.ką społeczną. WyKorzy<s,tanie ~te~iałów etnograficznych dla życia kulturalno-ośWliatowego mia'st i wsi. Biorąc pod uwa,gę dotychczl3.sowe osiągnięcia etno,grafii niemie:ckliej, j~k i !plan 'Instytutu ,Btnc>grafii Niemieckiej Akademii Nauk (OO <czym:ln:formUIJe nas nioniejs.zy rocznik) należy :się m;odziewać, iż następne roczrukl ozaso-, pis.ma "Deutsches Jahrbuch fik Vollksik'UIIlde"'Przyniosą wliele cennY'ch rozprlaw i materiału informacyjnego. Maria Trawińska-Kwaśniewska K. H. OTTO, A,rchaologische Kul,turen und die ErfortS c h u n g d e l' ik:o n k l' e t e n Ge s c h i c h t e v o n S ota m m e n und Vol 'k e l' s c h a ,f t e n. ;"Ethnographi.sch_ArchaologiSJche For~ch'Ung", Berlin IS'53, nr 1, s. ,1~27. Autor rozpatruje stosunek archeologii do historii. Będąc jej cz~ścią archeologia ma takie same cele co rozumiana po marksistowsku hIStOria, której naczelnym zadaniem jest ~rywanie praw rozwoju społ.ecznego . Specyfika archeologii polega na odmieności źródeł i metod szc.z~gOłOWych. Głównym zaclianiem archeologii jaiko dyscypliny historyczneJ Jest bada- �242 nie Istruktury ekonomicznej i przemian produkcj'i jaJko klucza do poznania procesu rozwoju społecznego. 2.rÓ'dla archeolog.iczne wprowadzają nas bezpośrednio w zagadn:enie produkcji dóbr ma-terialnych i pozwaiają wnioS1k'owaćo stanie i rozwoju srił wytwórczy,ch oraz o stosunkach między ludźmi w procesie produkcji. ŚWliadc2ą one takźe o warunka,ch materialnego bytu danego slI:ołeczeńJstwlCl,a cha'rakterze ustroju społecznego oraz zjawi:sikach nadbudowy. Drugie waźne zada,nie archeologii przy ws,półpracy z etnografią polega na wypraoowaniu perliodyzacji epoki ,s'PołeczeństWiCI pierwotnego. Wiąże się to ściśle 'z badaniem etnDgenezy i najdawniej'szych dziejów plemion i narodowości sló:bo łub wcale fJIieoświetłonych źródłami pisanymi. Przy rozwiązywaniu ty'ch zagednień wyłania się konieczność etnicznej interpretacjli ,kuHur archeologicznych; interpretacja ta nie jes't jednak jedynym zadaniem archeologii, lecz tylko jedną z wiełu dróg badawczych, któr~ wiodą do historycznego wykonzystania materiału al'cheologiczmego. Następnie przechodzi oao do kJrytyki metody G. K o S IS ,i n n y. Uznanie Konrieczności etni.cznej interpretacjI! źródeł ar,cheologicznych nie oznacza bowiem przejęcia stoS'Owa.nej dotychczas w tym za'kresie me~'ody, 'która w sf'ormułowaniu Koslsinny brzmi: "ostro wyróżniające 'się archeologiczne prowincje kulturowe poikrywają slię zaws'ze z ohe.ślonymi lu·dami lub szczepami". Metoda ta, zwana "osadniczo-archeologiczną" lub "osadniczohistoryczną", rozszerzyła się poza granice Niemiec i od początku miała swych gorących zwolenników i przeaiwni'ków. Po 40 latach @cię:ych ,s,porów, k~óre na terenie Niemiec osiągnęły duże natężenie w okres,ie powojennym, można stwierdzić, że sprawa wstała [:lrzesądzl()na na niekol12.yść tej metody. DotychczasoWiCI dys'kusja przyczyniła się do łepszego ,poznania meto'dolog:cznych tr·udnośd problemu i uła·twiła zro.wmienie granic poznania naukowego wynikających z ,charakteru źródeł archeologiciznych. Odslłoniła ona jednak także ograniczone możliwości poznawcze archeo;ogów s':'ojących na ·gruncie idealistycznej ko·ncepcji dziejów. Potwier-dziła ~ię slu·c.zność :uarzutów pTze<Ciwko naciąganym wywodom opartym na przesadnych wniO'skach typologiclZnych i kons·truowalliiu "prowincji kulturowych" na pO'd!Stawie nielicznych, wyrwanych z całości elementów kulturowych, co byro s,zczególnie charakterystyczne dla szkoły Ko·s'sinny. Uznano powszechnie, że przecenianie lub f'Ofmalistyczme stosowanie typologi'i prowadzi do błędnych wnioSlków. 20s'tała też podważ,ona zasarda kOllJieC21nejzgodnośd archeologicznych ,,'Prow,incji kultwrowych" IZ terenami o'sadniczymi określonych ludów j szczepów. Te słuszne argumenty ze strony niemiecikich i zagranicznych (głÓ'Wn~e radzliec'kich) 'badaczy nie przelkonały jednak zwolenn1ków Kos·sinny. J~den z nich, A. K i e k e b u s c h, w ·artykule pt. Siedtungsarchiiotogie zamieszczonym w encyklopedii Eberta (t. 12, s. 103) 'U's.prawiedliwia różme potknięcia Kossinny, dochodząc do wniosku, że nawet gdyby wszystkie jeg() 243 dotychczasowe wyniki były fa~szywe, to jednak metoda jest słuszna. Przeciwk·o silnym zarzutom hi·storyka E. Wahle w 1941 r. wziął Zlaraz tę metodę w obronę M. Jahn, który wypowiedział się w tym samym duchu jeszczE; w 195'2 r. pisząc: "To, co Kosslinna nakreślił w geniaLny.m za.rysie, pI1zY'sz~e 'badania pow;inny I5prawdzić w!szczegółach i ukształtować". J ednaik c?'ła dotychczas'Owa 'krytyka do,tknęł.a tylko niektórych stron konce'pcj,i Koslsinny, nie ulkazując - przY'najmniej w Niemczech - isto,ty tego k'erunku. Faszyzm niemiecki wy:k'Orzystał pracesZJkoły K'Os'sinny do "na·ukowej" l:cdbudowy Iswojej ideolQgii i zamiarów Ipol1tycznych. Mógł on v.rykor.zystać metodę Kos1sinny dla,tego, 'Ponieważ :była Ona imperialistyczno-szowi-lliistyczna w swych pod~tawa.ch i celach. T.rzon teori'i KO'ssi,nny tworzyła bowiem błędna. nienaukowa doktryna ra'sistcwska, która zależnie od potrzeby "udowadniała" autochtonizm lub wędrówki ludów, aby wykazać wyższość "kultury ,nQrdycznej" . dla poparcia ikierunlku nacjonalistycznego, 's'przeaznego ;z :prawdziwymi interesami narodu niemieckiego. Autor nie odmawia Kossinnie pewnych zasług, jednakże stwierdza, że jego ~'posób hLstorycznego wykorzystani.a źródeł archeologicznych nie może służyć dal'szemu rozwojowi nauki. Biętrząc hipotezy na hipotezach. krocząc lod jednych nie udo'wodnicnych tw.ierdzeń do drugi,ch, jeszcze dalej sięgających przygotował on grunt do niena·\viś.ci rasowej, pychy nacjonalistyc.znej i fa!szoWian'a faktów historycznych, które faszyzm wykorzystał do oSlzukiwa'nia narodu niemieokieg'o. W ten ·s:posób błędne teor.ie KOIssi1nny pomago.ły obiektywnie faszyzmowi niemieckiemu w podbijaniu obcych ziem. Autorytatywna obron.a tw.ierdzeń Kossinny przeciw wszelkiej krytyce powstl'zymywala pos.tęp archeolo·gti niemieC'kiej w kierunku prawdziwie historycZJl1ej met·ody badań. Ra's'is,t'owskie podejście postawiło .interpreta.cję etniczną i rozprzestrzenianie 'się "kultur" na pierwszym planie jako główny cel badawczy. Ku.lturom arc.heologiczmym przY'pisywano cechy hiologiczne, lud i sZJCZ€'Pokreślano fałs.zywie jako twory trwające po wSlzysblde ozasy z ich 'przyrodzonymi cechami ra's'owymi. Wskazując na te fakty Ott-a słusznie zauważa, że nie można mówić o jalkimś "geniU'3ZJu" Koss.inmy, a tym hardziej o traiktowanriu jego dorobku jaklO funiClamentu gmachu nauki <1 rcheologicznej. Ta strona dokt;:oyny Kos'sinny nie ,była dotychczas w Niemczech dyskutowana i pr,zeważnie nie została nawet rozpoznana, aczkolwiek w Zwią;!1ku Ra'dzieckim dawno doczekała się należytej oceny. Autor zwraca .się stanowczo przeciiw wszelikim gło'scm dopuslczają,cym 'stosowanie metody Koc'sinny bez jej wypaczeń i błędów, stwierdzając, że "między konc€lP'cją Kos1si.nlnya naukowym,i próbami historycznej inter;pretacj;i materiału archeologicznego nie m'Jże być i nie ma w rzeczywistcści żadnego związku" (s. 11). S'amo .porównywanie kultur archeolcgicznych z różnymi tworami etnicznymi nie zawiera według Artamonowa, w :zasadzie nic falszywego. JednaJcie ten sposób bada.ń nie jest w archeologii niemieckiej zdobyczą Kos>- �244 s·inny, lecz K. Schumachera, który ISws()wał go z umiarem. Natomiast KO~lsinna rozbu:dował tę metodę w &pos'ób przesadny i jednostronny, wykr.acz.ając poza dopuszcza1ne granice naukowe. Trzeba więc odróżniać poprawną intel'pretację etniczną kultur archeologicznych od tego, ooszkoła Kos:sinny zwała archeologią osadniczą. Celem wybrnięcLa z obecnego ohaosu terminologicznego wyjaśniam, że pod ,pojęciem arche·010gij Q·sadniczej powinno s,'ę rozumieć tylko badanie najdawniejszych dzriejów osadnictwa danego obsearu. Przechodząc do omówienia metody interpretacj,i etnicz.nej w archeologii zastanawia się aut<Jr nad (pojęCliem ,;k,ultura archeologicZJna". Określenie to nie jest równoznaczne z terminem "prowincja kulturowa" używanym przez szkołę Kossinny, przez który rozumiano szereg współczesnych sl~bie form różnych zabytków (broń, cer.amika, ozdoby, 'Clrnamenty~a i in.), które przeważały na pewnym obszarze. Była to więc suma pojedynczych, często nie powiązanych z sobą funkcyjnie elementów kulturowych. Takiemu formalis,tycznemu przedstawianiu zagadnienia przeciwstawia autor charakterystykę ,,'kultury archeologicznej" w ujęciu badl8czy radz.ie,ckich. Rozumieją oni 'pod tym pojęoiem jedność zabytków ar.cheol0,gicznyoh występujących na zwartym obszarze w określonym eza,sie, Iktóra to jedność znajduje swój wyraz w pokrewieństwie narzędzi, sprzętów, broni, <JzdÓlb,w podobnym ty,pie budown:iC'twa, obrzędów itd. oraz w równomiernych przemianach tych form na skutek rozwoju doświadczenia przekazywaneg·o z ,pokolenia na pokolenie (Briusów). Przy wydzielaniu kultury archeologicznej decydują specyficzne cechy kultury materialnej i duchowej, które w różnych ro-dzaja ch źródeł archeologicznych odz'wierciedlają s'zczegółnie typowe rysy zwyczaJowe będące wynikiem tradycji ł1is,torycz'nej; tylko wj~ksza Hcz'b<l. takich cech w powiązaniu z wszytstkimi innymi elementami gosipodarczymi i kulturalnymi danego kompleksu określa kulturę archeologiczną. otto zgadza się z BriUlwwem, że kultura aroheol<ogiczna odzwierciedla różne strony źyc;;ia pewnej grupy etnicznej; przypomina jedna1k, iż podobieństwo form wytworów materialnych w obrębie jakiejś kultury .archeologicznej n~e zaws'ze oznacza, że nosiciele tej kultury tworzyli etniczną wspólnotę. Charakterys.tyczne cechy danego ,SlZczepuczęsto r·ozchodzą się daleko poza jego gTanice. Kultura archeologiczna nie może też być pozostałością wszystkich szczepów jednej grupy językowej wbrew niedorzeoznej konstrukcji Kossinny, usiłującego wykryć za pomocą swej metody praojczyznę "indogermanów". Otto wskazuje, że podobnie j.a'k w języilwznaws,twie tak też w archeologii burżUlazyjnej przenoszO!no zjawiska właściwe społeczeństwu klasowemu na stosunki pierwotne. Tymczasem wyniki ba·dań archeolog:cznych, etnograficznych i językoznawczych od Morgana i Engelsa do c,zasów obecnych wykazały, że rozwój form organizacyjnych społeczeństwa postępował od rodu do plemienia i poprzez związek plemion do narodowości. W neolicie 245 i częściowo epoce brązowej rozszerzanie się plemion odbywało się w dużej mierze drogą naturalnego s,tapiania, następnie z.aś - przed początkiem rozkładu .społeczeństwa rodowego - znów miał miejsce podział poszczególnych plemion na sk;utek wzrostu ludnośc:i. Tak powstała duża ilość plemion o podobnyoh dialektach lub językach plemienny,ch. W okresie rozkladu 'w'spólnoty pierwotnej tW'Clrzą się na etapie demokracji woje,nmej związki plemion. Wojny i podbój jednych plemion przez drugie nasunęły konJeczność tworzenia większych jednostek organizacyjnych, w których drogą asymilacji języJki ,ple,mion ,siln:iejszych brały górę nad innymi. SZJkola Kos:s~nny nie zwracała zupełnie uwagi na różnice 'zachc'dzące międ'zy kolejnymi etapami procesu etnog(lnezy i tra'ktowa·ła st'o;sunki etniczne w neolicie tak samo, jak stosunki z pierwszych wieków n. e. Autor stwierdza dalej, że wł.aściwości rasowe nie odgrywają żadnej roli w kJs'ltałtowaniu się charok,teru danej kultury, ani też dla historycznego rozwoju 'określonej gr'upy etni.cznej. Badania antropologiczne dostarozają wprawdzie cennego materiału dla ,zagl8dnień etnogenetycznych z 'biologicznego punktu widzenia, ale chara1ktery.styczne cechy kulturowe danej wspólnoty etnic'zmej nie są zjawiskami biologicznymi, lecz społecznymi. W końcowej p.artii swego artykułu zajmuje się otto ro-zważaruiami na temat współpracy archeologii z etnografią. Pisze on, że określanie stopnia I'ozwoju sił wytwórczych,bazy i nadbudowy dla poszc7ególnych kultur archeO'log:icz:nych jest rzeczą możliwą, jednaJ~że zadan.ia kgo nie .rozwiąźle archeologia Ibez IPomocy etnogra:fii, a w miarę możności także języ;k'o!znaws'twa. Problem ten jest s'zczególnie palący dla archeologii niemi2Jckiej, która nigdy nie miał.a nic wspólnego :z etnognafią morganowSlko-m.ad~)sdstowsiką. Opalrcie wE~ółpTacy między obiema dys.cyplinami na bazie mate.rializmu :hi,st'orycz,nego uchroni cd niebez~:ieczeństwa Q.perowania s,chematycznymi, ah:storycwymi analogiami. Otto referuje daIej wyniki badań etnogra,fów rad.zieckich, głównie Toka':' rewa i Czebok:sarowa, na temat ."typów g'0.spodarcz'O-ku1tu<rowych" ,i "obs'zarów historyczno-,kulturowych". Pod pierwszym pojęciem rozumieją oni spuściz,nę kuiltuI'c·wą ludności Izć:mieszkującej ;pe\v:ien naturalny obszar geograficzny. Każdy typ ,goslpcdarcz'0-ku1tu.rowy wy!kazuje okre§lone 2nam:cma Ikultury materialmej, ;powiązane z bazą €Ikcnomi,czną· Typom tym wca,le nie mUiS'ząodpowiadać je<lnostki etniczne, :gdyż jeden obszar może być 'zć:mieszkiwany przez kilka grup etnicznych i odwrotnie. Ta,kie ujęc'ie różni się :zasadnicz'o 'nd nie IPowiąZJ3'nychz grupami etnicznymi "kompleksów kUJlturowych" etnografii burźuazyj:nej. Typy gospodarczo-kulturowe są bcwliem systemem wzajemn.ie :pc"N:iązanych zjawis!k, które istnieją i rozwijają się ty~ko n.a określonej bazie ekonomi,aznej pc,szczególnych ludów. W wyp.ad'ku przesiedlenia się danego ludu w inne środowisko geogI1af.iczllle zachDwuje on cechy typu gOEIPodarczo-lmlturowego, które zaczynają jednak ulegać zmiancm. staje się w.ięc lI'Zeczą jas'ną, że kultury archeologiczne �246 247 rozciągają się niekiedy ,daleko poza granice poszczególmych plemion ozy ludów, a gosj:odarcZQ-kuHurowe grU'py etniczne mogą :się przedstawiać rozmaicie w świetle mater,iału archeologicznego. Gdy podobne typy gospcidarczo-kulturowe mogą występować na odległych od siebie terenach, obszary historyczmo-kulturowe obejmują tyhko jednolite terytori:a zamies21kane pr.zez ludy złączone wlięzami gospodarczymi i kulturowymi, Takimi ob.szarami ·były prawdopodO'bnie neolityczne strefy ceramiki grzebykowej, ,pucharów lejowatych .i in., w których ,sklad wchodziły lokalne kultury powiązane z pewnymi grupami etnicznymi. Obszary historyczno-kulturowe są 'terenami wykształcania się tradycji i orga;nizacji etnicznych; w -ich .zasięgu plemiona łąc.zą się w związJki, a następnie stapiają w narodowości. W zakończeniu Otto po'dkJreśla, że hi.storyczne zadania larcheologii wymagają wykorzystania wszelkJich do~tępnych źródeł i metod .szczegó~owych. Zródła archeo.J'o,giczne pow~nlIlY być wszechstronnie wykorzystywane do badani,a ws'zystkich ,dziedzin źycia E/Połeoznego danyoh grup ludzkich. N'3 podstawie tych źródeł trzeba wyprowadzać typy gospodarczo-kulturowe i ob.sza>t'y historyczno-ikulturowe. Badanie dch dziejów przy pomocy etnografii i lingwistyki !pro'wadzi ido rozwiązywania z'a,gactnień etnogenetycznyah craiz rekonstrukcji Ikonlkretnej historii plemion i narodowości. Omówiony artykuoł posiada podstawowe .znaczenie dla dalszego rozwoju a.rcheologii niemieckiej. Jest ,to bowiem ,pierw.sza w ,dziejach tej nauki dogłębna krytyka błędnej metody Ko.ss1nlIly, któm tak fatalnie z.aciąźyła na archeologii niemiec:kiej ostatnich40 lat. Oparcie krytyki na podstawach materializmu historycznego ,pozwoliło autorowi nie tylHco ukazać rnienaukową istotę omawianej metody, lecz przedstawić drogę wyjścia archeoIogii niemieckiej z jej obeonego imlPa~u. Jerzy G. R. GAYRE, Teuton London 19'54. & Slaw o·n the Polis'h Wielowiejski Frontier, A D,iagn'Os'is of the Radal Bas1s on the Germano-Polish BOI1derlands with Su.ggestions for ,the Settlea11'ent of Germans and Slaw Claims. G. R. G a y r e, M. A. L. L. D. Formerly visiting Profesor to Berlin, Hanseatic and Kiel Unive1"sHies; Secretary of the Interna,tional Congres For Folldore Lund University, 1935; Editor of Folk, International Journal fo'r Ethnology and Folklore, 1936; and Editor Proceedings of the Scottish Anthropological Society 19,34~3,6. Eyre and Spottiswo-ode. London 1944. W siedmiu rozdziałach tej ciekawej ksiąŻJkiomawia lautal' granicę polskoniemiecką z punktu widzenia .geografii, sikła<iu rasowego ludności, stosU!1Jków demograficznych, etnograficznych, językowych, wojskowyc.h i gospoda'rczych, aby wysunąć na końcu dzie~a ,propozycję jej zmiany, rewizji na korzyść Polski i Czech. Trudny i pas}onujący temat, granica polityczna państwa, moźe być 1:'OZpatryv.'any z wi,elu Ipunktów wi'Ci:zen:a. Można brać za punikt wyjścia polityczny układ sił, interesy jednej lub drugiej strony, albo też starać się po. szczegółowym z<llP·oznaniu się z faktami zaproponować jakieś rozwiąz1anie z punktu ~idzenia nie zainteresowanego badacza. Pragnieniem większości wy])owi:adających się jest uchodzić za autora tego drugiego ty;pu, jednak opinia publiczna słusznie wymaga, aby udowodnić to naukową metodą pracy oraz wystarczającym bogactwem wszechstronnej argumentacji, Wydaje się, że autor móglby, nie bez racji, pragnąć być zaliczonym właśnie do drugiego typu pisarzy. Pr·of. Gayre wychodzi ze .słusznego założenia, że do zamierzchłej przesz'łości naleźą czasy oTIdeliczenias-ię ani z narodowością mieszkańców, ani z ich wolą pr,zy wlącz1aniu i.ch do !państw, których mają być obywateLami. Uznaje zatem przyjętą już dziś zas'adę, źe każdy naród ma prawo do odrębnego, niezależnego bytu państwowego (zasada samostanowienia narodów) oraz zasadę granic op'artych na zasięgu etnicznym narodu. Przyjmuje przeto te same zasady ideowe, które miały być podstawą wytyczenia sprawiedliwych granic na konferelIlcji ,pokojowej w Wersalu w 1919 r. Przyjmując jednakże te ,same zalożenia proponuje inne rozwiązanie,opierając się na boga,t,s;zYmi wszechstrOlIlniejszym materiale :fiaktycznym, którego dosta,rczylanauka idwudzriestolocia. Wydaje się tedy, źe książkę, wydaną w 25 lat po tych historyczmych decyzjach i dotyczącą problematyki rozstrzyganej na konferencji paryskiej, należałcby oceniać z ,punktu widzenia jpOstępu, jaiki 'ona pr·zynosj w stosunku do poglądów i decyzji z 1919 r. Punktem wyjścia mogłoby tu być ,s·f-ormułowanie zastr:zeżeń teoretycznych i rpraktyczlnych w stosunku <lo osiągnięć Konferencji w zakresie ustalen:a :r;odstraw teoretycznych, będących podstawą rozstrzygnięć grani,cznych oraz samej teohniki przeprowadzanria ustaleń ,gTanic. Olbrzymie znaczenie prac Konferencji polegało na tym, źe oficjalmie, pierwszy raiZ w historii uznano, wysunięte przez siły postępowe ludzkości, zasady sta!low:enia narodów i ustalenia granic politycznych w oparciu o granicę etnograficzną - jako podstawę decyzji politycznych konferencji. Uznając jednak teoretycznie (nie bez żadnych ograniczeń), że o przynależności tery'torium d-o >państw rozstrzyga narodowość jego miesZJkańców, napotkano na 1=ewnych ·obszarach Europy (przeważnie na wschodzie) trudności w ścisłym określen'u tej ne:l'C'do'wośd. Miano ją ustalać '-- z jednej strony za ,pomocą tzw. cech obiektywnych, jak język, rasa (interpr'etowana szerzej i sens·owniej, niż czyniły to później Igkompromitowame naukowo doktryny hitlerowskie), wielokrotnie utoźsamiana z narodowością i religia (która, choć zasadniczo j'ako kryterium pomocnicze, była bardzo pomocna przy ustaleniach odrębności narod'owej na dużych polacia'ch terytorium �248 249 I' Europy wschodniej) - z drugiej zaś strony ,za [pomocą ustaleńśw.iadomości narodowej w tzw. 1P1€Jb~scyt.ach. Praca ta nie mogła, rzecz jasna, 'być beZihłędna i można już obeanie [po doświadczenIu 37 lat s.f'ormułować p€'\\lne za,st.!'zeżenia ·co do jej wartości. Zastrz·eżenia te są dwojakiego rodzaju: zm:adnicze, teoretyczne _ odnoszą,ce s-ię do sformułowania eaóiCliCl wyzna-czania .granic państw, oraL; techniCZine,prakty'czne - odnoszące ,się odost<lSQwania tych zasad w życiu. Do pierwszych na'leżałyby moim zdaniem: a) n'ehi,storyczna .interpretacja zasady etno,~raficznej (granice Polski 'lliP. ustalone wg danych spisów ludności z 1910 i 1897 f.); b) niedialEiktyczne tmktowanie zasa'dy et.nograficznej, tj. pomijanie lub branie pod uwagę w sposób niewystarczający nakazów geog'rafii, historii, obronności i związków gospodarczych pewnych terytoriów; e) brak 1JC'wózechnośc'i .zastQwwaJlia zasad samostanowienia [JJarodów i zasady grani,c etnograficznych; Po omówieniu tYPo~I'la,fii ,grani.cznego OIbszaTluw rozdziale opierwszY'ffi prof. R. G. Gayre );:oświęca rozdz,iał odrugi ,problemom rasowym Niemiec iPol'siki. Us,tc.sunkowanie .się do tych wywodów rprzekQ'acza moje kompetencje; wydaje się jednak, ż€ koncepcja narodu jako tworu historycZJneg'o wspólnej kultUlry odsuwa na dalszy plan doci€Jkarnia tego typu. Ciekawe· dociekania odnośnie do wpływu ethnographic faktory, a jak my to 'byśmy nazwali, obiektów hd,storii lkuoJtury materialnej, na granice ,pań.stwowe Niemiec i PoLski doprowadzają może autora do wniosków zbyt daleko idących. Nie ISą one, z drugiej sirony, wystarczająco wsze-chstronn€. Bardzo ciekawe był<lby zape\V"TIe zestawienie omawianego tu materiału z d,8Jnymi, jakimi rozporządza Il11s1. Rist. Kult. Materialnej odnośnie do prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym". Zadanie to jednak wybiega z pewnością poza r>amy krótkiej recenzji książki, którą postanowiono omówić. Na <pewno jużobecl1ie możn'a powiedzieć, że dane odnośnie do typów osiedli, form a.rchitektonicznY'ch budowli (cparte na żr6dlach niemieckich) oraz kształtu nakryć głów kobiecych (też ze źródeł niemie,ckich) mogłyby byq uzupełnione dużo S'zers,zym wachlar:zem obserwacji naukowych (jak wSikazują pl,any .badań naukowych w dz.iedzinie etnografii ,l Wydz. PAN za lata d) decY'dowa'nie w tyoh ,ólpI13wachrprzez niewy,slpecjalizowany org.alITspołecz,nośai międzynarodowej, to jest przez Radę Najwyższą, która uWZiględniała w pierwszym rzędzie interesy wielkich mocarstw zwycięskich. Zarzuty odnośnie do technicznej strony ~ac Konf.erencji Pokojowej można by sformułować nast~pująco: 1. Wadliwość d,anych cyfrowych mających odzwierciedlać za,sięg narodowości na spornych terenach (pochodziły one przeważnie z aparatu państwowego narodów, którego klasy panujące uciskały narody wcielone). 2. Nieuwzględnienie (w wystarczającym stopniu) na terytoriach badanych tendencji rozwoju demograficznego ludności oraz jej struktury klasowej. 3. Niewłaściwość biscytach. metod kontroli świadomości 1953-19'56) nal'Odowej przy tzw. ,ple- W świetle tak sfQrmułowanych zarzutów w ,stosunJku do dorobku konferencji paryskiej trzeba stwierdzić, że prof. G. R. Gayre w omawianej tu książce, przeprowadza słuszną korektę wielu anachronicznych koncepcji i rozstrzygnięć do'konanych przed laty. Jes't to zatem pr.aca twóQ'cza i tym ciekawsza, że duża część autorów angie],sildch w dwuidzie,stoleciu, opierając się na żródłach i inspiracjach n!iemieckich, zajmowała zdecydowanie nieprzychyl.ne stanowisko nie tylk'o w stosum,ku odo aspiracji pol9kich w,spl'aw,ie granicy 'PolS'ko-miemieckiej na' konfe,ren-cjipok.ojoW€j w 1919' r., ale i w stosunku do niezadowala,;ący'eh rozstrzygnięć ,traktatu wersa-lskiego. Z pewnośdą n'elicz,ne, lecz wartościowe opracowani.a po,1sk,ie, [poświęcone tej problematyce w dwudziestoleciu oraz podcz'a,s wojny, na em;,gracji były dużą pomocą dla autora pracy. Autor nie wymienia jednak ani prac Sroikow.s.kiego, ani Wakar>a, a'ni Smog'orzew.skiego. 'Wymienia jedna'k wi pr;zedmowie nazwisko .polskieg'o ucZOtnego (g.eografa) pr<lf, Bogdana Zabors'k'iego, dziękując mu za jego udział w opracowanym dziele. . Do.syćciekawa jes,t obserwacja autora (s. 47), że <ldmienne właściwości dial'ektyc:zne języka niemieckiego pokrywają się z odmiennymi formami bUdownictwa (o Ipochodzeniu sł'owiańskim). Przytoczona mapa nr 30 terytorium nare.doweg<l q>użyc:kiegoopiera ,się na dany,ch z 1919 r . .j jest >di'Ś już prz€starzała, gdyż w 1945 r. Komitet Łużycki wydał bardziej szczegółowy i !ba,rdziej ak,tua,lny ,atla,siik wra'zz mapą etnograficzną, 'przy,g'otowywany na konferencję pokojową po drugiej wojnie światowej. Trzeba tu także dodać, że właśnie !po drUtg'ej 'Wojlnie światowej dynamizm demograficz.ny tej ludności wzrósł .znacznie dzięki ba'I"dziej sprzyj'ającym war>Ull'komporitycznym, ,i należy ,pr••y'Pu.sz,cz.ać,że ob~zar narodowy 'łużycki przedsl.awia ,się dziś bardziej okazale aniżeli na mapie z 1919, a nawet 1945 r. Swoje uwagi odnośnie do etn'ogr'aficznej ,charakterystyki obszaru ,granicznego w 1S44 ,1'. zamyka autor następują.cym stwielr'Cize,n:em: "Odra ]est ,grani,cą po.dzi.ału między Ni€mcami i tymi Słowianami na w,schód od E)~by, którzy byli wcześnie zgermanizowani i stanowią dziś część niemieckiej ludności Prus, oraz Polakami i tymi innymi Słowianami, którzy długo opieraLi się wpływom niemieckim" (s. 43). Zajmując się w lIV rozdziale swej pracyzagadnieni,em rozmieszczenia lu!dności slowi'ań,s,kiej ,na ,pog,raniczu niemieoko-p01,:'kim poddaje prof. G. R: Gayre analiz,je dwie zamieszczone w pracy mapy (24 i 25) przedstawiające: pierws'za - ludność nieniemieC'ką wewnątrz granic Rzeszy (z podkreś'leniem et.a'pów zmian XVII, XVrTII i ~lX w.) oraz druga - przebiElg słynnego "Drang na ch Osten". Jest rzeczą godną podkreślenia poprawność i ści,słość przedstawienia faktów, znanych z,resztą w Polsce rpowszechnie. z , "!lo . '\ �250 251 zostały zaczerpnięte z dzieła De M a r t o n n e Geographie Universelle, vol. IV, 1930; z roczników: "Statistik des Deutschen Reiches", z pruskiego Gemeindelexikon oraz monografii słynnego Friedricha B u r g d o r f e r a Bevolkerungsentwicklung im Deutschen Reich Berlin 1935 i Volksdeutsche Zukunft, Berlin 1939, a także Wernera W i t t a Atlas von Pommerni innych. R. G. Gayre konfrontuje tu fasadową sztuczność sloganu "Das Volk ohne Raum" z następującymi danymi: 1. odpiywu 1udności niem:eckiej z obszarów wschodnich N.iemiec przedwojennych mimo kolosalnych propagandowych i finansowych wysiłków rządów (przez 100 lat z górą), aby teren ten skolonizować. (Warto tu może pOQKresllc, że zagadmeniu tE.mu pcświęc.ił w Polsce cenną rOL.!prawę .JÓ.!le~ S z a t l a r s k i pt. Ruchy ludnosciOwe na pograniczu polsko-niemieckim w ciągu ostatniego wieku, Instytut Bałtycki, 1947). 2. różnicy w przyroście namra1Jnym .1-'ola'kówi Niemców. 3. różnicy w gęstoś.ci zaludnienia na 1 ikJm kw. te-renow g,ran.cznych niemleckich ,i .sąsiadujących z nimi pols'kich. Jest dość c_,ekawym szczegółem, że publikacja The Future Population of Europe and the Soviet Union, autorstwa Franks N o t e s t e i n i innych, (League of Nations, Geneve 1944, s. 56), przewidywa,ły, że w 1960 r. ludność Niemiec będz;e wynosiła 71 800 000 ludzi, a Polski (w przedwojennych granicach 4040000'0 ludzi. Toteż rozważania swe k011cZYprof. G. R. Gayre uwagą: "It is evident that lebensraum is an urgent need for the Slaw but not for the Germans". Uderzają nazwiska znakomitych uczonych Słowi",n (slawistów), których prace wykorzystano do tego opracowania, jak np. Muka, Niederle, Kozier.ov"ski, Lehr-Spławińs'ki, Milewski. Niesłycha.nie ważną na konferencji [lary,slkiej 'kwestię, a mianowicie g,ra,nicę na·rodową i językową polsko-niemiecką w końcu XlIX i na ,początku XX w., ustaLa autor na podstawie diieł zmanych już w c~kresie konferencjol przedstawicielom polslkim: J. Pa r tiS c h - Schlesien, t. 1, Breslc;u 1895 (ważny zasięg polskości z 1790 r.), oraz dr Paul L a n g h a u s, Deutsche Erde, 1906. Natj'onaliten-Karte der P,rovinz Schlesien. Sł'UlSznie też podkreśla autor (na s. 52), że chociaż większość ludności, wg danych naturalnie niemieckich, na spornych terytoriach, częściowo przyznanych Polsce, była narodowości niemieokiej, t·o 'w;iększość dz,ieci (także kryterium języka) 'było narodovvości polsk'iej. Dowodzić tego twierdzenia mają dwie mapki reprodukowane z książki Roberta M a c h r a y a, The Polish-German Problem (London 1941), (s. 18 i 19). Z wyliczonych tu przez autora powiatów ,szereg zo,stało !po.za gmnicami POISlk,i,a wesz'ły w ."'kład państwa !pc!s'kiego jedynie ich sokrawki; są to Kwidzyn (Mar:·enwerder), Złotów (Flatow), Czł'uClhów (Schlo,:hau), Wschowa (Fraustadt). Europe Uwagi !poświęcone !przebiegowi :i wyn~kom plebiscytu na Sląsku 'kończy autor słowami potępienia metod bezwzględnej propagandy i zastraszenia zastosowanych przy ich przeprowadzaniu "Since 1921 the world has travelled a long way, and seen much of German plebiscites, and the intensive regimentation of the peoples to obtain desired ends with a show of legality and there will be very few to day, with these facts in front of them, who will dare to the plebiscite figures wihout a fee1ing of intense distrust", i dalej na tej samej (54) stronie: ,.In the plebiscyte we have, we have seen, many reasons to believe that a mixture of propaganda and fear has produced an entirely erroneus picture". Stwierdziw.szy, że w Prusach Wschodnich granica 'Polityczn.a 'odc.ieła _ wy,kazaną przez stronniczą przecież .statystykę niemiecką z J 910 r. - :iiczną ludność 'polską i litewską 'cd swy.ch pańlstw nar'odowych, autor 'konkludUje: "There is consequently no linglListic justification for the present fu"ontier. U'is on b{)th ~ecgroiphical and langu.a,ge ,grounOis a bad fruntler. 'I,'he natural fmntie.r as .dictated by ,\peech and the Ea'S'tPrussian Heights and !aike.s lies aleng the zone where PoHsh gives way to German in the heart 'of East Pruss:i,a" (os.:!Y5). Rozdział VI ipoświęcaprof. R. G. Gayre omówieniu "Lebensraurn" i "Drang nach Osten". Prze.ciwstawia tu znane frazesy nacjonalizmu niemieckiego wyraźnemu i niewątpliwemu znaczeniu materiałów demograficznych i opracowaniom, również przeważnie niemieckiem, odnoszącym się do określenia tendencji rozwojowych ludności niemieckiej na obszarach wschodnich Rzeszy. Bibliografia tego zagadnienia i strona graficzna ,. ,f o' Centrale, Rozdział VI ,pracy poświęca autor omówieniu zagadnienia obro,nności Bo1sKl w granicadl prL.yL.nanych jej ,przez traktat wensalski oraz zagadnieniu więzów gospodarczych obszaru Polski i Czechosłowacj i. Wychodząc tu zzal1ożenia, że cele oLronne Cz€Chosłowacjii P01s!k.isą identycz,ne (opiera się on tu na ówcLe's'nej ,deklaracji dr Benesza i gen. Silkorskiego 00 do zwiąL:ku p.oJ.i1yczr.egQ nawdów p{)lskieg.o i czechos'łowackiego po wojnie), uwaŻJa on, że ,kIin Śląsha niemieckiego, ,oddzie:ający oba kraje, je.st nonsensem z punktu widzenia obronności, geo,gra£ii i z punktu widzenia goslpodarcze.go. Te:i.ę odnośnie 'CIoobronności ilustruje aut'or danymi z pracy ge·n. N. N o r w i d - N e u g e b a u e r a The Defence of Poland 1939, Londyn 1942. Czyte1ni'kowi pol,sikiemu nie ma chY'ha :potrzeby streszczać wywodów autora w tej kwestii, toteż ograniczę się jedynie do końcowego, podsumowującego ustępu pracy, który przytaczam (s. 69): "B e f o r e, t h e r e f o r e, a ss u r e d p r o s p e r i t y c a n b e a c h i e v e d f o r e a s t e r n C z e c h 0słowiakia, Poland and S·ilesia, the whole mu.st become, a s t h e y a r e g e o g r ,ap h i c a l l y, one e c o n'O m i a u n i t, w i t b a n a s s u r e d o u t l e t f o r t h e i 1" g o o d s a t S t e t t i n, D a n z i g u n-d K Cin i g s b e r g" (s. 69). W ostatnim (VII) rozdziale pracy z:1ajduje się podsumowanie poprzednich wywodów i ·sfo.rmułowanie wniosków odnośnie do koniecznych, zdaniem uczonego, zmian ,gr-aniczny.ch po wojnie. Pierwotny, słuszny naszym �252 253 ",daniem wniosek sf'ormułowany jako akcent kończący poprzedni rozdział os'Łabia on jednak i modyfikuje. Post.amlwia przyznać Polsce jedynie .skrawek wschodni Fomorzl8 zachodniego, część Ziemi Lubu5'kiej i część S1;pka (cały SJąsk Opolski i prawy hrzeg Odry na Sląsku Średnim i Dolnym) oraz całe Prusy Wschodnie. Pozostałą część Sląska Gayre pragnie przyznać Czechom. Łużyce weszłyby w tej koncepcji w skład państwa czechosłowackiego połączonego związkiem wojskowym i gospodarczym z Polską. W przyznaniu Polsce całego Pomorza na wschód od Odry widzi aut.or dwie przeszkody: 1. wątpi, czy Polska jest w stanie zagospodarować l zaludnić cały ten obszer i 2. uważa, że obszar ten jest wyraźnie nordycki co do składu rasowego ludncści, a .]:,rzeto, zgo.dnie z jego stanowiskiem w tej sprawie, winien przypaść raczej Niemcem, ponieważ Polsce przyznaje on skład ludncśCii o typie śródziemnomorskim. Przystępują.c ,do szacunku Ludności, która może być przesiedlona (Niemców), G. R. Gayre prze;prowa'dza następujące ,rozumowanie: Ludność z r, 1925 Prusy Wschodnie Pomorze całe z czego część dla Polski Niem. prow. graniczne: Poznań, Prusy Zachodnie Sląsk 2306938 1878782 Niemcy do przesiedl. 1500000 500000 352 485 chyba 300000 4511 606 4000000 Przyjmując liczbę Polaków w Niemczech przedwojennych na 1500000 autor uważa, że liczbę Niemców, których mogłoby dotknąć przesiedlenie, można w zaokrągleniu ocenić na 6500000 osób. Ogólne rozumowanie i jego efekty szacunkowe są słuszne, szczegóły przesłanek jednakże są wyraźnie przestawione: w Prusach Wsch, nie było 85000'0 Polaków i Litwinów lecz około 600 000 Polaków, na Sląsku zaś ilość Polaków obliczona według 'spisu 1925 r. jest zupełnie wadliwa. Było na tym terenie (przed wojną) 900 000 Polaków. Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej, 'ust'al'ona w 19'4'5 r., zwiększyłaby ocenioną na 6 500 000 osób liczbę Niemców, którzy mogliby ulec przesiedleniu - ,gdyby nie straty woje'nne oraz 'QPus.zczenie maSOwe tych terenów przez ludność niemiecką 'przed nadej-ściem f,rontu, a co najważniejsze, zredwkowanie obszaru, który autor uważa za mający przypaś·ć PoLsce w Prusach Wisch., a co zatem i'dzie, i ]'kzby ewentualnych mieszkańców Polski mający·ch ulec ewakuacji (Niemców) -o około 1000000 ludności. Faktycznie w granicach polskich z 1945 r, znalazlo się około 4 (}OO000 Niemców, których przesiedlono do Niemiec w latach 1946 i 1947, (Ziemie Odzysk'ane zaludniało zatem w r. 1938 - wraz z obszarem GdańSka - około 8000000 ludzi, w tym 1 500 000 Polaków i 6 500 000 Niemców, W 1955 r. wg Rocznika statystycznego GUS 1955 było tam: 7000000 ludzi, w tym około 1500000 autochtonów i 5500000 innych - repatriantów i przesiedleńców). Autor apeluje do państwa poLskiego 1 czechosłowa.ckiego, aby starały się ·z,atrzymać tę obcą narodowo ludność ze względów na jej pochodzenie słowiańskie G['az ra,sę śródziemnomorską. Ludność ta przeniesiona do Niemiec stanowHa>by element obcy rasowo, a :r.rzez to zakłócający har,monię jednOllitego składu nordyckiego pań·stwa. Chociaż ta część wywodów pozostaje poza zasięgiem możliwości oddziaływania na naszą świadomość, trudno oprzeć się pokusie przytoczenia tej argumentacji, która opiera się przecież na .podstawowym mic;e ITI Rzeszy, że państwo powinno być ra,s'Owo jednolite. Przechodząc do oceny ca'loś'ci ksiąŻlk.i wydaje Isię konieczne :podkreślić, że wartość jej nie leży w precyzyjnym :przewidywaniu nadchodzących zmi,an. To nie było i być nie mogło zamiarem autora. Ważne jest wypowiedzenie naukowe uzasadnionego prrzeikcnani,a w 1943 r., w którym ją ukończono, że zmiany granic są niezbędne, oraz w jakim powinny iść kierunku. Dodatkową zaletą jest gruntowność U'zasadnieni'a potrzeby zmian, których ,szczegóły ustaliła historia. Specjalnie ważne jest także wypowiedzenie w 1943 r. przekonania, że właściwym rozwiązJaniem byłaby granica na Odrze, 7.8:strzeżeniaolkazały się dziś ju:ż nieistotne. Wartość i znacz~nie tej ciekawej publikacji podnoszą licznie reprodukowane z wielu wydav.midw mrapy i wykresy. Warsztat .naukowy i wysokie kom,petencje autora stanowią, że praca ta nie jest zwykłą pozycją publicystyczną (nawet w kmju, gdzie publicystyka osiąga ,bardzo wysoki poziom), lecz ma charakter pracy naukowej na niezwykle ważny dla nas i trudny temat. Wacław Petsch LEOPOLD SCHMIDT, Vol,k's'k und e zw i s ch en Wi'l.'ts c h a f t s g e s c h i c h t e u n d iKu l t u r g e o g r ,ap h i e. "Osterrei<chische iZeitschr,ift fUr Volkskunde", N. S. B. 19, Gesamtserie B. 518. Wien 19'55, Heft 1-'2. W 'ObEczu przemian, jakim ulegały i ulegają po·glądy na przedmiot i zakres etnografii, autor artyku'łu postawił sobie za cel 'Określenie, jakie 'st'anawisko zajmuje w,spółczesna etnografia wobec dyscypl.in pokrewnych. Uważa on, że specjalistom 'nastręczy niewiele wątpliw'Oścl określenie znaczenia i Iprze·dmiotu 'badań etne-graficz'l1ych. Potrzeba ponownego omówienia tych zagadnień wynika według niego raczej ze współczesnych prądów, dla których etnografia, jako naul,a zwracająca od dawna swe zainteresowanla ku konkretnym przedmiotom otaczającego nl8s świata, może mieć duże znaczenie. Autor wskazuje na specyfikę :problematyki etnogiraficznej na przykładzie ludowego zwYczaju wróżenia z ,rzucanych na wodę 'krzyżyków drew- �/ J 255 254 nianych, opisywanego przez GriHparzera. Specyfika ta polega, podobnie jak w języikoz:nawstwie, na generaliz«Kji zjawióka w ujęciu przestrzennym (np. badania porównawcze nad rozprzestrzenieniem zwyczaju) i na jego specjaliza'cji przy badaniu historycznego rozwoju i genezy danego faktu (np. badanie hist'orii zwyczaju w jednej miejscowości). Autor uważa za rzecz zUI:ełnie oczywistą, że <przedmiotem e:nografii są zespoły tradycyjnych e1ementów kulturowych (ilberlieferte Ordnu.ngen). Podkreśla on jednak, że celem etnografii nie jest badanie samego tylko wystę'r;-owania tradycyjnych elementów ku:Uurowych, lecz zbadanie, jaka jest ich rola w ży.ciu ludu, jak utrzymują się one i oddziaływają wz,ajemnie. Schmidt stoi na sbanowisku, 1. że: tradycji jako zjawiska społecznego nie można badać wyłącznie z punktu widzenia jednostki; 2. że: zespoły tradycyjnych elementów kulturowych, przejmowane w specyf'cznym stanie opodświadomooci, nie mogą też być dostatecznie poznane od strony uwarwnkowań psychicznych; i 3. że: w związku z tym powinny one być badane w pierwszym rzędzie w swym szerszym, ku1tu'fowym uwarunkowaniu. Badanie określonych czasowo i przestrzennie tradycyjny.ch zjawisk kulturowych w ich konkretnym, integralnym uwarunkowaniu kulturowym uważa autor właśnie za przedmiot etno,g,rafii, wymżając się krytycznie o oderwanych rozważania.ch w rodzaju rozważań Bastiana. W Cip~H'ciuo te zlalożenia autor .chara'kteryzuje drogi rozwojowe etnografii. Począwszy od zainteresowania człowiekiem i jego kulturą, które rozbudził humanizm, [:oprzez zainteresowanie ku1turą ludową. związane z osiemnastowie.cznymi teoriami powrotu do natury, etnografia stał,a się nauką dopiero w oka:-es.iercmantyzmu. Wywa.rły na nią duży wpływ filologia i archeologia klasyczna oraz niemieckie badania nad starożytnościam.i (bracia Grimm). Przez nawiązywanie do tradycji ludowych etnograLa stanowiła w nauce od początk·u nurt postępowy, przeciwstawiają'cy się historii władzy politycznej. Wyrosła w łonie filo!c,g.ii, etnog,rafia przejęła od n'ej część materiału źródłowego (ustną literaturę ludową) oraz niektóre metody porz8ldkują·ce (pojęcie mctywu, wariantu itip.). Od,rętność swą ujawnUa. etnograf:a w porównawczych badaniach nad mitologią. Drugimk:orzeniem tkwiła etnografia w angiels'kiej etnclcgii, wyrastając zresztą razem z nią z przyrodniczego ducha badań XIX w. Od etnologii też przejęła. ona szerokie ujęcia przestrzenne c:raz dążność do pogłębiania interprela,cji i unikania oderwanych uogólnień - wynikające z obfitości ma~eriału źródłowego. Za przykładem etnologii rozszerzono znacznie zakres źródeł, wychodzą·c 'poza wzorowane na filologii tadania tn:-dy·cj.i ustnej. Okres następny, okres badań Iliad sztuką ludową i groma·dzenia mate.riału muzealnego, był okresem przepI'owadzania naukowej klasyfikacji i interpretacji zebranego materiału rzeczowego i tradycji. Autor podkreśla, że dla etnografii tego ak,resu charakterystyczne jest posłougiwanie się teoretycznymi zdobyczami psychologii i socjol,ogii. W okresie obecnym zarysowują się - według niego - przed etnografią dwie drogi. Pierwszą jest posługiwanie się metodologicznymi os,iągnięc.iami historii, a zwłasz·cza hist,or·ii gospodarczej. Droga ta oznacza położenie szczegóLnego nacisku na genezę zjawisk, rozszerzenie .bazy źródłowej :prz,ez wykorzystywanie źród.eł archiwalnych i możliwości pogłębiania badan przez dodatkowe studia nad osadnictwem, stosunkami własności itp. Drugą drogę stanowi dro.ga ujęć przestrzennych, tj. geografi,i 'kulturowej. Wybranie tej drogi umożliwia systematyczne opracowanie większości posiadanego materiału etnograficznego oraz rozs-zerzenle zakresu badań na badania nad k.rajobrazami kulturowymi poszczególnych obszarów osiedleńczych. AJutolr zastrzega się, że uważa te metody tylko za najbardziej dotąd zbliżoin.e do dokładnośd, ale nie sądzi, by mogły ·one uchwyc.ić całą z1ożoność zjawisk badanych przez etnografię. Szczególnie trudny do uchwycenia jest wzajemny stosunek faktu tradycyjnego i ,człowieka jako nosicieLa tej tradycj.i; ogólne sformułowania psycrologii i sccj'ologii niewiele w tym mogą pomóc. Mimo tych braków w meto·dach badawczych etnogr1afia wykaza.ła zdaniem Schmi·dta w dągu swego rozwoju samodzielność i specyfikę swego przedmiotu badań. . Z przytoczonych poglądów Z!astrzeżenia budz.ić może sformułowame, że zespoły tradycyjnych elementów kulturowych są oczywiście jedynym przedmiotem etnografii. Zastrzeżenia te pogłębia oli czytelnika polskie.g~ fakt, że sprawa przedmiotu i zakresu etnografii jest w nauce polskiej wciąż problemem dY£Jkusyjnym. W klażdym jednak razie zastrzec się można przeciw temu. że podane przez autora artykułu określenie przedmiotu etnografii nie obejmuje badań nad powstawaniem, ut'rzymywaniem się i tendencjami rozwojowymi wspólczesny·ch nam zjawisk kulturowych. Zbyt ostre wydaje się też przeciwstawienie ujęcia kulturowo-geograficznego ujęciu historyc2.'llo-go.sr;'odarczemu, tym bardziej że i przy ujęciu. przestrzennym zjawiska mogą i powinny być ujmowane w dużym stopmu dynamieznie. jako rezul1G.t historycznej współzależności szeregu czynni'ków. Niemniej jednak artykuł stanowi ciekawą próbę sformułowan:a i rozwiązania niektórych najważniejszych problemów współczesnej etnografii. Krzysztof Kwaśniewski SPRAWOZDANIE Z PRAC ETNOGRAFICZNYCH W NIEMIECKIEJ REPUBLICE DEMOKRATYCZNEJ ZA LATA 1945-1955. " . Po Zlakończeniu II wojny światowej prace etnog,raficzne w NRD były początkowo zupełnie zaniedbane. Instytut Etnografii Uniwersytetu w Berlinie który dzięki zas·ługom prof. Adolfa S opa m e.r a był kiedyś jednym z najważniejSzYCh ośrodków badań etnograficzny,ch, uległ podcZlas działań �256 257 wojennych zniszczeniu. Katedry w Berlinie, jak też i przy innych uniwersytetach były opuszczone; ,profesorowie ,i studenci rozproszeni a prof. S:pamer z. iPowo.du choroby oraz warunków wojennych osiedlił się w Dreźnie. J,ako Jeden z czołowych etncgrafów niemieckich przetrwał on tam ciężki okres. powojen.ny. Pod je,go kierunkiem powstały nowe etnograficzne pracowme. Przy mtemywnej ,i energicznej w~półpracy dr K. E. F l' i t s c h a ~t,:orzono z ruin Instytut Etnograficzny, posiadający bogatą :bibli-otekę .1 hczny materiał archiwelny, stanowiący bazę dla rozpoczętej !przez prof. Spamera pracy nauczyci-elskiej na WydzIale Pedagogicznym przy Politechnice w Dreż-nie. W Berlinie pracowała też w tym czesie dr l'llgeborg WeberKell.ern:ann.' wspó~prac?wnica prof. Spamera, nad realizowaniem pla'nu załozema blbhotekl, ktorą po przezwyciężeniu dużych trudności założono i dołączono w 1947 r. do Komisji Etnograficznej przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Z początkiem 1952 r. z powodu ciężkiej choroby prof. Spamera funkcje jego objął obecny wiceprezes Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, prof. Wolfgang S t e i n i t z najp'erw jako zastępca, a od czasu śmierci spa~er~, tj. od 1953 r., samodzielny kierownik Komisji Etnograficznej, z ktoreJ powstał w 1953 r. Instytut Niemieckiej Etnografii (Institut f Lir deutsche Volkskunde). Odtąd rozszerzył się krąg współpracy oraz praca w dziedzinie nauki o ludach, prowadzonych wg zasad nowoczesnych badań etnograficznych. W maju 1952 r. powstało w NRD Archiwum Pieśni Ludowych (Volksliedarchiv) pod kierownictwem dr H. S c h e we, przy współpracy dr Ericha i Doris Stockmann. Archiwum współpracuje z Niemieckim Archiwum Pieśni Ludowych w Schwerin, kierowanym przez Hansa Erdmanna z Archiwum w Greifswald (dr Arno Schmidt) i w Dessau (dr Alfred Wirth): Erich Stockmann zajmuje się organizowaniem kartoteki materiałowej, która ma służyć do opracowań niemieckich muzycznych instrumentów ludowych. Prócz prac systematyczno-porządkowych nad materiałami pochodzącymi z dotychczasowych zbiorów przeprowadzono nowe badania terenowe. Ukazały się drukiem: nowe wydanie H a u p t a i S c h m a 1e r a :'olkslieder der S01'ben in der Ober- und Niederlausitz, pierwszy tom z proJektowanych 6-8 tomów pt. Deutsche VolksEeder demokmtischen Charakters aus 6 Jahrhunderten, wydany przez S t e i n i t z a. Obecnie H. S c h e w e przygotowuje do druku krytyczne nowe wydanie Das Knaben Wunderhorn. 1. Web e l' - K e II e l' m a n n zakończyła prace związane z wydaniem zbioru pieśni Parisius z XIX w. Tom ten zawiera 782 pozycje. Praca je-st zestawiona wg nowoczesnych zasad tego rodzaju opracowań etnograficznych. Poza tym dr K. Schulte-Kemrninghausen wraz z dr H. Schewe opracowują pieśni ludowe zebmne przez braci Grimmów natomiast opracowanie zb:oru pieśni ludowych meklenburskiego zbieracz~ Richarda Wossidlo powierzono dr H. Erdmanowi. Badania nad muzyką ludową prowadzi Instytut przy Wyższej Szkole Muzyki w Weimarze pod kierunkiem prof. G. Krafta. Badania nad podaniami ludowymi prowadzi ośrodek badawczy im. Wossidla w Rostoku przy Instytucie Etnografii. Dr P. Beckmann wraz z prof. G. Hannsem pracują nad zbiorem bajek. Zagadnieniem legend zajmuje się Ingeborg Ml.iller pod kierownictwem dra P. Beckmanna. Dr Paul Nedo z Lipska wraz z Instytutem Sorbskim w Budziszynie i Paulem Nowotnym prowadzi prace nad bajkami sorbskimi, tj. łużyckimi. Prace związane z zagadnieniem gwar ludowych prowadzone są przez 6 ośrodków badawczych, mianowicie: Brandenburg-Berlinisches Worterbuch w Poczdamie pod kierunkiem jego założycielki dr Anneliese BrettSchneider; Mecklenburgisches Worterbuch - założony przez prof. Richarda Wossidla i kontynuowany przez dr H. Teucherta w Rostoku; Pommersches Worterbuch pod kier. prof. H. F. Ros~mfelda w Greifswaldzie Wymienione redakcje słowników gwar ludowych należą do Niem:eckiego Instytutu Mowy i Literatury przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Natomiast turyński Słownik gwar ludowych, którego kierownikiem jest dr H. Hucke, jest kontynuowany w Instytucie dla Badań Gwar Ludowych w turyńskim archiwum (Flurnamenarchiv) przy jenejskim uniwersytecie im. Friedricha Schillera. Prace nad Słownikiem okolic środkowej Łaby pod kierownictwem założyciela prof. K. Bischoffa zbliżają się ku końcowi. Instytut Etnografii w Berlinie od chwili przejęci,a spadku po prof. Spamerze stoi przed nowymi zadaniami. Czekają na opracowania wspaniałe zbiory prof. Spamera w zakresie wierzeń ludowych. W 1914 r. zapoczątkowano zbieranie materiałów dotyczących formuł błogosławieństwa i zaprzysiężenia. Dzięki apelowi Spamera materiał nadsyłało cale społeczeństwo. Przy współpracy LUi Struve i 1. Weber-Kellermann powstała dokumentacja nadesłanych materiałów, zawierająca ponad 22000 pozycji. Kontynuację tej pracy jak też przygotowanie do druku rozprawy Romansbuchlein powierzono dr Johannie Nickel. Zwyczajami ludowymi zajmowała się 1. Webe-r-Kellermann, która stworzyła bogate archiwum zawierające materiał ilustracyjny. 1. Web e fICe 11 e l' m a n n wraz z dr Wilhelmem H a n s e m przygotowuje obecnie do druku Rodzinne i doroczne zwyczaje ludowe (Volksbr<J.uch im Jahreslauf und Lebenskreis). W ramach akcji zbierania materiałów dotyczących obyczajów wielkomiejskich dr Reinhard P e e s c h przeprowadził w 1955r. badania w 22 podstawowych szkoła,ch na terenie Berlina, w czasie których zanotował ok. 50'00 gier szkolnych. W ten sposób zebrany materiał został usystematyzowany i przygotowany do druku w pracy pt. Kinderspie!e in Berlin. Prof. dr Wilhelm Fraenger prowadzi od 1953 r. naukowe badania nad sztuką ludową. Dąży on do przedstawienia sztuki ludowej w okresie re17 "Lud" t. XLIII �258 259 formacji z uwzględnieniem takich prac, jak Diirera, Weidnitza, Ratgeba. Boscha i Bruegela. Dr Friedrich S i e b e r, kierownik Instytutu Badawczego w Dreźnie przy Akademii Nauk, wydał w ramach publikacji Instytutu pracę pt. Bunte Mabel der Oberlausitz. Zagadnieniem badania strojów ludowych zajmuje się od kilku lat dr K. E. Fritsch i dr Waltraud Koenig, pracownicy Instytutu Etnografii w Dreźnie. Instytut Etnografii zamierza wydać ilustrowane dzieło Deutsches Trachtenleben, do którego część ilustracji opracował Wolfgang Liicking. Tom I zatytułowany Die Lausitz - tom II Schaumburg-Lippe znajdują się w druku. Dr M. N o w a k - N e u m a n n i dr P. N e d o wydali w 19M r. naukowe opracowan'e Die Tracht der Sorben um Schlei.fe. Popularne opracowanie przeznaczone dla szerszego ogółu wydał Erich F i ed l e l' pt. Deutsche Volkstrachten. Dalsze prace nad strojem ludowym prowadzi Zentralhaus f tir Volkskunst oraz Instytut Sorbski w Budziszynie. Centralny dom sztuki ludowej roztacza przede wszystkim opiekę nad regionalnymi artystami ludowymi, dla których zostały zorganizowane specjalne punkty informacyjne, lektura zawierająca zbiory pieśni ludowych, tańców itp. Arch:wum materiałów ilustracyjnych pod kierunkiem drezc1eńskiego Instytutu Etnografii posiada ok. 15000 eksponatów, zamieszczonych w regionalnych muzeach na terenie Saksonii; analogiczny instytut pod kier. dr J. Nickel znajduje się na terenie Brandenburgii. Istn:eje tendencja do utworzenia takich instytutów dla innych reg'onów NRD. Podczas wojny zbiory niektórych muzeów uległy zniszczeniu, lecz np. Muzeum w Stralsund posiada już skompletowany zbiór narodowej sztuki ludowej, Muzeum im. Oskara 8eyfferta zachowało do dzisiaj swoje wspaniałe eksponaty. Z dawnego Muzeum Etnograficznego im. Konrada Hahna w Berlinie została uratowana tylko skromna część eksponatów przez Friedricha Somotja; zb'ory te są obecnie uzupełniane, a opiekuje się nimi Centralne Muzeum Sztuki Ludowej (Helena Ebner von Eschenbach i dr Ulrich Steinmann). W NRD do 1954 r. kultura materialna nie była przedmiotem specjalnych badań, dopiero Instytut Etnografii w Berlinie prowadzi badania nad rolnictwem i rybołówstwem. Prof Kothe zajmuje się m. in. zagadnien'em narzędzi rolniczych typu bezpłużnego. Dr Reinhard Peesch prowadzi badania z zakresu rybołówstwa; wydana w 1955 r. jego praca zawiera bogaty zbiór gwary rybaków z Kietz (Berlin-Kopeniek). K:erownik'em naukowego archiwum zbiorów byłych ośrodków Atlasu Etnograficznego jest dr Peesch. Bogaty materiał atlasowy znajduje s:ę w Berlinie; Instytut Etnograficzny zamierza wznowić i kontynuować znacznie poszerzone prace kartograficzne. Etnografia niemiecka zajmuje się również środowiskiem robotniczym, pierwszą monografię zawierającą opracowanie na temat życia górników (Berufsmonograph:e) przygotowuje ośrodek etnograficzny w Dreźnie. Dotychczas katedry etnografii NRD nie są jeszcze dostatecznie rozbudowane. Na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie są prowadzone wykłady; w zakres'e etnografii wykładają: R. Peesch, E. Stockmann, G. Voigt i 1. Weber-Kellermann. Na un:wersytecie w Lipsku wykładają P. Nedo i E. Fie:J.ler; na uniwersytecie w Rostoku P. Beckmann. Katedrę Slawistyki na Uniwersytecie w Berlinie prowadzi prof. E. S c h n e e we i s, autor pracy Feste und Volksbrduche der Sorben, wydanej w 1953 r. Przedstawicielem etnografii powszechnej jest prof. Gertrud Ptitsch, która od 1952 r. jest kierownikiem Instytutu Etnografii przy Uniwersytecie w Berlinie. E. Lips reprezentuje Instytut przy Uniwersytecie w Lipsku, Prof. B. Struck kieruje Instytutem Antropologii i Etnologii w Jenie. H. Damm, kustosz Muzeum Etnografii w Lipsku jest autorem działu "Oceania". Istniejący zbiór w Muzeum Archeologicz:nym w Weimarze jest pod opieką prof. G. Behma. Zniszczone w czasie działań wojennych w 1954 r. Muzeum Etnograficzne w Dreźnie, z którego część eksponatów została zachowana, czeka na odbudowę. Współpraca m:ędzy naukowcami NRD. NRF a zagranicą została ożywiona dzięki następującym sesjom: Sesja Etnografów w kwietniu 1952 r.; 3-dniowy Etnograficzny Kongres w Berlinie w 1953 r.; Etnograficzna Sesja Specjalna z okazji rocznicy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie we wrześniu 1955 r. W 1952 r. przy Akademii Nauk w Berlinie powstała Sekcja Etnografii, zrzeszająca czołowych naukowców. Sekcja odbywa w półrocznych okresach posiedzenia w celu przedyskutowania ważnych problemów, dotyczących zarówno badań, jak i organizacji etnografii. O naj nowszych wynikach pra'cy informują wydawn'ctwa Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Poza już wymienionymi ukazały się następujące prace: John M e i e l' Ahnengrab und Rechtsstein. Przyczynek do historii badań etnograficznych i historii prawa, A. S P a m e r - Przyczynek do zagadnienia przekazu gwary ludowej; Referaty Sesji Etnograficznej przy Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie z dn. 25-27 IV 1955. Leopold S c h m i d t - Niemiecki ludowy dramat w świetle zachowanych świadectw. ' za lata 1937-1938 opracowana przez R. W i l d h a b e l' a znajduje się w druku. Pod redakcją F. Siebera przygotowujo się podręcznik etnografii, stanowiący pomoc dla nauczycieli oraz miłośników ludoznawstwa. Wydawane w Lipsku czasopismo "Volkskunst" oraz "Natur und Heimat", stanowiące organ Towarzystwa Demokratycznego Odnowienia Niemiec, jest przeznaczone dla szerszych kręgów czytelników; natomiast Bibliografia 17· etnograficzna �261 260 nych wprowadzono wykłady dotyczące życia ludu szwedzkiego, początkowo w ramach docentury, zaś od 1925 r. katedry (Nordisk och jiimforande folklivsforskning), obejmującej również całokształt ZJagadnień kultury ludowej, ze szczególnym uwzględnieniem folklorystyki. Piastują ją prof. Dag Strombiick, kierown:k Archiwum Dialektów i Folklorystyki w Upsali (LandsmiHs och folkminnesarkivet). Docentami są: Acke Campbell, kierownik działu folklorystyki w tymże Archiwum, i doc. Johan Israel Ruong. W Lund katedrę tej samej nazwy i o podobnym zl3kresie (Nord:sk och jiimforande folklivsforskning, sarskilt etnologisk) piastuje prof. dr Sigfrid. O. Svenson. Docentem jest dr Anne B;rgitta Rooth, omawiająca w wykładach zagadnien;e m'tów azjatyckich i północno-amerykańskich, oraz docent dr Jan Ojvind Swahn. W Goteborgu istnieje Katedra Etnografii Ogólnej i Porównawczej, którą zajmuje prof. Karl Gustaw Izikowitz, kierownik Muzeum Etnograficznego w Sztokholmie. I n s t y t u t y, a r c h i w a, t o war z y s t w a i m u z e a. W Sztokholmio w 194·2 r. powstał Instytut Naukowo-Badawczy łączący wysiłki dwóch instytucH; nosi on rnj'3110 Instytutu Muzeum Nordycznego i Uniwersytetu w Sz.tokholmiedo Badania Zycia Ludów (Institutet for Folklivsforskning Vid Nordiska Museet och Stockholms Hogskola). W 1943 r. powstaje też Towarzystwo Ludoznawcze (Samfundet for Svensk Folklivsforskning), pomagające Ins,tytuto'wi w jego pracach. Dzięki niemu i pomocy z innych żródeł Instytut ten wydawał trzy publikacje: Laos, FoLk-Liv i rocznik "Liv och Folkkultur". Instytut ten oprócz prac naukowo-badawczych i związanych z organizacją gromadzenia m3teriałów w terenie, opracowywania kwestionariuszy, szkoli studentów w zakresie b'bliografii, techniki pracy terenowej i arch'walnej oraz w analizie materiałów przywiezionych z terenu. Należy też dodać, iż Nordiska Museet posiada największe szwedzkie Arch;wum Kultury Ludowej, obejmujące już w 1948 r. ponad milion stron opisów, ponad 300000 zdjęć i tysiące rysunków 1. W 1931 r. zawiązuje się w Sztokholmie w Muzeum Nordycznym Towarzystwo Etnologiczne (Etnologiska Sallskapet); ma ono na celu międzynarodowe zrzeszenie badaczy. studentów i hików zainteresowanych etnologią. Działa pod przewodnictwem prof. Sigurda Erixona, organizując opracowywania i dyskusje na zebran'ach etnologów szwedzkich i zapraszanych etnologów zagranicznych na tematy dotyczące badań etnologicznych i antropologicznych, metod badawczych w różnych krajach. wybranych problemów z zakresu kultury ludowej i w szczególności folkloru oraz na tematy obejmujące sprawozdania z międzynarodowych kongresów etnologicznych oraz zagadnienia ogólne, wymagające dyskusji w skali międzynarodowej. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" jest wydawnictwem ściśle naukowym Intytutu Niemieckiej Etnografii w Berlinie pod k;er. prof. W. Fraengera (1 tom wydany w 1955 r. - 2 tom w druku). To ostatnie wydawnictwo przeznaczone jest dla etnografów w kraju i za granicą. Johanna Nickel PRZYCZYNEK DO ZNAJOMOŚCI LUDOZNAWSTWA W SKANDYNAWII, DANII I FINLANDII Szwecja W Szwecji zainteresowania etnologią wraz z folklorystyką rozwlJaH się na tle badań dotyczących dialektów i już od 1878 r. skupiają się w Upsali w obecnym Archiwum Dialektologicznym i Folklorystycznym Landmals och Folkminnesarkivet, które prowadzi szeroką folklorystyczną działalność naukowo-badawczą na terenie całej Szwecji. Z tego ośrodka wyszedł słynny Arthur Hazelius, tWórca Muzeum Nordycznego Skansenu, przyczyniając sią walnie do stworzenia jedneO'o z największych i naj poważniejszych ośrodków ludoznawczych badań na~kowych w Europie. K a t e d r y u n i we r s y t e ck i e. W Sztokholmie w 1919 r. w Muzeum Nordycznym utworzono katedrę obejmującą badania życia ludów nordycznych Szwecji oraz badan'a porównawcze (Nordisk och jamfi::irande folklivsforskning). W 1933 r. Uniwersytet w Sztokholmie otrzymuje prawo przeprowadzania egzaminów przez katedrę w Muzeum Nordycznym. Od 1934 r. katedrę tę na Wydziale Humanistycznym piastował prof. Sigurd Erixon, od 19·55 r. prof. John Granlund. W latach 1943-1945 Uniwersytet w Sztokholmie posiada przy katedrze, obejmującej całokształt zagadnień kultury ludowej, czterech docentów (dr C, G. Liungman, dr A. J. Eskeri::id, dr O. Hassli::if i dr G. Rank). Prace ich związane z udziałem w wykładach i seminariach uwzględniają problemyetnosocjologiczne i folklorystyczne. Prace dyplomowe na tytuł magistra, kandydata filozofii lub doktora obejmują problemy dotyczące całokształtu kultury ludowej wr'az z folklorem, z mniejszym lub większym uwzględnien;em zagadn'eń gospodarczych, ,etnosocjologicznych, a w szczególności rozwoju kultury w perspektywie historycznej. Również na Wydziale Humanistycznym istnieje w Sztokholmie Katedra Etnografii Ogólnej i Porównawczej (Allman och jiimforande etnografi), którą p:astuje prof. Sigvald Linne, kierownik Państwowego Muzeum Etnograficznego w Sztokholmie. Przy tej katedrze docentem jest Karl Gosta Montell. W Upsali już w 1909 r. pod auspicjami Katedry Języków ,.~ A. Z arę b a, Zastosowanie "Lud", t. 41 : 1954, S. 830. 1 cji, Nordycz- , .' kwestionariusza do badań etnograficznych w Szwe- �262 263 Przed kilku laty powstało w Sztokholmie Szwedzkie Archiwum P:esm Ludowej (Styrmansgatan 4) jako ośrodek centralny do badań szwedzkich i w ogóle nordycznych pieśni ludowych. W Muzeum Nordycznym istnieje Towarzystwo Szwedzkiej Historii Kultury (Foreningen fOr Svensk Kulturhistoria). Jedne z największych w Europie etnograficzne zb:ory posi'ada Szwecja, skupione przede wszystkim w Muzeum Nordycznym (Nordiska Museet) i w Skansenie w Sztokholmie, poza tym w Muzeum Historii Kultury (Kulturhistoriska Museet) w Lund oraz wokoło 30 większych muzeach prowincjonalnych miejskich, wśród których należy wymienić Muzeum w Varberg. Oprócz Skansenu w Sztokholm'e wspaniałe muzea na wolnym powietrzu znajdują się w Bunge (Gotlandia), Vasteras, Harnosand i <Jstersund. Szwecja posiada około 700 lokalnych muzeów regionalnych, przeważnie o charakterze muzeum-wnętrz. W Sztokholmie również znajduje się ogromne Państwowe Muzeum Etnograficzne (Statens Etnografi,ska Museum), skupiające pra.ce i zbiory dotyczące ludów pozaeuropejskich (dyrektor prof. dr Sigurd Linne, dyrektor-asystent dr Stig Ryden i in.). Tematu tego n'e omawiam szerzej, gdyż został on obszernie potraktowany w artykule A. Z arę b y pt. Uwagi o muzeach skandynawskich ("Lud" t. XLI, s. 1134-1163). W Upsali czynne jest wielkie Archiwum Dialektów i Folkloru (Landsmals och Folkminnesarkivet), stworzone przez nie żyjącego już dr Hermana Gejera. Ma ono charakter instytutu badawczego i jest ściśle związane z pracą katedry uniwersyteckiej. W Lund w 1920 r. powstał Instytut Etnologij i Folkloru Uniwersytetu (Institutionen for Folklivsforskning vid Lunds Universitet, tzw. Folklivsarkivet). Założył go C. W. VOn Sydow; w 1946 r. Instytut został wcielony do uniwersytetu. Dyrektorem jego jest profesor skandynawskiej i porównawczej etnologii i folkloru prof. Sigurd Svenson. W Instytucie odbywają się wykłady i sem'narh, a prace obejmują całokształt zabytkowej kultury ludowej łącznie z folklorem. Praca nad gromadzeniem materiałów, szczególnie z zakresu kultury materialnej, obejmuje głównie najbardziej południową prowincję Szwecji. Archiwum Instytutu (Folklivsarkivet) obejmuje rękopiśmienne materiały uzysk'ane z wywiadów studentów i stałych terenowych zbieraczy w liczbie około 187 OOOarkuszy, ponad 8000 fotografii i ponad 2 000 opisów zagród, domów i ich urządz·eń oraz ponad 17000 ilustracji, głównie fotografii obiektów ułożonych systematycznie, ponad 4·5000 arkuszy prac seminaryjnych, wyciągów, przekładów itd., ponad 1800 przeźroczy do użytku oświatowego oraz pewną ilość filmów. Biblioteka zawiera 150(}0 pozycji, szczególnie z zakresu folkloru. Do swych studiów In.tytut korzysta ze zbioru Kulturhistoriska Museet w Lund. Oprócz tego istnieje w Lund Archiwum Gwarowe (Lands~alsarkivet) posiadające również materiały do znajomości kultury.lud?weJ. W Goteborgu istnieje Instytut Ludoznawczy przy WyzszeJ Szkole, po~ iadający równi'eż Archiwum Ludoznawcze (Folkminnesarkivet). ProwadzI ~n badania w zachodnich prowincjach Szwecji, szczególnie z zakresu folkloru. W Goteborgu istnieje też Zachodnioszwedzkie Towarzystwo ~udoznawcze (Vastsvenska Folkminnesforeningen). Istnieją też w ~zwecJi Towarzystwa Ochrony Kultury Rodzimej (Hembygdsforening), 1Jczą~e około 125 000 członków, oraz Towarzystwa dla Spraw Kultury Ludow~J (Hen:bygdsfOrbund), w liczbie 20 oddziałów. Oba te towarzystwa wspołpracuJą z muzeami kierowanymi przez specjalistów. . P u b l i k a c je. Muzeum Nordyczne i Skansen w Sztokholmie wydają: 1. Nordiskm Museets Handlingar - obszerne, bogato ilustrowane monografie, dotyczące zagadnień kultury ludowej Sz~ecji~ uj~o~anej .w perspektywie historycznej z uwzględnieniem śro~owlska l.zrozmcowama form wytworów ujętych kartograficznie (ukazało Slę 48 tomow). 2. Etnologiska Udersokningen - prace porównawcze z zakresu kultury ludowej Szwecji. 3. "Fauaburen" - roczniki związane z pracami Skansenu. . 4. "Svenskt liv och Arbete" - pisma poświęcone w znac~n~m. stop?~U autobiograf'.cznym opowiadaniom przedstawicieli różnych specJa1Jstow WIeJskich i miejskich. 5. "Rig" - zawiera prace z zakresu etnologii i historii kultury. Kierownikiem jest dr Mats Rehnberg (od 1918 r.). ., 6. POZla tym Institutet for Folklivsforskning w Sztokholmle wydaje od 1937 r. "Folk-Liv" ("Acta Ethnologica et Folkoristica Europaea"). pismo poświęcone nordycznej i europejskiej etnolo~ii. Red~ktorem Jest prof. Si<1urd Erixon. Nordiska Museet wydaje co miesląc pOWielane komunikaty ~.Meddelanden fran Etnologiska Undersoknin~e~") do~y:~ące terenowych badań etnograficznych, kwestionariuszy, techmkl badan l m. zagadnień ujętych w przystępnej formie 2. • Państwowe Szwedzkie Muzeum Etnograficzne (Statens Etnograflska Museum) w Sztokholmie, posiadające zbiory pozaeuropejskie zgrom.adzo?e w czasie licznych ekspedycji badawczych, wyd1aje w języku anglelsk~m pismo "Ethnos", bogato ilustrowane i zaopatrzone w :na.py. Prace v: ~lm zawarte dotyczą wyłącznie kultury ludów pozaeuropeJsklch, podobme Jak wydawane przez to samo Muzeum "Smarre Meddelanden". . . Tematy związane z kulturą ludową i materiałami muzealnymi oma~.vlaJą też czasopisma: "Svenska Museer", "Nordens Museer" .~raz wYdawmct,,:~ poszczególnych muzeów na terenie Szwecji, jak np. "Goteborgs Museum. Institutet for FolksJivforskning vid Nordiska Museet och Stock~olms Hogskola wydaje pismo "Liv och Folkkultur" pod kier. prof. S. Enxona. I A. Z arę b a, Uwagi a muzeach. skandynawskich., "Lud", t. 4l: 1954, S. 1136. �• ~,II. 264 265 W Sztokholmie wychodzą "Acta Lapponica" (ukazało się już 7 tomów) W Upsali Królewska Akademia do badań kultury ludowej wydaje roczniki:pt. "Saga och Sed" (Saga i obyczaj red. prof. Japan Sahlgren) i pismo pt. "Arv" (Dziedzictwo, red. prof. Dag Strombiick). W Upsali u~azują się z druku obszerne i bogato zaopatrzone w mapy serie prac w wydawnictwie. "Studia Ethnographica UpsaEens:a". Tematyka tych prac obraca się w kręgu zagadnień kultury ludów pozaeuropejskich. Muzeum w Lund (Kulturh:storiska Museet) wydaje pismo "Kulturen", poświęcone głównie zagadnieniom etno.' logii. Od 1879 r. wychodzi w Upsali czasop:smo do spraw dialektologii , i ludoznawstwa pt. "Svenska Landsmalen" (pod red. prof. Dag Strom1Jiick). Dawny tytuł jego brzmiał: "Svenska Landsmal och Svenskt Folkliv". Liczne prace etnograficzne dotyczące kultury ludowej Szwecji ull lzUją się w takich czasopismach, jak: "Hembyggden" i "Ymer" wydawane prz~z Svenska SalIskapet for Antropologi och Geografi i in. Prace dotyczące kultury ludów pozaeuropejskich drukowane są w "Meddelanden fran Geografiska Foreningen i Goteborg". Spośród periodycznych czasopism etnograficznych, które w ciągu ostat.,.' nich kilku lat i w bieżącym roku przestają wychodz:ć, należy wymienić "Laos" - pismo wydawane przez CIAP w Sztokholm:e, o charakterze międzynarodowym (1951-1955); "Folkminnen och Folktiinkar" - pismo o zagadnieniach folkloru (1914-1944), wydawane w Goteborgu, zostało obecnie wcielone do pisma "Arv"; ,.Folkkultur" - organ Archiwum Folklorystycznego Uniwersytetu w Lund (1941-1946), wcielone do pisma "Rig". Mówiąc o zagadnieniach ludoznawstwa należy dodać, iż w Szwecji w Muzeum Nordycznym, m. in. dzięki prof. S:gurdowi Erixonowi, znajduje .'~F się jeden z naj poważniejszych w skali świ'a:towej ośrodków inicjatywy w zat'~ kresie międzynarodowych prac etnologicznych. Tu też w Sztokholmie odbył :,1 się w sierpniu 1951 r. pierwszy po wojnie Międzynarodowy Kongres Euro.;:'v: '':.~ pejskiej i Zachodniej Etnologii. Jedną z naj poważniejszych, szeroko zaplanowanych prac badawczo'It naukowych w Szwecji stanowi Atlias Szwedzkiej Kultury Ludowej (Atlas over Svensk Folkkultur), rozpoczęty przed około 15 laty pod auspicjami Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa do badania kultury ludowej w Upsali (Kungl. Gustav Adolfs Akademia for Folklivsforslming). Atlas ten obecnie opracowywany jest wysiłkiem kilku instytucji, jak Instytut do Badania Zycia Ludu, Institutet for Folklivsforskning vid Nordiska Museet och Stockholms Hogskola), Samfundet for Svensk Folklivsforskning, Landsmalsoch Folkm'nnesarkivet w Upsali i Archiwum Ludoznawcze (Folklivsarkivet) w Lund. Atlas ma głównie objąć okres od 1850 do 1900 r. ~~J To bogato ilmtrowane dzieło ma się ukazać w czterech osobnych to" mach, z których pierwszy będz:e poświęcony materialnej kulturze ludowej . ~ (narzędzia rolnicze, hodowla bydła, typy budownictwa, zwyczaje zw:ązane z mieszkaniem, meble, sprzęty gospodarcze, narzędzia i in.). Drugi tom .nl ~il , . obejmie kulturę duchową (ludowe wierzeni'a i obyczaje, bajki, legendy). Ostatnie dwa tomy będą poświęcone zagadnieniom językoznawstwa, jeden szwedzkim d'alektom, a drugi - nazwom miejscowym. Prof. S. Erixon traktuje to przedsięwzięcie jako eksperyment na wielkq skalę. Podkreśla on, iż zostało jeszcze wiele problemów nie rozwiązanych, którymi 2J3.jmiesię inny przyszły atlas. Do takich zagadnień należą zjawiska socjalne o tyle, o ile dadzą się one ująć kartograficznie. Brak środków i czasu przeszkodził gruntownemu opracowaniu zróżnicowania społecznego, które obecnie sporadycznie tylko uwzględniają komentarze do map. Atlas ten był pomyślany jako praca, w której wezmą udział wszystkie kraje nordyczne; w tym celu utworzono Nordyczny Komitet Kartograficzny. Na marginesie dodać można, że niewątpliwą stratą dla polskich etnograficznych prac atlasowych była nieobecność przedstawiciela Polski na międzynarodowej konferencji CIAP w Namul' we wrześniu 1953 r., na której w skali europejskiej omawiano sprawę kooperacji przy mapowaniu zagadnień kultury ludowej, a następnie brak przedstawicieli Polski na posiedzeniu Komisji Kartograficznej CIAP w Paryżu 1 i 2 lipca 1954. * W Namul' zotały prz·ez CIAP wyłonione następujące komisje: Komisja do Spraw Międzynarodowej Kartografii, Komitet Organ'zacyjny do Spraw Międzynarodowej Konferencji dot. Badania Narzędzi Rolniczych i Komisja do Spraw Gospodarstwa Domowego. Na konferencji Komitetu Wykonawczego CIAP w Namul' w 1953 r. oraz w Paryżu w 1954 r. została też powołana komisja, której zadaniem jest badanie budownictwa ludowego i stworzenie atlasu tej dziedz'ny kultury. Prof. S. Erixon (Sztokholm) i dr M. Maget (Paryż) wysunęli szereg problemów dotyczących budownictwa ludowego (jak: spichrze na słupach, budynki z galeryjką na piętrze, łażnie. piece, ogniska, typy zagród, współmieszkanie ze zwierzętami) w celu zehrani.a· danych do ich skartografowania. Spośród doniosłych wydarzeń o charakterze międzynarodowym należy wymienić powstanie poa przewodnictwem prof. Sigurda Erixona Nordycznego Komitetu Wydawniczego (Erixon, Lid i Vilkuna) w celu opracowania lVI'ędzynarodowego Słownika Regionalnej Europejskiej Etnologii i Folkloru, z dr Ake Hultkrantzem ze Sztokholmu jako głównym wydawcą. Norwegia W Norwegii w ubiegłym stuleciu silnie było rozwinięte gromadzenie folkloru, a w szczególności bajek i pieśni jako dokumentów historycznych, jednak szersze badania ludoznawcze, opierające się na metodzie uwzględniającej charakter środowiska i tło, na ldórym rozwija się kultura ludowa, • Polskie Towarzystwo teczne (przyp. Red.) . Ludoznawcze czyniło wówczas starania, niestety bezsku- �266 musiały sobie dopiero wywalczyć należyte miejsce. Znajduje t~ swe odbicie w norweskich pracach muzealnych o charakterze naukowo-badawczym. 1. K a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e (Oslo). Od 1866 r. istnieje tu na Uniwersytecie Katedra Norweskiego Folkloru (Norsk Folkeminnevitenskap), pośw'ęcona przede wszystkim kulturze duchowej. Obecnie piastuje ją prof. Reidar Th. Christiansen. Profesorem norweskiej etnologii (Norsk folkelivsgransking) jest prof. Nils Lid. Uwzględnia on prz.ede wszystkim kulturę materialną. Norweska etnologia wykładana jest w duchu dawnych tradycji. Jako nowy element wprowadzono zagadnienie socjolog:i klasy robotniczej i chłopstwa. Profesorem ogólnej etnografii jest dr Gutorm Gjessing, który w 1955 r. wykładał etnografię Australii. Etnografia ogólna oscyluje w kierunku socjologicznym. Studia specjalne dotyczą kultury i społeczeństwa Lapończyków. Terenowe prace prowadzone są w Iraku, Pakistanie i Meksyku. W Bergen nie ma k'atedry etnografii, wykłady tego przedmiotu prowadzi konserwa,tor mgr KjcH Falck. Poza tym zagadnienia zwyczajów i wierzeń ludowych wykłada dr Svale Solheim. 2. I n s t y t u t y, a r c h i w a i m u z e a. W Oslo w Bibliotece Uniwersyteckiej znajduje się, prowadzące prace naukowo-badawcze, Norweskie Archiwum Folkloru (Norsk Folkeminnesamling), którego dyrektorem jest prof. Reidar Th. Christiansen. W Oslo istnieje Instytut do Badania Kultury Ludowej (Instituttet for Folkelivsgransk'ng). Prowadzi on terenowe prace badawcze przez specjalistów, a także drogą rozsyłania kwestionariuszy. Oprócz niego udział w pracach etnograficznych bierze Muzeum Kultury Ludowej (Norsk Folkemuseum) w Oslo wraz z Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bygday, stanowiącym jego część składową. Zebrano już materiał do niektórych zagadnień, jak naczynia do noszenia wody, ns.'czynia do masła, drewniane cz·erpaki do mleka, motywy sztuki ludowej i in. Prace badawcze wiążą się w zna'cznym stopniu z poszukiwaniami Instytutu do Badania Dialektów (MalfOre-Arkiv) w Oslo, który m. in. opracował nazwy narzędzi do młocki. Istnieje w Oslo Instytut do Porównawczych Badań Kultury (Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning), posi.adający sekcję folkloru. Wśród muzeów etnograficznych należy wymienić bogate w zbiory Uniwersyteckie Muzeum Etnograficzne (Universitets Etnografiske Museum). Dyrektorem jego jest prof. Gutorm Gjessing. Również wspaniałe zbiory posiada Muzeum Ludoznawcze w Bygday, w Oslo (Norsk Folkemuseum), którego dyrektorem jest Reidar Kjellberg. Czołowe miejsce zajmuje Norweskie Muzeum Ludoznawcze (Norsk Folkemuseum) w Oslo, posiadające bogate zbiory etnograficzne z całej Norwegii, W Bergen istnieją również bogate zbiory etnograficzne w Uniwersyteckim Muzeum Historycznym (Universitets Historiske Museum Bergen). Dyrektorem jego jest prof. Johs Bae, zaś kuratorem Działu Etnograficznego mgr KjeH Falck. Muzeum w Tromso 267 "~I poświęca się szczególnie studiom kultury Lapończyków. Kustoszem Działu Lapońskiego jest Ornulv Vorren. Poza tym istnieją zbiory etnograficzne w Stavanger, Trondhcim i Tromsa, a oprócz tego w szeregu muzeów regionalnych i specjąlnych. Spośród towarzystw naukowych należy wymienić Norweskie Towarzystwo Etnologiczne w Oslo (Norsk Etnologisk Samfunn). 3. P u b l i k a c je. Instytut Ludoznawczy (Instituttet for Folkelivsgranskning) wydaje pismo "Norveg" (dawne "Ord ogSed") i "Studia Sep tentrionalia". Norweskie Archiwum Folklorystyczne (Norsk Folkeminnesamling) wydaje Norsk Folkeminnelags Skrifter (kolekcje materiałów), Studia Norvegica i Fra Norsk Folkeminnesamling. Etnograficzne Muzeum Uniwersyteckie w Oslo wydaje Nordnorske Samlinger, biuletyny, pisma, podręczniki i in. Norsk Folkemuseum wydaje: Norske Bygder, By och Bygd i Samiske Samlinger. - Dania I' Zainteresowania ludoznawstwem w Danii w znacznym stopniu wyrastają ze starej tradycji gromadzenia folkloru w postaci bajek i ballad. Stały się one sławne dzięki H. C. Andersenowi, który w wielu wypadkach bajki swe opierał na autentycznych materiałach lud07illawczych. Folklorystyczne prace terenowe pobudzają społeczeństwo do poszukiwań w zakresie kultury materialnej i sztuki ludowej. K a t e d r y u ,n i w e r s y t e c k i e. W Danii przy ogromnym rozwoju badań naukowych, związanych przede wszystkim z pracami Muzeum Narodowego w Kopenhadze, z badaniami ludów pozaeuropejskich, o których tu tylko wspom:namy, studia uniwersyteckie ogDaniczają się jeszcze w 1954 r. do lektoratu z zakresu historii kultury ze szczególnym uwzględnieniem Skandynawii. Stanowisko to zajmuje dr Axel Steensberg, kustosz Duńskiego Muzeum Narodowego, który swe wykłady poświęca w dużej mierze szkoleniu pracowników muzealnych w wymienionym zakresie. Na razie nie ma Katedry Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie, ani też egzaminów na stopnie akademi'ckie. Stworzenie takiej katedry jest zaplanowane. 2. I n s t y t u t y, t o war z y s t w a, m u z e a. Wszelkie naukowo-badawcze instytucje ludoznawcze w Danii koncentrują się w Kopenhadze. Czynne wśród nich są: Oddział Badań Etnologicznych przy Muzeum Narodowym (Nationalmuseets Etnologiske (Unders0gelse), Archiwum Dialektów (Udvalg for Folkcmal) w B:bliotece Uniwersyteckiej i Duńskie Archiwum Folklorystyczne (Dansk Folkemindesamling) w Królewskiej Bibliotece. Z inicjatywy zgłoszonej w 1946 r. przez C. M. von Sydowa na ósmej Skandynawskiej Konferencji Ludoznawczej, odbytej w Oslo w 1949 r., powstał w Kopenhadze Międzynarodowy Instytut Bajki (International Folktale Institute), który po międzynarodowej konferencji folklorystów krajów pół- �268 nocnej Europy przyjął miano Nordycznego Instytutu Porównawczego Folkloru (Nordisk Institut for Folkediktning). Instytut ten ma działać jako ośrodek studiów i udzielania pomocy istniejącym narodowym instytutom przy gromadzeniu i studiowaniu folkloru. Nie jest jego celem gromadzenie materiałów, lecz koordynacja prac różnych archiwów folklorystycznych i wzmocnienie nliędzynarodowych stosunków na tym polu. Zamierza on stworzyć archiwum kopii bajek, legend i w pewnym zakresie ballad (transkrypcji fotograficznych, kopii i w niektórych wypadkach m:krofilmów) oraz ośrodek informacyjny dotyczący folkloru i jego studiów. Głównym jednak zadaniem Instytutu są prace nad folklorem obejmujące bajki, legendy i ballady krajów nordycznych. Muzeum Narodowe w Kopenhadze koncentruje nie tylko zbiory pozaeuropejskie, gromadzone przez duńskich badaczy, podróżników i in .. lecz również zbiory duńskie zebrane w trzecim Dziale Muzeum NaTodowego pt. Dansk Folkemuseum. Zb:ory etnograficzne Muzeum Narodowego są najstarsze w Europie. gdyż zostały udostępnione społeczeństwu już w 1841 r. Bogate zbiory kultury materialnej zebrane są w Muzeum na Wolnym Powietrzu w Lyngby, 40 km od Kopenhagi, oraz w i·nnych muzeach o charakterze regionalnym. Poważny ośrodek badawczy, jakim jest Muzeum Narodowe w Kopenhadze, przyczynia się do powstania tam ośrodka studiów specjalnych z zakresu kultury mater:alnej. W dniach 1-5 czerwca 1953 r. odbyła się w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhadze międzynarodowa konferencja w sprawie badań dotyczących narzędzi do orki. Celowo odbyła się ona w Danii, zapoczątkowując dalsze prace w skali międzynarodowej, gdyż rolnictwo duńskie zajmuje w Europie stanowisko czołowe. O wyborze miejsca zadecydowały też wieloletnie duńskie studia b2Jdawcze dotyczące roln:ctwa, których rezultatem są nie tylko liczne publikacje, lecz przede wszystkim ogromne, największe w Europie zbiory dotyczące historii rolnictwa, chemii agrarnej. botaniki historycznej oraz wspaniałe kolekcje materiałów archeolog'cznych i etnograf;cznych ilustrujących rolnictwo, zebI'ane w Muzeum Narodowym w Kopenhadze, w Lyngby oraz w wielu muzeach prowincjonalnych. Poza tym odnośne cenne materiały posiada Dział Badań Etnologicznych Muzeum Narodowego oraz Archiwum Folklorystyczne Królewskiej Biblioteki w Kopenhadze. Do zadań omawianego tworzącego się ośrodka należą wstępne prace, mające na celu opracowanie klasyfikacji narzędzi do orl{i dla Międzynarodowej Komisji Atlasu, aby ustalić pewną ograniczoną liczbę typów tych narzędzi oraz aby na podstawie zebranej w różnych krajach nomenklatury narzędzi do orki również ustalić międzynarodową ich terminologię. Ze strony Danii zgłoszono propozycję stworzenia w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhaidze stałego sekretariatu, który by zorganizował odpowied- 269 nią bibliotekę i archiwum do międzynarodowego użytku pracowników naukowych badających narzędzia do orki. Na wiosnę '1952 r. odbyła się w Odense w Danii Inter-Nordyczna Konferencja Etnologów i Folklorystów. P u b l i k a c j e. Dania, a w szczególności Kopenhaga, jest jednym z poważniejszych ośrodków pozaeuropejskich badań etnologicznych, prowadzonych na obu półkulach dzięki ekspedycjom przywożącym obfite materiały muzealne. Są one stopniowo opracowywane w obszernych monografiach publikowanych przez Muzeum Narodowe w Kopenhadze w "Nationalmuseets Skrifter" oraz przez różne wydawnictwa o charakterze etnologicznym i geograficznym w wielu innych krajach; wymienimy tu np. słynne pra,ce a kulturze Eskimosów Kai Birket Smitha i inne. Spośród duńskich wydawnictw etnograficznych należy wymienić publikację Towarzystwa Duńskiego Folkloru (Foreningen Danmarks Folkemin der) pt. Danmarks Folkeminder. Obejmuje ona w sumie ponad 64 pra'ce z zakresu całokształtu duńskiej kultury ludowej łącznie z folklorem. Wspomniane tu publikacje nie wyczerpują prac, sz,czególnie z zakresu folkloru, ukazujących się w druku w innych wydawnictwach. Finlandia I. K a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e (Helsinki). W Helsinkach od 1921 r. istnieje samodzielna Katedra Etnologii (Finno-ugryjskiej Etnografii), szczególnie uwzględniająca zagadnienia kultury materialnej. Zajmował ją pierwotnie prof. U. T. Sirelius, który już od 1906 r. był docentem w zakresie tej dyscypliny. Obecnie, od 1950 r., zajmuje ją prof. Kustaa Vilkuna. Profesorem nadzwyczajnym jest prof. E. A. Virtanen, (docentem Niili Valonen). Siedzibą Katedry jest w Helsinkach Muzeum Narodowe. Oprócz tej Katedry istnieje w Helsinkach Katedra Folklorystyki (Finnish and Comparative Folk Fict:.on Research). Piastuje ją od 1949 r. prof. lVIa.rtii Haavio. Egzamin z; folklorystyki obowiązuje przy kończeniu studiów języka fińskiego. Już od 1888 r. była tu wprowadzona docentura obejmująca ten przedmiot i od 1898 r. profesura nadzwyczajna; stanowisko to piastował Kaarle Krohn. Obecnie przy katedrze tej jest dwóch docentów: Jouko Hautala i Matti Kuusi. W Turku od 1920 r. na Szwedzkim Uniwersytecie istnieje Katedra Historii Kultury i Etnografii, uwzględniająca szczególnie zagadnienia kultury materialnej. Piastuje ją prof. Helmer Tegengren. W Fińskim Uniwersytecie w Turku od 1953 r. istnieje docentura w zakresie socjologii i folkloru. nie ma jednak studiów samodzielnych. Dr Niilo Valonen prowadzi wykłady z etnologii, a miał ją przejąć dr Toivo Vuorela. Już od 1890 r. istniała na Szwedzkim Uniwersytecie w Turku docentura �270 socjologii. Od 1919 r .. w ramach praktycznej filozofii wykłady prowadził prot Edvard Westermarck, a następnie prof. Rolf Lagerborg, zaś w Fińskim Uniwersytecie w Turku prof. R. V. Wikman. Obecn'e na Fińskim Un:wersytecie w Turku wykłady socjologii łącznie z etnologią prowadzi Prof. Esko Aaltonen. Projektowane jest utworzenie tu Katedry Etnologii lub Folkloru. I n s t y t u t y, a l' c h i w a, fi u z e a i t o war z y s t w a. W Helsinkach istnieje Towarzystwo Literatury Fińskiej (Suomalaisen K'rjallisuuden Seura), posiadające Archiwum Folklorystyczne, którego przewodniczącym jest profesor na Katedrze Folklorystyki. Towarzystwo to zostało stworzone w 1831 r., a w 1859 r. ustalono, iż celem jego będzie wielostronna praca: gromadzenie materiałów historycznych. archeologicznych, filologicznych, etnograficznych i folklorystycznych oraz opra-cowywan'e ich i publ'kacje. Zbiory tego ponad 100 lat liczącego towarzystwa należą do największych na świecie. Archiwum Folklorystyczne jest szczególnie bogate; jednym z poważniejszych motywów stworzenia tego towarzystwa było dopomożenie E. L a n n l' o t o w i w jego publikacji fińskiego folkloru pt. Kantele. Toteż pierwsze 100 lat pracy tego Towarzystwa poświęcono gromadz·eniu folkloru. Obecnie Archiwum to posiada około 1 25{)000 pozycji obejmujących: s·tare runy, współczesne pi.eśni, inkantacje, przesądy i wierzen:a, tradycyjne gry, lamentacje, bajki, legendy, przysłowia, zagadki. muzykę ludową etc. Ogromną ilość materiałów, bo 133000 pozycji, przysporzył towarzystwu ogłoszony konkurs obejmujący całą Finlandię. Znaczna część materiału jest już usystematyzowana. Towarzystwo skupia poważną część ludoznawczych publikacji Finlandii. W Helsinkach istnieje Szwedzkie Towarzystwo Literatury w Finlandii (Svenska LitteratursalIskapet i Finland). Wydaje ono mapy dotyczące kultury ludowej terenów Finlandii z ludnością mówiącą po szwedzku (R. Ah1back, Kulturgeografiska Kartor over Sverisk-Finland). Przy Szwedzkiej Akademii w Turku istnieje Zakład Historii Kultury prowadzący badania na terenach Finlandii, zasiedlonych przez ludność mówiącą po szwedzku. Fińsk:e Muzeum Narodowe (Suomen KansalIismuseo), posiadające wyjątkowo bogate zbiory w Dziale Etnograf'cznym. oraz Muzeum na Wolnym Powietrzu (Seurasaaren UIlkomuseo) stanowią naj poważniejszy ośrodek naukowo-badawczy w Finlandii, noszący charakter instytutu naukowego .. Muzeum wydaje liczne publikacje. Powojenne prace atlasowe w Finlandii obejmują przede wszystkim regiony zasiedlone przez Szwedów. W 1945 r. ukazują się kulturowe map)' geograficzne szwedzkiej Finlandii (Kulturgeografiska Kartor over Svenskfinland). Przy gromadzeniu i opracowywaniu licznych materiałów i map zasięgów wytworów w Finlandii najczynniejszy udział brały następujące instytucje: Instytut Słownikowy (Sanakirjasalitio), Fińskie Archiwum Folk1ory- 271 styczne (Suomen Kirjallisuuden Seuron Kausanrunousarkisto) i Archiwum Kultury Ludowej Szwedzkiego Towarzystwa Literackiego w Finlandii (Svenska LitteratursaIlskapets i Finland Fo1kkulturarkiv). .. P u b I i k a c je. Towarzystwo Literatury Fińskiej (F'nska Litteratursa.lIskapetJ w Helsinkach drukuje: "Studia Fennica - Revue de Linguistlque et d'Ethnologie Finnoise", które zawierają prace dotyczące całokształtu kultury ludowej a także pismo pt. ,Suomi". Roczniki Towarzysb.~;a K~lewa1a ("Kalevalaseuran vuosikirja") Poświęcone folklorowi fińsk-:r:n~_ .~."WYd~w~ne prze~ ~owarzystwo Popierania Rodzimego Języka "VlrlttaJa , ~Os.wlęcone tez hteraturze, językowi, kulturze ludowej i ogólnym zagadmemom etnologicznym (wyszło już 36 tomów do 1956 r.). Poza tym Tow~rzyst:vo; Finno-Ugryjskie. (Suomalads Ugrilainen Seura) wydaje "Suomalals-UgnlalSen Seuran Aika Kausk'rJ'a" (...Journal d e l a S OCle"", .•.. , F' m~o-Ougr'~~n~"), poświęcony pracom dotyczącym całokształtu kultury lUd?W ugrofmsk.l;;h, o~az ,Suomalais-Ugrila.isen Seuran Toimituksia" ("MemOlre de la SocI·ete Fmno-Ougrienne"). ~iń~ki Związek Ochrony Zabytków (Suomen Muinaismuistoyhdistys) pubhkuJe "Arch-wum Ludoznawcze" (Kansatieteellinen Arkisto) w znacznym stopniu poświęcone kulturze materialnej, lecz również językowi i folk~oro.wi. .W wydawnictwie tym ukazują się obszerne monografie w języku memIecklm, bogato zaopatrzone w ilustracje i mapy. To~arzystwo Fińskiej Literatury (Suomalainen K'rjalIisuuden Seura) w Hel~mkac.h w~daje serię pt. Suomi. Ukazało się już 107 tomów, z których ostatme pos~'adaJą streszczenia w obcych językach. . Fińska Akademia Nauk wydaje "Suomalaisen Tiedakatemian esitelmat Ja Poyt~kirja~" i.. ,Suomalaisen Tiedeakatem'an Toimituksia" ("Anna1es Academlae SClentlarum Fennicae"). . W krajach skandynawskich wśród dyscyplin związanych blisko z żyCIem całego narodu badania ludoznawcze zajmują czołowe miejsce zarówno w zakresie badania kultury materialnej, jak również w zakresie tZ\v. folkloru 3. .~ " ,. Wcześniej , Przy tam już n:ż w innych opracowywaniu krajach Europy obudziła się świado- tego artykułu korzysta,am z następujących źródeł: Jouko Collections of the Finnish Literature Society Studir:t l, cnnzca, t. 6 e, Helsinki 1947. Sam Owen J a n s O n, Die Vo!kskund1iche Tiit:gke't 'n Schwed't . , ., . en se, 1939, Schwelz, "Archiv fur Volkskunde", t. 14: 1948. "Lacs", CIAP, t. 3. Stockholm - Artykuły i sprawozdania. ze Szwecji (prof. dr Sigurd E r i x o n, Sztokholm), z NorwegiJ (prof. dr Reidar C h r i s t i a n s e n i prof. dr ave Arbo H a e g, Oslo), z Danii. (prof. dr Louis L. H a m m e r l c h j dr Axel S t e e n s b e r g, Kopenhaga), z Fmland,j (prof. dr Kustaa V i l k u n a, Helsinki) i z Francji (dr Marcel M a. g e t, Paryż). Maszynopisy, listy, druki i uzupełnienia, jakie w 1955 j 1956 r. nadesłali: z Oslo - prof. dr Gutorm G j e s s i n g i prof. dr Christian S. S t a n g; z Helsmek - doc. dr Sulo H a l t s o n e n; ze Sztokholmu - dr Bjorn H a 11 e r d t oraz z Lund. prOf. dr Sigurd S v e n s o n, którym za nie serdecznie dziękuję. Spisy wykładow umwersyteckich na rok 1955/56. ~ a ut a l a, The Fo1k!ore �272 273 mość wartości kultury ludowej w jej wszelkich przejawach jako dokumentów naj pełniej ilustrujących życie warstwy, w znacznym stopniu stwarzającej oblicze danego narodu. Konsekwencją tej świadomości było obudzenie się ruchu, który miał na celu zgromadzenie wytworów kultury ludowej poczynając od czasów naj dawniej szych aż do chwili obecnej. Dzięki temu ruchowi powstają gigantyczne, bezcenne zbiory Muzeum Nordycznego wraz ze Skansenem w Sztokholmie, Muzeum Narodowe wraz z Lyngby w Kopenhadze, Uniwersyteckie Muzeum EtnograLczne wraz z Bygdoi w Oslo i Muzeum Narodowe wraz z Seurasaari w Helsinkach oraz wielkie archiwa folklorystyczne 4. Maria Znamierowska-Priifferowa i prasłowiańskich i cech rÓżnicujących języki nowosłowiańskie dokonano podziału języków słowiańskich na 5 głównych grup językowych, mianowicie na język rosyjski, polski, czeski, słowacki, jugosłowiański, bułgarski. Cronia kwestionuje taki podział jako oparty "na coraz bardziej rozbieżnych kryteriach". Nie znajduje też jego aprobaty obszerny i schematyczny zarys _ jako zbyt suchy przegląd - konsonantyzmu i wokalizmu prasłowiańskiego. Całkowicie odnowiona i poszerzona jest ostatnia część wstępu, poświęcona zagadnieniom etymologicznym, przede wszystkim kształtowaniu się i strukturze słów, a pojęta w sposób taki, że etymologia słowa daje nam zarazem jego historię. W porównaniu z poprzednimi wydaniami słownika powiększono ilość jego haseł, szczególnie tzw. haseł naukowych, czyli terminów technicznych i obcych. Liczne są również hasła uwzględniające ostatnie osiągnięcia etymologii. "RICERCHE SLAVISTICHE", t. 2, Praha 1953, s. 208-210. Arturo C r o n i a (rec.) J. H o l u b i F. K o p e c n y, EtymoLogicky sLovnik jazyka ćeskeho, Praha 1952. Słown:k ten, wydany po raz pierwszy w 1933 r. i liczący wówczas zaledwie 294 stronice, został w wydaniu trzecim przeredagowany i powiększony do objętości podwójnej. Współpracowało nad nim oprócz wymienionych dwu autorów (J. Holub - F. Kopecny) szereg wybitnych konsultantów, jak: prof. Havranek, Travnicek i dr Vaclav Polak. Zarówno nowe wyposażenie słownika. jak i jego przeredagowanie wpłynęły niewątpliwie na zwiększen:e jego wartości, może on bowiem służyć za wprowadzenie do studiów gramatyki historycznej i prasłowiańskiej w ogólności, a cz·eskiej w szczególności. Można też przyjąć, pisze Cronia, iż stanowi on "pierwszy kompletny słownik etymologiczny słowiański". Pięćdzies'ęcio-stronicowy wstęp słownika zawiera genealogię i klasyflkację języków indoeuropejskich, w tym również języków slowiańskich. Ujęcie jest tu nowe i aktualne - podkreśla Cronia - ponieważ nie od razu zaczyna się oi językoznawstwa czeskiego jak w pierwszym wydaniu, lecz wprowadza stopniowo poprzez praindoeuropejski w zagadnienie kształtowan'a się na zasadzie cech zbieżnych i czynników natury społecznej, ekonomi·cznej i politycznej, elementów genetycznych i chronologicznych preindoeuropejskich, a także i poz;aindoeuropejskich, jak kaukaskich, ugrofińskich, semickich. Po naszkicowaniu cech wspólnych języków bałto-słowiańskich • Artykuł ten miał na celu podanie niektórych ważniejszych faktów z zakresu ludoznawstwa w Skandynawii. Niestety, z powodu technicznych trudności wydawniczych ukazuje się on z dwuletnim opóźnieniem, nie uzupełniony nowszymi danymI. Nierównomiernie wyczerpujące materialy posiadane przeze mnie nie pozwoliły na dokładniejsze opracowanie tematu, który niewątpliwie powinien być szerzej ujęty ze względu na wagę ogromnych osiągnięć i doświadczeń tych krajów w zakresie ludoznawstwa. Szczególnie uderzające jest upowszechnienie tej dZiedziny wiedzy w omawianych krajach, w których ośrodki badań ludoznawczych skupiają się przy muzeach etnograficznych lub przy archiwach folklorystycznyCh. , ~. i .odzwierciedlające doskonale Najwięcej uwagi poświęcono w słowniku chronologii. Tu jednakże widzi Cronia pewną niekonsekwencję w tym, że o ile w czeskich hasłach odróżniają autorzy formy archaiczne od nowoczesnych, to pod hasłem obcym rejestrują rozmaite formy i odmiany. Pewne zastrzeżenie budzi jego zdaniem, również poświęcenie z;byt wiele uwagi analogiom. Z predy{ekcją włącza się bowiem do słownika przykłady z indoeuropejskiego, 'a nieraz i pozaeuropejskiego, a przy paralelizma.ch słowiańskich podaje się analogie do rosyjskiego, polskiego, serbokroackiego - "a więc do języków, które reprezentują trzy, a nie pięć głównych grup języków słowiańskich", zauważa Cronia. Tymczasem nie analogie są sprawą najważniejszą, lecz samo pochodzenie słów, słusznie podkreśla recenzent. Wadą, szczególnie pierwszego wydania słownika, było to, że uwzględniono tam przede wszystkim właśnIe analogie, a nie pochodz·enie słów. Drugie wydanie jest pod tym względem już nieco lepsze. Mimo wszystko jednakże słownik Holuba jest jeszcze niestety, daleki od tego, by zastąpić słowniki będące w użytku. Nawet bo~ wiem trzecie jego wydanie ma "punkty ciemne". Do nich zalicza Cronia hasła i interpretacje sporne lub błędne, stanowiące zwykłą bolączkę wszystkich słowników etymologicznych (a które po części powstają na skutek błędów w korekde) - oraz niedociągnięcia natury metodologicznej. Do ostatnich należy bez wątpienia brak w słowniku dokumentacji historycznej i bibliograficznej dla poszczególnych haseł - stanowi to błąd zasadniczy, występujący już w pierwszym wydaniu słownika. Został tu całkowicie pominięty "Ottuv slovnik naucny", który, jakkolwiek już nieco przestarzały, służyć jednakże może w tej dziedzinie jako dobre źródło informacji. Przechodząc do konkretnych przykładów wykazuje Crania m. in. błędne Postulowanie, jakoby ~apożyczenia leksykalne greckie w języku czeskim dokonały się bezpośrednio, nawet bowiem neologizmy greckie w czeskim powstawały pod wpływem języków europejskich. Chcąc zatem uwzględnić 18 "Lud" t. XLIII �275 274 w etymologii słowa również i jego historię, nie wystarcza powiedzieć, pisze Cronia, że takie słowa, jak energia, epidemia, epigon itd., pochodzą z greckiego, skoro wiadome jest, że dostały się do Czech pośrednimi drogami. którymi były: łacina, włoski, niemiecki, francuski i in. Odległości geograficzne i chronologiczne między Grecją a Czechami są zbyt duże, by można było postulować bezpośrednie zapożyczenia. Inna sprawa z zapożyczeniami z łaciny, które oczywiście dokonywały się w sposób bezpośredni. Lecz i przy nich należy brać pod uwagę histOł"ię i chronologię, rozróżnić słowa starożytne od typowo średniowiecznych, kościelne od innych. Absurdem jest, zdaniem recenzenta, twierdzenie, że np. słowo "opat", a za nim "abatyse" pochodzą z klasycznej łaciny, skoro instytucja i funkcja opata jest pochodzenia chrześcijańskiego i skoro słowo "opat." przedsta\\'1a wypaczoną łacinę średniowieczną· W podobny sposób kwestionuje Cronia upodobnianie wielu słów pochodzenia międzynarodowego, jak gaz, gobelin i in., do odpowiednich homofonicznych i homologiczJllych słów francuskich. Należy, jego zdaniem, :przede wszystkim prześledzić prawdziwą drogę, jaką przebył jakiś termin ob.cy, zanim przybył do Czech, przy czym uwzględnić całość licznych kontaktow, które Czechy miały z poszczególnymi narodami, językami i cywilizacjami europejskimi. Wśród dalszych spraw spornych wymienia Cronia dysproporcję w traktowaniu poszczególnych słów, z których jedne uwzględniono pobieżnie, inne potraktowano z przesadną pedanterią, dalej - historycznie biorąc, zbyt mało syntetyczny indeks w dodatku i wreszcie stosunkowo zbyt ograniczoną ilość słów zawartych w słowniku. By się o słuszności tego zarzutu przekonać, wystarczy skonfrontować słownik Holuba ze słownikiem języka czeskiego Vasa-Tnlvniceka z 1946 r. lub dla słów obcych z Klenota "SLovnik cizojazycnych slov" z 1922 r. Cronia kończy swą interesującą recenzję następującą uwagą: "jakkolwiek znaczny jest postęP. który Słownik zrobił od czasu swego pierwszego wydania z 1933 r., z drugiej strony zna'c:wa jest jeszcze droga, którą winien przebyć, by stat~ się pierwszym kompletnym etymologicznym słownikiem. słowiańskim" . Helena Przeslawska L. DUMONT, L a T a l' a s q u e. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographique. Gallimard, 4e edition. Bogato ilustrowana rysunkami i fotografiami, interesująca praca o Tarasce składa się z następujących części: wstęp, obrzęd, legenda, ikonografia i zakończenie. Autor przedstawia w niej zwierzę urojone, które jest ostatnim przeżytkiem smoków rytualnych we Francji. Opisywane monstrum jest związane głównie z Taraskonem, niewielką osadą położoną w południo- , .. wej Francji, w dolnym biegu Rodanu, \V Prowansji. Taraska występuje w ceremoniach łączących się z uroczystościami Zielonych Świąt i z pocesją św. Marty (29 lipca). Jest ona także przedmiotem miejscowej legendy i stanowi treść wyobrażeń plastycznych tego regionu. AutOl" we wstępie zastanawia się, czy poruszane zagadnienie posiada charakter etnograficzny. Odpowiedź twierdząca, jaką uzyskujemy w toku rozważań autora, odnosi się nie tylko do samej treści opisywanego zjawiska, które jest przedmiotem żywej i niezmiennej od wieków tradycji ludowej. Autor stosuje etnograficzną metodę badawczą i przeprowadza po pierwsze szczegółową analizę zagadnienia w celu uchwycenia istoty zjawiska ba,danego, po drugie - bezpośrednią obserwację badanych przedmiotów materialnych, nast~nie uwzględnia związane z nimi praktyki i wierzenia przy równoczesnym historycznym naświetleniu omawianego zagadnienia', po trzecie - stara się uchwycić związek między badanym zjawiskiem ludowym a współczesnym środowiskiem taraskońskim. Jak widzimy, autor nie dąży do wyjaśnieni,a powstania Taraski, do ustalenia jej pochodzenia, gdyż jak podaje: "jej specyfika wymyka się jeszcze" (s. 14). Badania nad Taraską idą w trzech kierunkach. Na pierwszym miej-' scu i naj obszerniej (133 s. oraz na 253 s.) potraktowany jest obrzęd 2 jako czynnik najbardziej zachowawczy, o charakterze ludowym i miejscowym, tj. ściśle związany ze środowiskiem.' Dalszla część .pracy poświęcona jest legendzio o św. Marcie i ujarzmionym przez nią smoku oraz ikonografii, tj. tym wyobrażeniom plastycznym, które przedstawiają Taraskę samą lub wraz ze świętą. Te dwie ostatnie składowe badanej całości wykazują mieszaninę cech lokalnych i obcych. Po omówieniu t.rzech rodzajów wyobrażeń ostateczne wyniki zamyka autor w konkluzji, w której wykazuje związek między obrzędem, legendą i ikonografią. O b l' Z ę d obejmuje obszerną monografię na temat rytualnej postaci (cffigie) zwierzęcia. Na początku autor wyjaśnia nazwę Taraska. Ta nazwa dotyczy trzech przedmiotów materialnych: rytualnej postaci służącej do biegów Taraski, która została dokładnie zbadana i opisamJ. przez autora; postaci małej Taraski, marginesowo tylko potraktowanej i stanowiącej dodatek do pierwszego opisu; obrazuprzypomina.iącego bądż rytualną postać bądź monstrum mityczne. To ostatnie wyobrażenie bada autor w ikonografii 3. Pierwsza wzmianka o postaci rytualnej pochodzi z 1465 r. Sama nazwa potwierdzona była daleko wcześniej (o czym mówi legenda) na określenie zwierzęcia mitycznego. Opis bezpośredni Taraski, którą autor widział pod1 Badania tekstów i dokumentów nie przekraczają XII\\'. ~ Do określania całości świąt związanych z Taraską l.Iż,\'\va autor słowa tj. obrzęd. :: Ta nazwa używana jest również da określenia nal'zęd7..ia gospodarskiego, i.i1cego do nakrywania węgli Vl popiele. '"itt:" sIu· �277 276 czas świąt w 1946 r., uwzględnia: a) części składowe jej postaci; b) materiał, z jakiego jest zrobiona; c) dokładne wymiary poszczególnych części: głowy, tułowia, ogona i podwozia 4; d) sposoby łączenia tych części; e) ozdoby; f) kolory; g) napisy; h) wyrób i konserwację postaci obecnego zwierzęcia i dawnej jego postaci. Mała Taraska stanowi prawie trzykrotne pomniejszenie dużej Taraski. W szczegółach posiada liczne odrębności, jak pęk włosia przyczepiony do końca długiego ogona i in. Według pewnych danych zrobiona była do celów rozrywkowych, a dopiero w ostatnich latach służyła w procesji św. Marty. Autor oparł opis Taraski na źródłach literackich i ikonograficznych. Źródła literackie podlegają surowej krytyce autora, gdyż opisy Taraski pełne są fantazji i zapożyczeń. Liczni autorzy dążyli w nich do wyjaśnienia pochodzenia zjawiska taraskońskiego, źle przez nich zaobserwowanego i mało znanego. Źródła ikonograficzne nie wykaJZują tej różnorodności w odtworzeniu postaci Taraski. Zachowują pewną stałość, tak jak stały i niezmienny jest kształt Taraski związany ściśle z jego użytkowaniem. Obok przyczyn funkcjonalnych, dotyczących stałości wizerunku, istnieją przyczyny ideologiczne, co potwierdza dokument z Awinionu z XVII w. Autor w dalszym ciągu rozważań przyrównuje Taraskę (kształt i funkcję) do pewnych maszkar karnawałowych zbadanych i opisywanych przez A. van Gennepa 5 oraz do zwierząt ze stanu Herault 6, jak również wspomina o podobnych zjawach w Katalonii (Hiszpania), które noszą nazwę dracs. Obszerny rozdział poświęcony jest Tarasce biorącej udział w biegach w czasie Zielonych Świąt. Tu omawia autor personel, tj. liczbę i funkcję tragarzy i taraskerów. Pierwsi noszą nazwę "ludzi trudu" (hommes de peine), drudzy - rycerzy służących (chevaliers servants). Dalej opisuje autor kostiumy taraskerów, podaje datę, miejsce i przebie,g, uroczystości. Mówi o czynnościach Taraski, wyrażeniach aktorów, melodii itp. Zachowanie się Taraski w okresie tych świąt było następujące: trzykrotne jej biegi (courses) odbywały się w drugi dzień Zielonych Świąt. Na placu merostwa i w wąskich uliczka,ch Taraskonu przy biciu bębnów, zgiełku i wrzawie tłumu Taraska poruszała się i kręciła na wszystkie strony, atakując przechodniów, zwłaszcza obcych, w ten sposób, że wpadała na chodniki i zadawała uderzenia długim ogonem. Widzowie dotknięci i powaleni przez zwierzę byli przedmiotem śmiechu i żartów otoczenia. Publiczność oklaskiwała brutalność zwierzęcia. Starała się sama zbliżyć do Taraski i dotknąć, gdyż dotknięcie przynosi szczęście, podobnie jak wyrywanie włosów z ogona byka w czasie abriwado lub z ogona smoka w czasie jego ewolucji w Mons (Belgia). Tegoż samego dnia po biegach odbywały się zabawy • Podwozie dodano dopiero między 1942-1943r. w celu sfilmowania Taraski. • A. van G e n fi e p. Notes comporatives sur Le ChevaL-Jupon, Paris-ToUlouse 1945. • Opracowanie na ten temat znane jest autorowi tylko z manuskryptu Herbera. I (jeux) poszczególnych zrzeszeń. Występowali wtedy właściciele winnic ze sznurem i banią, tragarze z św. Krzysztofem i "pijaną beczką", pasterze z Matką Boską Pasterzy, ogrodnicy, gospodarze z guet oraz marynarze z jesiotrem. Wymienione zabawy poza charakterem korporacyjnym zawierają moment agresji lub pułapki, a więc ten sam, który charakteryzował Taraskę w czasie jej biegów (agresja). Według Mourena, autora z końca XVIII w.', tegoż dnia szli także szewcy, krawcy, murarze i inne bractwa z dwoma doboszami na czele i z młodym chłopcem niosącym sztandar - oznakę rzemiosła. Każdy z członków bractwa idąc w pochodzie trzymał kij, na którego górnym końcu tkwiło ciastko plecione w kształcie korony, zwane tortil!ade. Na końcu pochodu szli przeorzy z ks'ążką bractwa pod pachą. Ciasto obrzędowe, tortil!ade, występowało także w czasie posiłku. Spożywali je taraskerzy po nieszporach w niedzielę Zielonych Świąt. Istniał również zwyczad zawieszania tortitlade na chomątach zwierząt zaprzężonych podczas uroczystości ku czci św. Eloi, wierzono bowiem, że ich obecność chroni zwierzęta od choroby. Widzimy więc, że rola ciasta obrzędowego znana była w Prowansji. Do dziś powszechnym zwyczajem jest ofiarowywanie chleba biednym w czasie poniedziałkowej uroczystości. W 1946 r. rozdano wielką ilość bułek i kiełbasy w przytułku dla biednych. Czynności wykonywane w czasie obrzędu przez członków poszczególnych stowarzyszeń posiadają moc magiczną. Obfite polewanie widzów wodą chroni prawdopodobnie od suszy; naśladowanie pracy w ogrodach i plantacjach winogron zapewnia obfity urodzaj, tak jak rzucanie ziaren szpinaku czy marchwi na młode dziewczęta ma zapewnić płodność (to ostatnie twierdzenie autor podaje w formie przypuszczenia). Tak więc poprzez gesty rytualne przebija dążenie do osiągnięcia korzyści gospodarczych, do zapewnienia bogadwa i dobrobytu. Dalsze wspólne cechy biegów i zabaw poza agresją - to znaczna szybkość, farandola taniec stary, prowansalski, spożycie wina, które jest zresztą integralną częścią każdego święta w Prowansji. Pijaństwo łączy się z agresją i wprowadza aktorów w podniecenie i szał, zapewniając w ten sposób skuteczność ruchów, czy to Ta,raski niesionej przez tragarzy i kierowanej przez taraskerów, czy też "pijanej beczki" niesionej przez bractwo tragarzy itp. Z konsumpcją wina łączyło się polewanie (aspersion) 8 wodą. Zjawisko to, jak i zanurzanie osób lub posągów, prawdopodobnie wiązało się z obrzędami deszczu na obszarze. i to nie tylko Taraskonu i jego najbliższego sąsiedztwa, ale obejmowało także całą Prowansję. W czasie zabawy w 1946 r. obfite polewanie publiczności i ulic przez marynarzy było jedyną atrakcją święta. Ono jedno przetrwało spośród wszystkich zanikłych już zabaw . 7 W XVIII w. święto Taraski odbywało się dorocznie, w XIX w, odbyło się trzy razy, tj. w 1846,1861i 1891r., gdy w XX w. zaledwie jeden raz, tj. w 1946r. • Doslownie znaczy «pokropienie». �278 279 Udział małej Taraski '. . . . w procesji sw. Marty opisuje autor następująco' ,SW. Ma~ta Je.st czczona 2~ lipca: Jest to data odpowiadająca według przy~ p~szcz.en . pewnych autorow koncowi jarmarku w Beaucaire, miejsowości lekząceJ medaleko Taraskonu. Procesja, która jest żobrazowaniem legendy u azuJe Jak ś M t . . , .' . w. ar. ~ :lJ~rZmlła zwierzę czyniące wielkie spustoszenia :r ok?l1~Y. ŚWIęta kro~I Je SWIęCO!1ąwodą (według innych autorów robi znak . zyza 1 przewiązuje .lego szyję swoim pasem). Przebieg tej procesJ'i różni SIę bardzo od cerem on" . d . . . . 11 panIe zIałkowej. Pierwsza uroczystość jest insceni~~~~ą, przekładem; forn:alnym legendy, druga - o charakterze religijnowym ~. ~rzeJ.aW1U]ą wieczną troskę o pomyślność czy też płodność grupy wspołzYJąceJ. silnie na formy legendarne i ikonograficzne pomimo że formy te posiadają pewne swoiste cechy. Cechy legendarne to genealogia, miejsce zamieszkania, nazwa smoka oraz interwencja świętej. Cechy ikonograficzne posiadają jeden ważny rys bestii, a mianowicie lwa ludożercy. Cechy rytualne stanowią masywność ciała monstrum, rozwój zwierzęcia, w którym widzimy dążenie do zastąpienia głowy lwa głową człowieka, a więc uczłowieczenie Taraski w obrzędzie, oraz agresja i podobieństwo z bykiem. Autor z całą stanowczością podkreśla zgodność takich cech, jak agresja, spustoszenia i ludożerstwo; pierwsza jest odpowiednikiem drugiej, występującej w legendzie, i trzeciej, charakterystycznej w ikonografii. Analogie do byka (Tara ska ziejąca ogniem i Taraska dotknięta przynosi szczęście) oraz cecha lwa ludożercy wprowadzają składnik południowośródziemnomorski, który wyróżnia monstrum taraskońskie od smoków z innych okolic francuskich. .Autor .badając l e g e n d ę oparł się na żródłach ustnych i pisanych. DWIe ankIety wpro",,:a~zone do zbadania tradycji ustnej dostarczyły danych dotycząCYC~ mieJsca zamieszkania monstrum, określiły jego charakte~ (kro~Od}:I,. wą~. amfibia, stonoga) oraz wypowiedziały się na temat dZlałalnoscl SWlętC]. . Źródła Pis.ane łącz~. św. Martę z życiem Marii Magdaleny i Łazarza, ktorzy przySzl~ z Betanll do Prowansji, by szerzyć tutaj ewangelię w czasach aposto.l:"klch. Re:ikwie św. Marty odnaleziono w Taraskonie w 1187 r. Nowy kOŚCIOłbył poswięcony . 1197 . l'1T' d . . . . . w.l. nlę zy rokiem 1187 a 1212 albo 1221, pOJa w13 Się .J~den ·opis życia św. Marty - drugi między 1250 a 1300 T., prz) Pis~wany mIejscowym pisarzom taraskor.skim. Najstarsza legenda poc~o~zeTI1a taraskor.skiego (początek XIII w.) dostarczyła portretu zwierzęCIa l danych dotyczących działalności świętej. Analiza wszystkich tekstów, po·czawszy od XIII waz' d XX t . d" . . o w. poWIel" zlła fakt, ze Taraska różni się swoim wycrlądem od smoko'w c ' .. '" . b . .' eremonlJnyc h pozasrodzlemnomorskich co potw;erdza tak' .k . Tarask' t· ..' ,, ze l - o n o g l' a f l a. a "'?S .ępuJe w rzezble, w malarstwie i w grafice bądź sama, bądź razem z~ SWlętą. Je] wyobrażenia zachowały się również w medalionach ta~askerow, w ozdobach noszonych na łańcuszku przy zegarku, w przedmIOtach z bazaru oraz na monetach, pieczęciach i herbach z pierwszej połowy XIIIw. . : . 1 Omówie~ie wyobrażeń Taraski w sztukach plastycznych stanowi cieka'Wą pO~YCJę omawianej publikacji i podkreśla fakt istnienia w sztuce Prowa.ns]1 pewn.ego .tyPU lokalnego Taraski, który ulegał silnie wpływom postaCI rytualnej zWIerzęcia. Znamienny rys wyobrażenia lwa pożerającego czło':leka łąc~y Taraskę ni~. tylko ze sztuką romańską. DalszYch związków nalezy sz~ka.c w archeolog\1 Prowansji oraz innych ziem leżących wokół Morza Środzlemnego. Po yrzeprowadze~iu badań nad obrzędem, legendą i ikonografią autor podkresla w z a k o n c z e n i u łą ... k . .. . ." . . cznosc, Ja a IstmeJe między postacią l ytualną, OpIsamI legendarnymi l wyobrażeniami plastyczny . T k' Po t· t l mi aras l. s ac ry ua na, niezmienna w ciągu ostatnich kilku wieków, oddziałała .~ .. .:. Taraska, jak wynika z powyższego, jest istotą złożoną, syntezą trzech wyobrażeń występujących w obrzędzie, w legendzie i w ikonografii, tj. człowieka, smoka i lwa. Następnie Dumont wspomina a interpretacji smoków u autorów dawniejszych, którzy szukali niezgodności między obrzędem i legendą, .gdy tymczasem on sam wykazuje związek między nimi i rozpatruje obrzęd i legendę jako całość. Istnieje pozorna sprzeczność między Taraską w obrzędzie a Taraską w legendzie. Cechą zasadniczą Taraski legendarnej jest jej siła niszczycielska, gdy natomiast śV'{ięta uosabia dobro. W obrzędzie święta nie odgrywa żadnej roli, a Taraska kryje W sobie dwoistość. Ta dwoistość polega na wyzwoleniu poprzez cechę negatywną (brutalna agresja) cech pozytywnych i dzięki nim staje się Taraska istotą przynoszącą dobro. Ten związek można wyrazić w następującej formule: Taraiska rytualna = Taraska legendarna + święta legendarna. Pomimo że obrzęd i legenda nie przeciwstawiają się sobie, autor nie wie, jak wytworzyła się badana całość; nie wypowiada się ostatecznie na temat pochodzenia Taraski, przyjmuje bowiem w pracy pevvne granice chronologiczne, poza którymi kończy się jego etnograficzne ujęcie. Historię topograficzną i hydrograficzną wraz ze studium toponomicznym włącza autor do prehistor.ii badanego zjawiska. W psychologizmie i w teorii przeżytków magiczno-religijnych szuka autor czynników powodujących przetrwanie form badanego zjawiska tradycji ludowej, zjawiska będącego dawnym obrzędem agrarnym. Natomiast promieniowanie i rozpowszechnienie folkloru Taraski poza granice Francji, do Włoch i do Hiszpanii, łączy z drogami pielgrzymek i jarmarków w Beaucaire. Praca Luis D u m o n t a La Tarasque jest cennym przyczynkiem do znajomości etnografii Francji. Wanda Gajz!erowa �280 ENQU8TES DU MUSEE DE LA VIE WALLONNE, naire Janvier-Decembre 1954, tome VII - 310 Annee, 60 ilustr., l mapa. 281 Bulletin-QuestionN0s 73-76, s. 128, Czasopismo wychodzi w Liege, nakładem Musee de la Vie WallO'llne. Dzieli się ono na dwie zasadnicze części: pierwsza zawiera większe artykuły i opracowania, druga - notatki materiałowe, oparte częściowo na nadesłanych już. materiałach, a wskazujące korespondentom tematykę dalszych informacji. Czasopismo jest bowiem głównie przeznaczone do utrzymywania kontaktu z siecią korespondentów-informatorów w terenie. Wysoki poz:om artykułów wskazuje, że są to raczej zbieracze-amatorzy, a nie informatorzy terenowi; ich informa·cje uzupełnione poszukiwaniami archiwalnymi i literaturą stanowią główną bazę źródłową prac. W opraco,waniach największy nacisk położono na stronę językową zagadnień, wnioskując przede wszystkim z ustalenia zasięgów i etymologii nazw miejscowych. W dziale pierwszym (Pożywien:e. Sztuka ludowa. Drobne przemysły lokalne) Maurice A. Arnould w artykule Zdobienie bulek pieczonych na Boże Narodzenie w Hainaut (Les Gateaux de NoeL et leur Decoration en Hainaut), s. 1-74. zajmuje się zwyczajem wypiekania i spożywania specjalnych bułek na Boże Narodzen:e. zwyczajem zdobienia tych bułek jedną lub trzema .plakietkami polichromowanymi z glinki oraz techniką wyrobu tych plakietek. Zwyczaje te, obecnie z:anikają'ce, datują się z ok. XVII w. Artykuł ustala zasięgi występowania tych zwyczajów oraz zasięgi i pochodzenie związanych z nimi nazw na terenie Walonii i opisuje technikę wyrobu plakietek służących do zdobienia omawianych bułek. Autor porządkuje nazwy bułek w kilka zasadniczych grup i ustala ich zasięg na tle zasięgów występowania zwyczaju spożycia ich. Wskazuje przy tym na rozbieżność wynikłą z przeniesienia nazwy wytworu na inne treści o pokrewnym znaczeniu społecznym lub wskutek nadawania wytworom nazw wtórnych, pochodzących od ich cech zewnętrznych. Tradycyjne bułki (cougnou) wypierane są ostatnio w związku z upowszechnieniem się pieczywa pszennego przez bardziej luksusowe pieczywo świąteczne. Mechanizacja i stand art yzacja piekarń przyczynia się do zaniku antropomorficznego kształtu tych bułek, nawiązującego do wierzeń, związanych z Bożym Narodzeniem. Jeżeli chodzi o plakietki służące do zdobienia tych bułek nazwy ich łączą się albo z tym, co przedstawiają, albo z ich kształtem. Nazwy plakietek służą czasem do określania całych bułek. Następnie. autor opisuje technikę wyrobu i zdobienia plakietek, omawia rynki zbytu i ich zapotrzebowanie pod względem ilościowym i estetycznym, wskazując na uzależnienie wytwórców od ciągnących głó\\''1le zyski kupcówgrosistów. Fakt ten, zarówno jak i chałupniczy, w minimalnym stopniu zmechanizowany charakter produkcji, prowadzi do zaniku tego przemysłu mimo utrzymującej się w dość dużym stopniu popularności jego wytworów wśród ludu. Praca, oparta głównie na materiale językov;-ym, rzuca mało światła na rozwój zwyczaju w jego historycznym uwarunkowaniu. Wyjaśnienie genezy zwyczaju oparte jest prawie wyłącznie na etymologii nazw. Nie rozwinięte pozostają problemy zaniku tych zwyczajów wskutek industrializacji i centra,uzacji oraz problem, o ile tego rodzaju rękodzieła przechowują stare elementy sztuki ludowej w dobie industrializacji. W dziale drugim, - Uroczystości, mieści się praca Josepha R o l a n d a, Wojskowe eskorty i procesje (Escortes mHitaires et Processions, s. 75-93) .. Autor omawia zwyczaj eskortowania procesji przez honorową asystę wojskową lub uformowaną w tym celu straż honorową (znany do dziś w wielu krajach). Zwyczaj ten wywodzi się ze średniowiecza, kiedy tego roozaju wystąpienia stanowiły jedyną rozrywkę. "Liczne, najbardziej ludowe i malownicze zwyczaje współczesne zrodziły się z końcem średniowiecza w epoce, w której życie wspólnoty ludzkiej osiągnęło taki stopień rozwoju, że człowiek miał realną wartość tylko o tyle, o ile należał do grupy społecznej ... (s. 75. Świeckie elementy rozrywkowe wchodzące w skład obrzędów religijnych giną w XVI-XVIII w. wskutek krytyki reformacji, jansenizmu i ośw~ecenia, a nawrót ich łączy się dopiero z romantyzmem. Autor zwraca uwagę na nierozwiązalność problemu genezy takich zwyczajów, a w jeszcze większym stopniu - ioch znaczenia. Twierdzi, że relacja uczestnika daje tylko jednostkowy, subiektywny obraz, a próba wyjaśnienia ewolucji społecznego znaczenia takiego zjawiska w czasie, choćby najbardziej logiczna, pozost1anie zawsze h'lpotezą. Omawianemu zwyczajowi przypisuje autor znaczenie głównie honorowe - a nie obronne, związane z walkami relig:jnymi w XVII w. Bliższe źródła zwyczaju widzi on w formie oddawania honorów przez wystrzały i przebieranie się oraz w kulcie Napoleona, którego mundury noszą przeważnie straże honorowe. Zwyczaj utrzymuje się dzięki chęci wyróżnienia się młodych, a nostalgii za mundurem starszych. Na marginesie bogato ilustrowanego zestawienia opisów źródłowych sformułowanych zostało kilka ciekawych uogólnień. Uderza w nich jednak idealistyczne przypisywanie zbytniego znaczenia faktom świadomości i brak rozpatrzenia szerszego kontekstu czynników historycznie warunkujących istnienie zwyczaju. . W części - Zawody i Rzemiosła - zamieszczona jest praca Willy B a l: Wyrób lańcuchów w JamiouLx (La Fabrication des Chaines ó. JamiouLx, s. 94-104). Jest to dokładne, ilustrowane zestawienie opisów i nazw lokalnych urządzeń, narzędzi, wytworów i technik ręcznego wyrobu łańcuchów. Dane uzyskane zostały od jednego z ostatnich przedstawicieli starej dynastii miejscowych tchinneti, tj. rzemieślników trudniących się wyrobem łańcuchów. Praca ta, prawie pozbawiona dociekań genetycznych i historycznych, ma głównie charakter materiałowy. Interesująca rubryka Nasze Ankiety (Nos Enquetes, s. 105-127), daje H �282 283 pojęcie o kontaktach czasopisma ze zbieraczami i informatorami w terenie. Są tu publikowane wzmianki podsumowujące pewien etap badań nad jakimś zagadnieniem. Wskazują one problematykę i zwracają się do informatorów w terenie z prośbą o wypełnienie dostrzeżonych luk w materiale źródłowym. Każda ze wzmianek, podobnie jak i artykuły, zaszeregowana jest wyraźnie do jakiegoś działu kultury. Ciekawa jest zwłaszcza wzmianka o kiju z kolcem, służącym do poganiania wołów, który w niektórych okolicach zaopatrzony bywa na <lrugim końcu w łopatkę do oczyszczania odkładnicy z oblepiającej ją ziemi, spełniając funkcje tzw. w niektórych okolicach Polski istyka. Zeszyt kończy się apelem do informatorów o nadsyłanie opisów wszelkich zaginionych lub ginących zjawisk kulturowych, zwłaszcza znanych im beZipośrednio. Krzysztof Kwaśniewski PAUL RIVET et GEORGES DE CREQUI-MONTFORT, B i b li o g r ap h ie de s l a ng ue s a ym a r a et ki c ua, \Col. 2 (1876-1915), ipublie avec Ie concours du Centre National de la Recherche Scientifique. Paris. 1952, s. 656. - VoL 3 (1916-1940), publie avec Ie concours du centre National de la Recllerche Scientifique et avec l'aide de l'Unesco, sous les auspices de l'Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Ouvrage honore par l'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres (Prix Loubat), Paris. 1953. s. 783. - Universite de Paris. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie, LI. - PaTis Institut d'Ethnologie, Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Place du Trocadero (l6e). Pierwszy tom monumentalnej bibliografii druków i rękopisów dotyczących języków aymara i kicua (kiczua) omówiłem już w t. XLI "Ludu" (1954, s. 961-965). Tam scharakteryzowałem również znakomitą metodę naukową autorów, która na tym samym poziomie utrzymana jest w dwóch następnych tomach dzieła, obejmujących bibliografę z lat 1876-1940. W -okresie tym uderza gwałtowny wzrost ilości pozycji bibliograficznych w porównaniu z okresem poprzednim, co uwydatnia następujące zestawienie: Okres 1540-1800 180.1-1875 1876-1900 1901-1925 1926-1940 Ilość pozycji bibliograficznych 190 296 523 903 1090 Postęp ten jednak jest raczej ilościowy niż jakościowy, prace bowiem z lat 1876 do 1940 mają na ogół ten sam charakter co druki z lat poprzed- ,'I' ł ," nic~ .. ~amy tu więc teksty wydawane w języku kićua lub aymara, w lwiej CZ~SCIJednak są to tylko przekłady różnych opracowań ka'tolickiego katech~zmu. oraz .kat.olickie pieśni i poezje religijne. Od początku XX w. zaczynaJą Slę pOJawlać w większej ilości przekłady Ewangelii i innych części Nowego Testamentu, wydawane przez Sociedad Biblica Americana (NewYork). W 1901 r. ukazał się w Buenos Aires przekład na język kicua Ewangelii św. Jana i św. Łukasza oraz List św. PawIa do Rzymian, w 1904 r. wydano Ewangelię św. Mateusza, a w 1917 r. Ewangelię św. Marka. W 1923 r. uk~~ał! się wszystkie cztery Ewangelie razem w języku kicua. Pojawiły się dose llczU1e nowe wydania i przekłady na różne dialekty kićua. Gorzej przedstawm Slę sprawa przekladów na język aymara, którego znaczenie W. XX, w~ coraz bardziej się zmniejsza wskutek ekspansji kićua i języka hlszp~nsklego. Tłumaczenie Ewangelii św. Łukasza z 1829 r. zostało ponaWDle wydane 'W latach 1898, 1910 i 1921 a w 1929 r. wychodzi przekład aymara Ewangelii św. Marka. Inne teksty to broszury polityczne (np. przekład kicua przemówienia prezydenta Republiki Peru Leguia z 18 styczniu 1930 r.) oraz broszury i powiastki antyalkoholowe. Ważniejsze od nich są ~eksty ludowe (pieśni, bajki, legendy) spisane w języku kicua i aymara I wydane przez etnografów. Drugą wielką grupę stanowią prace naukowe pisane głównie po hiszpań~ku a ~otyczące języków kićua iaymara. Są to liczne gramatyki, słowniki l rozmowki o celach praktyczno-dydaktycznych. Przedstawiają one różne dialekty tych języków, do dziś dnia bowiem nie wytworzył się ogólny (literacki) język kicua, nie mówiąc już o aymara. Wspomnieć trzeba o cennych pracach. poświęconych naze\\1Jlictwu Ekwadoru, Peru i Boliwii, wywodzącemu Slę w ogromnej części z kićua i aymara, o pracach omawiających wpływ tych języków na słownictwo języka hiszpańskiego Ameryki Polud.niowej, o Hcznych pracach bibliograficznych oraz o rozprawach filologIcznych dyskutujących głównie problem powstania dra,matu Ollantay. ~aton:iast .~a ogół bez wartości są prace poświęcone problemowi powstania Językow kIcua i aymara. Na .po~st~wie ~ej niezmiernie sumiennej, wszechstronnej, pełnej i precyzYJneJ blb~lOgraf1i zestawionej przez P. Rivet i G. de Crequi-Montfort (cenne są zwłaszcza krótkie streszczenia i omówienia prac podawane przy ~ażdej niemal pozycji) możemy stwierdzić, że do 194'0 r. nie było właściwej ~Iteratury kicua iaymara, ani też opartego na nowoczesnych podstawach Językoznawstwa badającego te języki. Tadeusz Milewski "PAPERS OF THE MICHIGAN ACADEMY OF SCIENCE ARTS AND LETTERS" L. A. WHITE, E t h n o g r a p h i c n o t e s o n S ~ n d i a p u eb l o, 'N e w M e x i c o, vol. 31: 1945, Published 1947, s. 215-222. Jest to garść luźnych informacji etnograficznych dotyczących puebla Sandia znad Rio Grande. Osada ta, która w 1930 r. liczyła 115 mieszkań- �284 285 ców, zamieszkana jest przez Indian Tigua. Obok Sandia tylko puebla Isleta, Taos i Picuris mówią jeszcze obecnie językiem Tigua. Sandia już w XVI w. weszła w styczność z Europejczykami - obok niej założył w 1540 r. swój obóz zimowy Coronado, w 1598 r. stała się kolonią hiszpańską, następnie wraz z Nowym Meksykiem włączona została w obręb USA. Obecnie niedaleko osady przebiega linia kolejowa i szosa automobilowa. Mimo tych starych i bliskich kontaktów z białymi, Sandia jest naj zupełniej nieznana etnograficznie. Powodem tego jest w dużej mierze tajemniczość, z jaką Indianie znad Rio Grande, a szczególnie mieszkańcy Sandia, otaczają swoje obyczaje i wierzenia. Autor prowadził badania etnograficzne w pueblach Keresanv i tam zebrał nieco danych odnoszących się do Sandia - sam w niej zresztą nigdy ni.e był. Ponieważ jednak. jak dotąd, nie ma żadnych wzmianek w literaturze na temat kultury tego pueblo, zdecydował, że nawet te wyrywkowe informacje mogą stać się pożyteczne dla nauki. Zebrane przez White'a dane etnograficzne dotyczą organizacji społecznej wsi oraz częściowo jej obyczaj owości. Najciekawsza może jest dwoistość władzy w Sandia. Właściwe bowiem rządy spełnia tu kacyk władający dożywotnio wiejską społecznością. Spełnia on wszelkie funkcje zarówno religijne, jak i świeckie, łączące się ze starą organizacją indiańską. Obok niego, urzęduje zarządca wyznaczony przez kacyka na okres roczny, który zajmuje się sprawami, jakie wynikły dla Indian w związku z przybyciem białych. Jest on niejako ambasadorem swego pueblo w kontaktach z białymi (władzą administracyjną. kościołem, handlarzami itd.), równocześnie zaś reprezentuje władzę białych na terenie wsi. Zarówno kacyk, jak i rządca mają swych pomocników, wśród których największym znaczeniem cieszy się wódz wojenny, główny pomocnik kacyka wyznaczany przez niego również na rok. Wśród ceremonii, o których pisze White, naj obszerniej omówione jest organizowane przez wodza wojennego zimowe uroczyste polowanie na króli1d, w którym bierze udział cała osada, bez względu na płeć i wiek. CH. S. BRANT, P r e l i m i n a r y da t a o n T e s u q u e N e w M e x i c o, vol. 34: 1948, Published 1950, s. 253-259. puebl 0, Artykuł Branta jest przygotowaniem do dalszych studiów nad pueblem Tesuque. Autor stwierdza, że jakkolwiek znajomość etnografii południowozachodnich Stanów Zjednoczonych znacznie postąpiła, to jednak są tam jeszcze spore luki. Do najmniej znanych należy region Rio Grande, gdzie dotąd żyje wiele jeszcze zupełnie nie badanych szczepów i istnieje wiele przez etnografa nie odwiedzanych osiedli. Jednym z nich jest pueblo Tesuque, którego mieszkańcy mówią językiem tewa, używanym prócz tego jeszcze w 4 pueblach: San Juan, Santa Clara, San Ildefonso i Nambe. Tesuque leży na wschodnim brzegu Rio Granda, 9 mil na północ od miasta Santa Fe. Zostało ono zupełnie zniszczone w 1680 r. w czasie powstania Indian przeciw Hiszpanom i następnie odbudowane w odległości 3 mil od poprzedniego położenia. Autor zadał sobie trud zebrania wszelkich wzmianek w literaturze i archiwach, jakie dotyczą tego pueblo. Na ich podstawie udało mu się z grubsza naszkicować dzieje Tesuque, zmiany populacyjne od 1790 r. i przyczyny wahań (epidemie), główne zarysy struktury gospodarczej i społecznej, kontakty z białymi. Podstawą gospodarki jest tu uprawa roślin, głównie kukurydzy. Rozwinęło się tu również garncarstwo, które z czasem uległo skomercjalizowaniu (Indianie dostarczają na wielką skalę swych naczyń do Santa Fe i turystom zwiedzającym Nowy Meksyk). Mimo tych przemian gospodarczych wszyscy autorzy podkreślają ogromną zachowawczość tej grupy. Opierając się na dotychczasowych wiadomościach autor wyznacza niejako problematykę dla przyszłych badań. Twierdzi on, że ciekawe rezultaty powinny dać szczegółowe badania terenowe nad komercjalizacją garncarstwa w Tesuque, wkraczaniem pieniądza, nabywaniem i przyswajaniem różnych przedmiotów wyrabianych fabrycznie oraz nad wpływem tych czynników na strukturę społeczno-religijną, obyczajowość i ogólny system wartości u Indian. R. N. ADAMUS, Half house: a pithouse in n yon, vol. 35: 1949, Published 1951, s. 273-295, tabl. X. Chaco Ca- W 1947 r. autor prowadził wykopaliska archeologiczne w kanionie Chaco. VI urwisku podmytym przez wody, na głębokości ponad 5 m pod dzisiejszą powierzchnią odkryto w połowie zniszcz.on':! ziemiankę. Na podstawie badania radioaktywności węgla wiek został określony na '100-740 r. n. e. Po ustaleniu stratygrafii autor przeprowadz.a analizę ZJl1alezionego wewnątrz ziemianki materiału; ceramiki, artefaktów z kamienia, muszli i kości, wreszcie polepy ze ścian i dachu chaty. Niestety, omawiając ceramikę podaje tylko jej typy wedle nazw i symboli ustalonych w nie znanej nam nomenklaturze archeologicznej amerykańskiej. Opis materiału, z wyjątkiem ceramiki, uszeregowuje autor nie wedle typów, lecz wedle poziomów, na których go znaleziono, przy czym poziom najn!ższy stanowi podłoga ziemianki. Obszernie an.alizuje on również polepę z odcisków drzewa, wnosząc, z jakich bierwion zbudowana była chata (opisywane bowiem pomieszczenie było półziemianką). Pracę zamyka podsumowanie wyników i analiza znalez;ska z punktu widzenia jego nawiązań do innych osad i ziemianek z tego samego kanionu. �287 286 B. J. ]\lliGGERS, The Beal-Steere f l' o m M a raj ó i s l a n d, B r a z i l, s. 193-213 + tab!. IV. collection vol. 31: 1945, of pottery Published 1947, Gdy archeologiczna przeszłość Andów i wybrzeży Pacyfiku jest stosunkowo dokładnie opracowana, atlantycka część Ameryki Południowej stanowi teren niemal nie tknięty przez archeologa. Głównym powodem tego zaniedbania jest dziewicza wilgotna puszcza, pokrywająca nieprzerwanie ziem:e od stoków Andów po wybrzeże Atlantyku puszcza, która zakrywa wszelkie pozostałości dawnych osiedli czy cmentarzysk, uniemożliwiając jakiekolwiek badania powierzchniowe, a tym samym natrafienie na stanowiska kulturowe. Tu i ówdzie podróżnicy i etnografowie natknęli się na dawne naczynia i przedmioty kamienne, najczęściej wymyte z brzegu rzeki. Są to jednak z zasady znaleziska pojedyncze o nie dającej się uchwycić chronologii czy przynależności etnicznej. Nieliczne prace wykopaliskowe prowadzone były na terenach bezleśnych, ale i te poza kolekcjami, najczęściej ceramiki, nie przyniosły szczegółowych danych o życiu miejscowej ludności, nie pozwoliły ustalić chronologii (z wyjątkiem tych stanowisk, gdzie znaleziono przedmioty europejskiego pochodzenia - a więc wiadomo, że są to czasy po konkwiście) ani powiązań dawnych kultur z dziś żyjącymi szczepami. Wykopaliska te prowadzili bowiem niefachowcy, bez znajomości nowoczesnych metod archeolo-· gicznych. Najbardziej znane. głównie z ceriuniki, dwa centra kulturowe dorzecza Amazonki to Santarem u zlewu Amazonki i Tapajoz oraz wyspa Marajó u samego ujścia Amazonki do Atlantyku. Marajó leży prawie na samym równiku, ma 14000 mil kw. powierzchni a w porze suchej wzniesiona jest zaledwie ok. 1 m nad poziom wody. Dlatego też w porze deszczowej bywa niemal w całości zalana, w porze zaś suchej wysychają tam wszystkie strumienie i tylko większe rzeki i jezio·ra zachowują swe wody. Jej północnocentralna część to bagna; na zachodzie pokrywają ją lasy, resztę porasta step parkowy, tu i ówdzie poprzerywany wzniesionymi pagórkami. Te właśnie, długie nieraz na paręset a wysokie na kilka metrów pagórki, stanowią przedmiot zainteresowania archeologów. Ich budowniczym był lud, który tutaj wznosił swe osiedla i umieszczał cmentarze, chroniąc je w ten sposób przed zalewem. Do dziś nie udało się ustalić ani jego chronologii, ani przynależności etnicznej, ani wreszcie powiązań z innymi ludami przeszłości. Brak znalezisk europejskich świadczy, że kultura Marajó kwitła przed przybyciem białych. Próbowano wiązać ją zrazu z Karaibami, potem z Arawakami. ale obie koncepcje pozostały w sferze hipotez. Wreszcie porównanie ceramiki tutejszej z innymi znaleziskami dorzecza Amazonki wskazuje wprawdzie na silne wpływy czy pokrewiel'Jstwa, ale nie daje jasnego obrazu tych kontaktów. Porównanie kultury Marajó z kulturą San- tarem wykazuje jednak duże rozmce między nimi. Marajó charakteryzują: sztuczne pagórki, pochówek w urnach, naczynia bogato zdobione, figurki gliniane, których nos i brwi mają kształt T lub Y, oraz tzw. tangas. Te ostatnie to gliniane malowane trójkąty noszone przez kobiety jako odzież spełniające rolę "listków figowych". Natomiast Santarem nie ma sztucznych pagórków ani pochówku w urnach, różni się też znacznie kształtem i sposobem zdobienia ceramiki. W artykule swym Meggers, najlepsza dziś znawczyni tej kultury, daje szczegółowe opracowanie bogatej kolekcji ceramiki z Marajó, zebranej jeszcze w 1871 r. przez uczonego Steere. Kolekcja licząca 50 całych naczyń, 60 skorup i fragmentów naczyń, 12 części figurek i 5 tanga s zebrana została na Pacaval, w jednym z najsławniejszych sztucznych pagórków znad jeziora Arary (dziś już przeszło 100 pagórków jest znanych, na żadnym jednak dotąd nie przeprowadzano systematycznych prac wykopaliskowych). Po wstępie, w którym jest mowa o miejscu i sposobie znalezienia kolekcji, następuje jej opracowanie, wresz.cie próba powiązania z innymi znaleziskami ze wschodniej części Ameryki południowej. Ponieważ kolekcja została zebrana bez uwzględnienia stratygrafii, autorka ogranicza się wyłącznie do jej opisu i klasyfikacji, przy czym określa je wedle sposobu wykończenia i zdobienia powierzchni naczyń. Ceramika Marajó odznacza się bogactwem technik zdobniczych. Obok naczyń malowanych występuje ryt, którego linie są albo jednakie, albo głębsze i płytsze, szersze i węższe, co daje ciekawe efekty artystyczne, ozasem tło ornamentu bywa usuwane, przez co sam rysunek wychodzi plastycznie i robi wrażenie reliefu. Stosuje się również żłobkowanie tła, a w rowki rytu wciera się barwne glinki. W ceramice Marajó spotyka się kombinowanie różnych technik zdobniczych na tym samym naczyniu lub inną techniką zdobienie powierzchni zewnętrznej, inną wewnętrznej. Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym motywem jest spirala okrągła lub łamana, zamknięta w kwadracie, trójkącie, kole lub eHpsie. Relief i modelowanie antropomorficznych i zoomorficznych głów spotyka się w zdobieniu kraJwędzi otworu naczynia lub jako aplikację na jego powierzchni. Natomiast elementów roślinnych nie spotyka się zupełnie ani w Marajó, ani w pozostałym rejonie Amazonki. Niestety, kolekcje Steerego, jak i inne kolekcje przechowywane w muzeach Europy i Ameryki, ograniczają się prawie wyłącznie do ceramiki, tak że o życiu i zajęciach ludności kultury Marajó dotąd nic pewnego powiedzieć nie można. L. A. WHITE, M i s c e 11 a n e o u s n o t e s o n p u e b los, vol. 32: 1946. Published 1948, s. 365-373. the Ker esan Autor, który szczegółowo i w ciągu wielu lat pracy terenowej badał Pueblo. Keresan, publikuje tu luźne materiały, jakie nie znalazły miejsca �288 289 w dotychczas przez niego wy{}anych monografiach i artykułach. Zebrane one zostały w pueblo Sant.a Ana. Są to częściowo materiały językowe, nazwy liczb, nazwy miejscowe, terminy związane z chronologią (pory dnia, roku itd.), terminy związane z wiekiem i płcią - częściowo językowo-etnograficzne. Do tych ostatnich należy najobszerniejszy dział obejmujący wykaz minerałów rozróżnianych przez Indian wraz z ich nazwami w języku Keresan oraz danymi co do ich zastosowania w kulturze Indian, a więc np. nazwa minerału, jego przeznaczenie - dajmy na to do wyrobu farby, którą maluje się ciało wczasie pewnych uroczystości, sposób spoTządzania tej farby itd. Artykuł uzupełnia obszerny wykaz literatury przedmiotu. Anna Kowalska-Lewic/en FUNK & WAGNALLS, Standard Dictionary Of Folklore, M y t h o log y, & L e g e n d, v. 1, 1949, v. 2, 1951, New York. Ogromny rozwój wiedzy i daleko posunięta specjalizacja w zakresie poszczególnych jej dziedzin stworzyły w ostatnich dziesiątkach lat konieczność rozbudowy apara,tu informacyjnego. \V warunkach stale wzmagającej się produkcji naukowej i z roku na rok rosnącej ilości publikacji pojawiła .się potrzeba systematycznego i możliwie wszechstronnego informowania uczonych o stanie i wynikach badań na całym świecie z dziedziny ich specjalności. Powstały specjalne czasopisma referatowe, coraz częściej zaczęły się pojawiać drukowane bibliografie, encyklopedie, słowniki - już nie tylko .obejmujące swoim zakresem daną wiedzę, ale poszcz.ególne jej gałęzi. Gdy w 1846 r. antykwariusz angielski William John T h o m a s użył po raz pierwszy terminu Folklore, by zastąpić nim niezbyt udaną nazwę starożytności ludowe (popular antiquities), ówczesny stan ludoznawstwa nie wskazywał na to, że 100 lat później nauka o wiedzy ludu rozwinie się do tego stopnia, że w 1949 r. ukażą się w dwu różnych krajach na kuli ziemskiej dzieła encyklopedyczne o identycznym niemal tytule. W Holandii K. Ter L a a n, Folkloristische Woordenboek, w U. S. A. - F u n k & Wag n a II's Standard Dictionary Of Folklore, Mythology, & Legend. Liczne archiwa i muzea etnograficzne na całym świecie gromadzą dzisiaj w swoich zbiorach przebogate materiały, setki towarzystw naukowych zajmuje się badaniami folkloru. W samych Stanach Zjednoczonych istnieje 25· towarzystw folklorystycznych, a wydaje się około dwadzieścia periodyków, w pewnych zaś ośrodkach uniwersyteckich, np. przy Uniwersytecie w stanie Indiana, dyskutuje się nad ułożeniem programu studiów obowiązującego do uzyskania dyplomu doktorskiego z zakresu folklorystyki. Słownik folkloru, mitologii i legend - F u n k & Wag n a II's Standard Dictionary wydany pod redakcją Marii Leach - jest ostatnim słowem amerykańskiej wiedzy o folklorze. Prace przygotowawcze nad słownikiem trwały 12 lat. Wśród współpracowników, którzy weszli w skład zespołu redaktorskiego znajdują się najwybi\.niejsi etnografowie i folkloryści Stanów Zjednoczonych. W liczbie tej na czoło wysuwa się kilku uczonych o rozgłosie światowym; dwaj z nich Stith Thompson i Archer Taylor są dobrze znani w Europie dzięki pracom, których przedmiotem jest literatura ludowa i folklor krajów europejskich. Nad badaniami obydwu uczonych zaciążyła tradycja szkoły fińsk:ej z jej formalistyczną metodą badawczą. Stith T h o m p s o n, autor artykułów: Fairy tale (baśnie), Finnish Folklore, Folktale (opowiadania ludowe) Motij, type - jest kontynuatorem badań Antti-Aarnego nad systematyką zasadniczych typów literatury ludowej. Przetłumaczył i rozszerzył oryginalną pr'8cę fińskiego badacza (S. T h o m p s o n: The Types of the Folktale. A CLassification and Bibliography. Antti Aarnes, Verzeichnis der Miirchentypen translated and enlarged, Helsinki 1928), a cztery lata później opracował indeks wątków literatury ludowej (S. T h o m p s o n: Motif-Index of Folk-Litemture, a classification of narrative element in folk-tales, ballads, myths etc., Helsinki 1932). Obecnie można jnź mówić nawet o szkole T h o m p s a n a. Uczniowie jego skupiają się w ośrodku uniwersyteckim w Bloomington (Indiana University). Prace, jakie wydali, interesują nie tylko folkorystów, lecz również historyków literatury: 'wystarczy wspomnieć: Motif-Index of The Italian Novella in Prose (Indiana University PubHcations, Folklore Ser'es, nr 2 Bloomington 1942), opracowany przez D. P. R o t u n d a, oraz pracę Thomasa E. S eb o e k nad zestawieniem wątków literatury irlandzkiej wczesnego okresu (Motif-Index of Early Irish Literature, Indiana University Publications Folkloro Series, nr 7. Bloomington). Artykuły opracowane przez S. T h o m p_. s o n a w pełni odzwierciedlają formalizm tkwiący w metodzie badawczej szkoły fińskiej Karla Krohna i A. Aarnego. Opierając się na swoich oryginalnych badaniach nad motywami ustnej twórczości ludowej autor traktuje opowiadania ludu w oderwaniu od ich życiowego i historycznego kontekstu, poddając bogatą w swoich przejawach emocjonalnych twórczość sztucznej klasyfikacji. Swoją systematyką szufladkującą bogaty i różnorodny materiał w cyfrowo oznaczone działy, poddziały, grupy i podgrupy, autor nie tylko oddala nas od ideowego rozumienia utworu, ale często uniemożliwia zorientowanie się w. tym arytmetycznym labiryncie. Klasyfikacja T h o m p s o n a została przyjęta w słowniku jako podstawa przy oznaczeniu wątków prozaicznej literatury ludowej. Archer T a y lor, profesor Uniwersytetu w Berkeley (California University) jest obok S. Thompsona drugim wybitnym badaczem znanym również w Europie. Badania jego nad zagadkami i przysłowiami zyskały mu szeroki rozgłos, szczególnie Bibliography of Riddles, Helsinki 1939; The Literary Riddle before 1600, Berkeley 1949; The Proverb, Cambridge, Mass. 1931 (Index F. F. Communication nr 113). Jako współautor słownika Taylor zamieścił w nim artykuły: Germanie 19 "Lud" t. XLIII �290 291 o dużej wartości ze względu na przejrzyste opracowanie i bogatą bibliografię do poszczególnych zagadnień, oraz Proverb (przysłowie). Do przysłów autor włącza: cliches (zwroty utarte),priameL, blason populaire (terminy i zwroty symbolizujące lub charakteryzujące narody, kraje i ich przedstawicieli - np. Merry England, La belle France, Bache, John Bull, Marianne itp.), oraz bardzo ciekawą odmianę, tak zwane welleryzmy. Termin wywodzi się od nazwiska jednego z bohaterów powieści Dickensa _ Sama Wellera. Ci, którzy czytali Klub Pickwicka, przypominają sobie pełn<:'1 humoru Wellerowskie ,powiedzenia w rodzaju: "Wszystko jest dobre, co się dobrze kończy" - rzekł paw spoglądając na swój ogon: "Karzę ją dobrymi słowami' - jak powiedział mąż ciskając Biblię w swoją małżonkę. Cechą tej odmiany welleryzmu (autor odróżnia kilka typów) jest ich dwuczłonowy układ, przy którym całość wywołuje efekt komiczny przez niestosowne zestawienie poważnej sentencji z jakimś nie oczekiwanym zgoła obrazem lub czynem. Na wzmiankę zasługuje rzadki i bardzo ciekawy typ przysłowia, tzw. priamel, o którym Taylor wspomina w kilku zdaniach. Gatunek ten był szczególnie popularny w piętnastowiecznej Norymberdze. Specjalną monografię poświęcił mu Karl E u l i n g, Das Priamel bis Hans RosenpZiit, Breslau 1905. Najprostszym przykładem priamelu jest powiedzenie hiszpańskie: "Italia para nacer, Franci'a para vivir, Espania para morir" _ Urodzić się we Włoszech, żyć we Francji, umrzeć w Hiszpanii!). Przesłanką, z jakiej wywodzą się te trzy odrębne frazy, są optymalne warunki, jwkie stwarzają wymienione kraje w trzech kolejnych okresach ludzkiego życia: w dzieciństwie, w okresie dojrzałości i starości. Zakłada się tutaj łagodny klimat Włoch, wesołość Francji i pobożność Hiszpanii. Innym przykładem priamelu jest powiedzenie: "Anglia jest rajem kobiet, piekłem koni i czyśćcem służących". folklore słownika pochodzenia nieamerykańskiego. Przebywał na Litwie do ostatnich lat drugiej wojny światowej. W 1941 r. został wybrany na członka przybranego do Litewskiej Akademii Nauk, w 1942 r. był docentem folklorystyki przy Uniwersytecie Wileńskim. W 1944 r. przeniósł się do Niemiec, gdzie pracował między innymi (w 1946-1947 r.), jako profesor etnologii i folklorystyki przy Bałtyckim Uniwersytecie dla "Dipisów" w Hamburgu. Od roku 1948 Balys przebywa w Stanach Zjednoczonych. Z bardziej znanych w Europie autorów można by wymienić: Melvilla H e r s k o v i t s a, znanego afrykanistę; Boggs'a Ralpha specjalistę folkloru iberyjskiego i lahno-amerykańskiego (artykuły: Materia.ls, Science & art of folklore, Types and Classification of folklore); E s p i n osa A u r e l i o,badacza folkloru hiszpańskiego i historyka literatury (artykuły: Spanish ballad, Spanish foLklore). O folklorze i mitologii słowiańskiej pisze Jak o b s o n S vat a v a P irk ova. Od 1942 r. jej badania koncentrowały się nad zagadnieniami folkloru czesko-słowackich imigrantów w USA. Owocem tej pracy było założenie przez nią Archiwum Folkloru Amerykańsko-Słowiańskiego i przygotowanie publikacji o folklorze czechosłowackim na terenie Nowego Jorku i okolic. Dłuższy artykuł o tańcu zamieściła Gertruda Kurath, o grach i zabawach Jerome Fried, o zagadkach Charles Francis Potter. Oprócz wspomnianych 5·0 "survey articles" na zawartość obu tomów składa się około 8 ty_ sięcy drobniejszych artykułów. One to głównie stanowią o wartości Słownika. W jakim stopniu spełnia on zadania encyklopedii? Czy wyczerpuje w dwu tomach (1200 ss.) materiał, jaki od lat nagromadziła historia kultury, etnografia, religioznawstwo? Czy wreszcie ujmuje w sposób wyczerpujący całokszta,łt samej tylko wiedzy o folklorze? Odpowiedź stanie się jasna, skoro zważy się trudności innych tego rodzaju encyklopedycznych publikacji, które ukazały się w przeszłości. Jerzy i Alicja Gomme'owie musieli zrezygnować z ambitnych planów wydania powszechnego słownika folkloru. Po czterech latach uciążliwej pracy ich wysiłek został uwieńczony wydaniem dwutomowego dzieła wypełnione.go tylko wiadomościami o zabawach dzieci w Angli:i i Irlandii (Alice B. G o m m e, Traditional Games of England, ScotLand ·and Ireland, London 1844-1898). Czterotomowy słownik wierzeń, obyczajów i folkloru ludów germańskich zajął H. F. Fei1bergowi 28 lat (M. F. F e i l b e r g, Biodrag til en Ordbog over Jyske Almuesmal, Copenhagen 1886-1914), a świetny, lO-tomowy słownik Hanns B a c h t o l dS t a u b l i und Eduard von H o f f m a n n - Kra y e r, Hand1Vorterbuch des deutschen Aberglaubens ogranicza się tylko do zabobonów niemieckich. W przedmowie do Standard Dictionary główny redaktor, Maria Leach. zaznacza wyraźnie. że wydawcy nie stawiali sobie za cel danie wyczerpuJącego przeglądu zagadnie.t1. Przy wyborze przedmiotów kierowano się _ z jednej strony ich znaczeniem, popularnoŚCią, rozpowszechnieniem _. z drugiej zaś starano się dobrać rzeczy mniej znane, jedyne w swoim ro- Artykuł A. T a y lora zaopatrzony jest w bibliografię zbioru przysłów. Na pochwałę zasługuje fakt, iż nie pominął w niej Katalogu Ignacego B e r n s t e i n a wydanego w Warszawie w 1900 r. Specjalną bibliografi,ę dołączył Taylor do osobnego artykułu o welleryzmach; _ można by do niej obecnie dodać jeszcze jedną ważną pozycję: pracę Karola Speroni o welleryzmach włoskich do końca XVII w., która się ukaz'ala dwa lata po wydaniu 22 t. słownika. (Charles S p e r o ni: The Italian Wellerism to the end of the Seventeenth Century, University of California PubliClations. FolklOl"e Studies, nr l, Berkeley & Los Angeles-London 1953). Ogółem w obu tomach słownika zamieszczono 50 większych artykułów kluczowych (Survey articles), których autorami jest 34 naj wybitniej szych w swojej specjalności badaczy. Największą ilość artykułów napisał etnograf i folklorysta litewski Jones B a l y s (Cheremissian folklore, Estonian folklore, Estonian mythology, Finnish folklore wspólnie z Thompsonem, Finno folk _ .. Ugric peopLes, Latvian song and mythology). folklore and mythology, Balys jest bodajże Lithua11ian jedynym folklore, , ze współautorów II �293 292 dzaju i niejasne. Źródłami, na h.-tórych si~ oparto, były naukowe periodyki, monografie, pamiętniki, antykwaryczne książki, rękopisy, zapisy etnografów i relacje ustne. Zawarte w przedmowie credo metodologiczne wyraźnie zakłada eklektyzm, który będzie nadawał ton całemu słownikowi. "Książka ta nie nawiązuje do żadnej folklorystycznej szkoły, nie wypowiada się za żadną metodą i nie zaleca żadnej teorii. Stara się reprezentować wszystkie szkoły, wszystkie metody, wszystkie teorie przedstawiając ich osiągnięcia i dylematy". Artykułem węzłowym, ilustrującym poniekąd eklektyczne stanowisko wydawców, jest zbiorowy artykuł o folklorze. Pisany przez dwudziestu autorów, podaje dwadzieścia różnych definkji. Wyraźnie zaznacza się tutaj rozbieżność zdań w sprecyzowaniu priedmiotu badań, i zakresu, jaki powinien on obejmować. Rozpiętość w określeniu folkloru rozciąga się od definicji szerokich, włączających również wytwory kultury materialnej (Barbeau, Taylor, Thompson), do folkloru rozumianego sensu stricto jako ustnej twór·czości ludu ("przez folklor rozumie się różne formy artystycznego wyrazu, którego środkiem jest mówione słowo" Bascom). Przy podobnym określeniu pozostają 'również G. Foster, G. Herzog, G. Kurath, R. Waterman. Smith Marian wyłącza z folkloru muzykę i tańce. Stanowisko "maksymalistów" najlepiej wyrażają słowa M. Barbeau, który twierdzi, że o folklorze również można mówić, "gdy matka pokazuje córce, jak szyć, tkać, haftować [... J piec starodawny gatunek placka, [... J gdy wieśniak idąc w ślady swoich ojców uczy syna, jak ma rozumieć znaki na księżycu. orientować się w kierunkach wiatru, jak przepowiedzieć pogodę w okresie zasiewów lub żniw [... J, gdy rzemieślnik na wsi pol{azuje czeladnikowi sposób budowania stodoły, podkuwania koni [... J". Możemy mówić o folklorze, twierdzi Barbeau, ,.kiedykolwiek wi·edza, doświadczenie, umiejętność, mądrość, zwyczaje i praktyki czerpane z przeszłości są przekazywane młodszemu pokoleniu przez starsze, bez odwoływania się do drukowanego słowa lub wskazówek wiejskiego nauczyciela". Inny zwolennik tak szeroko pojętej definicji folkloru, A. Taylor, włącza również ubiory, formy domów, kształt narzędzi itp. Przy określeniu z<adań folklorystyki najwyraźniej na stanowisku formalistycznym stoją A. T a y lor i T h o m s o n. Do zadań folklorystyki wg Taylora należy zbieranie, klasyfikowanie i interpretacja przekazanego przez tradycje materiału. Już klasyfikacja materiałów częściowo zawiera - jak utrzymuje Taylor - ich interpretację. Celem interpretacji bowiem "jest wykrycie źródeł pochodzenia, sposób używama i historia tych materiałów, aby następnie określić i wyjaśnić drogi ich rozprzestrzeniania się i opisać ich stylistyczne odrębności". Jest rzeczą charakterystyczną, że większość autorów zwęża pojęcie ludu i odnosi je tylko do ludności wiejskiej. Typowym przykładem jest wspomniany Barbeau. Niektórzy z nich uważają folklor za forma inferior w stosunku do sztuki i tradycji uczonej. ·.is,' 11 ... E s P i n o sa widzi w folklorze przejawy mentalności człowieka pierwotnego (primitive). P o t t e r podkreślając inacjonalne cechy folkloru umieszcza go w sferze intuicji i instynktu. Artykuł o folklorze jest znamiennym przykładem trudności. jakie n2ipotyka folklorystyka amerykańska w określeniu swoich czołowych pojęć. Mimo niewątpliwych osiągnięć na drodze gromadzenia i klasyfikowania materiałów rozmaitość często sprzecznych z sobą i błędnych zaJożel1 uniemożliw;.a badaczom przedstawienie syntetycznego ujęcia zagadnień, nie mówiąc już o ich jednolitej interpretacji. Dlatego też artykuły metodyczne i zawierające interpretacje są słabą stroną słownika. W przeważającej części artykułów autorzy ograniczyli się jedynie do opisu. Można by tu na przykład wysunąć zarzut, że a,rtykuł o micie jest zbyt słabo opracowany i za krótki jak na słownik folkloru, mitologii i legend. Spośród wielu. uczonych, którzy przyczynili się do badań nad teorią mitu, cytowani są jedynie Gemme i Lang. Ze zdziwieni·em stwierdzamy brak niewielkiego choćby artykułu informacyjnego o etnografii i religii. Szczególne niedociągnięcia Standard Dictionary objawiają się przy ocenie jego wartości ja.ko źródła informacyjnego o stanie folklorystycznych badań. Wykazy ważniejszych pozycji bibliograficznych są w wielu wypadkach niekompletne, a najczęściej, zwłaszcza w drobniejszych artykułach, wcale ich nie ma. W artykule o folklorze estońskim Balys pominął ważnq pozycję: Oskar L o o r i t s, VoLkslieder der Liven. Verhandlungen der GeLehrten Estischen Gesellschaft, 28, 1936. Gertruda Kur a t h w długim 19-stronicowym artykule o tańcach nie zamieściła ani jednej notatki bibliograficznej. W FoLkLorze Slowian, stosunkowo dobrze zaopatrzonym w bibliografię, ni·e zauważyłem monumentalnego, blisko 4Q-tomowego zbioru O. K o l b e r g a, Lud, jego zwyczaje ... Jest zaledwie podany pierwszy tom: Pieśni Ludu polskiego. Również nie włączono do bibliografii Pieśni ludu Z. G log e r a (Kraków 1912), jednego z największych zbiorów pieśni polsldch. Wydawcy podnieśliby wartość Słownika, gdyby poświęcili osobny, większy artykuł folklorystyce, ilustrujący stan badań w poszczególnych krajach, w którym umieściliby spis ważniejszych periodyków. podali wykaz ośrodków folklorystycznych, zbiorów i bibliotek specjalnych. Jest wprawdzie specjalny artykuł o muzeach, ale o dużych brakach i problematycznej aktualności (Odnosi się to do stanu z 1951 L, w którym został wydany t. 2). Stan polskiego muzealnictwa ludoznawczego jest oparty na danych z 1935 r. Do wiadomości o muzeach w ZSRR wdarła się pewna nieścisłość. W a.rtykule jest wzmianka o Muzeum Ludów ZSRR w Moskwie. W 1948 r. zbiory wspomnianego Muzeum zostały przeniesione do Leningradu, a Muzeum, wzbogacone o zbiory leningradzkie, ot.rzymało nazwę: Państwowe Muzeum Etnograficzne Ludów ZSRR. Przeglądając dane o muzealnictwie inrtych krajów napotykamy luki nieraz ba·rdzo poważne. W jedena~~ostr~nicl>wym artykule obejmującym w porządku alfabetycznym 58 kraJow me �294 295 znajdujemy ani jednej wzmianki Należało by wSDomniec' przy , o, muzeach ludoznawczych we Włoszech < naJmmeJ o dl. 'h " . w Palermo, założonym przez Giuse ,~oc n~Jw~ększych: o muzeum sycylijskie), i o muzeum we FI ,~pe Plt~e (zaWIerającym bogate zbiory , orenCJl W spISIe zb" , me Uwzględnił Museum fur V"lk k' 1Orow szwajcarskich autor unde Volkskunde w BaZYlei, które o k U~d Schweizerisches Museum Oceanii i Indonezji iest na 'd ę l specJalme rozbudowanemu działowi Wydawcy nie p;winni z oczo:O;V"'.ICh miejsc w Europie. wych ośrodków, jak archiwa B kP mlJac tak waznych dla badań naukosię jaskrawo w porównaniu' ra kosobnego artykułu o archiwach odbija Można by VI takim artykul z ,sz:ro o opracowanym artykułem o muzeach, , e uJąc wykaz ważnie' h b' . ml,ędzy innymi archiwa pieśni ludow'ch' ,Jszyc Z 1Orow specjalnych, ChlV we FryburO"u czy M' d ), Jak np. Deutsches Volksliederarlę zynalrodowe A h' Muzeum Etnograficznym w G ' rc l\Vum Muzyki Ludowej przy enevlle Wybór szkków biograficznych 'bl' ' rystach jest daleki od reprez,entat o .I~ko ~tu najwybitniejszych folklołalności obejmują w przewa' , y~nOSCl, WIadomości o ich życiu i dziu-k' zaJąceJ wlekszośc' bad k' . t; Ich, skandynawskich Nj.e~; F .. ,,I aczy raJow anglosa, ".."ec, rancJl Kraje ł " k' wane bardzo ubogo ~ . ' s OWIans Ie są reprezentoz naZWIsk wybitn" h spotykamy ani jednego Nie 'd' leJszyC folklorystów polskich nie ' ' ,ma za neJ wzmIank' O K lb sk lm, A. Fischerze i innych. Z b d ' : o , o ergu, S. Ciszewzamieścić notatki o Mikłucho Ma~ł:~ZY rOSYJskIch wydawcy ~owinni byli czonym w badaniach nad C k JU, Bogoraz-Tame (szczegolnie odznazu czami) o ba' l rosyjskich A. N, AfanasJ'ewie' k<, '. ,aaczu udowych bajek i legend , , z u ramslnch o W H t' WIelotomowych Materiałów .d t " . ,na lUku ,redaktorze o e nagrafIl Ukramy k' Bogactwo materiału zgromad - z czes Ich o J, Polivce. zwala na jego dokładne prze l~onego ,w obu tomach słownika nie poana lZowame Nie " przeglądnięciu nasuwają się p ,", mmeJ nawet po pobieżnym że autor artykułu o legendaerWnynehu~atgtlnatury krytycznej, Wydaje się, c IS o ach ludzki h ' (J. Balys), Dogheaded people ' t '. ,c o pSIch głowach miocie - lokalizuJ'e baWI' 'Jdes , l1ledos~atecznle zorientowany w przedem po ame o pS1OO"łow h" Łotwie (częściowo również na Litwie) " . '" , cac, wyłącznie w Estonii, rów, gdy tymczasem już Hez' d ' p~rownuJąc Ich do greckich centa u, , JO wspomma o hemik mIenIa kynokephaloi Starożyt ' G ' , , ynes, a Hekateus wyKtesias dał nawet d~kładn' n: r:cy umIejscowili ich w Afryce i Indiach, loi (P a u l y S _ nr ' y OpIS połnocno-zachodnioindyjskich kynokephaV> I S S O w a Real Enc l ..d' wissenschaft t. l : 1924 art 17. k' yc ~pa Ie der Classischen Altertums- d:t ~:e;:C: WI' b , q , , .•.. yno ephalOI) Przeglądając artykuły związane tem'a . " o Fauście, IzoldZie, Królu Lirze Ri ,tyczme z hIstOrIą literatury: len~Pieglu i o wielu innych po~tacfa;:n k~~nkle'U' Rob~n .~oodzie, Till EuweJ, możemy żywić do autoró t'" e weszły do llteratury światahatera ludowego, jak Garo"an~U~reN~nsJe, ze pon:i~ęli tak popularnego bo'" ,le ma rOW111ezwzm' k' '., Iegen d arnego Ossjana, Z rodzajó 1't k' , Jan I o plesl1lach w I era c tch nalezałoby umieścić artykuł ( (} eposie (tym bardziej że poswlęcono osobne mIejSCe bylinom, balladzie, noweli), a do artykułów o baśniach fabliau czy moralizing tales dodać osobną, chociażby krótką notatkę o średniowiecznych exempla, Można by uczynić jeszcze szereg innych, mniej lub więcej istotnych uwag, jak np, że w porównaniu z tańcami gry i zabawy potraktowane są mniej dokładnie, że wśród licznych artykułów o tańcach nie dostrzegamy kankana ani gavotte, że w mitologii babilońskiej pominięto takie postacie, jak Enkadu i Etanu, itd" itd, O wiele istotniejszym zarzutem, jaki nasuwa się przy ogólnej ocenie Standard Dictionary, jest nierówność i często rażąca dysproporcja, z jaką lautorzy potraktowali folklor poszczególnych krajów i ludów, W przedmowie Maria Leach nadmienia, że mitologia i religia grecka i rzymska zostały potraktowane bardziej powierzchownie z uwagi na to, że są ogólnie znane, Nie dziwimy się też zbytnio, gdy w Słowniku nie spotkamy Hekuby czy innych postaci mitologi'cznych, Natomiast ze słów zamieszczonych przez redaktora na samym początku wstępu wynikałoby, że jakkolwiek słownik nie wyczerpuje ogromu zagadnień, to jednak jest reprezentatywny i w tym znaczeniu uniwersalny, Niestety, nawet po pobieżnym przejrzeniu zawalrtości obu tomów musimy stwierdzić niedokładności i luki. Folklor niektórych ludów potraktowano bardzo powierzchownie, innych zaś opuszczono, Poważny brak stanowi pominięcie kultury ludowej narodów kaukaskich, folkloru ludów zamieszkujących Syberię, rejony podbiegunowe i obs~ary środkowej Azji. Gdy o Baskach Maria Leach napisała dłuższy artykuł, nie ma w ogóle wzmianki o Ainosach - ludzie niemniej ciekawym z punktu widzenia etnografii i antropologii. Najdokładniej i najwszechstronniej jest opracowany folklor Ameryki Północnej, zarówno ludności białej, jak i Murzynów oraz Indian. W sz,eregu artykułów zaznacza się jednostronność, z jaką traktowany jest dany przedmiot - np, artykuł o rymowanych kołysankach (nursery rhymes) obejmuje tylko materiał Stanów Zjednoczonych, a zbiorowi bajek murzyńskich, Wuj Remus (Uncle Remus), poświęca się trzykroć więcej miejsca aniżeli Baśniom z tysiąca i jednej nocy, Folklor słowiański potraktowany jest mniej dokładnie od germańskiego, nie mówiąc już o tym, że nie zamieszczono osobnych artykułów dla poszczególnych krajów, Ciekawa jest proporcja pod względem ilości miejsca poświęconego artykułom syntetycznym: folklor hiszpański zajmuje 11 s,, francuski 9 s,, fiński 7 s" litewski 2, germański 6, słowiański 3112 s, plus 21/2 s, bibliografii. W Folklorze słowiańskim autor nie wspomina ani słowa o folklorystyce radzieck;ej, której podstawy stworzyła materialistyczna konc,epcja Gorskiego t, a wg której twórczość ludowa powstaje w ścisłym związku z pracą i jest w swej istocie realistyczna, g \ Maksym G o r k i, O titieraturie, Moskwa 1935, s. 366; patrz k t, Etnografia radziecka, Lud t. 39 : 1952, s. 10. te~ E. F r a n k o w- �296 , \ . 297 W obu tomach poloników jest tak niewiele, że można wyliczyć wszystkie według kolejnych haseł słownika: Bogarodzica, Chelm ("miasto w pobliżu Lublina, którego mieszkańcy - W folklorze żydów europejskich _ cieszą się tradycyjną sławą głupców, por. Gotham"), Kujawiak, Mead (miód : legenda o Piaście) Mazurka, Polka, Szopka, Turoń. Niektóre wiadomości o tańcach polskich są błędne, np. w artykule Dance w spisie narodowych tańców polskich figuruje kamari1iskaja jeden z najbardziej popularnych tańców rosyjskich. Zbójnicki 'albo tzw. drobny, tańczony przez górali na Podhalu, został zaliczony do tańców ukraińskich. Obok tak dobrze znanych i popuhrnych tańców, jak kujawiak, oberek. krakowiak, mazurek, znalazł s:ę również tajemniczy rejdovak. Mazurek potraktowany jest na szerokim tle porównawczym - według autora wpływ jego wyraźnie zaznacza się w niektórych tańcach meksykańskich (!). Mimo licznych większych lub mniejszych niedociągnięć i braków Standard Dictionary jest użytecznym źródłem informacji nie tylko dla etnografów, ale również i dla historyków kultury w ogóle. Bogactwem swoim obejmuje szeroki zakres wiadomości o rozmaitych wierzeniach i podaniach, o bóstwach, demona'ch i istotach nadprzyrodzonych, o pieśniach ludowych, balladach, rymach, uroczystościach, obrzędach, czarach itd. Wiadomości a folklorze różnych ludów obejmują swym zasięgiem 'przedmioty codziennego użytku, części ciała, zwierzęta, rośliny, minerały, gwiazdy itd., itd. Dla mieszkańca Europy słownik może przedstawiać dużą wartość jako kopalnia wiedzy o folklorze Ameryki Północnej. Szczególnie interesujące i cenne są wiadomości o folklorze klasy pracującej w USA (zwłaszcza artykuł ,.industrial lore"), lud!1Ości m'ejskiej i Murzynów. Artykuły napisane są jasno, interesująco, często w tonie gawędz.iarskim, a bogata treść zawarta w Słowniku sprawia, że wypełnia on warunki utile cum dolce. Szkoda tylko, że nie posiadamy indeksu, który ukazał się osobno jako uzupełnienie do 1 i 2 t. Standard stać na pierwszy plan. Według Brahmanów jest on początkiem wszechrzeczy; stał się ofiarą i z ciała jego powstał wszechświat. Kim jest Pradżapati, jakie jest jego pochodzenie? Tymi problemami zajął się w ,powyższej rozprawie Macdonald. Punktem wyjścia dla niego było stwierdzenie przez Paul Musa w dziele Borobudm, Hanoi 1935, że Pradżapati wywodzi się z niearyjskich warstw Indii i początku mitu należy szukać w obrzędach agrarnych. Macdonald zajął się tym problemem. oparł się na bogatej literaturze porównawczej, wykazując, jak głęboko w kręgu austro-azjatyckim tkwi mit, że z ofiary ludzkiej bierze początek nowe życie. Przytacza mity z Indonezji, Nowej Gwinei i Polinezji, według których z ofiary ludzkiej powstalo życie roślinne. Według mitu birmańskiego ród ludzki powstał z zab'cia i poćwiartowania dziecka, jedynej pary ludzkiej, jaka pozostała po potopie, brata i siostry. U lVIiao mamy również podanie, że z jednej pary' ludzkiej pozosta,łej po potopie, brata i siostry, rodzi się dziecko w postaci jaja. Z cząstek pokrajanego jaja powstały dzieci w liczbie nieskończonej. W ten sposób ziemia s:ę znowu zaludniła. W Chinach nie mamy mitu łączącego powstanie świata z ofiarą jakiejś istoty ludzkiej, ale późniejszy tekst anty taoistyczny z 570 r. n. e. opisuje, jak Lao-tseu wzmocnił świat przemieniając swoje ciało. Oko prawe stało się księżycem, lewe słońcem, głowa górą, broda planetami, kOŚci smokami, c:ało czworonogami itd. Na obszarze himalajskim w Sikkhimie spotykamy się z legendą o zamordowaniu demona, który prześladował ludzi. Z ludzi, którzy brali udział w zabiciu jego i ćwiartowaniu jego ciała, powstały rodziny szlacheck~e. Z kawałków ciała i kości rÓŻnego rodzaju muchy, osy i moskity. W Tybecie zachodnim mamy legendę o demonie, po zabiciu którego z części ciała jego powstały zamki, góry, ziemie itd. Stwierdzen:e więc Musa, że początków mitu o Pradżapatim trzeba szukać poza obrębem aryjskim, znajduje peIne potwierdzenie. Przekonanie, że ofiara ludzka przynosi z sobą nowe życie, istniało nie tylko w sferze wiary, ale realizowano je w praktyce. Jeszcze sto lat temu wśród niektórych pierwotnych szczepów Indii Centralnych istniała ofiara meriah. We wsi na placu ofiarniczym przywiązywano do słupa człowieka i każdy z mieszkańców wyszarpawszy kawał jego ciała, biegł z nim szybko na swoje pole i zakopywał tam. Celem ofiary było połączenie z.iemi, która jest pierwiastk:em żeńskim, z ciałem mężczyzny i wzmożenie w ten sposób jej urodzajności. Jedn3k Macdonald kwestionuje twierdzenie, że obrzędy agrarne mogą nam wyjaśnić ten mit. Według niego należy sięgnąć o wiele głębiej niż w obrzędy agrarne, mianowicie do obrzędów związanych z polowaniem. W nich główną rolę gra akt poćwiartowania ofiary (ofiarą jest też Pradżapati w Indiach). Istota obrzędu polega na tym, że ofiarę dzieli się międzY' członków wspólnoty według pewnej hierarchii. Mamy szczegółowe studia dotyczące tego zwyczaju z terenu Afryki i Birmy. Przez spożycie ofiary dochodzi się do identyczności z nią. Pradżapati jest ofiarą, z którego Dictionary. Ryszard Szczepański A. W. MACDONALD, A p r o p o s d e P l' a j a p a t i, .,Journal Asiałique", t. 240 : 1952, s. 323-338. Najstarszym dokumentem historycznym dotyczącym religii indyjskiej jest Rig Veda. Obejmuje ona okres indoeuropejskich Ariów. Jednak w ciągu kilkuwiekowego pobytu Ariów w Indiach religia ich uległa ewolucji, współżycie z masą ludno,ści autochtonicznej nie mogło pozostać bez śladów. W ostatnich księgach Rig Vedy spotykamy się z ewolucją pewnych pojęĆ' relig:jnych i nowymi bóstwami, Wśró1 nich główne miejsce zajmuje P l' ad ż a p a t i. Zjawia się on w okresie przejściowym między Rig Vedq, a Brahmanami (literatura religijna pcwedycka). Występuje on już wprawdzie w naj młodszych częściach Rig Vedy, ale nie jako jedyny bóg, lecz jeden wśród wielu. We wspomnianym okresie przp.jściowym wybija się jego po.~. �298 299 substancji powstały wszystkie stworzenia. W Vpaniszadach i Brahmanach figuruje on jako pożywienie najwyższe, pokarm kosmiczny. Jest on kosmosem jako pożywienie, a uczestniczą w nim wszystkie stworzenia według ich zasług. Praca Macdonalda jest nie tylko cenna dlatego, że rozwiązuje mit o Pradżapatim, ale też i z tego powodu, że jest przyczynkiem do badań nad pochodzeniem cywilizacji indyjskiej. Problemem jest,' ile w niej autochtonizmu, a ile aryjskości. Rozprawa oświetla wprawdzie tylko jeden punkt, ale ważny tym bardziej że były zakusy anektowania koncepcji Pradżapatiego na rzecz "potężnej myśli aryjskiej" (J. H a u e r, Glaubensgeschichte der IndoGe1'manen, Stuttgart 1937). Szczegółowa analiza jednego tylko mitu wyka.zuje, w jakim kierunku powinno iść badanie nad genezą cywilizacji indyjskiej. Najgłębszymi swymi korzeniami tkwi ona w kręgu azjatyckim, M'yjskość w niej jest tylko epizodem. Ludwik Skurzak G. F. ILIN, Szudry.i raby w drew.nieindijski'ch sbo·rnik a c h z a k o n o w, "Westnik Drewniej Istorii", 1950, nr 2, s. 94-107. Nim przystąpimy do omówienia rozprawy lUna, należy podać znaczenie słowa śudra. Śudrowie stanowią czwartą klasę społeczeństwa staroindyjskiego po braminach, kszatrijach i vaiśyach. Indianiści przyjmują, że śudrowi e są to autochtoniczne plemiona indyjskie podbite przez Ariów wedyckich i sprowadzone przez nich do stanu niewolnictwa, chociaż niektórzy, najpoważ,niejsi, jak Senart, wykluczają, istnienie klasy śudrów niewolników. Ich stosunek prawny w społeczeństwie był płynny. Raz występują oni jako pełnoprawni obywatele, zajmujący się rzemiosłem, rolnictwem i kupiectwem, kiedy indziej uważa się ich za stojących niżej od zwierząt. Po dzień dzisiejszy brak wyczerpującej pracy o niewolnictwie w Indiach. W dziedzinie tej, jak zresztą w wielu innych dziedzinach indianistyki, trzeba zacząć od studiów szczegółowych, od opracowania poszczególnych problemów. Charakter taki nosi rozprawa !lina, przemyślana i silnie udokumentowana. !lin zakwestionował twierdzenie niektórych histo'ryków, że śudrowie byli to niewolnicy. Historycy opierają się na dwóch sutrach (paragrafach), kodeksu prawa Manu (redakcja jego w okresie n. e.), w których mamy przeciwstawienie śudrów trzem klasom wyższym. Manu VIII, 413, wyrażnie mówi, że "śudra kupiony lub nie kupiony ni,ech spełnia pracę niewolniczą". Manu VIII, 414, "śudra, nawet wyzwolony przez swego pana, nie jest wolny od stanu niewolnika, bo stan ten jest jemu przyrodzony". Dwa te paragrafy są odosobnione. bo we wszystkich innych jest wprawdzie mowa o obowiązku służenia śudrów innym klasom, ale nigdy jako niewolnicy. Tym dwom sutrom autor przeciwstawia szereg innych z tego samego kodeksu, w których śudra jest określony jako wolny człowiek, który może zajmować się rzemiosłem, rolnictwem i kupiectwem. Dla udowodnienia, że ~ówią one o śudrze jako o wolnym człowieku, podstawia w nich autor 1 I. słowo niewolnik pod śudra i wykazuje przy takiej zmianie całą absurdalność tekstu. Np. Manu VII, 138, mówi: "król może nakazać pracować na siebie jeden <:lzień w miesiącu rzemieślnikom i śudrom, którzy żyją ze swego zawodu". Gdy zmienimy słowo niewolnik na śudra, tekst wtedy nie ma sensu. M·anu IX, 79: "Syn śudry i niewolnicy mogą za zgodą ojca dziedziczyć na równi z innymi jego dziećmi urodzonymi z żony należącej do tej samej klasy co on". Wyraźne rozróżnienie między śudrą jako wolnym a niewolnikiem. Zmiana znowu słowa śudra na niewolnik pokazałaby cały nonsens tego paraigrafu, tak samo jak i Manu VIII, 416, który mówi: "Wszystko, co zarobi niewolnik, jest własnością pana", Kautilya 11, 13 - "postanawia: krewny sprzedający do niewoli śudrę wolno urodzonego podlega następującej korze". Znowu dowód, że śudra był człowiekiem wolnym. Wobec tych tekstów, które wykluczają równanie niewolnik-śudra, maJmy dwie sutry Manu wyżej wspomniane, które postana-wiają, że śudra jest od urodzenia niewolnikiem. Autor chce wybrnąć z tych przeciwności i tłumaczy oryginał tych sutr inaczej niż Buhler (klasyczny tłumacz kodeksu Manu). Problem cały opiera się na interpretacji terminu 'dasya'. Znaczenie zasadnicze tego słowa to 'niewolnictwo', choć może mieć i pokrewne znaczenie, jak 'stan służebny', 'służba', 'pokorne poczucie zależności'. !lin tłumaczy sutrę VII, 413 w następujący sposób. "Śudra kupiony lub nie kupiony (zamiast tłumaczenia Buhlera: 'niech spełnia pracę niewolniczą') niech będzie zmuszony do spełniania niskiej posługi". A Manu VIII, 414, śudra (niewolnik) w tłumaczeniu Buhlera: "nie jest wolny od niewolnictwa", w tłumaczeniu !lina "nie jest wolny od obowiązku służenia". Na upartego tłumaczenie to można przyjąć, ale czy to konieczne, czy nie mamy innego, bardziej logicznego rozwiązania problemu? Dla mnie, jak dla wielu indianistów tłumaczenie Buhlera nie podlega kwestii. Sprzeczność paragrafów w tym samym kodeksie staje się zrozumiała przy uwzględnieniu historii tworzenia się poszczególnych kodeksów. Datowanie poszczególnych kodeksów jako pochodzących z tego lub owego, jak to czynią niektórzy historycy literatury indyjskiej, nie odpowiada rzeczywistości. Kodeks staroindyjski nie jest dziełem jednej ręki. Jest to zbiór sutr, które powstały na wiele wieków przed redakcją i rozpowszechnieniem danego kodeksu, jak i ze sutr z okresu jego redakcji. Mamy tylko prawo mówić, że ta a ta redakcja ukazała się w danym wieku. Ale chcąc rzeczywiście określić wiek danego kodeksu, musimy każdy paragraf osobno przeanalizować i umiejscowić w odpowiednim czasie. Gdy ktoś zada sob'.e trud wyłowienia poszczególnych sutr, które wędrują po różnych kodeksach i zawierają nie tylko te same pOjtanowienia, ale i te same słowa, i złoży je, będziemy wówczas mieć pra~dziwy obraz rozwoju prawa w Indiach starożytnych. Kodeks Manu jest również zbiorem sutr z najróżniejszych epok. Wśród przepisów dotyczących śudrów znajdujemy przepisy starsze i nowsze. Dwi.e sutry: VIII, 413 i 414. są przepisami, które w pewnym okresie odpowiadały rzeczywistości, �300 301 czasowi, w którym śudrowie rzeczywiście byli niewolnikami. Zagadnienie śudrów po dzień dz'siejszy nie jest rozwiązane, ale coraz częściej badacze widzą w nich plemię lub frakcję jakiegoś plemienia autochton:<cznego podbitego przez indoeuropejskich Ariów. Wtedy zostali oni rzeczywiście sprowadzeni do stanu niewolnictwa. Ślady tego mamy w wym'.enionych sutrach. W miarę posuwania się Ariów na wschód plemiona ich zostały zmajoryzowane przez ludność autochtoniczną. Wtedy oczywiście nie mogło być mowy, by ludność tę sprowadzić do roli niewolników. Odbiło się to i na ustawodawstwie, gdz'e śudrowie występują już jako ludzie wolni, ale nie należący do świata aryjskiego. Prócz tego jednego zastrzeżenia rozprawa IEana oświetla w pełni jedno z zagadnień w problematyce niewolnictwa indyjskiego. Ludwik Skurzak UWAGI DOTYCZĄCE MAKIETY I TOMU HISTORII POLSKI opracowanej przez Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk pod redakcją profesora dra Henryka Łowmi.ańskiego. W listopadzie ubiegłego roku otrzymałem pierwszy tom Historii Polski: ż wkładką o następującym brzmieniu: .,Do Czytelników Makiety Historia Polski. Opracowana zespołowo publikacja, którą Instytut Historii PAN oddaja do rak czytelnika, stanOwi pierwszą obszerną marksistowską syntezę naszych dziejów. Historia Polski nie jest podręcznikiem uniwersyteckim w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż rozmiary jej przekrac'lają ramy przewidziane dla tego rodzaju pomocy naukowych. Mimo to może służyć za tymczasowy odpowiednik tego typu podręczn'ka. Niniejsze wydanie ukazuje s'ę w ograniczonym nakładzie, jako makieta przeznaczona do dyskusji. Na skutek tego jest ona wyłączona ze sprzedaży księe:arskieji rozsyłana jedynie adresatom przez Dział Rozpowszechniania Wydawnictw PAN. Instytut Historii PAN publikując makietę pierwszego tomu Historii Polski oczekuje od czytelników krytyki i uwag niezbędnych dla udoskonalenia całości przed udostępnieniem jej szerszemu ogółowi. Przewidziana na przełom stycznia i lutego 1956 r. konferencja robocza miała podsumować uwagi i wpr~wadzić popr.~wki do tekstu ostatecznego wydania Historii Polski. Pon'eważ jednak zaproszenie na powyższą konferencję wszystkich czytelników makiety jest rzeczą niemożliw~, Dyrekcja Instytutu Historii PAN zwrócih sie o organizowanie zebrań dyskusyjnych na temat przestudiowanej publika'cji i o nadsyłanie przed styczniem 1956 r. ocen i uwag zarówno zesDołowych, jak indywidualnych pod adresem Instytutu Historii PAN w Warszawie (Dyrekcja Instytutu Historii PAN .. Warszawa, dnia 3 października 1955 r.)". Oczywiście zastosowałem się do tego wezwania. stanowiącego dla mnie zaszczytne wyróżnienie, i w dniu 19 grudnia 1955 r. wysłałem żądaną ocenę· Ponieważ mi na tej sprawie zależało, nie otrzymawszy poświadczenia 00- bioru mojego rękopisu sprawdziłem osobiście w Instytucie, że poczta W')'wiązała się poprawnie ze swoich obowiązków i rękopis doszedł do rąk właściwego adresata. Wobec tego, że nie należałem do liczby zaproszonych na konferencję roboczą, która się odbywała w dniach 6-9 lutego 1956 r., a chciałbym uniknąć zarzutu zaniedbania, po porozumieniu się z najbardziej zainteresowanym oddaję moje uwagi do druku. Jest to zresztą dosyć poważny wkład pracy, który chcę w ten sposób udostępnić przede wszystkim najbliższym kolegom. Moje uwagi ześrodkowują się na części pierwszej, napisanej przez prof. Aleksandra G i e y s z t o r a, gdyż jedynie w tym dziale uważam się za kompetentnego. Dotyczą one jednak przede wszystkim map opracowanych przez J. Humnickiego. Niestety, jestem zmuszony do nadania moim uwagom następującej postaci krytycznej: 1. Nieliczenie s·ię z wynikami badań językowych, przede wszystkim polsk;ch. 2. Nieuwzględnienie wyników badań antropologicznych, również przede wszystkim polskich. 3. Podawanie przypuszcze!'l, jak gdyby były wynikami pewnymi, co musi w krytycznym czyteln'ku budzić uczucie niepewności, a nawet i nieufności w stosunku do tekstu. Dotyczy to przede wszystkim etnograficznych ekskursów reprezentujących poziom wiedzy drugiej połowy zeszłego stulecia. 4. Jednostronne ograniczenie się do archeologii, jakkolwiek jej uwzględnienie stanowi wielki postęp. Rekonstrukcja dawnej przeszłości winna się opierać na możliwie równorzędnym uwzględnieniu wszystkich tu wyliczonych działów. Bardzo cenne uzupełnienie tekstu stanowią załączone mapy zasięgów plemiennych. Upra'szczają one uzasadnienie krytycznej oceny całości. Mapa dotycząca końca III tysiąclecia p. n. e. budzi następujące zastrzeżenia: O ile mi wi,adomo, kultura fatjanowska jest datowana obecn.ie dopiero na pierwszą połowę II tysiąclecia, anie na koniec III, jak to czyniono pierwotnie co do grupy moskiewskiej. Grupa jarosławska przypadałaby na koniec pierwszej ćwierci II tysiąclecia, czuwaska zaś nawet na jego połowę. Wyn;k badań 3ntropologi,cznych przemawia za tym późniejszym datowaniem archeologów radzieckich. Przypuszczalnie stanowi ona rezultat nawarstwienia się ekspansji aryjskiej (indoira~ski.ej) ~a po.dł~że ugryjskie, co prawdopodobnie spowodowało wyodrębn:eme SIę Fmow. W każdym zaś razie obszar kultury fatjanowskiej odpowiada domniemanej praojczyźnie Finów, jak na to wskazują wyniki badań nad nazwami zwierząt i roślin. Obce temu obszarowi nazwy są reprezentowane w językach Finów nadbałtyckich przez pożyczki późniejsze. Reliktem antropologicznym ludnOści o kulturze fatjanowskiej byli poturczeni Bułga:rzy nadwołżańscy, obecnie zaś są nim zapewne Czuwasze. Resztę "plemion północnych leśnych" f,1 " <, �303 302 tej mapy stanowili niewątpliwie Lapończycy i szczepy ugryjskie. Owcześni Lapończycy musieli mówić jeszcze jakimś zapewne samojedzkim narzeczem, gdyż z tymi szczepami zespalają się dotychczas ściślej pod względem antropologicznym, swoje zaś teraźniejsze narzecze przyjęli dopiero stosunkowo późno od Finów. Przypuszcza się, że Finoi, lokalizowani przez P t o l em e u s z!a gdzieś na wschód od dolnej Wisły, byli Lapończykami, a nie Finami. Moim zdaniem wchodzi tu w rachubę skupienie ,elementu laponoidalnego w średni'owiecznej części dorzecza Niemna, jak to wykazały badania Jana M y d la r s k i e g o (1928) oraz Ekspedycji Bałtyckiej zorganizowanej przez Akademię Nauk ZSRR. Drugie zastrzeżenie dotyczy obszaru plemion jutlandzko-skandynawskich i zasięgu ich rz,ekomej ekspansji na kontynencie. otóż o poglądzie reprezentowanym przez autora mapy dowiedziałem się przed kilku laty od Konrada Ja ż d ż e w s k i e g o. Liczył się on z ewentualnością, że do kultury ceramiki sznurowej nawiązują tylko plemiona grupy północnoindoeuropejskiej, korekturę zaś dawnego poglądu, polegającą na przypuszczeniu, że resztę szcze.pówindoeuropejskich należy łączyć z kulturą ceramiki wstęgowej, traktował wtedy jaJko możliwość wiele obiecującą. Było to przeciwstawienie się dawnemu poglądowi, opierającemu się na założeniu, że ekspansja ceramiki sznurowej stanowiła archeologiczne odzwierciedlenie ekspansji indoeuropejskiej. Ten nowy pogląd jest zapewne słuszny, lecz przypuszczalnie dopiero co do II tysiąclecia p. n. e., i to - być może nawet nie samego jego początku. Wobec tego jednak, że do grupy północnoindoeuropejskiej, prócz Germanów, tu na mapi,e wyodrębnionych, należeli jeszcze Bałtowie i Słowianie, zasięg rzekomej ekspansji plemion jutlandzkoskandynawskich na kontynencie wyznaczałby po prostu strefę zajętą przez szczepy później wyodrębnione z grupy północnoindoeuropejskiej jako bałtosłowiańskie. Tak wczesne wyodrębnienie Germanów z grupy północnoindoeuropejskiej jest chyba lingwistycznie nieuzas'adnione. Mogą za nim przemawiać względy archeologiczne, Właściwsze wydaje mi się wyodrębnienie wspólną sygnaturą obszaru szczepów jutlandzko-skandynawskich łącznie ze strefa ich rzekomej kontynentalnej ekspansji jako obszaru grupy północnoindoe~ropejskiej, oddzielając te dwie części składowe tylko hipotetyczną linią graniczną, wyodrębniającą późniejs,zych Germanów. Obszar plemion nie przynależnych do grupy północnoindoeuropejskiej został rozbity na dwie części - jedna obejmuje resztę szczepów indoeuropejskich Europy środkoweJ', druga zaś plemiona trypolskie i dolnodunajskie. Należałoby zatem wnioskować, że plemiona aryjskie (indoirańskie) zostały tu już umieszczone w kategorii plemion stepowych, które tu nie graniczą z obszarem kultury fatjanowskiej. Ta lokalizacja szczepów aryjskich przemawiałaby raczej za II tysiącleciem p. n. e. niż za końcem III. Jednakże pierwotni Indoirańczycy musieli sięgnąć w głąb stepów jeszcze przed wyodrębnieniem się kultury fatjanowskiej i ta zapewne będzie stanowiła l ,.J l podstawę umożliwiającą datowanie ekspansji aryjskiej (indoirańskiej). Licząc się z tym powiązaniem wydaje mi się wskazane zwrócenie uwagi na to, że pozostawienie smugi plemion leśnych na rubieży oddzielającej obszar kultury fatjanowskiej od strefy ludów stepowych najprawdopodobniej tłumaczy się przypuszczeniem, iż tam przetrwali lapońscy autochtoni. Badania antropologiczne stwierdziły bowiem, że Lapończycy wykazują zupełnie nieoczekiwaną domieszkę elementu armenoidalnego, a tę mogli wchłonąć tylko w strefie promieniowania Kaukazu, zatem na dalekim południu, gdzieś na rubieży lasów i stepów. Obsz,alTplemion południowo-wschodnioeuropejskich wyznacza niewątpli-wie zasiąg ekspansji ludów azjanickich. Stan podany na mapie dotyczy zatem okresu, gdy nie sięgnęła ona jeszcze obszaru zajmowanego przez Basków, lecz objęła już część obszaru zajmowanego przez Ligurów. Wchodziłby tu zatem w rachubę jakiś wczesny okres III tysiąclecła p. n. e., w żadnym zaś razie nie jego koniec, jak to podaje mapa. Ze względów antropologicznych wydaje się wskazane wyłączenie ze strefy ekspansji azjanickiej dawnego obszaru trackiego (obecnie bułgarskiego i wschodniorumuńskiego) i dołączenie go do obszaru plemion trypolskich i dolnodunajskich, jakk?lwiek w okresie eneolitycznym wykazuje ślady nawarstwienia azjanickiego. Swiadczyo--tym poważna domieszka elementu armenoidalnego, stwierdzona na czaszkach z Bilcza Złotego nad Seretem, reprezentujących niewątpliwie ludność o kulturze ceramiki malowanej (trypolsklej). Pierwotna antrop.ologiczna przynależność wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego do obszaru kultury trypolskiej nie zostałazata!rta ani przez przesunięcia Traków, ani nawet przez ekspansję Słowian, powodującą tak głębokie przeobrażenia stosunków etnicznych Półwyspu Bałkańskiego. Dokonany tu przegląd mapy, ujmującej syntetycznie bardzo wczesną fazę ekspansji indoeuropejskiej, przemawia z,a tym, że należy ją odnieść do II, a nie do III tysiąclecia .p. n. e., zaznaczywszy oczywiście, że dla Azj-anitów zrobiono wyjątek przez uwzględnienie stanu z III tysiąclecia, gdy znajdowali się w fazie swojej pierwszej, jeszcze nie zakończonej ekspansji. Za bezwzględnie konieczne uważam wprowadzenie poprawki wyodrębniającej grupę północnoindoeuropejską, to znaczy zespolenie graficzne ter~~ torium plemion jutlandzko-skandynarwskich ze strefą ich rzekomej ekspanSJI, oczywiście przy zaznaczeniu granicy oddzielającej te dwie zespolone części. W mapie dotycz\cej połowy I tysiąclecia p. n, e. bardzo poważne zastrzeżenia musi budzić jej część dotycząca Słowian i Bałtów. Resztę można uważać za uzasadnione uzupełnienie mapy Hermana H i r t a (1907), którą zmodyfikowałem co do Słowian (J. C z e k a n o w s k i, 1927, s. 91) i co tu zostało, moim zdaniem, dosyć nieszczęśliwie przedobrzone. Przede wszystkim nie są mi znane podstawy, które upoważniałyby do twierdzenia, że Słowianie już Yo.' tak wczesnym okresie sięgali do górnych części dorzeczy Wołgi i Oki z górnej części dorzecza Dniepru, dotarłszy do �304 niego dwoma szlakami: bliższym, lewym brzegiem Prypeci - i dalszy!Il. obchodzącym bagna Polesia od południa. Dotychczas uważano, że do kontaktu Słowian z Finami doszło dopiero w okresie praruskim, a zatem o cał,~ tysiąc lat później. Mapa przeciwstawia się bardzo kategorycznie solidnemu dorobkowi nauki fińskiej w dziedzinie badań nad chronologizacją pożyczek w językach fino-ugryjskich. Przypuszczam, że szlakiem wzdłuż Prypeci przesunęli się do dorzecza górnego Dniepru dopiero Radymicze j Wiatycze w wędrówce do swoich późniejszych historycznych siedzib, przy czym na nadprypeckim szlaku pozostali, według A. A. S z a c h m a t o w a (1916, s. 677), im językowo naj bliżsi Dregowicze. Nastąpiło to zaś zapewne dopiero w okresie zagospodarowywania północnych rubieży obszaru opanowanego przez Chazarów, którzy widocznie ściągnęli tam ostJatnią falę Słowian wschodnich, ustępujących z dorzecza Wisły zapewne wskutek naporu JadŹwingów. Byłoby to ściągnięcie ro.lników (rąk roboczych) na urodzajne pustki. Przemawia za tym wzmianka Latopisu (964), że Wiatycze płacili Chazarom daninę od radła. Być może, analogicznym ściągn:ęciem rąk roboczych była ekspansja Słowian na Ukrainę, przypadająca na drugą połowę I tysiąclecia p. n. e. Mogli ją zainicjować Scytowie, którzy rolnikami nie byli, a przecież niewątpliwie zbożem płacili za artykuły luksusowe sprowadzane z Grecji. Ta ekspansja przodków późniejszych Ukraińców nie została na mapie zaznaczona, 'choć rozpoczęła się przypuszczalnie o wiele wieków wcześniej od ekspansji przodków Słowi,enów Nowogrodzkich i Krywiczów, przodków Wielkorusów Północnych. Wzdłuż Prypeci przesunęli się przypuszczalnie dopiero przodkowie późniejszych Wielkorusów Południowych i Białorusinów - Radymicze i Wiatycze. Przemawia za tym powtarzanie się nazw grodów wiatyckich na Podlasiu i na prawobrzeżnym Mazowszu, na co już dawno (1927, s. 114) zwróciłem uwagę. To stwierdzenie poparł Franciszek B u jak (1948) wykazaniem powtarzania się nazw wiatyckich osiedli na całym prawobrzeżnym Mazowszu, łącznie z Ziemią Chełmińską, aż po Torul1 nawet. To było chyba głównym uzasadnieniem włączenia przez profesora G j e y s z t o r a (s. 114) Ziemi Dobrzyńskiej do Mazowsza. Drugie zastrzeżenie dotyczy Bałtów. O ile mi wiadomo, nic nie wskazuje na to, by Bałtowie Zachodni, to znaczy Prusowie lub Jadźwingowie, dochodzili do Bałtyku między Niemnem a Dźwiną i nawet przekraczali ją w średniej części jej biegu. Na tej północy do Bałtyku doszli jedynie Bałtowie Wschodni - to znaczy Łotysze i Litwini (Żmudzini), i to stos1.mkowo bardzo późno, gdyż ponoć nie przed VIII w. n. e. (K. B u g a, 1924, s. 25). Dochodzimy zatem do drażliwego zagadnienia Neurów. Hipotetyczne siedziby Neurów zlokalizowano zgodnie z wzmiankami rr El r o d o t a. Przedmiotem sporu może być tylko, czy słusznie zostali objęci sygnaturą oznaczającą Słowian. Większość dawniejszych uczonych, a te;' i wielu teraźniejszych uważało i uważa Neurów za Bałtów. Za Słowian uznał ich natomiast S z a f a T z y k, tego poglądu bronił później N i e d er 1e, 305 u nas zaś ostatnio reprezp.ntowali go Tadew';: L e h r - S p ł a .... v i ń s k j (1946) T y.m i e n i e c k i (1951). Ja zaś przeciwstawiłem się czeskim autorytetom i ich polskim zwolennikom, zwracając uwagę na to. że zachowanie w nazwie Neurów indoeuropejskiego eu wskazuje na to, że wchodzi tu w rachubę szczep mówiący jeszcze nie zróżnicowanym bałto-słowiańskim narzeczem (1927, s. 90). Podtrzymał mnie w tym sporze znakomity znawca języków Europy północno-wschodniej Valentin K i P a r s k y (1939, s. 52), obecnie profesor uniwersytetu w Birmingham. Dalszy nie zakłócony rozwój językowy musiał zatem przeistoczyć Neurów w Bałtów, oczywiście wschodnich. Ten wniosek popieraj ą świadectwa pisarzy starożytnych. H e r o d o t podaje, iż po uderzeniu Dariusz,a na Scytów (513-512) Neurowie odeszli w puszcze północne. Gdzie się zaś znajdowały te puszcze, podają natomiast w I w. n. e. P l i n i u s z ("Neurae, apud quos Borysthenes oritur", Natur. HisI/;. IV, 12, 8H) i w IV w. n.e. Amrnianus M a T c e 11i n u s ("Borysthenes a montibus oriens Neuriorum", XXII, 8, 40; "Neuri mediterranea inc01unt Ioca, uieini uertibus celsis, quos prearuptos gelunque tir;pentes aquilones adstringunt", XXXI, 2, 14). Oczywiście tymi górami u źródeł Dniepru mofe być tylko Wyżyna Wałdajska, z której wypływają tak wielkie rzeki, jak: Wołga, Dniepr i Dźwina, a zatem wyżyna, która z tego właśnie powodu musiała się starożytnym wydawać baI1dzo wyniosłą, jakkolwiek Marian P l ,ez i a (1952) utożsamiał górny bieg Dniepru z Prypecią. Jeśli się jednak doda że znakomity bałtysta Kazimierz B u ga (1924) lokalizuje siedziby Litwi~ów w połowie I tysiąclecia n, e. w górnej części dorzecza Dniepru aż po górny b~eg Dźwiny na podstawie wyników badań toponomastycznych, zupełnie nic blOrąc w rachubę świadectw pisarzy starożytnych, to mamy tu wprost wyjątkową ciągłość źródeł historycznych, obejmującą całe tysiąclecie. Wykazuje ona, iż nie ma podstaw do kwestionowania bezpośredniej łączności Bałtów Wschodnich z Neurami, tak samo jak nie ma powodu do podawania w wątpliwość późnego ich przesunięcia się ku wybrzeżom Bałtyku. Wobec tego umieszczanie Bałtów na obszarze między Niemnem a Dźwiną w połowie I tysiąclecia p. n. e. należy uznać za niefortunną modYfikację mapy Hermana H i r t a (1907). i Kazimierz Sumiennego sprawdzenia wymaga część mapy, która sugeruje, że już w połowie I tYSiącleCi, p. n. e. Celtowie zajmowali Czechy aż po Dunaj. Dotychczas uważano, że Czechy zostały przez nich zajęte dopier.o w wieku IV p. n. e. Ze względów antropologicznych jest natomiast wielce prawdopodobne, że przed tym najazdem był to jeszcze obszar szczepów ilirskich. Znacznie prawdopodobniejsze wydaje się zaś zaznaczone na mapie sięgnięcie Słowian na północne rubieże Czech i na Morawy. Znajduje ono bowiem uzasadnienie w zasięgu kultury łużyckiej. Byłoby to odzwierciedlenie..l'Jl slawizacji pierwotnie zapewne iliryjskich Lugiów, jak na to wskazują stosunki antropologiczne strefy sudeckiej, a też i przez źródła historyczne po26 "Lud" t. XLIII �306 307 świadczone ich przesunięcia do dorzecza Dunaju, niewątpliwie przez Bramę Morawską. .. .._ Wreszcie należy jeszcze podkreślić, iż jest zupełme me~rawdopodobne, by Finowie osiągnęli wybrzeża Bałtyku w połoWi~ I tysiąclec.la. p. n ..e. P:ZY~ puszczalnie w tym wczesnym okresie, tak samo Jak I dawnIeJ, docIeralI .~( morza tylko Lalpończycy, i ,to zapewne nie mówiący jes~cze narzeczem fmskim. Natomiast FinowLe dotarli do niego zapewne dopIero około poc~tku I tysiąclecia n. e., jeszcze przed z.różnkowaniem się .Fin~w ~adbałtyckIch .. Jednym z dwu głównych niedociągnięć mapy UjmuJącej systemat~czme stosunki etniczne na przełomie I w. p. n. e. i początk~ n .. e. je~t. to, ze me bierze w rachubę obszaru Bałtów Wschodnich w g.or~eJ CZęSC.Idorze~z~ Dniepru, od Prypeci na południu aż po górny bieg Dz,:my na połnoc.y, Jth. to wykazały ba.daJIlia toponomastyczne Kazimierza Bugl (1924). DalekIe s ęgnięcie tego obszaru ku wschodowi, stwierdzone przez Maksa Vas m e T.a (1932-1936), a tak pięknie zadokumentowane przez to, że~r~ez Tułę płyme Upa, co po litewsku znaczy - rzeka, przypada niewąt~lIwle ~a czasy p~ . . .się Finów Nadbałtyckich na pół:nocny-zachod. MUSIałor o. przesumęcIU . , .. " . ktnoBzas łnastąpić w czasach poprzedzających ekspansję słowlanską, skoro re I :ci tów przetrwał aż do czasów historycznych w. dorzecz~ por?t:vy w post. Golędzinów póżniej wchłoniętych przez Słowilan, a nlla~OWICle prze~ Wlatyczów. Ni~ ulega wątpliwości, że przesuwanie się Bałtow. WschodnICh. ku wybrzeżom Bałtyku było spowodowane przez napór Sło:"lan Wsch~dm~~ wypieranych zapewne przez Awarów z żyznego połudma l, ustęPUJąCY. wzdłuż osi Dniepru ku północy. Zapewne w analogiczn~ ~posob ~ą~zYło SIę, o przypuszczalnie pół tysiąclecia wcześniejsze, przesumęcle .prafmow. Nadbałtyckich ku wybrzeżom Bałtyku z ekspansją Bałtów, sięgaJącą w głąb dorzecza Wołgi. Powyżej omówione fakty i ich hipotetyczne pOWIązania unaoczniają, iż drugie wielkie niedociągnięcie mapy polega na włączeniu c~łego obs~ar~ Bałtów Wschodnich do terytorium Słowian Wschodmch, ktore przy .y sięga poza jego granice na północy, i to w okresie ~koło po~zątku n. e~ ~ n~l~l: prawdopodobniejsze wydaje mi się przypuszczeme FrancI~zka D v. _ (1949) że migracja Krywiczów i Słowienów NowogrodzkIch nas~ą~)lła do . ' w IV w ...,n e być może - jak to on mniema .. - w łącznoscI z podplero d oy bojami Hermanaryka, króla Gotów. Jeśli się zwazy, ze te wa ~zcze.. złożyły się na Wielkorusów Północnych i zac~owały ~ewne nawlązan: lingwistyczne do Słowian Połabskich, przesuwaJ~c~c~ SIę. w t~n: samy o k . ku zachodowi a ponadto jeśli się uwzglęam, ze pOZYCZkIJęzykow~ o reSle, . d' a wczeświadcza o kontakcie słowiańsko-fińskim, przypadającym ople~o n . sny okr~s praruski (V. K i p a r s k y, 1952), to mam~ fakty dosyc wymown~~ mawiające na korzyść przypuszczenia FrancIszka D v o r n I k a .. Je przel dopodobne że Krywicze i Słowienie Nowogrodzcy przeszlI na wIe ce praw, . h d . h d północny wschód pustką rubieżną, oddzielającą Bałtow Wsc o mc o Zachodnich, dalej zaś na północy obeszli Finów Nadbałtyckich od wschodu. K i p a r s k y przypuszcza, iż na północ od Dźwiny Słowianie przeszli na wschód od rzeki Wielikaja, południowego dopływu jeziora Pejpus, na zachód zaś od rzek Łowati, wpadającej do jeziora Ilmeń, i Wołchowa, łączącej je z jeziorem Onegą. Poświadczają tę wędrówkę kurhany okolic Wielkiego Nowogrodu (Nowgorodskije sopki), datowane na wielki VI i VII, i ślady osadnictwa słowiańskiego w Starej Ładodze, datowane na wieki VII i VIII (W. W. M a w r o d i n, 1945, s. 81-82). Rzecz znamienna, na mapie właściwie nie została uwzględniona bardzo wczesna w głąb stepów Ukrainy sięgająca ekspansja przodków późniejszych Ukraińców. Nie wzięto w rachubę też i drugiej ewentualności, polegającej na włączeniu obszaru między Dniestrem a Dnieprem do terytorium Traków. Uznano ten obszar za przynależny do strefy alano-scyto-sarmackiej. Niewątpliwie była to warstwa panująca, i ,to nie tylko nad rolnikami tego obszaru. Tymi rolnikami mogli być zaś tylko Trakowie lub Słowianie _ ich następcy. Jak się przedstawiał proces zastąpienia Traków przez Słowian, o tym nie wiemy. Wiemy jedynie, że Słowianie musieli poz.ostawać w ścisłym kontakcie z Trakami, skoro od nich przejęli nazwy wielkich rzek Ukrainy, na przykład Donu, Dniestru i Dniepru. Przecież później Traków tam nie było. Byli rumi zapewne wspomniani przez H e r o d o t a Scytowie-oracze. Scytyjskie nazwy rzek ukraińskich przejęli natomiast Grecy, pozostający w stosunkach handlowych ze Scytami. Kończąc te rozważania należy jeszcze zwrócić uwagę na fantastyczne granice terytorium słowiańskiego na wschodzie i południu. Tak na przykład nie zaznaczono, że w tym wczesnym okresie Kal'paty, nie tylko wschodnie, zajmowali jeszcze Trakowie, zaś Celtowie (Kotmi) sięgali chyba do górnej części dorzecza Wisły. Bardzo zagadkowy jest też klin sięgający daleko ku południowi zachodnim brzegiem Dniepru. Zawiera on nader wątpliwe twierdzenie, że w stepach na zachód od niego Słowian nie było, wzdłuż Dniepru zaś wdarli się w głąb stepów od Polesia. Po tak 'wyczerpującym krytycznym przedyskutowaniu map ograniczę się do zaledwie kilku uwag dotyczących tekstu. Nieomal wszystkie najistotniejsze zagadnienia, dotyczące poprzednich tysiącoleci, a uwzględnione w omawianych rozdziałacA, zostały już poruszone w tej dyskusji poświęconej trzem mapom. Pozostają jedynie uzupeŁnienia, jednakże dosyć ważne przez wzgląd na ich dalsze nawiązania. Profesor G i e y s z t o r wspomina (s. 46): "w VI-VII w. plemiona słowiańskie ze związku Antów, najwybitniejszego zjednoczenia wschodniosłowiańskiego". O ile mi wiadomo, pierwsza wi·adomość o tym szczepie dotyczy roku 376. Wówczas Vinithar, następca Hermanaryka, króla Gotów, zmógł kroI a Antów Boza i zamordował go łącznie z synami i 70 władykami słowiańskimi. Antowie są przy tym związani z Wołyniem, gdyż znikają ze żródeł bizantyjskich po roku 602, jakoby po wyprawie Awarów na Wołyń 2.· �308 prze<:iwko Dulebom. W łączności z tym należy nadmienić, że A l - M a s u d i pisząc o Słowianach podaje: "Oni tworzą liczne narody. Otóż między nimi jest jeden, przy którym od początku była władza; jego król nazywał się (był zwany czyli nosił tytuł?) Magak (Madżak). Ten naród zwie się Walinjana i temu narodowi zwykły się były podporządkowywać pozostałe plemiona słowiańskie, ponieważ u niech była władza i inni królowie ich jej ulegali". Zawarte w nawiasach przypuszczenie Gerarda L a b u d Y (1948, s. 101), że wyraz Magak nie jest imieniem własnym pewnego władcy, lecz jego tytułem, jest bezspornie słuszne. Świadczy o tym fakt nie znany nie tylko naszym historykom, lecz też i Franciszkowi D v o l' n i k o w i (1949), jakkolwiek bardzo poważnie uzasadni'ałby jego hipotezę, że Antowie byli szczepem alańskim, panującym nad Słowianami. Otóż Rene G l' o U S s e t podaje (1939, s. 173), że sogdyjski wyraz modżak oznaczał u Ujgurów głowę "kościoła" manichejskiego. Moim zdaniem fakt, że Słowianie wołyńscy mieli władcę o tytule irańskim (sogdyjskim), upoważnia do wniosku, że Antowic byli alańską (irańską) formacją polityczną, jednoczącą południowych Słowian Wschodnich jak to przypuszcza Franciszek D v o l' n i k (1949). Uważam natomiast za pomysł chybiony włączanie przez niego do tej formacji politycznej Radymiczów i Wiatyczów, gdyż ich wtedy w dorzeczach Dniepru i Oki jeszcze nie było, zaś ich domniemane macierzyste siedziby w dorzeczu Wisły leżą poza granicami hipotetycznego państwa Antów. D v o r n i k włącza do państwa Antów Białą Chorwację (Chrobację podka.rpacką i podsudecką), obejmującą też i południowe stoki Sudetów objęte później państwem Slavnikoviców, natomiast Białą Serbię (łużycką) uważa za równorzędną, jakkolwiek również alańską formację polityczną. Miała ona przylegać do Białej Chorwaicji od zachodu, sięgała bowiem po Nysą Łużycką. Czyżby, ta sugestia miała spowodować u profesora G i e y s z t o r a (s. 137) wzmiankę: "Państwo polskie nie stykało się bezpośrednio, jak wiadomo, z granicami Niemiec, mając za sąsiadów wzdłuż Odry i Nysy Łu·· życkiej Słowian połabskich". Czyżby istniały jakieś względy umożliwiające uważ'anie Łużyczan Górnych za szczep połabski? Powinowactwa językowe nie pozwalają na to w sposób kategoryczny. Jest nim jedynie wzgląd antropologiczny, a mianowicie przypuszczenie dosyć zresztą prawdopodobne, że przez Łużyce Górne się.gnęła ku południowi ekspansja połabska, której przypisywać należy wytworzenie się państwowości Przemyślidów w Czecha,ch. Jeśli się zważy, że Levy Hradec był pierwotnie ważniejszym ośrodkiem niż Praga, gdyż Przemyślida Borzivoj tam właśnie wybudował pierwszy kościół w Czechach, to szczególną wymowę musi posiadać fakt, że czaszki w tym grodzie wydobyte a datowane na wieki VIII-XII posiadaj C! identyczny skład antropologiczny z teraźniejszymi pomorskimi poborowymi powiatu Starogard (J. M y d l a l' s k i, 1928) i z czaszkami z Ostrowia Lednickiego, datowanymi na wiek XlV, ponadto zaś są bardzo podobne do czaszek połabskich, datowanych na wieki VI-XII (R. A s m u s, 1902). Są to 309 l" fakty nader ważne i tak wymowne, że pozwalają na obstawanie przy połabskiej czy też pomorskiej, w każdym zaś razie lechickiej genezie państwowości Przemyślidów (J. C z e k a n o ws k i, 1951). Zresztą ten wniosek antropologiczny został już potwierdzony przez wyniki czeskich badań archeologicznych. Zdenko Van a (1952) stwierdził bowiem połabski, brandenburski czy też pomorski, a zatem lechicki charakter czeskiej ceramiki grodziskowej z okresu 800 do 950. Podkreślił przy tym, że nie nawiązuje ona do dawniejszej autochtonicznej ceramiki czeskiej i w ten sposób poświadczył archeologicznie le<:hickie nawarstwienie. Mogło ono dotrzeć przez Łużyce, gdyż mniej pra1wdopodobny wydaje się bardziej wschodni szlak, skoro zachował się na nim hipotetyczny relikt dawnej Białej Chorwacji w postaci państwa Slavnikoviców. Co prawda, należy się też i liczyć z tym, że ekspansja lechicka ogarnęła cały obszar polski, a jej dotychczas żywy ślad stanowi niezawodnie nazywanie Polaków Lachami, Lęchami przez ich południowych, wschodnich i północno-wschodnich sąsi'adów. ]=>Y0fesorG i e y s z t o l' (s. 141) oddziela Włślan od Lędz.ian i tych lokalizuje na Wyżynie Sandomierskiej, "nad Wisłą opodal Sandomierza, Zawichostu i Zmigrodu (Opatowa)", jak to zaznacza w innym miejscu (s. 115). W łączności z tym pozwolę sobie przy,pomnieć, że przy przeliczeniu materiału dotyczącego geografii wyrazów, ogłoszonego przez Kazimierza N it s c h a (J. C z e k a n o w s k i, 1927, s. 151-153), zwróciłem uwagę na ko:nieczność wyodrębnienia podówczas jesz,cze nie uwzględnianego narzecza sandomierskiego. Zaznaczyłem wtedy, że nawiązuje ono szeregiem wyrazów raczej do narzecza wielkopolskiego niż do małopolskiego. Przemawiałoby to na korzyść przypuszczenia, że narzecze sandomierskie stanowi dialektologiczny ślad ekspansji pallstwa wielkopolskich Piastów, rozpoczynającej się w drugiej połowie X w. Państwo WillIan mogło być reliktem jakiejś dawniejszej organizacji politycznej obszaru małopc.lskiego. Tadeusz L e w i c k i (1950, s. :32) komentując A l - M a s u d i e g o bierze w rachubę państwo "Wiślan-Chorwatów". Byłby to zatem analogiczny szczątek, jak państwo Slavnikoviców w Czechach. Oddzielenie Wiślan od Lędzian miałoby bardzo wymowne uzasadnienie, gdyby się okazało, że Lędzianie stanowili ongi analogiczny relikt politycz,y, jak państwo Przemyślidów w Czechach, to znaczy że są osadem pozostałym po hipotetycznej ekspansji lechickiej (połabskiej, pomorskiej, a nie wielkopolskiej-piastowskiej), przypadającej przypuszczalnie na pierwszą połowę VII w., gdyż łączyłbym z nią exodus Serbów i Chorwatów na Półwysep Bałkański. W dyskusji po ostatnim odczycie Zygmunta Woj c i e c h o w s k i e g o, poświęconym Zapisce Karolińskiej, czyli tzw. G e o g l' a f o w i B a w a rs k i e m u, Tadeusz L e h r - S p ł a w i ń s k i zwrócił uwagę na to, że nazwa szczepu Lendzaninoi, wspomnianego przez P o r f i l' o g e n e t ę, jest normalnym greckim pluralem wyrazu Lędzianin. Wobec tego, że P o l' f i l' 0g e n e t a zmarł \V roku 959, nie ulega wątpliwości, że wzmianki pochodzą �310 z okresu poprzedzającego ekspansję wielkopolskich Piastów, włączającą do Polski Grody Czerwieńskie, utracone w roku 981. Lechickiego, to znaczy polskiego charakteru etnicznego Lędzian-Lachów oczywiście nie sposób kwestionować; zresztą bardzo ostrożny Teofil M o d e l s k i (1920, s. 26) zaznacza, że Lendzaninoi "odpowiadają nazwie wschodniej i południowowschodniej Polaków", tzn. Lachom. Czy można Lędzian utożsamiać z Sandomierzanami, jak to czyni Henryk Ł o w m i a ń s k i (1954, s. 97-116), to inna sprawa. Nasuwać się tu muszą pewne zastrzeżenia. Otóż Lędzianie (Lendzaninoi) reprezentowali formację dawniejszą od Sandomierzan późniejszych, tak przeobrażonych przez ekspansję wielkopolskich Pi,astów, że odzwierciedliła się ona w ich narzecz.u. Ponadto, jeśli nawet pierwotnie nie było różnicy szczepowej między Lendzaninoi a Sandomierzanami, to przecież ich obszar musiał sięgać daleko w kierunku południowo-wschodnim, skoro przez Porfirogenetę zostali wymienieni łącznie ze szczepami ruskimi. Co najmniej musieli oni stanowić pierwotną ludność Grodów Czerwieńskich. Zdają się za tym przemawiać wyniki badań antropologicznych. Wykazują one bowiem ostro zarysowaną gra!nicę, sięgającą od zachodu i północy po dawny powiat lwowski, który do tego obszaru (lechickiego) nie należy. Są to co prawda wyniki badań nad ludnością teraźniejszą i wymagają sprawdzenia na dawnym materiale kraniologicznym, którym niestety nie rozporządzamy jeszcze. Jest wielce prawdopodobne, że historyczna polsko-ruska granica etnograficzna ustaliła się dopiero w ciągu X w. na całe tysiąclecie na linii przesuniętej ku zachodowi pod naporem mas ukraińskiej ludności rolniczej, która uchodziła ze stepów czarnomorskich przed Pieczyngami. Antropologicznie odzwierciedliło się to w charakterystycznej domieszce właściwej ludom fino-ugryjskim, a obcej Słowianom pierwotnym. Nie stwierdzamy jej bowiem u Słowian Zachodnich i u Litwinów. Nieuwzględnieniem tego przesunięcia, wyraźnie zasygnalizowanego przez brak przejściowych gwar polsko-ruskich, tłumaiczy się poniższy ustęp pióra profesora G i e y s z t o l' a (s. 140-141): "W pierwszej połowie X w., po upadku państwa wielkomorawskiego, Grody Czerwieńskie przeszły zapewne pod zwierzchnictwo Rusi, jakkolwiek utrzymywały się w nich załogi złożone z Lachów-Lędzian, którzy według przekazu Konstantyna P a l' f i r o g e n e t y płacili dań książętom kijowskim. Jednakże osłabienie ośrodka kijowskiego po śmierci Światosława (973) spowodowało odpadnięcie tego obszaru od Kijowa. Stojący tam załogami sandomierscy Lędzianie uznali, jak się wydaje, nad sobą zwierzchnictwo czeskie lub też osiągnęli na krótko samodzielność". Ze wzmianki w Zywocie św. Metodego dowiladujemy się o podboju państwa Wiślan przez państwo wielkomorawskie (w drugiej połowie wieku IX), które wtedy opanowało zapewne cały szlak podkaxpacki i podsudecki, jeśli nie całą dawną Białą Chorwację (Chrobację). Po katastrofie państwa wielkomorawskiego szlak podkarpacki musiał się znaleźć w sferze wpływów Rusi Kijowskiej, 311 skoro Chorwaci uczestniczyli w wyprawie Olega na Bizacjum, jak podaje Latopis, wzmiankę zaś A 1- M a s u d i e g o, który miał pisać w roku 943, można interpretować w ten sposób, że Ruś Kijowska graniczyła z Czechami w Karkonoszach (F. D v o l' n i k, 1949, s. 300). Jednakże pisze on dalej (303): "one cannot at any rate use it as evidence in favour of a Russian occupation of White Croatia after the Moravian catastrophe". Krytyczną dyskusję tego zagadnienia zamyka (s. 304) następujące sformułowanie: "After the fall of Moravia only the Croats of Bohemia and of the upper Dniester definitely rema~ned outside Whithe Croatia. It carried on a more or less independent existence round Cracow as its capital and other important centres lmown us as Przemyśl and Czervien until it was again subjugated by the Czechs who looked upon themselvesas the trustees of Great Moravia and by the Poles who under Mieszko were bent on gathering all the Polish tribes into one State. The Poles secured for themselves the lands round Sandomierz and the Red Cities, and it was this part of White Croatia which became the object of the contest between the Poles and the Russians of Kiev". Nastąpiło to zaś zapewne po klęsce Węgrów nad Lechem w roku 955, gdy Światosław kijowski był uwikłany w walki z Chazarami, których pańs,two zniszczył w roku 965. W tym bardzo krytycznym ujęciu czeskiego historyka nie ma zupełnie miejsca na braną przez. profesora G i e y s z t o l' a w rachubę supremację czeską na obszarze sandomierSikich Lędzian. Jest tylko mowa o pretensjach czeskich, wynikających z tego, że Bolesław I uważał się za dziedzica państwa wielkomorawskiego, czego wyrazem był akt fundacyjny biskupstwa praskiego, któremu Otton I, ze względu na Bolesława II, nakreślił granicl:; sięgającą po Bug i Styr (F. D v o l' n i k, 1949, s. 89). Był to piewątpliwie zasiąg dawnego państwa wielkomorawskiego. Wspomniani przez profesora G 1 e y s z t o l' a "stojący załogami sandomierscy Lędzianie" byli zapewne wczesnymi odpowiednikami polskich folwarków na Rusi, które po rozbiorach płaciły dań do rosyjskich urzędów skarbowych. Wreszcie należy zazna:czyć, że w tekście profesora G i e y s z t o l' a nie ma wzmianki o tym, jak i kiedy znalazły się Grody Czerwieńskie w granicach państwa wielkopolskich Piastów, jakkolwiek na mapie w wyjaśnieniu zostało podane: Grody Czerwieński.e, bełlkie i przemyskie w składzie państwa polskiego do roku 981 oraz od 1018 do 1030 i 1031 r. i' -, :.;' I --I Dla mnie największą satysfakcję stanowi stwierdzenie, że nowy podręcznik Historii PoLski, opracowany przez miarodajną instytucję Polskiej Akademii Nauk, opiera się na lokalizacji praojczyzny Słowian w dorzeczach Wisły i Odry. Uzasadniłem ją w książce Wstęp do historii Słowian (1927), dobrze znanej slawistom, gdyż została bardzo pozytywnie oceniona przez podówczas najbardziej autorytatywnego Lubora N i e d e l' l e g o, jakkolwiek przeciwstawiłem się niektórym jego poglądom. Została ona w Hi- I i :~ �313 312 całkowicie pominięta, choć w niej po raz pierwszy na mapie umieszczono praojczyznę Słowian w dorzeczach Wisły i Odry. Była to zaś zasadnicza modyfikacja cieszącej się największym uznaniem mapy Hermana H i r t a (1907), jednego z ówczesnych czołowych indoeuropeistów. Nie mniej dziwi mnie, że wśród dzieł wymienionych w przeglądzie źródeł nie znalazł się Tadeusza M i l e w s k i e g o Zarys językoznawstwa: ogólnego (1948), choćby przez wzgląd na jego liczne mapy zasięgów językowych, bardzo życzHwie przyjęty przez naukę obcą. Gdyby uwzględniono te dwa dzieła, zaoszczędzono by sobie tu z.estawionych uwag kry.tycznych. Są one wyrazem troski a to, aby dzieło wydawane przez tak poważną instytucję nie spotkało się z zupełnie zbytecznymi zarzutami, zwłaszcza że w kwestiach dotyczących I tysiąclecia n. e. zajmuje punkt widzenia tak bliski zajmowanemu przeze mnie od lat przeszło trzydziestu (T. Lehr-Spławiński, 1924). Nasuwą się tu pytanie, czyżby naszym historykom nie było wiadome, że reprez.entowane przeze mnie, razem z Józefem K a s t r z e w s k im i Leonem K a z ł a w s k i m, stanowisko było początkowo przeciwstawieniem się podówczas miarodajnym, czołowym przedstawicielom nauki polskiej, jak na przykład Jan Michał R o z wad a w s k i, prezes Polskiej Akademi,i Umiejętności? Lokowali oni bowiem praojczyznę Słowian na jakimś ściślej nie sprecyzowanym wschodzie, ustosunkowując się do całego zagadnienia bardzo sceptycznie. Podręcznik Historii Polski stwierdza, iż z biegiem lat, po mozolnych wysiłkach Dsiągnęliśmy pełne zwycięstwo. Stało się to zaś nie tak dawno, skoro nasz teraźniejszy czołowy slawista - Tadeusz L e h r S p ł a w i ń s k'i - zdeklarował się jako autochtonista dopiero w roku 1946. O całym dorobku mojej trzydziestoletniej pracy slawistycznej - gdyż dawniej byłem afrykanistą - w Historii Polski znajduje się tylko taki passus (s. 22): "Na ogół poglądy burżuazyjnej, a potem faszystowskiej nauki niemieckiej napotykały uargumentowany sprzeciw, choć sprawa pobytu Gotów na naszych ziemiach bywa'1a ujmowana z błędnych pozycji, uznających jakąś domniemaną szczególną ich rolę w rozwoju kulturowym, a nawet politycznym (W. Antoniewicz, J. Czekanowski)". Nauka obca oceniła znacznie życzliwiej mój dorobek, nie tylko afrykanistyczny, lecz też i slawistyczny. Co zaś do zagadnienia Gotów, to mogę powiedzieć z pełnym poczuciem odpowiedzialności, że badałem je sumiennie i bez' uprzedzeń. Za wielkie zaniedbanie redakcyjne uważam niezaopatrzenie makiety w skorowidze. Przecież sumienny luytyk musi je sam zrobić lub też nauczyć się omawianego działu na pamięć. Niestety, nie jest to wypadek wyjątkowy w nader ważnych publikacjach polskich historyków. Tak na przykład nie posiada skorowidzów tak dla nas ważne dzieło Gerarda L a b u d y o państwie Samona. Przypuszczam, że nie zostanie mi wzięte za złe, jeśli wyrażę nadzieję, iż najważ·niejsze pozycje podane w poniższym spisie bibliograficznym zostaną uwzględnione w zapowiedzianym wydaniu Historii Polski. storii BIBLIOGRAFIA Polski Jan Czekanowski A S m u s R.: Die Schadelformen der altwendischen "Archiv flir Anthropologie", t. 27: 1902, s. 1-36. Bevolkerung Mecklenburgs. B U g a K.: Die Vorgeschichte der aistischen (baltisChen) Stamme Ortsnamenforschung: \V. Streitberg, Festgabe 1924, s. 22-35. 13u jak F.: Skąd 1948, s. 59--114. Cze k a n o w przybyli kiJ.: S Radymicze Wstęp i do historii Wjatycze Slowian. na Ruś? Lwowska im Lichte "Światowit", Biblioteka der t. 20: Slawistyczna, 1927, t. 3, s. XII, 1-327. _ Różnicowanie się dialektów praslowiańskich w świetle kryterium ilościowego [w:] I Sjezd Slovanskych Filologóv w Praze 1929, t. 2, Praha 1931, s. 1-20. _ Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilościowej. Rozpra\vy Wydz. II PAU. 1947, Seria 2, t. 46, s. 105-154. Konsekwencje syntetyczne czeskich _ badań antropologicznych, pOlogiczny", t. 17: 1951, s. 320-338. D v o r n i k F: The Making of Central & Eastern G I' H i o U S s e t R.: L'Empire I' t H.: des steppes, Die Indogermanen, K i p a r S k Y V.: s, 48~59. _ The Earliest Die Strassburg Baltische Contact of the Russians Księgarnia A!,ademicka. L e h r - S P ł a w i 11 s k i T.: Kilka T.: Państwo und with w.: M i l e w s k i T.: Zarys + 1949, ss. IV 1-350. Volker. the Baltische Finns and Balts, Lande, 1939, t. "Oxford l, Slavonic słowiańskiej Vi świetle żródeł i tradycji histo-1948, s. 181-227. Państwo Samona. poznań 1949, ss. VIII .•. 357. uwag o praojczyżni0 Wiślan-Chorwatów wozdania PAU 1950, t. 49, s. 32. L o w m i a ń s k i H.: Lędzianie, "Slavia M a w r o d i n W. Londyn 1939. Naukowego we Lwowie 1924, Nr 2, s. 62-65. O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. Poznań L e w i c k i ]I{ Europe, Antro- 1905, t. 1, 1907, t. 2. Sprachen Papers", t. 3: 1952, s. 67-79. L a b u d a G.: Okres "wspólnoty" rycznej, "Słavia Antiqua" t. l: _ Pierwsze państwo słowiańskie. _ Paryż "Przegląd Obrazowanije w Antiqua", 4: "Spra- 1954, S. 97-116. gosudarstwa, Prace Tow. Zachodni. A l - M a s u d i e g o. t. ogólnego, Tow. Ludoznawcze, Lublin-Kraków 1947-1948. O d e l s kiT. E.: Z onomastyki i tcrminologii sprawozdania 1946. Instytut opisie drewnierusskogo językoznawstwa Słowian. Leningrad Etnologiczne, średniowiecznej, t. 1945. 1. polskie "Kwartalnik Hi-- storyczny", t, 34: 1920, S. 26. M Y d l a r S kiJ.: przyczynek do poznania struktury antropologicznej Polski i za·· gadnień doboru wojs!ł>wego, "Kosmos", t. 53: 1928, s. 195-210. )1 i e d e r l e L.: Manuel de I' Antiqiute Slave, Paryż 1923, t, l, t. 2, 1926. R. Champion. N i t s c h K.: Z geografii wyrazów polskich, .•Rocznik Slawistyczny", t. 8: 1918. p I e z i a M.: Greckie i łacińskie żródła do naj starszych dZiejÓW Słowian. Prace Etnologiczne, 1952, t. 3, s. 1-202. T Y m i e n i e c k i K.: Ziemie polskie Poznańsl,ie Van a Zdz.: Tow. Przyjaciół Nauk. Ze soucasne problematiky w starożytności. evropskeho poznań 1951, ss. XXIV praveku ..• Archeologicke -'- 834, Roz- hledy". t. 2: 1952, s. 436-442. Vas m e l' M.: Beitrage zur historischen Volkerkunde Ostem'opas, l-IV, iw:] Sitzungs-Berichte der Preussischen Ąkademie der Wissenschaften, phil. hist. Klasse. 1932, 1934-1936, [rec.] J. J. M i kko I a Baltico-Slavica 1936, s. 356-368. �315 314 E. KARWOT, K a t a log m a g i i R u d o l f a. Ź ród ł o e t n o g r at i c z n e XIII w i e k u, z przedmową Józefa Gajka (polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Prace Etnologiczne, tom IV), Wrocław 1955. 191 s. i 8 rycin. W 1906 r. ogłosił prałat śląski A. F r a n z studium pt. Das Aberglaubenverzeichnis des Frater Rudolfus ("Theol. Quartalschrift" t. 88, s. 411-436) z rękopisu lipskiej Biblioteki Uniwersyteckiej z początku XIV w. , fol. 1-18V, stanowiącego w XV w. własność dominikanina Konrada z Nysy. Franz dał przedruk spisu wierzeń i czarów i w przypisach do nich cenne objaśnienia i materiały ludoznawcze, które byłyby się przydały autorowi, gdyby był łaskaw zajrzeć do tego studium. Autora szukał Franz wśród minorytów, np. Rudolfa z Bibrach ok. 1360 r., który jednak już przez datę rękopisu jest wykluczony. Dnia 5 marca 1915 r. wygłosił wrocławianin dr Józef K l a p p e r w Śląskim Towarzystwie Ludoznawczym odczyt pt. Das i:ilteste Denkmal schlesischer Volkskunde, wydany w czasopiśmie "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", 17: 191 5, s. 17-57, pt. Deutscher Volksglaube in Schlesien in altester Zeit. Rozprawa kończy się słowami: "In Rudolfs Werk besitzen wir das alteste DenkmaI deutschen Volksglaubens in Schlesien". Studium to niezmiernie pracowite, oparte na rozległych badaniach rękopisów śląski/ch, daje łaciński tekst wykazu zabo-bonów Rudolfa, oparty na odkrytym przez Klappera rękopisie wrocławskim I Q 160 i lipskim; poza tym stwierdził Klapper istnienie księgi I dziełka Rudolfa w hanowerskiej Bibliotece Miejskiej, nr 7, fol. 148-157v, będącej widocznie kopią rękopisu wrocławskiego. Już po wydaniu odkrył on dalszy rękopis w BibHotece Miejskiej w Elblągu. Wydanie swe opatrzył Klapper apaJratem krytycznym, niemieckim przekładem i bardzo cennymi objaśnieniami wierzeń i czarów z rękopisów śląskich. Obszerne i wyczerpujące wywody o dziele, autorze, rękopisie, miejscu i czasie powstania dzieła, o źródłach i wiarogodności brata Rudolfa itd. uzupełniają całość. Karwot twierdząc, że ta praca względnie dziełko Rudolfa jest nieznane (twierdzenie dziwne choćby dlatego, że praca Klappera ukazała się w fachowym piśmie), 'podjął się tego samego zadania, ale w części podstawowej swej książki podaje właściwie tylko paraf'razę lub przekład pracy Klappera niezawsze wymieniając swego dobrodzieja. Jedyna różnica to zastąpienie tezy a niemieckim ,charakterze tych zabobonów przez tezę głoszącą ich polski 'cha-rakter. T e k s t ł a c i ń s k i jest prostym przedrukiem tekstu podanego przez Klappera, niestety, bez jego aparatu krytycznego. Zauważyłem nieuzasadnione opuszczenie, s. 20 po w. 5: Ait namque sibi diabolus: Eritis sicut dij scientes bonum et malwm, przenoszenie końca rozdziału X na s. 60, potem dowolne zmiany pisowni i błędy drukarskie, jak: 20,2 circumeunt zamiast ·circueunt, 21,7 crudi zamiast crudo, 25,28 scapulis z-amiast scapulas. Ale tekst podany przez Klappera-Karwota, tj. rękopis wrocławski, nie jest 'wolny od błędów, np. czytamy s. 22,15: ori eius i m p o n u n t, manum eius gdzie autor na pierwszym mIeJscu zapewne napisał: apponul',t (kładą na usta), a nie imponunt (kładą do ust). - 22,17 gaHinam nigram sub caLdario ponunt, c o n t r a q u a m. '. coream faciunt: czytać należy circa (tak ma rkp. lipski) quod, gdyż tańczą dokoła kotła - 22,18 trufant, ut omne, quod a m i t t i t, i n v e n i a t poniewa'żkobiety, a nie dziecko, robią te czary, czytać należy z rękopisem wrocławskim amittitur i z lipskim inveniant "aby wszystko, co się gubi, one znalazły", - 23,21 mulierem siluestrem, q u o d taunam dicimus: czytać należy quam Faurwm dicimus. - F a u n i: czytać z rękopisem lipskim Faune. -24, 26 (lapides) incendunt et postmodum f r i g i d a t o s iniciunt aque: nie studzone, lecz rozżarzone kamienie rzucano do wody, a b y je ostudzić, więc frigidandos. - 26,37 Alie sapientiores, u t p u t a n t in hQ;earte -diabolica - powinno być: Alie sapientiores, utputa in hac arte d. "Inne bieglejsze, mianowicie w tej sztuce diabelskiej". _ 26,38 ponunt sub se a l i q u o s digitos - czytać należy aliquot digitos, gdyż kładą pod siebie nie jakieś palce, lecz kilka palców. - 27-41 b: c o nt raillam materiam invenies tu contra (przeciw) jest bez sensu, autor pisał circa (por. nr 17). - 28,43 koniec: Q u i d hoc non ydolatriam appeIlemus? quid w wykrzyknikach lub zdaniach pytajnych ma często znaczenie quam (jak), więc ostatecznie jest tu możliwe. Staranniejsi pisarze i takim jest może brat Rudolf - używają jednak qui (=qui jakim sposobem, jak), i to byłoby tu odpowiedniejsze. - 48,46 puerum die d o m i n i c a natiuitatis super vaccarn ponunt wydawca tłumaJczy to za Klapperem: "W niedzielę po urodzeniu sadzają dziecko na krowę". Chodzi tu o przejęty z kultury rycerskiej zwyczaj sadzania dwuletniego chłopca w dzieJ', jego urodzin na rumaka. W sielskich warunkach sadzano chłopca na krowę, jako przyszłego pastucha i gospodarza. Ale oseska dopiero co urodz,onego chyba nie posadzono tak (chociaż rękopis lipski pisze: n a t u m, tj. "dziecko urodzone w niedzielę"). Poza tym - i to wydaje mi się ważniejsze - die dominica natiuitatis, znaczy "w niedzielę urodzenia", zwrot to nie tylko niejasny, ale właściwie nic nie znaczący. Sądzę więc, że autor napisał dom~nice "w dzień Bożego Narodzenia", kiedy to różne zwyczaje i obrzędy były w użyciu. Karwot dodał do te~o przedruku, tak jak Klapper, p r z e kła d p o Is k i. Wyznaję, że przeklaidem tym się nie zachwycam, gdyż w znaczniejszej mierze jest to przekład niemieckiego tekstu Klappera niż oryginału łacińskiego, więc par-afrazą, a to pa'rafrazą już interpretującą i dlatego mniej obiektywną. Ale poza tym są w tym przekładzie (jak też u Klappera) nieścisłości, np. (podaję tylko moje sprostowania) s. 20 "Już Ewa przekazała jad bałwochwalstwa. wsączony przez ... węża, mianowicie więcej wiedzieć niż trzeba, przede wszystkim swoim córom, głupim kobietom" a -nie znaj ac siebie samych w wielu próżnościach, przez nie uprawianych, ~obią sobie bogów obcych" .:....."przez mądre badanie przekopaj ścianę, a ty zobaczysz wiele gadów i największe obrzydliwości" - 20,2 "Chodzą z dzieimponunt, 1 l, �316 317 ckiem d~ko~a og~ia". - "Rysia i lisa i zająca śpiącego." Także komentarz s. 104 o wilku zamiast o lisie, s. 106 o lisie, wiI:ku i zającu. _ 21,4 "aby dZiecI odpoczywały" - "pilnie też o słowa" . - 215 , . " P oza t ym g d y pro:adzone są z. miejsca porodu do łóżka". - 21,8 "soli, z których 'liżą;'. ~1,1? ,:odgryzaJ~ zębami trzy kawałeczki, które sproszkowawszy dają". _ 21,13 :,z.~z~łem węzlastym". - 22,15 "obrusem ołtarza (bo ołtarz jest w kulcie chrzescIJansklm mensa, stołem) pocieraj a jego twarz" - 2917 Wł" kł d . h" . . -'" aznl w , a aJą po. c rzcle, ... zelastwa, czarną kurę pod kocioł, dokoła którego tan~zą zapahwszy swiatła". Klapper i za nim Karwat tłumacza' Do kąpieli po c~rzcie", co jest możli\ve, ale tu nieprawdopodobne, po~ie~aż ma~y tYIl~OJedno.orzeczenie kładą, odnoszące się do ziaren, żelastwa, kury. -. _2,20. ,.1 w~zelk~ch chorób'.'. - 23,21 "aby dziecko Fauny płakało, a ich milczało, l. wiele mnych lekow pełnych nierozsądku robią dla dzieci aby był! .spokoJne lub uczone". - 23,IX "Poza tym dziewczęta, przez n.iegodziwe mysh zbyt oddalone od Boga, które wyobraża dziewczyna, umarła w domu wskrze~zona p~zez Jezusa, ... napisane (Ps. 52,6): "Którzy się IUdzio~ po~obaJą, pohanbl~m są, bo je Bóg wzgardził". - Powiedzenie Augustyna WZięte z Enarrat, m Ps. 21 Migne. PL XXXVII .p 1631 _ A F ) 23 22 P t· . . ' , . . ranz., ". o o Więc wy.m.awlaJą nad wodą kąpieli pewne słówka". _ 23,23 .,Nad. zlOłaml . :. mawiają pewne nie, jak twierdzą, błog,osławieństwa lecz :acze:1 przeklenstwa". - 24,24 "Jakimiś słowami zwracają się do ksi~życa I gWiazd" . - 2424 " l'Iczne I". rozne czary" - 24 25 ,." .b' up ra,WlaJą k" . ,,,w nocy. pas I ... , mczego tej. nocy". - 24.26 "imiona i rozżarzą je w ogniu i potem w c~lu Ich s~udzem~ wrzucają dó wody, i który wtedy wyda jakiś syk" (nawiasem .m~wląc, Jest to świadectwo dla gotowania za pomocą rozgrzanyc,h kamlem, tzw. stone-boilers). 25,28 "Aby były kochane robia mezom z• wy d Zk '''1'III wspo ·'1' ne] swej , chuci krzyż na pleca'ch". _ 2531 ' . d . pokarmu 'n'" apoJu. _. 25,32 "Podobme" usmlercając . ' "o .' ~ serce kury w pochwie n:0':1 I pr~szkUJąc dodawają mężom do pokarmu". Nonsens swego przekładu przeJał Karwot od Klappera 2534 P , ".': , "oza tym pokrzywę ochrzczoną wł~snym moczem (wlęcspozywano pokrzywy). - 2637 b: Te obrzydliwosci w tym d"·' . '" , , ,prze' mlOCle I Wiele Innych znajdziesz, o cherubinie, je.~li ostrozme badaJąc przekop as z ścianę przy spowiedzi" _ 27 42 dla 'kr 'l .' . b kt· . . '" o owe] me a, orą gmm nazywa pania ~ Holda"~ . - 2843 . "~ domowych ,okt·ry c h gmln nazywa. stetewaldiu . " a czasem za domem, garnki ... nigdy za dom niczego me wylewać" . " "Jak tego nie mamy nazwać bałwochwalstwem?"28,45 ."drz~wka. tak że słusznie można by powiedzieć takiemu kościołowi, co,. megdys powiedziano bałwochwalczej bóżnicy (.Jeremiasz 2,20): "Pod kaZdYn:,drzev:em gałęzl~tym. pokładałaś się ty, nierządnico". - 29,52 "Poza :ym ,~toz wyhczy zaklęCIa merządnic, bluźniercze błogosławieństwa starych b~b? - 29,53 ",Poza ty~ chcą~ jak Bóg znać przyszłość uważają na sny, wlerzą w znakI, o.gląda~ą ogme. leją kipiący ołów". _ Także przekład l11nych mIeJsc proSI o wIększą ścisłość, np, s. 60: "wie bowiem, że (l Cor. , ' 5,6=Gal. 5,9) "trocha kwasu wszystko ciasto zakwasza". - 61 (Psalm. 24,4:) "Niechaj będą zawstydzeni wszyscy, którzy nieprawość czynią bez przyczyny, podobnie też oszukujący przy pomocy sztuki magicznej". - ,,0 nich mówi Augustinus: Ta płochość sztuk magicznych panowała. " w przeciągu bardzo wielu wieków na całym świecie: i dzięki ich wynalazczości są haruspi6a, to jest obserwowanie ołtarzy, auguria, to jest zgadywalllie przyszłości z głosów ptaków, 'Pyromancja, to jest obserwoW1anie ognia, aeromancja - powietrza, hydromancja - wód, od hydor, co znaczy woda, nigromancja, i wiele innych". - s. 63 "ten niech wie, że wykroczył przeciw wierze chrześcijańskiej i chrztowi i jako poganin, i odstępca, i wstecznik, i wróg ściągnął na siebie ciężki gniew Boży .na wieki, chyba że przez pokutę poprawiwszy się 'z Bogiem pojedna". Tekst ten nasuwa cały szereg pyta'ń, na które u autora daremnie szu'kamy odpowiedzi. Położenie bowiem jest takie, że tekst brata Rudolfa, jak każdy pomnik literacki, - pod względem formalnym podlega kompetencji filologa, który go odczytuje z rękopisów, ustala jego brzmienie. określa rodzaj literacki, czas powstania, źródła hterackie itd. Dopiero tak przygotowany tekst może służyć za .podkład pod dalsze badania naukowe, Sumarycznie z wkładem znacznego trudu zrobił to Klapper i dla przygodnej rozprawy to mogło wystarczyć. Ale z chwilą, gdy temu tekstowi nadaje się wyjątkowe znaczenie, podbudowa dokumentarna musi być odpowiedlllio solidniejsza i daleko staranniejsza. Dla ,krytyki tekstu wchodzi w Tachubę w pierws7.ym rzędzie rękopis rudzki (=wrocławski I Q 160), ponieważ jest najstaTszy: ale sumienność naukowa naka;z,uje uwzględnienie wszystkich znanych rękopisów i okre,ślen:ie wzajemnego ich stosunku, wynotowanie ich różnic. naj starszym rękopisie, datowanym według pisma na rok 1275, wiadomo nam, źe nie jest oryginałem (autografem) dzieła brata Rudolfa, ponieważ zawiera znaczną ilość błędów tekstowych: p07JW1alato na dalszy wniosek, że obok tego rękopisu nie było w Rudach drugiego rękopisu tej Summa de confessionis discretione, w szczególności, nie autografu, gdyż zwyczajem klasztornym popraJwiono by kopię tę według oryginału. Klapper (s. 57) s'kłonny jest p.rzyjąć, że kopia ta powstała w samych Rudach, ale przyznaje: "Dass łIer Codex im Klaster selbst abgeschrieben ist, kann nicht erwiesen werden". KalI'wot wie więcej (s. 11): "Rękopis ten ... został bezsprzecznie napi,sany w Rudach" - 'bezsprzecznie' dlatego, że nie ma na to cienia dowodu. Zostaje jedynie możliwość, że go napisano, tzn, z pożyczonego z innego klasztoru egzemplarza, wtdocznie też już wadliwego, przepisano w Rudach. W każdym razie praca nad rękopisami jest palącym dezyderatem, tym bardziej że rozmieszczenie rękopisów zdaje się wskazywać na popularność dzieł brata Rudolfa w środkowych Niemczech. ° ° a u t o r z e i c za s i e p o w s t a 11 i a dzieła mówi Karwot szczegółowo. Autor przedstawi,a siebie sam w wierszowanym dystychu rękopisu lipskiego (Franz s. 413): �318 319 Oro Rudolf1ls ego, ut pro mercede labarum Quod sedile rago michi se des in arce polorum. Ze był cystersem, wnioskujemy z faktu, że z predylekcją w kazaniach cytuje Bernarda (Klapper s. 28 = Karwot s. 8 z przyp. 18, bez wymienienia ~lappera) .. Ch~~ Karwot przyznaje (s. 8), że "o jego osobie, poza imieniem l przynaleznoSClą do zakonu cystersów, nie wiemy prawie nic" twierdzi ni stąd, ni zowąd: "Jednym z przedstawicieli pierwszej generacji ~ystersów ~udzkll:h był brat Rudolf". Dowodzeniem tej tezy jednak się nie trudzi _ l słuszme, bo to tylko postulat w jego systemie magii polskiej. Otóż twierdzenie, że Rud.Olf był w Rudach, jest nie tylko wysslane z palca, ale i sprzeczne z f~ktaml. Autorowi zależy oczywiście na tym, aby wydrukowany spis zabobonow udokumentować jako materiał etnograficzny, zebrany w samych Rudach, i dlatego mu potrzebny Rudolf w tym klasztorze. Ponieważ klasztor ~owstał 1252 r. (z przywilejem 1258 r.), Rudolf musiałby tam być ~ drugieJ połowIe XIII W. i tam napisać swoją Summa; ale wskazaliśmy JUŻ na to, iż nie może być mowy o tym, że w Rudach był autograf. Skoro tam nie było autografu, nie było i brata Rudolfa. Nawelt nie pomaga komPli:kowanie sobie chronologii, żeby polską magię zrobić starszą o kilkadZI.esląt lat. Na podsItawie bowiem zupełnie innych założeń (że brat Rudolf to :ysters w środk:owy,ch Niemczech, który swe kazania pisał jeszcze za zyCla cesarza Fryderyka II) Klapper (s. 24-26) datował powstanie dziełka m~ędzy 1236-1250 r. - dla Karwota założenia ,te są bez znaczenia, ale mImo to przejmuje jego wnioski (s. 12 z przyp. 4,1 z Klappera ale nie wymieniając go), lecz równocześnie przenosi Rudolfa z Niemiec 'do Rud gdzie wtedy jeszcze nie było klasztoru, i ewentualnie do Jędrzejowa. ' Wszystko to są pomysły wiszące zupełnie w powietrzu, albowiem teoretyczna możliwość jeszcze nie jest argumentum, nawet nie cieniem faktu. Przeto zwracamy się znów do tekstu tych zabobonów. J ę z y k i e m tego zabytku jest lacina kościelna, będąca w XIII wieku sztucznym językiem Hterackim, na którego ukształtowanie, prócz nieprzerwanej tradycji szkolnej, wywierały przemożny wpływ dwa czynniki: łacina Pisma świętego i liturgii oraz języki narodowe, zwłaszcza romańskie, ponieważ główne ośrodki oświaty mieściły .się we Francji i Włoszech. Poza tym wykład, mający za przedmiot spowiedż, przesiąknięty jest terminologią kanonistyczną, gdyż od wczesnego średniowiecza prowadzono upartą walkę z zabobonem, i to w dwóch kierunkach: tępiono tradycyjne resztki pogaństwa (nazywano je paganiae) oraz nowotwory, krzewiące się szczególnie silnie na gruncie sakramentaliów (np. święcona woda, święcone, krzyż, błogosławienie), ale i sakramentów (woda do chrztu, chryzma, eucharystia itd.). Spowiednikom, którzy w pierwszym rzędzie prowadzili tę walkę z racji swego urzędu, ułatwiono to zadanie przez sporządzenie zestawienia ZJakazanych wierzeń i praktyk. Najstarsze to frankoński lndiculus superstitionum et paganiarum synodu w Liftinae (r. 743 lub 745): tę inicjatywę kościelną '!' " I podjęła potem też administracja państwowa, jak o tym świądczą Capitularia Karola W. (r. 769-771). Takie zestawienia wespół z polemiczną homiletyką (jak Cesariusa z Arelate: "praedicationes contra sacrilegos et aruspices,. contraque augures, lignicolas, fonti,colas fecit", zachowane jako ps.-augustyńskie Sermo 198 De calendis lanuariis, Sermo 278 De auguriis itd. Martinus de B r a c a r a Correctorium rusticorum, potem Homilia de sacrilegiis itd.) weszły jako żelazny trzon do podręczników kanonicznych (libri penitentiales) i spowiedniczych (tzw. confessionalia), ułożonych w części praktycznej według dekalogu: więc przy pierwszym punkcie włączono egzemplifikację wziętą z literatury i rozszerzoną dowolnie nowymi przykładami życia. Brak nam dotąd corpus dokumentów tej walki, które dla etnografii europejskiej zawierają hardzo cenny materiał. W późniejszym średniowieczu, w miarę mnożenia się podręczników dla księży, było tych wykazów coraz więcej: z chwilą objęcia przez inkwizycję dominikańską kierownictwa w prześladowaniu czarownic weszły te spisy zarówno do podręczników inkwizytorów kościelnych, jak i świeckich, gdyż im powierzono egzekutywę w tej akcj,j. Jest to więc osobna i niezwykle obszerna gałąź tradycji literackiej, której przedstawicielem jest Summa brata Rudolfa. Etnograf przypadkowo. natrafiwszy na taki tekst, skłonny jest do wyolbrzymienia jego znaczenia. bo nie zna morza tej liter,a\tury i jej charaikteru międzyczasowego i międzynarodowego. Tu Ryszard Berwi'ński już sto lat temu lepiej widział i ocenił, sytuację, przypisując klerowi i w ogóle elementowi niepolskiemu doniosłą rolę w imporcie cz.a,rów, zabobonu, lecznictwa ludowego itd. Ten moment wiekowej tradycji literackiej dlatego jest tak ważny, ponieważ w średniowieczu rodzaj literacki stanowił nie tylko normę i wzór, ale równocześnie też był źródłem materialnym nowych utworów, mało różniących się od swoich poprzedników. Nie mamy powodu przypisać Rudolfowi więksrej oryginalności niż innym: porównać to można z naszymi gramatykami szkolnymi, różniącymi się objętością, rzadko nowym układem, jeszcze rzadziej nowymi paradygmatami. Oryginalność najwybttniejszych, jak np. Alberta W., Tomasza z Akwinu, jest bardzo względna, u maluczkich jak brat Rudolf ceniono zdrowy sąd w kompilowaniu. To nas prowadzi do zagadnienia ź ród ł a i a u t e n t y c z n o ś c i spisu zabobonów brata RuJolfa. Jest to zagadnienie centralne, bo ono rozstrzyga o wartości spisu dla ludoznawstwa. Dlatego też Klapper (s. 52-55 Quellen und Glaubwiirdigkeit des Frater Rudolfus) i Karwot (s. 57-66 Rozdział V, Oryginalność i wiarogodność Katalogu magii w bardzo ścisłej zależności od Klappera) omawiają je szeroko. Klapper stwierdziwszy. że tematowe styczności z Dekretem Burcharda (Holda, Fauna, trzy rybki) z powodu istotnych różnic o niczym nie świadczą: tylko ofiara dla trzech sióstr (nr 47) jest możliwym, choć mało pra'wdopodobnym zapożyczeniem z Burcharda. W ogóle .,ma się wrażenie, że cały spis zabobonów jest opo- ii, i �321 .320 wieścią człowieka, który doskonale znał i sam praktykował zabobon ludowy. Za tym przemawia porządek wierzeń i czarów odnoszących się do urodzenia, chrztu, małych dzieci, urody kobiecej, małżeństwa i miłości, niepłodności, szczęścia w domu, do nierządnic i starych bab. otóż autor podaje, że spotkał taką kobietę i z nią mówił. Rozmowa musiała być szczegółowa: kobieta twierdzi, że anioł uczył ją wszystkiego. Zatem spis zabobonów Rudolfa jest prawdopodobnie ska;rbcem wiedzy tajemnej, wypytanym w spowiedzi od Niemki z ludu, wiedzy jeszcze żywej przed połową :X;In wieku". Ludowość tych czarów potwierdza Klapperowi fakt, że Rudolf od rozdziału X zupełnie odrębnie przedstawia uczoną, romańską tradycję magiczną na podstawie Dekretu Gratian.a. Nietrudno wykazać zwodniczość subiektywnego wrażenia ludowości itd., ,~tóremu uległ Klapper. Karwot przedstawia to samo obszerniej i wymowniej. Jak Klapperautor nie przyjmuje źródeł literackich dla tego -spisu, lecz twierdzi, "że u Rudolfa występują rzeczywiście konkretne fakty, praktyki ,ludowe bez przeróbki literackiej. Tu ma swoje uzasadnienie autentyczność i wiarogodność przekazów Rudolfa. Owo bezpośred~ie czerpanie danych materiałowych z otaczającego środowiska stanowi o wartości źródłowej Katalogu magii dla kultury polskiej Xln wieku" (s. 60). Ta obrona auto'chtonizmu polskiego wymienionych przez Rudolfa wierzeń i praktyk jest bardzo wymowna, ale i goło.słowna. Twierdzenie to stoi anegdotą podaną przez Rudolfa w rozdz. X (vidi feminam doctricem huius fanta,sie itd. - widziałem nauczycielkę tego urojenia, którą diabeł pod postacią anioła stróża ucżył tego zabobonu), mówią'cą o spotkaniu Rudolfa z taką czarow:n<icą. Anegdot tego typu mamy kilkanaście w Dialogu CeslaTiusa, Jak u b az V i t r y i in. - XIII wiek bowiem to jeszcze nie era prześladowań czarownic, które nie musiały się ukrywać i w najlepszej kOi1'Il~tywie'z klerem popisywały się swą umiejętnością, bo kler podzielał ich wiarę, jak widać z Antipocras dominikanina M i koł a j a z Polski. Jakim prawem wolno wnioskować z tego spotkania, że Rudolf o wszystkich zabobonach przezeń wypi'sanych dowiedział się dopiero z ust kobiet rud.1Jkich, jemu się przyznających? Pewnie, nie wykluczam, że stary spowiednik jak Rudolf, który teraz poucza młodego, o co .i:jak ma pytać kobiety w konfesjonale, mógł to i owo podać ze SIWejpraktyki - ale zasadniczy zrąb tego spisu ma źródło swe w tradycji literackiej; źródło formalne i materialne, a to - ponieważ nic nam nie wiadomo o takiej tradycji rodzimej - w tradycji niepolskiej. Zresztą spróbujmy określić, na jakie ośrodki kultury wierzenia i czary wskazują - ograniczamy się do ośrodka polskiego, niemieckiego, romańskiego. Taka wstępna analiza treści jest pouczająca, bo orientuje badacza. Bezspornie niepolska jest glosa s. 23.21 (mulierem siluestrem quam Faunam dicimus): oczywiście Fauna nie odnosi się do żadnego ludowego języka, lecz jest dotąd nie spotykanym femininum do Faunus, zjawiającego się w wiekach średnich tylko w uczonych spisach bóstw starożytnych. Tak i Fauna jest terminem :' , .. .\\, , I.'" wybitnie uczonym - ludowym więc jest mulier siluestris. W dicimus brzmi jakoby przeciwstawienie: .,którą my, mianowicie uczeni i inteligenci mówiący po łacinie, nazywamy Faunę". Dlatego też nie ma co wspomnieć o Faunigenae poetów rzymskich (Ovidius, Statius) mogących potwierdzić wierzenie w dzieci Fauna. - Bezspornie niemieckie jest s. 27,42 (regine celi quam dominam holdam vulgus appellat, ut eas ipsa adiuuet): autor (s. 59) daje nam dialektyczną dyskusję o różnicy Holdy Burcharda od HoJdy Rudolfa zamiast rzeczowego komentarza. Regina celi jest właściwie liturgicznym przydomkiem Matki Boskiej: i że o niej myślał Rudolf, jest pewne. Ale pierwotny zwyczaj ludowy tu opisany odnosi się w rzeczywistości do słońca, którego równanie przypada według pierwotnego kalendarza na dzień Bożego Narodzenia i które odtąd zbliża si.ę ku ziemi. Że wśród ludu rola słońca wyrażała się w formach kultu, widzimy chociażby z traktatu De superstitionibus M i koł a j a z J a w o r a (z r. 1407, Franz s. 170): "Sic noui unam vetulam que credidit solem esse quasi deam vocans e'am slanctam dominam et alloquendo solem benedixit per cum sub crehs verbis cum obseruancia quadam supersticiosa: que dixit se plus quam 40 annos credidisse hoc et multas infirmitates curasse" (tak znałem jedną staruszkę, która wierzyła, że SłOlke jest jakoby boginią, a nazywała je "świętą Panią" i wzywając Słońce błogosławiła jego imieniem pewnymi słowami wymawianymi z jakąś czcią zabobonną: twierdziła ona, że w to wierzyła ponad 40 lat i wiele chorób tak leczyła). Zapewne nie ona jedna tak wierzyła. I zabobon analogiczny o księżycu (na widok nowiu czczą go klerycy i nawet m8Jgistri na kolanach i mówią: Bis got wilkom newer mon holder her, mach mir myns geltes mer, tj. Bądź pozdrowion, miły panie Nowiu, pomnażaj moje pieniądze): panuje prawie do dziś dnia -: z tego wynika, że holda jest pierwotnie przymiotnikiem (do żeńskiego sonne, tak jak holder do męskiego mond), który stał się przydomkiem Słońca. Ow gmin (vulgus prosty lud), który gościa nocnego nazywał Holda, mógł być tylko niemiecki: bo nic nie stało na przeszkodzie, skoro już Rudolf uważał za wskazane przytoczyć terminy gminu powiedzmy polskiego, pisać np. Swietlana. Bezspornie ni,emieckie jest wreszcie s. 27,43 (diis penatibus, quos stetewaldiu vulgus appellat): Rudolf d,je tu obok siebie dwa teTminy oznaczające bogów domowych, klasyczny i uczony di penates i ludowy stetewaldiu, niewątpliwie niemiecki; na polski termin nie natrafił. To są jedyne oczywiste dane. Anailiza treści daje podobny rezultat. W przedmowach czytamy mądre słowa o metodzie retrogresywnej: stosowana do tego tekstu wskazuje na zwyczaje południowe, np. s. 20,1 oseski w workach do dziś, aby je chronić od much i komarów, 2 okrążenie ognia z dzieckiem na rękach - amphidromia, jako przyjęcie dziecka do grona rodziny, 5 prowadzenie rodzicielki z podłogi, na której rodziła, do łóżka, 6 dotyk żelaza jako ochrona przed demonami, 7 ligarnentum, zwykle czerwonego koloru itd. To wszystko praktyki południowe, sięgające do staro21 "Lud" t. XLIII �322 żytności klasycznej. Specyficznie polskiego lub chociażby słowiańskiego wierzenia lub praktyki nie znalazłem w tym spisie. Zostało jeszcze zagadnienie n a r o d o w o Ś c i brata Rudolfa, które oczywiście wszystkich najbardziej pasjonuje. Mamy przed sobą trzy umotywowane wypowiedzi. Pierwsza to A. Franza (s. 413): "Seine deutsche Nationalitiit bekunden die in dem Traktate stehenden deutschen Worte: holda und stetewalden". Drugą wypowiedź zawdzięczamy Klapperowi (s. 27): "Bewiesen wi1rd seine Herkunft auch durch die deutschen Glossen", więc tak jak Franz. Ale Klapper pomnożył liczbę glos o jedną z kazań: brat Rudolf zarzuca księżom, że dbają o modne loki, zwane erol, ale nie o tonsurę (s. 27). Glosa ta jest dlatego ważna, ponieważ w spisie zabobonów mógłby ktoś uważać glosy niemieckie za przejęte ze starszego źródła, w kazaniu zaś wyszydzającym modne przywary kleru takie twierdzenie jest niemożliwe. A ponieważ autorem kazań i spisu jest jeden i ten sam brat Rudolf, to i glosy niemieckie pochodz.ą z jego pióra i świadczą o niemieckości autora. - Trzecia wypowiedź, Karwota (s. 9), opiera się na świadectwie Długosza (um. 1480), że cystersi ,.z Jędrzejowa (ufundowane'go 1140 r.) byli pochodzenia francuskiego i włoskiego", jak Długosz dodaje, "bez wszelkiej domieszki Polaków". W pierwszym okresie klasztoru tak zapewne było, ale już w początku XIII wieku Polak Wincenty Kadłubek jest tam zakonnikiem: że już dość dawno przed Długoszem Polacy wolny mieli dostęp, wynika ze słów Długosza: .,prawie do naszego czasu". Karwot jest zdania, że "naj słuszniej będzi.e uznać Rudolfa za potomka ziemi francuskiej, z wykluczeniem niemieckiej... Zresztą dla strony merytorycznej przeka~anych przez Rudolfa materiałów etnograf'cznych sprawa jego narodowości nie posiada znaczenia istotnego. Jędrzejów pomimo francuskich i włoski.ch zakonników był polski i niemniej polskie były Rudy i brat Rudolf". Nie bardzo się wyznaję w tym rozumowaniu ale to ostatecznie też "nie posiada znaczenia istotnego": bo już wiemy, że brata Rudolfa nie było w Jędrzejowie ani też w Rudach i poza tym glosy niemieckie w jego pismach świadczą, że jednak był Niemcem. O tych glosach mówi Karwot s. 161 n. i stwierdz.a, że Rudolf "wobec braku rodzimej nazwy dla demonów domowych wybrał dla nich określenie [stetewaldiuJ, które nie jest imieniem własnym, lecz nazwą ogólną, gatunkową". Analog::cznie "połączenie wiadomości [nr 42 ;laJstawiania stolu dla królowej niebios] z terminem holda jest przypadkowe i nieistotne" itd.: że tak nie jest, pokazalem w swej uwadze o numerze 42. Natomiast nie zdradza Karwot ani słówkiem. dla'czego Rudolf używa dla określenia tych istot właśnie n i e m i e ck i.c h nazw i za autentyczność' ich brzmienia poręcza mu vulgus, prosty lud. Nie mówi Karwot o tym, bo możliwy jest tu wniosek tylko jeden: ten prosty lud, którego praktyki Rudolf opisuje, to lud niemiecki; i Rudolf sam jest Niemcem, jak o tym świadczy glosa ero!. Nic nie wskazuje na to, że ci Niemcy byli kolonistami na gruncie polskim lub że brat Rudolf był zakonnikiem w polskim ldasz- 323 torze. Działał on zai)ewne w rodzimych Niemczech i tylko kopia jego dzieł zawędrowała na Górny Śląsk w drugiel łJo1()wie XIII wieku. Tak okazuje się cała konstrukcja tu omówiona "u.ornkiem z kart". Ograniczam się do uwag tych o samym tekści.e, o samym więc obrazIe· reszta książki daje do tego obrazu tylko ramę. Tekst zapewne zasługuje na dobry komentarz, bo jeszcze nie jest dostatecznie rozszyfrowany cenne uwagi dali Franz i Klapper, niejedno też Karwot. "Analiza etnograficzna Katalogu magii Rudolfa" (s. 61-168) jest przy obecnym stanie naszej wiedzy o dziele Rudolfa tylko dowolną glosą polonistyczną do utworu z pewnością niemieckiego. Glosa to zresztą ba!'dzo ogólnikowa, bastianowsko szerokoświ'atowa: dziwię się temu odrodzeńiu prądów, przezwyciężonych w mojej młodości. Ryszard J. BURSZTA, Szk ic e Wydawnicza 1955, ss. 239. z d ziej ów w s i, Ludowa Gansiniec SpóŁdz.telnia Wymieniona publikacja obejmuje plęC szkiców, będących samodzielnymi rozpI'1awkami, poświęconymi dziejom wsi - i to właśnie stanowi pewną spójnię wewnętrzną, pozwalającą na uzasadnione złączenie ich w jedną całość, pod wspólnym ty,tułem. Są to istotnie tylko s~klice, gdyż autor rozpatruje w nich poruszone zagadni.enia tylko pod pewnymi aspektami i przeważnie tylko na podstawie fragmentarycznego, niejako przygodnego materiału źródłowego. Ponadto prawie wS'zys·1lkie te rozprawki (a zwłaszcza dwie ostatnie) noszą jeszcz.e pewien szczególniejszy charakter, mianowicie są nacechowane naturalnym, zdrowym regionalizmem, biorącym swe źródło w tym fakcie, że omawiane w nich stosunki odnoszą się w większej lub mniejszej mierze do wsi ojczystej autora (Grodzisko, pow. Łańcut). Pierwsza rozprawka omawia ciężary feudalne chłopów związane z dawnym spławem wiślanym. Jest to zagadnienie bardzo doniosłe, a w dotychczasowej literaturze naukowej w małej tylko mierze zbadane i omówione 1. By unaoczmić ważność tego zagadnienia, wystarczy wskazać na wielką rolę, jaką spław wiślany odgrywał - począwszy od XV w. w życiu gospodarczym Polski a której to sprawie już znacznie więcej uwagi poświęcano w badania;t naukowych. Flisactwem natomiast zajmowano się raczej od strony obyczajowo-technicznej i z tego powodu było ono glównie przedmiotem zain.teresowań etnografów, a także innych pisarzy, nie wyłączając poetów, których pociągał pewien - jak autor trafnie określa - "romantyzm" tego zawodu. Na te okoliczności zwraca autor uwagę we wstępnej części swej rozprawki, a następnie przechodzi do omówienia samego spławu wiślanego, zaznajamiając czytelnika z różnymi techni'cznymi stronami tego transportu, 1 Należałoby tu uwzględnić także pracę: Studium 21· z historii prawa polskiego, PAU. P. D ą b k o w s k i, Przewóz S. 2, t. 32, s. 196 i n. wodny. �324 325 jak przystanie ("pale"), tratwy, spław dr cwa, statki, ich budowa i obsługa itp. Następnie przedstawiono cit:zary spławne feudalnego chłopstwa, zwracając zwłaS71>2auwagę na ich wielką różnorodność. Obejmowały one główHl~ trzy kategorie posług: udział flisaków w spławie, prace związane z przygotowaniem przedmiotów, potrzebnych do spławu i obowiązek dowozu do rzeki zboża i innych towarów, które miały być spławiane. W dalszym ciągu omawia autor sprawę najmu do flisu, który bywał bądź przymusowy (z własnych poddanych) bądź też wolny. Ten ostatni był nawet dość szeroko stosowany (także z własnych poddanych), zapewne ze względu na szczególną "fachowość", jakiej flis wymagał. Jako główny teren obserwacyjny służy autorowi z jednej strony latyfundium sieniawskie, obejmujące dobra Sieniawskich położone w dawnym województwie ruskim, na wschód od Sieniawy, nad Sanem, gdzie też znajdował się główny port rzeczny tych dóbr, z drugiej zaś latyfundium arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, obejmujące różne kompleksy dóbr położonych zarówno w Wielkopolsce, jak na Mazowszu i w Małopolsce. W końcu (s. 44 i n.) autor zwraca trafnie uwagę na okoliczność, że te ciężary spławne mogły być i były swobodnie przez feudałów zwiększane, gdyż zazwyczaj nie były one w inwentarzach tak szczegółowo opisane, jak inne powinności poddańcze. Drugi szkic dotyczy dziejów własności gromadzkiej, wśród której autor wyróżnia trzy rodzaje: lasy, pastwiska i tzw. "gminne". Tu bierze się pod uwagę głównie ten ostatni rodzaj, tj. "gminne", które obejmowało różne wspólne grunty gromadzkie, leżące bądź wewnątrz osady, bądź też obok zabudowań wiejskich. Najczęściej stosowaną naZiwą - szczególnie na terenie Polski południowej - na określenie "gminnego" był termin nawsie. Nawsie występuje już od naj dawniejszych czasów we wsiach polskich, gdyż było ono związane z dawnymi sposobami gospodarowania wiejskiego. Głównie bowiem było ono reprezentowane przez wolny plac, położony w środku wsi, na którym znajdowały się zbiorniki wody do pojenia bydła i.tp. i na którym ponadto wykonywano wiele różnych czynności gospodarczych. Autora interesuje szczególnie sprawa własności "nawsia", zarówno w czasach średniowiecznych, jak i w dobie póżniejszej, oraz wpływ folwarku pańszczyźnianego na tę własność gromadzką. Kończą tę interesującą rozprawkę uwagi o gospodarowaniu "nawsiem" w Małopolsce, gdzie niejednokrotnie na "nawsiach" wyrastały miasteczka (np. we wspomnianym wyżej Grodzisku) 2. W inne okolice a mianowicie w górzysty teren Zywiecczyzny, przenosi nas autor w trzeciej rozprawce, poświęconej rozpatrzeniu zagadnienia we2 'Na s. 59 znajdujemy wzmiankę o sądzie grodzkim w Przeworsku. Zaszła tu omyłka, gdyż w Przeworsku grodu sądowego nie bylo, tylko odbywały się tu sądy ziemskie 1 z akt tego sądu informacja odnośna została zaczerpnięta (Zob. A., G. Z. XIII, s. 215). wnętrznego rozrostu wsi. Jest to niewątpliwie bardzo interesujący problem, w literaturze dotychczasowej tylko mimochodem poruszany. Chodzi tu o zorientowanie się, jakie czynniki decydują o rozroście wsi, o jego formie (zagęszczaniu, rozszerzaniu lub przedłużaniu się wsi, powstawaniu nowych osiedli obok głównej osady itd.). Sprawy te śledzi autor na dwu głównie przykładach - najpierw na wsiach Zywiecczyzny w okresie od XVII do końca XVIIIw. - a następnie (w sZikicu czwartym) na wspomnianej już wyżej wsi Grodzisku, gdzie ten proces jest rozpatrywany w okresie późniejszym (od ok. 1850 do 1940 r.). Odnośnie do wsi żywieckich autor stwierdza (s. 128), ż'e roz,rost tych wsi jest "wyrazem [... J rozdrobnienia, pauperyzacji i przeludnienia w warunkach schyłkowego feudalizmu". Inaczej układały się stosunki w Grodzisku (które autor uważa za typową "wieś łanów leśnych"), gdzie rozwój wsi poszedł głównie w kierunku powstawania przysiółków, położonych w z'asadzie na peryferiach terenu właściwej wsi. Ostatni szkic zajmuje się wychodźstwem - i to znowuż z Grodziska, w ramach czasowych od końca XVIII w. do 1940 r. Najdawniejszą formą wychodźstwa było zbiegostwo poddanych, które i w Grodzisku musiało przybierać pokaźne rozmiary, jeżeli wolno wyciągać wnioski z tego, co działo się w pobliskiej okolicy. Po rozbiorach rozwija się tu wychodźstwo sezonowe za pracą, a to bądź pod postacią tzw. bandochów czy na flis, bądź teź na tzw. balarkę. Później rozwija się tu wychodźstwo sezonowe do krajów (przewaźnie) sąsiednich (Saksonia, Prusy, Czechy, Rosja), a następnie do Ameryki. Poważnie przedstawia się także emigracja osadnicza z Grodziska na inne tereny Polski. Końcowe uwagi zostały poświęcone omówieniu in., nych jeszcze kierunków wychodźstwa z tej wsi w okresie międzywojennym. Trzeba tu jeszcz,e nadmienić, źe te dwa ostatnie szkice zostały przeważnie opracowane metodą etnograficzną, na podstawie ankiety terenowej. W z,akończeniu zaznaczymy, że te bardzo pobieżne uwagi mają na celu raczej tylko zwrócenie uwagi na tę ze wszech miar interesującą pracę niż jej dokładniejsze omówienie. A trzeba nadto dodać, że tekst tej publikacji jest wzbogacony wielu pracowicie zestawionymi tabelami oraz kilkudziesięciu pouczającymi ilustracjami. , STANISŁAW CZERNIK, Chłopskie 1954 Państwowy Instytut Wydawniczy. Wojciech Hejnosz il:, ~' , I ::, i~i J"I','I' ,II!, I i,,',Ii,I';" I 'II' I "I!ii' :'I:!I'Ij, ":'1'" I" ,!I dl I ;i i; I' " i:I,' 'I' pisarstwo samorodne, Na półkach księgarskich pojawiła się ciekawa książka, która stanowi pierwszą u nas próbę ujęcia historii literatury ludowej czy - jak to inaczej nazywa autor - historię twórczości samorodnej chlopa polskiego. Czemik podjął się bowiem w swoim opracowaniu pierwszej re\vizjonistycznej próby nowego spojrzenia na literacką twórczość chłopską z pozycji materializmu historycznego, omawiając samorodną literaturę ludową nie w oderwaniu, ale w powiązaniu z rozwojem stosunków społecznych w Polsce. W dotych- I . ',I'1'1": ,I " ":1 II I, I! III " �326 czasowych bowiem sporadycznie spotykanych opracowaniach przygodni badacze pisarstwa ludowego, wychodząc z błędnych założeń metodologicznych, dawali spaczony obraz jego rozwoju. Tak bowiem Koniński (pisarze ludowi), jak i Pigoń (Główne probLemy Literatury Ludowej, Zarys nowoczesnej literatury Ludowej, Wybór pisarzy Ludowych) omawiając samorodne pisarstwo chłopskie traktowali je jako coś egzotycznego i oryginalnego, wciągając je do "schowka curiosów". Czernik po raz pierwszy traktując ten problem w związku z histO'I'ycznym rozwojem stosunków społecznych, omawiając społeczne podłoże jego rozwoju i jego funkcję ideową, doszedł w swej pracy do przekonania, że tego rodzaju twórczość mogła istnieć u nas tylko w ustroju przeciwieństw klasowych (oczywiście w różnej formie) i tezę tę stara się w swojej książce w sposób przykładowy udowodnić i przeprowc.'· dzić. Udało się to autorowi tym bardziej, że jest niczłym znawcą tego zagadnienia i dysponuje niemałą wiedzą w tym zakresh:. Chłopskie pisarstwo samorodne Czernika, jest w praktyce próbą nowej oceny samorodnej twórczości chłopskiej w zakresie literatury z czasów dwóch formacji ustrojowych, feudalnej i kapitalistycznej, oraz jego sytuacji w Polsce Ludowej, tj. od początku jego rozwoju aż do zaniku w ustroju Polski Ludowej. Cztery ogromne rozdziiały Chłopskiego samorodnego pisarstwa, z których składa się !I:siążka Czernika, to omówienie literatury ludowej na poszczególnych 'etapach jej rozwoju, począwszy od epoki polskiego feudalizmu, poprzez formację kapitalistyczną, okres międzywojenny (będący w zasadzie jeszcze kontynuacją kapitalistycznego) do jego funkcji w Polsce Ludowej. Patrzenie i ujmowanie literatury chłopskiej nie jako jakiejś efemerydy, lecz ukazywanie jej zawartości poznawczo-ideowej i artystycznej, włączanie go w nurt rozwoju literatury ogólnonarodowej cechuje nie tylko założenie, ale też i wykonanie pracy Czernika. Czernik stara się w swej książce pokazać, że samorodna twórczość chłopska nie była wytworem dopiero (jak twierd~ili dotychczasowi badacze) ustroju kapitalistycznego, wytwoil'em wieku XIX, lecz istniała od samego początku państwa polskiego, ale na tle tej formacji feudalnej przybierała zupełnie inną formę i charakter - formę twórczości ustnej, anonimowej, przekazywanej zbiorową pamięcią z pokolenia na pokolenie, związanej z ówczesną obrzędowością, zwyczajami i praktykami religijnymi itd. Ze taka twórczość w okresie feudalizmu istniała w Polsce, stara si.ę Czernik pokazać, cytując różne źródła historyczne, jak Długosza, Bielskiego, Reja, Górnickiego czy naj cenniejszą pozycję w zakresie badań tego problemu Pieśń świętojańską o sobótce Kochanowskiego. Jest winą naszej historii literaitury, że nie zajęła się szerzej opracowaniem tego typu twórczości ludowej, poprzestając jedynie na próbie jej częściowej inwentaryzacji w postaci olbrzymich zbiorów Kolberga. Owa kolekcja pieśni ludowej czeka dopiero na swego historyka i badacza, który wydobyłby z niej nawarstwienia ró;i;nych wieków i napisał na jej podstawie .pierwszy rozdział historii 327 literatury polskiej, jakiego dotychczas brakuje. Według 'autora samorodna twórcz.ość ludowa chłopa polskiego, jego pieśń ludowa, a nie mało znani nam poeci wierszokleci polscy, rozpoczynają rozwój naszej poezji narodowej. Czernik nie próbuje wprawdzie udowodnić w sposób należyty postawionej przez sieb'e tezy, ale wychodząc z analizy Sobótki dochodzi do wniosku, że "nie Ładysław z Gielniowa i inni wierszopisarze piętnastowieczni przygotowali grunt pod poezję Jana Kochanowskiego. Instrument językowy dla mistrza z Czarnolasu przygotowała polska poezja ludowa. Toteż od niej powinny się zaczynać dZ1eje literatury polskiej". Twierdzenie to nie jest już dla nas nowością, 2lwłaszcza po studiach Rymarkiewicza, Dobrzyckiego, Ziomka i Krzyżanowskiego - ale za to faktem bardziej przekonywającym. Omawiając na podstawie dzieł Kolberga pochodzącą z okresu feudalizmu chłopską twórczość pieśniową i streszczając swoje wywody ze swej poprzedniej pracy (Poezja chłopów poLskich), ukazuje Czernik jej przemiany w dziedzinie ideowo-artystycznej, zachodzące w związku z dokonywającymi się w Polsce procesami społecznymi. W obrębie literatury ludowej chłopa pańszczyźnianego widzi Czernik dwa nurty formalnie odrębne, ale oba zaliczające się do poezji: realistyczną pieśń i fantastyczną baśńklechdę. z których pierwsza jednak stanowiła nurt główny i zasadniczy, powodując stopniowy zanik drugiej. Ta realistyczna pieśń ludowa okresu feudalnego wypracowała swój bogaty zasób środków artystycznych, swój system wersyfikacyjny, od podjęcia których w przyszłości zależeć będzie wartość nie tylko samorodnej twórczości literackiej chłopa polskiego w późniejszej formacji ustrojowej, ale także i poezji narodowej. Rozumowanie Czernika w zasadzie słuszne. oparte jest na 2lbiorach pieśni ludowej Kolberga, zinwentalI'yzowanej dopiero w pierwszej połowie XIX w., a odbijającej stan o dwa lub trzy wieki wcześniejszy. Trzeba jednak zaznaczyć, że te pieśni były zbierane przez szlachecko-mieszczańskich kolekcjonerów, co nie bez echa odbiło się na jej zawartości poznawczo-ideowej. Czy nie należałoby w tym wypadku sięgnąć także do bogatej liryki lit€il'atury mieszczańskiej XVII w., owych pieśni, tańców i padwanów odwarstwionych przedtem z konwencji i naleciałości poezji szlacheckiej, w których obok pieśni weselnych i miłosnych znajdują się równocześnie Lamenty chłopskie na pany? , Ale niestety, samorodna twórczość następnej formacji kapitalistycznej nie przejęła tego bogatego zasobu konwencji realistycznej pieśni ludowej i to stało się jej klęską, zadecydowało o niewielkiej i błahej wartości ideowo-artystycznej. W tym okresie literatura ludowa przybrała już form~ nową, bo stała się literaturą pisaną. ale literaturą małowartościową, marginesową, usiłującą naśladować wzory czwarto- i pięciorzędnych pisarzy klas panujących. Pierwsi pisarze chłopscy, pojawiający się jeszcze w okresie pańszczyźnianym w pierwszej połowie XIX w., musieli sami w ciężkich warunkach materialnych nauczyć się czytać i pisać, by w ten sposób wejść �328 329 do literatury. Świadczą o tym - jak stara się udowodnić Czernik _ pamiętniki samych pisarzy chłopskich, Magrysia, Szarka i in., albowiem "dojście chłopa do literatury było w XVIII wieku wielekroć trudniejsze nii; dwieście lat przedtem, w czasie Klemensa Janickiego". Ale twórczość (Janickiego, czy Karola Skopa, chłopskiego poety) osiemnastowieczna była rezultatem nie samodzielnej pracy, lecz wynikiem opieki mecenasów, z czego wynikała w ich pisarstwie rezygnacja z reprezentowania interesów klasy chłopskiej. Nie zaliczymy także do przedstawicieli twórczości chłopa polskiego takich synów chłopskich, jak Kazimierz Deczyński czy Piotr Ściegienny, którzy w swojej twórczości wyrażali ideologię swojej klasy, ale byli przecież chłopami już częściowo wykształconymi. Prawie wszyscy pisarze ludowi tego okresu tworzyli w sposób oderwan)' ulegając wpływom literatury szlacheckiej. Stąd wartość ich poezji (z nielicznymi tylko wyjątkami) na tle literatury ogólnonarodowej jest minimalna. Ci tylko, którzy nie ulegli konwencjom i wpływom oficjalnej literatury klas panujących i nie dali się wodzić na pasku ideologii swoich protektorów, byli poetami ·chłopskimi. Pierwszorzędne miejsce wśród nich zajmuje Jan Rak z Rusowa, którego wiersze dzięki zawartemu W nich reaJizmowi i pójściu w ślady kanonów bogatej poetyki ludowej, dzięki humorowi, stały się rzadkim zjawiskiem na tle całego okresu i mogą dzięki tym zaletom być zaliczone do literatury narodowej. Gorzej jednak było z twórczością takich utalentowanych poetów chłopskich, jak Szarek czy Kuraś, których poezja była wyrazem narzuconej im przez ich opiekunów ideologii klas panujących, od której usiłowali się z czasem uwolnić i stać się wyrazicielami interesów klasy chłopskiej. i partyzancki, Cały rejestr poetów tego okresu, więcej lub mniej zdolnych, którego jednak nie sposób za Czernikiem przytaczać, jest świadectwem, że poezja ich redukowała się do rymowanej publicystyki, nabrała charakteru wierszowanych listów, odezw, przemówień, co stało się przyczyną jej degeneracji. Brak opieki nad chłopskimi pisarzami, brak centralnego pisma chłopskiego, zmuszał pisarzy chłopskich do partyzantki literackiej, do umieszczania swoich utworów w pismach oficjalnych, za cenę ich kompromisów ideowych. Większą wartość posiadają pochodzące z tego okresu pamiętniki chłopskie. Wynikało to z braku gotowych do naśladowania w tej dziedzinie konwencji literackich i w nich na plan pierwszy wybijała się autentyczna rzeczywistość. Dotyczy to całej twórczości publicystycznej Bojki, pamiętn~.ków Magrysia i Słomki. Donioślejszą także rolę spełnili chłopscy pisarze tego okresu działający na terenach Śląska i Mawrów, jak Ligoń i Kajka, którzy stali się przez swoją twórczość literacką głównymi obrońcami zagrożonej i prześladowanej na tych ziemiach polskości. Odzyskanie niepodległości przez Polskę i okres powojenny niewiele zmieniły w tym zakresie. Jeżeli "do czasu pierwszej wojny światowej chłopska twórczość pisarska mimo różnych odchyleń nosiła charakter nurtu wy- II ) ••• I raźnie kierunkowego", bo w niej zawierała się walka z reliktami pofeudalnymi, nie zawsze świadoma i pełna, w części partyzancka i przygodna", to w okresie powojennym sytuacja jej jeszcze bardziej się pogorszyła. Przedtem przynajmniej znajdowali pisarze chłopscy opiekę w pismach klerykalnomieszczańskich, teraz zaś podejmowane kilkakrotnie próby zjednoczenia pisarzy chopskich w odrębnym Związku Literackim Pisarzy Ludowych spaliły na panewce. Upadł projekt J. Kapuścińskiego założenia Towarzystwa Przyjaciół Ludowej Literatury, referowany w "Twórczości Młodej Polski", czy krótkotrwałe efemerydy w rodzaju "Siewu Woln.ości", "Tajfunu" itd. NajdłuŻ5zy stosunkowo żywot miała z nich wszystkich "Wieś - jej Pieśń", która będąc organem literatów ludowych, stanęła na stanowisku wspólnego frontu chłopsko-robotniczego, wprowadziła do literatury ludowej czynnik klasowy, społeczno-kulturalny, z uwzględnieniem ideałów państwowo-narodowych. Ale i ten organ musiał upaść w wyniku walki i starć ideowych. W okresie dwudziestolecia międzywojennego zaznaczyły się próby wtargnięcia pisarzy chłopskich do literatury narodowej, zdobycia sobie nowego, inteligencko-mieszczańskiego odbiorcy. Oczywiście - jak zaznacza Czernik - nie chodzi tutaj o pisarzy pochodzenia chłopskiego, którzy mając wykształcenie opuścili wieś i przeszli do pracy zawodowej w mieście, wchodząc równocześnie do klas intel1gencko-mieszczańskich, bo "ci przestali być chłopami, chociaż często manifestowali swą łączność uczuciową ze wsią", lecz o pisarzy, "którzy nie tylko pochodzą z chłopów, ale łączą rzeczywiście pióro z pługiem". Postawienie takiego kryterium przynależności pisarza do samorc.dnej literatury chłopskiej sprawia, że nie będzie należeć do niej twórczość Kasprowi,cza, Orkana, Wiktora, Dunarowskiego, Gożdzildewicza czy Kowalskiego, podobnie jak przedtem Deczyńskiegoczy Ściegiennego, bo ci przestali już być chłopami. Pracującemu i łącz.ącemu swoje pisarstwo z pracą na roli chłopu trzeba było wielkiej cierpliwości i nie lada wysiłku, aby pokonać napotykane trudności i wedrzeć się do literatury narodowej. Tylko niektórym to się udało (np. Nędza Kubiniec). Najlepsze osiągnięcia samorodnej twórczości chłopskiej w okresie dwudziestolecia jak i w czasach przedwojennych osiągnęło pamiętnikarstwo chłopskie, spopularyzowane zwłaszcza przez konkurs Instytutu GospodalI's-twa Krajowego, reprezentowane seriami pamiętników chłopów czy pamiętników emigrantów, które - mimo że prawdopodobnie zostały okrojone, zawierają najwięcej materiału poznawczo-dokumentarnego o sytuacji tej klasy społecznej w danym okresie. Stanowią one niejako wielką powieść chłopską, pisaną zbiorowo przez autentycznych chłopów. Mniej~~e ~aczenie mają pod tym względem, opracowane przez Józefa Chałasmsklego, również zainicjowane przez Instytut, Pamiętniki młodego pokolenia chłopó~, pisane przez ludzi młodych i mniej doświadczonych. Widoczne w okresIe mied~ywojennym tendencje wdzierania się pisarzy chłopskich do literatuI")' �330 narodowej nie dały rezultatów, gdyż pisarstwo to nie stało się pisarstwem chłopów dla chłopów. Okres powojenny, okres kształtowania się w Polsce nowego ustroju, w którym ulegają likwidacji resztki nierówności klasowej, przyczynia się również do zaniku samorodnej twórczości chłopskiej w literaturze. Dawniej pisarz chłopski, nie uznawany przez naród, w którym głos miały klasy panujące, miał ciężkie warunki startu literackiego i rozwoju. Dzisiaj warunki egzystencji pisarstwa ludowego zmieniły się zupełnie, gdyż talenty chłopskie mają wszystkie szanse do pełnego rozwoju. W Polsce Ludowej nie ma miejsca na egzotyczną twórczość chłopską. Ci pisarze chłopscy, którzy jeszcze tu i tam piszą i dzialają w sposób partyzancki, są już tylko reliktami dawnego ustroju. Dotyczy to zwłaszcza pisarzy pokolenia starszego, gdyż młodsze, dzięki Siprzyjającym warunkom w formie opieki nad młodymi pisarzami chłopskimi, ma otwartą drogę do normalnego kształtowania swego talentu i rozwoju. Błędem i anachronizmem były podejmowane w pierwszych latach powojennych próby utworzenia Związku Zawodowego Literatów Polskich, który.ch twórczość związana i poświęcona była zagadnieniom chłopa i wsi, czy Oddziału Wiejskiego Związku Literatów Polskich, gdyż grUIPował on nie tyle literatów chłopskich, ile raczej "chłopów z miasta", tj. pierwsze pokolenie inteligentów pochodzenia chłopskiego. Ci ostatni oraz błąkający się jeszcze tu i ówdzie samorodni pisarze chłopscy, działający w nowych warunkach, to niejako ostatni Mohikanie dawnego ustroju kapitalistycznego. Ze inaczej być nie może, stara się Czernik wykazać na przykładzie J. Aleksandra Króla, który był ostatnią przystanią samorodnych literatóW chłopsl{j'ch, i który otwierał im wrota do literatury narodowej. Nawiązując do tego, cośmy już na początku powiedzieli, pokazał Czernik na rozwoju pisarstwa ludowego, że "talent samorodny - to specyfika krajów zaniedbanych pod względem' gospodarczym i kulturalnym", to człowiek odtrącony przez ustrój, gubiący się w chaosie iJdeologicznym; w pełnym ustroju socjalistycznym nie może być miejsca na samorodne pisarstwo chłopskie, jakie istniało w ustroju feudalnym i kapitalistycznym. W naszym ustroju może rozwijać się "tylko świadome pisarstwo robotników i chłopów. często również twórcze, jak pisarstwo zawodowych literatów". Książka Czernika poruszająca i rozwiązująca problem samorodnej twórczości chłopskiej stanowi próbę rewizji samorodnego pisarSJtwa ludowego. Jest ona książką ciekawą, zapładniającą, zmuszającą do myślenia nie tylko badacza twórczości chłopskiej, ale i historyka polskiej literatury narodowej, historia bowiem literatury polskiej bez samorodnej twórczości literackiej chłopa polskiego byłaby niekompletna. W literaturze ludowej odbija się przecież jego walka o prawa i sprawiedliwość społeczną na tle różnych okresów historycznych. Z książki Czernika wynika jasno postulat wyciągnięcia chłopskiej twórczości literackiej ze "schowka curiosów" i zaprezentowanie jej w ramach literatury narodowej. 331 Może to nastąpić dopiero po nowym opracowaniu twórczości samorodnej chłopa polskiego. Ze udział pisarstwa chłopskiego w rozwoju literatury ogólnonarodowej nie będzie w;elki, to sprawa inna, ważne jest jednak to, że chłop polski był jednym z jej współtwórców. Chłopskie pisarstwo samorodne Czernika wyjaśnia bezpłodną a tak częstą w latach powojennych dyskusję nad literaturą ludową i stawi'a jej problem w sposób zdecydowany. Aleksander Zyga W. CICHOWICZ i J. ORAŃSKA, Wielkopolska w grafice K. W. K i e l i s i ń s k i e g o. S t r o j e l u d o w e, kra j o b raz. Kórnik 1952. Nakładem Biblioteki Kórnickiej, s. 19, w tym 7 rycin + 16 rycin na papierze kredowym. Wydawnictwo popularne, zaznajamia czytelników nie tylko ze strojami ludowymi i krajobrazami, utrwalonymi przez Kielisińskiego przed przeszło stu laty;, ale również przypomina szlachetną postać Kajetana Wincentego K i e l i s i ń s k i e g o (1808-1849), który już przeszło sto lat temu godnie reprezentował postępowy nurt w ówczesnym społeczeństwie polskim. Wypowiedzi j(>go: "Nie zegnę karku przed możnym ani go podle pochwalę", "Musi przyjść sprawiedliwość i my jej doczekamy", "Z takim ludem naród upaść nie może, choćby się większe nań zwaliły nieszczęścia", dobrze charakteryzują Kielisińskiego jako społecznika i dobrze świadczą o autorce, Józefie Orańskiej, która w krótkim żYdo~ysie jasno i wyraźnie, przedstawia jego bliskie nam cechy charakteru i równocześnie wprowa.dza nas w okres walki i wiary ludu wielkopolskiego w ostateczne zwycięstwo uzyskania wyzwolenia narodowego i społecznego. Wiesława Cichowicz, w oparciu o dane zawarte w opisach K o l b e r g a, w przystępny sposób opisuje akwaforty Kielisińskiego, które dla łatwiejszego uchwycenia kształtów i szczegółów zostały kilkakrotnie powiększone. Ryciny te odbite są z klisz siatkowych. Wydaje mi się, że powiększenia te są trochę za wielkie i lepiej by niektóre z nich wypadły, gdyby klisze wykonano kreskowe. Akwaforta się o to prosi. Wykonane w ten spoSób klisze byłyby wyraźniejsze, mniej miękkie i mniej zamazane. Przeglądając reprodukowane ryciny widzimy poważne zmiany, jakie zaszły w okresie stu lat. Wiele charakterystycznych typów dla dawnych czasów zanikło już bezpowrotnie. Szczególnie dobrze ilustrują to ryciny zatytułowane: Z okolicy Trzemeszna, Iskanie głowy, Kobieta z podmiejskich wsi Poznania, Mala.rz obrazów, Izraelita w Poznaniu i in. Szkoda, że autorki nie uwzględniły w swym zbiorku przedstawień Kielisińskiego znajdujących się w Gabinecie Rycin PAU w Krakowie i innych opublikowanych w Albumie wydanym przez Zupańskiego, a niewątpliwie dotyczących Wielkopolski. Wydawnictwo skromne, opracowane jednak estetycznie, sądzę, że będzie' i: " , i l I I, ,I: i , �332 333 nie tylko reprezentować działalność Biblioteki Kórnickiej, ale przyda się wielu zespołom świetlicowym i teatralnym do odtwarzania scen z okresu Wiosny Ludów w Wielkopolsce. Adam Glapa jedna z ciekawszych pozycji muzyki instrumentailnej (nr 61 Do ślubu). Jest to rzadko spotykany przykład beztaktowej melodii instrumentalnej. Wspomniana melodia odznacza się piękną, majestatyczną linią, bogactwem rytmiki i ozdobników. J. i M. SOBIESCY, S z l a k i e m k o z ł a l u b u s k i e g o. Pieśni zyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej, Kraków 1954. Nowością zbioru jest umieszczenie przed każdą grupą pieśni tanecznych krótkiego opisu choreograficznego z objaśnieniem i charakterystyką tańca. W omówieniach niektórych tańców pominięto istotniejsze różnice. Chodzi tu o tańce "okrągłe" i "walcerki". Zróżnicowanie tych tańców tylko na podstawie rozmieszczenia akcentów nie jest wystarczające. Różnica między nimi polega przede wszystkim na odmiennym układzie rytmicznymi raczej to należało podkreślić. Na marginesie zaznaczam, że prawdopodobnie przez przeoczenie w grupie "walcerki" umieszczono pieśń należącą do "okrągłych" (nr 46 - "A ty, dziewulo, coś tak z:bladła"). O ile omówienie poszczególnych tańców ogranicza się do ogólnikowego podania sposobu tańczenia, o tyle "zabawy taneczne" zostały opracowane szczegółowo. Opisany jest przebieg zabaw z uwzględnieniem ruchów i kroków tanecznych w obrębie całej melodii. Strona graficzna śpiewnika opracowana przez A. Darkowa stanowi prawdziwą ozdobę zbiorku. Wykonane piórkiem rysunki są trafne i oddają wiernie treść i nastrój tekstu, uwydatniając stronę humorystyczną śpiewek. i mu- Pod powyższym tytułem ukazał się w 1954 r. nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie zbiór pieśni i melodii instrumentalnych z pogranicza Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, zawierający 54 pieśni i 16 melodii "kozłowych" oraz bardzo starannie opracowany wstęP. Jest to jedyna obszerniejsza publikacja pieśni z tego regionu, tym cenniejsza, że traktująca o sztuce ludowej regionu pozostającego pod silnym naporem germanizacji do roku 1945. Tym samym publikacja ta stanowi jeszcze jeden dokument świadczący o polskości i polskiej kulturze tych okolic. Materiał zawarty w śpiewniku zosta,ł zebrany i nagrany na płytach przez autorów po II wojnie światowej, w latach 1946-1948. Nagrania te pozwoliły na dokonanie precyzyjnych transkrypcji, uwypuklających z dużą dokładnością elementy wykonawstwa ludowego, jak tempo, akcenty, ornamentyka. Sposób odczytywania zapisów melodii wokalnych i instrumentalnych, publikowanych w śpiewniku, został omówiony szczegółowo we wstępie, który podaje również wzmianki historyczne o koźle oraz cechy charakterystyczne folkloru lubuskiego. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że publikacja ta zawiera pierwsze zapisy melodyczne kozła, podane w formie zbioru przeznaczonego do celów użytkowych, kompozytorów, ruchu amatorskiego. Sobiescy w wyborze pieśni i melodii instrumentalnych kierowali się cechą charakteryzującą muzykę Ziemi Lubuskiej, jaką jest wpływ kozła i oddziaływania skali tegoż instrumentu na melodykę wokalną. Ten punkt widzenia zadecydował o zakresie tematycznym i układzie zbiorku. Należy tutaj podkreślić oryginalność układu melodii w śpiewniku, gdzie zamiast najczęściej spotykanego podziału według incipitów lub treści tekstowej zastosowano podział muzyczno-taneczny. W ramach takiego układu melodie wokalne i instrumentalne jednego typu tanecznego zestawiono obok s,iebie w ten sposób, że tańce "chodzone" umieszczone są w jednej grupie, "wiwaty" tworzą drugą grupę, "szocze" trzecią itd. Słusznie więc podkreślają autorzy we wstępie, że "taki układ uchroni od stosowania nieodpowiednich melodii jako podkładu do tańców i zapewni stylistyczną czystość wykorzystania melodii". . Oddzielną grupę stanowią pieśni weselne. Wyodrębnienie ich i ułożenie w kolejności, w jakiej wykonywane są w czasie wesela, może służyć za wzór do inscenizowania wesel. Oczywiście układ melodii potraktowany jest przykładowo i nie wyczerpuje wszystkich znanych pieśni śpiewanych podczas tego obrzędu. Nawiasem dodam, że w grupie "weselne" zamieszczona jest ,., to I i Pisownia tekstów słownych opracowana kreśla najistotniejsze cechy gwary regionu i nie utrudnia odczytania tekstu. Śpiewnik ukazały się w cyficzne cechy starannością i Sobieskich należy bezsprzecznie do najlepszych, jakie dotąd druku. Wybrane pieśni w całej pełni ukazują piękno i spemuzyki Ziemi Lubuskiej. Zbiorek opracowany został z wielką stanowi cenną pozycję w literaturze muzycznej. I I : I i ·1 I przez dr Sobierajskiego pod"kozła". Jest ona przejrzysta Aleksander Pawlak "WIERCHY", rocznik 24, Kraków 1955. Dwudziesty czwarty tom "Wierchów" przynosi bogatą tematykę bądź ściśle etnograficzną, bądź z nią bliżej czy dalej związaną. Wśród licznych artykułów i notatek da się wy_ różnić kilka grup tematycznych. Jedną z nich będą dane dotyczące dziewiętnastowiecznych badaczy, którzy między innymi interesowali się ludem podhalańskim. Pierwszym, jest artykuł Walerego (s. 7-18). Z okazji rocznicy urodzin Staszica autor, jak sam to zapowiada, pragnie sylwetkę jako taternika, posługując się cytatami z Ziem'iorodztwa". artykuł składa się w większości z dosłownych cytatów, z których wiera wiadomości natury etnograficznej, jednakże bez omówienia wydawcy. Stanislaw wedle Staszic - układu pierwszy czasopisma, polski taternik Goe t la dwusetnej "dać jego Istotnie, wiele zaze strony �334 335 Nadmienić należy, że Walery Goetel wydał w 1955 r. reedycję dzieh Staszica Ziemiorodztwo Karpatów, zaopatrując ją w komentarze. Ciekawy przyczynek do historii etnografii polskiej zawiera rozprawa Juliusza Z b o r o w s k i e g o Swiętopełk i jego podróż do Tatr (s. 7~3). Dowiadujemy się stamtąd, że Żegota Pauli przekazał testamentem rękopisy, jakie znajdowały się w jego posiadaniu, W. Wisłockiemu, kustoszowi Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie do dziś pozostają pod nr. 5373. Wisłocki wyodrębnił ze zbioru dwa rękopisy pisane tą samą ręką: Moja podróż do Karpat i Dziennik podróży podkarpackiej odbytej do Krakowa i jego okolicy przeze mnie. Autor ich ukrywał się pod pseudonimem Świętopełk. Zrazu przypisywano je bratu Żegoty, Józefowi Pauli, dopiero po przestudiowaniu pamiętników Jana Kantego Andrusikiewicza, Świętopełka zidentyfikowano z ks. Michałem Głowackim wikarym z Poronina, jednym z przywódców powstaniachochołowskie.go (ur. 1804, zmarł w więzieniu w 1846 r.). Michał Głowacki należał do tych ludzi swej epoki, u których zainteresowania ludoznawcze, zwłaszcza folklorystyczne, miały swe podłoże polityczno-społeczne Jeszcze jako student uniwersytetu przewędrował Podole zbierając pieśni ludowe; w roku 1830 młody kleryk odbył swą pierwszą podróż do Tatr. Z tego czasu pochodzą wspomniane rękopisy, które obok opisu podróży zawierają zapis gwarowy kilku piosenek góralskich. Drugi zapis folklorystyczny Głowack'ego to zebrane w 1843 r. opowiadania górala Makucha, spisane gwarą, o śpiących w Tatrach Bolesławowych rycerzach. OpubliJkował je w 1851 r. W. A. Maciejowski. Mało stosunkowo znana bohaterska postać młodego wikarego nabiera w świetle rozprawy Zborowskiego żywych barw, a historia etnografii zyskuje w nim nowego przedstawiciela epoki kolbergowskiej. Do tejże grupy da się zaliczyć zamieszczona w Kronice krótka notatka A. K o wal s k i ej - L e w i c k i e j, Podhale w tekach Oskara Kolberga (s. 160-161), gdzie autorka stara się zestawić tematycznie i poddać ocenie zawartość teki Kolberga, która nosi tytuł: Górale, Nowy Targ, Nowy Sqcz, Jasło, Spisz. Zarówno z archaicznym typem gospodarki, jak i walką klasową pów pańszczyźnianych łączy się artykuł Józe:a B l' o d y, Chłopskie czunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki chłokar- folwarcznej (s. 19-42). Jest to skrót studIUm, jakie ukazało się kilka lat temu w "Slavia Antiqua" (Józef B l' o d a, Gospodarka zrębowo-wypaleniskowa w Beskidzie Zywieckim, "Slavia Antiqua", t. 3 : 195111952.s. 209-288), a którego recenzja pióra Tadeusza Lalika znajduje się w "Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", Warszawa 1953, s. 236-237. Dlatego też omawiać go tu bliżej nie będziemy. Przyczynki do dziejów turystyki w Sudetach (s. 116-122) pióra Tadeusza S t e c i a, znanego etnografom z interesującego odczytu na zjeździe PTL w Jeleniej Górze (czerwiec 1954), wśród licznych wiadomości historycznych, krajoznawczych i turystycznych zawierają również ciekawe dane o początkach osadnictwa Karkonoszy i Gór Izerskkh. Początek osadnictwa łączy sit; tu z odkryciem i eksploatacją rud kruszcowych. Autor mówi też o środkach transportu i komunikacji używanych zimą przez górali, wreszcie o przekształceniu się charakterystycznych sanek transportowych w sanki sportowe i tym samym o początku sportów zimowych na tych terenach w XIX w. Niewątpliwie najbardziej interesujący dla etnografa jest artykuł Wandy J o s t o w e j, Wędrówki górali podhalańskich (s. 141-153). Autorka porusza tu zupełnie nowe zagadnienie. Zajmuje się ona sezonowymi wędrówkami chłopów na roboty rolne, w czasie od ok. 1875 r. do pierwszej wojny światowej. Istniały dwa zasadnicze szlaki wędrówek, jeden z nich wiódł na południe, na Węgry, drugi na północ, do Królestwa i Galicji. Specjalnością górali była kośba. Często do robót żniwnych zabierano kobiety, które podbierały zboże. Dzięki żywości opowiadania i stosowaniu licznych dosłownych cytatów wyjętych z relacji informatorów M'tykuł Jostowej przy niewą1Jpliwych naukowych walora.ch nabiera świeżości reportażu dziennikarskiego. Na tym wyczerpałyby się artykuły o treści związanej z etnografią. Wiele ciekawych wzmianek zawiera jeszcze Kronika. Trudno uszeregować je wedle jednolitego kryterium. Postaram się jednak połączyć je w pewne grupy. Kilka notatek dotyczy Śląska. Są to: podpisane inicjałami W. K. Przysłowia ludu Slqska Cieszyńskiego (s. 165-166), gdzie mowa o dotychczasowych publikacjach i zbiorach rękopiśmiennych przysłów oraz o współczesnym zbieraczu przysłów Józefie Ondruszu. W artykuliku podpisanym W. O., Czy Istebna doczeka się monografii? (s. 179-180), znajdujemy dane o licznych, głównie rękopiśmiennych pracach dotyczących Istebnej i o potrzebie zebrania ich w jedną, pełną monografię tej niezwykle ciekawej wsi Beskidu Sląskiego. Wreszcie Władysław O s t w Slqskich zespołach pieśni i tańca (s. 173-176) omawia historię powstania, repertuar i walory artystyczne trzech zespołów: jabłonkowskiego "Górala", powstałego niedawno Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej, oraz naj młodszego, lecz najlepiej znanego Państwowego Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca "Śląsk". Dzięki M. Cz. C h o l e w i e znajdujemy szereg wiadomości z terenu Sącza i ziemi sądeckiej: Wystawa Sztuki Ludowej Zi,emi Sądeckiej (s. 176) została otwarta w Nowym Sączu w kwietniu 1955. Znalazły się tam obrazki na szkle, rzeźba, ceramika i haft. Na wystawLe tej po raz pierwszy zaprodukowała swe obrazki o tematyce ludowo-choreograficznej, malowane temperą na szkle, Jadwiga Kosalowa, która dotąd znana była ze swych pisanek i lalek (Obrazki na szkle Jadwigi Kosalowej, s. 176). Dowiadujemy się następnie o zgonie wiejskiego krawca i hafciarza i jego wybitnym talencie twórczym (Zgon Jana Bulandy z Zabrzeży, s. 176177), jak również o zgonie prof. Józefa Zbozienia. Pochodził on z chłopskiej rodziny również z Zabrzeży. Zasługą jego było odtworzenie wielu zapomnia- !I i: j: I, i:i ,I I I ,I �336 337 nych melodii ludowych. Zajmował się produkcją skrzypiec i basów, rzeźbą i malarstwem. (Gęśliki nowosqdeckie, s .177-178). Dzięki artykułowi Hanny P i e ń k o w s k i e j pt. Z aktualnych zagadnień i prac konserwatorskich (s. 157-160) dowiadujemy się o dalszym postępie prac w terenach podgórskich. Niestety, dalsze roboty zmierzające do realizacji parku etnograficznego przy ul. Kościeliskiej w Zakopanem wstrzymano z braku funduszów. Natomiast ukończono remont dworku Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie. Oddany pod opiekę PTTK dworek zostanie zamh:miony na muzeum wnętrza orawskiego i sztuki regionalnej. Autorka nawołuje do współpracy między krajoznawstwem i turystyką a ochroną zabytków. Wysuwa szereg postulatów tej współpracy. O uroczystym otwarciu dworku Moniaków 11 wrzesma 1955 pisze M. G o t k i e w i c z: Dworek Moniaków - Krajoznawczym Ośrodkiem KuL·· tury Orawskiej (s. 170-171), zaś Wanda J o s t o w a (Z dzialalności Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami, s. 172-173) przedstawia postulowaną przez Pieńkowską współpracę konserwatora ze społeczeństwem od strony organizacji społecznej, jaką jest powstała w 1951 r. w Zakopanem omawiana Komisja. Szczególne znaczenie dla badań nad architekturą ludową będzie mieć założona przy tej Komisji kartoteka zabytków powiatu nowotarskiego zaopatrzona w fotografie' i opisy. Ze sprawozdania Jostowej dowiadujemy się również o przeprowadzeniu przez Komisję szczegółowej inwentaryzacji 4 wsi orawskich i 2 nowotarskich. Jeśli już jesteśmy na Podhalu, wspomnieć należy o sprawozdaniu z Uroczystości Sabalowych w Zakopanem (s. 178-179, podpis W. K.) w czerwcu 1955, które zgromadziły ponad 100 zespołów muzycznych i tanecznych z całego Podhala. Notatka o powstaniu Muzeum regionalnego w Krośnie (s. 180), gdzie między innymi znajduje się również dział kultury ludowej, jest ostatnią z serii związanych z etnografią. Z nauk etnogralfii pokrewnych mamy tu E. M o s kał y Przyczynki do nazewnictwa ludowego w Beskidzie Wyspowym (s. 166-169); autor podaje toponomastykę trzech głównych szczytów tego pasma: Łopienia, Śnież nicy i Cwilina, starając się, gdzie to możliwe, dojść drogą historycznych rozważań do początków danej nazwy. Drugi artykuł z dyscypliny nam bliskiej to Andrzeja Żak i e g o Początki osadnictwa w Karpatach Polskich (s. 99-116). Jest to skrót większej pracy pt. Karpaty polskie w starożytności i wczesnym średniowieczu, jaka ukaże się w niedalekiej przyszłości. Na podstawie głównie własnych badań archeologicznych kreśli autor historię osadnictwa północnych stoków Karpat od paleolitu do mniej więcej XIIIw. n. e. Stwierdza on zgodność rozwoju osadnictwa tych terenów z resztą ziem polskich; łańcuch Karpat nie dzielił - jego zdaniem - grup ludzkich żyjących po obu jego stronach i ni.e był przeszkodą w kontaktach jak na ogół mniemano. Materiałowym uzupełnieniem artykułu Żakiego są w Kronice notatki Wacława S t a d n i k a Dalsze badania grodziska Wietrzno-Bóbrka (s. 161-162) i Heleny Z 011 Ó '1/ i'l Y -Jeszcze o grodzisku w Brzezówce (s. 162). Biorąc ogólnie, "Wierchy" z 1955 r. przynoszą szereg artykułów, przyczynków i notatek z dziedzin interesujących etnografa oraz są i to przede wszystkim - kroniką wydarzeń, prac i wydawnictw związanych z życiem ludności góralskiej. Nadmienić tu jeszcze należy, że w omawianym tomie "Wierchów" znalazła się obszerna recenzja "Ludu" t. 41 (s. 230-232). Anna ATLAS POLSKICH Ludoznawcze. STROJ6W LUDOWYCH Kowalska-Lewicka * Polskie Towarzystwo Atlas Polskich St.rojów Ludowych, którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1949 r., jes,t jednym z ważniejszych wydarz.eń na polskim rynku wydawniczym w pierwszym dziesięcioleciu istnienia PRL. Do chwili obecnej ukazało się 20 zeszytów, a więc przeciętnie dwa rocznie. Stanowią one dopiero cząstkę wielkiego zamierzenia, które w swoim czasie podjęł~ i nadal realizuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zważywszy, że w ciągu pięćdziesięciolecia kilkakrotnie próbowano wydawać różne seryjne opracowania i niemal z reguły po pierwszych dwu lub trzech zeszytach wydawnictwa te zamierały, zasługa PTL oraz Komitetu Redakcyjnego, z J. G aj k i e ID na czele, jest tym znaczniejsza. Wagę podnosi okoliczność, że decyzja wydawania Atlasu zapadła w okresie, kiedy etnografia polska, podobnie zresztą jak i inne działy kultury polskiej, dotknięta została dotkliwymi zniszczeniami tak w zakresie materiału źródłowego, jak i kadry pracowników naukowych. Wyjście każdego zeszytu jest w pewnym sensie rewelacją, gdyż ukazują one coraz to nowe możliwości perspektywy badawczej - z drugiej strony dają pole do żywej dyskusji. Właściwie jest paradoksem, że Atlas dotąd nie doczekał się rozleglejszego omówienia w prasie naukowej 1 lub że nie podjęto dyskusji na szerszym forum. Opublikowanie materiału dyskusyjnego mogłoby dać interesujące wytyczne do dalszych zeszytów 2. • Recenzja została napisana po ukazaniu się 10 zeszytów i nie obejmuje dalszych zeszytów (Przyp. Red.). I J. R o s e n - P r Ze w o r s k a, J. Swiqtkowskiej Strój łowicki, [rec. w:) •.Kwartalnik Historii Kultury Materialnej PAN"; J. R o s e n - P r z e w o r ska. A. Clapa. Strój dzierżacki [rec. w:), tamże. , W momencie, kiedy prof. J. Cajek zaproponował mi omówienie Atlasu jako całości, ogarnęło mnie zakłopotanie. Temat bowiem, jakkolwiek trudny, był jednak niewątpliwie pociągający. Zaczęłam ponownie przeglądać wielokrotnie widziane zeszyty Atlasu, co stało się sprawdZianem reakcji, jaką odczuwam każdorazowo, gdy biorę 22 "Lud" ,. t. XLIII �~38 Należy podkreślić fakt, iż plan wydawniczy Atlasu Polskich strojów Ludowych, jest zakrojony na nie spotykaną dotąd skalę. Obejmuje on ziemie rdzennie polskie i dzieli się na V części: I - Pomorze, II - Wielkopolskę, III - Śląsk, IV Mazowsze i Sieradzkie, V - Małopolskę. Zmusza też do intensywnych badań terenowych. Grupy badawcze bądź też pojedynczy pracownicy naukowi nie trzymają się utartych szlaków w poszukiwaniu materiałów, ale odkrywają zupełnie nowe lub zapomniane regiony. Często ratowane są od zupełnej zagłady ostatnie niemal ślady oryginalnych ubiorów, nawet miejscowej tradycji, która zanika wraz ze śmiercią starszych ludzi. Względnie szybkie (jak na nasze stosunki) publikowanie wyników badań czyni ten materiał dostępnym tak dla naukowców, jak i szerszych kręgów ludzi zainteresowanych ojczystą kulturą. Atlas spełnia bowiem niewątpliwie podwójną rolę. Chodzi o to, czy wypełni ją właściwie. Atlas powinien być podstawowym kompendium materiału źródłowego z terenu w zakresie zachowanych oryginalnych ubiorów (które poznajemy z opisu, fotografii i rysunku dokumentalnego), zebranej ustnej tradycji (relacje starszego pokolenia), wszelkich dostępnych źródeł ikonograficznych i pisanych (archiwalia) i wreszcie możliwie pełnej literatury. Ale w tym wypadku zeszyty Atlasu wypełniają tylko częściowo to zadanie. W każdym zeszycie mamy wybór materiału dokonywany do pewnego stopnia pod kątem zainteresowań poszczególny<:h autorów Nie daje to jednak gwar.ancji, że możemy tu spotkać się z możliwie najbardziej kompletnym materiałem. Oczywiście nie będzie on nigdy pełny, luki spowodowane działaniem czasu, zniszczeniami wojennymi itp. niekiedy są bardzo znaczne. Atlas spełnia również zadania wydawnidwa w pewnym sensie popularyzującego wyniki badań. Jeśli chodzi o drugą grupę odbiorców, posiadających słabe przygotowanle, dla których Atlas spełniać powinien rolę podręcznika, doradcy fachowego, a nawet żurnala, jest on zbyt trudny i zbyt szczegółowy. Operuje terminologią nie zawsze zrozumiałą dla laika, jak to niżej wykażę. Nie zawiera wskazówek praktycznych, według których można by było sporządzać stroje nie tylko dla świetlic, zespołów amato.rskich. ale i dla teatru zawodowego. Rozmiary poszczególnych form i wykrojów, zwłaszcza w pierwszych sześciu zeszytach nie przekraczają często 1 cm2 i są stłoczone na jednej lub dwu tablicach. Są one trudne do wyzyskania nawet przez zawodowych krawców. Inaczej, znacznie bardziej realnie, nowy zeszyt do ręki. Obok radości, że znowu wyszło z druku coś z bliskiej ml dziedziny, że ocalone zostały od niepamięci takie czy inne materiały żródłowe, miesza się pewna doza zawodu, iż nowa publikacja nie odbiega wiele od pierwszych zesz:,tów. One bowiem posiadały zalety, które zatarły się \V następnych, oraz wady, które nie zostały całkiem zlikwidowane. Nie znaczy to, aby wydawnictwa nie cecho-o wało wyraźne dążenie do udoskonalania tak treści, jak i szaty zewnętrznej poszczególnych zeszytów. 339 s~rawy te zostały rozwiązane w czeskiej publikacji B. S o t k o w ej: Ltdove Kroje, Wysehrad 1951, której praktyczne cele są wyraźnie kreślone na niekorzyść problematyki naukowej. N ase pod- A przecie~ w li~raturze radzieckiej i zachodnioeuropejskiej istnieją prace zawIeraJące naJnowszy dorobek - materiały źródłowe tez . . . , t k d t . .. , Y l uJęcIa pIsane a os ępme, ze mogą służyć zarówno naukowcom jak i laikom. , Zbyt duży fo~mat :Vyda:vnict:va wymaga specjalnej półki bibliotecznej; b~łb! ~~ usprawled~lwlOny Jedyme wtedy, gdyby zawierało ono znaczniejszą llosc powlększen ,~ragmentów odzieży, podobnie jak w zagranicznych wydawmctwach (Marn Wel e w e j Bułgarski Narodni Nosii i Szewicii, Wy~. Nauk~ l Is~ustvo, SofIa 1950; Blażeny S o t k o ve j. Nasze Lidove Kro)e :' zblOroweJ pracy pod redakcją J. P a l a k a i T. S n a j d r a L'art pop~latre slovaque, Wyd. Tatran, Bratislava 1951, i wreszcie O. S r o n k 0v eJ Dte Modo. der gotischen Frau, Artia, Praha 1954. ytuł: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zawęża jego istotną treść; :r wybIega ~na poza tę nazwę, zwłaszcza w nowszych zeszytach. Omówiona .lest. w mch także odzież codzienna, robocza męska i kobieca, zimowa, let.ma, z~wodowa. BYł.o to jednym z podstawowych dezyderatów nowej Instrukc)t, opracowaneJ przez J. G a j k a i wydanej po ukazaniu się pierwszych sześciu zeszytów, w 1952 r. ,. , ':.'."",' I, li ;:1 I ,I ,I , 'I :1 ,~ .,, r' l ;; Jas~a okład~a układ~ Młodzianowskiego jest ni'epraktycznJa przyczęstym uz.ytkowamu zeszytowo Zastrzeżenie budzi motyw dekoracyjny, który Ją zdobI. Jes~ ~n każdorazowo wybrany z regionalnych haftów i wyszyć. Ale w ~łasklceJ, plakatowej technice gubi się charakter motywów, ich funkCJa Jako ozdoby stroju, wreszcie surowiec i technika wykonania. Ta sama plakatowość razi w większości tablic barwnych. Wprawdzie wykonanie ich powierzane jest plastykom (,J. Karol:tko'Wi, M. Koch, W. Manteuffel" A. Mieszkowskiej, Cz. Lewandowskiej, M. Orłowskiej i A. SzymcZakOwI), ale nadal nie są one .postawione ilia właś-ciwym poziomie. Tablice barwne obok fotografii i poprawnych rysunków spełniają bardzo ważną r~lę. wzoru. W sy.nt~ty.zującej formie podawać mają drugiej grupie czytelmkow obraz mozhwle Jak najbardziej odpowiadający rzeczywistości. Tablice są bowiem ważne dla tego licznego odłamu czytelników, który nie ma możności oglądać autentycznych ubiorów w terenie bądź też w muzeach etnogra~icznych. Czy te postaci o tępawych rysach twarzy i to.pornych ruchach, odZIane w kiecki przypominające papieroplastykę, i w sukmany wycięte z blachy oddają rzeczywistość? Myślę, że nie. Ta upraszczająca manieryCZ~OŚć,która - niestety - jest modna obecnie w świecie plastyków, ma l1lewlele wspólnego z realizmem malarskim, a jest często spodowana brakiem rzetelnej umiejętności rysunku j operowania kolorem. Na dobitkę brak odpowiednich farb i niedociągnięcia techniczne naszych poligrafików Pogłębia jesz,cze bardziej te trudności. Nie są także dość wyraźnie uplastycznione kroje oraz gatunki t.kanin (samodziały, wełny i kretony fa22· �340 341 bryczne, skóra, tiul, aksamit, atłas itp.). A jednak w wydawnictwach. czeskich, słowackich i bułgarskich efekty takie są wydobywane. WYdawructw~ te operują ponadto wspaniałymi fotografiami .czarnymi or.az barwnym!. Fotografia kolorowa jest wprawdzie słabsza od Jednobarwnej, ale prawdopodobnie w latach najbliższych technika ta zostanie u~oskot'llaIon.a. Wte~y będzie mogła zastąpić grafikę w tych wypadkach, kIedy ta me będzIe stała na wysokości zadania. który to układ dawałby nam już na pierwszy rzut oka pewne perspektywy rozwojowe. Wraz z niedostatkiem materiału historycznego w tekście (o czym będzie niżej mowa) jest to jeden z większych niedomogów wydawnictwa jako całości, nie zaś poszczególnych zeszytów. Rozkład ilustracji na stronie jest nieco tradycjonalny. Tu może bardziej nowoczesnym wzorem mogłaby być wspomniana L'Art populaire slovaque. Układ, treściowy zeszytów na ogół trzyma się instrukcji, które były wydane dla współpracowników Atlasu. Zważywszy, że jest ich spora liczba, a każdy reprezentuje inny typ umysłowoŚci oraz różne metody pracy, instrukcje te były niezbędne. Szczegółowy plan instrukcji był niewątpliwie pomocą dla jednych autorów, ale hamulcem dla innych. Zeszyty nie mają równej wartości, mimo niewątpliwie znacznych wysiłków ze strony Redakcji, by je zestroić w harmonijną całość. Posiadamy przecież nie najgorsze wzory w zakresie ilustracji dokumentalnej, począwszy od J. P. Norblina poprzez F. Preka, W. C:rs~na. K. W. Kielisińskiego, K. Kietlicz-Rayskiego, J. pieniążka,. w,. Borat~ns~lego i in. Jakkolwiek mamy tam pewne echa klasycyzmu, secesji I impresJomzm~, posiadają one względnie dużą dozę wierności i umożli",:,iają odtworz~rue dróg rozwojowych, jakimi szły poszczególne typy regIOnalnego ublO'ru w Polsce. Są one częściowo, lecz może niedostatecznie 'wyzyskane, szczególnie w zeszytach A. Glapy, M. Mikułowskiej, R. Reinfussa, T. Se~e~yna. Jedni autorzy, jak A. Glapa, F. Kotula, T. Seweryn, H. Mikułowska, dają retrospektywny zarys rozwoju ubioru na danym terenie, uwzględniając tak materiał ikonograficzny, jak i źródła pisane. Inni, jak np. J. Świątkowska, Dekowski, E. Starek, wzmiankują o nkh tylko ubocznie. Przy tym A. Glapa sięga aż do starszego okresu żelaza, wspominając o znaleziskach kultury łużyckiej, T. Seweryn podaje materiał z XIV w. (Kodeks ostrowski św. Jadwigi z 1353 r.) i późniejszy, F. K o t u l a w Stroju rzeszowskim wzmiankuje źródła osiemnastowieczne (obraz z kościoła Bernardynów w Rzeszowie oraz akta sądowe), podobnie jak i Reinfuss; H. M i k uł o w s k a w Stroju kujawskim daje starannie zestawione źródła ikonograficzne z XIX w. Natomiast E. Starek wspomina wprawdz.ie o istnieniu tryptyku w kościele św. Katarzyny w Sromowcach Niżnych z XV w., na którym są wy,obrażeni górale w miejscowej odzieży, ale nie podaje jego siedemnastowiecznych fresków na chórze drewnianego kościoła w Orawce w pow. nowotarskim, gdzie mamy przedstawionych górali w charakterystycznych dla nich strojach. J. Świeży przytacza wypis z akt sądowych z 1'. 1617, ale wypis ten nie wnosi w treść zeszytu hie istotnego, podobnie jak w Stl'oju dzierżackim A. G l a p y materiał archeologiczny, dla którego brak powiązań ze współczesnością. Większość zdjęć we wszystkich zeszytach jest wartościowa. Odblt~1 z~pewne były bardziej kontrastowe, czyste i ostr~. ~eśll zaś ~WYdawmctw~~ wypadły blaido, szaro, częściowo zamazane, to me Jest .to wmą tak dosko~ łych fotografików, jak Bułhak, Photo Plat,. Franko",:,skl, KamYk~wskl~ Re~n~ fuss, lecz niezbyt odpowiedniego papieru IlustraCYjnego ora; m~ocl~~lęC poligrafii. Niestety, niewiele jest takich, któ~e by mogły do~ownac zdJęCIOm spotykanym w wymienionych już wydawructwach zagralll,lcznych. stos.unkowo najlepsze znajdują się w pierwszych zeszytach (np. Go~ale szczawmccy R. R e i n f u s s a). Pewien procent fotografii, wręcz fatalme. WYko~anY?h, gdzie sylwetka ludzka niemal wcale nie wycina się z tła, me moze WIęc spełni'ać roll dokumentu. Takie zdjęcia mamy w pracy E. Starek. Co gorsza, między fotografiami dającymi gwaranc.ję a~tentyzmu, do których można zaliczyć i dZiewiętna,stowieczne fotogra~le Kr,legera z. Kr:kowa (a także i Bayera z Warszawy), plą,c.zą się i. takle, ktore. ~adaJą ~ ~ . d . do albumów rodzinnych jako mIła pamIątka. Do tailnch zdJę Je yme . ł . k' zaliczyć trzeba ryc. 37, ryc. 56 na s. 41 i ryc. 59 na :s. 42 v: Stro!u OWIC Im J. Ś w i ą t k o w s k i e j. Autentyzm tych fotografIi moze, .byc tak sam? kwestionowany, jak fot. 2 w pracy J. Ś w i e ż e g o: StroJ krzczon~wskl. Przedstawia oną artystów-amatorów, grających w Weselu Lubelsktn: na początku bieżącego wieku. Grupka upoz~wana ~o fotografii n~si k~stlllI~): częściowo projektowane przez autora. NIe negując g~~towneJ znaJomosc zagadnień terenowych J. Świeżego, nie jestem całk?wlcle przekonana,. czy jest to materiał dokumentalny, jakiego Atlas wlmen nam dostar~z~c . h b . podobne ilustracje byłyby opatrzone wyjaśnieniem w tekscle, ze. c y a ze . t .. taka '<>A praw·dziwą chłopską odzieżą a kostiumem teatralnym IS meJe . ml'iUzy .,. k' któ '" ,. 'ca , J'ak między budownictwem WiejskIm .a de oracJą, ra J~ sama rozm przedstawia, nawet jeśli ta jest najbardziej naturalIstyczna. ., W żadnym niemal zeszycie fotografie nie są ułożone chronologicznie, 1 . Powoduje to pewne niejasności. Brak definitywnie ustalonej daty, do której powinni byli sięgać autorzy opierając się na znanym ma'tel"iale. /' Rozumiem, że ustalenie takiej daty nie było rzeczą łatwą, byłaby ona oczywiście tymczasowa, jednakże przyczyniłaby się do przejrzystości tekstu. W treści niemal wszystkich zeszytów spotykamy niejednokrotnie nawiązania do dawnych źródeł, do prymitywnych, dawno już zarzuconych form i krojów, np. koszul, płótnianek i guni typu p o n c h o podłużnego (F. K ot u l a, Strój rzeszowski, R. R e i n f u s s, Górale szczawniccy), jest mowa o dwu zapaskach, które zostały zastąpione przez spódnicę, o pierwotnej formie portek nie krojonych, lecz dartych (F. K o t u l a), o rańtuchach, łoktuszach, rąbkach, zapaskach, pstruchach (A. Glapa, F. Kotula, R. Rein- �343 342 tuss, J. Swieży), pierwotnym obyczaju noszenia koszuli na portkach (F. Kotula, J. Swieży), ale nigdzie nie ma wzmianki, jak dawne są te formy, kiedy i dlaczego zostały zastąpione przez inne, bardziej skomplikowane. Gdzieniegdzie zagadnienie to samo dobrze uplastycznia się w cytowanym materiale. Np. w Rzeszowskiem darte portki, płótni'anki o kroju kimonO'Wyrn i takież kożuchy baranie poprzedzały w czasie sukmany, o bardziej skomplikowanym kroju, oraz spodnie sukienne szyte przez zawodowych krawców. Na Lubelszczyźnie, zwłaszcza w Biłgorajskiem i koło Włodawy, roi się po prostu od prasta.rych, neolitu niemal sięgających form odzieży tak kobiecej, jak męskiej. Niektóre z nich są na nowo odkryte dopiero w okresie powojennym i dałyby piękny retrospektywny materiał, ciekawszy od dziewiętnostowiecznego, raczej nietypowego stroju kszczonowskiego, a są w tym zeszycie wspomniane ubocznie. Wyczuwa się także brak wyraźnej definicji, co rozumiemy pod terminem "strój ludowy", skoro w treści zeszytów mowa jest także a odzieży codziennej roboczej. Czy nie prościej byłoby dać tytuł: Atlas Odzieży Chłopskiej. tj. tej, która wytwarzana była na użytek ludności wsi i przez nią tylko noszona w różnych okolicznościach specyficznych dla życia wiejskiego. Nie·· kiedy używała jej" cała społeczność wiejska. Innym razem ograniczona byla tylko do jednej warstwy ludności wiejskiej. Ale czy pod tę definicję możemy także podciągnąć ubiory teatralne, komponowane bądź to przez jednostkę, bądź teź przez zespół, tam gdzie z góry mamy założenie kostiumu, rekwizytu widowiskowego? Czy dokumentem jest zdjęcie mieszkanki dużego miasta, inteligentki, która dla zabawy przebrała się za chłopkę? Wydaje mi się, że nie. Czyż zdanie, iż "twórcą rzeszowskiego stroju był bliski krewny Bomby urodzony w 1868 r." (F. K o t u l a "Strój rzeszowski", s. 38), przyczyni'a się do rozjaśnienia problemu ubioru rzesz.owskiego. Jak z tekstu wynika, istnieje tam dużo starych oj prymitywnych form. .' Podobnie płynna jest granica między odzieżą codzienną a strojem, który podniszczony staje się nią właśnie. Niemal każdy zeszyt Atlasu daje ciekawy materiał do rozważań genetycznych. W szeregi genetyczne i typologiczne dałyby się ująć także i najbardziej typowe motywy ornamentalne. związane najczęściej z pewnymi określonymi technikami Zidobniczymi (tkackimi, hafciarskimi itp.). Jedne z nich sięgają niewątpliwie zamierzchłej przeszłości (motywy geometryczne przewlekane, tkane, a nawet haftowan~l krzyżykami). Inne są naleciałościami ostatniej doby, jak roślinny haft barwnymi koralikami. Zagadnienie to ustawił w pewnym sensie S. B r o n i c z w Stroju PszczY71skim, powołując się zresztą na dawniejsze prace A. i T. Dobrowolskich. Problemy te są może łatwo uchwytne dla naukowca obeznanego z materiałem, ale wcale nie takie proste dla niefachowca, zwłaszcza gdy brak odpowiednich objaśnień. To tak bardzo różnorodne ujęcie wprowadza pewien 4· :',1" chaos do Atlasu jako całości i utrudnia korzystanie z niego drugiej kategorii czytelników, znacznie liczniejszej od poprzedniej. Dobrze, że w późniejszych zeszytach Atlasu została zmieniona kolejność omawiania poszczególnych części odzieży. W pierwszych bowiem zaczynała się od uczesania i nakryć głowy, które składają się na końcowe momenty w czynności ubierania. Nie ustalone zostały wytyczne odnośnie do nazewnictwa - a tym samym terminologia, jaką posługują się poszczególni autorzy, jest nieco płynna. Tak np. w Stroju rzeszowskim F. K ot u l i mamy w tekście wspomnianą katankę, z powołaniem się na fotografię z 1902 r., podpisaną jako lejbik. Tamże podaną mamy nazwę ki klik bez wyjaśnienia, iż jest to prawdopodobnie nazwa pochodna od kitla. E. Starek cytuje nazwę kartun bez podania icnteresującej wiadomości, iż nazwa ta jest podana przez J. S. Bandtkiego (J. S. B a n d t k i e, Wiadomości a języktt polskim w Sląsku i o polskich Slązakach 1821, Reedycja, Wrocław 1945, s. 41), a korzeniami sięga XII w., kiedy al kattun al rumi, bawełna, zaczęła napływać do Polski. Nie są należycie objaśnione wyrazy wyszłe z mowy potocznej i znane tylko specjalistom. Nie wyodrębnione są dostatecznie staropolskie i prasłowiańskie terminy, jak: kiecka, portki, gacie, part, parcianka, duchenka, czechlo, gunia, łoktusza (mylnie chyba przez Bri.icknera uważana za pochodną od Lacktuch). Brak wyjaśnienia słów cudzoziemskich, jak np. dybet od tybetu, batys od batystu, kaźmirkowe od kaszmiru, mulinowe od muślinu. Wiele z nich można zupełnie łatwo związać z ustalonym okresem historii, z rozwojem stosunków handlowych, zwłaszcza ze Wschodem we wczesnym średniowieczu. Innym razem są one odbiciem wpływów i oddziaływań z Z.a'Chodu. Oczywiście są i takie, których pochodzenie trudno dziś ustalić, jak np. (półsukno, me zza lana) ząany nam już w piętnastowiecznych źródłach, jak podaje A. Mączak. Cytuje ją S. Bronicz jako używaną po dziś dzień w Pszczyńskiem w potocznej mowie, gdy natomi'ast w języku literackim nazwy te wyszły już prawie zupełnie z obiegu. Nowsze pochodzenie posiadają nazwy: jakla, bruszlak itp. Są one zrozumiałe tylko dla tych czytelników, którzy znają język niemiecki. Płynna jest także granica górna występowania ubiorów ludowych w róż- '\ nych regionach. W Rzeszowskiem chłopska odzież zatraciła dziś swą żywotność, jest raczej w stanie zaroi.erani·a. Użytkuje się dawne ubiory na uroczystości państwowe, ale nowych młodsze pokolenie już nie sporządza. Są one za kosztowne, brak odpowiednich surowców, brak krawców i hafciarzy. Podobny stan rzeczy widzimy w Szamotulskiem. Są tereny, gdzie ubiór ludowy przeobraził się w rodzaj munduru zawodowego, jak np. u górali szczawnickich. Posiadanie jego było w okresie międzywojennym warunkiem przyjęcia do Bractwa Flisaków Pienińskich (R. R e i n f u s s, Strój górali szczawnickich). Do pewnego stopnia zjawisko to występuje także u górali zakopiańskich (fiakrów), ale już tylko sporadycznie. Są także regiony, gdzie nie tylko jest ten strój żywotny w swoich �,< 344 345 tradycyjnych formach, ale powstają nowe jego formy, przystosowane do nowej rzeczywistości - do reprezentacyjnej, poniekąd narodowej już funkcji społecznej. Proces ten widzimy w pełni w Łowickiem, na Kurpiowszczyźnie, do pewnego stopnia na Podhalu, w Wielkopolsce (Biskupizna). , I tu jest problem, który nie dość wyraźnie został uplastyczniony w Atlasie. Mam wrażenie, że tu właśnie, a nie gdzie indziej naukowcy mają możność wypowiedzieć się, czy mamy tu zjawiska regeneracji, czyli odradzania się dawnych form, czy też tu i ówdzie nie zachodzi w niektórych ubiorach zjawisko, które określić możemy jako degenerację, wynikłą z nieprzemyślenia, z nie dość dokładnej znajomości istotnych regionalnych ubiorów, tradycji miejscowej. Tak np. strój łowicki, jak wynika z opracowania J. Swiątkowskiej, odbiegł daleko od tego ubioru, jaki znany był na początku XIX w. sztucznie poszerzone sylwety kobiece, przeładowanie w linii, barwie oraz wyszyciach, widoczne także i w męskim ubiorze, uczyniły z tego steatralizowanego kostiumu - formę bogatą, która jednak zatracila niemal zupełnie dawne, może surowe, piękno ubioru mazowieckiego. Podobne zbarokizowanie stroju kurpiowskiego uwidacznia się w zeszycie M. Z y w i r s k i e j, Strój kurpiowski. W obu tych zeszytach, zwłaszcza u Swiątkowskiej, brak rozgraniczenia między odzieżą noszoną istotnie na wsi a tymi elementami, które są wynikiem nowej roli, narzuconej przez życie, zmienione warunki bytu ludności chłopskiej. Elementy te niekiedy oparte są na miejscowej tradycji, niekiedy jednak są obcą naleciałością. . Strój dzierżacki w Wielkopolsce jest stosunkowo może najskromniejszy, jeśli chodzi o efekty zewnętrzne, ale i tu w najnowszej formie występuje nylon i kolorovv)' haft atlasowy. Te najnowsze formy "ludowe" stroju są niewątpliwie ciekawe, jeśli chodzi o historię ogólną ubioru, ale w Atlasie, moim zdaniem, winny stanowić jeden z rozdziałów w poszczególnych zeszytach, względnie powinny być opracowane w oddzi:elnym zeszycie, natomiast nie powinny wypełniać całej treści monografii. Ponadto dla nieetnografów winny być jaJkieś kryteria, wyznaczniki, gdzie i kiedy można mówić o regeneracji ubioru ludowego, a gdzie jesteśmy świadkami procesu degeneracji. Dlatego te zjawiska uwidaczniają się w jednych regionach słabiej, w innych silniej. Pozwoliłoby to uniknąć tandety kostiumowej czy kostiumologicznej, która teraz tak bujnie się pleni. Mimo tych zastrzeżeń, jakie się nasuwają, trzeba przyznać, że w sumie Atlas przewyższa pod wieloma względami tak nasze przedwojenne publi·· kacje, jak i współczesne zagraniczne, któreśmy wymieniali. Górują one szatą zewnętrzną, natomiast zawierają znacznie mniej materiału dokumentarnego względnie materiał ten jest bardziej jednostronnie potraktowany. Atlas, będący owocem zbiorowego wysiłku, dlugo będzie stanowił podstawowe dzieło w swoim zakresie, którego nie będzie można pomijać w badaniu kultury nie tylko ludowej, ale narodowej. Janina Rosen-Przeworska "POLSKA SZTUKA LUDOWA", dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki, R. 8: 1954 W'a'fSzawa, numery 1, 2, 3, 4, 5, 6. . ··,~~·; '" I , •.'t .J ! • I ') .. '1 Sztuka ludowa jako przedmiot badań przechodziła różne koleje. Od czasu ogloszenia artykułu B. S t e l m a c h o w s k i ej ("Lud", t. 36), omawiającego dawne poglądy na sztukę ludową, upłynęło prawie lat dziesięć. Była to bodaj pierwsza wypowiedź powojenna z tego zakresu. Artykuł streścił dawne poglądy i w ~akończeniu zwrócił uwagę na potrzebę odnowienia badań w tej dziedzinie. W Polsce Ludowej sztuka ta znalazła się w nowych warunkach rozwojowych; sztukę ludową uznano za wartość narodową i jako taką potraktOWlano prav,lie równorzędnie ze sztuką warstw wykształconych. Naukowe i społeczne zainteresowania sztuką ludową znalazły swe odbicie i w ruchu wydawniczym. Powstalo czasopismo całkiem nowego typU "Polska Sztuka Ludowa" (PSzL"), które obecnie wchodzi w dwunasty rok wydawniczy. Dotychczas jest ono pozycją o największym ciężarze gatunkowym w tym zakresie. Poza tym w dorobku jest i kilka osobnych pozycji problemowych, że wymienię: T. S e w e r y n a Rozdroża, sztuki ludowej (Warszawa 1948), K. P i w O'C k i e g a a historycznej genezie polskiej sztuki ludowej (Wrocław 1953), A. Woj c i e c h o w s k i e g o - Elementy sztuki ludowej w polskim przemyśle artystycznym, (Wrocław 1953). Z poszczególnych zagadnień ogłoszono nieco więcej prac. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest przodującą instytucją również i w zakresie wydawnictw z dziedziny sztuki ludowej. W "Ludzie" opublikowano: M. C h o l e w y Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej (t. 36) i wspomnianą pracę B. S t e l m a c h o ws k i e j, Na drodze do teorii sztuki ludowej (tamże), T. S e w e r y n a Ikonografię etnograficzą (t. 37, 38, 39, 41), J. K r z y ż a n o w s k i e g o Morfologię bajki (t. 37), A. C h ę t n i k a Przemysł i sztukę bursztynia1'ską nad Narwią (t. 39), L. M a l i c k i e g o Drukowanie pŁócien na Śląsku (t. 41); F. K ot u l i Z muzeum miasta Rzeszowa (Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6), A. D o b r o w o l s k i e j Strój Jacków Jabłonkowskich (t. 7), M. Ż y w i rskiej Garncarstwo Puszczy Białej (tamże), G o t k i e w i c z a Pieśni śląskich gÓ1'ali [ ... J na Bukowinie (tamże), J. D e k o w s k i e g o Z Muzeum Regionalnego w Tomas.zowie Mazowieckim (tamże), J. C h e ł m i ńs k i e j - Ś w i ą t k o w s k i e.i - Wycinanka łowicka (t. 8) i in., a przede wszystkim: Atlas Polsldch Skvjów Ludowych, którego dotychczas ukazalo się 19 zeszytów monograficznych poświęconych regionalnym strojom ludowym. Jest nieco monografii specjalnych, wyszlych z różnych pracowni. m. in. B. S t e l m a c h o w s k i e j Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzycki •.;j (Poznań 1946). Z Zakladu Badania Plastyki Ludowej wymienić należy prace ruchliwego badacza R. R e i n f u s s a: Polskie druki ludowe na płótnie (Warszawa 1953), Ludowe skrzynie malowane (Warszawa 1953), Garncarstwa ludowe (Warszawa 1954). Ostatnio ukazaly się: J. G r a b o w s k i e g o Wycinanka ludowa (Warszawa 1955) i wydawnictwo zbiorowe - Haft i zdo- �347 346 "l bienie stroju ludowego (Warszawa 1955). Do tego dodajmy nieco wydawnictw popularyzatorskich o stroju ludowym, o wykorzystaniu plastyki ludowej do celów artystycznych itp., szereg przewodników, katalogów wystaw cz..' wreszcie artykułów skupiających się głównie w "PSzL" i rozprószonych po różnych periodykach - oto niepełny obraz wysiłków publikacyjnych ostatniego okresu. Zostały one częściowo unaocznione w retrospektywnej Bibtiografii Ludowej plastyki, opracowanej przez G l' Ze g o l' CZ y k a, i uzupełnione przez A. R y s z k i e w i c z a i J. C h m i e l i ń s k ą ("PSzL" 195U. 1951 i 1952). W dorobku tym ma poważny udział i "Polska Sztuka Ludowa", co starałem się przedstawiać w moich poprzednich recenzjach. Tu podkreślam żywotność tego czasopisma. W innych warunkach podzieliłoby los wielu wydawnictw z okresu przedwojennego i uwiędło z braku poparcia. W obecnych warunkach "PSzL" rozwija się dalej, utrwalając swą pozycję naukową i popularyzatorską. W czasopiśmie zaznacza się daLsze rozwinięcie poglądów na problematykę sztuki ludowej. Zauważamy tu usiłowania przeprowadzenia prób i doświadczeń metodologicznych. Można je ująć i przedstawić w trzech fazach rozwojowych, akcentowanych w dyskusji: w nawiązaniu do przedwojennych sformułowań w świetle idealistycznych poglądów, uznających autonomiczność sztuki ludowej; w przejęciu przez "PSzL" ideologii marksistowskiej i we wprowadzeniu do metod badawczych sztuki ludowej perspektyw historycznych. Pierwsze powojenne wysiłki nawiązują do poprzedniego okresu dwudziestolecia, wiążąc sztukę ludową ze sztuką tradycyjną wsi, samorodną i prymitywną. Głównie zajęto się cechami sztuki ludowej, pojętej statycznie. Poglądy z tego okresu sprowadzały się do stosowania kryteriów formalnych i uwzględnianiu psychologii procesu twórczego. Główne zainteresowania skierowano na aspekty stylowe sztuki ludowej. Stąd dzieło artysty ludowego określano pierwszoplanowo. Próbowano zestawić cechy stylu ludowego, a istotę sztuki ludowej starano się ująć za pomocą definicji. Definicja P iw o c k i e g o była zbyt jednostronna. Nie zdołano odpowiedzieć na pytanie: czym jest, a czym nie jest sztuka ludowa, oraz jaki jej zakres? SkOlICZyło się na początkowych prawie wypowiedziach dyskutantów: J. Grabowskiego, W. Dynowskiego i K. Piwockiego. Dyskusja wkrótce urwała się z braku właściwego podłoża ideologicznego, miała jednak tę dodatnią stronę, że rozpoczęła okres poważnego podejścia do problematyki sztuki ludowej, unikając .powierzchowności i wulgaryzacji propagatorskiej czy też popularyzatorskiej. Druga faza rozwoju dyskusji - to wejście czasopisma na tory materializmu dialektycznego. Dyskusję zainicjował ówczesny redaktor "PSzL" R. R e i n f u s s, podkreślając, że w ujmowaniu problematyki sztuki ludowej jedynie słuszna jest metoda historyczna. Czy istnieje odrębna sztuka lu- ')r I .. '~ 'I I dowa? Nowa rzeczywistość nie uznaje podziału na sztukę ludową i nieludową. Jednak w praktyce istnieje osobne traktowanie sztuki ludowej mimo wspólnych ze sztuką ogólną założeń. Sztukę ludową rozumie się historycznie i objaśnia w powiązaniu ekonomicznym i społecznym. Ma ona oblicza klasowe. Reinfuss dostrzega przejawy świadomości klasowej w twórczości ludowej. Stąd sztuka ta nie może być tylko obiektem muzealneg:J zainteresowania, lecz winna przejść do walki w służbie o socjalizm. Występuje tu zatem współzależność zjawisk artystycznych i historycz-· nych, zarówno w sztuce ogólnej jak i w ludowej. W sztuce tej zmienność formy i treści jest zależna od w'arunków historycznych i społecznego zapotrz.ebowania. Sztuka ludowa szerzej pojęta obejmuje także tzw. pogranicza, a więc poza twórczością artystyczną wsi występuje również miejska i mało'miasteczkowa sztuka amatorska i rzemieślnicza. Sama nazwa 'sz.tuka ludowa' nie jest określona terminologicznie i nosi piętno wieloznacznoŚcl. Podstawowymi zagadnieniami są: pojęcie sztuki ludowej, jej zasięgi geograficzne i h~storyczne, jej zakresy przedmiotowe i jakościowe. U Piwockiego sztuka ludowa obejmuje z'a'równo dzieła o formie prymitywnej, jak i techni,cznie rozwiniętej. Decyduje tu światopogląd twórcy ludowego w stosunku do otaczającego świata i rzeczywistości społecznej poprzez treści zawarte w jego dziele. Jest to niejasne kryterium oceny. J a c k o wski i Woj c i e c h o w s k i starali się o interpretację sztuki ludowej ze stanowiska marksilstowskiego. Jackowski uważa, że sztuka ludowa swo,im zasięgiem winna objąć sztukę robotniczą, rzemieślniczą peryferyjną. Ale jaJ< tego dokonać i jakimi środkami, pozostaje na razie w sferze teoretycznej. Ogólnie trzeba podkreślić, że dotychczasowa dyskusja zamierzała ukazać nowe oblicze sztuki ludowej. Miała charakter raczej jednokierunkowy. choć mimo dużych niejasności rozwinęła i pogłębiła samą problematykę· sztuki ludowej. Faza trzecia i ostatnia obejmuje okres wydawniczy ósmego rocznika "PSzL" i jest przedmiotem niniejszej recenzji. W teorii sztuki ludowej ambicje historycznego podejścia znalazły nasilenie u niektórych badaczy. Zapoczątkowana dyskusja dookoła książki p i w o c k i e go rozwinęła problem genezy polskiej sztuki ludowej. Piwocki ulokował ją w cechowym warsztacie renesansowym. Tezy Piwockiego wywołały dyskusję. S e w e r y n, A b r a m ow i c z i inni unaocznili szereg faktów historycznych, pozwalających na przesunięcie genezy sztuki ludowej XIX w. do czasów poprzedzających epokę Odrodzenia. T. Seweryn w ostatnich czasach zajął się etnografią i sztuką ludową w aspektach historycznych. Penetracje archiwalne za zabytkową ikonografią etnograficzną zwróciły jego uwagę na grafikę ludową i pół1udową z wieku XVI-XVII, w wyniku czego ogłosił w siódmym roczniku "PSzL" cenna studium z tego zakresu, ("Lud", t. 42). Artykuł S e w e r y n a pt. Kultura Ludowa Odrodzenia ("PSzL" 1954, nr 4) stanowi bazę wyjściową do badań sztuki ludowej powiązanej z folklorem. Autor na początku stwier- �349 348 dza, że imprezy naukowe, poświęcone Odrodzeniu, tj. Sesja PAN i Wystawił w Muzeum Narodowym, popełniły zasadniczy błąd, gdyż nie zobrazowały wkładu dolnych warstw społecznych w kulturę Odrodzenia. Zadaniem najbliższych badań prowadzonych w zespołach naukowych winno być wykrycie historycznej roli chłopa i rzemieślnika w zakresie sztuki. W związku z tym autor nakreślił plan prac; pokazał możność utworzenia nowej faktografii systematycznej. Na czoło wysuwają się przekazy zawarte w źródłach ikonograficznych, mało dotychczas wyzyskanych do celów etnografii. Autor postuluje konieczność tworzenia archiwów historycznych z uwzględnieniem inwentaryzacji fotografi.cznej zabytków XVI-XVII w., jak również i samych przedmiotów zabytkowych. Oficjalna opieka konserwatorska pomija często relikty ludowe. Seweryn wysuwa potrzebę szerokiej akcji konserwowania wybranych dzieł prowincjonalnej sztuki· kośdelnej i ze zbiorów muzealnych na potrzeby sztuki ludowej i w ogóle kultury. Niemniej cenne są poszukiwania penetracyjne samych zabytków rodzimego rzemiosła i sz.tuki ludowej we wsiach i miasteczkach. W dalszym ,rozwinięciu planu badań Seweryn zwraca uwagę na ważność poszukiwań pisanych dokumentów. Należą tu druki, szczególnie literatura rybałtowska, dawne dzieła o charakterze encyklopedycznym czy rękopiśmienne przekazy źródłowe. Autor naświetla wybrane zagadnienia świetnie dobranymi przykładami z zakresu zabytkowego rzemiosła ,i sztuki ludowej, podkreślającymi dobitnie istnienie własnego nuritu ówczesnej twórczości ludowej. Niez:wykle interesujący jest przegląd osiągnięć z zakresu .pogranicza rzemiosła i sztuki ludowej z tego okresu, ukazujący ówczesny podział klasowy. Warto go przytoczyć: "obok architektury drewnianej, której szczytowym osiągnięciem są kościoły z wieżami i sobotami, także zdobnictwo ciesielskie, wykonywane toporem oraz dłutem prostym i wklęsłym, rytowane i snycerskie zdobnictwo sprzętów, wypla:tanie kobiałek, tac i sakw z korzeni, garncarstwo łącznie z ceramiką zdobioną, tkanie kolorowych pasiaków wełnianych, kobi,ernictwo, wyrób mat słomiany'ch, połyskujących jedwabiście, haftowanie koszul, kołnierzy, rańtuchów, zapasek, toczenie drobnych przedmiotów z bursztynu, tr=ieliny, rogu i racic, malowanie sprzętów i narzędzi, rzeźbienie figur i malowanie obrazów do kaplic przyd.rożnych, zdobienie skóry nabijanką metalową, wyciskanie i haftowanie, kunsztowne wiąz~nie drutu mosiężnego w łańcuszki, rytowanie obrazów na ołowiu, wyrób pierścionków metalowych, kowalskie ornamentowanie żelaznych szczypców do opłatków, kowalskie, okucia skrzyń i sepetów, kratki do okien, zapadki do zamków itp., trybowanie blachy do bąków (u dud), do obijania rzeźbionej głowy kbzy u dud, zalewanie ołowiem i cyną ornamentów wyciętych w drzewie, drzeworytnictwo, szpalernictwo, wyrób form do odciskania pierników i papierowych kwiatów sztucznych, wyrób marionetek do obnośnego teatrzyku kukiełek, rozlicznych przedmiotów obrzędowych, np. masek zwierzęcych. - turoni, wilków, jeleni, koni ,. ,.~, i bocianów, wicie rózg weselnych, wieńców dożynkowych itp.' (tamże, s. 207-208). Z. wytyczonego zakresu przedmiotowego wynikają wnioski autora: "l. wąskie było pojęcie sztuki ludowej lokalizujące ją na peryferiach z działalnością cechów;2. nie obejmowała ona jedynie architektury, rzeźby i malarstwa; 3. w czasach feudalnych nie służy główn~e po~zebo~ Kościoła lecz świeckim potrzebom mas ludowych; 4. ludowosCi teJ sztukl nie moż~a utożsamiać' z chłopskością". Artykuł ten jest poważniejszym wkładem do badań kultury .j sztuki ludowej epoki Odrodzenia, wyjaśnia, poszerza i wZJbogaca zakres badań nad sztuką ludową w oparciu o met.od,ę dokumentacji, a jednocześnie jest punktem wYjścia do dalszych roz:wazan: Poza tym unaocznia fakty konkretnie poszerzające zakres genezy sz~kl ludowej. Jest to nowy głos w dotychczasowej dyskusji, charakterYZUJący pogranicze zabytkowego rzemiosła i sztuki ludowej. Drugi teoretyczny artykuł T. S e w e r y n a pt. Zakres przedmiotowy sztuki ludowej (nr 5, s. 259), będący jakby podsumowaniem dotychczaso~ wych spostrzeżeń autora, jest ,pracą, która wnosi nowe materiały ~o dotychczasowej dyskusji nad istotą sztuki łudowej. Przy ro~patr~wa~lU ~~jęcia sztuki ludowej wysuwaÓą się pro~le~y zakresu i .zaSl~gu,J:J zJawls •.; Tu wraca się do podstawowego pytama: Jak daleko SIęgaJą zrodła sztuk ludowej dziewiętnastowiecznej? Należy przypuszczać, że odpowiedzi wyczerpująco wszechstronnej nieprędko się doczekamy. Na to trz·eba lat, p~anowej zespołowej pracy. Tymczasem sam pro?lem ~maga.nowe~o OSWletlenia, Seweryn wraca do znanych tez Piwocklego, ktore - Jak wladomo -ograniczały się do pokazania wpływów uboczn.ych na sztukę lud~wą, do wskazania właściwych jej źródeł w warsztacle cechowym epokl O~rodzenia. Seweryn uważa, że pogląDY te opierają się na słabym matenale faktograficznym - żąda więc dokumentów. , Seweryn sygnalizuje również istnienie własnego nurtu sztuki ludowej, a to na podstawie faktów występowania samych zabytków różnorodnych i ich przekazów. Genezę sztuki ludowej przesuwa wstecz, poza XVI w. Autor swoje dowodzenie opiera na ostatnich zdobyczach metody J. Krzy±anowskiego tz)w. "głębokkh wierceń" wykopalisk zabytków ze średnio,: wiecza oraz na własnych spo'strzeżeniach badawczych, dotyczących :P~ki Odrodzenia. A materiały faktograficzne Seweryna są o nie byle Jaklm ciężarze gatunkowym. Z ich próbkami mogliśmy się już zaznajomić w poprzednich artykułach. . Sformułowania Seweryna dotyczą głównie zasięgu i zakresu sztukl ludowej. Wyznaczenie zas·ięgu geograficznego tej sztuki ma ~~Pital~e. zn~czenie w pracach teoretycznych. Seweryn radzi przeprowadzlc dell11utacJę zespołów dla osiągnięcia lepszych wyników teoretycznych i pr.aktycznych. Celem rozważań autora, jak głosi tytuł artykułu, jest rozwiązame ?robl~U zakresu przedmiotowego sztuki ludowej. W dotychczas?wej d'yskus~l zbytmo operowano mało skonkretyzowanymi ogólnikami, me maJącyml oparcia �351 w wynikach badawczych. Zdaniem autora sprecyzowany zakres sztuki ludowej pod względem jakościowym pozwoli w dalszym etapie na klasyfikowanie jej jakościowe. Celowi temu służyć ma zestawienie inwentarza z pogranicza sztuki ludowej i rzemiosła. W artykule autor przedstawia go sposobem asortymentowym. Obejmuje takie działy jak człowiek, kultura społeczna i sztuka kultowa. W każdym dziale autor podaje szereg przedmiotów unaoczniających powiązanie artystyczne z historycznym. Jest to pierwszy tego rodzaju zestaw bardzo ważny dla dalszej dyskusji nad pojęciem sztuki ludowej. Dotychczas nie mieliśmy podobnych wyraźnie określonych ujęć. Do zespołu pierwszego należy bogactwo stroju regionalnego, na który składa się odzież z płótna, sukna, skóry i futer, ozdoby z plecionek i słomy, wycinaki ze skóry, aplikacje, hafty, koronki, pasy skórzane i metalowe, biżuteria ludowa, spinki, pierścionki, haczyki do gorsetów, guziki, krzyże do korali, sprzączki do pasów itp. Piękno mieszkania określają typy regiona1lne chat, sprzęty rytowane, malowane lub intarsjowane, wyroby ceramiczne, tkaniny do nakrywania łóżek, ław lub stołów, obrazy, malowanki, ozdoby ścienne z naszywanych łusel{ szyszkowych, skrawków kolorowego sukna: i prasowanych kłączy piór, wycinanki z kolorowych papierów (a więc dopiero po pojawieniu się tego tworzywa w handlu, tj. po r. 1870), firanki z wystrzyganych bibułek, dzbanuszki z wydmuszek itp. Zespół o charakterze społecznym obejmuje przeważnie sztukę obrzędową, a więc palmy wieLkanocne zdobione plecionkami, kwiatami i wstęgami, rózgi weselne z orzechów laskowych, wydmuszek z jaj, piór i kwiatów, jabłek, kolorowych papierów, korony i czepce weselne, .pogrzebowe, wieńce dożynkowe koliste, stożkowate, koronowate lub płaskie, podłaźniki, pająki wieszane u powały, światy z opłatków, pisanki, przedmioty związane z zalążkowymi formami teatru, maski, słomiane nakrycia głowy, poczwarne turonie, bociany, koniki i inne maszkary o charakterze magicznym, wieńce dożynkowe, wózki dyngusowe z żywym kogutem >ifigurkami par weselnych, drewniane tarcze zginające się za pociągnięciem sznurka, podkoziołek, gwiazdy kolędnicze, szopki jako teat.rzyki marionetek oraz wi.ększoŚć zabawek. Zespół czwarty obejmuje sztukę kultową, a więc kościoły, kapliczki, dzwonnice, bóżnice, rzeźby, obrazy na szkle, drzewie, blasze, płótnie i papierze, drzeworyty oraz służące kultowi feretrony i paramenty haftowane, aplikowane lub malowane, na tkaninach, albo też wykonywane z metalu lub drzewa. Bogaty ten zestaw udowadnia istnienie własnego nurtu sztuki ludowej, izolowanej w masie od sztuki zawodowej, a częściowo tylko jej podporządkowanej. Ustalenie cech jakościowych sztuki ludowej daje możność określenia jej walorów rodzimych, plastycznych i dziedzin przodujących. Niestety, artykuł zatrzymuje się na tym stwierdzeniu i nie podaje dalszych rozwiązań w tym kierunku. Bez odpowiedzi zostaje intrygujące pytanie: jak z masy wartości rzeczy wyłowić te, które należą do sztuki ludowej? Oczywiście nie można • '.1 i . ,. ' mieć pretensji z tego powodu do autora. Niewątpliwie problem ten wymaga osobnego rozwiązania. I tego będziemy oczekiwać od autora, jak również i naświetleń ze strony innych autorów. W zakończeniu swoich 'wywodów Seweryn słusznie przestrzega: "nie zrobimy w poznawaniu sztuki ludowej ani kroku naprzód, jeżeli charakterystyczne dla niej przetwarzanie form narzuconych przez stulecia wyjaśniać będziemy wynaturzeniem lub zwyrodnieniem, rustyfikacją czy barbaryzacją [... J zatem trzeba zerwać z przestarzałą zasadą klasyfikowania dzieł sztuki wedle stopnia odchylenia od z góry przyjętych wzorów zachodnioeuropejskiej sztuki". Artykuł Seweryna odróżnia się swą konkretnością rzeczową i dobrym tonem polemicznym w podejściu do problematyki sztuki ludowej. Jego metoda posługiwania się materia:łem HU'stracyjnym jako współrzędnym kompozycyjnie w wykładzie jest interesująca, instruktywna, miejscami wymagająca zmiany poglądów, korekty, np. w odniesieniu do wycinanki papierowej. Seweryn w wywodach swoich umie połączyć metodę etnograficzną z uczuleniem na zjawiska formy sztuki ludowej. Artykułem nawiązującym do osiągnięć Seweryna jest R o s e n - P r z ew o r s k i e j Ubiór na ziemiach polskich w okresie średniowiecza (nr .1, s. 14-35). W poprzednim roczniku "PSzL" autorka opublikowała ar,tykuł o ubiorze ludowym w okresie Renesansu. W pracy obecnej autorka cofnęła się w czasy odleglejsze. Pierwszym celem artykułu jest pokazanie zbieżności ubiorów pierwszych wieków n. e. z ubiommi polskimi, jakie podają wczesno-średniowieczne dokumenty ikonograficzne. Drugim celem artykułu jest przeprowadzenie paraleJ.i związków odzieży słowiańskiej ze współczesną odzieżą ludową polską. Naświetlenie zagadnień w odniesieniu do celu pierwszego wypadło prawie zadowalająco, cel drugi nie znalazł rozwinięcia. Do pracy swojej Rosen-Przeworska wykorzystaŁa wykopaliska archeologiczne różnej proweniencji, źródła ikonograficzne oraz nieliczne pisane i zestawiła je w kilku grupach. W grupie pierwszej ('Wieki I-V n. e.) autorka rozpatrzyła porównawczo z przekazami ikonograficznymi z rzymskich pomników nieliczne zabytki wykopaliskowe odzieżowe obce i miejscowe. Autorka 'spostrzegła, że istniejące wizerunki Słowian, szczególnie południowych, nie odbiegają od przedstawień odzieży chłopów w polskim malarstwie odzieżowym. Jest to tylko spostrzeżenie adnotacyjne. W grupie drugiej (wieki VI-X) autorka zgromadziła dalsze materiały, doszukując się powiązań z przekazami ikonograficznymi wczesnego średniowiecza. Tkaniny wykopaliskowe z Wolina, Santoka, Gdańska, Opola i innych, pasiaki wełniane i kraty rodzimego pochodzenia nie odbiegają zbyt od znanych jeszcze z połowy XIX w. W grupie trzeciej (wieki XI-XII) autorka podaje nieco więcej materiału ikonograficznego, występującego częściej na przekazach, jak np. na miniaturach, iluminacjach sakramentariów i ewangeliarzów, na patenach, kielichach, czarach liturgicznych or8.Z na płaskorzeźbach. rzeżb·~.~h �.352 i ostatnio na odkrytych freskach ze Strzelna i Czerwińska. W .przekazach tych m. in. występują i wizerunki ludności wiejskiej. W tymże roczniku "PSzL" jest <irugi artykuł tejże autorki pt. O ubiorze chłopskim od XIII w. do Renesansu, będący dalszym ciągiem poprzedniego. W koncepcji nie różni się od poprzedniego. Autorka podała obfity materiał ilustracyjny <io artykułu jako uzupełnienie tekstu. Opieranie się jednak prawie wyłącznie na źródłach ikonograficznych wytworzyło jednokierunkowe spojrzenie na odzież ludową. Zgodnie z zamierzeniami Rosen-Przeworska usiłowała przedstawić odzież ludową w rozwoju dziejowym. Jednak stan wiedzy faktograficznej w pokrewnych dyscyplinach tego zakresu nie pozwolił na należyte opracowanie tematu. Usiłowania Rosen-Przeworskiej należy uważać za ambitną próbę, wymagającą pogłębienia metody. Mimo tego niedomagania oba artykułyspełniły swoją .rolę i ·wskazały na perspektywy genetyczne polskiej sZJtuki ludowej. A. A b r a m o w i c z, Uwagi o problematyce nad sztuką ludową Polski średniowiecznej (nr 4, s. 209-213) - to nowy głos, tym razem archeologa, naw.iązujący do dyskusji nad genezą sztuki ludowej. Artykuł ten w części pierwszej porusza problem dwóch nurtów w sztuce wczesnośredniowiecznej: pierwszy - to importowana sztuka preromańska i romańska w służbie dworu książęcego i Kościoła; drugi - to miejscowa i tradycyjna sztuka ludowa będąca wyrazicielem ,szerokiego ogółu. Abramowicz lokuje zaczątkowe istnienie tych nurtów w okresie pojawienia się klas antagonistycznych, a więc w zaraniIU feudalizmu. Uważa, że w tym czasie należy liczyć się z tzw. odskokiem sztuki tradycyjnej miejscowej, a więc ludowej, od -sztuki oficjalnej (importowanej). Jaki jest z'akres sztuki nurtu rodzimego? Autor wyodrębnia z niej dwie warstwy kulturowe w zależności od jej przeznaczenia. Pierwsza wiąże się z osobą człowieka iz jego domem: przedmioty wyrabiane przez niego i ozdabiane. Jest to sztuka zupełnie samorodna. Drugato zdobnictwo Z1wiązane z wydzielającym się rzemiosłem. Należą tu: zdobnictwo ceramiczne, przedmiotów z rogu, z<iobnictwo zwiąZJane z szewstwem, zdobnictwo prostych wyrobów kowalskich, później może i tkactwo. Z warstwy <irugiej autor wydziela grupę specj.alną - zdobnictwo podnoszące świetność człowieka, jak broń, cz·ęści rzędu, złotni'Ctwo. To ostatnie, zdaniem autora, najbardziej Z1wiązanejest z miejscowymi tradycjami. Mimo rO:ljdziału tych dwóch nurtów autor widzi w nich zazębianie się ze sobą w dialektyczną całość. Abramowicz uzbroił się w te spostrzeżenia w związku z przystąpieniem do dyskusji na temat genezy sztuki ludowej, a w szczególności w odniesieniu do tez Piwockiego. Autor również prezentuje poważne przekazy wykopaHskowe, zawarte w artykule pt. Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI-XIII w. (nr 6, s. 323-353). Artykuł ten poparty licznymi materiałami opisowymi i ilustracyjnymi, tak potrzebnymi w tym przedmiocie, 353 ~ ,I, .:' co prawda ogranicza zasięg do środowiska Gdańska, jednak wystarczająco unaocznia możliwości przesunięcia genezy sztuki ludowej wstecz poza Odrodzenie. Podane tu fakty są znamienne. Autor dzieli swoją pracę na kilka części. Omawia w nich rozwój badań archeologicznych w Gdańsku i jego specyfikę, bogaty materiał wykopaliskowy wyrobów z drzewa (łyżki, czerpaki, trzonki bogato zdobione), zdobnictwo w rogu i kości (grzebienie i pochewki do nich), zdobnictwo na metalach (z ołowiu, cyny, brązu, srebra), po czym ten obszerny materiał dokumentacyjny kończy w sposób następujący: "Czymże jest [... J sztuka rybaków gdańskich? Cechuje ją przecież powszechność wśród szerokich mas ludowych, tradycyjność, tak zwane zrośnięcie się z dziejami społeczeństwa, które ją tworzyło, bliskość codziennemu życiu człowieka oraz odrębność w s,tosunku do bardziej kosmopolitycznej sztuki romańskiej, służącej Kościołowi i 'Wielkim feudałom. Archeolog jest skłonny przeciwsta'wić się sformułowaniu Piwock.iego i widzieć w sztuce rybaków i rzemieślników gdańskich sztukę ludową - sztukę ludu pracującego". Wypowiedź ta ma swoją wymowę - jaskrawo przeciwstawia się statycznemu ujmowaniu sztuki ludowej. Artykuł Stanisławy M T o z i ń s k i e j pt. Na marginesie badań n.ad kostiumem scenicznym w teatrze Odrodzenia (nr 3, s. 131-147) jest pracą, którą zaliczyć należy do grupy związanej z genetycznymi perspektywami sztuki ludowej. Tendencjami wiąże się on z artykułami omówionymi wyżej, tematycznie jest pokrewny pracom Rosen-Przeworskiej, natomiast w metodzie nieco się różni od poprzednich. Praca ta należy do pogranicza badań literacktch, ikonografij kostiumologicznej i obyczajowości plebejsldej z okresu Renesansu. Od czasu o<ikrywczych prac Badeckiego i .innych tzw. literatura plebejska stała się przedmiotem badań z punktu widzenia zabytkowej kultury ludowej. Różne relikty ludowe z tego zakresu w powiązaniu z zabytkami ikonograficznymi stały się nowymi obiektami badawczymi do poznania ówczesnej kultury plebejskiej. Przedmiotem zainteresowań autorki jest kostium sceniczny w teatrze renesansowym, ze szczególnym uwzględnieniem ubioru mieszczańsko-plebej'skiego i z pogranicza wiejskiego. Autorka badając rolę i zasięg oddziaływania renesansowego teatru posługuje się metodą wiązania zabytków literackich z zabytkami sztuk plastycznych. Na tle tekstów dramatycznych i innych Mrozińska przeprowa<iziła analizę kostiumologiczną wyobrażeń scenicznych popularnych bohaterów. Przed wyobraźnią czytelnika przesuwa się tłum Albertusów klechów, dziadów, chudych kantorów, ciurów, szołtySÓW czy wyobrażeń' Marchołta, ożywionych piórem poetów i rozsławionych słowem powszechności. Należy przypuszczać, że tradycje te sięgały daleko wstecz w nurt ludowy tej sztuki. Wydaje się zatem słuszne umieszczenie ich w grupie artykułów pro blemowych. Oto prace publikowane w "PSzL", zaliczone do grupy skupiających się wokół genezy sztuki ludowej. Poglądy Piwockiego, ujmujące wąsko pro- ';:- 2~ "Lud" t. XLIII �354 355 blemy genetyczne sztuki ludowej, stały się tym rzadkim. zjawisk~em, które wpłynęło zapładniająco na dalszy rozwój myśli w tym kl,erunku I przyczyniło się do poważniejszych osiągnięć u niektórych autorow: . Pozostałe dwadzieścia jeden artykułów drukowanych w osmym roczmku . c:~asoplsma m oz'na uJ'ąć w kilka grup. . Artykuły z. zakresu . stroju ludowego, . . poza omówionymi wyżej, dotyczą czasów .ostatlllch. Stamsław P lOt r o w ~ s k i omówił Współczesne zagadnienia stroJu ludowego (nr 1, s. 3-13). Je~ to fragment większej całości, która ukaże si~ o~o~no. Autor przed~tawlł zagadnienie stroju ludowego w nowej rzeczywIstoscl, str.oJu. o~gry:",aJąceg.~ nową rolę artystyczną, społeczną i polityczną. Z dawnej ~leJsk:e~. funkcji użytkowej, już zanikłej, strój odrodzony przeszedł do nowej ~~nkcJI o charakterze świąteczno-widowiskowym i stał się ogólną własnosclą narodową· Strój ludowy służy teatrowi amatorskiemu i zawodowem.u, .towarz~szy zlo~ tom, manifestacjom narodowym i politycznym. PodkreslaJ.ąc zml~nę roll stroju, autor omówił jego rozwojowy charakt~r poprzez ~dmlany. reglOnalne~ .. od I poczucia estetycz. w za l·eznoscl ' warunko'w ekonomiczno-polltycznvch . . nego ludu. Odradzający się strój powoduje wzrastanie jego zapotr~ebowallla. Wykonuje się rozmaicie. Obserwacje z różnych. impr~z wYk~zUJą :'" stro~ jach różne ni.edomagania,. dowolności, ,anachrolllzmy I w og?le d~lw.olągl. Pisano na ten temat niejednokrotnie. Autor występuje pr~e:lw tej lllef~asobliwej dowolności, podkreśla niesolidno~ć i br~k wł~sclwych efekt~w scenicznych. Żąda sięgania do źródeł i wzorow, st~dlOwama Atlas~ PolsklC~ str . 'w Ludowych. Autentyczność dokumentacYjna stroJu pOWIllna, zda OJOautora, występować tam, gdzie chodzi o po dk res'l'eme ~p.oki Wywody. niem swoje Piotrowski zilustro'wał złymi i dobrymi przykładami zastosowama stroju . . ( 3 w opracowaniu E. F r a n k o w ski e g o .nr , 148-161) jest interesującą pracą ze stanowiska inwent~cry.zacYJnego ~. technologicznego. Haftowane czepce kaszubskie wyszły z. uzycla od połowy wieku; znane są one częściowo z publikacji Gulgowsklego, Sewecryn.a, Stelmachowskiej i innych. Autocr, wytcrawny znawca artyst~c~nych tech~lk ludowych i pokcrewnych, doskonale zobcrazował dokum~ntacYJme l~ cz.ep~~~ haftowanych popie·rając szczegółowe opisy wzocrowyml repcrod~kc.Jarrl1 f . graficznymi. ' Inwentacryzację samych ok'azow pop a crł autor omOWlelllem .. . hlstorU zł;tej nici zabytkowej i współczesnej złotej przędzy hafcla~skleJ, ~arzedzi pracy zobrazowaniem technik złotego haftu błyskotkami, kładzlOne~o, wypukiego i haftu przekłuwaneg~. Artykuł. j~st dob~ym .prZYkłade~ analizy rzeczowej wybranego zagadniellla plastyki 1 zdoblllctwa artystycz nego na wpół ludowego. . . ,. . Z mik' prymitywnej i rozwiniętej wymlelllc nalezy trzy artykuły. pcraca Zcerca. I e s; l' I - R e i n f u s s o w e j pt . Siwaki z Białej Podlaskiej f' (ncr 5, s. 273-295) jest obszerniejszym artykułem o charakterze monogra Icznym, o prastarych tradycjach garncarstwa podlaskiego z lewego brzegu Bugu. I ~ ludowego. Złotogłowie kaszubskie Autorka omawia poszczególne warsztaty garncarskie w tym ośrodku, wyliczając nazwiska garncarzy dziewiętnastowiecznych oraz ich rzemiosło tradycyjne. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej, produkujący ceramikę siwą, reprezentują dwie pracownie: braci Kazimierza i Ludwika Rogowskich oraz Jakuba Czeczelewskiego w Sielczyku pod Białą. Autorka podaje też życiorysy garncarzy i opis warsztatów. Warsztat Rogowskich wyrabia przede wszyst.kim garnki przeznaczone na lokalny rynek zbytu. Jest to produkcja oparta na starych formach profilowych z zast.osowaniem tradycyjnego zdobnictwa. Wyrabia też i ce·ramikę z przeznaczeniem na zbyt do miasta. Rodzaj ten opiera s:ę na starych kształtach naczyń, lecz użyte zdobnictwo razi uczoną kompozycją jakiegoś przygodnego poprawiacza. Szczególnie razi tu nadużywanie elementu zdobniczego drzewka, jakby żywcem przeniesionego z hafciarstwa lub pisankarstwa. Pracownia Czeczelewskiego, mało dotychczas znana, przedstawia się szczególnie interesująco dla badacza ceramiki ludowej. Czeczelewski wyrabia garnki na rynek lokalny i nie potrzebuje kokietować klienta miejskiego zdobnictwem. Jego naczynia odznaczają się szlachetnością form, czerepu i powiązania celowego zdobiny z całością. Patrząc na jego dzieła odczuwa się powagę i szlachetność nawiązujące do prastarych tradycji. Artykuł uzupełn'ono licznymi przykładami ornamentacyjnymi w rysunku i fotografiach przeważnie dobrych. Leszek D z i ę g i e l w artykule Malowane kafle z Rybnej (nr 2, s. 109118) omówił niedawno odkryte dzieło Jana Oksitowicza, garncarza i kaflarza krakowskiego z drugiej połowy XIX w., przedstawiające piec kaflowy z bogatymi Scenami obyczajowymi, z motywami zwierząt i roślin. Drugi artykuł z tego zakresu, w op.raCOWaniu Marii Przeździeckiej, pt. CeramikfL pomorska (nr 4, s. 214-232), zobrazował stylową ceramikę kaflarską, fa.rfurową i in. Artykuł umieszczono jako przykład możliwości powiązania kaflarstwa ludowego ze stylowym. Z dziedziny , I i I I •• I I >} tkanin opubl'kowano Z. C i e ś l i - R e i n f u s s o we j, Dy- wany dwuosnowowe braci Składanowskich Kurpiach (nr 1, s. 36-49). Bracia Stanisław z Wyszkowa na południowych i Władysław wykonują dywany sposobem rzemieślniczym, nie stosują nowych wzorów, lecz ciągle posługują się starymi, odziedziczonymi po ojcu. Autorka n:e podaje samej techniki wykonania, lecz zajęła się wędrówką motywÓW dywanowych i ich przetwarzaniem w zasięgu dość pokaźnym. Wyszków, Węgrów, Sokołów Podlaski, Bielsk Podlaski, Augustów i inne, a przede wszystkim prawie cały obszar Mazurów północnych - to drogi rozwoju tej wspaniałej techniki dywanowej. Autorka reprodukuje szereg dywanów i fragmentów z motywami ornamentalnymi z tych zasięgów. Rok 1954 przyniósł w "PSzL" zaledwie jeden artykuł z zakresu rzeźby, nie licząc opracowań twórców-rzeźbiarzy ludowych, o których będzie mowa na innym miejscu. Artykuł Michała W a l i c k i e g o, O nową interpretację Chrystusa Frasobliwego (nr 2, s. 100-103), omawia popularną postać w pol23" �356 skiej rzeźbie ludowej Chrystusa siedzącego i wspartego na ręku. Autor poszukuje analogii w plastyce wieków ubiegłych. Walicki zwraca uwagę na drzeworyt A. Di.irera zamieszczony na karcie tytułowej Małej Pasji z lat 1509-1511. Autor znajduje paralele koncepcji diirerowskiej do dzieła rzeźbiarskiego Andrea Brosco, przedstawiającego strudzonego robotnika z 1490r. Malarstwo i grafikę omawiają dwa artykuły. Praca M. Wal i c k i e g o pt. Ludowy refleks sztuki CaUota (nr 3, s. 178-188) omawia związki sztuki tego artysty z XVII w. z grupą obrazów i grafik ludowych, m. in. i z płytą ołowianą Jana Golisiewicza z 1678 r., przedstawiającą Świętą Rodzinę przy stole. Artykuł Romana R e i n f u s s a, Malowanki ścienne z Chotyziów (nr 1, s. 50-54), odnosi się do zdobnktwa z okolic Starachowic w Kieleckiem. 'Są to malowanki na papierze wykonane farbami akwarelowymi. Jest to sztuka młoda, rozpowszechniona przez starsze dziewczęta szkolne. Sztuka ta jest przykładem samorodnych talentów, niekoniecznie zmanierowanych przez szkołę. Pokrewne malowankom są wycinanki. Młoda ta sztuka ma za sobą sporo tradycyjnych odmian regionalnych. Zofia G ł Q W a w artykule pt. a tak zwanych wycinankach miechowskich (nr 4, s. 251-252) sygnalizuje nieznane odmiany wycinanek z powiatu miechowskiego. Są to naklejanki prezentujące się dość oryginalnie. Zbiór wycinanek znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pochodzi ze Śladowa, z 1926 ·r. Naklejanki te były wykonane przez dziewcz.ęta z inspiracji miejscowej nauczycielki. Wiązanie sztuki ludowej z zapotrzebowaniem społeczno-gospodarczym znalazły oddźwięk w artykule R. R e i n f u s s a pt. Aktualne zagadnienia przemysłu pa;miątkarskiego (nr 2, s. 67-78). Zapotrzebowanie to stwarza różnokierunkową podaż - dodatnią i ujemną. Zalew tandety pamiątkarskiej w Zakopanem, Warszawie i innych miastach szerzy zły gust i krzywdzące wyobrażenia o naszej sztuce ludowej. Autor usiłuje wybrnąć z tego impasu organizacyjnego i społecznego, podając przykłady szcz·ęśliwszego rozwiązywania formy przez kolektyw artystów i twórców ludowych. Robią to szkoły artystyczne, zespoły plastyków i twórców ludowych w spółdzielniach, pracowniach, powstają impulsy konkursowe, wystawowe itp. Sporo wytwarzają, lecz dalej tandeta panoszy się zwycięsko, pozostawiając nas w tyle w stosunku do zagranicy. Przykłady ilustracyjne w artykule nie zawsze są szczęśliwie dobrane, jak np. ilustracja nr 14. Artykuł jest ważną wskazówką do artystycznego i gospodarczego uporządkowania przemysłu pamiątkarskiego. Dział folklorystyczny jest również reprezentowany w czasopiśmie. Artur W y c i s k w artykule pt. Niemieccy zbieracze górnośląskich pieśni ludowych (nr 4, s. 242-250) opowiada o prześladowaniu polskich świeckich pieśni ludowych na Śląsku. Znaleźli się jednak Niemcy, jak Augustyn Henryk Hoffman, poeta niemiecki z pierwszej połowy XIX w., i Juliusz Roger, lekarz, którzy odczuli poezję śląskiej pieśni, zajęli się jej zbieraniem i pu- 357 blikowaniem. ż a n o w s k i opracował tym razem Nasz najpieśń o szewczyku (nr 5, s. 296-300), a z obcych mamy w tymże numerze "PSzL" A. L. L l o i d a a angielskiej pieśni ludowej w tłumaczeniu A. Morawskiej (s. 103-205). Z innych: Stanisława Wall i s a Slownik górnośląskich wyrażeń ludowych (nr 2, s. 104108), zawierający wybór wyrażeń gwarowych dotyczących sztuki ludowej i folkloru śląskiego. Juliusz Z b o r o w s k i w artykule W poszukiwaniu czorsztyńskiej legendy (nr 3, s. 174-177) zastanawia się, dlaczego Kostka Napiers·ki i Stanisław Łętowski, dwukrotny przywódca górali, zaginęli w pamięci góralskiej? Zborowski na podstawie spostrzeżeń i badań u innych autorów zestawia różne zaby,tki tekstowe, mówiące o wędrówkach elementów legendowych bohaterstwa w obronie uciśnionego ludu podhalańskiego. a twórcach ludowych są trzy artykuly. Relacja Anny L e w i c k i e j o Józefie Janosie, rzeźbiarzu ludowym z Dębna (nr 3, s. 162-173) podaje w opisie postać prawie tragiczną żyjącego w samotności rzeźbiarza i poety prymitywnego umysłowością i środkami wypowiadania się. Autorka wzmiankuje, że Janos nie korzysta z przysyłanego ml,! czasopisma "Polska Sztuka Ludowa". Wypowiedź w tym kierunku samego twórcy ludowego wydaje się nie zupełnie wystarczająca. Adam G l a p ,a przedstawił Antodawniejszy niego Julian taniec Krzy mieszczański, Twardowskiego, wielkopolskiego rzeźbiarza ludowego z Piasków pod Grodziskiem (nr 4, s. 252-253). Marta Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a przedstawiła Prillową, artystykę ludową z Pałuk, powiat Szubin (nr 6, s. 354--374), mającą za sobą studia w Ognisku Kultury Plastycznej w Bydgoszczy, irzeźbiarkę figurek ludzkich lepionych w glinie. Prillowa jest również i wycinankarką. Brak miejsca nie pozwala na omówienie osiemnastu sprawozdań z kon:kursów sztuki ludowej, z wystaw, recenzji. Cza'sopismo zwraca uwagę na ten dział, odbijający życie sztuki ludowej w jej różnych aspektach. Z dokumentacji, jest ważna nota Zofii G ł o w y o zbiorach archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie (nr 5, s. 315).Trudno też nie wspomnieć o doskonałej recenzji książki W. Borudzkiej - Malowane domy, dowcipnie i wnikliwie ujętej przez T. S e we r y n a (nr 3, s. 190-192). Podobnych pozycji jest więcej. Strona zewnętrzna czasopisma wygląda dodatniu. Poprawiły się okładkl. Zniknęły z nich nalepki ilustracyjne, niepraktyczne i żle związane z całością typograficzną; wprowadzono okładki wielObarwne wpływające na atrakcyjność wydawnictwa. Treść poszczególnych numerów pod względem graficznym przedstawia się jednoliciej niż w latach ubiegłych. Ilustracje na ogół są dobre. Szycie poszczególnych składów jest czasem fatalne. Na sześć wydanych zeszytów dwa są szyte drutem. Drut niszczy poszczególne składy i przyczynia się do szybkiego rozkładu i rozpadu kart drukowanych. Drukarni nie zmieniano ani razu w ciągu roku. �358 u M z E A*) W. podsumowaniu całości należy przede wszystkim podkreślić wyd~W~ICZY sukces redakcji - wydanie sześciu zeszytów oddzielnych, dwu~leslęcznych, ~godnie z obietnicą w podtytule czasopisma. Rozumie się, że me zawsze moma dotrzymać tej obietnicy; jest czasem koniecznością wydan.le. numer~. podwójnego. Zdaje się, że ,.PSzL" w tym kierunku przezwyclęzyła sWOJ kryzys. Natomiast, nie przezwyciężono trudności regularnego wydawania czasopisma. Oczywiście odgrywają rolę i przyczyny niezależne od redakcji. Publikowane artykuły i sprawozdania w ósmym roczniku PSzL" mieszczą się zasadniczo w dwóch grupach: I - sztuka ludowa, "II - folklor, nadto III - kultura ludowa w powiązaniu ze sztuką ludową i folklorem. Artykuły ze sztuki ludowej występują - podobnie jak i w roku ubiegłym przeważająco, zarówno ilościowo, jak również pod względem rozpatrywawanych problemów. Na czoło wysunęły się problemy teoretyczne ze szczególnym zwróceniem uwagi na genezę sztuki ludowej. Daje się zauważyć stopnio:ve przesunięcie zainteresowań w kierunku historycznym, wstecz poza WIek XIX. Artykuły w tym nachyleniu odznaczały się pasją wnikliwszego wejścia watomosferę badanej epoki. Czasem dociekania te wybiegały naprzód poza możliwości poparcia ich dokumentami. W dalszym ciągu daje się odczuwać zbyt mała ilość osobnych prac roz,wijających zag'adnienia dokumentacji historycznej i bieżącej. Bardzo mało j,est artykułów wprowadza~ąc~ch :v zasoby dokumentacyjne zbiorów publicznych. Nie wiemy, CI) znaJduJe SIę w zbiorach Państwowego Instytutu Sztuki w Zakładach Uniwersyteckich dyscyplin pokrewnych, w muzeach itp. ~ zasoby dokumentacyjne są bardzo poważne, że wymienię choćby środowisko krakowskie. Występuje dalsze milczenie w zakresie bibliografii. Z folkloru jest niewiele prac, brak zupełnie z zakresu tańca. Wytrwały w przyczynkach literaturoznawczych jest J. Krzyżanowski. Natomiast wystąpił nowy dział kultury ludowej, dobrze zainagurowany przez T. Seweryna. Należy podkreślić że większo'ść artykułów w "PSzL" odznacza się podniesieniem poziomu na~kowego. Widoczne są tu wysiłki redakcji. Woj. MUZEUM PAŃSTWOWE ,. Czasopismo ,.Polska Sztuka Ludowa" jest wa(Żnym czynnikiem w rozwoju myśli naukowej. Jest jednocześnie jedynym pismem poświęconym Wył~cznie sprawie sztuki ludowej, przodującym w Europie. Zyczyć mu nalezy dalszego rozwoju, przy równoczesnym ugruntowaniu dotychczasowych zd.obyczy. Henryk katowickie Zwolakiewicz ""l ~ " W BIELSKU-BIAŁEJ Muzeum Państwowe w Bielsku mieści się w zamku, w obrębie "sta~ego miasta", położonego mniej więcej w centrum miasta. Gmach zamkowy był wielokrotnie przebudowywany, nie posiada jednolitego stylu i nie jest chroniony jako zabytek. W gmachu tym mieści się kilka instytucji. Muzeum zajmuje pomieszczenia o powierzchni za~edwie 418 m2, co stanowi ok. 1/6 ogólnej powierzchni pomieszczeniowej gmachu. Na wystawę jest przeznaczonych 5 sal, o łącznej powierzchni 295 m2• Ta zbyt mała przestrzeń wystawowa jest głównym czynnikiem hamującym należytą działalność i rozwój Muzeum. Stąd też wysiłek kierownictwa skierowany jest na uzyskanie korzystniejszych warunków lokalowych. Drugą trudnością hamującą pracę Muzeum jest nie odpowiedni rodzaj zbiorów. Dorobek dwu przedwojennych muzeów miejscowych, o treści historyczno-regionalnej, na skutek działań ostatniej wojny został prawie całkowicie zniszczony. Po ostatniej wojnie sta1'aniem i znacznym wkładem pracy organizatora Muzeum mgr Stanisława Oczki stan z,biorów został wprawdzie uzupełniony do ok. 2000 okazów obejmujących przede wszystkim dzieła sztuki oraz wytwory rzemiosła artystycznego, lecz okazy te, pochodzące głównie z opuszczonego mienia miejscowej burżuazji, na ogół większej wartości ekspozycyjnej nie posiadają. Zbiory z zakresu etnografii obejmują zaledwie 60 pozycji własnych oraz 18 depozytów. Zbiory prawie w całości są zinwentaryzowane. Zakresowi i jakości zbiorów odpowiada biblioteczka naukowa Muzeum, obejmująca prawie tysiąc pozycji zakatalogowanych. Poza dorywczymi badaniami z zakresu historii i kultury regionu, prowadzonymi w związku z przygotowywanymi wystawami, Muzeum badań systematycznych nie przeprowadzało ani prac nie ogłaszało. * Pod redakcją prof. dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. Zob. Część pierwsza sprawozdań "Lud", t. 42: 1956, s. 801_79. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Prufferowej, syntetyzujący je i poruszający naj pilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego, ukażą się w "Ludzie", t. 44. Sprawozdania te obejmują okres do 1956 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d948a517220a4a6b8e4c329b03e28299.pdf 946e3030b24b59b0ee419584fb5d6682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:146 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.205-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 204 Istniejąca i przyjęta sieć badań 'PAE odpowiada w zasadzie p?~rzebom atlasu; należałoby tylko na pograniczu zasięgów £aktow kulturow~ch, na granicach zróżnicowań kulturowych, a dalej w .~asach ~społwyst~p?wania zjawisk antagonistycznych prowadZlC b~~ama uzupe.ł~~aJ~ce, zagęszczając sieć przebadanych miej~COWOSCl, ~elem sClsleJszego sprecyzowania granicy zasięgów l przebadama uwarunkowań, które na taki, a nie inny zasięg się składają 44 II Zobacz ró,,:nież artykuły "D!e Erforschung .J. G a J e~, }. .,i dotyczące der Polskiego Ackerbaugeriite Atlasu Etnograficznego: im Zusammenhang mit Akademie der Wisse:lBerlin 1957. str. 1-22; dem polmschen etnographischen Atlas. Deutsche schaften zu .serli.n. Band 13. Agrarethnographie, K. M o s z y n s k l, Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. Kwartabik Historii Kultury Materialnej R. IV Warszawa 1956 nr3, str .. 391-412; J. G a je k, W sprawie dyskusji nad Polskim Atlase~ Etnograf!cznym. Odpowiedź prof. K. Moszyńskiemu. Kwartalnik Historii Kult~ry Materialnej 1957 nr 3/4 str. 606-634, J. G a j e k, VAtlas Ethnograpnlque Polonais en 1953-1954. Kwartalnik Historii Kultury Material:lej 1/2 1~58; Ergon str. 307-314; Zobacz też: Polski Atlas Etnograficzny Zesz.~t probny. P. A. N. Instytut Historii Kultury Materialnej Zakład Etnografn we Wrocławiu, Wrocław 1958. RECENZJE I SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR Moskwa L. N. CZIZIKOWA, M. N. SZMELEWA: Współczesne z a b u d o wan i a c h ł o p s k i e (s. 54-72). 1955 z. 1-4' rosyjskie Wieś Wiriatino położona w dolinie rzeki Czelnowa (dopływ Cny), należy to liczby starszych osiedli okręgu Tambowskiego. Wieś jest zabudowana wg planu osiedli terenów południowowielkoruskich, lecz zachowała ślady starszego rozplanowania zabudowań, właściwego osiedlom położonym na brzegach rzek i wyciągniętych w jedną linię. Celem uzyskania pełnego obrazu rozwoju i historii powstawania zabudowań mieszkalnych, przeprowadzono szczegółowe badania nad każdą z ulic i zaułków. W trakcie badań nad budownictwem., brano również pod uwagę ogólne wypadki historyczne, stan gospodarki i rodzinny byt chłopów. W XIX w. dla wsi Wiriatino, jak zresztą i dla całego okręgu Tambowskiego, było charakterystyczne budownictwo zrębowe. Dawne budynki nie zachowały się jednakże we wsi i opis ich został odtworzony na podstawie opowiadań starych mieszkańców i na podstawie resztek starych zabudowań :majdujących się w okolicy. Budynek mieszkalny stał wzdłuż ulicy i był pokryty słomianym, czterospadowym dachem, budowany z belek o okrągłych zrębach wieńca; pod węgły zrębu podkładano dębowe pnie tzw. podwałki. Zrąb izby składał się z 15 wieńców, belki podłogi były wrąbane w pierwszy wieniec, między po· dłogą a ziemią pozostawala wolna przestrzeń (ok. 0,5 m wys.). Belki sufitu były wrąbane w wieniec, tzw. podbałocznyj wenec. Sufit był zrobiony z połowic. tzn. cienkich bierwion przepołowionych. Budynek mieszkalny składał się przeważnie z jednej izby, sień była często wyplatana. Piec znajdował się w kącie przeciwległym od wejścia, otwór pieca był zwróeony do drzwi (jest to plan izby południowowielkoruskiej, podtypu wschodniego). Przeciętne rozmiary dawnych budynków mieszkalnych były bardzo małe (6 X 5, 7 X 7 m), natomiast rodziny zamieszkujące je liczyły od 25 do 30 osób. Każdy kąt w izbie miał swoje przeznaczenie i nazwę: w perednem ugłu (w reprezentacyjnym kącie) jadano i przyjmowano gości, \V zadnem * Wskutek konieczności lIlieszcza tylko te recenzje zmniejszenia objętości "Ludu" - redakcja zac7.asopism, które dotyczą aktualnych badań. �206 (wreprez.entacyjnym kącie) Jadano i przyjmowano gości, w zadnem tylnym) spano, w pecznum ugtu (kąt pieca) znajdował się ruski piec, w sudnem (kuchennym) prano. Starcy spali na piecu, młodzi na podłodze, półkach i lawach. Sypiano zazwyczaj na słomie, którą przykrywano plachtą tkaną w domu, postitkoj; płachtą również okrywano się. Kobiety prały na ławie Irontowej. Podłogi nigdy nie myto, natomiast przed dorocznymi świętami skrobano ją skrobaczkami. Domy o dwóch .izbach mieszkalnych były zjawiskiem bardzo rzadkim i należały do najzamożniejszych chłopów. Niektóre zamożne gospodarstwa miały po kilka izb w zagrodzie. Podwórza wsi Wiriatino były otwarte. Dawna forma i konstrukcja podwórza zachowała się do dziś. Kryte pomieszczenia dla bydła, drzewa j narzędzi gospodankich były zrobione z opłotków i nazywano je po~L1ieti. Powieti (szopy) stały za domem w odległości od 20-40 m. zaginały się w stronę domu pod kątem prostym i czasami dochodziły z jednej &trony domu, z drugiej sięgały do wrót. W dużych rodzinach, które po;iadały wielką ilość bydła, zdarzało się, że za pierwszym szeregiem szop ustawiano w pewnej odległości drugi rząd powiet·i. Szopy były często przegradzane na m8.łe izdebki, w których latem sypiały pary małżeńskie jednej wielkiej rodziny. Pod szopami sporządzano piwnice i łażnie zrębowe, w których piec był stawiany wg planu południowowielkoruskiego. W zagrodach chłopskich znajdowały się szopy i stodoły dla niewymłócoBego zboża i siana. Młócono na klepisku, czasami młóckę organizowano \V stodole. Ten typ chłopskich budynków byl charakterystyczny w XIX w. dla 'lvielu okręgów południowowielkoruskich: w guberniach orłowskiej, kurskiej, woroneżskiej, tambowskiej i przylegających do nich okręgów tulskiego i riazańskiego. Niedostateczne materiały nie pozwalają na ustalenie czasu powstania tego typu budownictwa. Od 1880 r. w spoleczno-ekonomicznym życiu wsi zaszły znaczne zmiany. Masowy odpływ chłopów na sezonowe roboty sprzyjał stopniowemu wciąganiu chłopstwa w stosunki towarowo-pieniężne, co z kolei powodowało zmiany wewnątrz rodzin chłopskich. Rodziny zaczynają się dzielić, tym samym zmniejsza się ich liczebność. Wieś zaczyna szybko rozbudowywać się. Do 1870 r. wieś liczyła 200 domów. Od 1880 r. powstają nowe ulice, zabudowują stare, powsta je coraz więcej zagród. Szczegółowe badania pozwoliły na prześledzenie historii poszczególnycłt :odzin, które często noszą to samo nazwisko. Poza tym w każdej rodzinie istnieją jeszcze tzw. podwornyje kliczki, (podwórzowe przydomki), które .:Jodawano do imienia głowy rodziny i które dotąd przetrwały. Przy rodzinnym podziale, bracia zazwyczaj dzielili między siebie domy i zabudowania gospodarskie lub przesiedlali się na koniec wsi, gdzie g'mina wydzielała im kawałek ziemi na zagrodę. ¥,T centrum wsi można •.;głu Iw . ! i 'li 207 było osiedlić się tylko w tym wypadku, gdy ktokolwiek przenosił się na inne miejsce i sprzedawał swoją ziemię· WlataciI 1880 zrębowe budynki zaczynają być wypierane przez domy !. cegły. Chłopi wykupili od ziemian boga tą w glinę ziemię i bez większych trudności mogli wyrabiać cegłę. Chlopi z dwóch lub trzech gospodarstw wspólnie zakładali cegielnię, sta"viali szopę do suszenia cegieł i sami ją wypalali. W ten sposób w stosunko"vo niedługim czasie (1890 i pierwsze dziesięciolecie XX w.) wieś była w znacznej mierze przebudowana. Mimo pewnych braków domów zbudowanych w tym okresie (wilgoć, zużycie WIększego zapasu opału niż w domach drewnianych) budownictwo z cegieł ;'OZWiJ310 się coraz bardziej. Pierwsze domy z cegiel stawiane były wg tradycyjnych planów domów drewnianych. W miarę jednak wzrastających kontaktów z miastem i rozwojem oBrodków przemysłowych, ludność wiejska zaczęła stawiać większe wymagania swemu domostwu. W pierwszym rzędzie objawia się to w dążeniu do wydzielenia w domu tzw. czystej połowy. Przy budowie z cegieł, często ściana fundamentalna dzieliła budynek na dwie części: kuchnię i pokój. Do kuchni (jeżeli dom stal wzdłuż ulicy) prowadziły dwa wejścia: jedno od ulicy, drugie od podwórza; piec był stawiany w kącie przeciwnym od ulicy·, otwór pieca był zwrócony ku wejściu, prowadzącemu z' ulicy. Ustawienie pieca świadczy o zachowaniu starych tradycji, chociaż wejście znajduje się nie w bocznej ścianie, jak ongiś, lecz od ulicy. Budynek mieszkalny z cegieł. oprócz pieca ruskiego, ogrzewany był piecem kaflowym, który od 1900 r. stawiany był w pokoju na środku "ślepej ściany", wydzielając w ten sposób miejsce do spania. W okresie poprzednim, przy podziale rodziny, odchodzącym cała rodzina wspólnie budowała oddzielny dom. Z braku ziemi często nową izbę przyGudowywano do domu rodzicielskiego lub stawiano ją w tej samej zagrodzie, dzieląc zagrodę między dwie rodziny. W okresie budownictwa ceglanego przy podziale, pożądanym było również stawianie osobnego domu, jednakże taniej wypadało stawianie większego domu z myślą podzielenia go- w przyszłości na dwie łub trzy części. Często, gdy rodzina nie posiadała środków na wybudowanie większeg6 domu. początkowo budowano go na jedną rodzinę, przy podziale zaś dobudowywano potrzebne izby. Zrozumiałe, że takie rozwiązanie pomieszczeń dla rozrastającej się wci<lŻ rodziny zmieniło tradycyjny plan wnętrza, jak również piec zmienił swoje tradycyjne ustawienie. Piec mógł być stawiany "~O różnych kątach w z~leżności od kierunku ulicy, wejścia i otaczających dom innych mieszkalnych i gospodarczych budynków. W każdym zaś wyl'adku piec starano się ustawić jak najbardziej racjonalnie. tak aby kąt kuchenny zabierał jak najmniej przestrzeni. W końcu XIX w. i na początkll XX w. zachodzą zasudnicze zmiany w umeblowaniu domów z cegieł. W użyciewchodzą meble ruchome . �209 208 W budownictwie gospodarczym nie zaszły w owym czasie żadne zasadnicze zmiany. Spichrze były również murowane z żelaznymi drzwiami. Biedniejsze gospodarstwa stawiały spichrze gliniane. Rozwój budownictwa ceglanego trwał do 1914 r. w Okresie I wojny światowej rozwój budownictwa mieszkaniowego został poważnie zahamowany. Reforma rolna po Wielkiej Rewolucji Październikowej przyczyniła sit: do ożywienia budownictwa, wieś zaczęła rozrastać się w szybkim tempie, przybyły nowe ulice. W 1920 r. wybudowano 80 nowych domów, z czego 60 było drewnianych, zaś 20 murowanych z cegły. Nowe budynki zrębowe by~y obliczone na jedną małą rodzinę. Ogólne rozmiarj' domu zmieniły się mało, lecz powierzchnia mieszkalna, przypadająca na jednego człowieka wzrosła. W wielu drewnianych domach z tego okresu zachowało się tradycyjne ustawienie pieca, lecz wzrastająca tendencja (1900 r.) do wydzielenia "czystej" połowy spowodowała przesunięcie pieca bliżej drzwi, co z kolei pozwalało w niektórych wypadkach na oddzielenie kuchni od "czystej" połowy. Dla lat 1920 charakterystyczny zacźyna być drugi typ umieszczenia pieca w kącie koło drzwi. Takie ustawienie pieca, przy niewielkich rozmiarach domu pozwalało na racjonalniejsze wykorzystanie powierzchni i wydzielenie miejsca na pokój. Ten typ rozplanowania wnętrza utrzymuje sit; do dziś. Do pięciosciennych budynków drewnianych zaczęto stosować plan izb domów murowanych z lat 1900, tzn. wejście było umieszczone w ścianie przeciwległej od ulicy, piec znajdował się w kącie około drzwi, otwór jego był skierowany na ścianę frontową. Następny etap budownictwa' jest związany z kolektywizacją gospodarki wiejskiej. Poczynając od 1930 r. we wsi znów powraca budownictwo drewniane, gdyż wzrasta zapotrzebowanie cegły na budynki społeczne organizowanych od nowa kołchozów. Obecnie większość nowych domów buduje się "na obłap" co ułatwia obszycie domu tarcicą a kołchoźnicy znajdują, że jest to forma ładniejsza od poprzednich. W fundamentach domów drewnianych również zaszły zmiany. Wprawdzie wiele budynków wzniesionych w ciągu ostatnich 2'0 lat znajduje się na drewnianych piwnicach, jednakże przestrzeń między podłogą a piwnicą jest wyłożona cegłami. Dzięki dostatecznej ilości cementu na potrzeby budownictwa, zamiast piwnic wznosi się ceglane umocnione cementem słupy lub pełny cementowy fundament. Podłogi są wykładane z 5-cio cm. desek, heblowanych, ściśle dopasowanych i połączonych w "szkant". Belki podłogowe, tak jak niegdyś, są wrąbane w wieniec, jednakże w domach, które mają fundament cementowy, wp,o·· wadza się je w otwory zrobione w cemencie fundamentu, chroni to podłogę od przedwczesnego gnicia i zniszczenia. Belki sufitu, tak jak niegd-yś, są wmocowywane w przedostatnim wieńcu, lecz budowa sufitu i dachu jest o wiele poprawniejsza. Sciany drewnianych domów są wewnątrz otyn- kov,'ane, zewnątrz zaś poszyte tarcicą i malowane. Niektóre domy później budowane, mają wygląd i rozklad wewnętrzny na wzór domów miejskich. Znaczne zmiany zaszły również w planie wnętrz. Na 40 zbadanych domów zbudowanych ok. 1930 r., 25 domów posiadało plan wnętrza typu drugiego. Zaleciwie w 8 domach piec znajdowal się na starym tradycyjnym miejscu. Projektuje się również usunięcie pieca ruskiego z pomieszczeń mieszkalnych i ustawienia go w osobnej komórce, przeznaczonej clo prania, gotowania jadła dla bydła oraz okresowego przetrzymywania w niej młodego przychówku (cielaka, prosiaka, jagniąt). Ten ostatni sposób powiększania przestrzeni mieszkalnej rozpowszechnia się szybko \". wielu okręgach ZSRR, np. na terenie okręgu moskiewskiego, ulianowkiego, kujbyszewskiego gorkowskiego. Okręgi te niegdyś budowały domostwa wg planu środkowowielkoruskiego, natomiast na terenie okręgu tambov,lskiego budowano wg planu południowowielkoruskiego. Domy wieloizbowe nie są związane ze starymi t.radycjami etnicznymi i są charakterystyczne dla budownictwa nowego. Obecnie można odróżnić trzy typy planu wnętrza zarówno w domach murowanych jak drewnianych, w zależności od ustawienia pieca. Najbardziej przyjętym jest plan z ustawieniem pieca w kącie koło drzwi, z otworem skierowanym na boczną ścianę. Kołchożnicy uważają go za najbardziej wygodny przy dwuizbowym planie domu. Potwierdzeniem jest rozpowszechnienie się w całym kraju tego typu rozplanowania wnętrza, niezależnie od miejscowych tradycji rozplanowania izb. Dowodzi to również o zacieraniu się różnic między poszczególnymi okręgami, które powstały na tle tradycji etnicznych. Wraz z ustrojem kołchozowym nastąpiły zmiany w urządzeniu domu i w całym bycie ludności. Wielkie zmiany zaszły również w zabudowaniach gospodarskich. W rezultacie kolektywizacji gospodarstwa wiejskiego zmniejszyła się znacznie liczba zabudowań gospodarczych, część tych budynków (st.odoły, stajnie) znikły zupełnie, zastąpiły je budynki kołchozowe. Konstrukcja pozostałych jest znacznie ulepszona: plecionka i glina zostały zastąpione drzewem. W rozwoju współczesnego domostwa na wsi wyraża się proces zacierania się różnic kulhualnych i bytowych między miastem i wsią. Przejawem tego jest dążenie do ulepszenia konstrukcji domu, d,o budownictwa wieloizbowego i urządzania wnętrza meblami typu miejskiego. A. P. OKLADNIKOW, W. W. NARYSZKIN: N o wed a n e o s t a r 0ż y t n y c h k u l t u r a c h n a pół w y s P i e C z u k o t s k i m (Starożytne osiedle nad rzeką Kanczałan) (str. 151-159). W 1953 r. czukotskie muzeum krajoznawcze zostało zawiadomione przez :udność miejscową o odkryciu dawnego osiedla nad rzeką Kanczałan. Rzeka Kanczalan bierze swój początek z gór Anadyrskich, biegnie na H ..Luci", t. XLIV. �211 210 południe i wpada do Kańczałańskiej zatoki, którą uważa się za ujście rzeki. Zatoka Kańczałańska jednoczy się z ujściem rzeki Anadyr, obie więc rzeki wpadają w rezultacie do wielkiej laguny Anadyrskiej, która z kolei łączy się z zatoką Berynga. Okolica jest dość płaska, pokryta tundrą, brzegi rzek porosłe krzewami. Pierwsze badania osiedla stwierdziły, że składało się ono z li półziemianek, położonych w jednej linii na niewysokim pagórku, prostopadle do brzegu zatoki, tzn. z południa na północ. Ostatnia ziemianka znajduje się o 2 m od urwistego i wysokiego brzegu rzeki. Resztki ziemianek mają dziś wygląd jam w formie czaszy, o średnicy 3 do 6,5 m, głębokie od 0,5 do l m. Każda ziemianka jest otoczona wałem, wysokim od 20 do 30 cm z zewnętrznej strony, szerokim ok. 0,7 m. Wyjście z ziemianki ma dziś wygląd wgłębienia w wale otaczającym ziemiankę. Zimą, wyjściem z ziemianki był prawdopodobnie otwór odprowadzający dym, gdyż głębokie śniegi uniemożliwiały wydostanie się na zewnątrz otworem bocznym. W odległości ok. 200 m od wymienionego osiedla, odkryto drugą grupę analogicznych ziemianek. Znajdują się one na nieco wyższym pagórku położonym wzdluż zatoki w odległości od 10-15 m od brzegu. Ziemianki są ustawione jak i poprzednie, w jednej linii. Miejsce na osiedla zostało wybrane mądrze, gdyż okolica obfituje w ryby i dzikie zwierzęta, poza tym przez tę okolicę prowadziły ongiś drogi wędrówek reniferów. Jedna z częściowo odkrytych ziemianek pierwszego osiedla była wykopana w piasku; podstawa jej znajdowała się na głębokości ok. 70 cm od poziomu tundry. Na głębokości ok. 12-13 cm odkryto ognisko wokół którego znajdowało się 7 gładkich kamieni otaczających nagromadzony popiół. W ognisku i wokół niego znaleziono wielką ilość kości jelenia północnego; mało natomiast znaleziono ości ryb. Prócz kości odkryto skorupy prymitywnych glinianych garnków i 16 skrobaczów z obsydianu. W ziemiance znajdowały się dwie grupy skorup ceramiki. Obok narzędzi )tamiennych znaleziono wyroby kościane: 2 motyki-kopaczki, młot, harpun. W tejże ziemiance znaleziono 8 małych, okrągłych kamieni podobnych do kamieni, których dziś używają Czukczowie jako ciężark6w do sieci. Być może mieszkańcy ziemianek używali sieci do łowienia ryb. W południowej i zachodniej części ziemianki odkryto resztki dw6ch 'słupów, które podtrzymywały pokrycie ziemianki. Z przedmiotów kultury materialnej znaleziono zaledwo 16 szt. narzędzi kamiennych. Są to masywne skrobacze, z twardym prawie pionowym ostrzem. Inwentarz narzędzi kościannych jest b. nieliczny. Składa się nań kopaczka-motyka, ciężka i masywna z kła morsa; młot zrobiony również z kła morsa, ostrze kopaczki illb pałki _ kopaczki z rogu jelenia północnego, w końcu harpun z kości morsa. Sądząc z dość rodzaju. Pierwsza licznych skorup ceramiki, grupa to naczynia zrobione naczynia z grubej były trojakiego glinianej mas.v, lawierającej dość dużą ilość okrągłych ziaren kamienia, prawdopodobnie :norskiego piasku. Kolor czerpaków był czerwonawo-szary. Forma tego naczynia jest dość niezwykła. gdyż bylo ono bardzo szerokie i stosunkowo n'skie, dno okrągłe, lekko spłaszczone. Ceramika z Kanczałanu ma wiele wspólnego z ceramiką staroeskimoską, podobnie zresztą jak i narzędzia z kości. Natomiast przedmioty z kamienia. szczególnie skrobacze, różnią się formą od podobnych narzędzi staroeskimoskich i raczej są zbliżone do starokoriackich z okolic wybrzeża Morza Ochockiego. Należy podkreślić, że kultura mieszkańców stanowiska kanczałańskiego jest zasadniczo różna od kontynetalnej kultury środkowej części półwyspu Czukotskiego, którą odkryto ostatnimi czasy nad jeziorem Jakitiki i Czyrowego w basenie rzeki Anadyr. Różnice między obu kulturami są tak zasadnicze, że należy brać pod uwagę istnienie dwóch różnych kultur. Kultury z nad jezior Jakitiki i Czyrowego należy uważać za kulturę I tysiąclecia p.n.e., kultura Kanczałańska jest późniejsza. Mieszkańcy z nad jezior Środkowoczukotskiej tundry byli kontynentalnymi myśliwymi i rybakami, natomiast ludzie z Zatoki Anadyrskfej należeli do plemion nadmorskich zajmujących się nie tylko polowaniem na jelenia p6łnocnego i rybołówstwem, lecz i polowaniem na zwierza morskiego. Ich związek z kulturą plemion Arktyki nie pozostawia wątpliwości, co jest widoczne szczeg6lnie w ceramice. Wątpliwe też jest, czy należy za ich przodków uważać Koriak6w. Jest to jakaś nieznana dotychczas kultura p6łnocnowschodniej Azji, która wymaga dalszych badań archeologicznych z udziałem etnografów, lingwistów i antropologów. L. PUSZKAREWA: Na r a d a k ole k t y w u a u t or s k iego n a d "R o d z i n a i b Y t r o d z i n y c h ł o p s t w a koł c h oz o w e g o n a r o d ó w ZSRR" (s. 173-175). t em a t em 6 grudnia J.954 r. w Instytucie etnografii AN ZSRR odbyła się narada wsp6łautorów pracy: Rodzina i byt rodziny chłopstwa kołchozowego na1'odów ZSRR. W czasie narady wygłoszono następujące referaty: 1) W. J. K r u p i a n s k a: Metoda badań <ł"odziny kołchozowej we wsi Wiriatino dzielni.cy Tambowskiej, 2) E. M. Kra w e c: Badania nad bytem rodziny chłopstwa. kolchozowego Ukrainy, 3) 1. F. S i m o n e n k o: Byt rodziny we wsi zakarpackiej Neresnicy, 4) E. T. Kar a p e t i a n: Skład ormiańskiej rodziny kołchozowej. 5) E. P. L a s s e: R O d z i n a i byt rodziny chłopstwa kołchozowego okręgu Cesisskiego Łotyskiej SRR, 6) A. 1. W i s z n i a u s k a j t e: Rola rodziny w produkcji i życiu społecznym kołchozu. W trakcie dyskusji skonstatowano, że prace monograficzne nad omav!~anym zagadnieniem zostały w Armenii i Litwie zakończone. 1. F. S im o n e n c e, którego referat oceniono pozytywnie, zarzucono jednak, że nie zostały zbadane wszystkie rodziny zamieszkujące wieś Neresnicę, poniewal autor ograniczył się tylko do rodzin pracujących w kołchozie. �213 212 Z dużym zainteresowaniem wysłuchano referatu W. J. K r li p i a n-s k i e j i podsumowania P. L K u s z n i e l' a o wynikach badań na podstawie etnograficznej ankiety opracowanej przez P. L Kuszniera. Ankiet<>przyniosła dokładne informacje o liczbie ludności, o poziomie jej kultury, o zawodach, o stosunkach pokrewieństwa, o tym kto jest głową rodziny, o składzie i charakterze rodziny wsi Wiriatino. Ankieta objęla 454 rodziny. Statystyczne dane pozwalają na naukowe opracowanie nowych problemów, oraz na rzeczową ocenę rozwoju kultury i bytu rodziny, j<'k też pogłębią badania nad różnymi formami wpływu miasta i miejskiej kultury na rodzinę kołchozową. W referacie W. J. K l' U P i a n s k i e j szczegółowo został przeanalizowany budżet rodziny kołchozowej, jako czynnik rozstrzygający wiele zagadnień bytu rodziny. P. L K u s z n i e l' zalecał etnografom stacjonarną metodę badań w trakcie różnych pór roku. Metoda ta daje pełny i wszechstronny materiał oraz pozwala na wyciągnięcie faktycznych wniosków. W trakcie dyskusji nad pracą moskiewskich etnografów, oceniono obiektywnie metodę posługiwania się danymi statystycznymi, ankietami i budżetami rodzin. Metoda ta pozwoli ustawić badania nad bytem rodziny na pC'dstawie naukowej i pozwoli na przejście od zwykłych opisów zjawisk etnograficznych do ustalenia prawidłowości rozwoju rodziny. Na skutek różnego rodzaju trudności przy badaniu budżetu, zebrani zwrócili się z apelem do Instytutu Etnografii o opracowanie badań budżetów. Referat E. T. Kar a p e t i a n a o składzie współczesnej rodziny ormiańskiej wywołał gorącą dyskusję nad teoretycznymi zagadnieniami związanymi ze strukturą współczesnej rodziny i jej składem liczbowym, oraz nad możliwością powstania współcześnie wielkich rodzin nierozdzielanych itd. Dalszych badań wymagają przeżytki egzystujące jeszcze we współczesnych stosunkach rodzinnych, oraz przyczyny wpływów przesądów na byt chłopa. Zagadnienia te często występują w kołchozach okolic nadbałtyckich. Stwierdzono również, że etnografowie do dziś nie zajmowali się poważnie źródłem przesądów i przyczynami ich trwania wśród ludności. Uczestnicy narady stwierdzili konieczność podjęcia badań nad tym zagadnieniem. Na zakończenie podjęto decyzję wydania materiałów o rodzinie i bycie rodziny w oddzielnych zbiorach i seriach. "SOWIETSKAJ A ETNOGRAFIA", A. BERNSZTAM: Zagadnienie g i s k i e g o. z 2. Moskwa, r. (s. 16-27). n a l' o d u k i r- 1955 p oc h o d z e n ia Artykuł został napisany z konieczności podsumowania zebranego w ostatnich latach materiału, oraz poddania anali2lie niektórych zagadnień dotyczących etnogenezy Kirgizów, zagadnień zagmatv:anych pod wplywem fałszywych teorii N. J. Marra. Skrajny autochtonizm N. J. M a l' l' a sprzyjał rozwojowi poglądów według których przodkowie takiej czy innej '.7' narodowości pojawiali się tam, gdzie obecnie zamieszkują ich następne poJwlenia. Teoria "autochtonizmu" odegrała odmienną a zarazem hamującą rolę w badaniach nad historią narodów Azji Środkowej. Wielu naukowców radzieckich uważa lo, że narody Azji Środkowej wywodzą się z ,.genealogicznego drzewa", które wyrosło z zalążka, na którym powstały narody współczesne. odrzucając w len sposób związki kulturowe z narodami Azji Środkowej. A. B e l' n s ? t a m zamierza w artykule scharakteryzować zasadnicze etapy historii pO'Nstania ruchu kirgiskiego, biorąc pod uwagę opinie kry·· tyczne na temat jego poprzednich prac. Autor pomija w artykule problem etnogenezy Tiurków, któremu jest poświęcona specjalnie jego inna praca. Etniczne i kulturowe więzi, na terenie Azji Środkowej w okręgach z;;mieszkałych przez ludność osiadhj, rolniczą, powstawały prędzej i były trwalsze niż to miało miejsce w okręgach hodowli bydła. Innymi słowy mcwiąc u ludności osiadłej AzjI Środkowej, szczególnie u Tadżyków, elementy kultury narodowej powstały wcześniej niż u koczowników. Jeżeli dla I tysiąelecia n.e. można ustalić etniczne nazwy przodków narodów wspóiczesnych, nie oznacza to jeszcze, że można z całą stanowczością twierdzić o ich etnicznej przynależności. Sarmaci-Allanie pierwszych wieków n.e. - nie są jeszcze Turkmenami - starożytni Kirgizi Jeniseju z III w. p.n.e "- to jeszcze nie tiańszańscy Kirgizi; Baktryjczycy z końca I tysiąclecia p.n.e. - to jeszcze nie Tadżycy. Mówił o tym S. P. T o ł s t o w na sesji poświęconej etnogenezie narodów Azji Sr., w 1943 r.: ,przy wielkiej ilości b. dawno powstałych wspólnot historyczno-terytorialnych, na bazie których, z różnorodnych miejscowości i naleciałych elementów etnicznych zrodził się proces konsolidacji współczesnych, średnioazjatyckich narodów, ani jeden z tych narodów nie wchodził bezpośrednio do jakiejkolwiek ze starszych grup etnicznych. Przeciwnie, jak starożytne miejscowe ludy, tak i narody, które przywędrowały, weszły w różnym stopniu w skład niektórych, czasami nawet wszystkich narodów Azji Środkowej, częściowo zaś nawet w skład narodów poza jej granicami". Przy obecnym stanie badań nie. można jeszcze określić ściśle, jaka była "podstawowa komórka powstania tego czy innego narodu Azji Środkowej. Przy powstaniu narodu tadżyckiego wielką rolę odgrywali przede wszystkim Sakowie, Baktryjczycy, Sogdyjczycy i Tocharzy, lecz do tej chwili pozLstaje niewyjaśnione, które z tych plemion było nosicielem starożytnego języka tadżyckiego. Oprócz Baktryjczyków, których język jest nieznany, pozostałe grupy etniczne mówiły językiem północnoirańskim, gdy tymCzasem język tadżycki przynależy do zachodnioirańskiej odmiany. Jest zrozumiałe, że kultura Sogdu miała wielki wpływ na powstanie kultury Uzbeków, jednakże Sogdyjczycy mówili językiem grupy irańskiej, wobec czego nie mogli przemienić się w Uzbeków tiurkojęzycznych. Praw<Iopodobnie zostali oni "stiurczeni" językowo przez inne plemiona tiurkQ- �215 214 języczne, najprawdopodobniej przez któreś z plemion zachodniotiurskiego k~ha~atu, może Karłuków. Stawiać jednakże znaku równania między plemIOnami zachodniotiurskiego kahanatu lub Karłukami z jednej strony a UZbek~n:i z d.rugiej, nie można gdyż wiadomo, że znaczna część plemion zachodmotlUrsklego kahanatu, jak np. kO:1federacja plemion Dułu. weszła w skład kazachskich dułatów. Proces ten nie jest szCZegÓłOw~ znany zamierzone są badania nad nim; to co jest znane, pozwala jednak na odrz~~ cenie koncepcji pochodzenia narodów współczesnych z narodowości starożytnych. Nie należy zapominać o różnorodnych drogach tworzenia się kultury i.o specjalnej drodze rozwoju języka - jednego z najważniejszych dowodow przynależności etnicznej. ?YC .Wielorakie plemiona tiurskie, najczęściej południowosybirskiego (ałtajskIego), środkowoazjatyckiego pochodzenia, szczególnie zaś z Siedmiorzecza. rr:ieszając się z kuszańskimi i sogdyjskimi plemionami środkOwOazjatyc~ ~Iego MIędzyrzecza, założyły podstawę powstania narodowości uzbeckiej Jesz~ze w okresie zachodniotiurskiego kahanatu z VI-VIII w. Skrzyżowa~la te wzrosły w okresie Karachanidów; na terenie ich państwa powstalI Uzbecy, którzy aż do XVI w. ciągle wchłaniali inne plemiona. Podobny proces, prawie w tym samym czasie, zachodził z Turkmenami, pr.zy powstawaniu których decydującą rolę odegrali Ogyzi, ob·ejmu.iąc,Y mIejscowe grupy Sarmatów-Allanów i plemiona eftalijskie (Hunnów). Być może, najmłodszą formacją są Kazachowie i Kirgizi, których proces formowania się narodowości, mimo licznych starożytnych przodków i wczesnej organizacji państwowej został przerwany najazdem Mongołów, a co za t~m idzie, zahamowany przez słaby rozwój kultury rolniczej i szereg specJalnych konkretnych warunków historycznych. Jednym z nich było przesiedlenie się Kirgizów za granice Jeniseju i poludniowej Syberii oraz podporządkowanie ich różnym innym narodom. Wszystkie narody Azji Środkowej, szczególnie zaś Kazachowie i Kirgizi, powstawali historycznie z różnych plemion, narodowości i ras. Źródła p~sane, odnośnie Kirgizów, zawierają wiadomości o różnicach antropologIcznych z okresu jednego tysiąclecia. Autor ma na myśli opisy Chińcz\'ków oraz dzieła Gardizi o Kirgizach w XI w. Właśnie u ludów koczow~iczych szczególnie uderzające są skrzyżowania, podkreślane nie tylko uwagami w źródłach pisanych, lecz przede wszystkim etnonimiką tych plemion. Pozostawiając na uboczu wszystkie możliwości odtworzenia nazw plemiennych z chińskiej transkrypcji, autor wskazuje, że w etnonimice wyrażają się wspólne nazwy plemienne Kirgizów, Kazachów, Uzbeków i Turkmenów. Dowodzi to pewnej wspólnoty etnicznej, podziału szeregu plemion starożytnych i wcielenia się ich poszczególnych części do różnorodnych formacji etnicznych. Toteż nie jest przypadkowe, że w wielu zjawiskach kultury narodowej tych ludów dostrzegalne jest etnograficzne pokrewieństwo, IIp. w folklorze, jako prosty rezultat wspólnoty ich histo- rycznego rozwoju. Cechą szczególną etnogenezy Kirgizów jest jej kształtowanie się na dwóch terytoriach: na brzegach Jeniseju i nad Tia11-Szań. Gałęzią starszą Kirgizów jest ludność z nad Jeniseju. Proces rozwoju kirgiskich plemion nad Jenisejem doprowadził ich do okresu powstania spolecze11stwa klasowego, do utworzenia własnego państwa i powstania specyficznych cech kultury, przede wszystkim pisma runicznego w tzw. literackim języku orchońskich Tiurków. Polityczna i ekonomiczna izolacja jenisejskich Kirgizów, odrębna droga ich rozwoju historycznego sprzyjały rozszerzaniu ekonomicznej podstawy ich gospodarki oraz powstawaniu im tylko właściwych cech bytu. Zasadniczą rolę odegrało rozwijanie się rolnictwa, jako pomocniczej gałęzi gospodarki, powstawanie grodów obronnych i rozwinięte rzemiosło, szczególnie metalurgiczne. Jenisejscy Kirgizi nawiązywali stosunki ekonomiczne z sąsiadującymi dzielnicami, o czym wyrażnie mówią żródła pisane i zabytki kultury ma·terialnej. Wystarczy chociażby wymienie znane opisy z chińskiej kroniki Tamzu z VII-VIII k., gdzie o Kirgizach mówi się, że byli w przyjaciel~kich stosunkach. Stosunki el<onomiczne nawiązywały się również skutkiem akcji wojennych, kOl1czących się nierzadko sojuszami. Wojenne pochody Kirgizów jenisejskich sięgały na południe w stepy Mongolii i do granicy Chin, na zachodzie zaś - do Ałtaju i Siedmiorzecza. Bezpośrednim ~astępst\'.'em t.ych pochodów było wchłonięcie przez Kirgizów elementów innych plemion, szczególnie plemion Ałtaju, w związku z tym zaś zjawiły się pewne cechy, pochodzenia niekirgiskiego; doprowadziło to do przyswojenia przez Kirgizów pewnych cech kultury chińskiej i Azji Środkowej. (wzmianki w kirgiskim folklorze o Ałtaju, jako o miejscu pochodzenia Manasa-Żakypa). Należy przypomnieć o kronice Tanszu, w której jest powiedziane, że państwo Kirgizów "sięgało na wschodzie do Guligani (Kurykanie nad Bajkałem), na południu do Tybetu, na południowym zachodzie do Gełoiu (tzn. Siedmiorzecza)". W trakcie pochodów wojennycu i przyswajania elementów innych kultur z caią pewnością następowała utrata pewnych cech własnej kultury. Z punktu widzenia kahanów tiurskich stanowiło to wielkie niebezpieczeństwo. Autor przytacza w związku z tym slowa Kiul-Tegina i Bilge-chana, którymi zwrócili się oni do swych drużyn: "Naród chiński, który daje (nam teraz) bez ograniczenia (nas) tyle złota, srebra, zboża i jedwabiu, (zawsze) był w mowie słodki, a dary miękkie: kuszące słodką mową i wspaniałymi darami, bardzo silnie przyciągali ku sobie daleko (mieszka;ące narody); (ci też) osiedlając się pomiędzy (Chińczykami}, przyswoili sobie tam "wykształcenie". Charakterystyczne jest, że już w okresie Hunnów Laoszana Czua przestrzegał jego doradca Czżunsiniue (II w. p.n.e.) Szańju przed zbliżaniem się �216 zbytnim ku kulturze chińskiej tymi słowy: "Liczebność Hunnów nie może się równać z ludnością jednej dzielnicy ~hińskiej, lecz oni są dlatego silni, :ie mają odzież i strawę doskonałą i nie zależ8, w tym od Chin. Jednakże. nańju, ty zmieniasz obyczaje i lubisz przedmioty chińskie. Jeżeli Chiny użyją tylko l/lO swych przedmiotów, to Hunno'vie co do jednego znajd,; się po stronie domu Chań. Otrzymawszy od Chin jedwabie i bawełnian'~ tkaniny, drzyjcie odzież z nich (zrobioną) biegając wśród kolczastej roślinności, i tym udowodnicie, że taka odzież wytrzymałością nie dorówna wełnianej i skórzanej odzieży. Otrzymawszy od Chin wiktuały nie spoży\vajcie ich i tym udowodnicie, że przenosicie ponad nie ser i mleko". Jak z tego widać, już w II w.p.n.e. w środowisku analogicznym do kirgiskiego, na porządku dziennym stał problem zachowania swoich etnicznych właściwości, obyczajów i bytu. Znaczenie pochodów wojennych jenisejskich Kirgizów nie zostało wyczerpane przez wytłumaczenie ich ekonomicznymi warunkami. Następstwem ich bylo przeniknięcie części Kirgizów nad Tiań-Szań, szczególnie intensywne w VIII-X w., tj. w okresie .gdy tiańszańskie odgałęzienie Kirgizów ostatecznie umacnia się. Dokumenty takie jak Hmdud-al-Alan i dzieła I s t a l' c h y potwierdzają niezbicie twierdzenie, że w X w. Kirgizi znajdowali się nad Tiań-Szań, przy czym Hmdud-al-Alan wspomina o mieście "kirgiskiego chana", znajdującym się na północ od Tiań-Szań. Jednakże dokumenty te wprawdzie podkreślają stały przypływ plemion kirgiskich na ten teren, nie pozwalają jednak na pełne uzasadnienie ich panowania w okresie przedmongolskim. Analiza tematyki epicznej, języka, ornamentu i zabytków kultury materialnej Tiań-Szań tego okresu, jak również współczesna etnografia Kirgizów jaskrawo świadczą o analogiach z tematyką ałtajską, co z kolei dowodzi wędrówki Kirgizów przez Altaj i stepy Mongolii. Poza archeologicznymi i pisanymi źródłami, tematyka ta jeszcze jaskrawiej występuje '.~ eposie Manus. Również etnonimika kirgiska zawiera istotne dane, na co zwracał uwagę N. Aristow. W VI-X w. przesączali się oni nad TiańSzań pod dowództwem "książąt-śmiałków" nie tworząc tu jednak własnego państwa. Przesiedliwszy się nad Tiań-Szań jenisejscy Kirgizi, w trakcie swoich wędrówek, krzyżowali się z plemionami Ałtaju i Centralnej Azji, przenikali w obce sobie środowisko oraz popadali w zależność kulturalną i polityczną przyjmując od ludności miejscowej etniczne i państwowe właściwości. W starożytności ludność miejscowa, to byli Usunowie, póżniej zachodni Tiurkowie, Tiurgeszowie, Karłucy, przede wszystkim zaś Sogdyjczycy. Występowali również Ujgurowie, Jagma, Karakitaje i inne grupy etniczne. W tym właśnie środowisku i w kulturalnych z nim stosunkach rozwijała się historia Kirgizów z nad Tiań-Szań w okresie przed Mongołami. Kirgiska plemienna mniejszość, przybywająca z nad Jeniseju, hieodmien- 217 nie podlegała wpływom większości, rdzennie miejscowych plemion i ludów Tiań-Szań, z których pewna część: stała na wyższym poziomie. Rzecz prosta, że więcej cech pokrewnych mogło istnieć pomiędzy starożytnymi golskim. .Jako koczownicy i mieszkańcy górzystych terenów Tiań-Szań łatwiej wytrzymali od ludności osiadłej miast uderzenie najazdu mongolskiego. Wchłonęli oni w siebie różnorodne plemiona tiurskie tego teryKirgizami a koczowniczymi mieszkańcami tego kraju. Koczownicze plemiona, które nie uprawiały wielu gałęzi wytwórczości, szczególnie rolnictwa, zdobywały brakujące im przedmioty drogą wymiany lub wojen z ludno~cią osiadłą, tym samym" zaznajamiały się z kulturalnymi obyczajami tej ostatniej. Wpływy sogdyjskie jaskrawo są widoczne "\~ budownictwie i ceramice. Równocześnie z wpływami sogdyjskimi na zachodzie Tiań-Szań występują równie silnie wpływy Fergany, czego dowodzi technika budowlana i zawartość warstw kulturowych w grodziskach Tiań-Szań. Drugą istotną okolicznością, kształtującą etnogenezę tiańszańskich Kirgizów, było panowanie polityczne państw tiańszańskich nad Kirgizami: od VI-VIII w. kahanatu zachodniotiurskiego, od VIII do X w. państwa karłuskiego, od XI-XII w. państwa karachanidskiego, w XII w. państwa karakitajskiego. Brak jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, że były lo pal1stwa kirgiskie, przeciwnie, Kirgizi podporządkowali się tym państwowym organizacjom. Państwa te rozczłonkowywały plemiona kirgiskie, skutkiem tego w skład starożytnych Kirgizów (również Uzbeków i Kazachów) weszły inne komponenty etniczne, przy czym proces ten nie był zakończony jeszcze w XIII w. Wystarczy choćby wymienić nazwy z okresu !=,rzedmongolskiego. Dowodzi to, że proces tworzenia się kirgiskiej narodowości trwał również w okresie po Mongołach, jak również i tego, że w skład plemion kirgiskich wchodziły wciąż nowe grupy etniczne, wnosząc nowe elementy przyszłej kultury narodowej Kirgizów. Wyjaśnia to, dlaczego kultura materialna, sztuka i folklor Kirgizów, obok form starodawnych posiada elementy kultury, które tylko z biegie"m czasu stały się kirgiskimi. W procesie formowania się narodu kirgiskiego wielką rolę odegrało masowe przesiedlanie się Kirgizów jenisejskich nad Tiań-Szań w IX i. ~ w. Naukowcy zachodni uważają, że już w X w. powstała kirgiska grupa etniczna, której kształtowanie zakończyło się w okresie pomontorium: chociażby Sogdyjczycy, ludność iranojęzyczna tego okręgu była mieszana na terenie Karłukskiego Siedmiorzecza już w XI w., a Fergana zaczęła tiurczyć się w połowie XII w., o czym wspominają chińskie źródła pisane i materiały epigraficzne. Etniczny skład ludności Tiań-Szań stawał się mniej więcej jednolity już w VI do VIII w. n.e., szczególnie zaś Vi XI-XII w. �219 218 Zdaniem autora, takie były zasadnicze etapy historii Kirgizów TiańSzan. Historia zasadniczo różna od historii Kirgizów jenisejskich. Odmiennie niż nad Jenisejem, potoczyła się również socjalno-ekonomiczna i polityczna historia Kirgizów. Przesiedlenie si<; Kirgizów nad Tial1-Szal1 następowało stopniowo. Źródla historyczne pozwalaj,] na wydzielenie dwóch zasadniczych etapów: T w.p.n.e. i od VIII-X w.n.e. Należy przypuszczać, że trzeci etap przesiedlenia się miał miejsce w okresie Karakitajów i Mongołów, w trakcie gdy do końca dobiegało kształtowanie się podstawowej masy etnicznej Kirgizów z nad Tial1-Szań. Zrozumiałe, że stopniowy proces osiedlania się Kirgizów nad Tiań-Szal1 nie mógł wywołać zmian zasadniczych w stosunkach społecznoekonomicznych, które tam istniały. Według badań archeologicznych plemiona kirgiskie należały przeważnie do liczby rolniczokoczowniczego kręgu i jest mało prawdopodobne, ażeby ich ekonomika j ustrój społeczny mogły odgrywać przodującą rolę w historii rozwoju Tiań-Szań. Źródła chińskie z XVIII w. wskazują na plemienne rozdrobnienie Kirgizów. Mówią one nie tylko o podziale ich na zachodnich i wschodnich. W ukształtowaniu się wspólczesnych Kirgizów Tiar.-Szań podstawowym razeniem były plemiona jenisejskich Kirgizów. Wielka masa tiańszańskich Kirgizów powstawała nie tylko na skutek wędrówek jenisejskich Kirgizów, nie tylko na skutek przyrostu naturalnego. lecz w znacznym stopniu na skutek asymilacji przez Kirgizów koczowniczych osiadłej ludności TiańSzań. Historia Kirgizów Tiarl-Szarl wyjaśnia się w świetJe marksistowskiej teorii o powstawaniu narodów z różnorodnych plemion, narodowości i ras. Jest charakterystyczne, że współczesne badania nad rasowym składem ludności Tiań-Szań, Pamiru-Ałtaju tzn. dzielnic zamieszkałych przez Kirgizów, stwierdzają wielką różnorodność typów rasowych. Jeszcze bardziej różnorodne są cechy kulturalnego rozwoju Tiań-Szan i Siedmiorzecza. Znana jest wielka ilość na terenie Siedmiorzecza różnych rodzajów piśmiennictwa: sogdyjskiego, syryjskiego, arabskiego, runiczno-tiurskiego, chińskiego, ujgurskiego, sanskryckiego itd. W zabytkach kultury materialnej występują cechy różnorodnego pochodzenia tradycji artystycznych i nawyków rzemieślniczych; widać to w budownictwie, malarstwie, rzeźbie, metalurgii i garncarstwie. Podczas gdy koczownicza kultura autochtonów Tiań-Szań i Siedmiorzecza tworzyła się z miejscowych elementów pod wzajemnym wpływem centralnoazjatyckich i południowosybirskich, kultura ludności osiadłej, szczególnie zaś miejskiej powstawała pod wpływem miejscowej kultury koczowniczej i osiadłej środkowoazjatyckiej (sogdyjskiej i syrdariańskiej). Przejawy miejscowej kultury koczowniczej szczególnie wyraziście występują w okresie brązu, do X w., osiadłej zaś środkowoazjatyckiej od V do X w. Po X w. różnorodność kulturalnych skrzyżowań zmniejsza się znacznie a różnice elementów etno-kulturalnych Tiań-Szań występują w mmeJszym stopniu. Pozwala to przypuszczać, że od tej chwili rozpoczyna się kształtowanie się cech typowych dla kultury Kirgizów, przede wszystkim wśród ludności koczowniczej. Jednakże nie należy uważać wieku X za okres ostatecznego ukształtowania kultury kirgiskiej i kirgiskich plemion nad Tiań-Szań. Badania historii powstania narodowości kirgiskiej w oderwaniu od środowiska społecznego. \'1 którym plemiona kirgiskie żyly i rozwijały się, byłyby jednostronne, Jako konieczny warunek opracowania i ustalenia historycznej prawdy jest objęcie badaniami różnorodnych istotnych faktów, które wpłynęły na kształtowanie się kirgiskiej narodowości. S. L BRUK: Sk lad et n iczn y kra ,i ó w b] i s k i e j Az j i (O'. 66-82). Najbardziej zlożony sklad etniczny cechuje Iran i Afganistan, gdzie ,ludność miejscowa (Persowie i Afgańczycy) stanowi<l zaledwie 50% całej ludności. Autor zaznacza, że polityczne granice obu krajów nie odpowiada ją etnicznym. Wiecej niż polowa Afgańczyków znajduje się poza granicami Afganistanu - w Pekistanie, gdy tymczasem północna część Afganistanu jest zamieszkała przez ludność nieafgańską. Wręcz przeciwnie przedstawiaja :cię sprawy w Iranie, gdzie państwowe granice są szersze od etnicznych i okręgi pograniczne są zamies:ókane przez ludność nie perską. Badanie skladu etnicznego narodów bJiskiej Azji natrafia na poważne trudności z powodu braku ma1?riałów statystycznych. Turcja np. rozporządza szczegółowym :spisem ludności. natomiast Irak, Syria, Liban, Izrael, Jordania i kolonie Adenu posiadają jedynie spisy wg. wyznań i dane o liczermości niektórych mniejszości naTodowych. W innych krajach materiały dotyczące składu ludności są opracowane w przybli;i:eniu z usiłowaniem przedstawienia raczej jednolitego składu etnicznego kraju. Kraje bliskiej Azji nie posiadają map etnicznych, ani też, lingwistycznych toteż autor oparł się na literaturze. Większa część ludności krajów" bliskiej Azji zajmuje się przewazl1le rolnictwem i hodO\"lą bydła. Mieszkańcy miast zaledwie w pięciu krajach stanowią znaczny odsetek całej ludności (w Izraelu 780/0, w Libanie 45°/0, w Syrii 300/0, w Turcji 25%, w Iranie 220/0). Gęstość zaludnienia wynosi mniej więcej 13 osób na l km2, przy czym w Libanie dochodzi do 127 osób, <l w koloniach angielskich i Arabii Saudyjskiej spada do 3-4 osób. Gęstość zaludnienia zmienia się zasadniczo przy przejściu z pustyni do oaz, z dolin rzek na tereny górzyste. ' Na terenach bliskiej Azji zamieszkuje ok. 50 narodów. Najbardziej róźnorodny skład ludności posiada Iran: spotyka się tam Azerbejdżańczyków, Kurdów. Łurów, Bachtiarów, Arabów, Beludżyków i Turkmenów. \\T Afganistanie 50% ludności stanowią Sadżycy, Chezarejczycy. Uzbecv. �221 220 Turkmeni, Dżemszydzi, Firiuzkuchowie i Tajmeóczycy. Bardziej jednolity skład etniczny posiada Turcja (gdzie 86% ludności stanowią Turcy, 10,5°/0 Kurelowie i 1,3% Arabowie, oraz nieliczne grupki Czerkiesów, Lazów, Gruzinów, Ormian itd.). Kraje arabskie, z wyjątkiem Iraku i Syrii są również stosunkowo jednolite w swym składzie etnicznym. Spotyka sit'< tam w niewielkim procencie. Persów, Beludżejów, Hindusów i Afrykańczyków. W Iraku zamieszkują również Kurdowie i Turkmet'lczycy, a w Syrii Kurdowie i Ormianie. Dostępne materiały w wielu wypadkach nie pozwalają na rozwiązanie zagadnienia czy te lub inne grupy są samodzielnymi narodami, czy też VI liczbie grup etnograficznych wchodzą w skład innych narodów. Dotyczy to Giliańczyków, Mazanderańczyków i Galeszów (zbliżonych do Persów), Kuchgełów i Mamasenijczyków (zbliżonych do Lurów) oraz Afszarów, Karadagaców i Szachsewenów (zbliżonych do Azerbejdżańczyków). Niedostatecznie wyjaśnione pozostaje zagadnienie czy można w chwili obecnej uważać za odrębnych narodowościowo Turkmenów i Tatarów w Turcji, czy też zostali oni zaasymilowani w pełni przez Turków. Pewne grupy miejscowych plemion najprawdopodobniej jeszcze nie uformowały się w narody, lecz mówią podobnymi językami lub dialektami i zajmują sąsiednie terytoria. Do grup tych należą Kaszkajczycy, Lurowie, Bachtiarzy, Kadżarowie. Językowo większość narodów bliskiej Azji dzieli się na trzy grupy: irańską, tiurską i semicką. Zaledwie 2,5% ludności zamieszkującej bliską Azję nie wchodzi w żadną z w.w. grup językowych. Większa część ludności bliskiej Azji wyznaje wiarę muzułmańską obrządku sunnitskiego ~ub szyitskiego. Wiarę chrześcijat'lską wyznaje część Arabów, Ormian, Greków i Asyryjczyków. Wyznawcy religii judejskiej prawie w pełni są skoncentrowani w Izraelu. Po ogólnym wstępie autor podaje krótkie opisy poszczególnych narodów, dzieląc je według grup językowych: 1. G l' U P a i l' a ń ska. W grupie tej autor wymien~a: Afgańczyków, Tadżyków, Przypamirskich Tadżyków, Persów, Gilańczyków, Mazanderal1czyków, Galeszów, Tałyszów, Kurdów, Lurów, Kuchgełów, Mamasenijczyków, .Bachtiarów, Chezarejczyków-Berberów, Dżemyszdów, Firiuzkuchów, Tajmenów, Chezarejczyków-dech i zejnat, Tejmurów i Nuristal1czyków (Kafirów). 2. G l' U P a t i u l' ska. W grupie tej autor podaje krótkie informacje o Turkmenach. Uzbekach, Kirgizach, Karakałpakach, Azerbejdżańczykach, Szachsewel1czykach, Karadagczykach, Afszarach, Kadżarach, Kaszkajczykach, Karapapachach, Turkach, Juriukach, Tatarach i tiurskich grupach wschodniego i południowego Iranu. 3. W g l' U P i e s e m i c k i e j autor czyków i Żydów. omówił pokrótce Arabów, Asyryj- 4. N a l' o d v i n n y c h g l' U P j ę z y k o w y c h. W części tej znajduje się krótka cha~akterystyka Ormian, Gruzinów, Lazów, Greków, Hindusów, Afrykańczyków i innych mniejszości narodowych, zamieszkujących na terenach bliskiej AZJi. L. FAJNBERG: sów. (s. 82-100). Za gadnieni ustr oju l' o d o w e g o E s k i m o- Zagadnienie istnienia ustroju rodowego u Eskimosów, szczególnie rodu macierzystego, jest sporne; wielu etnografów twierdzi. że nie było go wogÓle. Znany naukowiec, badacz życia społecznego Eskimosów D. Jenness sądzi, że zbudowali oni swą spoJeczność na bazie małej rodziny. K. BirketSmith zapewnia również, że ród u Eskimosów nie istniał. W. Schmidt zalicza Eskimosów do kręgu narodów, dla których typowa była wielka rodzina patriarchalna, chociaż równocześnie przyznaje, że w ich kulturze zachowały się pe\o\'ne cechy ustroju matriarchalnego. Tymczasem wielu etnografów konstatuje istnienie rodu macierzystego Eskimosów w przeszłości. F.. W. Nelson zapewnia, że Eskimosi z Alaski w kOl1cU XIX w. dzielili się na rody totemiczne, które zapewne stanowiły jednostki terytorialne. W. Thalbitzer, opierając się na materiałach Nelsona, pisze o istnieniu rodu macierzystego Eskimosów, a W. Bogoraz, opierając się głównie na zachowanych przez Eskimosów formach wspólnoty pierwotnej i danych religijnych, wnioskuje, że istniał tu ród macierzysty. Żaden jednak z wymienionych badaczy nie próbuje rekonstruować ustroju tego na podstawie zachowanych wśród Eskimosów przeżytków. I właśnie to rna na celu artykuł F a j n b e l' g a. Autor próbuje w oparciu o materiały z literatury zrekonstruować ród macierzysly Eskimosów rozkładający się jeszcze przed przybyciem Europejczyków. Większość danych literatury dotyczy XIX i początku XX w. Głównym zajęciem Eskimosów było polowanie i rybołówst\vo. Zdobycz z polowań prowadzonych w pojedynkę oddawana była do wspólnej gospodarki wg ustalonych norm, które nie były wszędzie jednakowe. Po upołowaniu foki myśliwy otrzymywał udział ,;tosunkowo mały, większil jej czę~c rozdzielano między pozostałych myśliwych, część otrzymywali członkowie koczowiska nie uczestniczący w polowaniu z powodu pilnych prac, chorzy, starcy i sieroty. W końcu XIX w. zasady podziału znacznie wypaczyły się, jednakże zwyczaj wzajemnej pomocy zachowal sie. szczególnie w czasie głodu - zapasy żywności były wó~czas dzielone' wśród wszys tkich członków koczowiska. Zwyczaje '.\spólnoty pierwotnej przetrwały do końca XIX i początku XX w. przy nodziale mięsa wieloryba. w przeszłości Za własność osobistą w społeczel1stwie eskimoskim z końca XIX w. uważane były: kajak, sanie, myśliwskie pułapki, odzież, przedmioty domo\\'cgo użytku, zabawki itp. Eskimosi z zatoki Berynga znaczyli swe przedmioty swoim znakiem, tamgą. Wiełka liczba tych znaków oznaczała roz- �223 ~22 kład ustroju wspólnoty pierwotnej. Za osobistą własność uważane były również małe odcinki lodu z przeręblami dla fok. W Grenlandii. gdy my~liwy napotykał przeręblę, stawiał swój znak, wchodząc w ten sposób w jej posiadanie. Własnością całe j rodziny były zapasy żywności. Za własność całej grupy uważano kamienne ogrodzenia wznoszone przez wszystkich członków grupy, wykorzystywane do polowań na jelenie. groble do łowienia ryb oraz domy dla mężczyzn tzw. kaiymy. Tereny mySliwskie i rejony rybołówstwa, zdaniem Birket-Smitha były \vspólne. Zaprzecza temu D. Jenness, który stwierdza istnienie podziału tereDOW mysJiwskich i rybackich wśród poszczególnych grup lokalnych. Przedmioty osobiste mogiy być wypożyczane. Na Alasce właściciel uważał za niestosowne upomnieć: się o zwrot pożyczonego przedmiotu. Gdy głowa rodziny umierała, część jego własności wkładano do grobu. Pozostałą część dziedziczyli krewni i dzieci; wg. innych danych dziedziczyli tylko synowie, zdaniem zaś Birket-Smith'a i Jenness'a dziedzictwo przypadało wszystkim dzieciom; synowie dziedziczyli narzędzia myśliwskie, córki zaś _ przedmioty domowego użytku. Wdowa nic nie otrzymywała w spadku, lecz odbierała swój posag. W Grenlandii ten kto posiadał chałupę nie mógł otrzymać w spadku drugiej itp. Na Alasce w tym okresie, nie było już takich ograniczeń w dziedziczeniu, co stało się jedną z przyczyn większego rozdrobnienia własności wśród Eskimosów Alaski. Podział spadku wśród dzieci starszych i młodszych był różnorodny. np. w Grenlandii większą część majątku ojca otrzymywał najstarszy syn, natomiast inni Eskimosi nie robili różnic między starszymi i młodszymi synami przy podziale spadku. Na Alasce najstarszy syn otrzymywał mniej od młodszych, najcenniejsze przedmioty otrzymywał najmłodszy z synów. U Eskimosów Alaski, żona zmarłego dokonywała podziału spadku. W drugiej połowie XIX w. między poszczególnymi grupami Eskimosów ustaliły się trwałe stosunki handlowe; jarmarki, szczególnie na Alasce, nabrały formy świąt, którym towarzyszyły tańce i różne obchody rytualne. Jarmarki były organizowane zazwyczaj na pograniczu różnych grup eskimoskich. Handel odbywał się drogą wymiany. Za jednostkę wartości przyjmowano skórę starej wydry, później skórę bobra. Wg. Nelsona, w każdym osiedlu na Alasce, z końcem XIX w. można było znaleźć bogacza (wg. pojęć Eskimosów), który drogą handlu złożył znaczny majątek wartości kilkuset dolarów. Bogacz był zobowiązany od czasu do czasu do organizowania poczęstunków dla swych współmieszkańców oraz do rozdawania źywności i podarków. W ten sposób upewniał swych powinowatych, że nagromadzone bogactwo jest również ich udzialem. W wypadku gdy bogaty Eskimos uchylał się od poczęstunków, albo go zabijano i zabierano mu wszystko, albo siłą zmuszano go do organizowania przyjęć i rozdania majątku. Kilkadziesiąt lat wstecz własność w każdej grupie nosiła charakter społeczny. Na wyspie Huniwak wszystkie przedmioty miały znaki wła~mości (proste lub łamane linie) lecz liczba tych znaków była bardzo niewielka. Wszystkie osoby wywodzące się od jednego przodka oznaczały swoją własność wspólnym znakiem. Celem odróżnienia poszczególnych gałęzi drzewa genealogicznego umieszczano kilkakrotnie znak na przedmiotach (nie wyżej ponad 5). Stosunki własności u Eskimosów w XIX i z początkiem XX w. w zasadzie zachowały więc charakter społecznorodowy. Eskimosów można podzielić na kili{a grup biorąc pod uwagę terytorium, dialekt i kulturę. Każda grupa nosi swoją nazwę. zapożyczoną od zamieszKIwanego rejonu z sufiksem miut. Wychodźcy z takiej czy innej grupy, przesiedliwszy się na teren innego regionu przyjmowali nową nazwę· Jeszcze w 40-latach XIX w. Eskimosi z nizin Jukonu i Kuskokwimuoraz z wybrzeży Zatoki Brystolskiej nosili jakieś sobie właściwe nazwy, ~achowane w trakcie osiedlania się członków jednej grupy. L. A. Zagoskin 7.auważa, że "tuziemcy tego kraju dzielą siebie niezależnie od nazw osiedli, 'N którym mieszkają, wg. nazw miejscowych lub przydomkowych. charakteryzujących walki wewnętrzne, które zmusiły słabszych lub zwyciężonych do przesiedlenia się, albo wg nazw rozrastającego się plemienia, lub też w końcu wg nazw przynależących do różnych pokoleń. Prawdopodobnie c:hodzi tu o rodowe i plemienne przezwiska. Skład grupy nie był stały, ponieważ poszczególne rodziny eskimoskie często przesiedlały się. Są pewne dane świadczące, że płynność składu grup zwiększyła się znacznie w ostatnim stuleciu, lecz jeszcze w 80 latach XIX w. prawie wszyscy Eskimosi urodzeni na terenie przy Zatoce Hudsona, którzy przesiedlili się na inne tereny, przestrzegali surowo zwyczaju powracania w starości do rodzinnych osiedli; dlatego teź prawie wszyscy starzy znajdowali się w grupie, której członkami byli ich przodkowie. Do niedawna poszczególne grupy były wyraźnie podzielone między sobą, Do XVIII w. włącznie, a być może i później, grupy eskimoskie wojowały między sobą. Przyczyną wojen prawie zawsze była zemsta rodowa. Pewne fakty dowodzą, że Eskimos! niegdyś posiadali wodzów, W XVIII w. plemię eskimoskie było całością społecznO-organizacyjną. W pracach Nelsona znajdują się materiały o międzyplemiennych-wojnach wśród Eskimosów Alaski, o zwyczaju posyłania gOJ1CÓWdo zaprzyjaźnionych koczowisk z wezwaniem do udziału w wojennym wypadzie, organizowanym przez mieszkańców któregoś z koczowisk lub o zwyczaju zapraszania do prac przy budowie nowego każymu dla koczowiska współplemienników z najbliższych osiedli. Podział Eskimosów na grupy w pewnym stopniu odzwierciedla ich poprzedni podział na rody i plemiona, grupy bowiem są resztkami rodów i plemion, które zachowały do niedawna (niejednokrotnie do dziś) rodowe �224 lub plemienne \J przezwiska, wspólnotę terytorialną, kulturę i język, obyczaj rodowej zemsty. Na terenie koczowiska zazwyczaj mieszkali członkowie jednej grupy. PrawiE; wszyscy byli związani z sobą węzłami pokrewieństwa lub powinowactwa. Na zachodzie Alaski, mieszkaniec obcego koczowiska a-urn-ta był przeciwstawiany człowiekowi "mojego klanu" (koczowiska), który był uważany za krewnego i nazywano go u-jo-huk (dosłownie dziecko siostry). N'ektóre dane dowodzą istnienia zwyczaju wzajemnej pomocy; członkowie jednego koczowiska byli obowiązani troszczyć się o chorych, kaleki, starców, wdowy i sieroty. Wg Nelsona, Eskimosi z Alaski określali ród terminem u-jo-huk (odpowiada to grenlandzkiemu u-jo-Tuk). Thalbitzer wyprowadza z tego wniosek o matriarchacie. Na czele takiego rodu znajdował się prawdopodobnie starszy dziadek ze strony matki. Na Alasce do początku XX w. a na wyspie Nuniwak aż do 40 lat XX w. zachował się podział Eskimosów na grupy totemiczne. Przeżytki totemizmu zostały uwypuklone przez Nelsona \ Lautisa. Nelson stwierdza, że Eskimosi zamieszkujący teren pomiędzy rzeką Kuskokwim a zatoką Koceba, posiadali ustalony system totemów, któremu odpowiadał podział na rody. Niestety Nelson nie wyjaśnia co rozumie pod nazwą "totem" i "ród", co umniejsza wartość jego informacji. Nelson wymienia totemy wilka, sokoła, wrony, jako najbardziej rozpowszechnione wśród zbadanych przez niego Eskimosów. W XIX w. totem wśród Eskimosów tego terenu dziedziczony był po linii męskiej. Wszyscy członkowie grupy nosili na sobie części ze zwierzęcia totemicznego i rysowali jego stylizowane wyobrażenie na broni i innych przedmiotach osobistego użytku. Broń ze znakiem totemicznym była uważana za zawierającą wszystkie przymioty zwierzęcia totemu. Na grobach również umieszczano często wyobrażenie totemu. W okresie opisywanym przez Nelsona znaki totemiczne, nakreślone w różnych wariantach, wskazywały właściciela przedmiotu. Wg Lantisa Eskimosi wyspy Nuniwak szanowali "zwierzęta-pomocników" (inogo). Członkowie wielkiej grupy nosili amulety jego lub rysowali go na kajakach, harpunach itd. Zwierzęta "pomocnicy" były wspólne nie tylko dla rodziny, ale i dla kuzynów wszystkich stopni pokrewieństwa. Prawdopodobnie jednym z przeżytków ustroju rodowego u Eskimosów Alaski jest zachowanie instytucji seniorów. Za przeżytek rady rodowej można uważać, praktykowane do dziś, posiedzenia starców, na których roztrząsane są ważniejsze zagadnienia. U Eskimosów z nad Labradoru postanowienia podjęte na takim posiedzeniu są decydujące. Na północnym zachodzie Alaski wszystkie poważniejsze zagadnienia były rozstrzygane na ogólnym zebraniu mieszkańców. Przytoczone fakty dowodzą, że istl1iałorównouprav,:nienie mężczyzn i kobiet w sprawach wspólnoty. 225 Wśród Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona do połowy, XIX w. były r~zPolvszechnione domy dla mężczyzn tzw. kazllmu (podobne domy są zJa";iskiem związanym z matriarchatem), w których mężczyźni przebywah przez cały czas wolny od polowań. Tam pracowali, spali, organizowali narady i uroczystości. Wewnątrz kazllmu mieszkańcy jego rozmieszezali się wg pokrewieństwa i stanowiska społecznego. Kobiety i dzieci mieszkały osobno. ":,,g ZagOs~ina, ~obiety przynosiły do kazymu pożywienie. Nelson podkresla fakt, ze kobIety mogły przychodzić do kazymu tylko na czas trwania niektórych obrzędów. Na wyspie Nuniwak chłopcy po skończeniu 5 lat przenosili się do kazymu. Staruszkowie w kazymu zaznajamiali młodzież z podaniami, obyczajami i tradycjami grupy. Eskimosi centralni w ciągu ostatnich 100 lat już nie posiadali domów dla mężczyzn. Mężczyżni zamieszkiwali wraz ze swymi rodzinami, budynek zaś był wykorzystywany tylko w czasie świąt. W Grenlandii prawdopodob.nie również istniały domy dla mężczyzn, ale dość wcześnie znikły. BudynkI społeczne, które służyły za miejsce spotkań wszystkich mieszkańeów osiedla, prawdopodobnie zniknęły z chwilą pojawienia sie wielkich domów", w których mieszkało niejednokrotnie ok. 10 rodzin. ." Święta grenlandzkich Eskimosów były organizowane tylko zimą, gdy .••• szyscy znajdowali się w swych stałych osiedlach. Eskimosi z nizin JU'konu i Kuskokwima, poza wielkimi świętami religijnymi, na które przybywah wszyscy mieszkańcy sąsiadujących koczowisk (którzy w przeszłości ~YI.i .prawdoPodobnie członkami jednego plemienia), organizowali święta .,mIeJscowe" oddzielnie dla każdego koczowiska, celem skrócenia długich "\iieczorów póżnej jesieni i zimy. W organizowaniu takich świąt udział orali wszyscy mieszkańcy koczowiska, czasami zaś tylko mężczyźni, lub tylko k~biety. Jeżel.i święto było organizowane przez kobiety, zapraszały ene ~ęzczyzn. "Świętom kobiecym" towarzyszyło często przebieranie się "!' stroJ męski, w trakcie zaś świąt organizowanych przez mężczyzn wszyst10(0 odbywało się odwrotnie. Zwyczaj ten prawdopodobnie wywodzi się J. o.kresu ~atria.rchatu ze związanyrpi z nim obyczajami odrębnego życia Jrlęzczyzn I kobIet. Należy podkreślić, że zwyczaj przebierania się kobiet w. st.rój męski i mężczyzn w strój kobiecy, jak i zamiana ról w trakcie tań~ow był powszechny u Eskimosów tylko przy tańcach tradycyjnych. System zawierania małżeństw przez Eskimosów jest mniejwięcej jednakowy z wyjątkiem Alaski. Małżeńswo zawierano w 15 lub 16 roku życia Eyło. ono często poprzedzone zaręczynami, które miały miejsce tuż po uro.ze~lU. się dzieci a czasami odbywały się nawet przed urodzeniem dzieci. Małzenstwo było organizowane przez babki rodziny narzeczonego lub naneczonej. Wśród niektórych grup Eskimosów istniał zwyczaj płacenia kałymu \okupu) przez rodziców narzeczonego. W wypadku gdy narzeczeni zaIS .,Lud", '. i, t. XLIV. �226 227 mieszkiwali w różnych koczowiskach, nie widzieli się do momentu zawarcia małżeństwa. Gdy narzeczony nie zjawiał się w ustalonym terminie po swą żonę, mogła ona wyjść za mąż za swego ziomka. W takich wypadkach gdy narzeczony zjawiał się po zam'jżpójściu swej narzeczonej, walczył o nią z jej mężem. Małżeństwu parzystemu towarzyszyło małżeństwo grupowe. We wszystkich grupach eskimoskich była rozpowszechniona poliandria oraz w większym jeszcze stopniu poligamia. W XIX w. wśród różnych grup eskimoskich pozostały jeszcze ślady lewiratu i sororatu. Młodsi bracia byli obowiązani troszczyć się o żony starszych, gdy ci ostatni wyjeżdżali w jakąspodróż. Eskimosi z Igłulik mogli żenić się z dwiema siostrami. Należy przypuszczać, że w okresie organizacji rodowej poligamia i poliandria występowały w formie małżeństwa mężczyzny z grupą sióstr, z jednej strony, i kobiety z grupą braci z drugiej strony, w rezultacie czego wszyscy członkowie dwóch związanych małżeństwem rodów byli odpowiednio zabezpieczeni mężami i żonami. Później, w związku z rozpadem ustroju rodowego stało się obojętne, czy żony są siostrami (z urodzenia), a mężczyźni braćmi, odpowiednio zmieniał się i charakter tych instytucji. Wszyscy Eskimosi ur;rawiali powszechnie "vymianę żon na dłuższe lub krótsze okresy czasu. Zwyczaj ten był szczególnie popularny wśród tzw. "towarzyszy w pieśni". Każdy mężczyzna z Netsylik miał swego stałego partnera, który w trakcie świąt w kazymu śpiewał mu w odpowiedzi i używał jego bębna. Tacy partnerzy byli nazywani towarzyszami w pieśni. Uważano ich za ściśle z sobą związanych, od czasu do czasu wymieniali między sobą żony i mieli w stosunku do siebie pewne określone obowiązki. Stosunki pomiędzy "towarzyszami w pieśni" przypominają stosunki pomiędzy kuzynami w prostej linii w okresie ustroju rodowego. Eskimosi z wybrzeży Oceanu Spokojnego jeszcze w 30 latach XX w. zachowali teOl"etycznie małżeńskie prawo braci żonatych z grupą sióstr, do każdej z nich, jak również prawo grupy kuzynów do grupy kuzynek. W ten sposób grupowe małżeństwo Eskimosów w formie wymiany żon należy wywodzić z praw ustroju rodowego, z wzajemnych praw małżeńskich braci do swoich żon, które w wypadku podwójnej egzogamii były siostrami rodzonymi. Wg zwyczaju Eskimosów grenlandzkich, jeżeli w trakcić wymiany żon rodziło się dziecko, obaj mężczyźni w równym stopniu uważani byli za jego ojców. Chociaż dziecko zamieszkiwało w domu jednego z nich, uważane było za dziedzica obu. W takim wypadku mężczyżni nazywali siebie "przyrodnimi kuzynami". Nazwę tę możnaby również przetłumaczyć: "partnerzy, towarzysze, dzielący coś po połowie". Najczęściej jednakże wśród Eskimosów występowała rodzina składająca się z rodziców i dzieci, lecz w wielu wypadkach z rodzicami zamieszkiwali ich dorośli synowie ze swymi żonami, lub córki ze swymi mężami, ':ak ró\vnież i ich C];;ieci. Rodzina CLęsto składała się z braci i sióstr wraz z dziećmi. Wielka rodzina najczęściej spotykana była na terenie Grenlandii. Dom05l'.'o'o b:;ło raczej własnością wspólną małżonków. Zasadniczym 7.ajęciem mężczyzny było myślistwo, kobiety zaś gospodarstwo domowe. Rybołówstwo na Jukonie i Kuskokwimie oraz w Zachodniej Grenlandii było zajęciem wyłącznie kobiet, które latem łowiły siecią nelmy i sigy. Kobiety eskimoskie z Igługlik również łowiły ryby (łososie) lecz tylko na wedle; sieciami !owili mężczyżni. W wielu okręgach, kobiety były często mistrzyniami w polowaniu na lisy, ptaki i in. drobną dziczyznę. Kobiety-łowcy wielorybów zdarzały się rzadko, lecz i tu nie było żadnych zakazow wzbraniających kobiecie udziału w polowaniu na wieloryby. Kobiety uczestniczyły często w polowaniu na kariba jako naganiacze. Wielkie. znacz.enie przypisywano magicznym zaklęciom kobiet, zapewniającym męzczyzme powodzenie w czasie polowania. W wierzeniach religijnych Eskimosów dominowały bóstwa rodzaju żeJ1skiego. Najpotężniejszą z nich była władczyni morza Sedna znana również i pod tymi nazwami, które oznaczały "ona tam w dole", "stara kobieta", "matka morza" itp. Obraz jej wszędzie był jednaki (chociaż na zachodzie kraju Eskimosów rywalizował z nią "człowiek na księżycu"). Eskimosi wyobrażali sobie ją jako starą kobietę, mieszkającą na dnie morza· panukcą nad stworzeniami morskimi, które od czasu do czasu oddawał~ ludziom. Jak Sedna tak i inne bóstwa rodzaju żeńskiego były wrogami m(~żczyzn. Męża, ,vg jednych legend, nie posiadaŁa, wg innych był nim pie~, wg zaś trzeciej wersji był nim mężczyzna, który odgrywał w jej do~u pOdrzędną rolę. Na ziemi, odpowiednikiem Sedny była "leśna gospodyni" u Eskim.osów znad Oceanu Spokojnego i "matka Kariby" u Eskimosów znad zatoki Hudsona. Bóstwami rodzaju żeńskiego była ChUa, duch powietrza i Pinga, duch ziemi. Należy przypuszczać, że religijne wierzenia Eskimosóv. z przewagą bóstw rodzaju żeńskiego powstały w okresie matriarchat:.!. Z matriarchatem związane jest również powszechne przeświadczenie Eskimosów o ich pochodzen~u od kobiety i psa. W niektórych grupach Eskimosów znajdowały się kobiety szamanki. Coprawc1a kobieta szamanka z okręgu zatoki Hudsona, jak i z innych mogla stosować swe czary tylko w stosunku do kobiet. Uważano również, że kobiety rzadko mogą stać się wielkimi szamanami. Wg niektórych relacji kobieta mogła dziedziczyć; po ojcu stanowisko szamana. Prawie wszyscy Eskimosi rozróżniają ojcowską i macierzystą linię 1'0dow~. Wiekszość Eskimosów rozróżnia dzieci brata i siostry, co jest niewątP~IWI: .przeżytkiem ustroju rodowego. Z rodowym ustrojem związane jest r?:"me.z rozróżnienie pomiędzy braćmi męża i żony oraz sióstr męża od sJ.Qstr z.~ny. W stosunku do młodszych braci zasada ta jest mniej przestrzegana nlz w stosunku do starszych, co zdaniem autora związane jest z wielką rolą starszych braci w okresie początkowym przej~cia do patriarchatu. �228 22. Zdaniem M. Lantisa nuniwaski system pokrewieństwa w zasadzie jest podobny do systemu irokeskiego i Kalifornii zachodniej. Proces rozpadania się rodu zakończył się stosunkowo niedawno. Dotychczasowy eskimoski układ pokrewieństwa jest odbiciem rodowego ustroju społecznego. W miarę posuwania się na wschód zanikają cechy matriarchatu, zanikają domy mężczyzn (oprócz okręgu z nad zatoki Hudsona) 1 zanikają przeżytki małżeństwa wśród krewnych, totemizm, matrilokalność. Jednakże rozwój rodu patriarchalnego zostaje zahamowany rozpadem ustroju rodowego wogóle. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", z. 3, Moskwa, 1955 r. s. 30-42. O. A. SUCHAREWA : B a d a n i a e t n o g r a f i c z n e s t w e m koł c h o z o w y m Ś r o d k o w e j A z j i. nad c h ł o p- Badania nowego bytu i nowej kultury chłopstwa kołchozowego Azji Srodkowej jest właściwie badaniem nad problemem przejścia od feudalizmu i przeżytków patriarchatu do socjalizmu z pominięciem stadium rozwoju kapitalistycznego. Badania są prowadzone w trzech kierunkach: 1) opracowania monograficzne jednego z typowych kołchozów, 2) badania nad historią, kulturą i bytem kilku kołchozów o .różnym składzie etnicznym ludności, 3) opracowanie tematów szczegółowych. Z opracowań monograficznych ukazały się dotychczas: KuLtura i byt tadżiskogo... kolchoznogo krestianstwa ("Trudy Instytuta etnografii AN SSSR", nowa serija, t. 24, M, 1954) oraz Proszloje i nastojaszczeje Ajkyran (Akademia Nauk Uzbeckoj SSR, Institut Istorii i Archeołogii, Taszkent, 1955). O bycie i kulturze turkmeńskich kołchoźników J. R. W i n n i k 6 w opublikował obszerny artykuł w "Trudach Instytutu Etnografii AN SSSR" (nowa seria, t, 21. 1954 r.). Wysunięcie na plan pierwszy opracowań monograficznych jest uzasadnione potrzebą długich badań stacjonarnych, co z kolei sprzyja głębszemu zaznajomieniu się z ~yciem kołchozu. Wydane dotychczas monografie są wynikiem prac badawczych w latach 1950-1954. Zawierają one opracowania dotyczące: historii ludności, bistorii powstania i rozwoju kołchozu, współczesny stan jego ekonomiki, warunków życia kołchoźników, ich kulturę duchową oraz opis życia rodziny i kołchozu. Liczne zabytki archeologiczne, badania topograficzne, toponimiczne oraz podania ludowe, przykłady z literatury na terenie prowadzonych badań Jlaukowych uzupełniają całość. Autorka omawia błędy i niedociągnięcia "publikowanych monografii. Etnografowie muszą w swych badaniach życia kołchozowego zajmować się głównie współczesnością, w sprawach zaś gospodarki, albo przestudio'lVać ekonomię i agrotechnikę, albo zrezygnować z opracowywania tych zagadnień, pozostawiając je ekonomistom. O. A. Sucharewa podkreśla, że badania nad życiem i bytem współczesnej rodziny radzieckiej jest naczelnym zadaniem etnografów. Zdaniem jej rozdziały poświęcone zagadnieniom rodziny kołchozowej zarówno uzbeckiej jak i tadżyckiej są opracowane starannie, mimo, że zbyt wiele miejsca poświęcono starym formom bytu. .Błędnie potraktowano jednakże w monografii zagadnienie rozpadu wielkiej rodziny. Odnosi się wrażenie, że proces rozpadu wielkiej rodziny rozpoczął się już w XIX w., podczas gdy w rzeczywistości miał on miejsce w chwili powstania kołchozu. Problem przeżytków przetrwały ch w źyciu współczesnym chłopa kołchozowego jest problemem trudnym, wymagającym od etnografa głębokiej analizy, ażeby ocenić czy zjawisko jest pozytywne lub negatywne w procesie rozwoju życia socjalistycznego. Autorka na przykładzie niedawno opublikowanej pracy S. M. Abramsona poświęconej życiu kołchozu kirgiskiego udowadnia, jak nieostroźna analiza doprowadza do pozytywnej oceny zjawiska wskazującego na to, że w tej czy innej rodzinie panują najbardziej zacofane, patriarchalne stosunki rodzinne. W monografii tadźyckiej takich błędów nie popełniono, ale teź problem przeżytków w życiu rodziny potraktowano pobieźnie i deklaratywnie. A. Sucharewa uważa, że w badaniach nad współczesnością najistotniejszym źródłem wiadomości jest człowiek. W drugiej części artykułu O. A. Sucharewa analizuje dość różne załoźenia obu monografii. Zespół autorski Instytutu historii i archeologii AN Uz. SRR położył nacisk na problemy społeczno-historyczne, podczas gdy w tadżyckiej monografii prace szły w kierunku wyłącznie etnograficznym z niedostatecznym uwzględnieniem zagadnień historycznych, wysiłek skupił się na zagadnieniach tradycji i narodowej specyfiki. W końcu O. A. Sucharewa podkreśla konieczność prowadzenia dalszych badall naukowych, szczególnie w okręgu Buchary i Chiwy, gdzie nastąpiło zjawisko przejścia z feudalizmu do ustroju socjalistycznego. Autorka uważa, że badania winny obejmować większe tereny i muszą być prowadzone kompleksowo. Nowym problemem badań naukowych są tereny nowonawodnione na których osiedlają się przedstawiciele różnych narodowości, gdzie następuje proces jednoczenia się różnorodnych kultur i tradycji. Badania w tym zakresie podjął już T. A. Zdanko. Problem ten wymaga jednak wieloletnich i wszechstronnych badań. Z badań tematycznych instytut wysunął na pierwsze miejsce dwa tematy: domostwo i rodzina kołchozowa. W Uzbekistanie dobiega końca opracowanie takiej monografii z doliny fergańskiej. Badania w kołchozach nad dawną ludnością kipczacką przeprowadza druga ekspedycja fergańska pod kierunkiem W. G. Moszkowej. Kipczacy weszli obecnie w skład naro'" 'duwości uzbeckiej. Podobny problem porusza w swej pracy o Beludżach J. R. Winnikow. Do tego typu opracowań należy również praca L. S. Toł- �230 stowej, poświęcona zagadnieniom etnogenezy i historii Jwltury fcrgar.skkh Karaka!paków. Na zakończenie autorka podkreśla wagę zadań jakie stoją przed ct:10grill;ą w okresie badal1 nad współczesnością. A. D. BECHIvIAK: N a w e c e c h y b u d o w n i c t w a mieszkaJn e g a c h ł a p s t war 9 s y j s k i e g o (Czerty no\vego w architekture ruskogo krestiar-skogo żiliszcza) (s. 43-55). Na wstępie autor zażnacza, że budownictwo wiejskie w Rosji zi'.r:zęłe ulegać zmianom już \v okresie rozwoju kapitalizm'\. Zmiany zasadnicze nast'lP!ły jednak w okresie porewolucyjnym. Ogólną c~ciq tych zmian jest dążenie do zastosowania udogodnień miejskich w architekturze wiejskiej, równocześnie zaś zdobnictwo domów wiejskich zachowuje w dużym stopniu swoje formy tradycyjne, choć nie je;?t p<1Zbawione nowych eL:!1lentów, zG'.pożyczonych z budownictwa miejskiego. A. Bcchman na przykładzie wsi JawIe, położonej nad rzeczką Jawlejką i rzekó: .surą (7 km od miasta Ałtyria, Czuwaska AS lU',), rysuje obraz zmian zachodzQcych w budownictwie wiejskim. Wieś posiada szeroką głów-'ną ulicę i niewielkie zaułki. Zagrody znajdują się z obu stron ulicy w nie· przerywanym ciągu. Stara część wsi leży na wzniesieniu. Mieszkailcy obok rolnictwa, zajmowali się niegdyś spławianiem drzewa, wywózką drzewa z lasu i in. pracami leśnymi. Vhele zagród zachowało tradycyjny rozkład zabudowań: pod"iórze oloczone zabudowaniami, dom obrócony szczytową ścianą z trzema oknami do ulicy. Tego typu zabudowa zagrody pojawiła się w okresie rc.:.:padu wspMnoty i trwała do okresu wielkiego rozdrobnienia gospodarstw, tzn. do ckresu rozwoju kapitalizmu w XIX w. W związku z rozwojem przemysłu i pojawieniem się na rynku m,\lcriał6w piłowanych i toczonych, towarów żelaznych oraz szkła i in. wyrobów w życiu i domostwie chłopów nastąpiły zmiany. Okna domów stały się większe, a podwójnych skrzydłach, kominy i przewody murowano z cegły, óawano domom poszycie tarcicowe, ramy drzwi i okien były z tarcic, kar·· nisze i ornament piłowany zastąpiły dawne dłubane (drążone). Cechą charakterystyczną izb z połowy XIX w. była wielka ilość gzymsów horyzontalnych oraz zamiast ciosanej sieni ozdobny fronton wejściowy. Gzymsy były bogato rzeżbione, w czym wyrażał się wpływ miejskiej architektury kamiennej, ozdobionej medalionami, kasetonami, roz'etami itd. Okna formą daleko odbiegły od dawnych małych okienek, ozdobione gzymsami i rzeźbionymi futrynami. W póżniejszym okresie powierzchnię frontonu zaczęto pokrywać rzeżbionym poszyciem i skomplikowanymi dekoracjami nakładanymi, rozmieszczając je horyzontalnie równoleglE: do linii dachu. r 231 W ogrodzeniu obejścia, tuż obok domu znajdowały się wrota i furtka prowadzące na pod\vórze. Wejście do izby w domu starego typu znajduje się na równi z ziemią· Drzwi \vejściowe nrowadzą do krytego korytarza 7 wewnętrzną klatką schodową a kilku s:opniach, które sięgają do podiogi lub tzw. "mostu" sieni. Dom typu nowego budownictwa posiada ganek ze stopniami, przykrytymi daszkiem na dwóch rzeźbionych kolumienk2ch; domy ostatnio budovvane nie mają kolumienek, daszek spoczywa aa wspornili:ach. Vhększość domów posiada tzw. "łeb" i dwuspadowy óach, Rzadkie S'l domy czterospa<lo' ..ve, ustawione długą stroną budynku WZdiuż ulicy. We wszystkich zagrodach sad OWOCO\\1Y przytyka bezpośrednio do podwórza zabudowanego jak dawniej z wolną przestrzenią pośrodku. Stare rodwórza są wielkich rozmiarów z mnóstwem zabudowań gospodarczych. Nie przetrwały one do dziś. Wszystkie zostały przebudowane. Z kolei następuje opis jednej z zagród kołchozowych, której budynek mieszkalny zachował architekturę z polowy XIX w. Podwórze jest zabudowane w kwadrat. Bezpośrednio od strony sieni przylega szopa z sianem. Drzwi z drwalni wychodzą na podcienie. Do drw:llni przylega obora. Przy przebudowie stajnie i pomieszczenia pomocnicze usunięto. Za podwórzem, już w ogrodzie na miedzy znajduje się studnia z której korzystają również sąsiednie zagrody. Obok studni umieszczono krytą piwnicę, której część nadziemna miała formę stodoły, z drzwiami w bocznej ścianie i dwuspadowym dachem. Wewnątrz znajduje się otwór, prowadzący w podziemną część, do której składają lód. Za podwórzem znajduje się warzywnik i sad OWOCO\vy. Około warzy\vnika umieszczona jest szopa przeznaczona do przechowY'J\.'ania róźnego rodzaju sprzętu i siana. W najbardziej odleglej części zagrody znajduje się łaźnia, niewielki budynek zrębowy, o dwuspadowym dachu. Dom mieszkalny zachov:al wewnątrz tradycyjny plan; podzielony jest na trzy części: izbę ze strychem i piwnicą, sieó z mostem, komorę z podcieniem. Drzwi z ulicy prowe,dzą do zamkniętego korytarza, który 'przecina dom na przestrzał. Z korytarza wchodzi się do izby przez sień. Izba jest podzielona na dwie nierówne części. Mniejsze pomieszczenie służy za kuchnię i pralni~; okno znajduje się w ścianie licoweJ naprzeciw pieca; większa część izby jest pomieszczeniem mieszkalnym o pięciu oknach. Kuchnię dzieli od izby mieszkalnej piec, szafa z naczyniami kuchennymi i zasłona klóra zastępuje drzwi. .'11' podłodze kuchni znajduje się otwór prowadzący do piwnicy, w któreJ :imć) przechowuje si<; karlone i jarzyny. W kuchni stoi stolik, ława z WIadrami i saganami, na podłodze koło pieca szaflik, bliżej okna ku- �232 chenna ława tradycyjnego typu. półka na naczynia z poziomymi 233 Tuż nad ławą kuchenną drążkami do wieszania umieszczona łyżek. jest Z użytku znikają ławy biegnące wzdłuż ścian i łóżka domowej roboty. Ze starych sprzętów spotyka się czasami jeszcze półki koło pieca, które zimą służą za łóżka, latem zaś do składania odzieży i drobnych przedmiotów. W izbie mieszkalnej kąt ściany długiej i krótkiej jest oklejo::lY tapetą prawie do sufitu. Tu rozwieszone są fotografie rodzinne. Podłogę i sufit przy zmywaniu skrobie się dużym nożem tzw. kosariem, również ławy i stoły są w ten sposób oczyszczane. Sufit myje się parę razy w roku. Z sieni wchodzi się do komory, w której przechowuje się odzież i zapasy żywnościowe. Tuż pod komorą z::lajduje się podklet do której wchodzi się z drwalni (saraj). Jest to pomieszczenie przewidziane dla bydła domowego w czasie mrozów. Sufit w sieni ułożony jest z desek pokrywających tylko połowę przestrzeni. Podłoga sieni nazywana jest mostem, pomieszczenie zaś pod podłogą podmostem. Latem umieszcza się tam świnie. W sieni ustawione są drewniane łóżka i skrzynia z płaskim wierzchem. Na ścianach wiszą przedmioty gospodarstwa domowego. Na strych wchodzi się po drabinie. Tu zwraca uwagę konstrukcja komina, który nieodmiennie posiada dodatkowo poprzeczny przewód kominowy, umieszczony na deskach opartych ponadto ::la bierwionie. Dodatkowy przewód używany jest przy czyszczeniu sadzy w kominie, a co ważniejsze. jest to prymitywny skrolowiciel, który zmniejsza groźbę poźaru. Konstrukcja ścian z masyw:1ych bierwion jest nieskomplikowana. Komora i pomieszczenie pod nią są zrobione z grubych desek. Sufit spoczy,va na ścianach zrębowych i na jednej maticy biegnącej w poprzek domu, która równocześnie słuźy do umoc:1ienia wiązań. Podłoga ułożona jest na ścianach i bierwionach poprzecznych. Pod piecem podłoga jest dodatkowo umocniona dwoma bierwionami i podpórkami w piwnicy. Dach domu jest dwuspadowy, pokryty tarcicą z frontem wspartym na belkach poszytych deskami. Pochyły gzyms bramujący wsparty jest na belach biegnących wzdłuż wiązań. Dom został wybudo"'any w 1863 r. i jest bardzo charakterystycznym wzorem architektury drugiej połowy XIX w. Pośrodku rzeżbionego gzymsu znajdują się dwa lwy, których rysunek stracił wiele z tradycyjnego kształtu. Przednie, pochyłe deski frontonu (w gwarze miejscowej periliaJ przykrywają krokwie dachu i opierają się na wystających końcach bierwio:1 najwyższego wieńca. Końce wieńców obciosane półokrągło są ozdobione rzeźbą i wypolerowane do połysku. Deski pokrywające krokwie są pokryte głęboką rytą rzeźbą. Niemniej interesujące są futryny i okiennice bogato ozdobione, o nie powtarzającym się rysunku rzeźby, mimo że często wyko:J.ywane przez tegoż samego majstra. Domy zostały wybudowane przez zespół cieśli, którzy równocześnie wykonywali rzeźbę i in. ozdoby. Jak wynika z opisu drugiego domu kołchozowego, połoźenie domu oraz zabudowanie podwórza są podobne pierwszemu. Dom, ongiś podzielo:J.Y na dwie części: mieszkalną i gospodarczą, dziś jest zamieszkały przez dwie rodziny. Dawna izba mieszkalna została podzielona na trzy części: sypialnię., bawialnię i kuch:J.ię. Dawna sień została również przerobiona na pokój. tzw. środkowy. Wejście do izby z niskim ganeczkiem jest bezpośrednio z ulicy. Wewnętrzne schody wzdłuż ściany licowej prowadzą do sieni z komorą i skrzynią w rogu. Pokoje są wypełnione meblami fabrycz:lymi. W izbie środkowej zachowały się jeszcze łóżka i półki pod sufitem. Zniknęły ławy pod ścianami. Lewa połowa domu jest podzielona na trzy części: dwie izby mieszkalne z ławą i półkami. We wszystkich prawie izbach prócz pieca ruskiego znajdują się płyty kuche:J.ne a nawet okrqgłe piece w kożuchach .. i kuchnia Opisywany dom jest masywnej konstrukcji. Bierwiona mają średnicę 30 cm. Budynek jest wysoko wzniesiony ponad poziom ziemi. Dom pokryty jest czterospadowym dachem klepkowym, po bokach ma dwa ganki wsparte na kolumienkach. Ramy okienne i okiennice są bogato i pięknie rzeźbione. Autor stwierdza, że podobne zmiany w układzie wnętrz i zuslosowaniu ich do nowych warunków bytowych zaszły w domostwach niemal całej wsi. W budynkach późniejszych ornament rzeźbiony przybiera inny charakter, zaczęto stosować ozdoby toczone i nakładane. Okna zaczęto wstawiać szersze, bez okiennic, ramy przy zdobiono również toczonymi ozdobami. Ganek jest zręcznie wkomponowany w ścianę i znajduje się pod dachem domu. co niewątpliwie zostało zapożyczone z miejskiej architektury drewnianej. Zagroda najnowsza z 1953 r. zabudowana jest wg planu tradycyjnego, Dom w miejsce sieni posiada korytarz na przestrzał z wejściem do komory i na podwórze. Podobne korytarze spotyka się również w domach starych. Latem rodzina sypia w korytarzu, ponadto służy 0:1 do przechowywania rowerów. Po schodach w korytarzu wspina się do komory, przy której znajduje się drewniana drabina na podstryszek. Drzwi z korytarza prowadzą do izby "przejściowej". z oknem i piecem ruskim z prawej strony. Przestrzeń za piecem przeznaczo:'ia jest do suszenia odzieży. Zimą miejsce to będzie służyło do chowania jagniąt, cieląt itd. Z przedpokoju jest wejście do kuchni z oknem naprzeciw paleniska pieca. W kuchni znajduje się wejście do piwnicy. kuchenna ława i :lad nią półka. Piec jest stawiany tradycyjnie. Izby są stosunkowo niewysokie, zaledwie 21/2 m, natomiast okna stały się znacznie wyższe i szersze, to też zmieniło się równieź ich zdob:1ictwo .. Fronton, czyli łeb jest poszyty deskami w jodełkę. Gzyms horyzontalny zachował rzeźbiony karnisz. Górna część futryn okie:J.nych jest ozdobiona rzeźbą podobnie jak ganek. Okna są bl?z okiennic. ganek bez kolumienek. �235 234 zamknięty z boków ścia:1ami domu. Dach jest pokryty wsi uważaja dachy tarcicowe za trwalsze od innych. klepką. Mieszkańcy W podsumowaniu aut er stwierdza, że zmiany główne w budownictwić; kołchozowym dotyczą planu wnętrza domu dzielonego na wiele izb i pomieszczeń oraz zmienia się zasad:1iczo urządzenie wnętrz, z którego znikają meble domowej roboty. Natomiast w sposobie wznoszenia domów i w ornamencie zdobniczym zachowało się wiele cech tradycyjnych, z czym prze:' mysł budowlany przy projektowaniu domów kołchozo'.vych powinien si~ liczyć. W. STEINITZ: Niek tór e rn i e c k i e j (z. 2 s. 54-66). za g a d n i e n ia et nog raf ii n i e- Dla lepszego zrozumienia współcz.:snc[;o :;tanu prHC etnograficznych Niemieckiej Republice Demokratycznej, a'Jtor mvaża za wskazane podać: krótki zarys historycznego rozwoju tej nauki w Niemczech, poczynaj8,c oti okresu reformacji i Wielkiej wojny chłop~khoj w Niemczech, po przez okres wielkich ruchów społecznych, okres "burz i ucisku" wojen napoleońskich do ch\;vili ukazania się Czarodziejskiego rogu Arnima i Brentano, którego wydanie stało się bodżcem żywych zainteresowań poezją i sztuką ludową. VI Okres od 1770 r. do 1848 r. jest okresem \vzmożonej pracy badawczej, na której nie ciążą uprzedzenia nacjonalistyczne. Naukowcy niemieccy współpracowali w owym czasie ściśle z światem słowiańskim; niektórzy zaś z nich, jak A. Herder i J. Grimm głosili wielką przyszłość narodów słowiańskich. Auter, mówiąc o postępowości wielkich romantyków niemieckich, nie zapomina jednak, że nie byli oni wolni od obciążeń ideologii burżuazy jnych. Po roku 1848 demokratyczny kierunek badań \': etnografii niemieckiej upada st.opniowo. R y l, który niewątpliwie położył wielkie zasiugi dla etnografii niemieckiej. w referacie swym pt. LlldcZ1,awstwo jako nauka (1858) zrywał już całkowicie z postępowymi tradycjami etnografii niemieckiej. Burżuazyjni etnografowie, popierani przez real~cyjnopolicyjny system państwowy, zacierali świadomie demokratyczne elementy w kulturze narodowej, stwarzali atmosferę nieufności i uprZedZe!1 do ludu i jego siły twórczej. Powstc'W?!Y nowe leorie, budowane na zasadzie nowych poglądów. W latach 1920 H. N a u m a n n stworzył teorię, zasadzającą się na twierdzeniu, że rozwój kultury narodowej następuje tylko w warstwach wyzszych społeczeJ1stwa, natomiast masy ludowe przejmują pewne elementy kultury od warstw wyższych, wulgaryzują je i wypaczają. Teoria '90,' gruncie rzeczy antynarodowa, t.ym niebezpieczniejsza, gdyż pochodzi od wybitnego etnografa, na którego pracach wychowywali się przyszli pedagogowie niemieccy. Nie wszyscy ~ecJ~ak et.nografowie nie,nieccy przeszli na pozycje reake ('yjne. Wymienić na!ezy tu przecie w~zystkim A. S P a m e r a (1883-1953), znanego nie tylko i.e swych prac naukowych, lecz również ze swej dziae łalności społecznej, jednego z twórców republiki radzieckiej w MUnchen (1919 r.) skaz<mego 0<:< śmierć (V/Foku nie wykonano na skutek interwenc ii wpływO'.vych 118.uko'.vców uniwersytetu w l\1Unchen). Odsunięty od ŻYC;'l polityczne"o i r:auko· •.:e;(), dopiero w 1926 r. powrócił do pracy dydaktycznej. Pc upa~jku l1i.ilerO\\,Tów zostal ,>vybrany na c::ionka Pruskiej Akademii (19-+-; r.), rf)/~;; ... ·in<~! ;:Y\\'<1 ciziałalno;ć: naukowq, zorganizował prac~ t'tnografiCZ!le w J\EID, pO·,\Otllj"C Komisję do spraw niemieckiej etnografii. A. Spamer obc:jmow81 ~:.wyrni zainkresowaniami i badaniami wiele dyscyplin etnogra~icznych, jaic malarstwo i twórczość ludo\vą, upodobania i zwyczaje oraz ogólne zagadnienia metodologiczne etnografii. Drugim wybitnym przedstawicielem etnografii niemieckiej w pierwsz0j 1)010wie XX w. oył J. lVIe y e r związany również z pracami Instytutu Etnografii Niemiec, odznaczony za swe prace z dziedziny pieśni ludowych niemieckich. Zebralon olbrzymi materiał Jicz<:jcy ok. 30000 pieśni lud o,. wycb, l~tóry stał się podstawą jego \vjclkiej pracy naukowej, pt. Niemieckie pieśni i ich melodie. Druga jego praca pośv:ięcona ludowym pieśniom demokratycznym z okre'su przed 1848 r. i późniejszym która ukazała się drukiem, pt. Ludowe pi e Ś'/,i ivlozeii. i SCWTy, jest jak dotychczas jedynym :dJiorem pieśni o tematyce walki klasowej robotnikó\v niemieckich. Meyer w 1920 1'. odstąpił od teorii Naumanna tak dalece, że nie pozwolił mu korzystać ze sVloich prac dla uzasadnienia jego teorii. W pracach Meyera występuje wyraźnie jego linia rozwojowa 'vV kierunku coraz większej jego demokratyzacji. Od 1945 r. do swej śmierci, :;',Iey~r walczył o jedność nauki ni:2mieckiej. DernonsLrovvał to wspólpracujqc ściśle z Komisją do spraw ni.emieckiej etnografii, której pozostawił w spadku ok. 10000 fotografii i kopii pie~ni chłopskich, robotniczych i źołnierskict.. Po wojnie przed etnografią niemiecka stanęło wielE: nowych zagadnień organizacyjnych i problemowych. Pierwszym z nicll bylo: czy i w jakim stopniu naukowcy niemieccy, niemarksiści włączą się do prac nowopowolanych do życia instyt.ucji naukow);:h NRD. JednakŻI~ słuszność nowego k;erunku prac, uznana przez wszystkich etnografów i cały kolektyw pracowników naukowych Instytutu Etnografii przekonała, że metoda badań historyczno-ma terialistyczna nie zawęża lecz rozszerza i wzbogaca plan badań naukowych. Toteż etnografowie niemarksiści wnoszą dzi!', znaczny wkład w prace Instytutu i są jego aktywnymi wspólpracownikami. Drugim zagadnieniem, które jest dyskutowane, to zagadnienie stosunku etnografii powszechnej (Volkerkunde) do etnografii narodowej (Volkskuncle). Na łamach czasopisma Niemieckiej Akademii Nauk ukazał się artykuł L Weber-Kellerman poruszający to zagadnienie, Volkskunde i Volkerknnde są synonimami; nie ma między nimi zasadniczych różnic, jednakże �236 237 termin Volkskunde utrwalił się jako określenie etnografii narodowej i nie ma zresztą szczególnych powodów aby go zmieniać. Von Heramb, A. Haberland, E. Weiss, 1. Weber-Kellerman i in. przyznają wprawdzie ścisłe zazębianie się obu pojęć, równocześnie jednak twierdzą, że między obu zakresami nauki istnieją zasadnicze różnice. Jednym 7. argumentów ich twierdzenia jest stosunek naukowca do badań nad ojczystą etnografią, który ich zdaniem jest różny od badań nad etnografią powszechną; znajomość języka i bardziej serdeczny stosunek do przedmiotu badań stwarzają znacznie żywsze zainteresowanie badaniami, niż to ma miejsce w stosunku do etnografii powszechnej. Z punktu widzenia autora, jest to podejście do badań naukowych niesłuszne i subiektywne. W wyniku tego literaturoznawstwo, językoznawstwo i wiele innych dyscyplin naukowych należałoby podzielić na dwie różne nauki. padku naród obejmuje wszystkich członków wspólnoty etnicznej, w drugim wypadku - tylko klasy pracujące. Najbardziej rozpowszechnione w Niemczech określenie pojęcia "naród" pochodzi od E. Hoffman-Krayera i ogranicza zakres działania etnografii do ludu. Z marksistowskiego punktu widzenia lud, to klasy pracujące (na początku XIX w. byli to głównie chłopi i rzemieślnicy). Różnice między marksistami i niemarksistami wyrażały się nawet w terminologii. Etnograf niemarksista, używając terminu "warstwa niższa" od razu sugerował istnienie "warstwy wyższej". Hoffman-Krayer w swym określeniu zamykał obraz ludu prymitywnie myślącego o niewielu cechach charakterystycznych. Naumann posunął się dalej i już wyrażnie określał warstwę wyższą, jako obejmującą ludzi twór·· czych i warstwę niższą skladającą się z ludzi prymitywnych, odbiorców dóbr kulturalnych i to odbiorców wulgaryzatorów. Drugim z kolei argumentem przemawiającym za utrzymaniem dyskutowanej terminologii Volkskunde i Volkerkunde zdaniem w.w. etnografów niemieckich jest konieczność rozdzielenia badań na 2 rodzaje: 1) badań nad narodami cywilizowanymi i niecywilizowanymi, z kolei zaś badania nad narodami cywilizowanymi powinny się dzielić na badania nad warstwą niższą lub macierzystą i nad warstwą panującą. Autor jest przeciwnikiem stosowania nieokreślonego bliżej terminu ..warstwa" w miejgce ściśle ustalonego terminu "klasa". Stwierdza on .dalej, że pewna różnica metod badań nad społeczeństwami klasowymi i bezklasowymi, nad historią kultury własnego narodu i historią pows7echną istnieje, nie dzieli to jeszcze jednak nauki etnograficznej na dwie różne nauki. Różnicom metod badawczych towarzyszy specjalizacja w takim czy innym zakresie etnografii - lecz metody badań naukowych i specjalizacja nie stoją w sprzeczności z pojęciem jedności nauki etnograficznej. Aulor podkreśla, że podział na etnografię narodową i etnografię powszechną przyjęty jest tylko w krajach germańskich. Podział etnografii na dwie gałęzie nauki nastąpił w Niemczech po 1890 r., zdaniem autora w związku z przejściem do imperializmu. Podział taki nie istniał i nie istnieje w innych krajach. Jak dalece podział etnografii na Volkskunde i Volkerkunde znajduje się blisko teorii rasistowskich, dowodzą prace austriackiego naukowca Artura Haberlanda. W ostatnich kilkudziesięciu lata~h etnografia niemiecka stworzyła wiele fałszywych teorii, poczynając od Naumanna, kOllcząc na nazistowskiej etnografii lat 1930-1940. Głównym obiektem badań etnograficznych było ongiś chłopstwo bar· dziej związane z tradycjami i dlatego bardziej uległe wpływom władz państwowych i kościoła. Nie należy jednak zapominać, że chłopstwo podejmowało jednak walki z junkrami pruskimi i kościołem, poczynając od \"deków średnich aż do Wielkiej wojny chłopskiej i później w okresie \\lojny trzydziestoletniej, na początku XIX w. i w okresie rewolucji w 1848 r. Niestety historycy niemieccy nie wiele zajmowali się badaniami powstal'! chłopskich, a etnografia wogóle nie pamiętała o chłopiebojowniku. Etnografia niemiecka nie zajmowała się i innymi warstwami klasy pracującej. Dlatego też na naukowcach marksistach spoczywa po·.vażne zadanie podjęcia badań nad postępowymi tradycjami klasy pracującej. Marksistowscy etnografowie niemieccy odrzucili zdecydowanie termin Deutsche Vólkerkunde. Badania nad narodową kulturą nazywa się po prostu Volkskunc1e, termin, który również dobrze może być zastosowany przy badaniach nad innym narodem. Z kolei autor przechodzi do analizy pojęcia "naród", które określa przedmiot badań etnografów niemieckich. W języku hiemieckim słowo "naród" ma dwa znaczenia: w jednym wy- W zakresie badań etnograficznych naa niemiecką klasą pracującą nie esiągnięto jeszcze wielkich rezultatów, poczyniono jednak próby badawcze. Wydana w 1930 r. praca P e u ker t a, pt. Etnografia proletariatu ogranicza się do prehistorii zagadnienia. w innych zaś nie ma opisu najbardziej charakterystycznych form bytu klasy pracującej. Wprawdzie Drezdeński Instytut Etnograficzny prowadzi badania nad górnikami, obejmują one W ostatnich dziesięciu lalach w etnografiitliemieckiej zrodził się kie~'unek psychologiczny, który jest reprezentowany przez Adolfa Spamera i Ryszarda Weissa. Kierunek ten widzi w "vulgus" nie tyle klasę lub .,tan, ile sytuację, sposób bycia, cechy narodowe w każdym człowieku. Wei s s w swojej pracy z 1946 r. pt. Szwajcarska etnografia podaje schemat świadomosci ludzkiej, którą dzieli na świadomość narodową "warstwy niższej" i świadomość indywidualną ""warstwy wyższej". Zdaniem Weissa, przedmiotem badań etnografii, powinna być dziedzina świadomości narodowej. Psychologizm tego rodzaju doprowadza do całkowicie subiektyw. "'h ocen i nie może być podstawą badań naukowych. Etnografia winna liać ogólne określenie przedmiotu swoich badań, a nie psychologiczne, które zaciera jednocześnie róż'1ice socjalne narodowe. �239 c:czej del\\'ny byt górników i jego przeżytki, mz zycie współczesnych robot...: ników. Autor wyznaje, że zagadnienie to jest dla niego zupełnie Jasne. T\'m bardziej że śledząc prace z tego zakresu w Związku Radzieckim lub k;a'ach demokracji ludowej stwierdza, że noszą one raczej charakter pro,~ra~owy i nie dają rzeczywistego obrazu .życia robotnikóvi. . :Nie rozstrzyga to jednak zagadnienia głownego: VI JakIm stopmu prze.d+ m badań etnograficznych mają być badania nad formami bytu, wspol,T1.0,e . t. . ezC'snej klasy robotniczej VI przemyśle w stosunku do Klasy ropo mczeJ ok~esu industralizacji, która by la przecież powiązana tysiącem nici z wsią? ! o ; Anastazja HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY ATLAS AZJI Kojdec/w ŚRODKOWEJ T. A. ŻDANKO, Istoriko-etnograficz'eskij atlas n i e j A z j i, Sowietskaja Etnografija, 1955 r., z. 3 (s. 20-29). Śred- ODracowv"vanie historyczno-etnograficznych atlasów odpowiada obecnem~ etap;wi rozwoju etnografii ponieważ dla przygotowania uogól'1' "i"~\"ch prac etnocrraficznych stało się rzeczą niezbędną stworzenIe solidnej naukowej podstawy poprzez systematyczne ujęcie i wykorzyscame nagromadzonych materiałów etnograficznych oraz wy~ełnienie l~k \~' etnograficznej z:-lajomości ró.żnych krajów i ich poszczegolnych regl~now. - Etnografia radziecka swoje główne zadanie, którym jest ~ad~l1le kult~ry i sposobu życia różnych narodów, rozwiązuje w programIe hlst?rycznym śledząc zjawiska kultury i zjawiska dotyczące sposobLl życia w r)lerwsz~ch okresach rozwoju wspólnot etnicznych. Proces powstawa:-lia form ~ZlaLejności gospodarczej, form kultury i sposobu życia każdego naro~u, mero:ćcrwanie związany z etnogenezą, historią rozmieszczenia i migraCJI, warunkują kulturowo-historyczne związki i wzajemne oddziaływanie. wspólnot. Prześledzić ten proces z naukową ścisłością, moż:la tylko przYJr::u.Jąc za podstawę skrupulatnie zebrane możliwie pełne materiały archeologII l etnografii uzupełnione danymi antropologii etnicznej i językoznawstwa. Specyfika metod etnograficznych jak i archeologIcznych. wymaga: a) zebrania ogromnego materiału ilustracyjnego, odtwarzaJące.go konkretne elementy kultury materialnej stanowiące główny .przedmlOt analizy etnograficznej oraz b) wymaga konieczności rozmiesz~ze~~a wYk~ytych typów zjawisk etnograficznych na mapie~ co daJe, ~az~osc .za~~o"owania metody historyczno-porównawczej z naJ\\7lększą SClsłG:j~Ją l wwrog{)dnością. Dlatego, do szybkiego rozwoju jej konieczne jest wYdan;.~ naukowych prac uogólniających nie tylko dotyczących monogra 11 i serii monografii (jak np. Narody Mira), ale również mających charakter historyczno-etnograficznych atlasów, zawierających albumy ry~ J..aJ~''''''ol CI .j.. • sunków, tablice typologiczne i mapy etnograficzne, archeologiczne, antropologiczne, terminologiczne i dialektologiczne opracowane dla poszczególnych okresów historycznych. Prace nad tablicami typologicznymi i kartografowanie ujawnia nowe ważne dane dla badania takich zlożonych problemów historycznych, jak etnogeneza, historia sil wytwórczych, historia kultury i sztuki, kulturalne związki między ludami, historia rozwoju narodowości i formowania się narodów. Na tym nie kończy się znaczenie atlasów. Są one niezbędne nie tylko dla historyków ale i dla praktyków w dziedzinie ekonomicznego i kulturalnego budow:lictwa. Uogólniając ludowe doświadczenia w zakresie działalności gospodarczej, budownictwa (architektury), ubioru ludowego, sztuki użytkov/ej, mogą oni tworzyć nowe harmonijne całości architektoniczne, dzieła sztuki użytkowej, typy odzieży itd. l. W XIX i na początku XX w. atlasy etnograiicz:le opracowywano w Niemczech, w Polsce, w Szwajcarii, w Szwecji i w niektórych innych krajach. Ogólną cechą charakteryzującą te atlasy jest statyczność. Pokazują one tylko geograficzne rozmieszczenie rozmaitych zjawisk etnograficznych. :-lie przedstawiając ich historycznego rozwoju i jego prawidłowości. W atlasach tych znaJazł odbicie burżuazyjny pozytywizm, sprowadzający rolę nauki do formalnego opisu faktów 2. Za przykład przezwyciężenia tego podstawowego braku można uważać prace nad stworzeniem Polskiego Atlasu Etnograficznego, prowadzone przez bstytut Historii Kultury l'vlaterialnej Polskiej Akademii Nauk. Polski Atlas Etnograficzny stawia sobie za zadanie: odzwierciedlić specyfikę "polskiej kultury narodowej we wszystkich jej różnorodnych przejawach - w epoce feudalizmu, kapitalizmu i we współczesnej epoce budownictwa socjalizmu J, pokazać regionalne różnice polskiej kultury ludowej, wykryć genezę powstawania różnych etnicznych grup w różnych okresach historii polskiego narodu oraz zbadać związki między określonymi grupami i dialektyczną strukturę polskiego terytorium językowego". Wśród map części wstępnej Atlasu jest kilka historycznych: mapa epoki średniowiecza, "mapa obrazująca kultury w/g regionów" (przygotowana ws.pólnie z archeologami), mapa "rekonstruująca plemienne granice", mapy centrów handlowych i przemysłowych w XVI w. i inne. Jak zaznacza J. G a je k. Atlas pozwoli prawdopodobnie wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące się do epoki pierwotnej. Wszystko to charakteryzuje przełom w pracy naukowej (w porównaniu np. z AtlaS. P. T o ł s t o "\7, Zadania etnografii rndzieckiej, "Woprosy Istorii", nr 11. s. 161. P. L K u s z n i e r (K i1 Y s l e w). Ros~';ski atlas historyczno-etnograficzny, "Kratkije SO()~szczenija Instituta Etnografii", XXII, 1955. :J J. G a j e t. O polskim atlasie etnograficznym, "Kratk'ije SOC)')3ZCZe11 ijrl InstHl/tn Etnografii", XX1I. 1955. s. 54. 1 1954, �240 241 sem kultury ludowej w Polsce K. M o s z y ń s k i e g o) i prawidłowe historyczne podejście do opracowania tematu. Zastanowimy się teraz bardziej szczegółowo nad atlasami etnografizycznymi, które są opracowywane w ZSRR, przede wszystkim nad przygotowywanymi przez Instytut Etnografii Historyczno-etnograficznym Atlasem Syberii i Rosyjskim Atlasem Etnograficznym, z których pierwszy już jest ukończony. Każdy z tych atlasów stanowi odrębny typ. Pierwszy z nich obejmuje duży teren zamieszkały przez liczne ludy, z których dwa (Jakuci i Buriaci) rozwijają się jako narody socjalistycZlle. Kolektyw autorski Atlasu syberyjskiego skrupulatnie studiując elementy każdego z ludów Syberii, przedstawił ich właściwości w albumowej części Atlasu i w tekstach objaśniających. Tablice typologiczne i mapy zestawione są natomiast dla całej Syberii a nie dla poszczególnych ludów. Atlas zawiera dwie szczegółowe mapy etniczne - rozmieszcze::lie ludów Syberii w XVII w. (opracowane na podstawie danych archiwalnych) i na początku XX w. (na podstawie spisu z lat 1926-1927). Z kultury materialnej opracowane są następujące tematy: mieszka::lie ludów Syberii, odzież, hodowla psów, hodowla reniferów, narty, łódki. Oprócz tego w Atlasie znajdują się rozdziały poświęcone twórczości ludowej i wierzeniom religijnym: ornament ludów Syberii, bębny i szaty szamanów. Atlas Syberii opracowano prawie wyłącz:1ie na podstawie materiału muzealnego, mianowicie na podstawie naj bogatszych kolekcji muzeum antropologii i etnografii A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum Etnograficznego (Leningrad) i na podstawie kolekcji innych muzeów zebranych w okresie przeszło stuletniego rozwoju etnografii w Rosji. Materiał wyznaczył chronologiczne ramy pracy. Większość map charakteryzuje okres XIX i początek XX w., a jedynie części z :lich (np. Typy hodowli psów) udało się rzucić pewne światło na wiek XVIII. Słaba archeologiczna znajomość Syberii nie pozwoliła konsekwentnie przeprowadzić zasady następstwa danych archeologii i et:lografii we wszystkich rozdziałach. Równocześnie wykorzysano każdą możliwość pogłębienia problematyki przy pomocy wypraw archeologicznych. W szczególności temat Ornament został przez autora S. W. Iwanowa pomyślnie powiązany z danymi archeologicznymi co pozwoliło wykazać powiąza:1ia motywów ornamentu sięgające neolitu 4. Nie zważając na duże trudności, luki w materiałach i inne braki, kolektyw radzieckich znawców Syberii dokonał pierwszej próby stworzenia atlasu etnograficznego, która okazała się bardzo interesująca i owocna. Na terytorium Syberii udało się odkryć kilka historycz::lo-etnograficznych regionów, zaludnionych w pewnych wypadkach przez ludy rozmaitego poClhodzenia, których kultura jednak w rezultacie trwałego współżycia przy4 S. W. I wan o w, Ornament .,Kratkije soobszczenija Instituta ludów Syberii Etnografii" jako źródlo XV, B., 1952, historyczne, brała szereg wspólnych cech. Niektóre z tych regionów (amlU"o~sachaliński~ wschodniosyberyjski) terytorialnie pokrywają się z amurską i przy-, bałkaJską prowincją neolityczną wydzieloną przez A. P. Okładnikowa na podstawie danych archeologicznych. Uzyskano liczne dowody dawnych zwi,ązków ludów Wschodniej Syberii z Chinami oraz Zachodniej Syberii z Azją Środkową· Nowe oświetlenie zyskały liczne zagad::lienia etnoge-" nezy. Kartografowanie ornamentu i odzieży doprowadziło do jednakowych i przekonywających argumentów o 'ścisłych kulturowych a być może i ,etnicznych związkach obskich Ugrów z Chantami i Mansi z żyjącymi we Wschodnim Ałtaju Szarcami i Kumadyńcami. Zbieżne formy ornamentu i odzieży potwierdzające ten związek rozprzestrzenione są oprócz tego na Powołżu (Baszkiry, Czuwa si i in.) i u n.iektórych narodów Środkowej Azji. Już teraz można na pewno stwierdzić, że materiały Atlasu Syberyjskiego przedstawiają ogromną wagę naukową i że trudno przecenić ich znaczenie, w szczegó1::lości dla przygotowywanych prac nad Atlasem Azji Środkowej. ' Należy teraz ustosunkować się do drugiego typu -- Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego, poświęconego nie grupie ludów zjednoczonych w histo-, ryczno-kulturowym regionie lecz jednemu ludowi rosyjskiemu. Ten temat jest tak obszerny, że opracowanie go potrwa nie jedną lecz kilka pięciolatek. W minionym początkowym czteroletnim okresie pracy zespół autorów przeprowadził ewidencję i zbadał kolekcje muzealne, dokumenty archiwalne i da:1e z literatury, zorganizował kilka ekspedycji do poszczególnych okręgów, w których odczuwano największe braki w materiałach (w 1953 r. zorganizowano ekspedycję w 5 okręgach, a w 195'4 r., w 10Jl, i kończy przygotowywanie do druku czterech rozdziałów Atlasu: wpro.vadzającego, dotyczącego techniki rolnictwa chłopów rosyjskich w XIX i początku XX w., mieszkania ludu rosyjskiego oraz rozdział dotyczący' rosyjskiej odzieży ludowej. Podobnie jak dla Atlasu Syberyjskiego tak i dla Rosyjskiego podsta .•.. wową bazę materiałową stanowią muzeabe kolekcje zabytków datowane przeważnie na, XIX i początek X~ w., oprócz tego szeroko wykorzysty" wane są materiały archiwalne (Wolnego Towarzystwa EkonOmicznego," Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i in.) i materiał terenowy zebranY. przez uczest:J.ikÓw organizowanych ekspedycji. Zespół Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego przywiązuje duże znaczenie', do datowania przedmiotów; ustalane jest współwystępowanie poszczegolJ; nY~h wytworów. Przyjęte zostały trZy wyjściowe daty, odpowiednio dO: Ktorych rozdzielane są wszystkie badane przedmioty: połowa XIX wi' ~pr~eddzień zniesie:1ia' poddaństwa chłopów), druga połowa XIX w; l Pl~rwsze dwa dziesięciolecia XX w. Ten podział jest ściśle związany 2 ~golną periodyzacją historyczną i ~procesem rozwoju narodowosci rosyjskIeJ w naród burżuazyjny, Do połowy XIX w: charakterystyczne" 'jest 16 .. Lud", l. XLIV, �243 242 istnienie wielu regionów z 10kal:1ymi właściwościami sposobu życia, odzieży. mieszkania, licznymi gwaramii dialektami. W końcu XIX w. i na początku XX w. te etnograficzne właściwości stopniowo się zacierają· Przy zestawieniu tablic typologicznych i map autorzy Atlasu wyjaśniają przede wszystkim główne cechy form, charakteryzujące narodową specyfikę kultury rosyjskiej i terytorialne rozmiestczenie tych form. Drugie ich zadanie polega na uściśleniu granic zamieszkania lokalnych grup i określeniu tej _ niekiedy niesłowiańskiej - ludności, całkowicie lub częściowo zlanej z wielkorosyjską narodowością w procesie jej konsolidacji narodowej. W ten sposób ze względu na swoje zadania, Rosyjgki Atllls różni się od Syberyjskiego przede wszystkim tym, że bada on procesy etniczne, charakterystyczne dla drugiego etapu historii etniki, nie tyle etnogenezę i proces formowania się narodowości (materiał archeologiczny przez badaczy jest niewykorzystany), co przejście narodowości w naród burżuazyjny. To nie wyklucza dygresji, które okazują się konieczne w szczególności przy bada':' niu odzieży', jednak nie siegających głębiej niż do XVII i XVIIIw. W 1954 r. Prezydium A, N. ZSRR w uchwale o wynikach ogólnej sesji naukowej poświęconej historii narodów Środkowej Azji i Kazachstanu w okresie przed pażdziernikiem, zorganizowanej w Taszkencie w styczniu i lutym 1954 r. poleciło Instytutowi Etnografii przystąpić do opracowania t,istoryczno-etnograficznego atlasu Azji Środkowej. Ta uogólniająca praca winna pomóc w rozwiązaniu szeregu historycznych problemów, opracowywanie których opiera się na razie na niedostatecznej znajomości materiału faktycznego, w szczególności w dziedzinie historii etnicznej i historii kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Praca nad przygotowaniem atlasu włączona została do państwowego planu Instytutu Etnografii na lata 1955-1960 i przeciągnie się na następne pięciolecie. Pomyślne wykonanie tego wielkiego i złożonego naukowego przedsięwzięcia możliwe jest tylko pod warunkiem współpracy Instytutu Etnografii z Instytutem Historii Kultury Materialnej oraz z Instytutem Językoznawstwa A. N. ZSRR a także z muzeami Moskwy i Leningradu, z instytutami historii, archeologii i etnografii A. N. republiki Azji Środkowej. Przy opracowaniu Atlasu winno. być, oczywiście, wykorzystane doświadczenie zespołów autorskich Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego. Zr6dła dla historyczno-etnograficznego atlasu Azji Środkowej są bogate. Gromadzone one były w ciągu d1ugotrwałego okresu ścisłych związków ludów Azji Środkowej i Kazachstanu z Rosją, zachowały się w bogatych zbiorach rękopisów wschodnich i Występują w charakterze masowego materiału etnograficznego z drugiej połowy XIX w. po zjednoczeniu Azji Srodkowej z Rosją. Daleko jest jednak do pełnego wykorzystania tych żródeł, 5 ty G. S. M a s ł o w a, Próba opracowania map zasięgu rosyjskiej odzłe••Kratkije soobszczenija Instituta Etnografii" XXII, 1955. ludowej, systematycznie uporządk . które nawet nie są Jeszcze , atlas tworzy się historię badań etnog f' h ., owane. Opracowująe stanu, badane są muzealne zb' ra hlCZnyC AZJI Środkowej i Kazach-.·: · lOry zac owane w Mosk' Le' . I W republikach środkowo-azjaty k' h T . .' WIe, mngradzie' uważać, że przy współpracy i ~:iaie a praca J~z, Jest rozp?częta i można szych latach rozpocznie si" n uk pracownikow muzeow w najbliż.• a owe opracowywan' 'b cji muzeum antropologii i et f" Ie naj ogatszych kolekEtnografii Narodów ZSRR ,;:og.ra 11 A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum prawie zupełnie jeszcze nV:' emngradzie, byłego Muzeum Narodów ZSRR, , Ie znanych etnografom k b' uzeów historii i sztuki k' s ar mc taszkenckich · . . samar andzklego ferga' k' I mnych muzeów Uzbekistanu ,', ns lego, chiwińskiego menii i Kirgizji. KolekcJ'e te 'bmuzeudm Tadzyklstanu, Kazachstanu, Turk, ze rane o muzeów przed tk' eu XIX i na początku XX . l e wszys lm w końtego czasu były mało publ'k w. l w , at~ch władzy radzieckiej (1920-30) do ' l owane l me wykorzysty d . , lstoryczno-etnograficzneJ' anal' IZy l' naukowych uogóln' wane . oJ porownawczej h , t meczną uwzględnienie tych k l k .. len. es rzeczą kopleksów, wykonanie nauków °he c~16chronologiczne wydzielenie ich komgóinych części przedmiotówYC op;s w, sfotograf0;-vanie i podanie poszczem. wienia tablic typologicznych z(;ach uwzględnione winny' naukową wartość, ~,ce u p~Z~gotowama materiałów do zesta~ by~w::zesn~e z ko~e~cj,ami za~ytków w mupy, ysunkl l llustracJe posiadające Za przykładem zespoll,l Atlasu R ' . zbadanie podstawowych żród ł h' OSYJsklego przygotowuje się także , e arc lwalnych przedst ., h ny zycia ludu: gospodarstwo k lt ': aWlaJącyc różne strowierzenia i twórczość lud ' Uw ur~ matenalną, życie rodzinne, obyczaje ową. pIerwszym rzędz' l' . " • gę na archiwa dające masowy , , . 'l k Ie na ezy zwrOClC uwaregionów Azji Środkowej' . kI SClsh~o reślony w czasie ma1Jeriał z różnych _.' ,Ja arc lwa Rosyjskiego T tlcznego, Urzędu Przesiedleńcze ', . owarzystwa Geogra. ,turkmeńskiego generał-gUberna~~ :egl~n~lnyCh komitetów statystycznych, dach i powiatach naniesion t s .wa l lOne. Materiały zebrane w obwostawę dla wielu innych tee ZOt~aJąAnla mapę i stanowią niezbędną pod-" ma ow t asu (np d .' , rzemiOsła, mIeszkania) Nie .., ' gospo arstwa wIeJskIego' Ak " mmeJ wa~nym źródłem h' • . .•. ademii Nauk republik" dk ' .' są arc lwa z r.ękopisami , sro owo-azJatyckIch' gd ' wlelu etnograficznych l' folkI t ' Zle wwarte są materiały orys ycznych eksp d " wolucją i władzy radzieckiej' D l" k' e YCJl z okresu przed re-e' ł ," a ej, omeczne będzie d' kł 'd . . et ego matenału z literat ury, wykorzystujące . o "l a.'. ne zebrame ogro ' z prasy periodycznej, "Turkmenskij Zbornik'" mn~ l osc artykułów W czasie tej pracy mogą być t .1 opubhkowane archiwa. etnograficznego Azji Środk p~zygo owy~ane zblOry materiałów do atlasu . k' owej. uzupełmone wycią' ".. \\y azy bIbliografii dotyczące' p óI gaml z archlwow oraz i\ ., Ś ' oszczeg nych temat6 t . • ZJl rodkowej (np mieszka" d" . w e nografli narodów należy o ile możnoś~i zebrać :~~' o zlezy albo sztuki' stosowanej). W końcu l'Q7..lnieszczenie ludów i l . ny ma~:riał kartograficzny przedstawiający p emlOn AZJI Srodkowej , Jak wJado • mo, map.1 �245 244 wiadomościami tego rodzaju posiadano już w średniowieczu. Oczywiście, konieczna będzie również naukowa interpretacja tych map ze względu nR te lub inne przyczyny powodujące fałszowanie map ludnościowych. W miarę prz;gotowywania materiałów do atlasu wystąpią naj~ardziej istotne problemy wynikające z nierównomiernej znajomości Azji Srodk~wej. I tak np. w najmniej znane przez etnografów regiony trzeba będzIe skierować ekspędycje etnograficzne, podobnie jak to robi zespół Atlasu Rosyjskiego. poważna szczegółowa i systematyczna praca przygoto~aw~~ ~ad materiałem archeologicznym do atlasu winna być wykonana rowmez przez archeologów. Istnieje dostateczna podstawa do przewidywania,. że planowa, zorganizowana koncentracja zebranego przez naukę mate~Iału etnograficznego pozwoli postawić prace nad stworzeniem atlasu hIStOuczno-etnograficznego Azji Środkowej na odpowiednim poziomie teoretycznym i doprowadzić jego chronologię w pierwszym rzędzie do okresu poprzedzającego bezpośrednio wielką socjalistyczną rewolucję październikową. Na tej podstawie w dalszym ciągu będą opracowywane rozdziały poświęcone etnografii okresu radzieckiego. Obecnie jeszcze jest mało materiałów do tych rozdziałów, chociaź jest on zbierany prawie przez wszystkie ekspedycje etnograficzne Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Akademie Nauk li l t l ;" republik Azji Środkowej. Wykorzystując doświadczenie uzyskane przy opracowywaniu Atlasu Syberyjskiego i. Rosyjskiego i uwzględniając właści.wości zadań i struktury każdego z nich winniśmy dojść do wniosku, że dla Atlasu Środkowoazjatyckiego konieczne jest połączenie obydwu tych typów. W rzeczywistości bo-, "':iem, Azja Środkowa stanowi rozległy, kształtujący się w ciągu wielu tysiącleci historyczno-kulturowy region, którego ludność utrzymyw~ła zawsze między sobą ożywione i wszechstronne związki. Wzajemne oddziaływanie i przenikanie etnicznych i kulturowych elementów występowało tu.taj w dużym stopniu. Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że związki etniczne plemion i ludów Azji Środkowej sięgające jeszcze pierwotnej epoki neolitu i brązu przetrwały na prze'strzeni całej ich dalszej historii. Ten proces nieprzerwanego i aktywnego wzajemnego oddziaływania specjalnie wyraźnie uwidoczniony został w wynikach odkryć archeologicznych dokonanych w latach władzy radzieckiej. Odkryciami tymi objęte zostało prawie całe terytorium środkowo-azjatyckich republik i powstała w ten sposób możliwość ustalenia charakterystycznych właściwości, oblicza i ~ultury plemion i ludów starożytnych i wczesnego średniowiecza. Dane a,rcheologii i paleoantropologii potwierdzane są przez badanie historyczno-etnograficzne (ba~ danie składu rodowo-plemiennego, i legend historycznych), które prowetdzone są prze~ dwie wielkie archeologiczno-etnograficzne ekspedycje Aka-:de~ii Nauk ZSRR (chorezmijską i" kirgiską)· Niemniej ścisłe (barqziej ~cisłe, niź na Syber'ii, gdzie ź p~wodu warunków przyrodniczych istniał(), duże odizolo~val1i~p~szczęgÓlnych grup) były związki gospodarcze i kultuo o o, .' .•.. j.,. " .•-...,."., • ralne mi~dzy ludami Azji Środkowej w okresie wielu wieków ich wsp6lnego rc,zWO]U. Now.e materiały archeologiczne i etnograficzne świadczą o tym, w?rew poprZe?~Im poglądom, że te związki były nadzwyczaj silne nie tylko mIędzy ~udn~scIą oaz rolniczych ale także między rolnikami i sąsiednimi kocz0v.:mkamI-hodowcami ze stepów nadaralskich i nadkaspijskich. ~t~Iczne, gospodarcze i kulturowe pokrewieństwo ludności Azji Srodko\~e] mewątPliwi~ winno być odzwierciedlone w atlasie historyczno-etnograhC~n!~. Jego pIerwsza część winna być opracowana wg planu Atlasu Sy:' belYJskI,ego, p.rzy czym znaczna archeologiczna znajomość Azji Srodkowej w porownamu z Syberią daje możność głębszego odzwierciedlenia początk.owych etapów etnogenezy i opracowania tematyki historyczno-kult~rowe~ .. Z ~rU~iej strony, ponieważ ludność Azji Srodkowej stanowi obec11l~ szesc WIelkIch narodów socjalistycznych, a ~uż w okresie przedrewolu-. cYJ~ym na tym terytorium tworzyły się duże narodowości, których konsolidacJa w narody burżuazyjne zatrzymywała się w zasadzie w warunkach reżi,mu. kolonialnego w atlasie środkowo azjatyckim nie podobna ograniczy~ SIę tylko do cz~ści Ws~ól~ej dla wszystkich ludów, lecz jest rzeczą kome.cz~ą oprac~wame roz?zIałow charakteryzujących, podobnie jak Atlas RosYJskI, specyficzne własciwości każdego z tych narodów. W związku 7: ty~ podstav:ą struktury Atlasu Srodkowoazjatyckiego winien być jego podZIał na dWIe części: 1. część ogólną - atlas Azji Srodkowej i Kazachstan~ oraz 2. czę~~ regionalną - Atlas Narodu Uzbeckiego, Kirgiskiego i in. PIe.rwsza częsc będzie zawierać wstępne artykuły oraz podstawowy materIał archeologiczny: . · a) .ma~y rozmieszczenia plemion i ludów w okresie od starożytności do ~~edmowte~za, opracowane na podstawie danych archeologicznych i paleoantropolo~lcznych a. dla okresów póżniejszych na podstawie danych historycznych I etnografIcznych; b) mapy grup językowych; . .c) mapy arch~OI~gic.zn~, albumy i tablice typologiczne, charakteryzujące g~sp~darkę, sposob zycIa l kulturę plemion i ludów w starożytności i w Śred~ mowIeczu; · d) opra~owane wg zasady historycznego następstwa mapy archeologiczne l etnogr~flczn~, albu.my i ..tablice typologiczne poświęcone oddzielnym ~ematom. rol~Jctwu, I:y~acJI, hodowli, myślistwu, rybołówstwu, rzemiosłu .. przemysłowI, zaludmemu, mieszkaniu, odzieży i ozdobom, środkom tran"; sportu, sprzętom, pożywieniu, zwyczajom rodzinnym, wierzeniom i obrzędom, sztuce użytkowej, ornamentowi, twórczości muzycznej i in. W~kaz tematów można rozszerzyć, lecz na początku p.racy nale.ży go raczej ogr amczyc . " I wy b'rac te tematy, które winny być opracowane w pl'er.. wszeJ " Na podstaWIe. Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego widzimy · .kl'o eJnoscl. ze najbardziej celowe jest rozpocząć od opracowania tematów związanych 2 gospodarstwem, mieszkaniem. odzieżą a z dziedziny kultury duchowej �247 najważniejszyrpi i aktualnymi tematami są: wierzenia; użytkowanie szt~i plastycznej i ornament. Opracowanie każdego z tematów winno stanowić osobny rozdział albo zeszyt, GOktórego wejdą: krótki zarys tematu, album z ilustracjami, tablice typologiczne oraz seria map. W rezultacie, na mapie obejmującej Azję Środkową i Kazachstan w całości, znajdą się oczywiście, tak jak to miało miejsce w Atlasie Syberii, elementy kultury wspólne dla wszystkich ludów Azji Środkowej, terytoria ze specyficznymi kompleksami kultury, pokrywające się z terytoriami rozmieszczenia określonych ludów oraz terytoria z podobnymi kompleksami kultury ale niepokrywające się z rozmieszczeniein poszczególnych ludów, tj. kontury historyczno etnograficznych regionów, których okres powstania pomoże określić materiał archeologiczny .. znajdujący się w tych regionach także w określonych kompleksach. Już zawczasu można się domyśieć, że do tych regionów należy oaza chorezmijska, Buchara, dolina fergańska i inne. Jeszcze obecnie niektóre cechy kultury ludności uzbeckiej, tadżyckiej i karakałpackiej mają większe zbieżności niż np. Uzbecy Fergany i Kaszka-Dari albo Buchary i Chorezmu. Przy opracowaniu tej części atlasu należy powiązać materiał archeologiczny z etnograficznym na granicy póżnego średniowiecza (XVI, XVIII w.), co wymaga od archeologów zwrócenia uwagi na wydobycie zabytków tej epoki dotychczas jeszcze mało zbadane. Ale i obecne zestawienie. żródeł, w szczególności w świetle referatów o najnowszych badaniach, wygłoszonych na sesji sprawozdawczej w 1955 r. G i na naradzie archeologów i etnografów Azji Środkowej pozwala przewidywać poważne rezultaty naukowe pracy nad tablicami typologicznymi i mapami historyczno-etnograficznymi. I tak już teraz można nanosić na mapę Ą.zji Środkowej rozległy nowy materiał dotyczący rodowo-plE.'miennego składu tiurskich ludów Azji Środkowej. W ostatnich latach etnografowie Turkmenii, Karakałpakii, Kirgizji i Uzbekistanu wykonali bardzo poważną pracę na ten temat, o dużym znaczeniu dla badania etnogenezy. Ponownie w planie historycznym zbadany został rodowo-plemienny skład również wielu sąsiadujących z Azją środkową ludów tiurskich (ludu sajano-azjatyckiego i Baszkirii) co rozszerza możliwości naukowego porównywania i badania. Niestety na rozległym terytorium Kazachstanu praca ta jeszcze do tego czasu nie została zrealizowana. Skartografowanie i pokazanie typologii gE.'nealogicznych struktur winno dać owocne rezultaty również przy badaniu zagadnień historii ustroju społecznego, ponieważ charakter rodowo-plemiennej struktury posiada bezpośredni związek z typem koczowniczych i półko~zowniczych terytorialnych wspólnot narodów Azji Środkowej w XIX i na początku XX w. 8 "Sowietskaja Etnografia", rona wynikom prac ekspedycji z. 3, 1955, s. 147, Kronika, z 1954 Toku. Sesja poświę~ Niemniej owocne może się stać już w najbliższym czasie opracowanie dla Atlasu. tematu nawodnienia. Koniecznie należy nanieść na mapę ni~ tylko starozytne i średniowieczne systemy irygacyjne, zbadane przez archeolOg~W w ~horezmie, w oazie bucharskiej, dolinie fergańskiej, Turkmenii, al,e l matenały etnograficzne dotyczące tego tematu, tj. zasięg różnych· t yP?w.nawadniania (w szczególności --'- limanowego), typów systemów nawadmama, bu.doWli do wydobywania wody, urządzeń do regulowania wYko~ rzys~ywama wody, typów powierzchniowej sieci nawadniającej, rozplanowame pol~ dla. poszczególnych upraw itd. Streszczenie i uogólnienie tych danych z Jednej strony będzie ułatwiać rozpatrywanie materiałuarcheolog~c~ego i tworz~nie historii nawodnienia środkowo-azjatyckiej, a z drugu:) .~trony pomoze p~znać ustrój społeczny narodów Azji Środkowej, wy]asmc charakter rolmczo-wodnych wiejskich wspólnot. Obszerny materiał zarówno etnograficzny jak i archeologiczny dla tern,atu Ludność i mieszkanie został już zgromadzony. Dla niektórych regiono'~ (Chorezm, Turkmenia) istnieje możliwość przedstawienia procesu rozwOJU ludności i sposobu mieszkania od czasów pierwotnych aż do chwili obecnej. ":" tym zakresie prowadzą badania archeologowie (przy pomocy ekspedYCji chorezmijskiej i południowo-turkmeńskiej), niezależnie od badań nad ar~hitek~urą starożytną i późnośredniowieczną oraz badań zabytków :udoweJ ar~hitektury XVIII i początku XIX w. W wyniku najnowszych bad~.n etnOgr~fiCznyCh określone zostały typy mieszkania koczowniczego u ~oznyc~ ludow Środkowej Azji i Kazachstanu oraz typy półkoczowniczego ~ieszkama, częstokroć łączącego jurtę z domem. Powaźne perspektywy poSiada wspolne badanie historii mieszkania ludowego prowadzone przez· archeologów, etnografów i architektów. Współpraca taka daje możność ustalenia historii rozprzestrzenienia się w Azji Środkowej materiałów budOwla~ych oraz przystąpienia do zestawienia tablic typologicznych charak!eryzu)ących formy mieszkania odpowiadające określonym narodowościom 1 grupom regionalnym. Duże znaczenie posiada rozpoczęte w Uzbekistanie (~uchara) i ~adż~kistanie (L~ningrad) kompleksowe historyczno-etnogra~lczne badanxe miast. RozumIe się samo przez się, że kartografowanie l typo.logizacja odzieży narodowej •.dostarcza najbogatszego materiału dla badam~ etnogenez!. ~p~cjalnie duże znaczenie w tym względzie posiada :ak:y.cle gł?wy.naJlepieJ zachowujące cechy archaiczne i specyficzne formy lasciwe meduzym lokalnym i rodowo-plemiennym grupom. Nie mniejszą ~~lę. odgrywa an~li.za z.dobnictwa, które ma w Azji Środkowej bogatą histoę I w.ogromneJ llczbIe oraz w różnorodnej postaci zebrane zostały ozdoby .•• ~z~sle wykopywania zabytków z różnych epok. Przy badaniu historii ~Z.leZy nar~dowej w Azji Środkowej etnografowie mogą teraz wykorzysty~a~ nowe zródła: cenne archeologiczne znaleziska, jak dawna terrakota rz~zba, wspaniałe freski a różnorodnych formach kompozycji, stanowiących Wielką skarbnicę dla historyka kultury, �249 248 Druga część Atlasu będzie zawierać sześć zeszytów poświęconych Uzbekom, Tadżykom, Turkmenom, Kazachom, Kirgizom i Karakałpakom. Konstrukcja jej winna być podobna do Atlasu Rosyjskiego: zostanie do nich włączony material charakteryzujący przede wszystkim narodową specyfikę kultury i życie narodu. Tematy albumów, tablic i map są w zasadzie te same co i w części ogólnej, ale opracowane one zostaną znacznie dokładniej, z bardziej szczegółową klasyfikacją typologiczną i z większą ilością tablic . i map charakteryzujących w danym narodzie rozmieszczenie form działalności gospodarczej, kultury materialnej i duchowej. W wyniku skartografowania w tej części Atlasu okażą się nie tylko kompleksy charakteryzujące narodowe cechy kultury, ale i etnograficzne właściwości lokalnych grup etnicznych, zachowujących swoją odrębność albo też jeszcze niezupełnie skonsolidowanych z ludnością otaczającą je, (np. Kipczaki, Tiurki w dolinie fergańskiej, Jagnopcy" Jakajcy w Tadżykistanie i in.). Dużą rolę w drugiej części Atlasu będą odgrywać mapy dialektologiczne i słownikowe. Badania autorów rozd~iałów regionalnych atlasu będą miałY dwa cele 1. naświetlić proces rozwoju etnicznego w okresie od XV-XVI do XIX początek XX w. (w okresie uzbeckich Chantów i po włączeniu do Rosji), w szczególności wyjaśnić zagadnienie stopnia ich narodowej konsolidacji w przeddzień rewolucji październikowej, zagadnienie istnienia (wzgl. nieistnienia) u nich w tym czasie zaczątków narodu burżuazyjnego, W związku z tym należy zwrócić specjalną uwagę na zagadnienia rozwoju miast, sytuacji rzemiosła (rozwój manufaktury) handel wymienny, charakter produkcji rolniczej, hodowle, rzemiosło i inne tematy związane z rozwOjem wspólnoty ekonomicznej. 2, Juź w następnej fazie pracy naletźy prześledzić proces przejścia w okresie po rewolucji od narodowości Azji Środkowej do narodów socjalistycznych. W republikach, gdzie ekspedycje pracują metodą nieprzerwanych badań (Kirgizja, Tadżykistan) materiał etnograficzny z okresu radzieckiego stwarza możliwość doprowadzenia już w krótkim okresie rozdziałów regionalnych atlasu do współczesności. Praca nad ogólnymi częściami Atlasu, jak nam się wydaje, powinna być rozpoczęta równO(~ześnie. Jak wynika z powyższego, podstawowymi chronologicznymi ramami materiału dla pierwszej części atlasu są: I. okres od staroźytności do póżnego średniowiecza, przedstawiony w świetle danych archeologicznych i częściowo źródeł pisanych. Material,. te będą gromadzone w miarę możliwości zależnie od stanu ich opracowania. II. Wiek XVIII i pierwsza połowa XIX (do zjednoczenia z Rosją) jest okresem przedstawionym w świetle źródeł pisanych i częściowo w świetle 7ródeł etnograficznych. Dużą rolę dla tego okresu będą odgrywać material,. archiwalne. III. Druga połowa w świetle materiałów i danych archiwalnych. XIX i początek etnograficznych, XX w. to okres przedstawiony zbiorów muz,=alnych, literatur,. D~Uga część atla~u ~ójd~ie. w nieco innym kierunku, zostanie przedstawlOn: okres radziecki w sWletle materiałów zebranych przez eksped . w tereme. YCJe "przy. pr~cy ~espo~owej kilku instytucji specjalne znaczenie posiada uJednoliceme zbIerania, ewidencji i opisywania materiałów konl'ec w '1' . zne są . szczego nOSCl programy zbierania materiałów wg tematów 'ednohte. karty. ew'd ' dl a zbiorów i eksponatów J I encYJne muzealnych ' kartki ~~Plsy~ama d~nY:h wg powiatów (przygotowanie do kartOgrafOWa~ia). Dla zh~erame mate:lało:v do niektórych tematów (przede wszystkim dotyczących ku.tury materialneJ) konieczne jest opracowanie kilku form anko t . g n' ". Ie l zor~ lzowame ~le.CI stałych korespondentów obeznanych z etnografią, najlepIeJ .~racowmkow muzeów, wykładowców historii, członków miejscowych sekCJI Wszechzwią:kowego Towarzystwa Geograficznego oraz studentów. Przesył~ny prz~z nich materiał winien być ujednolicony i ściśle datowany. .. ~omeczne Je~t opracowanie i wydanie podstawowych map ogólnych Środk~WeJ l poszczególnych republik w określonej podziałce. Na tych map~c~ wm~y być naniesióne przedrewolucyjne granice administracyjne IJOWlato~, ktore W ten sposób stanowić będą podstawę ewidencji terytorialneJ przy Na mapach republik nanosi się wspo'l czesne graric d" Kartografowaniu. t ' 1 e a, ml~ls racy]ne. Terytorialną jednostką ewidencji' jest tutaj region a .w mektorych specjalnych wypadkach sielsowiet albo aulsowiet. Dla map hIstorycznych (archeologicznych, paleoantropologicznych i innych) winny być p~zygoto;v~ne specjalne mapy podkładowe z zaznaczeniem nazw miejscowych własclwego okresu historycznego. Jednym z .na' JwazmeJszych '.' , I, odpowiedzialnych etapów pracy jest opra",'Z.l1 " co~ame, tablic typologicznych na podstawie całego zebranego materiału v:azną. Je.st rzeczą ustalenie zasad klasyfikacji oraz zasad wyboru cech dl~ oSlągmęcla określonych rezultatów naukowych. h' ~owodzenie zamierzonej tej wielkiej, wieloletniej pracy nad stworzeniem lS ory~zno-etnograficznego Atlasu Azji Środkowej i Kazachstanu może być zapewmone pod waru n k'lem s t a ł'"e50 I, sClsłego •. . kontaktu i wspóln ' ;~:z~:~~ :::~:~o~r~~~Cjalistów, Azji Środkowej. W związku z tym naleźy redak' w orgamzacyjnych, w pierwszym rzędzie powołać kolegium doleciecy]ne ' Atlasu ' ,opracować i z~t'wier d"ZIC p l an pracy na najbliźsze pięten okresl m~:dZ::eCJalnym, l zeb.ramu organizacyjnym rozdzielić pracę na nu prac Wymieni~~szczego ~e, mstytuty i muzea, uzyskać włączenie do plaetnograficzny atlas ~~~ ;;.~~eJ na~kowY~h in~tytucji tematu HistorycznoLeningradu i muzea~. ' ~~~keJ;.zreahzowac umowę z muzeami Moskwy Atlasem postawić bl reppu l ';rodkowej Azji o udziale w pracy nad A'" wo ec rezydium A .. N ZSR' I wo b ec Prezydiów A N ZJI Środkowej spra wę wyasygnowania środków na pracę nad Atlas'e~ �25.1 250 (dla zorganizowania ekspedycji i wyjazd6w naukowych), jak również postawić sprawę przydzielenia dodatkowych etatów w celu przyjęcia potrzebnych. pracownik6w. Boleslaw .Stranska Drahomira: Historicko-Narodopisny l: e s k o s l o v e n ska. Narodopisny Vestnik Ceskoslovansky, z. 3-4, GarYOa' Atlas Praha 1956. s. 300-321. Program prac nad Czechosłowackim Atlasem Historyczno-Etnograficz,:, nym, kt6ry opracować zamierza Czechosłowackie Towarzystwo Etnograficzne przy Czechosłowackiej Akademii Nauk, został w recenzowanym artykule nakreślony szeroko i gruntownie w oparciu o omówienie literatury, zwłaszcza nowszej oraz o krytyczne zestawienie metodologicznych i metodycznych problemów kartografii etnograficznej. Dla polskiego etnogra~a artykuł jest specjalnie interesujący ze względu na krytyczne rozpatrzen~e przez autorkę założeń polskiego Atlasu Etnograficznego i konfrontowame' ich z tezami artykułu. Poza tym jest to jak dotąd najnowsze tego typu opracowanie, kt6re dotarło do rąk czytelnika polskiego 1. . Mija już 80 lat od pierwszych prób w dziedzinie kartografii etnograficz~ nej l. Ostatnie lata przed II wojną światową przynoszą duże nasilenie tych prac w Europie. Po wydaniu pierwszych zeszytów Niemieckiego Atla~u Etnograficznego 3, a nawet przedtem, podjęto bądź zaplanowano tego rodzajU prace w szeregu krajów 4. Prace te przerwane, lub opóźnione przez wojnę· przybrały znów na sile już w pierwszych latach powojennych. starsza Ostatnim ze znanych mi opracowań B a r a b a s J e n o: Az europai neprajzi I z tego zakresu atlaszmunkaLatok jest artykuł tanuLsagai; .•Ethnographia", 1955, s. 409-426. l Jeżeli za pierwsze usiłowanie w tej dziedzinie przyjąć cytowaną w recenzowanym artykule pracę S c h u r t z a W.: Zur Stammbevolke~ rungsfrage der Mark Brandenburg, ••Markische Forschungen", Bd. 20 Berlin 1877, s. 104 (Mythologisch-ethnologische Ubersichtskarte). W r. 1937. Por. np. Atlas Works, "F, '\k Liv" 1940, IV, s. 9~102, sprawozdania; lub plany prac nad atlasami etnograficznymi: szwedzkim, łotewskim, ~~gierskim, szwajcarskim, niemieckim; Anders B jer r u m: AtLas der damschen Votkskuttur •.tamże, 1941, V, s. 113-,-123; Jan de Vries, De Wetenschap der Volkskunde. Hoekstenen onz et' VoLkskuttuur. Deel 1. Amsterdam 1941; wiadomości :L Francji, Belgii, ZSRR, Anglii, Bułgarii, i w. in. 3 4 in?Wsza. literatura' przedmiotu była już nieraz wyczerpująco zestawiana 5, ,Kazdy memal rok przynosi nowe pozycje na ten temat 6. : W prącach atlasowych wyróżnić mOŻlladwie grupy, a może nawet dwie jazy rozwojowe, jeżeli chodzi o ujęcie i cel opracowania oraz jeżeli chodzi o j:gO przedmiot, a. co za tym idzie i metody pracy. Pierwsza grupa opraco~an wytknęła soble cele przede wszystkim historyczne i etnogenetyczne lpąC za wzorami niemieckimi. Zajęto się głównie zjawiskami tradycyjnymi' a. na.wet re,liktowymi. Przyjęcie tych założeń pociągnęło też za sobą zacieś~ men~e wspołpracy z językoznawcami i powiązanie przestrzennych ujęć etno~raflc~nyC~ z posiadającymi dawne tradycje pracami z dziedziny geografii ":,yrazo:-",, Jak np. w wymienionych powyżej francuskich atlasach etnograflczno-.Językowy:h. Opracowania te, zestawiające przeważnie fakty występo:-",~ma, lub mewy~tępowania poszczególnych zjawisk z zakresu najbarpZleJ ch!ba. tradycYJnego działu kultury ludowej - wierzeń i obrzęd6w posługuJą Slę zwykle ankietą, rzadko sięgając do innych metod i dział6w 'kultury ludowej. Nowsze natomiast opracowania zmierzają do ustaleń nie tylko z dziedziny dalekiej retrogresji historycznej, ale i z dziedziny fakt6w społeczno-gospodarczych i etno-demograficznych 7, Szczególną rolę odegrała tu nauka marksistowska, kładąca tak silny nacisk na społecznog?spodar~ze ~ło wszelk~ch przemian historycznych. Stanowisko to połączyło Slę. Z .nasl.lemem badan nad kulturą materialną oraz nad współczesnością. ZaJęcle .s~ę tą problematyką pociągnęło za sobą konieczność uzyskania dokł.admeJsz~ch danych z terenu i bardziej celowego doboru zagadnień: zamlast. ~nklet trzeba było użyć badań terenowych, prowadzonych przez :wykwahflkowanych etnografów, przy pomocy kwestionariuszy, zawierających wybrane zagadnienia, a wyraźniejszych oczekiwaniach badawczych s. 5 Por. J. G a j e k, Polski Einfii.hrung in den Atlas Atlas Etnograficzny, der Schweizerischen Lublin VolksKunde, 1947' R. Wei s s Ba:el 1950 i in.: a ostatnio w recenzowanym artykule. 6 W ostatnich latach ukazały się m. in. dalsze części: Atlas der Schweizerischen Volkskunde, Lieferung 1. Heft 2, 3, 4, Lieferung II, Heft 3; P. G a r d e t t e. Atlas linguistique et ethnographique du Lyonnais, Paris 1956; S e g u y: AtLas linguistique et ethnographique de la Gascogne Toulou.se, Institut d'Etudes meridionales; niestety nie dotarły one jesz~ze do POls.ki. Patrz teź Polski Atlas Etnograficzny zeszyt próbny. Wrocław 1958. . Stanowisko takie, zapoczątkowane przez Atlas Szwajcarski przyjęto w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Por. też np. M. S o r e t: Car~e Ethno-demographique de l'Afrique Equatoriale Francaise. "Bulletin Inshtut d'Etudes Centrafricaines",. ;Brazzaville-Paris 1956, nr 11 s. 28-52 [sprawozdanie z prac]. 8 Szereg uczonych, pozostających przy technice ankietowej zdawało sobie wyraźnie sprawę z większych możliwości, otwierających się przy �253 252 Jak wynika z recenzowanego artykułu, Czechosłowacki Atlas Hisłoryezno-Etnograficzny skłaniać się będzie ku drugiej grupie. Jako jego cele autorka wymienia ustalenie podstawowej typologii zjawisk czeskiej i słowackiej kultury ludowej, wykrycie tendencji ich rozwoju i zaniku w wyniku oddziaływania czynników geograficznych, klimatycznych, antropogeograficznych, historycznych, ekonomicznych i społecznych oraz uchwycenie narodowej specyfiki etnicznej i dostarczenie materiału do dociekań etnogenetycznych. Chronologię proponuje autorka zamknąć w roboczej periodyzacji: 1850-1890-1930 i obecnie. Data pierwsza odnosi się oczywiście głównie do uzupełniających danych z literatury i archiwów. Periodyzacja ta jest wystarczająco ramowa. by nie nastręczała trudności w terenie: z tego punktu widzenia możnaby mieć tylko zastrzeżenie do daty 1930, którą wygodnie) byłoby powiązać z I lub II wojną światową. Zresztą na podstawie badań terenowych dynamika czasowa i tak zazwyczaj może być zamknięta tylko w kategoriach: "zanikło - zanika - pojawiło się - rozpowszechnia się"· Natomiast jest rzeczą do dyskusji, czy należy zagęszczać sieć badań w okręgach, w których mamy do czynienia z większym zróżnicowaniem kulturowym, ze zjawiskami reliktowymi, lub z granicami zasięgów, jak to projektuje autorka. Zastrzeżenie wynika z tego, że równomierna (choć bynajmniei nie jak u Gillierona 9 według przypadkowych, geometrycznych kryteriów wybrana) sieć punktów badanych umożliwia pewne uogólnienia ilościowe o znaczeniu statystycznym. Sądzę, że sprawę rozwiązuje po części podkreślana przez autorkę konieczność zaznaczania na mapach, w legendach .czy \\' tekstach objaśrliających intensywności występowania zjawiska i jego uwarunkowań, a także wszelkich, nawet odosobnionych reliktów. Ideałem jest oczywiście odpowiednio gęsta stala sieć wsi badanych, ale jeśli w danym wypadku okazuje się ona za rzadka, można by dokonać lokalnych zagęszczeń tylko dorażnie, nie włączając nowych wsi do stałej sieci badań. Bo przy jęcie kryt~rium zróżnicowania kulturowego jako podstawy zagęszczenia sieci badań mogłoby pociągnąć za sobą podobne zniekształcenie obrazu kartograficznego, jak przyjęcie kryterium gęstości zaludnienia Atlasie Etnograficznym Niemieckim. podobnie, jak Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Czechosłowacki ma być zaopatrzony w tablice rysunkowe, na których zostaną zestawione głów"' ne typy i odmiany opracowywanych zjawisk. Także i w innych szczegółach. takich jak rozwiązanie problemów ziem czeskich, zamieszkałych przed 'W użyciu badań den terenowych (por. np. E. B u r g s t a 11 er, Das FragewerK zu Linz Hi5", s. 37 i cytowana tam literatura). J. G i 11 i e r o n, E. E d m o n t: Atlas linguistique de la France, Paris volkskundlichen 9 1902-1910. Karten, 1945 r. przez Niemców, lub rozwiązania techniczne r . te :£ałożenie nie odbiegają od praktyki prac nad PAE . sP ~rzez się autorkę . po ZdY!ę zIewaJmy wię :e pr~ce ~rzeprow.~dzone w Polsce, a projektowane ostatnio na węgrzec~' .w zec o~łowacJI doprowadzą w przyszłości do porównywaln ch w . kow przynaJmniej na obszarze całej Europy środkowej. y ymKrzysztof FOLKLORYSTYKA RADZIECKA Kwaśniewski NA ł':OWYCH DROGACH. . Folkloryst~ka ~adziecka kontynuuje wspaniale tradycje Bielińskie ~~:;rn:;z.ew~kIegO I Dobrolubowa. Dzięki zwycięstwu rewolucji SOCjalisty:;~ . l' ZI~C a nauka o folklorze zaczęła rozwijać się w całej pełni k'~ . S.lę marksIstowsko-leninowską estetyk~ ą· A . '\I[ G Ol' k'I często nawoływał .' 1'-ruJąc kI t' . . . l. folZ;:Y:koW RI PIsarz.y radzieckich do zbierania i badania folkloru narodów ą u adzlecklego. Podkreślał on często że sztuka słowa b' .. P?czątb~k w filkl~rze. Sam brał czynny ud,;iał w zestawieniu i ~:~:g~;:~ DIU z IOru pt .. ".(Jf)p'tecl1lf)o T 'wkład do poezJI f lkl ludowej .' llaporJo(J CCCP". Ogromny o . orystykl radzIeckIeJ wnieśli tacy wybitni uczeni 'ak ". M. Sokołow I M. K. Azadowski. J Ale oprócz wielkich osiągnięć folklorystyka radziecka miała . . dostatków, które w ostatnich latach są szeroko dyskutowane Olsz~rheg.n~ehprzezwycię . . c ł'lClałb ym przede wszystkim mówić. . nIC l IC , zemu T . Autor skrytykował poważne błędy książki i ostro wystąpił . za.stojowi w folklorystyce radzieckiej. Na zastój ten złożyło się k'lkPrzeclw~o kow. I a czyn m1. .' _ :rzede mną. leży książka Zarys rosyjskiej ludowej twórczośct poetyckieJ po wydana przez Akademię Nauk ZSR R w 1952 r.; wywo-ł ~ radzleckwJ . la a ona ostrą reakcję. Z miażdżącą krytyką wystąpił N. P. L e o n t i e W· w artykule Wolchwowanije i szamanstwo l. L zj;:: 1.,:IlOBhl~~ MHP", 1953 nr 8 s.227-244, W 1953 r. pojawiła się recen-_. f plOra ManI Grzeszczak. Autorka, nie próbując ocenić wartości książki ,-~e erowa.ła poprostu jej treść i zakończyła następującymi uwagam" ::, rudno Jest w ramach recenzji omówić··cały bogaty' materiał prZYkładow-1. _"-cory,zastal przez autorów zebra.ny i. przytoczony w publikacJ'i K' 'k)' lesl aob-ze opra<:owana " pod względem metodycznym zebrany . matSląZ.-a i,ose"rego'van . ł' ,enar . ": .: Y·.1 U ozonysyslematycznie, wykład odznacza Sl'ę prze' . < OSClą I . . Jrzy-,t JasnOSClą. Sądzę, że książka ta może dać wiele polskiemu bada-O :, . i �255 254 W latach trzydziestych, szeroko rozprzestrzeniona była kosmopolityczna koncepcja A. N. We s oł Ó w s k i e g o o wędrujących motyw~ch. ~Yła odmiana "szkoły zapożyczeń", która powstała po "szkole mItologIcznej (przedstawicielem tej ostatniej był F. 1. Busłajew). t? "Teoria wędrujących motywów" A. N. Wesołowskiego, albo "szkoła zapożyczeń" polegała na tym, że jej zwolennicy uważali, iż istnieje w ogóle .pewna suma abstrakcyjnych motywów, które rozwijają się w folklorze r?znyc.h narodów. Wedlug tej teorii, folklor różnych narodów to tylko powtorzeme lub przeróbka starych: istniejących już dawno motywów. ~wórcz.ość a~tystyczna różnych narodów sprowadza się do zera. Folklor me. posIada .za~nych cech narodowych, obcy jest mu patriotyzm; na to ostatme zagadmeme. "teoria zapożyczeń" kładzie specjalny nacisk. Kosmopolityczny sens teJ teorii sprowadza się do tego, że' odrzuca ona wszelką sztukę narodową glo"ząc sztukę w ogóle, co właściwie sprowadza się do uznania szt~ki narodów wyższych" a zapożyczanej przez "niższe" narody. Teoria ta Jest szerok" ;ozwijana w' dzisiejszej folklorystyce amerykańskiej 2, która jawnie występuje przeciwko realizmowi i patriotyzmowi w twórczości l~do~e~. Znajdowała takjże przytułek we współczesnej folklorystyce radzIeckIeJ, o czym wspomina w swoim artykule W. I. Cziczerow:l. W dniach od 23-26 marca 1948 r. odbyło się specjalne posiedzenie Rad)' naukowej Instytutu Światowej Literatury im. A. Gorkiego AN ZSRR, poświęcone s~;~jalnie krytyce kosmopolitycznych i antydemokratycznych koncepcji A. N. Wesołowskiego'. Drugim z kolei, i moim zdaniem, najpoważniejszym błędem w folklorystyce radzieckiej był antyhist0ryzm. Spróbujmy zastanowić się na czym on polegał. Antyhistpryzm w folklorystyce wyraża się w tym, że zjawiska w folklorze rozczowi, zwłaszcza ze względu na metodykę pracy, gdyż zawiera bardzo istotne wskazówki i wytyczne w tym kierunku" ("Polska Sztuka Ludowa", 1953 nr 2 s. 132). Tym samym zakończeniem posłużyła się autorka ,i w drugiej swojej recenzji, z książki M. P. S z t o k m a r a Jf cc/!e30BalluJt fi o6/!acmu .pycc/f,oeo i-t,opoih/'oeo cmuxoc.w;)ff;ellU,f! "Polska Sztuka LU?OWa" 1953, nr 3 s. 192-196. Wspomniana recenzja stanowi przykład szczegoln.ego stanowiska, jakie niektórzy folkloryści nasi zajmowali wobec prac radZIeckich; prace te traktowano jak idealne, :tie wnikając w to, na czym ta wartość polega, I Por. JI.3eMJIHI£OBa, Pear;,!.fuoHHaR aHe.n.o-aMepUl>a/-lc,,;a.'l IjjO.1b1>JlOpUCmulo HOBblR lvIHP", 1953, nr 11, s. 242-249. .B 3 a "llpo6JIeMa ',HOBhln , • Por. :;)1 .<t3 LIKa HaY'leHJilR MliP" "liaBecTHR COBeTCKOBO H:lnoAHOBO IIOI)TH'UCI,oro TBOp'leC- 1954, nr 8 s. 203-216. "AKa)l;eMlUI TOM 7, "BblnycK" 1948, HaYK CCCP", oT~eJreHH'J lIJilTepaTypLl patrywane są niezaJ..eżnie od głębok;ich przemian historycznych. jakie zachodzą w danym społeczeństwie. Formy ludowej poezji analizowane są statycznie a nie w ich historycznym rozwoju, nie jako proces powstawania i zanikania pewnych rodzajów, lecz jako coś nie zmiennego, wiecznego. Jako typowy przykład takiego antyhistorycznego podejścia do zjawisk folkloru może służyć podręcznik J. M. S o koł o w a Folklor rosyjsski 5. Sama kompozycja podręcznika jest błędna. Autor rozpatruje folklor nie według jego historycznego rozwoju, lecz według rodzajów (jKaHpOB); np. bylina rozpatrywana jest nie jako zjawisko charakterystyczne dla danej epoki historycznej, jako jej produkt, lecr jako rodzaj folkloru w ogóle, mogący występować w dowolnej epoce historycznej. To samo dotyczy i innych rodzajów poezji ludowej. Identyczne błędy mamy i w chrestomatii N. P. A n d rej e w a. Popełniali je W swoim czasie W. 1. Cziczerow, N. P. Leontiew i większość folklorystów radzieckich. Antyhistoryzm objawił się także w tym, że stare, archaiczne rodzaje poezji ludowej, jak byliny, zamawiania,płacze przenoszono mechanicznie w epokę radziecką. Właśnie w książce Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej starano się naukowo uzasadnić ten antyhistoryzm. Autorzy tej publikacji jak i większość folklorystów radzieckich uważali, że obecnie rozwija się nowy rad"żiecki epos na tradycjach byliny, ze cudowna bajka rozwija się obecnie w bajkę-alegorię, że na bazie bylin, pieśni historycznych rodzi się nowy radziecki epOs ludowy, że powstają nowe ••optymistyczne" płacze itd. Przeciwko tym właśnie wypaczeniom' 'wystąpił N. P. L e o n t ie w w swoim artykule Wolchwowanije i szamartstwo. Autor ostro zganił tę pseudo-ludową poezję· Doszedł on do słusznego wniosku, że winę za to ponoszą przede wszystkim folkloryści. którzy teoretycznie uzasadniali konieczność istnienia takiej poezji, propagowali ją i wszelkimi sposobami starali się popierać jej twórców. Jak stwierdza N. P. Leontiew. poezją tą zajmowali się nie robotnicy i chłopi, lecz różnego' rodzaju inteligenci. Oto np. A. I. Dwinska. Może ona ułożyć ska~ - nowinę na dowolny temat, potrafi wysłowić w stylu byliny każde wydarzenie współczesne 8. A oto jeszcze jedna przedstawicielka z Leningradu L. P. Pierszczecka. Sens jej poezji to rymowanie artykułów gazetowych, przeplata.nych archaizmami językowymi w rodzaju najr6żnorodnie-jszych ,,-iczków", ,,-inków" itp. Folkloryści różnego rodzaju propagowali jej tw6rczość. chwalili ją w swoich pracach, organizowali dla niej wystąpienia publiczne • I • M.' COKO.10B, PycCKuu f!jO.1b1>.II0P, ¥qneAe Ha, 1938 r . • A. I. D w i n s k a kiedyś ukończyła gimnazjum, przez pewien okres była nauczycielką. Gdy przeszła na emeryturę, postanowiła o tym Wszystkim zapomnieć i zająć się rymowan1em. �257 przekonani, że rzeczywistość radziecką można wysławiać tylko w eposie. Wychwalając pseudo-ludową poezję folkloryści ci nawoływali swoich poetów do dalszej twórczości, nawoływali tym samym do zacofania, zamiast sprzyjaC:: roz\vojowi folkloru radzieckiego starali się go skierować w odwrotnym kierunku. Bo czyż inaczej można to nazwać, jak np. powojenna poezja J.1. Cziczaje\vej: , 'l"l w nią, z·e ona tworzy wielką . 6SZCle wmowl 'h sztukę . (około 12.000), az wr . 'akikolwiek wyjątek ze wspołczesnyc ludową 7. Wystarczy ~rzyt~czhYC J tości Porównajmy na przykład bylinę b konać Się. o. IC war bylin, a y prze . ł .nym wynalazcy broni ra d'Zleck'eJ' l o Bohaterze Pracy SocJallstyczne), s aw Diegtiariowie: .Henocpe~cBeHHMe Ero ze Ił 1'0:1 YÓO npeMHpylOT. /KHBeT COROJIl' CHOeM AOMH'łKe «oM$OpTaÓC~hHoh o6cTaHoBOQKe TYT caAłlTCH Gor:1'l'blpb BO Ty JIB - n , arr '-la Hoex • JIa no 'I'M! B C'O MallIJIHy ' (""OpOXOAHbJH .~ , '1 . . ludowej aBC', ąHCTO none H" " TO ;lOpOlKCHbKe «peCTORO . i 6pOHCTaHROBYro TO B pa;qOJfbllllC twórczości '. poetyckiej epoki ra- Autorzy pracy Zarys rOS~]Skle]l' oCJ'alistycznego Mówi się tutaj du., .' t a poezję rea Izmu s . . dZleckle] uwaza)ą .o ~ w' folklorze radzieckim" ale autorzy me pożo o realiżmie socJallstycznym . . dl t go stwierdzenie to pozosta, je . k k tnym matenalem l a e . twierdza Ją tego on re . S K' kowej którą w podręczmkach y tylko pustym frazesem. By.lm '::~oś'ci ;~~tYCkiej epoki radzieckiej" autO-: uważano za "tytana ludowej t;'o. t . d r u saC)alls ycznego., Mo'wi się' że M. S. Kriukowa . rzy zaliczają o rea Izm , t d . h starego folkloru. W rzeczyw1. . t . rczoścl na ra yc)ac opiera Się w sw.e) . wo. . N P Leontiew _ nie ma nic ze starego stości w jej .bylmach .--~ak PlZSZ:ow'YChtypu poluszko, moriuszko, n~cze~folkloru oprocz archaizmo;, .)~ y 'a' że nowa radziecka bylina jest Z)aW1ni~zki itd. Autorzy tej kSlązkl uwaz ~ą, . n 'm w folklorze radzieckim. Są sklem 'wynikającym z natury rzeczy, omecz) . . . MHI"', a pzarroe - 3C JJHO, lTlllE'HIof'IHOC" 10. Zdaniem N. P. Leontiewa zasadniczym błędem pracy jest zupełna nieokreśloność przedmiotu. Prawie cały artykuł N. P. Leontiewa skierowany jest przeciwko pseudoludowej poezji, przeciwko wszystkim folklorystom, którzy wszelkimi sposobami starali się ją wynosić pod niebiosa. Z tego punktu widzenia artykuł Leontiewa był jak najbardziej na czasie. Jednak <.lutor nie zatrzymał się na tym. Opierając się na tych właśnie pseudol udowych utworach, słusznie je krytykując, Leontiew doszedł do zupełnie blędnego wniosku: "Chodzi o to, że folklor radziecki - z wyjątkiem, być może, części przysłów i czastuszek - jako samodzielna dziedzina sztuki radzieckiej nie islnieje"li. Autor jednak nie był pewny słuszności swego kategorycznego stwierdzenia i zmuszony był sam zrobić chociażby pewne wyjątki. Jak ml!eżalo oczekiwać, artykuł N. P. Leontiewa wywołał szereg sporów i dyskusji. Folkloryści radzieccy wystąpili przeciwko nihilizmowi Leontiewa. Ale byli także i jego zwolennicy. W dniach 16-21 listopada 1953 1'. odbyła się w Leningradzie konferencja radzieckich folklorystów. Na tej konferencji zwolennicy Leontiewa poszli jeszcze dalej niż on sam. Zaczęli udowadniać. że nie ma. w ogóle źadnego folkloru. Wołali: precz z folklorem. Żądali zlikwidowania zakładów folklorystycznych, likwidacji \vykładów z folkloru na wszystkich uczelniach i wreszcie zlikwidowania fOlklorystyki .lako nauki. Program pozytywny N. P. Leontiewa okazał się ;-upelme biędnyrn. Wystąpienie Leontiewa i dyskusja leningradzka odbiły się szerokim echem na łamach prasy radzieckiej, zwłaszcza na łamach miesięcznika ,,l106','il Jiu/;". Niektóre zagadnienia z tej dyskusji postaram się pokrótce omó\viĆ'. . '. _. kobieta wykształcona, zna oprócz r?sy.iL. P. l' l ~ r s. ze ~ e:c k a uski zna nieźle literaturę klasyczną l r.askiego język memleckl l f~anc, 'zapomina nagle o wszystkim rzystępuJe do rymowama, . .. d dziecką. A l e g Y P , .' a dzisiaj nawet najbardziej zai pisze takim jęzYkie.m, .~akiego me uzyw . cofany ·człowiek·· radziecki. ;.HOBblH:MI1P". 1953, nr 8s. 228. ..HOBbln - H;\Y\!PY)~HO . . . b' mowy Folkloryści Rzecz Jasna, że o poezji tut'.J nawet me moze yc k' . i wychwa. h l' i egzotycznym Języ lem zachwycali się fantastycznymi., li mam, lali pod niebiosa taką oto poez)ę· n.a ił liOJ] OCh}) 3CpHOM Ty'H1bIM, 'laCTO ROMnencHpyroT KOMrreHcHpyroT B H :l.:1H !J;lH.frc: HaąaDbHHqKH II. Co doprowadziło folklorystów do nihilizmu? Na to pytanie CZęSClOWO odpowiedział Leontiew, mówiąc, że folkloryści dużo mówili o nowej jakości 10 •• 11 •• IJUllhlii JIOHIJI1il 1954, rir' 8:s:227. 17 "Lud", ... t. XLIV . 'IHI''', "llll'''. 1953, nr 8, s. 239. 1953, nr 8 s. 243. �258 259 radzieckiego folkloru, o jego zasadniczej roznIcy w stosunku. do f~lklor.u i~rzeQJ"ewolucy jnego. Niestety, były to tylko puste sło~a, natomIast mkt me ·,\'skazał na zasadnicze różnice na konkretnym matenale. Na to pytanie daje wyczerpującą odpowiedż W. 1. C z i c z e l' o w: ,11 P01),'J 8Mb! H3y'lCJf II I[ ('OBC'Tcl;oro Ha po;moro rro:nH'!C'C1\0Hl TBOP'JC'CTB~" )2: . Autor pisze, że folklorystyka radziecka zrobiła bardzo duzo w dZIedZInie zbierania i publikacji poezji ludowej, co prawda nie zawsze wartościowej. ?\a przykład dla zbioru, opublikowanego w 1937r. Twórczość narodów ZSRR ,ebrano przeszło 600 arkuszy druku tekstów, z czego opublikowano około ;}O arkuszy, Już z tego widać jak ogromną przeprowadzono pracę, w której '.'ardzo aktywny udział brał A. M. G o l' ki. W. I. Cziczerow pisze dalej, że zrobiono także próby w dziedzinie badań nad folklorem radzieckim. Jednak próby te były bardzo nieśmiałe, ograniczały się raczej do poszczególnych objaśnień, komentarzy. Natomiast brakło prac opartych na głębokich badaniach, które określałyby prawa rozwoju radzieckiej sztuki ludowe) i wytyczały kierunek badań nad fo:klorem. Teraz rozumiemy jak na czasie było wystąpienie spory winno było ono wywołać wśród folklorystów N. P. Leontiewa radzieckich. i jakie Między innymi w dyskusji tej poruszono zagadnienie terminu "folklor". Termin ten przyjął się w folklorystyce w XIX w. Obecnie w folklorystyce radzieckiej używany jest także termin "ludowa twórczość poetycka". S, 1. Was i lon a k w swoim artykule: ,,3a !IppeJ:ollylo Hay!')' O HapO:J.HoM J10:HH'!C'Cł(0~1 '1'[lO])'J('CTRe" l1 wystąpił z żądaniem zamiany terminu "fokIol''' terminem "ludowa twórczość poetycka". Autor jednakże naukowo swojego stanowiska nie udowodnił. Mówi on m.in., że termin "folklor" odnosi sią do poezji chłopskiej, patriarchalnej. Nietrudno domyślić się, że jest to jedna z koncepcji folklorystyki burżuazyjnej. która uważała folklor za poezję wyłącznie chłopską, starając się na przykład wyłączyć z folkloru ludowe pieśni rewolucyjne, pozbawić go treści kłasowej i patriotycznej. Kwestia terminu pozostaje nadal sporna. A teraz zastanówmy się nad drugim zasadniczym zagadnieniem, a miar,owicie: co to jest folklor, albo tak zwana ludowa twórczość poetycka, jakie utwory można zaliczać do folkloru, do literatury ludowej? Folkloryści radzieccy dają odpowiedzi różne. W tym chaosie i zamęcie teoretycznym W. 1. Cziczerow widzi między innymi przyczyny zastoju w folklorystyce radzieckiej. W swoim czasie J. M. S o koł o w określił folklor jako poezję ustną w przeciwieństwie do pisemnej. Radzieccy folkloryści rozumieli to różnie. N. F. Leontiew rozumie ją jako sposób przekazywania poszczególnych ,;tworów z pokolenia na pokolenie w ustnej formie. Przy czym w procesie ""HOl\blO 11 13,: ()lI!>ln ~rllP'·. \;[11'"'. lfl31, s. 203-216. 1954. nr 8, s. 226-237. tym pewne eiementy giną i do nas dochodzi bylina czy pieśni w zmienionej postaci. Takie pojęcie "ustności" propaguje także folklorystyka burżuazyjna. A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w w artykule ,,0 rro.;]I>:)(, ];PHTHKH o Bpe;u.' BJ1I"JI.1H:nla" 11. także uważają cechę tę za główną c.~hę folkloru. Rozumieją oni ponadto, że jest to sposób wykonania. Takie pojmowanie prowadzi do zatarcia granicy między literaturą a folklorem; można uważać, że pieśni poetów są także ludowymi, ponieważ wykonuje się je ustnie. Te właśnie błędne założenia doprowadziły N. P. Leontiewa do nihilizmu. Inaczej też być nie mogło. Jeżeli "ustność" uważać za główną cechę folkloru, to w warunkach władzy radzieckiej, gdzie analfabetyzm jest zupełnie zlikwidowany i każdy człowiek może zdobyć kwalifikacje zawodowego pisarza, nie może oczywiście być miejsca na istnienie folkloru. IJ Byli w swoim czasie także folkloryści, którzy uważali, że folklor _ to poezja anonimowa w przeciwieństwie do poezji autorskiej. Według tej teorii utwór, bez wzg:ędu na to, czy ma jakąś wartość ideowo-artystyczną czy nie, powinien być uznawany za poezję ludową. Natomiast wystarczy napisać czyjeś nazwisko pod byliną,. albo czastuszką, to znaczy zautoryzować ją i bylina czy czastuszka przestaje być ludową. Błędność takiego założenia sama rzuca się w oczy. Inni znów mówili, że fo~klor - to sztuka niezawodowa w przeciwieństwie do zawodowej, tzn. literatury, malarstwa, muzyki itd. Założenia te są też błędne, ponieważ przeciwstawiają folklor literaturze. 'Vymienione cechy (ustność, anonimowość, niezawodowość) można było jeszcze w jakimś sensie uważać za zasadnicze w stosunku do folkloru przedrewolucyjnego z XVII czy XVIII w., kiedy folklor i literatura istniały zupełnie oddzielnie i niezależnie jedno od drugiego. Tymczasem folkloru radzieckiego nie można przeciwstawiać radzieckiej literaturze. Nie wolno tego robić nawet w stosunku do folkloru i literatury XIX w. szczególnie drugiej połowy XIX w. W. 1. C z i c z e l' o w pisze w s"'loim artykule, że najważniejszą cechą folkloru wszystkich epok jest k o l e k t y w n ość. Takie postawienie zagadnienia wydaje się najsłuszniejsze. Przecież ludowa twórczość poetycka kst przede wszystkim twórczością kolektywną. Na to zagadnienie niejednokrotnie zwracali uwagę klasycy marksizmu - leninizmu 15. Na to zwracali w swoim czasie uwagę A. M. G o l' k i i M. 1. K a l i n i n. A oto co pisała przedrewolucyjna "Prawda": "Każda ludowa, w tym i robotnicza poezja 11 "IlOBhm 15 Pycrh'oc . I"J ulrp'l;{, ~I1lP·'. 1954. nr 8, s. 216-223. IIfIPO()"oc 1952, s. 38. lIo3my'/cr},'oc IIwop'l/!rmeo .. \ II Ceef', }[o R l:l _ �260 261 tworzy się w ten sposób, że zaczynają ją jedni, niają inni a wykańcza j'ł jeszcze inni" h'. uzupełniają drudzy, zmie- Oczywj~cic. że takie cecil \. folkloru. jak ,.ustno~ć", masowość- tradycy jność, anonimowość ilC:.. m8H lak;\e ważne znaczenie w folklorze, 81e w żadnym wypadku nie można ich rozpalrywai: j8ko cechy glówne. DL-lczcgo niekt"ny foiklorysci radzieccy Nie wzięli onj pod uwagę óWI)ch zjawisk: zgubjli się \\. tym zagadnieniu? 1. Ni" wzięii pod uwa~ę faklu, że kolektywne szlilo"'l<lnie poezji ludowej odbY\\<l się w ciągu sl.uicci, a nie w ci~gu kUku giJd"i,1. czy nawet tygodni. 2. Kolektywną tw,',l'CIOŚĆ rozumieli oni jako coś zorganizowanego, np. pracę pewnej grupy ludzi, którzy zbierają się celem stworzenia byliny, pie~nj czy bajki. Nie zauważyli przy tym, ze pl'oces 'koiektywnej twórczości odbywa się ż y w i o low o. Odstąpienie od lej ZClSRdy kolektywności doprowadzilo folklory~.tów radzieckich do tego. że jak piSZe' W. L Cziczerow do ludowej poezji zaliczano utwory różnych wierszokletó'N, zaiiczano też różnego rodzaju areh<'1izaeje. Podobna poezjo zac:zęla się ożywiaĆ', ponieważ do tego nawolywali fo:J{]oryści. Folklor radzkeki uważano za zwyczajną ri:ontynuację starych tradycji, dopatrywano się w nim przede wszystkim cech stan~.f(O, przedrewolueyjnego folkloru Wprow8.cJzano nienaturalny pod2.iat między folklorem a literaturą. Jak pisze W. 1. Cziczerow "Zamiast rozpatrywać je (to znaczy folklor i literaturę - K. S.) w ścisłym związku. jednolitości, przeciwstawiano je" l7. Radzieccy folkloryści nie zdali sobie spra wy z tt'go, że po rewolucji kolektywna twórczość narodu radzieckiego we wsz.,·:t); ich dziedzinach a przede wszystkim w sztuce rozwinęła się w calej pelnL że twórczość kolektywna iindywiduolna dopełniają się i wzbogacają wzajemnie. Zjawiska te mO;'na obserwować _. pisze W. L Cziczerow -- tak w literaturze jak i w folklorze. Dlatego nie należy ich przeciwstawiać, lecz rozpatrywać w ścisłym związku. I to właśnie jest jedną z cech folkloru radzieckiego. Oto jak określa folklor W. L C z i c z e l' o w: "pod twórczością ludową rozumiemy kolektywnie przechowywaną i udoskonaloną sztukę ludową, wyrażającą jego myśli, uczucia, nastroje, na której opiera się twórczość pisarzy, kompozytorów, malarzy. Do utworów twórczości ludowej należy za~iczyć tylko to, co rzeczywiście jest wartościowe pod względem ideowym i artystycznym" l". Oclstępowanie od tych zasad doprowadziło do tego, że do folkloru zalicza no rÓ7nc pseudoludowe imitacje. Często drukowano i nadawano przez radio niedołężne karykatury ludowej poezji i tym samym przy16 Cyt. 17 IB z czasop. "lJ O B 1>1li1 \UTP" "Tł OB hl n \111 P", tamże s. 207-208. 1954, nr 8, s. 205. cz,vniano się - jak pisze N. P. L eon t i e w - do zniekształcania artystycznych \1/ skali masowej. Pod tym względem lepiej było ,,'.wie i muzyce. Tam szmirę zawsze uważano za szmirę. Dużo upodobań w malar- niedoiężnych ni1~ladownict\V zebranY"h jest w książce iuclov.:ej tu.1ÓTCZG.~cipuetycki<:j epL'ki radzieckiej, nie mają one nic wspólnego z fOlklorem. Autorzy publikacji mechanicznie przenoszą ~tclre rodzaje do folkloru rad:deckiego, nie zastanawi8.i'-lc się nad tym, czy sa one uznane przez naród i cz.y odpowiad8ją on"· ogólnemu charakterowi lwltury radzieckiej. Ksi'lżka ta .- jak słusznie stwierdza S. J. Was i l ono k okazaJo się pseudonaukowym teore~'yczny'll uzasadnieniem podobnej twórczości. Autor pisze, że "niektórzy badacze" i dzisiaj jeszcze utożsamiają prostactwo z ludowo~c.ią w sztuce" /l'. Nasuwa się wobec tego pytanie: czy w folklorz(" doby radzieckiej w ogóZ('rIJs takich rosyjskiej le nie może być rodzajów starej poezji ludowej'? Rze('z jasna, że takie twierdzenie było by błędne. Wiemy, że reaJizlY' soejali':i.yczny rodził się już wtedy, gdy w literaturze panowa!. jeszcze realiz.m krytyczny. Wiemy tokże że realizm socjalistyczny nie wyrósł z niczego,lecz ·r~i.wit;ął się ~a ba;i~ dorobku literatury demokratycznej minionych stuleci. Nowy r8dzieeki folk·· lor nie mógł powstać z niczego; jego nowe formy nie zr~dziły się odrazu po rewolucji. A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w słusz:1ie podkreślają, że rodzaje li,erackie fołkloru rozwijaly się w ciągu stu;eci. Odr,cd się to nie tylko do :.ylin, bajek, ~ieśni hist~rycznych czy ludov,;ych pieśni rewolucyjn;cb. ale ,okze 1 do takich rodzaJow folkloru radzieckiego. jak pieśń masowa, u;;tne opowiadanie (yeTII"rii ])act'I~'a:\) itd. Nie ulega wqlp]iwości że· rodzaje ludowej poezji radzieckiej rozwijały się i rozwijają nadal. ' , ~i~kaw~m okresem. w rozwoju folkloru radzieckiego jest okres rewo,UCJ1 1 wOjny domowej (1917-1$)21). J'ak wi8domo był to okres burzliwy \'.: h~stor~~ ZSRR. Masy pracujące walczyły o swoje p;awa, po raz p;erwsz;' \: hl storn UJ.~I\VSZYwładzę w swe ręce. W. L L e n i n pisał, że rewolucja ~ał~ "wspamały rozmach twórczo, ci ludowej" we wszystkich dziedzinach z:'cla .społecznego. Oczywiście słowa" te naLeży odnieść: także i do folkloru u,. kazd~~o czlowi:~a rodzila się chęć \vyslawianiCl wielkości owych dm. "lększos,c stanowili analfabeci. Było dużo wśród nkh ludzi utalentowanych, ktOTZy potem weszli w szeregi pisarzy i poetów rad'ieckich I d' c' 1" t l b l z . "u zle . zu 1, ze :v s y ~ y iny nie można wysławiać ter".żniejszośei, a jednocześnie Je.dnak me znah nowych form sztuki ludowej. Tu właśnie rodziła się nowa w1elka ~ztuka ludowa, nowa pieśń rewolucyjna, pieśń masowa, nowa czas.t1.iszka 1 nowe opow~adanja. Jednocześnie w folklorze okresu wojny domo\\ e; zna1duJemy duzo elementów starego fclkloru; występowały bowiem 1954, nr 8, s. 205. 19 •• rroHbIli \flll'''. 1954, nr 8, s. 226. t �262 263 obok siebie stare elementy i nowe dopiero co rodzące się. W nowej pieśni rewolucyjnej są archaizmy językowe i pewna stylizacja na wzór bylin, czy pieśni historycznych. Fo:ldor tego okresu - to obumieranie starego i narodziny nowego w sztuce ludowej. Już wtedy zrodziły się podstawowe rodzaje folkloru radzieckiego, które w ciągu lat następnych rozwijały się i rozwijają nadal. Dla folklorystów radzieckich nowa treść ludowej poezji może istnieć tylko w nowej formie. Różne rodzaje archaiczne a tym bardziej związane z obrzędami i różnego rodzaju przesądami skazane są na zagładę. Kiedy jednak zachodzi mechaniczne przenoszenie starych rodzajów do nowego folkloru wychodzi na jaw sprzeczność między formą i treścią danego utworu. Stwarzanie bylin radzieckich nie jest kolektywną twórczością ludową. lecz twórczością indywidualnych miłośników egzotyki, jak pisze W. I. Cziczerow. Przed rewolucją, kiedy pieśniarz wyśpiewywał bylinę, konkretyzował ją, tworzył coś nowego wnosząc swój wkład do kolektywnej twórczości ludowej. Po rewolucji naród radziecki zrobił ogromny krok naprzód w swoim rozwoju. Po likwidacji społeczeństwa klasowego przystąpił do likwidacji klas w ogóle, tzn. do budowy społeczeństwa bezklasowego, spoleczeństwa komunistycznego. Niektórzy starzy pieśniarze, zachwyceni nowymi przeobrażeniami starali się odzwierciedlić je w eposie. Nie znali oni nowych rodzajów poezji ludowej. Znali natomiast doskonale stare formy. Dlatego naśladując dawny epos układali hymny na cześć nowego życia. Stylizacje te były mniej lub więcej udane, ale przecież nie było tutaj (i nie mogło być) t wór c z o Ś c i - stwierdza W. I. Cziczerow - nie było tworzenia nowej sztuki ludowej. Było to tylko mechaniczne przyozdabianie nowej treści w starą formę. Najgorsze, że ludzie ci są przekonani (wmówili im to folkloryści radzieconi wielką sztukę ludową. Oto na przykład artykuł współ(;:<.esnej pieśniarki radzieckiej L. P i e r s z c z e c k i ej tbOJlbI(JIOpCOBeTCIW. rOB peM(iHH20. Aby uzasadnić ludowość i wielkość swojej twórczości, autorka mówi o rozwoju rodzajów literackich. Opiera się przede wszystkim na baśni i mówi, że istnieje ona już kilka stuleci i nadal jest żywa, mówi o ezopowych bajkach. Niestety nie zdaje sobie sprawy z tego, jak bardzo bajka zmieniła swoje oblicze. Uważa ona, że bylina też może prawdziwie odzwierciedlać nowe życie. Więcej nawet, twierdzi, że tylko w bylinie można należycie odzwierciedlić wielkość naszych dni. Autorka t;j~' zdaje sobie sprawy, że bylina była oparta na mitologii, jak i epos w ogóle. Nie można się nie zgodzić z W. I. Cziczerowem, który uważa, że byliny radzieckie mogli tworzyć tylko ludzie pozbawieni poczucia artystycznego. Nie ulega żadnej wątpliwości, że folklor radziecki wyrósł na tradyc- ey), iż tworzą 'D ,.HOflbTll .\IIIP'·. 1954, nr 8, s. 224-225. j8.ch folkloru przedrewolucyjnego. Tradycje te rozwija ją się nadal i wzbogacają w nową treść i nowe rodzaje. Pieśniarstwo jako rod za j folkloru obumarło, lecz ludowa twórczość poe· tycka w ogóle istnieje i rozwija się w nowych formach. We współczesnym folklorze radzieckim, jak twierdzą wszyscy folkloryści radzieccy. aktywnie rozwija się nowa pieśń ludowa, która kontynuuje tradycje folkloru przedrewolucyjnego, literatury i rewolucyjnych pieśni robotniczych. Rewolucja październikowa udostępniła masom pracującym dzieła litera tury klasycznej, które naród aktywnie wykorzystuje w swojej twórczości. Oryginalnym rodzajem we współczesnym folklorze radzieckim są wspomniane opowiadania (6bITOBOfrpacC1,a3). Jest to nowy rodzaj folkloru, mający charakter autobiograficzny 21. Żywo rozwijają się też takie rodzaje jak anegdota i przysłowie. J. M. S o koł o w nazywał przysłowia "skondensowaną mądrością ludu". Oryginalnym rodzajem folkloru radzieckiego, jak i rosyjskiego w ogóle jest czastuszka. Jest to rodzaj niesłychanie aktywny i żywy. W żadnym rodzaju ludowej poezji nie ma tak szerokiego odzwierciedlenia wszystkich dziedzin życia jak w czastuszce. W wymienionych rodzajach rozwija się nadal kolektywna forma twórczości. "Kolektywna twórczość ludowych mas [pisze W. I. Cziczerow] przejawia się w procesie tworzenia i egzystencji poszczególnych utworów, a także w procesie tworzenia i szlifowania poszczególnych obrazów artystycznych" 22. Specyfika kolektywnej twórczości w epoce radzieckiej wyraża się w jedności folkloru i literatury, natomiast działalność indywidualna j kolektywna to tylko f o r m y twórczości narodu radzieckiego, które wzajemnie wzbogacają się i dopełniają. Szeroko rozwija się obecnie kolektywne tworzenie nowych pieśni i czastuszek w chórach ludowych, klubach itd. Pieśni i czastuszki naród wciąż udoskonala i szlifuje nie zważając na to, czy są to utwory ludowe, czy poetów radzieckich. Nie podlegają udoskonaleniu tylko utwory doskonałe, idealne, a takich w literaturze radzieckiej jest coraz to więcej. I tutaj podchodzimy do następnego zagadnienia, a mianowicie do zagadnienia •.perspektyw rozwoju folkloru i literatury radzieckiej, do ich wzajemnego stosunku. III. Poprzednio k;ej pozostają 'I Por. IllIha, 22 była mowa o tym, że folklor i literatura w epoce radziecw ścisłym związku. Pojęcie tego związku jest bardzo szerokie. "YCTHbll' paCCliH3br CBejl.:\:IOBCriIH· "HORbIn ypa,'JbChJlX hlllt;((HOC .\IIiP", Jl<tÓO'!IlX", lI~qaTe.'1bCT80, 195·\ nr 8 s. 210. 195:1. III);, jle;:(. ;\1. r. hllTatt. �264 265 I)zieła literatury klasycznej i radzieckiej wydane są w milionach egzemplany. Czasopisma radzieckie, radio, kino, teatry, kluby są rzeczywistymi propaga torami osiągnięć kultury. Człowiek radziecki nie potrzebuje ukladać bylin; jeżeli ma talen t i powołanie do sztuki pisarskiej, muzyki czy malarstwa, ma możność otrzymać wysokie kwalifikacje i stanąć w szeregach pisarzy, kompozytoróv.·, czy malarzy radzieckich. Toteż w folklorze radzieckim nie może istnieć epos ludowy. Natomiast istnieje jeszcze i rozwija się pieśń, opowiadanie i takie rodzaje jak anegdoty, przysłowia i czastu.szki, które będą żyć i rozwijać się jeszcze bardzo długo. styka zbyt oderwała się od życia, od twórców folkloru - narodu. Studentów, którzy studiują folklor, nie uczy się kierowania twórczością amatorską. tj. masową sztuką. S. L Wasi!onpk nawołuje, by zorganizować jak najbardziej wszechstronną pomoc przyszłym poetom, pisarzom, kompozytorom, małarzom i całemu ruchowi twórczości amatorskiej. Powinni się tym zająć ludzie wykwalifikowani. Należy też przygotować do tego studentów. zwłaszcza studiujących folklor. W folklorze, jak i w literaturze pewne rodzaje powstają, rozwijają się, inne obumierają. Jest to prawo dialektyki marksistowskiej, i dlatego nie może być mowy o mechanicznym zniknięciu folkloru. Ma rację W. L Cziczerow, kiedy pisze, że "rozwój kultury i sztuki w ZSRR prowadzi nie do pochłonięcia (IIor.IIOIl(t'TlII H) jednej formy twórczości przez drugą Jęcz do ich korzystnego wzajemnego oddziaływania". Na zakończenie należy stwierdzić, że dyskusja publiczna przeprowadzona w ZSRR nad zagadnieniami folklorystyki ma ogromne znaczenie. Wykazała ona wszystkie błędy i wypaczenia, jakie pokutowały w tej dziedzinie i wytyczyła nową drogę. Droga ta jest niewątpliwie trudna, należy bowiem oczyścić folklorystykę radziecką z burżuazyjnych naleciałości. Gl Na bazie dwóch form kultury wyrasta jednolita kultura, w swej treści i narodowa w formie. Rośnie wciąż poziom dzieckiej, zaciera się różnica między folklorem i literaturą. socjalistyczna literaturY ra. IV. Klasycy marksizmu-leninizmu, a także wielcy pisarze i kompozytorzy podkreślali niejednokrotnie, że folklor ma ogromne znaczenie w rozwoju kultury każdego narodu. Wskazuje to także na ważne znaczenie nauki o folklorze czyli folklorystyki, której tyle uwagi poświęca się w Związku Radzieckim. Folkloryści radzieccy podkreślają, że po krytycznym przestudiowaniu tekstów, po przezwyciężeniu wszystkich błędów i wypaczeń radziecka folklorystyka musi pójść nowymi drogami i rozwijać się w ścisłym kontakcie z literaturoznawstwem, a badania nad folklorem należy przeprowadzać w ścisłym związku z badaniami literackimi. S. I. Was i lon o k uważa nawet, że folklorystyka powinna stać się częścią literaturoznawstwa, a nie etnografii, ponieważ etnografię w folklorze interesuje przede wszystkim byt (kultura materialna), rzadziej ideologia, natomiast prawie nigdy etnografia nie interesuje się stroną artystyczną. A przecież jest to jedno z nasadniczych l&da6, jakie stoją przed folklorystyką. Trudno autorowi nie przyznać racji. S. I. Wasilonok wysunąl niezmiernie ciekawą propozycję. W szybkim tempie rozwija się obecnie folklor w chórach ludowych, klubach i różnego rodzaju zespołach twórczości amatorskiej. Zespołom tym dużą pomoc okazują muzycy i choreografowie. Natomiast rzadko który folklorysta może okazać tu pomoc, chociażby przyszłym poetom czy pisarzom, folklorystyka bowiem do tego czasu tym się nigdy nie zajmowała. A przecież folkloryści powinni brać tu jak najbardziej czynny udział. Fakty te wskazują T'- to, że folklory- Dużym osiągnięciem nowej radzieckiej praca pod redakcjq P. G. B o g a t y I' i e w 'leClwt' TlWp'H'CTHo (\locliBa, l(l5~). Jest szych. Stanowi on pierwszy poważny folklorystyki jest kolektywna a Pycclwe HUPO}(HOl' rro:wlito podręcznik dla szkół wyżkrok na drodze do przez- \\'yciężenia antyhistoryzmu. "Autorzy starali się przy rozpatrywaniu każdego rodzaju, posługiwać zasadą historyczną w i miarę możności prześledzili rozwój każdego rodzaju, poczynając od jego powstania aż do naszych dni" (s. 2). Bardzo cenne jest wprowadzenie rozdziału, poświęconego historiografii folkłorystyki rosy jskie j, gdzie przestudiowano dość szczegółowo rozwój demokratycznych tradycji w foklorystyce rosyjskiej, a także przeprowadzono krytykę folklorystyki burżuazyjnej. Poważnym osiągnięciem jest także zestawienie przez S. L Was i lon k a i W. M. S i d i e l n i k o w a chrestomatii S'l:TJJOC 1I0GlTll'leCI,Oe TB0p'IecTBo pyc l'lW[,()HUpO,:(U (HSl'aTeJlbCTBOjU'.;Y.1954). Chociaż opiera się ona częściowo na starym podręczniku N. P. Andrejewa, sposób rozmieszczenia materialu jest jednak zupełnie nowy oparty na ~sadzie historycznej. Co prawda autorzy nie zawsze trafnie określają epokę powstania tego czy innego utworu, bądź też rodzaju literackiego, ale to już są szczegóły. Ogromne znaczenie dla rozwoju folklorystyki radzieckiej ma obszerna trzytomowa praca kolektywna:" Pycclwe mI pO;UIOt'1I03TH'leCIWe TBOp'leCTRO",wydana przez Akademię Nauk ZSRR". Takiej pracy folklorystyka radziecka ogromnym materiale starali się prześledzić * Pierwszy tom wyszła w 1955 r. ukazał się w jeszcze nie znała. Autorzy na rozwój rosyjskiej ludowej twór- 1953 r., a pierwsza część II tomu �267 266 czości poetyckiej i pokazać pra \Va rozwoju folkloru. Sądzę, że praca ta będzie miała poważne znaczenie w rozwoju folklorystyki nie tylko radzieckiej. Kazimierz ZAGADNIENIE KLASYFIKACJI I OKREŚLENIE ::"'UDOWEJ W PROZIE (streszczenie). Strzu!a LITERATURY Ostatnio ukazały się rumuńskie prace, które usiłują porządkować w sposób chronologiczny ludową twórczość literacką. Taki system nie ma zupełnie uzasadnienia, bowiem literatura ludowa, choć w dużej mierze da się schronologizować w przeważnej części została jednak zebrana dopiero w XIX w. Jako zjawisko literackie ściśle związane z mową ludu, nie reprezentuje ona dawnego stanu, lecz okres bliższy czasowi zbierania jej przez folklorystów. Najlepszą klasyfikacją zostanie w dalszym ciągu klasyfikacja estetyczna na gatunki literackie. Od wystąpienia T. Benfey'a z jego słynną Penchatantrą w połowie XIX w. bajka ludowa wzbudziła ogromne zainteresowanie, toteż studia i badania nad jej pochodzeniem i rozszerzeniem można określić jako bardzo zaawansowane. Na podstawie systemu katalogowania typu Antti-Aarne'go, prawie wszędzie w Europie i gdzieindziej zarejestrowano i sklasyfikowano bajki ludowe według ich wątków. Dzięki temu łatwo dziś można mieć pełny obraz powstania i wędrowania wątków i zabierać się do badań pcrównawczych. Jednakże wydaje się że katalogowanie, systematyzowanie wątków bajek przedłuży się jakoś bez celu, bo wątek nie jest podstawowym elementem ludowej twórczości literackiej. Literatura ludowa jako zjawisko literackie, powinna być badana pod kątem widzenia formy artystycznej, pód kątem widzenia piękna literackiego. Zdarza się, że ten sam wątek znajduje się w różnych gatunkach literackich: występuje pod postacią ballady, baśni, anegdoty itp. Każdy zaś z tych gatunków ma swoją odrębną cechę artystyczną, swój styl a na to nie zwracano uwagi. Dalej można zauważyć, że styl literatury ludowej różni się; inny jest styl baśni zachodnio-europejskiej a inny styl baśni środkowo lub południowoeuropejskiej. Należy rozróżnić treść i styl baśni od treści i stylu opowieści ludowej o charakterze realistycznym. Jedną z zasadniczych cech bajek jest fantastyczność. Koń zjada ogień, lata jak ptak, bohater za pomocą talizmanów może budować srebrne, złote i szmaragdowe mosty albo pałace, człowiek może się przekształcić w roślinę i w zwierzę. W fantastyczność taką lud wprawdzie nie wierzy, ale opowiada ją i delektuje się nią. Jest to pewien rodzaj jego poezji. Styl baśni jest poetycki, zawiera pewne formuły początkowe albo końcowe, ma szeroką kadencję poetycką. Fantastycznymi elementami operuje i opowieść ludowa realistyczna, lecz w te lud wierzy; wierzy w przemiany spowodowane przez wróżki, wierzy w strzygonie, wierzy w spotykanie się w nocy z diabłem itd. Styl zaś takich opowieści ludowych ma inne tętno, zdania są krótkie, używa się często dialogu, nie ma tutaj ceremoniału formy artystycznej. Do tego gatunku można dołączyć komiczną opowieść ludową, w której występują też nieraz elementy fantastyczne. W pracy ProbLema eLasijicerii... autor uwzględnia ludowe gatunki liter2ckie w prozie i ich treściowe i stylowe cechy, jak podanie. bajka zwierzęca, anegdota, które zresztą łatwiej da się zdefiniować. Przeszkodą dla badań i dla wspólnego omówienia zagadnienia jest terminologia gatunków a zwłaszcza zróżnicowanie jej znaczenia w różnych krajach. Należałoby wypracować z wspólnym porozumieniem i jasno określić znaczenie każdego terminu w różnych językach. Autor uwzględnia szczególnie nazwy rumuńskie basm baśó i poveste - opowieść realistyczna i ich odpowiednik w innych językach. I,. C. Chitimia Bukareszt STAN BADAŃ FOLKLORYSTYCZNYCH W CZECHOSŁOWACJI *. Referat niniejszy nie stawia sobie za cel podanie wyczerpującego obrazu folklorystycznych prac po wojnie, chodzi raczej o ukazanie głównych zasad, jakimi kierowano się dotychczas w pracy tej w Czechosłowacji. Rozwój folklorystyki, jak zresztą wszystkich dziedzin nauki został całkowicie zahamowany w latach okupacji faszystowskiej. Najdotkliwszą stratE: poniosła właśnie folklorystyka, w osobie znakomitego uczonego B. Vac l a. v k a, który zginął w obozie w Oświęcimiu, a był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli nowoczesnego postępowego pojmowania folklorystyki. Jaki był stan naszej folklorystyki po WOJllle i jakie stanęły przed nią zadania? Ogólnie można stwierdzić, że istniało kilka kierunków w badaniach folklorystycznych; w zakresie, badań teoretycznych nawiązano do tradycji pozytywistycznej, do W. T i 11 e g o i J. P o l i w k i. Kierunek ten uległ znacznemu wpływowi szkoły fińskiej, a także tradycji strukturalistycz·nej, której właściwym twórcą był Piotr Bogatyrew. Obok tego wielki wpływ wywierały rozprawy i studia teoretyczne B. Vaclawka. Dotyczy to zwłaszcza ludowej twórczości ustnej. * Referat wygłoszony w Zakopanem. w dniu 27 IX 1956 r. na Sesji Podhalańskiej PTL �268 Inaczej przedstawia się sytuacja na polu muzykologicznym, gdzie wielkie tradycje O. Hostinskiegr-, Z. Nejedlego, O. Zieha oraz W. Belferta przedstawiają trwale wartosci po dziś dzień. Dla właściwego zrozumienia znaczenia pierwszego powojennego okresu (do1948 r.), konieczna jest chociażby kr6tka charakterystyka wymienionych kierunków w okresie tzw. pierwszej republiki, tj. w latach międzywojennych. Oficjalnym kierunkiem w naszej folklorystyce był kierunek reprezentowany przez J. Poliwkę i W. TiJJego. Tille i Poliwka wyszli ze znakomitej generacji uczonych XIX w., ich metodologiczną bazą był pozytywizm, co zacieśnialo do pewnego stopnia i odbijało się na ich sformułowaniach teoretycznych. Zgromadzili oni jednak olbrzymi materiał folklorystyczny i przeprowadzili szczególo'Aie porównanie z materiałem słowicll\skim. Cechą cha rakterys tyczną czeskiego pozytywizmu owego okresu był fakt przyjęcia wszelkich koncepcji filozoficznych wytworzonych plzez naukę burżuazy jną. Stcjd też przejmowanie przez Tillego i Poliwkę teorii migracyjnej oraz teoretycznyC'h założeń szkoły fińskiej. Jest faktem znamiennym, ;'e chociaż tę tradycję stawia się oficjalnie po 1945 r. za wzór pracy folklorystycznej, właśnie nikt do !liej nie nawiązuje. Wynika to zresztą z całej koncepcji, która ogranicza badania folklorystyczne do formalnego badania faktów, do ich formalnej analizy, do ich formalnego porównywania. To, że badane fakty stanowią część składową życia. że w bajkach, podaniach, pieśniach odbija się życie łudu, że są one wyrazem pewnych idei, dążeń to nie leżało oczywista w centrum zainteresowań naszych pozytywistó\v. Nieco inaczej przedstawia się sprawa ze strukturalizmem czechosłowackim. Najeży żałowaĆ', że bardzo obiecująco rozwijająca się dyskmja o filozoficznych podstawach strukturalizmu nie doprowadziła do konkretnych wniosków. Poprzestano na radykalnym odrzuceniu całe j teorii strukturalistycznej, uważając ją za kierunek zupełnie wsteczny i kosmopolityczny. A przecież szereg naszych folkloryśtów znajdowal się przez pewien czas pod wielkim wpŁywem strukturalizmu, ba, nawet niektóre poglądy strukturalistyczne pokutują do dzisiaj. Jeśli odrzucić fałszywe pojmowanie ludowości przez strukturalistów, mam tu na myśli levy-brlihlowskie pojmowanie zja\\'isk, tłumaczenie zabobonów, zwyczajów. wierzeó l'el.i.gijnych. które strukturaliści uważali za właściwą oznakę ludowości, za jądro ludowości, można z drugiej strony znależć w strukturalistycznej folklorystyce szereg myśli świeżych. będących niejako dodatnią reakcją na poglądy i przestarzałą metodologię pozytywistów. Ostatnim wreszcie kierunkiem na który pragniemy zwrócić uwagę, jest kierunek reprezentowany przez B. Vaclawka. On pierwszy zaczął się poważnie zajmować oceną materiału folklorystycznego w sposób wyraźnie odbieeający od tradycyjnej metodologii. Jego poglądy są poglądami postępowego historyka, historyka literatury i folkloru. Twórczość folklorystyczną rozpa- 269 tryv,,'al on na podstawie rozwoju historycznego, WJąząc ją z gospodarczymi i społecznymi przemianami w życiu narodu. Niesłuszna była także ocena Vaclawka jako badacza pieśni "kramarskiej" oraz pieśni "uludowionej", tj. nworzonej przez literatów i przyjE;tej przez lud na 5wOj;1 własność. Tak bowiem niektńrzy sobie przedstawiają nawj'1Zywanie do tradycji VaclawowEkiej, ograniczając się wyłącznie do zbierania druków jarmarcznych. Bogaty materiału jest także dorobek ludoznawczego. zbieraczy, którzy uratowali masę cennego Po tym krótkim rzucie oka na stan folklorystyki czechoslowackiej w czasach międzywojennych, przejdziemy z ·koJei clo scharakteryzowania okresu pl'Zed lutym 19.•8 r., który pod wieloma względami jest kontynuacjel stanu przedwojennego. W okresie tym panuje niejednolito:5ć tak w metodologii, jak i metodyee nie ma skrystalizovvanego programu. Wybitny czeski folklorysta J. Kramahk " oeeniając powojenny dorobek folklorystyki czechoslowackiej. słusznie określa okres ten jako okres bhtdzenia w zagadnieniach metodologii i metodyki. Społeczeństwo czechosłowackie przeżywając wielkie przemiany spoJeczne postawiło rówilież przed neskimi i słowackimi folklorystami pilne zadanie doJdadnego zbadania twórczości ludowej dla zrozumienia, jak lud wyrazil w pieśni swoj<-, v'alkę o lepszy byt. Zainteresowano się także obecną twórczością twercó\v ludowych, oraz zagadnieniem tradycji klasy robotniczej dotyrhczas prawie całkowicie nie znanej. Badania nad tą problematyką podjęli wprawdzie po wojnie niektórzy uczeni, ale były to bardzo nieliczne prace, raczej próby. I tak opublikowano po wojnie antologię poezji ludowej; ciekawą jest rozprawa P l' a Z a k a o pieśni o Lidicach ", cenne są przyczynki K. H o r a l k CI o wierszowych legendach i tradycji ludowej,\ a także rozprawy P c t r t y l a o drukach kramarskich", w których odbija się walka biedoty wiejskiej na wsi i brzmienie echa politycznych wydarzeń. Obok tego wyszły prace, które ;'.ywotna jest komparatywistyczna ciażby pracę o owocach w ludowej z podobnymi pracami Prymusa S o ma tu w ogóle postępu zarówno w już swoj'ł tematyką wskazują, jak niemetoda poliwkowska. Wymieńmy chopoezji słowiańskiej. Jeśli ją porównać b o t k i sprzed 70 lat, to widzimy, że nie teorii, jak i metodzie. Trzeba więc było l J. Kra In a r i k. Ceska fo1kl.oristika 1953, nr 3, s. 101-10a. V. p raź a l·;, Liclovc1 ].1i5e11 () Vdici('!1, )Ja race .. Cesky 194.5, "Cesky Lid", Lid", R. 40. 1: 1946, s. 23-2'i. 28-42. " K. H o 78. 4 ,.Cesky ,.Cesky Lid", l' a l e k Stare veriiovane iegendy Lid". 2: 1947, s. 131-135; 3: 1948, s. 132-134; "Cesky a liclovc1 tradice, Praha 1948. "Cesky Lid", 3: 1948, s. 56-63; Lid". 3: 1949, s. 193-196. �270 271 przeprowadzić gruntowną reorganizację całej pracy naukowej, skupić '.·iszystkich dotychczas rozproszonych pracowników i wytyczyć programy; miała to na celu Pierwsza Konferencja Etnografów, zorganizowana \Ii 1948 Li. Po raz pierwszy wysunięto postulat ustawienia pracy folklorystycznej na bazie naukowej. Niestety od postulatóv'! do zrealizowania ich było daleko. Nie było bo\>,;iem instytucji, ośrodka badawczego, który dawałby pewność, że praca naukowa będzie prowadzona w myśl wytycznych konferencji. Pierwsza konferencja, która szczegółowo zajęła się zagadnieniami folklorystycznymi, odbyła się w r. 1953 H. Konferencja ta wykazała, że trzeba dokonać rewizji tradycji Poliwki i Tillego w badaniach folklorystycznych i strzec się błędów formalno-komparatywistycznych metod charakterystycznych dla szkoły fińskiej. Wskazano na cenną spuściznę M. Gorkiego, na jego stosunek do folkloru i zwrócono uwagę na sukcesy folklorystyki radzieckiej. Opracowano więc drugoletni program wydawania prac z zakresu folkloru narodów 7.wiązku Radzieckiego. W tym też czasie opublikowano dzieło Kołpakowej o rosyjskim folklorze, rozprawę Gipiusa i Czic'zerowa. Wydano również pracę Vrabecowej i Stanowskiego o rosyjskiej ludowej twórczości. Głównym niedostatkiem tej pracy jest fakt zbyt pobieżnego opracowania problemów i nie oparcia pracy na konkretnym materiale '. W oficjalnym czasopiśmiennictwie cały ten ruch szedł jednak bez echa. "Narodopisny vestnik ceskoslovensky" przynosi w dalszym ciągu studia w duchu tradycji poliwkowskiej~, również "Cesky lid" (wznowiony po wojnie przez prof. Chotka i Cernyego) kontynuuje starą tradycję 9. Nowe tematy natomiast podejmują czasopi~ma "Lidova tvohvost" (zał. w 1950 r. lO), oraz "Radostna zeme" (od 1951 r.11), na których ujemnie odbija się małe doś'.viadczenie, oraz chwiejność metodologiczna. Materiały z t")j konferencji opublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid". Sprawozdanie pióra E. Vrabcowej wraz z rezolucją z tej konferencji o,)ublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid", 40: 1953, s. 93-101. Patrz też ..Lud". XLI s. 930. 7 "Narodopisny Vestnik Ceskos10venskY". Revue d'ethnographie Tschechoslave, Zał. J. Polivka, wyd. Narodopisna Spolecnost Ceskoslovanska \. Praze. Red. J. Horak, K. Chotek, D. Stranska. R "Cesky Lid", dwumiesięcznik, zał. 1891. Red. O. Skalnikova. Wyd. C::echosłowacka Akademia Nauk w Pradze. Porównaj recenzję "Lud", XLI cz. 2 5. 914-930. " "Lidova Tvoi'ivost", Czasopismo dla teatralnych, śpiewaczych, muzycznych. tanecznych zespołów twórczości ludowej. Red. J. Benes. Wyd. l..'st!'edi Lidove Tvofivosti v Praze. lO "Radostna zeme", Kwartalnik dla badań ludu, red. D. Sajtar, wyd. Instytut Śląski w Opawie. ,i 6 Należy jednak stwierdzić, że działalność tych czasopism jest poważnym krokiem naprzód, ponieważ zrywają z tradycyjnym pojmowaniem folklorystyki, wskazują na wielkie wartości artystyczne i moralne, jakie zawarte są w twórczości ludu. Z całą tą ożywioną działalnością wiążą się zagadnienia z dziedziny naukowo-organizacyjnej, mianowicie układanie nowego programu nauczania na wyższych uczelniach, organizacja wydawnictw i periodyków, pracy muzeologicznej i dokumentacyjnej oraz budowanie nowych ośrodków naukowych. W rezultacie tych usiłowań wyszkolono kilkudziesięciu folklorystów, absolwentów seminarium etnograficznego uniwersytetu im. Karola w Pradze oraz im. Masaryka w Brnie, którzy skierowani zostali na najbardziej potrzebne odcinki pracy. Największe jednak znaczenie dla dalszego rozwoju pracy folklorystycznej miało założenie nowego ośrodka naukowego - Gabinetu Pieśni Ludowej w ramach Czechosłowackiej Akademii Nauk (Gabinet ten połączono później z Gabinetem Etnografii w Zakład etnografii i folklorystyki CAN). Przeprowadzono również reorganizację wydawnictw i periodyków. Obok zreorganizowanego "Narodopisneho vestniku ceskoslovenskeho" pod redakcją .T. Horaka, K. Chotka i D. Strańskiej, zmienia się również skład redakcyjny "Ceskeho lidu", którego redakcję obejmuje od 1950 r. Olga Skalnikowa wraz z zespołem młodych pracowników. Od 1953 r. wychodzi oficjalny organ Akademii "Ceskosłovenska Etnografie", której redaktorem naczelnym został O. Nahodil. W ten sposób cały ruch publicystyczny skoncentrowano w wymienionych organach. Obok wspomnianych periodyków głównych istnieją czasopisma regionalne, jak np. "Nase Valasśko", "Dolina Urgatina". Następna konferencja folklorystów czechosłowackich odbyła się w 1954r., udział w niej wziął również wybitny uczony radziecki prof. Cziczerow, który swoimi wystąpieniami przyczynił się do zapoczątkowania szerokiej dyskusji o podstawowych zasadach pracy folklorystycznej. W przeciwieństwie do pierwszej konferencji, która miała charakter programowy, druga nosiła cechy konferencji roboczej. Doszło do niektórych ważnych posunięć, których realizacjQ oznaczała skupienie kadry młodych etnografów wokół ogólnej problematyki folkloru. Na konferencji wysunięto postulat kolektywnego opracowania podstawowego podręcznika teorii folklorystyki. Udowodniono, że cenny wkład w badania wnieśli pracownicy terenowi, którzy nowoczesnymi metodami rozpoczęli badania folkloru, biorąc pod uwagę wszystkie czynniki składające się na dane zjawisko kulturowe. Konferencja podkreśliła wielkie znaczenie, jakie mają badania nad podaniami ze strony historyczno-dokumentarnej i folklorystycznej, a zwłaszcza zwróciła uwagę na wartości estetyczne. Wytyczyła także zasadniczy kierunek pracy na poszcz;ególnych odcinkach sekcji etnografii, Zakładu etnografii i folklorystyki CAN, wskazała na potrzebę przejścia od zbierania materialu do naukowych edycji pieśni ludowej, oraz syntetycznych uogól- �272 273 men. Domagano się m. in. definitywnego opracowania tematycznie ugrupowanych przysłów czeskich, które zgromadzono w ilości około 30.000 we wspomnianym Zakładzie. Podkreślono także, że należy przyjrzeć się bliżej postępowym tradycjom (·.zp~kiej folklorystyki, głównie kierunkowi reprezentowanemu przez B. Vac,vka, zwrócić uwagę na metody, które stosuje Z. Nejedly przy analizie pieśni ludowych i starych podań czeskich. Z wniosków konferencji wypłynęła aktualna potrzeba opracowania i wydaw'ania poszczególnych materiałów i znalezienia właściwej formy krytycznej, naukowej edycji. W związku z tym trzeba zwrócić uwagę na nowe 'vvzorcowe wydanie dzieła B. V ci c l a w k a i R. S m e t a n y "Ceska pisen. ziidovela" i na edycję pieśni z regionu Valassko-Kloboucko. Pracą tą kierował Kare] Fetter\. Konfer:'Dcja wskazala na konieczność zajęcia się robotniczym, zwłaszcza górniczym folklorem, a specjalna ekpedycja przeprowadziła badania w zag~ębiu klade\1skim (ośrodek górniczy w północnych Czechach). W 1955 r. odbyła się narada folklorystów czechosłowackich, której przedmiotem były przeważnie tematy dotyczące niektórych podstawowych zagadnień folklorystyki. Wygłoszone zostały ciekawe referaty (opublikowano je IJrz0ważnie w czasopismach "Cesky lid" i "Ceskoslovenska· etnografie") ~ istocie ludowej twórczości ustnej, o jej funkcji społecznej i stosunku do literatury. Narada przyczyniła się w wielkim stopniu do pogłębienia pracy zbieraczy, wytyczając główne zasady metodyczne i dając jednocześnie program zorganizowanej pracy w terenie. Podstawą stały się teoretyczne sformułowania zasadniczych gatunków ustnej twórczości ludowej, mianowicie pieśni, ludowej prozy, zagadek, przysłów, prognostyk, magicznych form (jak zamawianie, odczynianie), ludowego teatru. Omówiono również specyficzny gatunek twórczości - folklor dziecIęcy. Jak kształtowała się sytuacja w folklorystyce na Słowaczyżnie? Wiele z omówionych uwag dotyczy również Słowacji, dlatego zwrócimy tylko uwagę na konkretne osiągnięcia oraz na prace, które są w przygotowaniu. Po znakomitej "generacji szturowskiej" z minionego wieku została w Macierzy Słowackiej olbrzymia ilość zapisów ustnej twórczości ludowej. Są to tzw. za uavniky. Z tego materiału częścio\vo korzystał P. D o b s i n s k y, jak również J. P o l i w k a do pracy pL Supis slovenskych rozprclvok (spis gadek słowackich - 5 tomów). Obecnie cały ten olbrzymi materiał rewiduje się. analizuje i wkrótce rozpocznie się kompletne wydanie tego dzieła. Zastużony w folklorystyce słowackiej F. WolI m a n profesor uniwer·sytetu im. Komenskiego w Bratyslawie w latach 1927 do 1938 zorganizował \V okresie swej działalności na Słowacji wielki spis literatury ludowe; z całego obszaru. W wyniku tej akcji otrzymano ponad 2000 zapisów przedstawiających wielką wartość naukową. Ich znaczenie polega na tym, że objaśniają nam one stan ustnej twórczości ludowej w 30 latach XX w., dając nam możność analizowania ewolucji, przez jaką przechodziły od czasów "generacji szturowskiej". Materiał ten na nowo przewartościowuj2 się i segreguje. Zakład etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk oddał właśnie do druku dwa obszerne tomy rozprci vok (gadek). Także Karoł P l i c k a, ,:;;eski UCZO:ly, pracownik Macierzy Słowackiej, posiada bogaty material rozrmivok ze s\voich własnych badań terenowych. Materiał ten opublikowany wstanie \v roku przyszłym pod ciekawą nazwą Tysiąc i jedna gadka. Z inicjatywy Słowackiej Akademii Nauk systematycznie dokonywano Zbioru tradycji Janosikowej; zbierano materiał zaczerpnięty z literatury, następnie Zakład Etnografii SAN zorganizował badania w terenie. Cały ten materialopublikowany został w pracy R. !vIe l i c h e r c i k a pL Tradycja Janosiko1.ra na Slo1.lJacjL Równocześnie zbierano materiał z folkloru zbó jnickiego. Oprócz badań nad litera turą ludową prowadzi się tu badania nad zagadnieniem widowisk, zabaw ludowych i zabaw dziecięcych. Osobnym działem są słowackie pieśni ludowe. Prace nad zbieraniem tych pieśni zapoczątkowali S a f a r· i k i KolI a 1', kontynuowała ją zaś "generacja szturowska", Z nowszych prac zasługuje na uwagę bogaty zbiór A. H a l a s z a, który liczy ponad 20.000 zapisów pieśni. Przy Słowackiej Akademii Nauk jest zorganizowany Zakład Muzykologii. Tu należy również zakład folkloru muzycznego, który nie jest przyłączony do Gabinetu Etnograficznego. Zakład folkloru muzycznego opracowuje zebrany materiał i prowadzi własne systematyczne zbieranie w terenie, posługując się najnowocześniejszymi metodami, doskonałym sprzętem technicznym magnetofonami, patefonami itp. Dotychczas opublikowano dwa obszerne tomy słowackich pieśni ludowych, trzeci tom znajduje się właśnie w druku. W podobny sposób organizuje wspomniany zakład badania nad tańcami ludowymi i muzyką. Do tej pory wydano jeden tom ludowych tańców słowackich. Karol Plicka przygotowuje książkę słowackich pieśni ludowych zebranych z własnych badań terenowych. Oprócz tego Słowackie Radio i Słowacki Dom Twórczości Ludowej zbierają pieśni dla swoich własnych potrzeb, j j. dla zespołów twórczości ludowej, domów świetlicowych i kultury. Tak przedstawia się w zwięzłym zarysie stan folklorystyki czechosło\vackiej po wojnie. Dodać należy, że wielkim osiągnięciem tego okresu jest nieustannie zacieśniajc1ca się współpraca folklorystów czeskich i słowackich, co znajduje swój wyraz na wspólnych konferencjach i naradach, ::ak również we wspólnym opracowaniu nieldórych ważnych zagadnień. :a ..Lud", t. XLIV. �274 275 Zrobiono już pierwsze kroki w celu nawiązania kontaktów z pracownikami naukowymi zaprzyjaźnionych państw. Istnieją już nieliczne wprawdzie ale intensywne kontakty ze Związkiem Radzieckim i Niemiecką Republiką Demokratycz.ną, nawiązano również wymianę publikacji i oświadczeń z folklorystami z Polski, Bulgarii, Węgier, Rumunii, Jugosławii, Albanii oraz postępowymi naukowcami na Zachodzie. Można jednak powiedzieć, że nie potrafiliśmy wykorzystać tutaj wszystkich możliwości prawdziwej współpracy, szczerej wymiany doświadczeń i owocnej polemiki. Praca folklorystyczna w Czechach i Słowacji ma za sobą duży dorobek naukowy, niemniej jednak przed folklorystami stoi jeszcze ogrom zadań, których pokonanie pchnie poważnie naprzód naszą folklorystykę. Jifi Damborsky BANICKA DEDINA 2AKAROWCE. P r ace Na r od n op isneh o a d e m i e V i e d, I, Bratislava 19.16. Wyd. Vied. 4'1, ss. 665, ilu str. 273. U s t a v u S l o v e n s k e JAk SJovenska Akademia W 1956 r. Słowacka Akademia Nauk rozpoczęła wydawanie nowej serii etnograficznej. noszącej tytuł Prace Narodnopisneho Dsta'lu Słovenskej Akademie Vied. Pierwszy tom tej nowej serii stanowi monografia osady 2akarowce na Spiszu znanej ze starych kopałń rudy żelaza. Wybór Żakarowiec na przedmiot szeroko pomyślanego studium etnograficznego nie był przypadktlwy. Jest to osada, jak można wnioskować z ,óżnych Clwag rozsianych w pracy, pod wielu względami reliktowa, bogatsza w starsze formy kulturowe od innych, podobnych osad na Słowacji. Ale reliktowy charakter faktów etnograficznych w Żakarowcach nie był jedynym i wyłącznym powodem skierowania na nie uwagi przez Słowacką Akademię. Zakarowce są starą osadą, w której co najmniej od XVIIIw. współistnieją dwa systemy gospodarcze i odpowiadające im typy kultury, oparte o podzia] pracy według płci: wiejski-reprezentowany przez kobiety, i robotniczy, górniczy - którego przedstawicielami są mężczyżni. Niekorzystne warunki przyrodzone terenu nie zezwalające na większy rozwój gospodarki rolniczo-hodowlanej, jak również duże uzależnienie od feudałnego, a póżniej kapitalistycznego właściciela kopalń i hut, oraz związane z tym trudne warunki egzystencji wyczerpujące siły ludności Żakarowiec w kopalniach, a siły kobiecej części tej ludności w polu i gospodarstwie domowym, nie poz\voliły na żywsze przeniknięcie się wzajemne tych dwu różnych systemów, na dokonanie dalej idącego sprzężenia, jakie obserwujemy w wielu innych osadach robotniczo-rolnych Słowacji i Europy, gdzie praca w polu jest wydatnie posiłkowana przez mężczyznę· Mając do dyspozycji tak bardzo interesujący przykład podziału pracy pomiędzy mężczyznę i kobietę, podziału, który męską połowę ludności Zakarowiec z"viązał z losem typowym dla klasy robotniczej, zaś kobiecą porowę tej ludności z dolą chłopską, pokusili się etnografowie słowaccy o próbę wyjaśnienia przy pomocy materiału etnograficznego historii i mechaniki powstawania klasy robotniczej. Miała się ta próba różnić od innych właśnie przywolaniem na pamięć faktu, że robotnik wychodzi z klasy chłopskiej, oraz różnymi tego faktu konsekwencjami, przede wszystkim zaś traktowaniem cech chłopskich i robotniczych kultury ludowej Zakarowiec jako całości i ustawicznym wiązaniem tych cech z okolicznościami i warunkami, w jakich wzięły swój początek i wzrosły. Jest to więc pierwsza w etnografii słowackiej (i nie tylko słowackiej) większa praca o kulturze klasy robotniczej. Z tego powodu zasługuje na szczególnie baczną uwagę polskiego czytelnika. Rozpoczyna je: rozdział o stosunkach społecznych i rodzinnych, po którym następują rozdziały poświęcone pracy na roli, w kopalni, budownictwu, pożywieniu, odzieży, zwyczajom, obrzędom i medycynie ludowej, literaturze i muzyce. Ostatnim rozdziałem pracy jest obraz Zakarowiec w przeszłości, oparty o źródła pisane. Stosunki społeczne i rodzinne omawia Bożena F i ł o v a. Wykorzystując dane żródtowe (zamieszczone w obrazie Zakarowiec w przeszłości, na które się często pm,vołuje), rozpoczyna przegląd zagadnienia od początków istnienia osady, tj. od XI wieku, i wykazuje kilka momentów mających dla tych stosunków bardzo istotne znaczenie. Pierwszy taki moment przypada na początki rozwoju kapitalizmu. Jest nim dokonanie podziału pracy między mężczyznę i kobietę, zmieniającego układ feudalny, w którym zarówno praca na roli jak i w kopalni feudała, czy też w dzierżawionej kopalni odkrywkowej dokonywana była wspólnymi silami mężczyzny i kobiety, oraz związane z tym podziałem wyraźniejsze zarysowanie się klasy bezrolnych, stanowiącej zaczątki proletariatu. Konieczność pozostawienia rolnictwa wyłącznie lub prawie wyłącznie w rękach kobiet zmniejsza i tak już niską jego dochodowość i prowadzi do upadku tzw. wiełkiej r.odziny. Drugi moment zwrotny przypada na pełnię rozwoju stosunków kapitalistycznych. Jest nim wykształcenie się proletariatu, klasy ludzi, którzy w okresach bezrobocia emigrują nie chcąc parać się - jak to czynił półproletariat - prymitywną obróbką ziemi. Trzecim z kolei momentem, który mocno zaważył ria układzie stosunków zwłaszcza rodzinnych, był długotrwały kryzys przypadający na czasy tzw. republiki przedmonachijskiej. Przywrócił on część dawnego znaczenia rolnictwu, jako jednemu ze żródeł utrzymania, co znów z kolei wpłynęło na podniesienie roli kobiety w rodzinie do skali rzadko już spotykanej na Słowacji. �277 276 Momentem czwartym były przeobrażenia polityczne i społeczne dokonane w okresie powojennym. Rozdział o uprawie roli i hodowli zwierząt, pióra Jana P o d o l ak" ukazuje rozmiary zahamowania w rozwoju technicznym, spowodowanegc ograniczeniem tych dziedzin gospodarki do roli zajęć pobocznych, w dodatku - jeżeli chodzi o rolnictwo - pozostawionych niemal całkowicie siłom kobiecym. W rolnictwie zadecydowalo ono o zachowaniu się starych technik i narzędzi, m.in. dawnych sposobów karczunku, uprawy ziemi przy pomocy ludzkiej sily pociągowej, radła, drewnianych wideł, cepów i włók" do transportu narzędzi rolniczych, oraz o przetrwaniu zbiorowych form pracy i podziału zbiorów; w zakresie hodowli zwierząt sprzyjało one przeniesieniu wielu cech specyficznych dla gospodarki hodowlanej także na pasterstwo górskie. Z rozdziału poświęconego zajęciu podstawowemu, górnictwu, napisanego pj"zez ,Jarmilę P a t k o v 'l, dowiadujemy się, że do końca XIX w. miało ono charakter typowy dla kopalnictwa odkrywkowego, ustalony jeszcze w okresie feudalnym, a wyrażający się m.in. w stosowaniu znanych jeszcze w fe udaliżmie metod pracy (praca pod ziemią w pojedynkę, rozbrajanie skał przy pomocy ognia, wiercenie ręczne, rozsadzanie prochem strzelniczym, ręczne wietrzenie itp.) i że dopiero wiek XX dokonał tu koniecznych przeobrażeń. Z dalszych informacji autorki widać, jak postępował proces przekształcania żakarowieckiego górnika z dzierżawcy sprzedającego urobek właścicielom hut, a później poddanego pańszczyźnianego w robotnika nowoczesnego, pracującego za wynagrodzeniem. dziennym, i jak dąźność przedsiębiorców do zwiększenia zysków własnych odbijała się zarówno na doli materialnej, jak teź na sytuacji społecznej (kara cielesna) i poziomie umysłowym (przesądy) eksploatowanego robotnika. Doskonałe pod wielu względami opracowanie zagadnienia budownictwa, pióra Jana M jar t a n a, odkrywa poszczególne etapy rozwoju osady i domostwa. Dowiadujemy się tu, źe stałe i przenośne szałasy, używane do dziś przez pasterzy, stanowiły w początkach normalne budowle mieszkalne ludności instalującej się tu w charakterze drwali, węglarzy i rolników. W osadnictwie stałym ustąpiły one najpierw na rzecz ziemianek i półziemianek, jednownętrznych, budowanych początkowo z drzewa, a następnie ;'. kamienia, później na rzecz domów naziemnych, początkowo również jednownętrznych, których ewolucja przyniosła dzisiejszy dom trójw:1ętrzny. Ten dom trójwnętrzny składa się z izby, kuchni i komory, względnie pon,ieszczenia dla bydła. Kuchnia powstała tu z tzw. prikletu, tj. sieni, przez wyprowadzenie z izby ogniska i pieca piekarskiego; w niektórych zagrodach zatrzymała ona jeszcze swoją pierwotną funkcję. Dowiadujemy się tu równieź o zachowanych do dziś w budownict\vi(· mieszkalnym i gospodarczym śladach tzw. wielkiej rodziny. Są nimi dom\' bl.lżniacze, to znaczy budynki a wspólnym dachu, ale należelce do różnych rodzin, wy\vodzące się bezpośrednio z domów wielkorodzinnych, dzielonych w okresie kurczenia się liczebności rodzin na połowę, wzdłuż długości. Są nimi także, w jeszcze czystszej formie, duże stare budynki gospodarcze: szopy i stodoły nie podzielone, ale użytkowane wspólnie, podobnie jak domy c liżniacze. Dalsze części rozdziału o budownictwie są poświęcone reszcie tradycyj:-,ych budynków gospodarczych, nowszym budynkom mieszkalnym o wyraźnie zaznaczających się wpływach miejskich, zagadnieniom budulca, wreszcie zwyczajowi barwnego malowania domów, wywodzącego się tu wprost z konieczności stosowania barwy ochronnej (przed działaniem pyłu i dymu). Zagadnienie pożywienia opracował Michal M ark u s. Przedstawił on tradycyjne i nowsze składniki pożywienia na tle ich geograficznego i produkcyjno-kulturalnego uwarunkowania oraz zanalizował jadłospis różnych grup robotniczych. Spośród ciekawszych stwierdzeń autora można wymienić to, że w sposobie przygotowania potraw daje się dostrzec mniej dawnych nawiązań niż w samych składnikach pożywienia, których część można odnieść śmiało do czasów prasłowiańskich (braje). Interesująca jest również informacja o pieczeniu chleba między kamieniami, znanym z terenu Bałkanów. Rozważania o pożywieniu uzupełniają opisy pomieszczeń i sprzętu służącego do przechowywania produktów oraz opisy naczyń. Omówienie odzieży, dokonane przez znaną już polskiemu czytelnikowi Sonę K o v a c e v i c o v 'l, zamyka część pracy poświęconą kulturze materialnej Zakarowiec. Dane dotyczące składu odzieży, rozważania formalne i genetyczno- historyczne uzupełnia autorka szeregiem stwierdzeń ogólnych, z których kilka zasługuje na wymienienie. Przede wszystkim więc zwraca ona uwagę na przetrwanie wielu dawniejszych elementów i form odzieży: lnianych spodni, krótkich sukman, długich butów, długiej koszuli, a u kobiet także wielkich chust i kombinacji dwu fartuchów zamiast spódnicy. wiążąc je z hamującym wpływem całokształtu warunków społeczno-gospodarczych, zwłaszcza zaś z zacofaniem gospodarki rolnej. Podkreśla również dużą zależność odzieży od zajęć, które upodabniają odzież męską do odzieży robotników w całej Słowacji, a odzież kobiecą utrzymują w ramach właściwych dla odzieży wszystkich inny~h chłopek w kraju. Wreszcie usiłuje ona dowieść istnienia zróżnicowania klasowego w odzieży, mającego się uwidaczniać nie tylko na zewnątrz, w zestawieniu z odzieżą okolicznych miast, ale także i wewnątrz, w obrębie osady. Serię prac poświęconych kulturze duchowej i społecznej rozpoczynają Z wyczaje i lecznictwo Emilli C a j a n k o v e j. Pod pojęciem zwyczajów mieści ona, zgodnie z nomenklaturą przyjętą na Słowacji, także i obrzędy. To tłumaczy, dlaczego nastąpiło połączenie zwyczajów z zagadnieniami medycyny ludowej w jednym rozdziale. Badania Cajankovej uwidaczniają wiejski charakter zwyczajów i obrzęnów, zupełnie naturalny na tle starych tradycji rolniczych i stosunkowo �278 279 młodych tradycji kultury robotniczej. Ten tradycyjny i obrzędów łączy je z panującymi w całej Słowacji nad lecznictwem określają je również jako rodzime, charakter zwyczajów wschodniej. Badania słowiańskie. Maria K o s o v a daje przegląd literatury ludowej, badanej przez nią pod kątem zajęć zarobkowych ludności: górnictwa i rolnictwa. Stwierdza ona, że literatura górnicza, obejmujqca wspomnienia z przeszłości osady i górnictwa, zagadnienia społeczne oraz rozmaite facecje, wykazuje tendencje rozwojowe, przeciwstawiające się jaskrawo tendencjom do zaniku literatury tradycyjnej, o charakterze demonologicznym, fantastycznym i nowelowym. Wyłączywszy z rozważań materiał pieśniowy (opracowany łącznie z muzycznym) ocenia cały zasób tej literatury jako stosunkowo ubogi i przypisuje to bezpośrednio ciężkim warunkom życia miej:,cowej ludności. Bogactwo i intensywność pieśni podnosi jednak SQńa B u r l a s, autorka pnlcy a muzyce ludowej. Analiza materiału pieśnio\\rego w!'kazuje na zdecydowaną przewagę - w przeciwieństwie do prozy - w!aśn;e pieśni trad~'cyjnej, chłopskiej. wśród której, podobnie jak w całej Slowacji, dominują wątki miłosne. Drugie z kolei miejsce zajmuje piei'ń pasterska. Pieśń górnicza natomiast stanowi ledwo fragment ogólnego skarbca pieśniarskiego. Zdaniem autorki jest to wynikiem dlugiej tradycji pieśni rolniczej i pasterskiej oraz faktu, że środowisko robotnicze nie nadaje się szczególnic; do rozwoju tego rodzaju twórczości. Do ważniejszych osiągnięć autorki należy również wykazanie poważnego odsetka starej pieśni słowackie), dochodzącego do 40010, co jest jeszcze bardziej interesujące, gdy się zważy. że nie zachował się tu już ani jeden .ludowy instrument muz:"czny. Pracę uzupełnia analiza i charakterystyka muzyczna pieśni. Całość dzieła zamyka spojrzenie na przeszlość Zakarowiec 7. pozvcji danych żródłowych, pióra Józefa M ark o v a. Gromadzi tu auto,' (io,;tępne mu wiadomości na temat całokształtu zagadnień objętych temc:terll pracy. szczególnie zaś na temat obu podstawowych zajęć: rolnictwa .i górnictWtl oraz na temat zagadnień społecznych zawodu górniczego. Praca ta, będąca zapewne głównym żródlem informacji dla autorów innych rozdziałów, p,zynosi materiał w części już czytelnikowi znany, w czę!;r.i jednak nowy. zwlaszcza na odcinku zagadnienia wolności osobistej górników. Wartość poszczególnych prac podnosi stracyjny, w dużej mierze barwny. znacz;1ie doskonały materiał ilu- Ta warloscio·,va pozycja etnograficzna za\viera jednak lIst~rkL których nie można pomin'łĆ całkowitym milczeniem. Uderzają one zwłaszcza czy telr!ika polskiego, który przeżył już popażdziernikową dyskusję i jej odbicie w nauce. Podkreślając z naciskiem, że przykład polski nie miał swojego odpowiednika w Republice Czechosłowackiej i że wobec tego nie można przykładać do stosunków polskich i słowackich jednakowej miary, zwłaszcza że praca, o której mowa. ukazała się już \\ roku zeszłym. nie możn" ,ł jednak rezygnować z wciągnięcia słowackich elnografów w dyskusję nad niektórymi zagadnieniami teoretycznymi. W omawianej pracy napotykamy na kilka wniosków ogólnych, dla których nie udaje się znaleźć dostatecznegc uzasadnienia w zinterpretowanym materiale faktycznym. Znamienną cechą wspólną tych wniosków jest ich całkowita zgodność ze schematem marksistowskiej pracy naukowej minionego okresu. I tak np. S. Kovacevicowa znajduje w Żakarowcach potwierdzenie faktu zróżnicO\va!1ia klasowego w odzieży i to - co nie ulega wątpliwości - nie tylko w zestawieniu ze strojem okolicznych miast. w dodatku przesyconych elementem niemieckim, lecz także w obrębie samej osady. Do wniosku tego ciochodzi autorka na podstawie następujących faklów. W drugiej połowir~ XIX w. - jak sądzi autorka, za przyczyml poslępującej specjalizacji pracydoszło do pewnego zróż.nicowania między odzieżą górników, wozaków i pasterzy. Zróżnicowanie to ujawniło się w nie jednakowym tych różnych grup stosurlku do odzieży lradycy jnej i nowszej, wzorowanej na mieście: na jbardziej postępowym u górników, a najbardziej Z2.chowawczym u pasterzy, którzy jednak w ostatnich dziesiątkach lat tak;~e upodobnili swoją odzież do noswn2i powszechnie. To właśnie uważa autorka za objaw zróżnicowania klasowego. Wydaje się jednak, że jest to wniosek idący zbyt daleko. Przede wszystkim zróżnicowanie, o którym mowa, nie mialo charakteru cechy stałej. Nastąpiło późno, długo po uformowaniu sIę żakarowieckiego proletariatu, i trwa]o krótko. Bylo więc zjawiskiem przejściowym. Czy tę przejsciowość można uważać ~~akonsekwencję dokonanego podzialu klasowego? Chyba nie. Po 'Nt.óre owo zróżnicOI,vanie nie miało zasadniczego charakteru. Sięgnęło ono płytko, tylko w dziedzinę tempa pl'Z",jmowania rzeczy nowych. Nie lJyło więc bardziej istolne od różnic, jakie zaznaczały się - na podstawie pewnych, niezbyt zresztą wielkich różnic majątkowych - w obrębie każdej innej osady o jednoklasowym, czysto rolniczym charakterze. Po trzecie autorka zdaje się na moment zapominać o kryterium podziału na klasy społeczne, a mianowicie kryterium stosunku do {,rodków produkcji. Wymienia ona trzy grupy zawodow~ które mają da wać dowody zróżnicowania klasowego \V odzieży: górników, wozaków i pasicrzy, i zakłada IV ten sposób milcząco, że przynależą one do różnych klas społecznych. Założenie to, słuszne w stosunku do górników i pasterzy, nie może być słuszne \V stosunku do wozaków, kt(,rz~: roweież wchodzą w rachubę w tym rozumowaniu, a klórzy nie mogli by,' i nie byli klasowo jednolici. Podobnie jak I':szęcizie, częsć z nich dysponowała własnymi środkami pracy, ale część pozostawała do t.vcll środków pracy w takim samym stosunku, jak górnik do narzędzl i urządzeń kopalnianych. Co jak co, ale nierównomierne tempo przyjmowania odzieży typu miejskiego przez wozaka nie będącE'go właścicielem wozu i konia, i przez gÓ;'nika, mające źródło nie tyle - jak przy- �280 281 pUszcza autorka - w specjaliza.cji pracy, ile \',' niezupełnie równych możliwokiach ekonomicznych, nie może być traktowane jako argument na rzecz jednej z zasadniczo słusznych, ale naduży',vanych tez nauki marksistowskiej. t€:rialu i metod etnografii, z drugiej - na wątpliwościach co do tak optymistycznie pojętej roli praktycznej llauk humanistycznych. . Do uwag ogólnych dało by się dorzucić jeszcze nieco uwag szczegoło\'vych, co jednak jest chyba rzeczą zb~dną. W pracy ta~ nasyconej .p~obl~matyką l materiałem nie moina bylo uniknąć drobniejszych potkl11ęc. N~e c potlmi~cla /:l'esztą chodzi. Praca jest imponująca, godna zamteresowallla ze stron y każdego etnografa, i zasługuje na :liekłamane uzname. A to chyba je~t dla ogólnej oceny pracy najbardziej miarodaj:1e. M. K os or a usiłuje znaleźć potwierdzenIe dla innych tez programowych, :1 mianowicie tezy o bezpośrednim zwic1zku zdolności egzy~tencyjnej i artystycznej wartości literatury ludow'ej z gospodarczymi warunkami życia ludności oraz związanych z tym tendencji rozwojowych t\'vórczości literackie j najmocniejsze j gospodarczo, przynajmniej obecnie, grupy górników. Nie wdając się w ocenę artystycznej wartości prozy górniczej (autorka ogranicza się, jak to już zostało powiedziane wyżej, do twórczości prozaicznej), trzeba stwierdzić, że tezy budzą poważne zastrzeżenia w świetle wiadomości, jakie przyniosiy dotychczasowe studia nad literaturą ludową. W {;wietle tego, co dotąd wiemy, tradycyjna twórczość literacka nie tylko nie pozostawała w stosunku wprost proporcjonalnym do stopnia zamożności, ale przeciwnie, najczęściej osiągała najlepsze rezultaty właśnie w najtrudniejszych warunkach, tam gdzie i stosunki społeczne i warunki bytowania kładły siĘ na barki ludności największym ciężarem, jakby one właśnie były najistotniejszym faktorem rozwoju tej twórczości. Do dziś, przynajmniej w Polsce (a nie ma podstaw do tego, aby sądzić, że na Słowacji sytuacja wygłąda odwrotnie), największy zasób zachowanych osiągnięć ludu w twórczości ustnej daje się stwierdzić w okolicach najsłabiej rozwiniętych gospodarczo. Z tego powodu nie brzmi przekonywująco także wniosek o jakoby manifestujących się tendencjach rozwojowych górniczej prozy. Materiał, który autorka przytacza, wniosku tego nie usprawiedliwia. Przeczą mu również wyniki badań S. Burlas. Autorka ta, rozpa trując materiał pieśniowy, dochodzi do całkowicie odmiennych wniosków. Według niej środowisko robotnicze ani nie ma odpowiednio dawnych tradycji pieśniarskich, ani też nie nadaje się szczególnie do rozwoju własnej pieśni. Trafność tego sądu daje się sprawdzić łatwo na przykładzie każdego środowiska robotniczego, chyba także i na Słowacji. Mając to na uwadze trudno przypuścić, aby rozwojem twórczości prozaicznej miały rządzić calkiem odmienne prawa. Sądy te i inne, których szczegółowe wyliczanie mijałoby się z celem, znajdują charakterystyczne uzupelnienie, a w pewnej mierze nawet i wyjaśnienie, we wstępie do pracy pióra B. F i l o v e j. Wstęp ten można by określić jako confessio fidei. Wyraża w nim autorka gorącą wiarę w możność wyjaśnienia przy pomocy materiału etnograficznego całokształtu rozwoju klasy robotniczej oraz przyjścia w ten sposób z pomocą przy likwidacji istniejących jeszcze różnic klasoviych .. Jest to pragnienie uzasadnione, niemniej nie pozbawione pew'nego ale. O\\'o ale zasadza się z jednej strony na niemożności wyczerpania zagadnienia tylko przy pomocy ma- Tadeusz OSTA TNIA PRACA A. KAVULJAKA Delimat O ORA WIE. Granica etnograficzna polsko-słowacka nie trzyma się, jak wiadomo: głównego grzbietu Beskidów, łecz przebiega na południe od niego, stąd t~z na Orawie południowe skłony Pilska i Babiej Góry, już w dorzeczu D~naJu leżące, obj~te są Z'Nartym wiel1cem polskich wiosek, ciągnącym SIę od Piekielnika przez Jabłonkę aż po Wesołe i Herduckę. Dzi~ki pracom prof, Władysława Semkowicza l wiemy, że wioski te powstały w drugiej połowie XVI i w początkach XVII w. na obszarze pusz<:z~ oddzielającej Polskę od Węgier. Kołonizację tej pogranicznej puszczy podJęh Thurzonowie jako panowie Zamków Orawskich nabytych od cesarza Ferdynanda l, w 1556 r. \V ten sposób puszcza ta drogą gospodarczej działałności stała si~ własnością W~gier a granica polityczna przesunęła się ze szkodą Folski na grzbiet Beskidu Zachodniego i linię głównego wododziału eurolJ2jskiego i na nim ostatecznie się utrwaliła. . Wioski górnoorawskie, o których mowa, były zakładane przez Thurzonow In pnlwie wołoskim a mieszkańcami ich od pierwocin była ludność polsk.a. rnasowo zbiegająca pod pana TU1'zę, z dóbr żywieckich, suskich, lanckoronskich, oświęcimskich i z dalszych terenów Małopolski i Śląska Cieszyńskiego. Do zbiegostwa zachęcały ulgi i wolnizny nadawane na przeciąg łat 16 przez zwierzchność Zamku Orawskiego. Powyższy zarys osadnictwa nie jest jakąś apriorystycznie wysnutą hipoleza, lecz oparty jest na niezwykle obfitym materiale dokumentacyjnym, opu'błikowanym przez prof. W. Semkowicza. Jest on zgodny także z wy.n~karni przedwojennych badań słowackiego historyka Andrzeja K a v u l) a- t, W. S e m k o w i c z, Kiedy i skąd przyszli Polacy na OTawę? "Ziet. 16: 1931, nr 8-10; t e n ż e, Rola Żywiecczyzn1l w osadnictwie Orawy, ,.Ziemia", 1936 nr 1; t e n ż e, Materiały do dziejów Górnej Orawy. Zakopane 1932, t. 1, cz. 1; jw., 1932. cz. 2, 1938. 1 mia", �283 282 k a, autora kilku cennych prac o Orawie, któremu prof. SemkowiCL: w przedmowie I cz.ęści Materiałow składał gorące podziękowanie za użyczenie szeregu tekstów pochodzących z jego odpisów. Semkowicz ponowił to podziękowa:1ie w II części Materiałów pisząc: "Nie byłbym nigdy wydawnictwo moje doprowadził do skutku, gdyby nie nadzwyczaj ochotna i wybitne:. pomoc, jakiej doznałem ze strony słowackich przyjaciół. którzy nie wąlpiqc w szczere i czysto naukowe moje intencje i zdając sobie sprawę, że wydawnictwo to, dotyczące pogr,micza Polski i Słowacji, służyć będzie nauce obu sąsiednich. tak bliskich sobie narodów, polskiego i słowackip.go, nie szczędzili czasu i trudu, aby dopomóc wydawcy". Podając następnie naz\viska trzech uczonych słowackich, l,tóny mu w tej pracy pomagaii, wymie:1ia prof. Semkowicz na pjerwsz~"m miejscu Andrzeja Kavulj:3ka, kl.0rego~my w Polsce zawsze cendi za .lego naukowy obiektywizm. Wszakże to 011, K a v u l jak w swej kSlcjic\:' pt. Hraci Q1"Cl.1.>t1, wydanej w 1927 r., a więc w kilka lat po gor<jczce plebis~'Ytowej na Spiszu i Orawie, miał odwagę przyznać. że Górna Ora wa zostałn skolonizowana przez Polaków i polski swój charakter zdołała do naszych czasów :zachować. w przeciwieństwie do Orawy Dojnej, słowackiej .. gdzie naplywowe elementy rusińskie. czeskie, niemieckie, madziarskie a w niemałej liczbie także polskie zostaly przez autochtonó"v zasymilowane: ..Przybysze ci, osadziwszy się między pierwotną ludności'ł Dolnej On~'.\-y. whrótce posJowaczyli się zupełnie, bez względu na to jakiejkolwiek byli narodowości. W przeciwienslwie do tego osadnicy polskiego pochoc1zć'nia, osiedli wszy się wzdłuż polskiej granicy w północnej Ora\',,·ie. nie poslowaczyii się, iecz zachowali swą narodowość oraz odrębność i przetrwali jako szcz~gólny odłam ludności orawskiej pod nazwą "górali". Pozostali oni zupełnie pod wpływami sąsiednie j Polski. Ich polskiego charakteru elnograficznego slowClcka Orawa nie zdołała zmienić, ani też zamek Orawski nie zdołal ich sobie tak podporządkować. aby' ich nie tylko na zewnątrz, ale i uczuciowo i duchowo wyrwać spod wpływu ich dawnej ojczyzny. Górale zresztą nie tyiko przez swój charakter narodowy, ale także dzięki położeniu geograficznemu swych nowych orawskich wiosek grawitowali ku Polsce" (Hrad Orava, s. 166). A 'więc zgodnie z wynikami badań prof. Semkowicza. Z tym większym zdziwieniem czytamy Histori·ch: li miestop;s Omvy A. K a v u l jak a wydany przez Slovenską Akademię Vied w Bratysławie w 1955 r. jako dzieło wydane pośmiertnie pod redakcją Piotra Ratkosa. Zwlaszcza część I, ogólna tego dziela. naświetlająca sprawę osadnictwa Górnej Orawy, wbrew dawnym pogl'łdom autorCl a co gOrszCl. wbrew oczywistym faktom, na które mamy dokumenty. musi budzić zdziwienie i nasu\\lać różne refleksje. W tej pierwszej części iVIiestopisu po prostu nie poznajemy Kavul,iaka, glosi on bO'Niem. że \'."ioski górnoorawskie, do dzisiaj jeszcze muwi?,ce po polsku, zosh:lły w XVI i XVII \\". skolonizowClne przez t, słowackich i 'Noloskich przybyszów z Dolnej Orawy a udział żywiołu polskiego w ich kolonizacji był ... znikomy. W części I. Miestopisu uderzają tak duże niekonsekwencje i taka dowolnosc w interpretacji źródeł archiwalnych, że mimo woli nasuwa się wątpliwość, c;ćy autorem tej części jest zmarły A. Kavuljak, którego tak ceniliśmy za lO, iż w pracach naukowych nIe dal się powodować żadnymi ubocznymi względami. Z przedmowy dra Ratkosa wynik8. że w pośmierlnym wydaniu Historickiego JHiestopis,t Oravy redakcja wprowadziła "mniejsze zmiany;;. Dr P.a1.koś nie pcdaje jednak jakiego rodzaju są te wprowadzane p!'zez niego zmiany. A szkoda, że tego nie podaje, bo może by się okazalo, że wcale nie :".; one tek rnale ... Czytamy \'.- ('7:. I. na s. 13 Miestopisu, że ludność p01ska \\T kolonizowaniu Dolnej dzisiaj bez sp omie słowackiej Orawy nie mogła braĆ' udzi8łu szczególnie w lalach. 14lri·-14·i'!, kiedy to Z,1mki Oraw"kie pozostaw",y w ręk8ch polskich panu\',: Scibora. lVjikolaja P.:-1Uckicgo i Fiotw Komorov.:skiego, ponie\'iaż w tym czasie nie powo1.ala n~1 Orawie 8.ni jr;d ncl wioska, Czy Jednak do istniejących już wo\vczas mI Dolm:.r ()rawie a 1akże na 1ipto"\7ie i \V -i'n:'Dc?'niskim slowClckich wiosek nie magiCl wtedy a mlwet znacznie vicześniej, bo \v wiekach XIII i XIV, n8pIynąć pewna ilo~ć~ polskiego ludu, który się póż;,]e.r zasymilowai z miejsco\\'<j ludnościg? Wszak ju.i. w dokumencie Boleslawa Wstydliwego z 1254 r. Z,'8jdt!jemy 'vzmiankę o opuszczeniu żrebu w Bolechov:icach pod Krako'vem przez wie~niak8, który zbiegł za gra:1icę ... (...colono ... terras el:i,eros fllgienle), według wszelkiego prawclopodol)ieństwa na Węgry, gdzie cia kraj6v.: WYludnionych po najeździe tatarskim król Bela IV ści,'~;al o'adnik·,)", skad :::ię oa:o. Pomagali mu w t.ej al':;.)i cy.>tersi osadzeni z. pocz'itkl("lT! XIII Vi. W Bardiowie, wśród których wielu było zakonnik6w z klasztoru W Koprzywnicy, pomagali mu także na"i Boźo<?robcy (Cntcij'eri) z Miechov·". obdarowani jeszcze w 1212 r. przez Andrzeja II w Szaryskim ziemie, ciągnCjcą si(c? od Zimnej Wody (Frigic.!us Yom) i ChmielowCl (Komlos) po Gabottów i aż po Top!ę. Behl IV przywilejem z dnia 1 II 12'014r. to naclanie Miechowitom r;otwierdził a ci ści,!gali vv tE' sHony osadników.zapewne z "'.\'li<:chowa, Sieradza i Sandomierza, co mogio t.eż mie6 wpływ na gwary \\·sc!lodnic:slo\vackie. w których zdaniem po\n1żnych dialektologów przebija pol~ka IJodstawa językowa. Znany jest t.akle dokument Beli IV. wyd8ny \V 12J;) r., gdzie mowa jest nie tylko o dwell(? handlowej wiodącej z Polski na Lir,lów przez komorę celną w Twardoszynie, ale nadto o ściąganiu osadników z Polski: "dozwalamy, jeśli klokolwiek z naszych poddanych pr7..v'.\!·,'cl;oie ',obie z Polski albo z innych ziem poddanego (jobofjiones) 8lbo sied1nka (secUerumJ, aby a:li on od siedlakCl, sni. ::l':,$0;) poddany nie rnusia: służyć' ncim lub S\VenlU ż.upano\vi ;'Ini daniny (cic1.·":m) płacić'·. A. Kavul.~ak POd8jąC tf(~ŚĆ tl"go dokumentu na s. 68 s\\"e~ pn1C.\· Hro({ Ora ,'(1 wysnuwcl1 t8m n8stępuj:-jcą konkluzję: �284 "Polska granica była oh"arta dla ludzkiego materiału lonizowania tych okresów" (tj. Liptowa i Orawy). czytamy coś wręcz vrzeciwnego ... potrzebnego do skoLecz w 1VIiestop'is·ie Co się zaś tyczy Górnej Orawy, położonej na północ od granicznego niegdyś pasma Magury Orawskiej, to była ona w XIII w. jeszcze krainą bezludną, chociaż niektóre jej doliny i potoki miały już swoje nazwy i to nazwy polskie. Tak np. nadanie Bolesława Wstydliwego z 1237 r. \\'ymienia na Orawie Piekielnik, Rabczycę, Górę (Babią Górę?), gdzie w tamtejszych lasach cystersi z Ludzimierza mieli prawo zakładać osady (por.: Hrad Orava, s. 49). Jak wiadomo, cystersi nie wyzyskali tej możli,\'ości, ażeby objąć Górną Orawę akcją kolonizacyjną, wycofali się nawet z Podhala, przenosząc się ok. 1243 r. do Szczyrzyca. Że jednak Górna Orawa jeszcze w czasach Kazimierza Wielkiego uważana była za własność Polski, o tym świadczy wzmianka w statucie tego króla, wydanym w 1368 r. o ustanowieniu strażnika celnego w Jabłonce. (W. S e m k o w i c z: Materia/y do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Cz. 1, s. 2-4). J-asną jest rzeczą, że gdyby te okolice nie należały do Polski, nie mógłby tam osiąść celnik polski. .. Tym też zapewne należy tłumaczyć, że Plathowcy z Czymhowy, uzyskawszy od cesarza Alberta w 1438 r. nadanie zezwalające im prowadzić akcję osadniczą w ich majątku między Trzcianą (Trstena) a granicami Polski, przez wiek cały nie ważyli się przekroczyć działu między Orawicą a Czarną Orawą uważając widocznie, że dorzecze tej ostatniej należy już do Polski. Granice te przekroczył dopiero Franciszek Thurzo w drugiej połowie XVI w., gdy stał się panem Zamku Orawskiego w 1556 r. Dla zabezpieczenia drogi handlowej biegnącej przez puścizny orawskie z Twardoszyna do Krakowa, do którego szły transporty jego miedzi z bańskich miast Słowacji, Franciszek Thurzo począł zakładać na Górnej Orawie szereg osad na prawie wołoskim, gwarantując napływającym do nich osadnikom zwolnienie od wszełkich ciężarów na okres lat 16. Wtedy dopiero Płathowcy widząc, że Polska zainteresowana w utrzymaniu stosunków handłowych z Węgrami nie protestuje przeciw tej akcji kolonizacyjnej podjętej w pogranicznej puszczy przez możnego Thurzona, poczęli - po niewczasie - wnosić na niego i na jego następców zażalenia, że akcja ta jest bezprawiem, bo pro'\-'adzi się ją na terytorium, które jest od 1438 r. własnością ... rodziny Plathych. Na dowód tego, że Polacy nie mogli w XV w. napływać na Orawę. przytacza autor Miestopisu ustawę sejmu węgierskiego z roku 1486, nakazującą "ażeby żaden z obywateli królestwa węgierskiego nie odważył się Polakom zapisać, zastawić, puścić w dzierżawę, darować albo innym sposobem przekazać zamki, warownie, wsie, miasta, majątki ziemskie albo inne nieruchomości". Nie trzeba chyba być historykiem, ażeby już z samego 285 brzmienia tej ustawy zrozumieć, że nie była ona wymierzona przeciw polskim wieśniakom ni przeciw pasterzom zwanym wołochami, którzy z polskiej na węgierską stronę przechodzili. lecz tylko i wyłącznie przeciw polskim możnowładcom. Żywą bowiem była jeszcze na dworze węgierskim p-,mięć Piotra Komorowskiego dzierżącego Liptów i Orawę, który nie tak ("lWDO, bo \'1 roku 1471 wspomagał Kazimierza Jagiellończyka podczas jego \\'yp',Wiy po koronę węgierską. Wyprawa się nie powiodła, królem węgierskim został Maciej Korwin a Komorowski, utraciwszy Liptów i Orawę. \\ Żywcu życia dokonał. Maciej Korwin potwierdził przywileje walachom już dawniej osiadłym na Dolnej Ora\vie w iVIiędzybrodziu Kniazi i Wałaskiej Dubowej a ustanowiony przez niego kasztelan Zamku Orawskiego Michał Horwat Kisevic ściągnął do Liptowa i na Dolną Orawę .,z równin sarmackich" nowe gromady wołochów, z\vanych w dokumentach także Rusinami albo "kozakarni". Do obowiązków ich należało m. in. pilnowanie dróg przechodzących przez Orawę. W sto lat później napisze Katarzyna Zrińska cesarzowi, że mieli oni także bronić granic węgierskich przeciwko Polakom. W polowie XVI w. powstało kilka nowych wsi wołoskich na Dolnej Orawie, np. Zazriwa, Pucow, Podbiel, Pribis, Chlebnice, Biały Potok, l) których w Miestopisie jest mowa, że zostały założone na prawie wołoskim, vIe że ludność miały słowacką (s. 14). Według nas mogła to być ludność słowacka tylko w tym wypadku. jeśli przybyła nie z Polski, lecz z Dolnej Orawy. Ściślej mówiąc, byłaby to ludność nie tylko rdzen::tie słowacka ale i posłowaczona ludność wałaska przedstawiająca w okresie zakładania Międzybrodzia i Wałaskiej Dubowej mieszaninę rumuńsko-rusko-polską. Jeśli natomiast ludność Zazriwej, Pucawa, Podbiela i innych nowych wsi wołoskich, o których w tej chwili mowa, przybyła nie z terenów słowackich, lecz z Polski, jak to głosi na s. 14 Miestopis, to trudno się zgodzić z tezą, że była to ludność słowacka. 1VIiestopis wyraźnie powiada: "Wałasi przyszli z językowego obszaru rumuńskoukraińskiego i z wyznaniowego obszaru religii prawosławnej i katolickiej ze słowiańską liturgią". Kierowały Rimi rzekomo pobudki antagonistyczne w stosunku do polskich feudałów i stąd mieli oni być na Orawie "najlepszymi obrońcami granic przeciw Polsce" (s. 14), co wydaje nam się - pomijając inne niekonsekwencje zupełnie bezpodstawnym twierdzeniem, bo przecież węgierscy feudałowie władający Orawą, Liptowem czy Trenczynem, bez względu na to czy byli oni Niemcami, Węgrami, Czechami. Slowakami czy Polakami, również różnili się chyba mową i wyznaniem od przybywających z Polski Wołochów. Stosunkowo duży odsetek Dnwisk i imion rusińskich w tych wołoskich WSiach dolnoorawskich, jaki możemy stwierdzi i: w urbarzach XVII w .. przemawia za znaczną domieszką elementu ruskiego. Również zaobserwowany przez prof. Jana Czekc.nowskiego zwyczaj koncentrowania u katolików �F-------------r~ 286 słowackich na Dojnej Orawie obrazów ś"iętych w górnym rogu izby, należy chyba tłumaczyć jako przejaw przetrwania tradycji przeniesionej w te strony przez prawos:awnych wolochów a nie tradycji bizantyjskiej zaszczepionej przez dziaJalność apostolską św. Metodego, jak to przyjmuje prof. Czekanowski '. Ale pr7.e.idżln)' teraz do Górnej Ora\vy, najpóżniej zaludnionej, gdzie dzisiaj jeszcze mimo cofania się ku północy granicy językowej po1sko-słow8ckiej. ludność 24 \viosek na południowym skłonie Pilska i Babiej Góry mówi po poJsku a jej nazwiska świadczą również a jej poh:kim pochodzeniu. Potwierdzenie tego faktu znajdujemy w całym szeregu kapitalnych dokumentów opubiikow8nych przez prof. W. Semkowicza:l. A. Kavuljcik znaj'lc to dokumenty przyznawał, że wioski górnoorawskie zalożone i skolonizowane zostały przez ludność polską zbiegającą w XVI i w początkach XVII w. do tego pogranicznego kraju, który z czasem stał się własności,! Thurzonów. (por. H i'ad Orawa, s. 128, 166-167). Tym bardziej więc zadziwiać muszą tezy zamiesz,::zone na s. 14-17 oraz na s. 32·-35 MiesLopisu głosz'1ce wbrew oczywistyl'l laktom, że naz\.viska ludności w tych "góralskich" wioskach mieszka,ió.cej są słowackie i że - jak głosi Miestopis - "pomagają one uchwycić główny żywioł kolonizujący pograniczny pas Orawy, żywiol którym byla ludność póŁnocnych żupanatów Słowacji, w mniejszej liczbie wałasi wschodniowęgierskiego pochodzenia, w małej tylko mierze jednostki ze Śląska i z Małopolski (przeważnie zbiegowie]" (s. 15). Zdumieni zapytujemy: czy pisał to Kavuljak? koncepcją kolonizacji Górnej Orawy. Zapoznc,jmy się z tą nową Oto według j\1iestopisu Górna Orawa została skolonizowana przez ludność słowacką w trzech etapach. Najpierw przyszli tu osadnicy z południowej Orawy i założyli w 1564 r. wieś Lokcę, z której potem poszło wiele ludu do powstających dopiero wsi, jak Ciapeszów (1580), Breza (1589), .Jasienica (1558), Vasiłów (1554), Hrusztin, Babin (1564), Kruszetnica (1590) 4. W tym samym czasie posuwać się miało osadnictwo slowackie w górę rzeki Orawy, gdzie powstały na prawIe wołoskim lokowane wsie Uście (1550), Slanica (1564) skolonizowana przez wołochów z Kniazi a także Namiestów (1557) i Bobrów (1564). J. C z e k a n o w s k i, Domniemany ślad etnograficzny obrządku słow Słowacji: "Zycie i Myśl", Poznań 1950, nr 5-6. :l W. S e m k o w i c z, Materiały ela dziejów Górnej OTawy, Zakopane ·cz. l, t. I, 1932, cz. 2. 1938. 2 wiaiLskiego 4 W nawiasach podaję lata powstania tych wsi lub ich istnienie, stwierdzonych na podstawie dokumentów. Porównanie tych dat nie pot\',;ierdza tego, ażeby Lokca miała być jakimś matecznikiem dła reszty wymienionych siół. '. iii. 287 Miestopis raz nazywa te wsie słowackimi, raz wołoskimi przy czym dowiadujemy się. że owi wołosi byli doskonałymi obrońcami granic węgierskiej Ora\vy. bo ich prodkowie wynieśli nienawiść do magnatów polskich. ..Narodowe, językowe i religijne różnice czyniły ich już w ich praojczyżnie [tzn. w Polsce] stałymi antagonistami, naturalnymi przeciwnikami językowej [sic] i religijnej polityki polskich feudałów". Tak przedstawiałby się pierwszy etap kolonizacji Górnej Orawy. W drugim etapie z tych wołosko-słowackich dziedzin miały się wyroić dalsze masy ludu zaklada jąc grupę wsi złożoną z Osady (1609), Hamrów (1659), Zubrohławy (1567) i Klina (1580). I dopiero z tego słowackiego obszaru etnograficznego w trzecim etapie mieli ruszyć koloniści na podbój gospodarczy puścizn górnoorawskich i puszcz podbabiogórskich, zakładając iure 1.'u.lachicu szereg wsi w liczbie 2ł. Na ich niekompletny zresztą wykaz składają się: Jabłonka (1561). Rabcza (1564), Bukowina (1567), Orawka \ 1585), Podwilk (1585), Polhora (1588), Pod szkle (1588), Studzionki (1588). Później powstają wsie Głodówka (1598), Zubrzyca (1605), Lipnica (1609), Chyżne (1622), Rabczyca (1635), a następnie Wesołe (1658), Mutne. Si heIne i Nowoć (1690). Erdutka powstała dopiero w 1733 r. Jakież dowody na ich rzekomą. słowackość przytacza Miestopis? Najważniejszymi dowodami mają być: 1. Droga biegnąca przez Orawkę w stronę Słowacji nazywana jest w jednym dokumencie z 1610 r. cesta slovenska. 2. Topograficzna nomenklatura na obszarze wiosek "góralskich" jest słowacka. 3. Nazwiska osadników są po największej części słowackie. 4. Powolaniem wołochów było pilnowanie granic węgierskich przed Polakami, stąd wynika pośrednio dowód, że Thurzonowie nie mogli tu osadzać Polaków, jako elementu niepewnego, lecz osadzali wołochów wschodnio-węgierskiego pochodzenia . 5. W 1620 r. zostało wydane prowizorowi zamkowemu zarządzenie, ażeby na przyszłość Polaków chcących osiąść na Orawie nie przyjmował, zwłaszcza zaś żeby nie przyjmował_poddanych Mikołaja Komorowskiego z Zywca. 6. W Jabłonce zabroniono parafianom w 1619 r. korzystania z usług polskiego duchowieństwa pod karą 12 węgierskich florenów. "Z tych zarządzeń wynika" czytamy na s. 16 Miestopisu "że pograniczne wsie, które się dzisiaj zowią góralskimi, nie były kolonizowane przez ludność z Królestwa Polskiego (sic), gdyż panowie (orawscy) w· okresie kolonizacji zabraniali przyjmowania tej ludności na teren Zamku Orawskiego i całej Orawy". Przejdźmy do krytycznej oceny powyższych tez. Więc najpierw kierunki osadnictwa. Już samo zestawienie dat założenia osad na Górnej Orawie przekonuje nas o tym, że owe 3 etapy posuwania się słowackiego osadni- �289 ctwa ku linii wododziału europejskiego są sztucznym schematem. Jakże to? W 1564 r. powstają Lokca i Slanica a obok nich szereg innych wsi mających odpowiadać pierwszemu najstarszemu etapowi posuwania się ludności słowacko-woloskiej, chociaż są one młodsze nie tylko od Zubrohlawy (1567) i od Klina (1580) z drugiego etapu ale także od Jabłonki (1566), Habczy (1564), Bukowiny (1566), Suchej Góry (1567), Podsarnia (1567) i wielu innych "góralskich" wsi z trzeciego etapu. W świetle tych dat cały ten schemat się załamuje. Ludność tych 24 wiosek, zwanych przez Kavuljaka "góralskimi", nie byla ani słowacka ani też w znaczeniu narodowościowym "wołoska", lecz była to ludność polska, która tu napłynęła z Polski i do dnia dzisiejszego swą polską mowę zachowała. Dokumenty świadczące o tej polskości były A. Kavuljakowi znane, bo robił przecież ich odpisy dla prof. Semkowicza, skfldże więc w Miestopisie znalazły się gołosłowne i niepoważne twierdzenia starające się ograniczyć do minimum udział polskiego elementu w kolonizowaniu Górnej Orawy? Przenoszenie się polskich wieśniaków na Węgry, stwierdzone już w XIII i XIV w., przybrało na sile w drugiej połowie XVI w., kiedy to Franciszek Thurzo odkupiwszy od cesarza Ferdynanda "Państwo Orawskie" (1556) zabrał się do zabezpieczenia dróg handlowych wiodących do Polski przez osadzenie przy nich wiosek lokowanych na prawie wołoskim, zapewniając kmieciom zbiegającym na Orawę zwolnienie na lat 16 od wszelkich ciężarów. Tak samo postępują następcy Franciszka Thurzona, wskutek czego dochodzi między nimi a panami polskimi, upominającymi się o zwrot zbiegłych poddanych, do zatargów i sporów. Wszystko to znajduje oddżwięk w korespondencji między tymi panami i Thurzonami, opublikowanej przez prof. Semkowicza. Korespondencja ta zaczyna się już w 1566 r., kiedy to cesarz Maksymilian poleca F. Thurzonowi, ażeby zwrócił Mikołajowi Branc:-,sowi z Kleczy zbiegłych na Orawę jego poddanych. Najlepiej dochowała się korespondencja z lat 1601-1620 między Mikołajem Komorowskim, panem Żywca, starostą oświęcimskim i zatorskim a Jerzym Thurzonem i synem jego Emerykiem. Rzuca ona światło na rozmiary zbiegostwa polskich kmieci z dóbr Komorowskiego już nie tylko na Orawę, ale i do innych komitatów węgierskich. Tak np. Jerzy Thurzo pisał w 1616 r. do cesarza Macieja, że kmiecie z Żywiecczyzny opuszczają swe majątki uciekając przed ździerstwem i samowolą Komorowskiego, osiedlając się nie tylko w Orawie, ale i u innych panów węgierskich, jak Illyeshazych, Sunyoghów, \Veselenyich, Esterhazych, Thokolych, Rakoczych i innych, tak że całe pogranicze usiane jest zbiegami z Polski. Zygmuntowi III donosił zaś Jerzy Thurzo, że poddani żyv.lieccy tak masowo uciekają do Węgier, iż w pogranieznych komitatach węgierskich nie ma pana, u którego nie byłoby zbiegó\\z Żywiecczyzny. Sam Komorowski oceniał w liście pisanym w 1618 r. do Emeryka Thurzona liczbę swoich poddanych zbiegłych na Orawę na 400 a Kasper Zebrzydowski w liście do tegoż Emeryka Thurzona z dnia, 27 II 1617 r. skarżył się, że wskutek zbiegostwa na Orawę grozi mu wyludnienie majątku i ruina. Komorowski nie mogąc na drodze dyplomatycznej odzyskać swoich k.mieci, napadł w 1604 r. na orawską wieś Półgórę (Polhora) a w 1618 r. kazał aresztować ludzi Thurzona z Orawy, którzy w celach handlowych przybyli na targ do Żywca. Zatarg był tak poważny, że celem jego likwidacji musiały interweniować dwory królewskie polski i węgierski. Stąd to owa instrukcja Thurzona zalecająca w 1620 r. burgrabiemu, ażeby do Zamku Orawskiego nie wpuszczano Polaków, bo zjawiają się tam oni na przeszpiegi. Ale Miestopis podaje ją jako jeden z dowodów na to, źe w tym czasie Polacy na Górną Orawę napływać nie mogli, że natomiast napływali tam ... sami Słowacy. Prócz owej korespondencji z Thurzonami opublikował prof. Semkowicz także orawskie rejestry podatkowe z drugiej połowy XVI i z początków XVII w. oraz inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego na Orawie pozwalające śledzić rozwój ówczesnego osadnictwa na Orawie. Szczególnie dużą wartość dla nauki przedstawia wzorowo sporządzony w 1624 r. inwentarz Litasyego. Jak pisze prof. Semkowicz "mamy tu możność poznać bezpośrednio, niejako osobiście, gazdów zamieszkujących poszczególne osiedla, których nazwy urobione również od imion ludzi, należąc)'ch często do poprzedniej generacji, rzucają we wsiach niedawno założonych, do których należą podbeskidzkie wsie polskie, cenne światło na pierwszych tych osiedli założycieli". Prowizor Litasy nie był Polakiem i dokonał spisu ludności i jej stanu majątkowego w panującym wtedy w S~owacji języku czeskosłowackim, który był mieszaniną literackiej czeszczyzny z lokalnymi gwarami słowackimi. Stąd imiona, nazwiska i przydomki osadników polskich zostały zapisane przez niego w formie słowackiej wzg!ędnie czeskiej. Mimo to lingl\:ista potrafi w wielu wypadkach odtworzyć prawdziwe brzmienie imienia i nazwiska i odróżnić elementy polfkie od słowackich, jak to zrobił dr Zdzisław Stieber 5, który na podstawie tych materiałów topononastycznych nie tylko potwierdził polskość 24 wiosek górnoorawskich, mówiących po dzień dzisiejszy po polsku, ale paj;wierdzil także słuszność wypowiedzi prof. Semkowicza, że już "na pierwszy rzut oka daje się w tym opisie z 1624 r. wykazać o wiele szerszy nasięg elementu polskiego, niż to miało miejsce w okresach póżniejszych i niż to ma miejsce dzisiaj". Rozpatrując imiona i nazwiska ówczesnych osadników, doszedł Stieber do wniosku, że cała wschodnia część środkowej Orawy, mówiącej dzisiaj po s:owacku, miała wtedy ludność niewątpliwie mieszaną, polsko-słowacką, przy czym tu i ówdzie żywioł polski brał :lawet górę. Tak np. w Klinie Na5 Z. S t i e b e r, 1947 maj-czerwiec. 19 "Lud", t. XLIV. Z językowej przeszłości Orawy, Język Polski" �290 291 l:~dE.:-:tO··....::h:J.C1 na lJ i irnj,ci~ ..Ct:·:h rC:,7.\::isitach ,~:;];iYC~: C~;SI,;t.:;.~ 11.::~~,', ...,.j,: l"2ilfe Gl ~ o r:~:c;..·) ~::::.'~::,,:._ jL~:;;:-':' ! ;.:;:.1 J s:o·,:o''::':-:ic.h \\:p.tc~\,vdzL= Lli~v_·~(., ..::l :\.~/_.,.l 1-...1:.: ..~~l-_.-1 ~J.~::"~L·Llj::l~JY ,,',; /d'Yi.:-::,.·:·, <, ~:,. l:::u:y ~3l: ';:t.!.\·:et J.'l< :-:-:, \·.~i:'.':.J: •..I':L:~, I:·r·.,:L"~,. .?:.t-.,.~< ::. ;.::.r.:c. il~1 ~('~:'~{.: ·V. i0;.o.:: ! ..1~;Ł! i:ci.':~:.( ;0, ~:d :.\)kT~·'.\·~:.Cl. -_..- .1,-"(1--:. ,,".~'.:,;,:E~.::.:r~~ . :: r~(.,.~ .•o ....i;:- C~l~::(:.:;.:1"::<,,l:. 0~acla~~h 1~':'). p0c1IJ0fli; 7 g(.L~C~(>'V() PC:i::':'~:C~i ;,j~i0:r.J:_I· r';'aj(;~:yl jęz~l'kCIY':(;..'u:~·,...;i-:>.-~:;}·,.~::i2jCi'<': .-::'-, ,:\. tc·.;\:ii..~h ;:u:)ro;~Ll"-'-cJ" r)y.:: Pol~;ł~arci, ;~:o \1~j::"":li:;j ~ (nu:~ictl(j ;;:jZC:',~,i'" EG::,rG",,,:~c, .~,~ciL::; J.~.{:. 2'~ ,:';<.~.'(.':';~.,')\" 1,-:~(J-,~"11':'0.~ C;~l;< .. \\-·o~(;:.;l'(~c!~. Ed '-".,~ j<::j~ ;:~;~;.::'~:~\-':~~L :."~&~:'ll'~:'::~Ji:", V,:~tJ.{lL\V'::I. Cieś:Cl (~~ Llt. \-\"i3k r~o~~kich r~u (J."!."d-"\·:0 ;;,- l;.:iJ.:t r. ';v ~{(::d.)':zy':~y ~'. ;.~s..<·~~,I:~r":':':~o~\':ic(.... Natolnii:l.st ',~o :~~:I;i::ki,.do::.:.:.~: ---- ;~iJ~Lct\1 2.a~vżo:·:.a \\ i:;[;7 '.J.-. "G: •. \) z .i. Ci".: \v' ~:::i/."'\i.k !y,:-:6~t,:;\:o Oj~·'·.'.\.2 rni~::'::.y .s,0\\·<..ł~\':""\ l'i.( :':.\.) i':L~,Vi.. ti·~~ ·...·~..c>. . .)"1"r1i:~·.:~>.::t;;,-~·;./~ai:';.',\::~l(;2,.;y t,":.~~i ";.:.C;~t.:g.....• i, ~:2 '\_~'j •.. ~~~essla). Kołodziej /~\:\.7i::'.:,:.:ti CE~ot;vanil:c, O~·J~\var2k, \VL(;~e ll;'::. G r:~2:t\\'~;;:::J":;~~ 0:..2Ónika'.Jl (!Y.:i~:i['lj ju~ s.~c;;\r~lckiL~: "~';,'slc;'L::·~r~3 ;";'J:"J. ~.\ Z I'()~:.:.ki~dc i'.y'~k(, ~C: J::'J: l..:ol:,,-;~a, C.iCtJC::.::.J\·/, \'l t~~~{1('.(l \V';:J.-";V::'CC~- ;:~~: J>TcJ.rr.iiestr)"'IN, ale i \~/e \:,'5:i:lt'h L.~;,~,;to,,"\.·tl, ~'£...:;~ Lu:!:na, \\'2:::'::::C, L)~b:,:;.r\\"::" \,Vycl!cclna. O !(olc3v-.:·ie: liijiO\,vski0j podal I'cst):': .,2 P'Jczq:ku byl tu d·'lJ;jr \r:~(ljeT). PÓ.ll1iej prz.r:szli t:.1 POlacy' z\vc'.ni v\l~olc.:::h&ali (Po~iaci, \/alents rt:;:-- i t"n i) ,;. Cofardc się polszczyzny hIty p~~~Le:?czc~sl(jch no. Ord·v';ic lL:r=.v/,istóv. ~:')..\'. Jest [)elnb(;~'ę to fakt zau·,,\··cl:l0ny JuŻ prz(~d i J. Polivkę 7. JeSL:cze bardziej coi'nQła ,.~';ę grc1nica języko\va 1jolsli.:.o"·slo\vacka s·t,\vierdzil CZEEki filojog F. Fastrriek \v '~8£:8 r. \V Cl1;,:ręgu czad2ckini, co Jeżeli checLi o nazv"LLa ludności '>:ios::k ora'v\'skich oEżej granicj" polskiej, ,rzebD :zaznaczyc, na co jui gdzie inc1zi:2j T,v acai"'11 ,Fv'~"c" Ż" tud wymawia je nie tak jak kancelari~ dworska po~ ,,~ze~k~~lo\V~~';;~'" j~~ .Ij!'zed laty 300 zapisywała (choć to urzędowe czechizowanie nazwisk w niejednym 'xypadku musiało jednak 'wpłynąć na modyfikację dawniejszej czysto poh;J;:jpj formy) lecz nazwi~ka te w mo\o\'ie potocznej ludu pozostały polskie. Mówią więc ludzie Kuclłoc (u Litasyego: Kudliac), mówią Siwek (u Lit. - SSyvek) Świercek (u Lit. 81'0r"ek), Głownik (u Lit. Glovnjk), 1' n A. P e, r o w, Sb arnik F. Pestyllo, Helysea nevtaru 1864-1863, Seznar!1 osad v Uhrach, wyd. teska Akademie Ved a Umeni, Praha 1927. " J. P o l i v k a, Poliitina v hal ni stolici Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1835, s. 463,-471; A. V. S e m b e l' a, Zakladove dialektologie ćeskoslovenske, Videl1 1864; t e n że, l\inoho-li jest Cechy, [,JoruL:Ql:U a Slovaku a kde obvvaj!, "tasopis Musea Kralestvi (:2,,;~d\O", Prahn JJ76. , IVL G o t k i e \V i c z, Górna Orau'a "Lud". l. 39: 194811951, Kraków-Poznań tv pracach slou:ackiego (u .Lit. Glussek), nu~cl E:\"·':2nge~i~klch \•..~~ka jak nich .Piekieln'il;:ć.11 ~L1Ż u\· ..agę i..ij10--1G42. \\ ę:;j.e~·::.l:~'.::jO·~~a\\':e l;.'odlegali o ubok czytcUTIj! .~~~J.'! r,~cli nl2.~z~ó..:;kic:. chrzclć ; nS4--·-:1.3G5 ~-:..:,:·.:..L".i.-,:3 . .:.. ~:.:.(;). L:;:i\\I-:.~.l·~J. O..:~9~;.'iC:: Z\\ brL..!nie:L': ...r:."'l \\1 la~ci~;h ~av\li'2i"<~(: o:CD\'.-:dciej \vie;ski .~..~ 11.1·~1.:~FlJj;~C2 G~uszek i\letr:ca IJ~t;,)i;:satorurn. fary ();'8.\\·i:.:.~k(n.v Lapi~anych Vl i..:.rLi:;·.rZU I,.i.\i::~.}'ł,.~:,'_' s~ed1c..k;.)y-,;. E:~·:~i\\:·-~,:i.. ~-::l·L!1~_ .. 'ł.,~:Ji"':;1 (V;.·~'tG\::<.:i.) l~uL:':) '·',·:'/vyLyk (\1G~c.:Lj. I'''i;-~',v<_·t. :~a LiJ.:·L'':H\l l~~·;~:'nd.:;:::d~ ~'(,~;~i,: V:' s~0\vni.ku o~~~1d n~l ·t/:'q;rL\.!.:.:h 2-i,';:L:).,::e.!J .f.,'··:V~(iJ·Ll F. I' e s t r' ~if. o 2 c..t. ·.~;~~·~~~:,_'k;'.;;' G~:c:J.a \\~:).~\"L,d·~:l., \~)Ol',; I.... ·i·.:.'·\· (r~oiod'?y), Gen3ior (Genssor), Marszalek (u LiL i'vIarss':Jlsk), Sysl;:a (U Lit, SSisska), CYSC0l1 (u I..•it. TYS5CLan) itd, :'\'a 0\\ o de:orr'<O':.aLi2 pi"o\','nL~ siowClclq a czę£ciowo i węgierską naz- Brandys, S:narz, 211brzyC'y, choć czuli LOiJad(a, Barudzi8.k, i[l~lych ;·'~'z'yc.:hodlili dzieci V,l naz'~visk Hai'kabuLa. cni do ko~ciel<:; [{db:r '\Nyj:n~~J ~Jo n:.1 się katolikarni. Vlicyvióra. Ba:-::,z2.nkd, Raby Z S:::por~ ŁuL:a'Nic'c, z tego \viduc, zVli2rz'~h- j'2dr.ej Wyżnej Z~1alak, p.l(.::r\vsi ty'1.\-:.o takie Odelga, poj .:1dL:h z ()ra",~,:'ki, Pod\vLka, Jak nav:i·ł katolicki:n, irn r.)rz~£: Thurzon6vJ figL~ruj':l VI Dl::;;tryka.::h Bui\:G\viny :::'o~.i\.·~":a, ktl)~'Y \\' .E~abl~ 'Vlyżnej znalaz!2li1 ~Ul)elnie p0[.::-a\··..Y'li,·; ZgOdr:L(~:' oni fiarzuconej pa~tol'Ó\v, ::. liaz·· StolJk;;~, Za\'\lc..r~ka Studzionck~ rnies:.k~lńc'y nl;:~ byli ani J:tu.~·nunarn.i, c~ni Slo\val~aHli, le2z ]?O~(1karni. Na;:\viJGl leh nie byly i nie są słowackie, jak to glosi na s, 15 i :J~l P•.:iestopi,s .- lecz Sci to nat.:'vviska polskie. Nawias'cm dodajmy, że zupc:nie 60wolna i nicprz'~konywuj'lca je3! k1as::[ikacja r,<)zwi:k ora'.vskich, jaką na podstawie urbarza Litasyego pn:cpro·wadzit V. C h a lou p e c Je Y' VI pracy Va[ugi na S,ou(:nslcu (Praha 19-17) z<\s',anawiając się jakiego pochodzenia: słowackiego czy czeskiego są takie nazwiska jak np. Kozik, Walek, Chowan, Sarnka. Maślak, Duda, Konik. Kania, Wylupek, Papież, Motyka, Sikora, Wilk, Wilczek, Żaba, Urbaniec, Otręba, Drozd, NalepD, Ciepiełka, Szlachta. Bębenik i szereg innych, A przecież jeśli nie wszystkie ,to znaczna ich część jest polska. Pewnie, jeśli taki Otręba figuruje w urbarzu jako Otruba, Wilczek jako Vlcek, Bębenik jako Bubenjk a Samka jako Srnka to Chaloupecky mógł się zastanawiać czy byli to Czesi czy Słowacy. My wiemy, że przyszli oni na Orawę z Polski, mieli polskie nazwiska i przeważnie je zachowali pomimo metamorfoz ortograficznych, jakim przez całe wieki ulegały one w różnych urbarzach i księgach metrykalnych na Węgrzech. Również niesJuszne jest, co czytamy w Miestopisie, że nomenklatura Górnej Orawy jest słowacka. Nazwy Piekielnik, Rabcza, Jabłonka, nadane icszcze w XIII i XIV IV. różnym potokom są chyba polskie a nazwy takich wsi jak Zubrzyca, Lipnica, Podwilk, Podsarnie brzmią zgodnie z duchem języka polskiego. Dalej ku Magurze przeważa nomenklatura sło\vacka, do czego niemało zapew'ne przyczyniła się kancelaria dworska. Zastanawiające jest jednak, że obok nazwy Zubrohlava spotykamy w nie- ,~góra13kie~1" v'/los::k etnografa 1952, p 19" P o l i v k a, op. cit" t. 12: 1885, s. 463-471. �293 ~92 których dokumentach Zubrogłowa a w Hrusztynie przed 25 laty usłyszałem z ust starego gazdy Słowaka nazwę ... Gruscyn. Zbieganie kmieci polskich na Orawę i wogóle na Górne Węgry trwało przez caly wiek XVII i jeszcze w pierwszej połowie XVIII w, na co uskarża się szlachta polska na sejmikach i domaga się przez swych posłów na sejmach wyznaczenia komisji granicznych celem odzyskania swych zbiegłych poddanych. Lauda sejmikowe oświęcimskie i zatorskie z XVII wieku świadczą, że zbiegostwo to nabrało charakteru ruchu masowego. Laudum sejmiku zatorskiego z dn. 26 marca 1649 r. głosi więc, że "dla wielkiego zniszczenia poddanych i rozbieżenia się do Węgier wielu ludzi, niemała desolacja we wsiach jest". Wojny w połowie XVII w., nieurodzaje i głody przyczyniły się do dalszego wzmożenia zbiegostwa ludności polskiej z Małopolski a także ze Śląska na Górne Węgry, a czym może świadczyć sprawozdanie Piotra Brodeckiego o wyniku poboru podatku pogłównego. Brodecki stwierdził, że v.: czasie od 1662 do 1673 r.: "w państwie żywieckim ubyło ludzi według pierwszego pogłównego około półtrzecia tysiąca. Ludzie dla głodu, ubóstwa, do Węgier, do Śląska pouchodzili. W państwie ślemieńskim blisko tysiąca ludzi nie dostaje - także pouchodzili... W państwie suskim kilkuset ludzi nie dostaje - także pouchodzili '0. Sprawozdanie jezuity Taunerta z Ołomuńca, który z ramienia swego kolegium bawił na Śląsku Cieszyńskim w celach misyjnych w 1669 r., podaje m.in.: "Z Polski wyemigrowało około 20000 ludzi w czasie niedawnej wojny szwedzkiej do Węgier, gdzie zajęli oni puste miejsca". Z pracy F. P o p i o łka Historia osadnictwa w Beskidzie Sląskim (1939) dowiadujemy się o masowym zbieganiu chłopów śląskich na Węgry (do okręgu czadeckiego i :la Orawę), ze wsi kameralnych a jeszcze większym ze wsi szlacheckich, gdzie nak\adano na nich coraz to nowe powinnoscl. Księżna cieszyńska Lukrecja skarżyła się na uwodzenie jej poddanych przez obcych panów obiecujących wolnizny. Nielegalną emigrację chłopów śląskich w drugiej połowie XVII i z początkiem XVIII w. prześledził Popiołek na podstawie ksiąg gruntowych stwierdzając, że w tym czasie zbiegło z podgórskich wsi Śląska Cieszyńskiego ponad 200 osób. Według spisu z drugiej polowy XVIIJ w. uciekło z kraju, tym razem głównie przed prześladowaniami religijnymi, ogółem 481 osób, w tym najwięcej, bo 2i9 osób ze wsi beskidzkich, a mianowicie z Wisły (56), Cisownicy i Wędryni (po 37) i ze Śmilowic (35). Lecz spis powyższy jest niekompletny i trzeba się liczyć z tym, że znacznie więcej naszych wieśniaków zbiegło lO towice Górnej M. G o t k i e w i c z, Polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, Ka1939, Instytut Śląski; W. S e m k o w i c z, Materiały do dziejów Orawy, Zakopane, t. 1, cz. 1, 1932, cz. 2, 1938. tym czasie ze Śląska Cieszyńskiego do Moraw i na Słowa.cję, ~d~ie po największej części osadzili się między słowackimi ewangellkaml l tam podlegli rychłej asymilacji. Moglibyśmy jeszcze przytoczyć wiele stwierdzonych przez J. Ra~acza faktów uciekinierstwa chłopów polskich z Lachowic, Hukowa, Zdzlebla, Krzeszowa, które miały miejsce w la tach 1716-1721 ", moglibyśmy przytaczać dokumenty opublikowane przez W. Semkowicza 12, S. Szczot~~, F: po~ piolka stwierdzające zbieganie polskich kmieci na Orawę i polskosc Gorne) Orawy, lecz to przekroczyłoby ramy niniejszej recenzji. Od siebie dodam jeszcze jeden szczegół naświetlający tę sprawę· Istnieje w głębi Słowacji w dolinie Rewucy u stóp Niżnich Tatr wieś Lużna, gdzie w górnym jej końcu dochowała się do dni naszych gwara polska. którą badał Mieczysław Ma!ecki. Mówią nią potomkowir~ 03adników, których tam wraz z sołtysem Weso~ łowskim sprowadził z Wesołego na Orawie Stefan Takaly w 1670 r. z~bowiązując ich do wyznawania wiary ewangelickiej (dzisiaj są oni katohkami l. Nazwiska tej grupy mieszkańców Lużnej chociaż pisownią słowa:ką VI fi, zniekształcone, są jednak polskie: Wesołowski, Targosz, Szym~o, Mlkuslak, Więclawski. Staś, Młynarczyk, Świerczek, Wal~sia~, Ch.o:ramec, Chlebek, Turoń, Czyszczoń, Świnka, Glemba, Polak, Banas, Slrota l m. Gdyby w We. . (w SOlem o k . 1670 I' . żyła ludność słowacka lub posłowaczona wołoska . . zna., czeniu "rusińska" czy .,rumuńska") nie byłoby dzisiaj w LużneJ na):nme)szych śladów polskości. A tymczasem, jak sam to słyszałem, S.o~a~y 7. Horehronia przechodząc przez przełęcz Szturca w dolinę Rewucy ~~w~ą żartobliwie, że idą "do Polska", bo wpada im w ucho polska gwara łuzmanskich górali. lVIiestopis podaje cyfry mówiące, że po przemarszu wojsk litewskich hetmana Sapiehy w 1583 r. i po upadku powstania Tokolego, Górna Orawa wyludniła się ogromnie i że dopiero z początkiem XVIII w. napłynęł~ tam . l bo az' 1100 nowych rodzin i to przeważnie słowackich z połudmowe) Wie e, ., ł" Orawy, ale także z Bytczy, Lietawy i z innych ma)ątkow na S owac~l. Jeśli tak było to fali tej należałoSy przypisać ostate~zne. ~osł~wacze~le południowej, przymagurskiej części Górnej Oraw~, tak1C~ Je) ,wlOsek, Jak np. Hrusztin, Babin, Lokca, Kruszetnica - natomlast WSle, ktore Sł0.wa~y nazywają "góralskimi" zasilane stałym napływem osadnik~~ z POIS~l, m~ uległy posłowaczeniu mimo słowakizującego wpływu kOSCI?ł~, ktory. o k ńca XVII w. zaczął się coraz silniej zaznaczać. Autor I CZęSClM~es~op:su, o która jest głównie przedmiotem nasze) . kryty k'"l, oplSU)e na s: 34 '..w )akl to sposób mogła wpłynąć na mowę Orawiaków działalność miSYjna kSlęZY poIli '2 J. R a f a c z, Polskość OTawy, W. S e m k o w i c z, Materiały cz. l, 1932, , cz. 2, 1938. "Echo Tatrzańskie", do dziejów Górnej R 2: 1919, nr 3. OTawy, Zakopane �29;') 294 ~;kich \'i okresie kon1.:,refc-rmClcji, a mianc,"'irie '.'; toki spo~6b "że sie miedz" :,Io',vacklm ]ud"rn te:ie' O;;:,;"HU lctkorz':'!lily nie tylko po,j,::dyń.c:,e pc,J~kje ·3:r.;" \\1::":, H.te także i)clskie Z·'.\T()·t~I.·:;. 06I:O~,V~cid8.~"Y),·,i. i~,·~·t8 ;.8.korzl2:~tic.:\. b:) lu.r] i·.'C~,,:~k:2 5łov;,"(1 ni~~ _~:J)trzeba\va.(y ':la.<'; ',)fZY!':O:-ił n~~()ra\Yę nie tylko s;~ dOi')i'.=ro (;.r+~'klj~;:'l," )l8n: ·--:.l~··l[" r:r:l,~I::~1:2C~~ l1a ':- \:o:<~,:;1i",.:·ch, lei') S~'j:s:;:a '.""'.i'2Z8:~.t;}~1.0-:-0.81-::.i l.::~u~;~~'~,;:i; ~).,.~(; (lzj~:'ier:1 r:,,~_.,~{--:p;:.;t/J'c: S'·r'. '··:..k·:·,.'i,~ \vtec1.' ~',i,-·.yczaje i ku:· ':)\V0 turę. 8.L! ~,,:kż~.;· s, r~:::'·.~i~h.~rc5[;01::1-: L10'.'."f> kt{)ra po et?:; d?l'"l\ b n::rniC' \ye:"l. ;\L' .\:~t ',o ł~:.I"i:I.ir;i.~:df:~ .ia~{~:.~·; r:'tL:'.::zan;r.'.a .. , . . . ;~:,,;:;:1: •. ':1('!6"~1 ~':r>.1":~.·:<'~~l-~. ~,.". \:1, ' 1'07." ~:'1~;:7~';"~ ';~;,;:,:;' :',;:,;,:~; ;:j.~:",~,:;;~~, ';~: ~~jl;,':~~~;:i'::~ :;;::~;;• . I a ,J,,"! .:..go .,'-.,_.;1L..... . (/\\ ..,,~O\, ~~~~~. bY/ Ol::, o~r~l~:z.o;~~ o .nt- L J. J.\l!C :lL'':::.'1. l \.t.~L\rv\\;-v T:oL~klE''!() c1 J.("'f"tO'Vleó""+\Va 1 : c:+n iaJ·, ~1-,:~.iąt.k. ]2~"( e,~~!;?j' Po!~.~·v·}· ;;'~'II' :,;, •..~:,Dk !=(r~LE: ar z,~ lud n8.~·zne C:/:!'n::j Orc'nvl':" C:.O ,"3) ~l O\\l~lnl~IUY J !~~~~;;,~~l~i.~~~~~;~,~~~~O~~:,~i:i§j1~;2~i~+')~~~f ł ·1-,·.·.1., C' t.Y;Yl r:1.0Żr1JD.y si::~ c10\"\'lC'd.:'i?t zjeg:) c1r:tur.r:.?n~,e!':J1pnlskc/',ci Orav,r~_.· 'l,~ -~·'~~·-U '~\7IT"~ '"'-,' <~() l.9?.O "r:, :"l~'J. teren;,·"'; C1J~cb\.:st)\\·:J.~?ji \\- V,';"" ~~:~l~'h :!:' ()r·.:~'ylr::' d:.~i"\~;>1jl~C'.~~:żP. S':O\VFtcy, b::1c1i, ~u:) ;~:~-~}:'.cl!.;~!'::'?:o'."l:~;).n'i ~:'::.;(; l,V i.'~' c~~':'."f,vski'2fl:C Judu. 1\~i:~ t)-IL:o nie '..-\,~:~'~>.)ms.~·~~~;C:11_ ~Y-_~!::7.('"~:1Y·:·!:"'.7{~;.~ j~.~ n ·l~\':"':·"l~i. ;.: l~o.:c~oh.~.Vlc:{.rn~.~ tak:1 np. c;::ysto r()~Ek:a ".\-L-'--~~<Fi)!?.... -(_~~, !1u taro ::-.y:o el:::ych lcsięż~ ... ·! Pt0f\v::;:yrn probo.:;zCZ~>;.1 .lud;.~i.on1 Z ,.fc:.blonki kor/~y:~t8nla r)l'7.yto,'2Za zUI)elnL;.? bezpodstc!\\'nie jako Z llsll.l'! PO'!~)~ie"'o dl.'r>'!10·vinó,;·o· .... ~:dO\vĆ;d.. ż~.. J~błOni(-~· l~yia S.';~'·~, war;ka". S~'()I,;vat2c~"księ7n dzialaH na ie~~cn!e Górnc'j b,:,-1:t:::.rn Kri.::i"G"o:;' Ora~r..TY ~;:tkżf.\ po 0]"r·~~i::.'\~':ll-"" ~0'jZ~2,ji tego 1<r«ju. l{:'lwni'ż ,;·le.u k3ięży. kt6rz/' b;:;i 'r;o~~l~wn;;~~;;l' ;;.:~ gornoor3.'v~kie{!'o ludu, kulty\x;o'·,.·,~·ali 5ęzyk slo~... \"rackL l.'Jie;(t(II'::"y z ni.ch utc-C',l w szkor8ch \\:plywom madziarszczyzny: ksi'dz Piotr Serafin Bocak z Podwilka autor słowackich kazań. które w 1764 r. prz"tłumaczy! na jl~zyk h~~'iI'bki i CJl'Uj')"]'ll (.", ~. SIę ... T'.-I, ' .... ):",'051.1., ZWClI ł'2cer BoO',sanyi, współczesny mu Józef Gryr,mk pisał cię G rigel y. Inni posiowaczyJi się, jak ów franciszkanin Hugolill G a w ł o \:,' i c z (zm. 1787), wpra'.','d';ie nie Orawiak, bo rodem z C.ooarn8go Du,~a,jca. lec? wyk~ztalcony \V pob1isJdej Trzcianie (Trstena), znany autor cZ2skos'owa:klego dydaktycznego poematu Va!asslw siwki ,- mru'JOV s:oclo'a. Podobn.~ 1 J~s. Jan l'v1a c.h a y (: ',00-1836) chociaż rodem z orawskiej Jabłonki. pisa! J':~nak .s\\:oJe I\iTa une 2r;,odio i inne utwory po słowacku, a takich księży bYlo więceJ. Kazania mieli słowackie, śpiev,y do kościoła wprowadzili słowacI.de, a. ,je~Ji, się póżniej, już \V pocz:jtkach naszego stu!-::cia zdarzyły us,vladol11lOne Jednostki, jak ks. Karol Macha::, ks. Ferdynand lV;'ac;la", ks. l\Tarcin Jabloó,ki. ks. J. Buroń, czy ks. Antoni Sikora dąż'1ce do wpr;\vadzen)a ,ęzyka polskiego \V kościele, spotkały się Z oporem swej ducho":- ~li? li:1ll'll 1\1. M a ł e c k i, ,,Sbornik po/minie O ll'piv<(';e MaliCE Slovenskej", od Ka/'pct, Kraków slGlcackim Ha p')/skie R. 13' 1935, s. 1-2; gu:ary t e n ż e, Język FO:f·i\ j": '''::. T":t1\:?,Y"~;"~ ~(}d0~ ~'J:"('·b0';:Z~Z?~).i \V 18-~4 r byF: l,';, ~ -Or:.1Y·:'T (J7~:7-·1..:T2J.::o V~:.r;12rth ~o ~.3~a ..1ó~pf Józc: StankO''\/its L .. Jan nim do roku l..~aza:r do 180~ 1813 f., C:r~~-,.v~IT 'N 1.8'25 r., I-":1dis12:'i FE'j;::rpat1ky cl,~ 1.854, 1'., Ja'} J8,b:!',()'rlski i :';z~:-r2g innychI ? ki-"irych t:rll~o barclz(\ nieliczni rr.ogli siEi C:3t."lĆ ~~\vi:Jd0n1ymi Pol::tk::uni. Nie był.o ~\\7iE~~po1().Dizujc1C~e[7o \VpłYWiJ ko?;ciola, Z\Vł3SZCza jeśli SiE: \veźlnie pod uwagę, że w cZ3sie wpływów polskich w drugiej połowie XVII w. było tylko z Kl'·'·;:::~n (1:j2;.:'--···:lg.3]), IdU~9.. f.:lT n·::-\ G~\r:1~j z Dolnr:;j •.T2.n }(,eltcnik Ora'.vi2 ::l v/iQl,{~QA(; f:~r "J..vtym kraju p~)\vstała d:)piero mieli już, tylu swoich luięży, że mor;li nimi obsadzać sta:-:owi~ka proboszczów i wikarych. Autor II·Ii2·Step.SH powojuje się na głosy niemieckich i węgierskich pi~'2rzy. nir: dostr'Zt:ga.i~~cych :~użriic n--:iędzy mo\vą polsk'l a sło\\·~ac.kq, którzy w ksia,żkach swoich narodowość, Orawiaków określali wyrazami Slaven. F(l'b-Slu,:eF, Bóilmische S,'a;,en, tól jala itp. Nie byli to lingwiści i dlatego g'03y ich r'ie me,ge! być dla nas rniarod8,jne, ale "koro o nich mowa, to warteJ Vi na 0;'a1(,1::', polski .:'i(~ Józef S:.r,Tc:·l1-:: (~~ 1814 r .. ~~,:')~O~1E>.J.O:::::1CS~k (1;) lB?,1., J::ln C~su:;:jak \V ld2ł T., .T67.ci St::?nkrY'JHs S.\,n:.r~·I}: de, 1n14 f", ~~nton T<:,:p,b,"'1c~;.;.1: do ~,g2';~r .. Je}·; .... Csurj:·'11.:: 1787 r., gdy Słowacy l. A. S i kor I" (',.,- l-,e':;;-;;,~.~·?(:. ',,:-,"zru ::.}j,-·:,:,~:.. ~n '.., n',:l,~~:!,C-2 ;\r' l. ::0.' I .•.~, • ~.~; 7" '" F. Machay, WI 1938 . 1938. • 8. Śp'ell' Moja k(),~cielny c!rug,1 !la Spiszu, do Polski, ,.Ziemia". Kr8ków 1923, 1920, nr wyd. 4. 2, Krakóv: �Jl--------------i 297 296 podkreślić, na co już A Petrov zwrócił uwagę 16, iż w języku węgierskim wyraz tót nie koniecznie musiał oznaczać Słowaka, lecz w ogóle oznaczał Słowianina a więc i Polaka. Podobnie się rzecz miała z niemieckimi wyrazami windisch, slawisch etc. Nawet u czesko-słowackich a także u polskich pisarzy XVIII w. wyrazy "Słowak", "słowacki", "słowieński" oraz "Słowianin", "słowiański" były synonimami 17. My natomiast z naszej stron v moglibyśmy przytoczyć głosy polskich ale także czeskich, słowackich, b~ nawet francuskich pisarzy 16, którzy nie negując słowackiej Dolnej Orawy, wiedzieli o polskim ludzie zamieszkującym Górną Orawę. Nie czynimy tego, bo odnośne cytaty zajęłyby nam kilka stron druku. Wykazaliśmy, że w części I Miestopisu są poważne, można powiedzieć zasadnicze błędy. Tak poważne, że trudno nam uwierzyć, iż popełnił je wybitny znawca historii Orawy, jakim był A. Kavuljak, którego poprzednie prace pisane były w stosunku do Polski sine ira et studio. Co się tyczy II części Miestopisu chcieliśmy zaznaczyć co następuje: Miejscowości Orawy zoslały opisane w porządku alfabetycznym dla Orawy ujętej jako całość, bez względu na to, czy leżą one w Dolnej, czy w Górnej Orawie. To nieuwzględnienie indywidualności geograficznej, historycznej i etnograficznej Górnej Orawy zatarło mocno jej odrębność, zamazało jej etnograficznie polski charakter, tak dobitnie podkreślony w poprzednich pracach Kavuljaka, tym bardziej, że ludność każdej z polskich wiosek nazywana jest w .!Vliestopisie ludnością słowacką. Czytelnik słowacki, dla którego ta książka Kavuljaka jest przeznaczona, nabierze błędnego wyobrażenia o przebiegu kolonizacji na Górnej Orawie jak również o stosunkach etnograficznych tego kraju. Literatura C h c<lo u p e c k y Vaclav, Valasi na Slovensku, Praha C z e k a n o w s k i Jan: Domniemany ślad etnograficzny , I ~ słowiańskiego G ot k i ew icz 1947. obrządku. w Słowacji, "Życie i Myśl", Poznań 1950 nr 5-6. Marian, polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, wice 1939, Inst. Śląski. G (j t k i e w i c z Marian, Slowak-Słowiak, wołochach 1950-1951. G otk iewicz w Górna Orawa "Język słowieński-słowiacki, Polski", Kraków 1946 Lipiec-Sierpień. G o t k i e w i c z :VTarian. O tak zwanych Marian, pracach "Lud", t. 39: 1948/1951, Kraków-Poznań 1952. 1\ o ł o d z i e j c z y k Edmund, Polacy na Górnych na Słowacji, "Wierchy" słowackiego etnografa, Węgrzech, "Świat wiański", t. II: 1910, s. 21'1-250. K <3 v u l j ci kAndrej. Hrad Orava, Turc. Św. Martin 1927. .K 8. v u l j it kAndrej, Valasi na SLovensku, "Sbornik na pocest tetyho", Turc. Śv. Martin 1934. 1':1 a c h a y Ferdynand, Moja d7'oga do Polski, ków 1938. IV!:" ; e c k i Mieczysław, J! Polskie wyspy Kraków językowe "Język Polski" t. 13: 1928, 15: 1930, 17: 1932. lVI a ] e c k i Mieczysław, O wpływie słowackim 1923, wyd. na na polskie Mcttice Slovenskej, R. 13: 1935, s. 1-2. M a ł e c k i Mieczysław, Język polski na południe od Karpat, wie, [W:] Pe tr ov Kato- Sło- J. SkuLII, Kra- S'owaczyźnie, gwary na bra·- Sbornik A., Narodopisna mapa Uher podle ui'edniho Kraków lexiconu 1938. osad z r. 177:3, te ska Akad. Ved a Umeni, Praha 1924. p (' t r o v A, Sbornik F. Pestyho, Helyseg nevtara 1864-1865, Sezncim osad v Uhrach. Vyd. teska Akad. Ved a UmEmi, Praha 1927. P e t r o v A, Pi'ispevky k historicke demografii Slovenska v XVIII-XIX stoleti, Praha 1928. p o l i v k a J., PoLStina v horni stolid Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1885, s. 463-71. R a f a c z Józef, Polskość Orawy, "Echo Tatrzańskie", R. 2: 1919 nr 3. S e m k o w i c z Władysław, Kiedy i skąd przyszLi Polacy na Orawę? "Zie- A. P e t r o v, Narodopisna mapa Uher podle uiedniho lexikonu osad z r. 1773, Praha 1924 Ceska Akademie Ved a Umeni; t e n ż e, Piispevky k historicke demografii Slovenska v XVIII-XIX stoleti, Praha 1928. 17 M. G o t k i e w i c z. Słowak - Słowiak, słowieński - słowiacki, "Język Polski", Kraków 1946, Lipiec-Sierpień; Z. S t i e b e r, Słowak i 810wiak, "Język Polski", Kraków 1936, nr 21. 18 Van e l, Histoire des troubles de Hongrie, Amsterdam 1686, s. 237. 16 mia" t. 16: 1931 nr 8-10. S e m k o w i c z Władysław, Rola Zywiecczyzny w osadnictwie Orawy, "Ziemia" 1936, nr 1. S e m k o w i c z Władysław, Materia!y do dziejów Górnej Orawy. Nakł. Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. T. 1. cz. I. 1932, Cz. II 1938. S i kor a Antoni, Spiew kościelny na Spiszu, "Ziemia" 1920 nr 4. Zdzisław, Słowak i Słowiak, "Język Polski" Kraków 1936, nr 21. S t ieb er �299 298 cz-:.n!u śmicr;J:~neGo pr;'.(~to l)rz~,:d !.;(,.c.l:~1~,1'i·. ~~ c rIl. b ':: t G. _~\. i(~ l':'u.:t I,i S ~\r.~ ~:'i:. ~:' ~~, JUd:~i_.-: :"J::(;':);iv\~'\-rn ~;kl~."~2kr07J':~8{~_102\V:':,::cii 1='!';~Y\\"il'-::<u Obok ~';'-'.;.2r:i,- '\ Yl'~r~)n?C).s '1,-:" , ~~.~ ".1:?/1,: " :;,:.,":".,., (~c. U') /""'·!.';!,,\:,·01)():·~ ~:/',,~·.tt··~(::,~o>· (,!"'iC:,'<~, ~-··-2,., "X>" 1. H .,.l:yku.(· n, o Tn C-~<"/ TO(:11'(. ~-(. ~_ i;:~ Ir7.>' ".~" ::"'.rt,\ l~;,:i;'-) "1:-" .l:C)·~::.~r;,c ,', ~,?;.-..() r\ fl, S 'l,:' C t ć1 et 1\ d c~ i t;..~ l.-'] \y k;'i'[.,:rtT:.z ko'~2jno c~-~a'.~\~ialj~.'T~; tu ~:. n t .~.1 c:r:l7.. \V IT i ( >'_r;::J(~ 'Y"'~,'" z:').-:::'zyt( •.,,,·) ~\I i:::: ~~ > :-:'.:1\:vi:-r:"lj~1, in~.(;.ri2'~U,~~C0 \\'i8do~o;;ci o C1ktuc,;.n~·c!' ję~iu cdkryciach. U \~..'ym;Ci)ioDych plemion Ango~i kult duchć)\·\i Gb,)jrnuj~ istoty~ które \':(~d]e tamt':,;s7.yc!l wien.eń oplli;':i~y cia'ia śmiertdników ora? demonów inn=;g(l pocho:\z 'nia, Zróżnicowanie tychże duchów odpowiada różnicom lllVarst'Yieilia SiJOkc7ll':'go ta:ntcjsz?j ludności. Dus?; kontynuuh S\\'Cj2 dawne' za'\'~:ody, ~;;)ro;,nika.rrn, kO·'.':3.'lc.l"ni~ g<:lTn('arZ8.mi. Są one bądź \v randz.e z\vykiych sm, .ndników, b:,dl. po'oi16w, królów i czarowników. U większości p;p'11~on te: r:':'5;nice ','proll a e>;) je' s:e do du:I,ów dobrych, pochodz,jcych oel li.1d:<'iktórym obca była z;o~c i chę':: szlzodz:nia. oraz duchów zlych najc;;q,;ciej po~'hodzących od czarov"nikow itp, Przekonanie, że dusze po opUSz'· ed '7 ;" :'.~.k·: 7., ';:';:,er\\~()'::,L1 G~~ p,,»:.()':~I'1(>' ro~"_U'~!,;";2 Się l::,::od!\:!~; ..". n~t;::/":.:Y·:7:-.::'. ·,:'~!."(;:1j, ,~'li (;.\;l,1:; 1.rr1!~ń. ;,k. G~Jrzę'J t:.:.:'). l-:óbi:2ra dush",' \'r" o:~~ L '.\'-:,·.(ę,~"nj:,: rnc~c·.'·:: ..::U:·H(i~.C" (~O ci13:cc;.1-:- ro~.'-~;.-:<:'-' D'f'/.,7!".;:)1:':-7n·.' d C" ~"le~' a i."::,r~o. :':t!2id .:.!'C kLO~j, D/ ::pG\:\.iod,Y\i~'I.~ cZYl>; ~, i.';:'\:::~. '.l-7 i:';c'- s:'nif.'·:~:~je:~;t czyr~T:~pr~::.';~ci\:VlJyn) f:c~~;1..1:"7'~. ~"':':~d f2tl:t i p-.~7.:i/pi::;~IJ:-~c~-;.:::a~a~~lo~;.~i; kt6ra .2f:J ...Jó."'Ua r:;orr·1.2:oy h:eg na~ury. C7.aro\ ...rn.i(-'~' j::-~l, dy.s}:tl·::;8["~1 :)u:):U{a,-"~a(:ł"', j\1ięd:':y v..;j~r::LaTt!i c1o"-'-·.-h}~~~li~2T"DY s;e ('ZP~'.to o i..;~c~t.:-~:;~ G-,;,':fr:i.e,:i8.C!: i (~',~:;:':-ni(':2}'" !'~;·)ul:;;·\vych \V d·.-:i.ed:~i:l2J.;h intere(.~ujqcych ctun·· ;:r~) ~2.. I~cd(1y ',:::,~·:r.r. t. 7.0rn:~ k:;~.c1y;;zerri.':1 bibLcgT9.fta :::ktu:::}nych l-lO\'lc:,;~:i v·:'~:~, (ln',\,:1iJ.~·.'.~·'~!l, or;.',.: c.:~~i:~, r:'J.r1f'<;;~ar:y('hdc~ R..:·d2.k~)1. .f\nth:copo;u Cz~~:,;o:J.i.sr~-:, z pod8ni.0';~n, 7.:.~"'.-~)r:'y('> ~.V nich tre:~:'i. Ze::z .. t 1 (Fa:·:c. 1----2): Ch. E3r"i~En:,J\,:!/\.1',;·.!'!: IoC u:t t eJu c h ') ',\~ re! 2. g i a u tn u r z y n {1 i;:, B ~.~. n t II V/ p'ld,n.·-zach . .l\ngoli (CU-~2 d:·~s ćsprits et magie eł1ez, 1GS Bcl.'::-;,i O~l du :~Ud'-O'I.10~:·t c~c l"'.l~.!1go;'8.). l\;),tnr rGz'~:;~:'.vy1='0 ~)O-letllin'. pobycie \V .A..~-;[;o1i lYrzcdsta~\vił \\ ierz.~·ni,:') i ~~!·.~;l·:~tyki nlagi~zn..: pa::1ujic2 \""1 tej c:,~'ę;~i Afry~:.i. PrL.Gd(l.lj(j~en1 p:'.:acy :;(1 vy-;crz:~n:g i Ll~.-:r,;a lnurzyn6vv 5;rupy .l\.l.nbo, NY2neka I-Iu~nbi oraz I:'.:ereL'ó,:,:, \N kulturze tych ]udó\-v' \·'·yi"l.żnie zaznacza się \-\"arst:"·a kulttEY chanl1cl·:1. j %.\"·lk~.ę :"C'~~(, ~:;1~8. c :'!,!::,~(~,:l~l~.1,i.cr or,li:::u::e (J~:; :!.,~,·,~,':ld';ie:' ~;:~ r>:~'~~.?C'·/:·~'er a:", .:: zalc:'·,;.' .~ dcl.~:~:~:;.iC7rlC ~;,,~ :;~J ~.:;ll~;~~~ __\~ ~~.1ctycz.C'~; ,:tr'ch~<il.:,~:;ii i ~C:'i'.::... o:~l~lrach ·~c ':,':,T(:~ź~lie rcd?inr<': '}i·;;pó:i1Ci rcdo\v?ch: :::'9C~:-'k;.)~ \v.;.. r ~'l'!...-~',rJ7· l:' c'" ho(; ~ l':)~::p'::t;\\i rr;:',.(."·,Y:.~;·::;, du kl;:;~·o\,,!<g/~'. \"~: fiuer: ~'~'.. c;"'bGdz·~::-..: ,.·;()C~i.~ <':" G7rd fl C'i. n ", ] ,GZ\..... a'.v3·~·'.V~1.. l"/.'l;};'r C" ~~~~ ..\tj(r,:\ __ ::---.(3).\\1 L:rnat··'2(, t;.\..L':"~'i01,1"-I::',~. ()~V··1,,: l;): l~~1:~::":-,:: ',:G"" <p L'.~:,':ll'")\,',:;::.l ~""·'''I ·,,::.-··U sl'7 prz'~:,jc~·\,,.jCJ. ,~;,:c; Y,· ~"r~.oc.1k,:·) T~'V O'o;:-72J7:2 '{J. \v ~r;~'a\\'y ludzkie je::t POi,'.T;:::zcchn::.·. z:·/skac· let-· prl~YchyJno.32, lub c~~;~:.~0n~ć sif c.17.i3t<.' ..:i.i'.;j1i. \\T ty:n tk\\'i żróC::0 l)0\?~:,tar.:.i:~:~ze:-c" ~\J !ntl?T'\',.'cniuj ci;.]hl :~ J.:o1.(..::~'->to.r:'a.j..-; k'C8.::)';/v~..>~)1:~; 7a~i~)-;!.. pc'-:v~/t.tJ.le v.; o;:·~~~ci.~t o 1i:1k~~\vi; r?:~Di<.~. b,¥·.:v ,. LC3:-.i 7;:).b·>~ t~.,.·. pl:mocą Za \vir;o~.; ..~2.:;~'ę. k~ór/ \Z~~(Oi(lO r:::d::ir\l. :;':~1:;'i~-;J:"~~:o. Cir.q'.a I\;atcn1:.(-!.:~:t C':;~:: -- bOVv'\0H:. .~!~zyc7Jr!..··l O.:3rO!~1~::":1 lna,~ic·I.!--:;\'-('11 zabi =:;~6-o.v "v:;.ka.z:I\Yar;(~ śnli.~r·:. Ofiar~ \vyd3- ..vaDo Z~~./.~\'"I,~c-'::;,i :;lnierci:"1 ,,~...śróct tortur i udrE;C'zeń. i:U i'n-t.l u. j<:st czyn noscj.~ i Z(~01i.:OSf~.;'1, kt':fl.~2. po'/:v\/ala :tc::~,l·' s.rO\,;(;dO\i\:a'~ IYCt1i('zn~~ ~:r2.gnie:;lia cz~tO;\',~i~~ka. Ie I.jA.rT\ . .!~'.~·!\f:F i g u r a l n. €: ,/0/ Y o b r a że 11 i a d u c h Ó \\1 z n a d l" o d k o \'./ e -: fi b i ,G:u r z c: k i 'Y u a t \fil 1:'-1 o \v <= j (} Vl i n e i «(]·e1'.;te!:'- 7.0\va:: :~:y(~;;el-'.':3, ~ figuren c~_yn rnittler ..:.n "'i:uat l"{h,l·:;r in. !'"Jeuguinea). Vi fejOrlt2 ~,rcc1.ko";,\/~,~0 do~·zecz3 r;'..:.::ki 'Yuni; leżą \,vioski, \V których ,\:::,~ :~OkD :=.ie rc?v,,-in~~ly urr~i~:ęi,no3ci rz~biar8kię. Kun:;z~ ten za~ho\;v{:11 s.ię tani po dzi"~;1dzisiejszy \'l po:::;t2~i pięknych "V drl.:0wie r;~cżbionych figUl~, \vyob"a~"';"~v"r. o';"hv blOb':)" "y['''alow'' slupy u chat zydle itn. Autor o:TI'hvi8 n·i(';~7~r'~·' ~)l'z~~;~a~\'i~;qCe :'~'Y5ckie fjgur~y,' wyob-raż,ającEl clU:!1;.'. Z naz\vC11ni j.'_~.h v:i"!,ż,ą sic ialntej~;z2 rnity i ;,.,vi2fzenirt, głęboko się~;aj(1('e y: życje s\:olc~('/~net ... -c;h \v:"i. Po::;zC'z2,~~~óln8 fi;;,ury na ogół SLl vlł2sno{cL~ prywat~" a z'Jioro':',:l w',a,no,;ci:,! ,;;rornad;,', ale odbieraj~l cześć od w::zystkich ~złonkóv'J osady,' pozostahc własnością mężczyzn, przechodzą z ojca na syna drog4 dziedziczenia. Alltor pn;ypU57-CZa, że figury te były niegdyś konkretnymi b6stwami wojennymi k8żóej z tych wsi. Wsi te należajy do plemion szczególnie dzikich i wojowniczych. Po przybyciu białych koloni- c;~('y~;,:' ;'[2 �301 300 K. TACKENBERG: zatorów mieszkańcy musieli zaniechać wojen i napaSCI, a groźne bóstwa musiały więc zmienić swój charakter; stały się opiekuńczymi bóstwami łowów, a wreszcie duchami pomocnymi w leczeniu chorób. Zasięg wpływu tych bóstw nie wybiega, z jednym wyjątkiem, poza obszar wioski. Autor niestety nic mógł zebrać dostatecznych danych do zagadnienia, czy i w jakim stopniu istnieje związek między postacią, jaką figura przedstawia, a drzewem z którego została wykonana. Autor zwraca uwagę na fakt, źe w liter<'1urze odnoszącej się do Nowej Gwinei naogół figuralne rzeźby interpretowane S'1 jako wizerunki przodków. Do opisywanych przez niego zjawisk, to uogólnienie nie da się jednak zastosować. Mimo usiłowat'I, autor nie potrafił rozwiązać podstawowego zadania, a mianowicie określić co jest pierwotniejsze w tym kompleksie wierzeniowym, rzeźby figuralne ilustrujące mity, czy mity wyjaśniające sens rzeźby. F. SIMOONS: A f I' Y kań s k i o b s z a I' b e z m l e c z n e j g o s p od ark i (The Non Milking Area of Africa). Od czasu E. H a h n a (Die Hatlstiere 1md ihre Beziehungen zur Wirtschajt des IvIenschen, Lipsk 1896) wiadomo. źe na znacznym obszarze wschodniej Azji nie wykorzystuje się mleka, mimo posiadania trzód. Podobnie w Afryce istnieje obszar, na którym mleko nie stanowi w gospodarce produktu o zasadniczym znaczeniu. Obszar ten w Afryce obejmuje puszczę tropikalną i część terenów pokry·· tych sawanną. Obszar ten, w okresie przed europeizacją, stanowił prawie trzeci!) część kontynentu. Autor próbuje określić geograficzne granice tego obszaru; zasięg ten nie pokrywa się z obszarem występowania muchy tse ts e, jako czynnika niszczącego bydło. Na obszarze występowania muchy tse - tse istnieją rasy owiec i kóz, które uodporniły się na śmiercionośne ukąszenia tego owada. Dwie odmiany bydła rogatego, zachodnioafrykańskiego, również wykazują pewną odporność na jad trypanosowy. Mimo więc, że mlekodajne zwierzęta są tu hodowane, nie są one wykorzystane. A chociaż przeciętna wydajność mleka byłaby tu dość nikła, to jednak zdaniem znawców tego zagadnienia, mleko tutejszych zwierząt jest wysokiej jakości. IT podstawy tego zjawiska leży niechęć, z jaką ludność tego obszaru odnosi się do mleka. Picie mleka uchodzi za objaw "nieczystości" pojmowanej tu w sensie magicznym. Przywilej względnie prawo picia mleka ma natomiast czarownik. Autor dochodzi do wniosku, że powstanie obszaru, na którym nie występuje gospodarka mleczna jest wynikiem nie braku zwierząt mlekodajnych, ani też skutkiem zapory, za jaką można by uważać zasięg występowania muchy tse-tse, lecz zjawisko to można wyjaśnić jedynie kulturowym oporem, wynikającym z niechętnej postawy ludów tego obszaru do użytkowania mleka jako pożywienia codziennego. Tłumaczenie to uznać na~cży za niewystarczające, gdyż nie wyjaśnia historycznych uwarunkowań tej niechęci wynikającej z młodszości i obcości danego typu g~fodarki. W sp I' P o l s k i e j (Zum Siedlungswesen a w ie osad n ictwa k ul t u der Tripolje - Kultur). I' Y t I' y- Prehistoryczne badania w ZSRR szczególnie w ostatnich latach rozwijają się z ogromnym rozmachem, a publikacje w tym zakresie mnożą się· Niestety niewiele z nich dociera do krajów zachodnich. Autor wyrażając zadowolenie z powodu publikacji F. H a n c a I' a Prob/erne tlnd Ergebnisse der neuen russischen Vrgeschichtsjorschung, [1951 Praca ta ukazała się w 33 zeszycie: "Ber. der Romisch-Germ. Komission", s. 33 i nast. jako omówienie sprawozdań badaczy radzieckich Tatjany S. P a sse k i J. J. K r i c e w s k i ej, Periodizacja tripo/skich poseLenji, Moskwa 1949 oraz Culture tripoLienne, t. l, Kijów 1940. Przypisek recenzenta], przystępuje do omówienia szczególnie interesującej go kultury trypolskiej. •• ,. l Porównuje on osady kultury trypolskiej z osadnictwem obszaru ceramiki 'Nstęgowej. W szczegółowym wywodzie polemicznym uzasadnia swój pogląd, w którym przeczy twierdzeniu, jakoby osadnictwo trypolskiej kultury było osadnictwem stalym i trzymało się trwale swych osad. Wskazuje na pewne podobieństwa w budownictwie trypolskim i w budowlach kultury ceramiki wstęgowej. Domy w jednym i drugim przypadku odznaczały się znacznymi wymiarami a domy ceramiki wstęgowej posiadały jeszcze większe wymiary. W jednym i drugim budownictwie materiałem było drewno i glina, przy czym w obu przypadkach stosOW2.110"'mstrukcję słupową, w której ściany między słupamI są \vypełniane plecionką oblepianą gliną· Jedyną istotną różnicą była konstrukcja dachów. W trypolskiej kulturze dach głównym swoim ciężarem prawdopodobnie wspierał się na ścianach i slupa2h ściennych; słupy wewnętrzne pełniły tylko pomocniczą i nienajważniejszą rolę, o czym świadczy - zdaniem autorów - wymiar przekroju {;]adów słupovvych i gęstość ich rozmieszczenia. Wszystko to przemawia zatym, że należałoby tu liczyć się z kostrukcją dachu na krokwie. Inaczej sprawa ta wygląda w budynkach kultury ceramiki wstęgowej. Tu wewnętrzne słupy są gęsto rozmieszczon:l, mają przekroje duże; świadczyłoby to o tym, że dach swoim głównym ciężarem wspierał się na owych słupach. To przemawiałoby na rzecz konstrukcji na ślemię i sochy. Otóż mimo, że w kulturze ceramiki wstęgowej btl.downictwo posiada cechy niemniejszej trwa 'osci niż w kulturze trypoiskiej istnieją dowody, świadczące o tym, że ludność rocnicza tej kultury opuszczała swoje siedziby po wyjałowieniu okolicznych pói zajętych pod uprawę ziemi. Zdarzało się, że wielokrotnie ludność ta wracała po pewnym czasie do swych siedzib, w swoistym cyklu rotacji uprawy ziemi. Autor nie widzi dowodu, który by w sposób dostatecznie przekonywujący świadczył o tym, że ludność osad kultury trypolskiej pozostawała na swoich osadach w sposób ciągły, nieprzerwany, co z kolei musiałoby dowodzić innej techniki uprawy ziemi niż ta, która ma zastosowanie w kulturze wstęgowej. �303 302 l«()~.c·jn~;'Tn. ~A·I.'2clr{liol~{n cl:-ldl.iZY c±uU)["a jest ::_~;L nipG:.c-~:a, ;.'2 UL::.~.. ~(tni(Jn;:·i p(;~_~ki;:..::~rOl\;:i.~G11y ::i.e; -\V U.:-;Li·/J'u. rnatri:=i;.-C:l2 i·'. -- t:;~;~L_.,~ .. . ~-,,:_-jl';'~).l.\:·,·i.eK ci:·~ \\' (~t) . ,/ z ,,'1:.<.. l.r~ól·c:i~a,u i:..'lni .;[Ld .....,· (,;J1_' .. ~.i.:'':''l"LY .~l:,l..Jc~",rr,':'l: ~ :~;ę \'.• '(>~~'.;.. ~\;;·,.rO:L..:..:_'L \\.'~"·:';8."e 0\\'(.' vvo(i~':icz: ..-:'./ l';:". (}....~t.-:(;~(-J. i:rl ;·;.tl.ikcj:~1 i l:L:;,y"l.Li.0·,\~c~.r:i2(n \\-.l'~; ..'.,::::~;e:~.i.:LO~· l":JJ-'L"t'CiJ"ld2 .l~-l~(l.::' \V~ J:Ji:-:.:c~ ~., :;)1:;:lU, z,-:' \"1 i.::;\\':iyril, Jego ::.jGV'::,~ tr,vj, nic:: dc,\\,'ozdani2'm, hOUO'N- ~t'epl'ez"n~o,~:anG g: Ul~'Q~'~l z3.i"~1ieszkuj;ącyr:1 kt.órych budynki \v,.,:r..jżniaiy u ;to~'iullko\'.'uj::: się 'tu.kże f.:Cl-<;DVv·\.?j ifl7;:;e GO tej \, l :-C. u. r~: :,' n. 6 \\ J. NICOLAS: Przydomki Vol ty (A. O. F.) - Volta (A. O. F.). Les - Ela devises z obszaru des L'ela \.\~ d P e)g c f () zlożv!.:'::, ..L(, :<~1:"i..J.~1. ..~l.Lld 3rL--'t'.' ; >.: ... , . \V:..:q). t'j(; .., ..., kl~:.tU. PO';lc1d:::1 l";C".ęcit~ ~ (ł~v"',~.:.:>O. r..l;lj·z~..';,': U pu0lL:::".:1~i:·n ra:. z:.:j l,;:;J.~:,:ty:.::.L['- '..• o:,' ~:~-;'C:(1Y oJCG'.'·:, 2. Vli~:1r3 .... \7 ;:;cga, lnJ.~js':, (;l:J:~~~Ć:- .1,'t:,(:'':'''~i:;~l)-l/l;~c::(bt.d\·. :o".~\ l-·.Ci:>~/~ 8U.'L():'~~,,",,''': Lt:.l< ,':',z~:'/) ;:·~t·lY-· . . o :L:,0."i·,~C.~~1.2 t .._·, .-.~>:,:}~,:':. \.·~:--LZ.:~ :5. Str6ie l;}:-'.tli ~-=rzy::.~(;dy: ;J) c;;'(l"ry f'raL:8 rnl':;J~c ku·i~ov~.'ycll. d·~'j/.:;:~ZO\,VJ b) :;:-o~_d...:i:1iy: l'~.~~L :.J['~C't~JC·i"-· "i. Y·'O\V:'lC:-'· ~a'\:..-j~.-·l'a !!2";.tzi..,~1::':,c.'e 3. IJucir: prL{Jd~(>~; ~i;?bczplcc:"0ń:/ •.\,vU z~; Strony Z\'Vi8rz.~:ft., 1):<.1 SLl.l6i:>,\' nac; :;:d5~cl.dl1i('n::8.:':l1i i (.;_ "Vi'yroc.:i:1L2. CZ8.I·l.;\;,,~:Lei:.'i~ pOYl,.f;:it2~lia l '~'. \\7J.~,ka z ;,:i- r.G.fl1yt~)·na ro%\\rCJU !:JfL(;\::il'l ś\vic:~to~~().s"lr..ldLl religijnego 8rtykuł ten pr2Yi"~osi '\:""81 ~03Cl0\Ve .rnaV.::rlaly Ly:nl b2.l'dzi0], 'lC~ :~ on·:; b~zpo.~redriL.:l ~xypov..··:~dzi;~tych, kJ~órz.:T l~ult 'l"~[~ L\vor"~:.~,r}'..~~I{t.Ykuj.-l i kJrrJ~~"ltują. T I t "AttJ~·;:uł znajduje Sliv'Ój dalszy ciąg \v nH:'t~1JnYfn.z-: •.;L,~'cic j,.Antb,ro:,:osu". G. Vii. 13.. i.-IUNTINGFORD: n la Pierwsza część tej pracy opublikowana zostala na 'amach "Anthroposu", t. 45, 1950, s. 81-118. Frzydo:r:ki fnurzynów grupy Ela służ~ do rozróżnienia \\: przypadkach homonym:i r;liędzy dwoma indywiduami tej samej grupy, które noszą to samo imię i należą do tego samego klanu. Autor ~·rzy jmuje w z3sadzie defjnicj~ znaczenia owych przydomków zaiV1. G l' i a uJ. E,' C m (L'Aliiance cyLharicque, Africa, London 1948, s. 253). Według tej definicji przydomki te są zarazem tytułem honorowym, dewizą, pochwałą i pochlebstwem, jakie się kieruje pod adresem zainteresowanego, ażeby podkreślić jego kwalifikacje, wyrazić wdzięczność, dodać mu otuchy. Nicolas daje szereg przykładów takich przydomków używanych w murzyń- ·,~~~:;.;~:~~l:~')2 _;'~":'lcLdung(; .::.:1 te.l bUliyr:.kor.n ni, \1.1.;:.;zdY:JY j::~un(;rodz.:.nl'.yn1. V'l fakci2 L,V!n 'vidz; a:~ch,;;:;ll""uklu.:::y spot<::cL:::-iej na l...ojeciyr'1c:~::.:~ rnal:: rodzin:;r, :\_'-E :r prz,vpu.,;:z;.::::a jJ.:cnak. Ż.= zrniCl~'!..a kGn...Jtruk;~ji (iomu c..',ics;:kalneg.() il:OŻ.:.· .si~ tu \vi:{zać: %t.~ :~;Yn;'3.l ..a!'nl gos1~·oó3.reZirtli, ll1iano'vVlcic z v:zra:.:iLc".ljqc:,,~ pT~":~'-v'V'a[;'::1hoc1o\\:li nad l"olni.ct,,-·..,:ern r~.a tiTD obsz3rz,~. 'W' z'vV.i.<zku z t;y~ri1 (;~utor ·v\'y[.:'o\t~7io.(;.asię na l{:~:-"1at: czy i \'\1 jaklrn stopniu slusznYi.TI jes'l, t\vierdz.(·nie (rr~jn, I-I;:nlC('~rc:"')~ ie 2"\ ::ba loessovv'a nie sprzyja roz'INojo\vi 12.SÓ\;v· i~ ż:; to \"'~a~;ni.e byla cZJ'r~EE:i('n"l istoln,ynl dla roz\voju ro1.nict\va nC1 tyrn Ob"3:(~ar7.s; g.leba .J.o~:::';:)o~·D. spI'zyja pora:;i.:anlu laso'"v liLcia.stych. Jc;o.ynie klirnatyczna po:.;UC!ł3 \Vipari~t. 7. obecnego oos,~aru stepovvego lClsy, niegdyś ta.m ro.:nąl~e. "l"o bylo czp,mkiem, ktGr:l zmusił gospodarkę poprzednio rolniczą do przej:0;68. na go:,rodarkę hodowlami, siepow:;, co znalaz!.o swe odbicie w zmianach i:,'pu domostwa. murzynów surnoms (;i~C: ..... .:,:::·~_<~.~l ~YI./.~·.' !;·i~~·,'/;.::i~·:J~(}.0 :(.L'1i"':':'.::ł~-..«.:\-v,.-:~~·jrt:~ ~,"i=~:l(::~':,_j,:'; n t': int2rpt2tacji, ~·:lie.;sca dr~aL:L~.~jęLyL:c\\'i:! ich óy\vaJ~'; i.'~' (.".' u·{:':,~o\.-lc 'L"o:!Jl::l'; C;0.\\"(}cJ Haute l , L:,:.:._,.·~d~(:'d.I..l.:/n'1 !'{::J.~,:' F. l~ ~i sj(~ ku:~u~~}"L;''ypolsk'~ej,cl,':i··:,.ri·':':~ c.1u~.:~ uS'L·:;łJiiY ,:"> ~,'~;,.u'·=:cil.:~ kujrych .:;"'; ~ '~~,,;n '.,y~a~J 'J ero;, ;j_~cH~zi~. \";\-~·:i.'i:...~~'£,:j."l; .. \', i.;•...I(;i{:b(J\:,~'e bl1(j::,·~-.kl ~ni.C;:.zkd~n:: G cir n e j ~-~ld, lJ()~;~(~~)iając rO:~:i.l:nlcni.e skL':l.d(Ji:cu'.\ się hodo·\~.:l Lad ~\.'~:lil(:·~· .. 'd :,--,\\'rl:;~'::l stoł.Jniu ~~-;:; i::t:jLilC :eJ~lc';~.\i, \,,' ~polecznycil. ;.rL:;";··::JJ.l ~;i nad nL;, ..\·::~LI_'ll\'-·'Y, ::;)0'.;0.) S'l..(J::J:.:.;'i!-cach ~r.'}·~.o.:.·..J:i-:j ni_: "'\~i.::':'<.~,.:\vyr::L:L:_j IO·~~·lic:..\\·8. .:;·~.ic'j ;CUpi0 stOljDiu klLt"J.ry l\.u·~or liz-LGsui":ko-.vuj...; r:yn1. n:.c'.~;.:.:r:a.::;~-,\- \V \v jakim luciności gi'Up ~,Yi~~L..L-I':'.I~t~\.;nid. Yc.l~.t pfzev,'i::~gi . ,. ".. \'.'/L.i.~d.~:.c,\' ";".:.:": i~\..L~L1rC::2 .' n.::..JcJ ;.I':,.:.'~) Lugadnienie, ~;~0.;d.l(.ki .spOL;C~~ll~ Ó 'vV, D o l' o b o ('ihe Political CJrgaDizacJ<l Organization polityczna of ·lhe DoroDoj. murzy·- Autor opisuje polityczną organizację grupy murzynów K2nii, Dorobo, którzy pi"zyjęli od sc!siacJów żyjących na wyższym poziomie kul(lirOWjm, mianowicie Nandi, szereg cech kulturowych. Dor'obo, przed zetknięciem siE: z grup) Nandi po 1925 r. był ludem łowieckim, choć przyjął od tych ostatnich hodowlę zwierząt i rolniCtwo. W kulturze Dorobo zachov.'ało się jednak wiele wyrażnych cech łowieckich. Życie spoleczne kontrolowane jest przez dwie instytucje: rady klanu i rady, karet. Ta ostatnia ma szersze kompetencje odpowiada niejako zarządowi dystryktu, jednoczącego cało!'ć interesów wszystkich wiosek Dorobo. Autor opisuje funkcje rady klanu i uprawnienia rady, koret. Rady klanu działa jące \\1 zasięgu poszczególnych klanów są kompetentne do rozstrzygania lokalnych sporów. Do spraw tych należą spory graniczne, łowieckie, zabójstwa. jeżeli zachodzą wewnątrz klanu oraz wstępne dochodzenia w przypadku zabójstwa, w którym wchodzą w grę członkowie różnych klanów. Karet roztrzyga spory między klanowe, rozpatruje przy- �305 1 304 i padki zbrodni, jeśli strony należą do różnych klanów i jest ogniwem pośrednim w sensie politycznoadministracyjnym między kolonialnymi władzami kraju a klanami w ramach dystryktów. Następnie daje autor przegląd założeń prawnych, stosowanych przy różnego rodzaju przestępstwach i zbrodniach. Z kolei przechodzi do omówienia religii i magii u Dorobo, wskazując na liczne podobieństwa w wierzeniach i praktykach Doroba i Nandi. W. PILCHNER: L u d ow e św ięt a w Nep alu (Volksfeste I It na którym zabił zwierzę. Charakter magiczny zdaje się leżeć u podłoża zwyczaju wstępowania na zabite zwierzę ze śpiewem i tańcami. W rozdziale kcń,~ov;ym autor stwierdza, że u podstawy wszystkich tych praktyk właściwych ludom łO'.vieckim afrykańskiego obszaru leży zamierzenie ubezpieczenie. się przed możliwością zemsty ze strony zabitego zwierzęcia. (p<ltrz H. Baumann ZFE, 70, s. 208-39). W. HAVERS: O z ri a c z e n i o w e j war t a ś c i j e d n e g o z i n d 0g e r m a ń s k i c h s u f i x ów (Zum Bedeutungsgehalt eines indogermanisches Suffixes). in Nepal). Większość świąt obchodzonych w Nepalu jest podobna do tych jakie obchodzi się w Indiach, tym też tłumaczy się fakt tradycyjnych, osobliwych dla Indii, wędrówek pielgrzymów, stale kursujących między Nepalem a Indiami. Autor opisuje w artykule pięć świąt obchodzonych tylko w Nepalu: 1. Matsyendrayatra: jest to manifestacja na rzecz Naraya n e V i s n u, bóstwa ludowego, opiekuńczego w tym kraju. 2. S l' i m a t i: W 1789 r. dzicy ale wojowniczy górale G u l' k h a zdobyli Nepal, kładąc kres panowaniu dynastii królów N e var i. Na cześć tego faktu lud Nepalu obchodzi święto S r i m a t i. 3. Święto bóstwa N a l' a y a n a. 4. Święto K l' t t i k a, na cześć wojennego bóstwa K a l' t i k e y a.5. Święto D e v i ya t l' a, tj. na cześć bóstwa, chroniącego ludzi od malarii. S. LAGERCRANTZ: (Hunting Trophies Ł o w i e c k i e t r o f e a i m a g i a m y ś l i w c ów and Hunting Magic). Rozprawa z zakresu językoznawstwa. Chodzi o sufix -tu-, który w językach indogermańskich służy szczególnie do tworzenia tzw. nomina actionis. W żadnym z indogermańskich języków nie występuje sufix -tuW tak licznych skojarzeniach jak w języku łacińskim. Z tego powodu autor podejmuje analizę tego sufixu i form jego występowania przede wszystkim w zakresie języka łacińskiego, nie pomijając jednak i innych grup językowych, w których to zjawisko występuje. l I Ogon bywa u tubylczych myśliwców afrykańskich uważany jako obowiązkowe trofeum łowieckie. Drugi rodzaj trofeów, przysługujący tylko łowcom, stanowią pierścienie, wyplatane z włosia względnie z sierści, wyrwanej z ogona zabitego zwierzęcia. Bywa, że pierścienie wycinane są ze skóry, ze stopy zwierzęcia. Pierścienie takie bywają też nakładane na broń łowiecką· ~ Inną kategorię stanowi zabieg wykrawania kawała mięsa z grzbietu zabitego zwierzęcia i spalanie go często z ogonem i uchem zwierzęcia. Osobne z<:biegi i wierzenia odnoszą się do wyrywania zębów zabitemu zwierzęciu. Penis i uszy także bywają obcinane zabitym zwierzętom, przy czym o ile penis bywa' zawsze spalony o tyle ucho bywa niekiedy w sposób obrzędowy zjadane. Do osobnych zabiegów należy zatykanie otworów w ciele zabitego zwierzęcia. Wspomnieć należy także o zwyczaju ucinania wąsów leopardowi, z czym wiąże się szereg zakazów. Obcięte cząstki bywają używane w pewnych magicznych praktykach. Do mniej znanych zakazów zaliczyć należy zakaz oglądania się za siebie w chwili gdy myśliwy opuszcza miejsce, M. VANOVERBERGH: Religia ••nd Magic among the Isneg). I I I • I u Isnegów (Religion Jest to część trzecia rozprawy poprzednio zamieszczonej w t. 4S Anthroposu. Część ta poświęcona jest opisowi dwóch aktów kultowych lsnegów, śayam, say - am, i ceremonii noszącej nazwę pildap, odbywanej na cześć ducha anlabban. Tak w pierwszej jak i drugiej z omawianych tu ceremonii istotnym momentem jest ofiara z psa i produktów roślinnycA na rzecz ducha względnie bóstwa, na intencję którego Obrzęd cały się odbywa. Przewodniczy obrzędowi czarownik. Nieodłącznym momentem 6brzędu jest wspólna uczta. J. SCHNEIDER: Uprawa B r y t a n i i ('Uber den Feldbau I i magia ziemi u ludu Sulka der Sulka auf Neubritannien). w Nowej Jest to niezmiernie interesujący" artykuł, napisany przez niemieckiege misjonarza, który pierwszy poznał i szczegółowo opracował język Sulka. Opis uprawy ziemi u tego ludu jest potraktowany gruntownie prZlede wszystkim od strony językowej. Przygotowany i opublikowany został on przez Karola Laufera, również misjonarza, bowiem autor tej pracy zmarł. Przygotowanie nowego pola upatrzonego pod uprawę rozpoczyna zabieg magiczny. Tubylcy zawieszają względnie zakopują na tym terenie w jednym lub kilku miejscach rośliny o właściwościach czarowniczych, które mają na ('elu odpędzenie zły:::h duchów. Po tym zabiegu przystępują do oczyszczania pola z zarośli i drzew. Trzebież odbywa się za pomocą kamiennych siekier. 20 ..Lud", t. XLIV. �JOT 306 Przy wyrębie pracują zarówno mężczyżni jak i kobiety. Ale niektóre wypowiedzi tubylców zda ją się wskazywać na to, że dawniej kobietom nie było wolno używać siekier. Drzewca siekiery są zawsze obrabiane i przygotowywane przez mężczyznę. Do rozrywania lian używany jest kij, (dl. 1 łokcia) oraz muszla, służąca do ich rozcinania. Ta ostatnia wychodzi z użycia na rzecz metalowego noża (Buschmesser). Ponieważ drzewostan na oczyszczanym terenie jest niejednolity a drzewa cieńsze i słabsze rosną na przemian z drzewami grubymi, więc najpierw ścina się drzewa cieńsze. W ten sposób przerzedza się puszcza. Grube drzewa ścinają mężczyżni. Niektóre drzewa, zwłaszcza o rozłożystych konarach, bywają przez dłuższy czas zostawiane dla zacieniania pól i ochrony przed zbyt palącymi jeszcze promieniami słońca. Przyszłe pola są grodzone. Każdy kto w polu tym otrzymuje udział w postaci parceli, wykonuje kawał płotu ogradzającego wspólną całość. Za wdowę pracę tę wykonuje jej brat. Często zachodzi konieczność ubezpieczenia pól przed dzikami, wtedy budują ogrodzenie z kamieni lub palisady, stosując przy tych ostatnich różne sposoby wiązania. Kiedy ogrodzenie jest zakończone pole podlega jeszcze raz Oczyszczeniu, wyrywa się porosłe chwasty, ścina się to, co ewentualnie jeszcze do ścięcia pozostało. Zasiewu nie dokonuje się prędzej aż ukończone jest ogrodzenie. Chodzi o zabezpieczenie przed ryciem dzikich świń w popiele. Po spaleniu nieużytków, niedopalone części bywają gromadzone w stosy pod pozostałymi drzewami. Stosy te zapala się dla opalenia gałęzi drzew, aby nie zacieniały pola. Dopiero wtedy całość pola dzieli się na parcele, będące udziałami poszczególnych jednostek gromady, uczestniczących VI przygotowaniu pola. pólka te znaczy się kamieniami, gałęziami, pniakami. Narzędziem do uprawy ziemi jest kopaczka a raczej kij kopaczkowy, wyrabiany przez kobiety i mężczyzn za pomocą siekiery. Kobiece kopaczki są lżejsze. W zależności od rodzaju pola istnieją trzy sposoby sadzenia uprawianych tu roślin (taro, yam, bataty, trzcina cukrowa). W pierwszym przypadku sadzonki roślin wkładane są do lejkowatych, kopaczkowym kijem drążonych otworów w ziemi, bez ich zasypywania. W drugim, chodzi o pole, które po wypaleniu porostów zawiera mnóstwo korzeni. Sam więc proces sadzenia kłączy i pędów wymienionych roślin związany jest z rugowaniem korzeni za pomocą dużych, mocnych kopaczek, przy pomocy których korzenie wyważa się i wyrywa. Każdy pracuje dwoma takimi kopaczkami, które wbija w ziemię obok siebie i ruchem dżwigniowym podważa nimi korzenie wzruszając zarazem ziemię. W obu omówionych przypadkach pracują indywidualnie. W trzecim przypadku pracuje na każdej działce grupa _ około 10 osób; ziemię wzruszają w ten sposób, że gromadzą ją w kopki, w które sadzą sadzeniaki. Autor wyrażnie mówi, że w zasadzie nie da się wyróżnić prac, które wykonywaliby jedynie mężczyżni lub kobiety. Wszystkie rodzaje prac wykonują mężczyżni i kobiety; prace wymagające większej siły na ogół, choć. ta~ż.e z. wyjątkami, przypadają w udziale mężczyznom. Do takich nalezą: scmame grubych drzew, budowa domów, obrona przed dzika "t ,Kal~ndarze~, :"e~ług którego toczy się ich roczny cykl zajęć gOs:d~:~ cZJ ch Jest kWItmeme poszczególnych gatunków drzew prz d' dla drzewa lturka na nowy rok a dla d rzewa k'oralowego ypa aJące guip np. na przełomie czerwca i lipca itp. ' , .. W ko~cowym rozdziale autor wymienia szereg uprawianych roślin l Ich .odm:an, .podając nazwy tubylcze na poszczególne gatunki. N:ez~Illerme interesu~~cy jest przedstawiony związek znaczeniow ok~es.len tubylczych na rozne rodzaje pracy, dający obraz w jakim stopni~ ZajęCIa Sulka wpływały na kształtowanie ich języka i pojęć. E. KAHLER-MEYER: G r a m a t y k a i s ł o w n i k J'ę z y k S d a w e (M t . a a nVokabular adr Isn a dV a n d e K i m m e n d e' a (Kimmendes Gramatik und er an awe - Sprache). i Sandaw~ to nieliczna grupa pochodzenia wschodnio-afrykańskiego ży;:;a o~ecn.le w. centrum terytorium Tanganiki, otoczona ze wszys~kich tUl:n ~ ~m~onaml Bantu. Autor omawia manuskrypt pracy podanej w t ynm:eJ~zego artykułu. Praca ta wydana została w 1948 ~~Yid:w~lCtwa M~cro -- Biblioteki Anthroposu. Oryginał n:'Pi:a~;m;ecs~ .ę yku francuSkIm: Essat cle g7'ammaire et voca.bulaire de la lang S c!awe. A. . BURGMANN: ..,.rama G t yka i słownik A. l\"I li 11 e r a (A. :i.\ilul 1 1e rs G rama t'Ik und Vokabular l ':1 ( l! języka der Kanua - ue an- Konua Sprache). Lud Konua to "rupa ję k Keriakat i Rotoka "'w ŚCOd::w~wJ'a pśa~uaska, zamieszkująca obok grupy czę CI wyspy Bougainville " k o wyspy archipelagu Salomona. Przedmiote 6'" ,naJWIę szeJ om A. Mi.illera, poświęcony gramatyce'. ł m 'k ow~ema Jest rękopis pracy l s OWlll OWI Języka Kon P wydana zo~'a' o .. . . ua. raca ta ~L ,a rOWlllez w Mlcro-!hbliotece Anthroposu. i S. WyRM: S t u d i u m j ę 7. Y k o w e P. D r a b b e' a n a t e .ęzykow południowo-zachod' mat G w ' n e' (P D bb' n lego o bs za r u Now e j • l . ra e s Study of the Languages of Sout.h-West New Guines). Autor omawia pracę P D która pcd~bni: Micro-Biblioteki Anthroposu. NieuU' Guinea bb ' e a ?a.len en Dialecten jak wymlemone poprzednio, a van Zuid-West jest publikacją W dziale: A n a l e c t a e t A d d . t tyczne uwagi do zagadnienia kszt l a m e.n t ~ na u.wagę zasługują: 1. krybert Baldus) i odpowied7 na n' ałtowtama S.lę ludow brazylijskich (Hero . Ie ze s rony Jozefa Haekela 2 W . dO Jozefa Henmngera na temat poral n d rll.. w Arabn.. przedislamickiej. . " ypowle z ~O* �309 308 W pierwszym z artykułów autor poddaje krytyce niektóre wnioski Josefa H a e ker a sformułowanie w jego pracy Neue Beitriige zur Kulturschichtung Brasiliens (patrz "Lud", t. 41, cz. 2, s. 978). Autor k\vestionuje słuszność niektórych wniosków Haekela, m.in.. interpretację, jaką ów nadaje znajdowanym u ludu Kar a j a glinianym figurkom przedstawiającyr:1 kobiety. Haekel widzi w tym zjawisku przesłanki matriarchatu. Autor natomiast stwierdza, że wiadomym mu jest z własnych badal'l na tamtejszym terenie, że w interpretacji tubylców (Kara ja) figurki te rozumiane są jako obrazy mężczyzn i kobiet. podobnie krytyczne uwagi przytacza. W odniesieniu do zbyt powierzchownych wniosków o niektórych zapożyczeniach w kulturach brazylijskich. J. Haekel odpowiada na zarzuty H. Baldusa w artykule, pt. Entgegnung zu der. "Kritischen Bemerkungen", Artykul Henningera nawiązuje do rozprawy M. Hermennsa (patrz "Lud", t. 41; 1954, ~. 984) o poliandrii w Tybecie. powołując się na wzmiankę Al Biruni'ego (zm. 1048 r.) z której wynika, że u Arabów przed przyjęciem islamu istniala poliandria, autor krytycznie rozpatruje żródła dotyczących tego zagadnienia. W konkluzji dochodzi do wniosku, że istnieją podstawy do przypuszczenia, że jest prawdopodobnym, iż u Arabów forma poliandrycznego małżeństwa była praktykowana. Autor wskazuje jednak, że prawdopodobnie zasięg zjawiska był mniejszy niż to przypuszczają niektórzy autorowie. W tym samym dziale jest ciekawa wzmianka o żałobnych pieśniach Chazaków, i o praktywaniu żałów po zmarłym. "Załe" te bywają śpiewane w namiocie, w którym zmarły mieszkał. Autorem tej wzmianki jest Ludwik Golomb. W dziale M. i s c e łl a n e a pod "Generalia" znajdujemy m.in. wzmianki takie, jak: a) Ogólna ilość ludzi na ziemi od pojawienia się człowieka do czasów współczesnych. Autor (W. F u c k s, "Zeitsch. f. d. gesammte Staatwiss", Ttibingen, 107, 1951, s. 440-450) stwierdza, że liczba ta zawarta jest między 45 a 85 miliardów. b) W językach indoeuropejskich, zdaje się, że pierwsze określenie słonia znajdujemy u Herodota, 2AllqJ110. Germanie i Słowianie zrazu mylili słonia z wielbłądem (P. K l' e t s c h m e r, "Anzeiger der Oster, Akad. d. Wiss". Wien 88, 1951, s. 307-325). e) W Jugosławii niektóre tańce ludowe wskazują niezwykłe podobieństwo do tańców indonezyjskich. Poza tym istnieje uderzające podobieństwo niektórych narzędzi. rolniczych i motywów zdobniczych, między tymi dwoma obszarami. Według R. von Heine _ Gelderna wyjaśnienia tego zjawiska szukać należy w tzw. wędrówce pontyjskiej, która odbyła się około 800 lat p.n.e. Przedstawiciele tej wędrówki dotarli do Indyj wschodnich, przyczyniając się tam do upap.ku Kultury Diong _ san, a następnie dotarli do wschodniej Indonezji. Na przestrzeni między obszarem zachodnio-rosyjskim a wschodnią Indonezją moina wykazać elementy, stanowiące ślad owej wędrówki grupy pontyjskiej. d) "'V zakresie etnografii Europy wymienić warto ciekawą notatkę 0, no.rweskich nosidłach do wody. e) Afrykańskiej problematyki dotyczy :zm~ank,a. o artykule A. J. H. G o o d w i n a pt. The origin of maize ("The ::;out~ Atf1can Archeological Bulletin", 8: 1953, nr 29). Autor rozwija zagad:den~e stosunku żywności do gęstości zaludnienia Afryki. Wskazuje on na ,0, ze zamm Afryka przyswoiła sobie amerykańskie rośliny takie, jak kUkUl'~dz~, m"ni~l{a. or~echY ziemne i pewne gatunki fasoli, - gęstość jej zaludl1lel1la muslaJa SIę utrzymywać na znacznie niższym poziomie. f) Druga notatka zajmuje się pojawieniem się konia i wielbłąda w Afryce. W skalnych rysunkach saharyjskich wizerunek konia pojawia się dopiero ~ okre~i(;. między 1500 a 1000 r. p.n.e. Podobnie jak w Egipcie koń pojawU SIę ~kze tu wraz. z :vozem bojowym; zanik wozu bojowego wiąże się z powstam~m .kawaleru, Jako formacji bojowej. Wielbłąd, jak to między innymi p~Jtwler~za.Ją wspomniane rysunki skalne, pojawił się w 'Afryce dopiero w. okreSIe .1lnpenum rzymskiego. Pod względem ekonomicznym było to zjaWIsko. domosłeJ wagi, nie zaważyło ono jednak na zagadnieniach polityczr.~~chl ;V0Jem:ych .. ~ezwąLPieni~ w arabskich podbojach istotną rolę odgrywdł kan a me wIeiołąd. g) Z mnych notatek interesującą jest wzmianka a motykach i t~porach ze skorupy i kości żółwia oraz ich znaczenie w gospodarstwIe ludow ~ceanii. I tutaj istotna różnica między narzędziem służą. cyn do uprawy zIemi a domowym toporkiem względnie tasakiem leży -.V id'~ru."ku linii ostrza i jej stosunku do osi styliska. Oba typy narzędzi \\'prowadzone tu zastal\' przez protopolinezy jską ludność Ocecmii. •.. Zeszyt 2 (Fasc. 3·--·'1) otwiera wykaz pis.n O. W. S c h m i d t it (1868lSA) .. Dorobek nauko',vy Schmidta wyraża się cyfrą 047 pozycji naukowych, g'l):v~le z zakresu języlwznawstwa, studiów porównawczych w dziedzinie ~'el\glOzna\:stw~ ?raz etnologii. Poza tym zmarły pozostawił 62 muzyczne K'.:mpozycJe rel1g1]ne. R. B. SER.JEANT: Kalendarze' w p o ł u d n i o Vv o - z a c h o d n i e jAr :\.lmanac from South -- West Arabial. gwiezdne a b i i (Star - almanach Calendars and an przedstawia 'Wvniki swoich 'cerel-Iowych 'oaa'~n' ,,_.' Autor .... ., a na t ema t' Kalen d a,La, Jako mlermka rachuby czasu u ludów południowo-zachodn'e' -" A •. b;' K '", d • ' l J CL.ęSCl _:,a. _.1. a"~.l arz .en, będący podstawą rachuby czasu, głównie dla rolnikaw l marynarzy arabskich, różni się od kalendarza curope'skiego. O '1 1..~aZlal na ~ztery pory roku odpowiada w pewnym stopniu p~działowi nla~ ~"emu, o t:'le J2dnostki drobniejsze liczy się inaczej. Rok słoneczny podzie:/cny Jest n~.:la ~kresów, które autor określa jako stars (gwiazdy). Każdy _. tych o~re~o\V lICZYpo 13 dni z wyjątkiem ostatniego al - Hak'ah który 11~ZYdm 14.. Ka~da z pór roku zaczyna się "gwiazdą", która nosi' ;'azwę ..• Abu, tj. oJcIec. Autor podaje tablicę ~'ynchroniczną, obrazującą sto> �311 310 sunek pór roku, miesięcy i dni słonecznego roku europejskiego do kalendarza arabskiego. Następnie omawia podział zodiakalny arabski i wyodrębnianę przez Arabów sezony (deszczowe, zimne i gorące), oraz fazy księżycowe. W części drugiej artykułu przedmiotem omówienia jest almanach jemeński Muhammada H a i d a l' a h a na rok 1635 rachuby mahometańskiej, tj. na 1945 r. A. GERSTNER: Choroby i ich leczenie w wi erzeniach i l' o Z u m o wan i u l u d u We w a e k - B o i k i n (północno-wschodnia Nowa Gwinea) (Die glaubensmassige Einstellung der Wewaek - Baikin Leute den Krankenheiten und deren Heilung (Nordost-Neuguinea). Autor przedstawia materiały zebrane w terenie, a dotyczcłce ludu, któr:, ~)ył już przez autora kilkakrotnie opisywany ("Anthropos", t. 46; 1951, s. "*13-430; t. 47; 1952, s. 177-192; t. 48; 1953, s. 413-457 i 795-808). W pierwszej części mówi autor, w jaki sposób według wierzeń ludu Wewaek - Boikin powstają choroby. Przede wszystkim Se) one skutkiem czarowniczych zabiegów albo zemsty bóstw lub duchów za naruszenie zakazów lub niewypelnienie odpowiednich przepisów. Choroby mogą być śmiertelne; są one wtedy skutkiem specjalnej działalności czaro',vników. Omawiając szczegółowo przyczyny, które według wierzeń Wewaek _.- Beikin powodują choroby, autor wymienia je w następującej kolejności: a) zabiegi czarowników, przy czym czarowników dzieli na 1) Kombo tj. czarowników szkodzących; 2) dag, tj. czarowników uśmiercających; 3) maie, względnie 5angguma (w języku pidgin), tj. czarowników, morderców kaptmowych: h) nieprzyjazne działanie duchów sagi, które także powodują u ludzi lżejsze choroby; c) zmarli przodkowie u:aranga mogą również z różnych przyezyn wyrazić swą niechęć dla żyjących, nasyłając na nich choroby. d) wreszcie naruszenie zakazów t a b u może automatycznie spowodować :zachorowanie. Dalszy ciąg tego artykułu zapowiedziany jest w jednym z następnych zeszytów "Anthroposu". E. LOCKER: "B y ć" "m i e ć". W Y l' a j ę z y k a c h (Etre et avoir. Leur expressions Ż e n i a i c h w róż dans les langues). ny ch Autor, charakteryzując na wstępie istotę omawianego zagadnienia, wskazuje na to, że język, jako wyraz odzwierciedlanego przez umysł ludzki świata rzeczywistego, złożony jest ze składników dwojakiego rodzaju: a) pierwiastków, zaczerpniętych z rzeczywistości istniejącej poza umysłem człowieka; b) ze składników, jakie ze swej strony umysł ludzki do tamtych dorzuca, aby pojęcia te utrwalić, sklasyfikować i określić stosunki między nimi. •• J. FRICK: Ba jk i z C h' i n g - h a i. (March en aus Ch'ing - hail. (A). Zapisane przez autora bajki pochodzą z prowincji Ch'ing - hai północno-zachodnich Chinach. Autor przebywał tam w latach 1949-1951 ""'e wiosce Hei-tsui-tzu jako lekarz. (B). Bajki zostały przez autera ugrupowane według tematyki i są wyborem znacznie obszerniejszego zbioru. Jest to 8 tom Micro-Biblioteki "Anthroposu" (Johann F l' i c k, Chinesische Miirchentexte aus Ch'ing ha.i, s. 485. Posieux 1954). li! R. M. BERNDT: W s pół c z e s n e z n a c z e n i e p r e h i s t o l' y C z- . nych przedmiotów kamiennych u ludów wschodnie j c z ę Ś c i ś l' o d k o w e j w y Ż y n y N o w e j G w i n e i (Contemporary Significance of Prehistorie Stone Objects in the Eastern Central Highlands of New Guinea). W ostatnich latach na terytorium Nowej Gwinei znajdowano liczne kamienne przedmioty, które nie wykazując oczywistego związku ze współczesną kulturą ludów tego obszaru, są przez nie użytkowane w zabi~gach magicznych. Wśród tych przedmiotów wyróżnić można następujące kategorie: al moździerze, czasze i naczynia różnych wymiarów i kształtów; b) tłuczki względnie przedmioty podobne do tłuczków, maczug i tp.; c) dyski kamienne z przewierconymi otworami i tp.; d) głowice maczug; e) oddzielne rzeźby zwierząt, ptaków i ludzi; f) fragmenty bliżej nieokreślone. O znaleziskach tych sygnalizowali już: A. C. Haddon, G. P. Miles, A. Kasprusch i inni. Jakkolwiek przedmioty te naleey wiązać z obszarem Nowej Gwinei, to jednak nie stanowią one integralnych składników kultury ludów, obecnie zamieszkujących terytorium, na którym relikty te są znajdowane. Autor zebrał informacje od tubylczych Papua na temat znaczenia i obecnego użytkowania tych przedmiotów. Z relacji tych wynika, że nie wiedzą oni nic istotnego o ludzie, który przedmioty te tworzył i o tym do czego przedmioty te pi~rwotnie służyły. Nie mniej jednak fakt. że przedmioty te zostały przez tamtejsze ludy współczesne przyjęte i włączone do praktycznego użytkowania, jest zjawiskiem samym w sobie interesującym. Autor ilustruje wywody swoje 5 tablicami, przedstawiającymi omawiane przedmioty, appendixami tekstowymi relacji tubylczych, na temat opisywanych znalezisk, w transkrypcji fonetycznej (z angielskim tłumaczeniem tekstów). CH. VON FUHRER -- HAIMENDORF: R e l i g i j n e w i e l' z e n i a l' yp l' a k t y k i u l u d u M i n yon g A b o r s w A s s z m i e. (Religious Beliefs and Ritual Practices of the Minyong Abors of Assam. India). t u a ln e �313' 312 Grupa Minyong, ludu Abor zamieszkuje w liczbie około 28 tys. siedemdziesiąt wsi, rozsianych po obu brzegach rzeki Siang. Mało znana ze szczupłych relacji kilku autorów (Dalton, Hamiltin, Cumming), nie została jak dotąd pod względem etnograficznym bliżej zbadana, mimo że z pewnych względów winna zasługiwać na uwagę. Do 1912 r. leżąca zdala od komunikacyjnych szlaków grupa ta żyła w znacznej izolacji, zachowała więc archaiczne cechy tak VI swej kulturze materialnej, jak duchowej i społecznej. Autor przedstawia opis kilku obrzędów, jakich był świadkiem w 1937 r. Są to typowe wierzenia kopieniaczy, znających zarazem hodowlę zwierząt. Przedmiotem kultu jest bóstwo ziemi a obok niego spora gromada bóstw i duchów pońmiejszych. Rytuał obrzędów dorocznych koncentruje się w okresach o szczególnym znaczeniu gospodarczym, a więc w okresie siewów i żniw. Ofiary z płodów ziemi i krwawe ofiary ze zwierząt są formą przez, którą lud dąży do zapewnienia sobie pomyślności w urodzajach i zbiorach. Autor szczegółowo opisuje rytualny akt ofiary z wolu (mHhan - bas frontalis). _. Z innych szczegółów, mimochodem wzmiankowanych, na szczególną uwagę zasługuje to, że lud Aborów nie używa do uprawy ziemi motyk, jak to czynią ludy sąsiednie, lecz wszelkie czynności kopieniacze wykonuje nożami, o kształtach mieczowatych. Nożami tymi wycinają dżunglę, spulchniają ziemię, żłobią wąskie bruzdy i pielą. K. LUSSY: P o g I ą d y i p rak t y kir el igi j n e u l ud u g o l' o (Religiose Anschaungen und Brauche bei den Wapogol·O). W ap 0- Jest to dokończenie artykułu opubllkov'13nego ". t. 49 Anthroposu 1954, s. 103-122. Tubylcy wierzą, że choroby sq wywołane skutkiem czarów, gniewu duchów lub złośliwych demonów. Stąd praktykowany zwyczaj, że chorego ukrywa się w szałasie w dżungli, aby go złośiiwy duch lub wrogie czary nie mogły znależć. Tam też chorego odwiedzają krewni; dlugie godziny wysiadują przy nim, patrząc mu w oczy nie tyle z miłości do kr-:wniaka, ile z obawy, aby nie być posądzonym o czary. W rozdziale o zwyezajach pogrzebowych podaje autor kilka interesujących szczegółów. W przypadku, gd~' np. o spmvodowanie śmierci za pomocą czarów podejrzany jest pozostały IJrZy życiu małżonek, krewni zmarłego (ej), zmuszają go, aby polożył się obok leżących z,vłok. Od tego uciążliwego aktu może się wykupić pewną kwotą pieniężną, lub datkiem w naturze. Znaczniejsi ze zmarłych bywają chowani w domu w którym mieszkali za życia. Wdowiec musi zazwyczaj płacić dość znaczne kwoty krewn~'m zmarłej, a nieraz całej wsi, z której pochodziła. Jeśli zachodzi podejrzenie o malże1'iską zdradę ze strony zmarłej, pozostały małżonek bywa od obowiązku zapłaty zwalniany. W rozdziale o czarnej magii autor daje kilka przykładów ilustrujących umysłowość Wapogoro oraz kilku uwag o samych zabiegach czarowniczych. Przedmioty, wzmacniające skuteczność zaklęć, zakopuje się w domu ofiary, najchętniej pod próg domu lub wejścia; '.vysypuje się mąkę w znaki magiczne, na przedpolu domku lub w obejściu gospodarczym, maluje się krwią znaki na drzwiach domu ofiary i tp. Zabiegi te są, zdaniem autora, aktami autosugestii u osobnika, przeciw któremu akt magiczny jest wymierzony. Ale samo posądzenie o zdolności czarownicze, zło-czynne, jest u Wapogoro powodem do obrazy i licznych sądów tubylczych. Czarownictwo uprawiane przez nieszamanów jest w opinii tubylców przestępstwem. A. BURGMAN: aIs Linguist). O. W. Schmidt jako językoznawca (P. W. Schmidt· O. Wilhelm Schmidt zapoczątkował swoją drogę naukową w dziedzinie językoznawstwa; z dziedziny tej ogłosił drukiem około 120 prac. Badania językowe prowadził głównie nad językami Oceanii ale również zajmował się językami afrykańskimi. Autor omawia po kolei stanowiska, jakie P. W. Schmidt zajmował: 1). W zagadnieniach języków melanezyjskich; 2). W problematyce stanowiska ludów Mon - Khmer, jako pośredniego ogniwa między grupą ludów środkowo-azjatyckich i austronezyjskich. 3). W zagadnieniu podziału języków australijskich. 4). W sprawie grup językowych świata i powiązania ich z wyodrębnionymi przez etnologię kręgami i warsiv.rami kulturowymi. .J. HENNINGER: p 0 g o r o (P. Aquilin P. A. E 11 g e l b e r g e r i j e g o d z i e n n i k z WaEngelbergers Wapogoro-Tagebuch). P. A. E 11 g e l b er g e r ur. w Szwajcarii w 1899 r. misjonarz, pracuje obecnie w m. Daressalaam, stolicy obszaru zamieszkałego przez szczepy Wapogoro. ZainteresO\vaniom etnograficznym dał wyraz w pracy pt. Unsere Neger, która w 1954 r. ukazała się jako 13 tom Micro-Biblioteki Anthroposu Zawiera ona 780 stron rękopisu, przefotografowanego na taśmę filmową (35 mm). Omó"deniu tej pracy poświęcony jest artykuł, podający szczt'gółowy opis jej treści. Następne dwa artykuly F r i t z a B o r n e m a n 11 a dotyczą: a) nie ogłoszonych drukiem prac O. W. Schmidta ("P. W. S c h m i d t, Aufsiitze l.md VaTtrCige) oraz b) jego wykładów na temat myśli rozwojowej w najstarszych religiach ("P. W. Schmidts Vorlesungen liber den Entwicklungsgedanken in der altesten Religion"). Oba te zbiory ukazały się w wydaniu filmowym Micro-Biblioteki "Anthroposu", t. 17 i 18. �315 314 Z ciekawszych notatek etnograficznych wymienić należy: D z i a ł A n a l e c t a e t A d d i t a m e n t a. M. GUSINDE'GO: B l i ż n i ę t a w p o ł u d n i o we j A f r y c e. Nota tka powstała na marginesie pracy S. L a g e r c r a n t z a, Uber willkomme,ne .~und unwillkommene Zwillinge in Africa. ("Etnologiska Studier", 12i15; 1941) oraz kilku innych prac na ten temat. Z artykułu dowiadujemy się, że urodzenie bliźniąt różnie bywa traktowane u różnych ludów Afryki. U niektórych jest objawem złowieszczym, u innych wywołuje radość i zapowiada pomyślność. U innych jeszcze przyjmowane bywa w sposób obojętny. W południowej Afryce a szczególnie u Buszmenów istnieje przesąd, że urodzenie bliżniąt jest zapowiedzią nieszczęścia, to teź bliźnięta bywają (albo oba, albo jedno z nich) zabijane. Autor, antropolog, przytacza dane cyfrowe obrazujące ilość urodzeń bliźniąt i ocenę tych danych, jako rezultatu praktyk, związanych z wymienionymi wierzeniami. Następne notatki dotycz<) zagadnień takich, jak narzędzia brązowe z wyspy Flores, Czwarty Kongres Prehistorii Dalekiego Wschodu w Quezon City i Manilli 16-18 XI 1953. Problem pienvotnego monoteizmu, Krytyka krytyki (autor: P. Schebesta), Tonalne języki Nowej Gwinei i Wysp przyległych (S. Wurm). D z i a ł M i s c e 11 a n e a: Jest inieresujących: tu kilka notatek szczególnie • I I • I 2. Geograficzne rozpowszechnienie trójnogów: (J. A. Franch). Trójnogi, tj. naczynia z trzema (czasem i więcej) nogami spotyka się w Ameryce od Argentyny i Chile w południowej Ameryce po granice południowe Stanów Zjednoczonych, w Ameryce Północnej. W Europie były zj<,łwiskiem charakterystycznym dla okresu przejściowego od brązu na obszarze Małej Azji i Egiptu. Spotyka się je \10,' północnej Syberii, w Chinach, Japonii, Indochinach i na różnych wyspach Polinezji. Nie jest wykluczone, ze występowanie ich w Ameryc.(: j",:st wynikiem kulturowych kontaktów Ameryki z Azją Wschodnią i Ocoanl<) (Seminaria de Estudios Americanistas, Facultad de Filosofia y LeUra3. Trabaj03 y Conf",:rencias, Madril, 3, 1953, s. 33-100). :3. Cerarnika starego Świala jako problem historyczny (H. Pittioni). Na ogół PO\\istclllie kultur rolniczych bywa wyjaśniane w sensie dyfuzjonistycznego procesu rozprzestrzeniania się tej techniki z Bliskiego Wschodu. ;,"ie da się jednak wykazać, że tak europejskie jak północnoafrykańskie rolnictwo zależne jest od śródziemnomorskiego i dlatego jest młodsze. Można natomiast wykazać, że najstarsza rolnicza l{ultura palestyńska ma ('echyodrębne, sobie tylko właściwe, oraz. że ceramika szczególnie afrykaóska wykazuje znowu właściwości, przemawiające za jej niezależnym, samorlL.ielnym powstaniem. Niestety historia ceramiki, jeszcze nie została przebadana, a będzie to możliwe po zastosowaniu CU, tj. radioaktywnego izotopu wykorzystywantego dla oznaczenia chronologii archeologicznych zabytków [przyp. recenzenta]. Szczególnie ważne jest przebadanie pod ",.zględem datowania ceramiki naddunajskiej. etnografa 1. Pochodzenie i najstarsze dzieje hodowli zwierząt domowych (W. La Baume). Ren, zaró"vno jako zwierzę domowe, jak i w stanie dzikim, występuje na północy w granicach swego pierwotnego zasięgu. Owca domowa i koza rozprzestrzenily się już w neolicie z obszaru bałkańsko-małoazjatyckiego. Północnoafrykański osioł, we wczesnej starożytności dotarł do Azji Przedniej. Kot północnoafrykański zrazu jako oswojone zwierzę występuje tylko na obszarze Egiptu. W Azji zachodniej najwcześniej oswojono onagera (azjatycki gatunek osła). Nie wiadomo kiedy oswojony został l/ak (centralna Azja) i bawół azjatycki. Dromader jest pochodzenia zachodnioaz,iatyckiego a dwugarbny wielbłąd, środkowoazjatyckiego. W Ameryce południowej lama i alpaka są dzikie i nie stały się przedmiotem domowej hodowli. Dla każdego z wymienionych zwierząt właściwym jest ściśle określony obszar, na którym znajduje się pierwotna ojczyzna danego gatunku i na którym miał miejsce proces jego oswajania. Zupełnie inaczej przedstawia się pod tym względem zagadnienie psa, bydła rogatego (krowy, wołu), konia i świni. Liczne dowody wskazują na to, że każdy z gatunków tych miał więcej niż jeden, obszarów macierzystych a oswojenie zwierząt Dastąpiło na różnych obszarach niezależnie od siebie. Zagadnienie genezy hodowli bydła rogatego nadal pozostaje w strefie hipotez, z których także nadal są aktualne dwa przeciwstawne poglądy. Jeden, reprezentowany glównie przez szkołę wiedeńską, wywodzi hodowlę z kultury myśliwskiej, drugi (Hahn) wiąże hodowlę z kulturą rolniczą· O pewnych związkach i zależnościach świadczy współwystępowanie rogacizny z wymienionymi 'Nyżej kulturami już w neolicie, zagadnienie to jednak nie dojrzało jeszcze do ostatecznego rozstrzygnięcia. 4. Gołębie w roli listonoszy były znane i użytkowane lUZ za czasów XX dynastii (1200 1. p.n.e.) w Egipc~. Do Europy przyniesione z wojnami perskimi. Na Bliskim Wschodzie do znacznych rozmiarów gołębią pocztę rozbudowano za Abassydów (1100-1250). Europa przyjęła pocztę gołębią dla celów wojennych dopiero w XVI w. (F. Bindner). ".' 5. l'vIatrilinearne podłoże rodzinne w południowych Indiach: Ustrój rodzinny Indii południowych jest w części matrilinearny w części patrilinearny. Zasadnicza różnica wyraża się w następujących cechach: a) w ustroju matrilinearnym, w którym autorytet, odpowiedzialność, wierność, rozło70ne są różn'J jednostki, podczas gdy w patrilinearnym ustroju zasadą jest, że jedna osoba koncentruje atrybuty władzy i autorytetu, bl fizjolo- �317 316 gicznie i psychologicznie słabsi członkowie rodziny (kobiety, młodzież) nie tylko stoją pod opielq prawną, ale posiadają prawo pierwszeństwa w sprawach spadkowych, w przekazywaniu nazwy rodziny i tradycji. Matrilinearne społeczeństwa malajskie w Indiach południowych posiadają obecnie znaczny odsetek kooiet wykształconych. 6. Badania nad zwyczajami i rytuałem ol'iarnym łowców głów z plemienia "W a" w Chinach zachodnich oraz Kao-Shan na Formozie wykazują znaczne podobieństwa w szeregu szczeg6łów należących do tego zjawiska. Ze starożytnej literatury chińskiej wyr.lka nadto, że rytuał związany ze zdobywaniem nieprzyjacielskich czasz2k był cechą kultury, która rozprzestrzeniła się o~l wschodnich do zachodnich rubieży Chin oraz obejmowała Azję poludniową i wyspy Oceanii (.,Bullet. of the DeDart. of Archeology and An'th"fopo]og:~''', Taipei, 1953, No, 2. s. 1-9) (Ling -~ Shung --Sheng). Zesz';i 3-ci (FasC'. fi-fi). :"ar[,\k"j,i~Y ·],9 tom "Anthroposu" zawiera na wstępie, jak w torr.ach poprzednich, indeks aulora'.'i. i~ldeks geograficzny. indeks rzeczowy oraz indeks ilustracji. Pierwszą z działu artykułów jest rozprawa S. HEINZ: Af s z l a k i B e n i n u. (Innerafrikanische Wege nach Benin). l' Ykań s k ie Od stu lat ularlo się mniemanie, że kultura ;3ud"m; c'():c\vipę;a się jako wynik ekspansji ludów białych (semickich, arabsk;cy!) rca ten obszar. Zamieszanie w poglądach na to zagadnienie wyniklo :., powodu stav;iania przez pienvszych europejskich badaczy tego za.:;;atin!'.::r,Hl znaku rÓ'Nnoś::i. między naz"va.mi Barbar a Berber już w początkach XIX \v. Istni.::ją je dm;k dowody wskazujlce na to, że Barbarowie Suda:1U i Sahary nigdy nie byli Libijczykami ani Berberami, podobnie jak ich epigoni Barebart, Karr.barin - Barebari, współcześnie Żyj3,CY\V Sudanie. Te same źródła świadczą zarazem, że ludy Barebar - Barebari Sudanu i Sahary r;ależą do etiopskiej rasy i pod względem kulturowym S<1 zwi'lzane z Etiopią. Wy j"c:iową bazą ich ekspansji by:a E·tiopia, która wed.lug starożytnych dzieliła się !la: Aethiopia Hesperia, :-\el.,hiopia Gararnantia i Aethiopia ::\leroe. W VII s~uleciu n.e. pod naci.ckiem inwazji zislamizowanych Arab6w uległa cna terytorialnemu rozbiciu, przy czym etiop5ka grupa p61;~ocnoafrykańska frzesunęia się w kiel'unku poludmowym i poiudn:o\\'cz3chodnim. Wchłonęła ona rozrzucone, poprzE:dnio o.siadle plemiona tubylcz;;, przf;kazując im swoje wraściwości kulturo'.vE'. N'a gruzach 1)2.ń3twa Garamantów kształtowały się i wyrastały nowe ludy Sahary i Sudanu. Arabskie źródła średniowiecz~e wymieniają między innymi lud Za g a w e, który zdaje się być w najprostsze' i \lnii spadkobiercą kultury Garamantów. Kontynuując organiza- cyjno-pań:;twową ideę Garamani.ów na gruncie nowych nawarstwień etnicznych, lud ten tworzy pafJstwQ, w granicach którego znalazły się: obszar klasycznej .,Phazarja", tj. suchy pas Sudanu między Górnym Nilem, a zaJw!em Nigru i terytorium ludów Fezanu. Wpływy wojskowo-polity~zne tego państwa działały nawet w l\Iaurytanii. Etnicznymi resztkami ludu 2;:;gawe są Berri, Korra w Sudanie w~c:hodnim. \V ich nazwach zawarte są elemo::nty Bar (Barbar) i Koran (Karan), pochodzące z Garamantii. Z kolei kulturowym ośrodkism tej części Sudanu staje się obszar ludu Barnu, lud ten j,~st bowiem głównym spadkobiercą wspomnianych wyżej Barabarów. Caly ten proces historyczny nie tylko rozwija się na kulturowym podłożu starożytnej Etiopii, ale również póżniejsze zdarzenia w Etiopii i Erylrei, ustawicznie nań oddzialy\vują. Proce's chrystianizacji Etiopii, walki ideologiczne w łonie kościola wywoływały ekspansje i emigracje. Z kolei inwazja islamu [,owodowala znowu walki, emigracje, ucieczki na południe i zachód do Sudanu. Tym samym dokonywała się stale kulturowa ekspansja z udziałem znacznej ilości kulturowych elementów przenoszonych na obszar SudclDu poprzez Erytreję z Bliskiego Wschodu. Do takieh właśnie elementów należy technika odlewnictwa w brązie "na wosk tracony", która na obszar Sudanu z Bliskiego Wschodu dostała się za pośrednictwem wspomnianego wyżej ludu Zagawe i Barbar. Autor przedstawia w dalszych wywodach stosunek ludów Haussa do ludów Kisra Barbar Zagawe, wykazując na bogatym materiale j~zykowym, że ludy Haussa są etnicznym odgałęzieniem ludów Kisra, które :~•. swej strony są ogniwem łańcucha: Garamantowie, Zagawe, Barbar. Z kolei autor omawia ludy i ośrodki Sudanu, w których technika odlewnictwa w brązie jest praktykowana. Historia poszczególnych ludów, ich wędrówki w przeszłości, daJą niewątpliwe dowody na istnienie nurtu kulturowego, który łączył Erytreję i ludy Sudanu, sięgając aż w głąb południowej Nigerii. Drogi po których wędrowała do kraju Benin miedż, szlaki handlowe karawan, przedstawiają jednak sieć mocno złożoną. Autor obrazuje to zagadnienie na załączonej do rozprawy mapie. Analizując bardzo obszerny materiał nazewniczy, historyczny, geograficzno-gospodarc~, autor wskazuje przekonywujące dowody na to, że znajomość odlewnictwa w brązie techniką "na wosk tracony" do ludu Benin dostała się z Bliskiego Wschodu, za pośrednictwem wspomnianych ludów poprzez Eryteję. E. J. BURRUS: G l' a m a t y k a k a t e c h iz m D ie g o L u i s ' a d e S a n v i t o l' e s v.' j ę z y k u C h a m o l' l' o (Wy Mariany) (Sanvitores'GI'ammar and Catechism in the Mariana (or Chamorro) Language (668)). Manuskrypt pracy Sanvitora został przefotografowany 14 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. ukazał się jako �31l) 318 'e i znaczenie niektórycb. W HELCK: p oc h od ze n I d t ' " ' d a \" n l'e J's z v c h r y s u n k a c h, p r z e s ag o ł o w w n'a J S Z,C z,e , l ' E g i P t u (Herkunft und Deutung einiger Zuge WlaJących kro ow c:es frUhagyptischen Konigsbildes), N v •• , ' ' I'nteresu]'ący etnografa artykuł, przedstawiający Jest to mezmlerme , , ' ' ' .. nko'w " naJ'wczesmeJszych okresow starozytnego róbę interpre t aCJI rysu '..' r-aństwa egipsldego, obrazujących królów z najstarszych dynastn. ~nacz~me p zego"IO'\Vubl'oru ozdób emblematów władzy, figur thenomorflczs7ere"U szc " 't Eg'p ;'~'cho aktów rytualnych, wykonywanych przez w:adców, Starozy nego I ~.~ a~tor wyjaśnia głównie materiałami etnograflcznym~, ~ o~ok tego słO~_ 'j' , Tą drogą dochodzi do wniosków które rzucaJą sWlatło na prze X' 1 {Owym!. . h' t czny okreo ~.;storyczny okres dziejów Egiptu. Wiadomo naogó~, ze IS O~y 'lo: , "w EgI'ptu wyznaczony ]'est przez pisarzy Starozytnego Egiptu, okres (iZlelO 'k 'l' Eg'ptu ", . d nastiami, a w ich ramach postaciami indywidualnymi ro ow I . l1)ml y . t MeneO dziejach z okresu przed najdawniejszym władcą Eglp u . ,, k'l Hor Aha na starozytnych ry~cm ,- (którego należy utozsamlc z ro em, ,,' osiadać' sunkach egipskich), kronikarze Starożytnego E~IP.tu Zd;h b~ęó:l~ ~erosów. żadnych tradycji. Okres przed Menese:n wypelmaJr~ ~zą n;ekt;rYCh władców Ze', czasÓW 5 dynastii znano jednak Jeszc,ze n.az:Sli~o~vali odtworzyć obraz z okresu przed Hor Aha. Badacze nauKoWI, 'd' w założeniach rodziejów Egiptu z owego okresu. Autor kontynuuje t~ I eę, mys'leniu ludów d ' a gra teza o magicznym zumowania jego rolę zasa mcz. ,. . Nt '-b t (Zóser) ; wotnych I tak np.. analizująC stroJ rytualny kroia ,fJ .. ' . p.er, .' , 't lko chrom dZięki swym 3 dynastii autor stwierdza, ze "ublOr me Y , l także " " " d l wami atmosferycznymi, a e materialnym własclwosClOm prze wp y 'l ściwości". . ' moc silę przez zawarte w mm w a ,aale noszącemu go , 'j' . k'ch uzdolnień psa, , .' łowca nabywa mys IVvS l p~zez noszenlle PSltegO ~f:r:~ w jakich dawni królowie egipscy bywaVirskazuląc e emen Y u , , 'k uspensoj~ przedstawiani, autor komentuje szczegóły taj~ieg~ ,:tro~u~n~:r sfartuszki O rium, (jedyny strój rytualny zoser,a),. °lgO~ PsSlz'e:eg :mblemat6w władzy ". l ki pasterskie I wie e m, biodrowe, troJzęoy, as " ł d E i tu są przedstawiani na różi czynności rytualnych,. w Jakl~h. w, a CYfak~~h kulturowych, Obraz wład- = 'l ro nych ~Y:~~ek:Chd~n~i~~~:ow;~~~~I:~I:a~CZYl swoje rozważania, wyrósł n~ cy eg,lP .g . ' l' h do kilku różnych zespołów kulturowych. Proce~ podłozu faktow na ezącyc . k " dolinę Nilu zamieszna tym że w owym, przedhistorycznym o reSle, " 'ł po lega ' .' . h . chłopi-koplemacze pokiwało szereg socjologicznie zrozmcowanyc , grup, ,t owiec' i kóz . t b dla koczowmcze grupy pas erzy nomadzi-hO~OWcy I pas er;e y Ni{U W bagnistej delcie mieszkali rybacy lt na wschodmm obsz,arze e Y ci ględem kulturowym zróżnicowany i łowcy hipopotamowo Na ten, po wz , rb" k' które zawładobszar wtargnęły koczownicze, łowieckie plemIOna I IJS Ie, nąwszy Egiptem doprowadziły go do scalenia. Proces scalania, dokonywany przez podporządkowanie poszczególnych grup drogą przemocy, bądż pokojowej polityki, powodował włączanie do emblematów królewskiej władzy oraz do cyklu dorocznych czynności rytualnych, wykonywanych przez królów Egiptu, szeregu kulturowych składników, które były cechami specyficznymi poszczególnych kultur, wchodzących w skład starożytnego Państwa Egipskiego. Tak więc np. psi ogon w stroju Zosera, to magiczny znak łcwców, noszony jeszcze w historycznych czasach przez Libijczyków. Także ureusz należy do kulturowego zespołu nomadów libijskich. Charakterystyczny fartuszek wiązany z sitowia, stanowiący składnik stroju królewskiego na rysunkach pochodzących z okresu średniego królewstwa, jest prastarym ubiorem noszonym przez myśliwych z nad Nilu, polujących na hipopotamy. Berła w kształcie lasek pasterskich wskazują na związki z grupami pa~terskimi itd. Istotne zainteresowania ekonomiczne najdawniejszych królów Egiptu w pomyślnych zbiorach rolniczych odzwierciedlają rysunki, przedstawiające m.in. królów w rytualnej ceremonii zasiewów, żniw itp. Analiza szczegółów na rysunkach prowadzi autora do wniosku, że rozwój politycznej władzy królewskiej w najdawniejszych dziejach Egiptu powodował zetknięcie się różnych światów kulturowych. Dla ściślejszego związania poszczególnych ludów z osobą królewską, poszczególni królowie Egiptu, zachowują pewne tradycyjne cechy swoich przodków, przyswajali sobie idee i rytuały podbitych ludów, Już w początkowym okresie, uznawanym jako historyczny, a więc za królów: Skorpiona, Narrnera i Hor Aha, proces o którym mowa, był tak dalece zaawansowany, że pierwotne znaczenie ·niektórych emblematów władzy zostało zapomniane. Zapomnianą i zmienioną została wykładnia idei, która leżała u początku zróżnicowania Egiptu na Dolny i Górny. Z faktów tych można z wysokim prawdopodobieństwem wywieść wniosek, że podbój doliny Nilu przez jednoczących Egipt nomadów odbył się przed najwcześniejszymi tradycjami "historycznymi". Przemawia za tym również i stwierdzenie archeologiczne, że okres ograniczonych kultur lokalnych w Egipcie zamyka kultura okresu Negade II, która ma charakter wyrównujący kulturowy poziom tych zróżnicowanych pod względem kultury obszarów. O długości tego okresu nic nie wiemy. Jednak ów proces wyrównawczy nie był - zdaniem autora - wynikiem jedynie stosunków handlowych, lecz także uwarunkowany politycznym scaleniem. Potwierdzenie tego możnaby widzieć w ceramice tego okresu, w mocno rozpowszechnionych naczyniach z malowidłem statku. Ow statek ll10żnaby tłumaczyć zwyczajem królewskim - odbywania co dwa lata podróży wodnej Nilem dla ściągania danin. Istnieją rysunki skalne, na których właśnie na takim statku król podróżuje. Jakkolwiek fakty te oceniamy, jedno zdaje się być zupełnie pewnym, mianowicie że zetknięcie i scalenie się kilku różnych kultur w jedną charakterystyczną dla Egiptu �321 320 kulturę musiało zaistnieć w okresie poprzedzającym nazywać historycznym okresem dziejów Egiptu. W. EBERHARD: Zmiany w wych rodzin w południowej Families in Southern Turkey). strukturze Turcji. epokę. którij zwykło się r o d o w e j c z o ł 0(Change in Leading Wiejskie i miejskie osiedla w Turcji wykazują pod względem struktury społecznej ogromną różnorodność. Jest to wynikiem procesów historycznych, jakie zachodziły na tych terytoriach. Niektóre miasta mają za sobą kilka tysięcy lat historii; jako centra handlowe stwarzały korzystne warunki dla przyjmowania wpływów ze strony cudzoziemców i mniejszości narodowych. Tymczasem ośrodki rolnicze wykazują tu zdumiewającą statycznbść i małą zmienność. Zagadnienia te znalazły jak dotąd bardzo nieliczne i słabe opracowania. Autor zajmuje się procesem zmian, jakie zachodziły w wewnętrznej strukturze kilku znakomitych rodów w miastach Antakya (w pobliżu granicy syryjskiej) i Hassa (przy drodze Antakya-Iskenderun Gaziantep) - w prowincji tureckiej Hatay. Każde miasteczko i miasto tej prowincji posiada kilka przodujących w życiu społecznym rodów. Są to rody dawnych naczelników plemiennych, osadzonych tu przymusowo wraz ze swymi grupami poddanych przez władców otomańskich, albo rodziny dowódców wojskowych. Rody naczelników plemiennych, niegdyś nomadów zmuszonych przez władców tureckich do życia osiadłego zachowały przez długi czas wiele zwyczajów właściwych ustrojom pasterskich ludów. Małżeństwa były zawierane jedynie między członkami rodów tej samej kategorii. Po ostatecznym przystosowaniu się do życia osiadłego, po przestawieniu się na uprawę ziemi dawne tradycje poczynają się tu załamywać. Zazwyczaj ziemię otrzymywała od rządu cała grupa nomadów; naczelnicy otrzymywali jej więcej niż zwykli członkowie. Ci ostatni, nastawieni zrazu na tradycyjną hodowlę zwierząt, nie bardzo się o ziemię troszczyli. Ulegając nadal tradycji stosunków pasterskich, uważali za naturalne, że dysponowanie ziemią należy do dawnych ich naczelników. Dzięki temu rody naczelników stawały się faktycznymi właścicielami znacznych latyfundiów. Włości swoje oddawali zrazu w pańszczyznę syryjskim felahom, a niebawem swoim dawnym współplemieńcom, skoro ci ostatni zaczęli przyswajać sobie technikę uprawy ziemi. Tą drogą tworzyły się stosunki feudalne. Aby umocni::: swoje pozycje, starali się o stanowiska państwowe administracyjne. Czynnikiem, jaki wykorzystywali również do te/i,o celu było zawieranie małżeństw. Dawny tryb zawierania małżeństw utrzymuje się nadal. Wreszcie szereg zjawisk spolecznych i gospodarczych, pojawiających się jako zapowiedż socjalnych i ekonomicznych reform powoduje, że ostatnio przedstawiciele tych rodów coraz liczniej przechodzą do zajęć zawodwych takich, jak adwokatura, sądownictwo, inżynieria itp. M. VANOVERBERGH: Religia ':Religion and magic among the Isneg). m a g ia I s n e g ó w, C z. IV Jest to 4 część rozprawy, której pierwsze dwie części ukazały się w tomie 48 Anthroposu (patrz, "Lud", t. 41; 1954 s. 978 i 983), a część 3. w zes7.ycie 1-2 tomu 49. W części tej autor opisuje 2 rodzaje ofiar, jakie Isnegowie składają dla zapewnienia sobie indywidualnej pomyślności w zdrowiu i gospodarce. Poza tym autor opisuje zabiegi magiczne, wykonywane na szkodę osobistych wrogów tego, który praktykę tę podejmuje, oraz rodzaje amuletów sporządzanych i używanych przez Isnegów. F. J. NICOLAS: Z a g a d k i l u d u E l a z G ó l' n e j Vol rEnigmes des L'ela de la Haute Volta (A.O.F.). t y (A.O.F.) Autor przedstawia zagadki ludu Ela z Górnej Volty. Po krótkim wstępie, wyjaśniającym etymologię słów se sok'eme oraz sesonUT, jakimi zagadki te w języku tego ludu są oznaczone, autor określa sposób stawiania zagadek i ich rodzaje. Z kolei podaje teksty fonetyczne i ich tłumaczenie. Artykuł kończy glosarium i obszerna bibliografia. G. COSTA: Law). Kodeks prawny ludu Garo (The Garo Code of Lud Garo mieszka w krainie Assam na północnym pograniczu Bengalii. Lud ten nie posiada coprawda pisanego kodeksu praw, tym nie mniej przestrzega on swoich praw. Prawa tego ludu posiadają określenie na które składają się trzy słowa: Asimalia, Dakmalia, Nima. 1. Asimalia: słowo nie mające odpowiednika w innym języku. Pochodzi od legendy oparze małżonków A s i i M a l i a, którzy popełniwszy ciężką zbrodnię zginęli wskutek tego gwałtowną śmiercią. W pojęciu zawartym \v słowie asimalia tkwi idea, że człowiek winien unikać tego, co wywoJuje gniew duchów. W tej kategorii nakazów i zakazów wymienia się między innymi: powinność przestrzegania dni w których powszechnie odbywają się ceremonie oczyszczania; zakazy zawierania małżeństw w kręgu osób spokrewnionych; zakazy ścinania. drzew, porastających miejsca, uznane jako siedziby duchów itp. 2. Dakmalia: Ideą tego słowa jest: "Nie czyń tego". W tej kategorii zakazów mieszczą się prawa, które możnaby określić jako moralne, cywilne, kryminalne i karne. Autor wymienia m.in. przestępstwa w rodzaju cudzoióstwa, nakaz:.' religijneobchodzenia dni świętych, czynienia dobrych 21 "Lud". \. XLIV. �323 32,2 uczynków, zakazy obmawiania, ośmieszania, kłótni, bitek, nia małżeństw, prawa dziedziczenia i wydziedziczania. normy zawiera- 3. Nima: obejmuje grupę tradycyjnych przepisów' postępowania w ż~.' codziennym. Przekraczanie ich nie jest karane, ale nieprzestrzegame ~l~h konwencjonalnych norm ma charakter naruszenia ety~iety i dobre~o ~~yczaju. Do tej kategorii przepisów należą np: zwyc.zaJe uprz~dzama okrzykiem o zbliżaniu się do strumienia lub rzekl w mleJscu, gdzle zazwyczaj się kąpią, itp. E. A. WORMS: P l' e h i s t o l' Yc z n e l' y S U n k i s k a l n e z n. a ~ górnego biegu rzeki Yule w północno-~achOdnleJ A u s t l' a l i i (Prehistoric Petroglyps of the Upper Yule RlVer Noth-West Australia). Autor podjął w 1952 r. drugą ekspedycję do Wamerany w rejonie górnego biegu rzeki Yule, na południowy-wschód od a.u~t~~lijskiegO po:tu Hedland. Odkrył tam pięć galerii rysunków skalnych l SClsle oznaczył .lch geograficzne położenie. W języku Australijczyków tego regionu rYSU~kl te noszą nazwę "mani". Rdzeń tego słowa pochodzi od słowa o~naczaJące~o rękę. Rysunki są wyryte n agranitowych skałach i przed~tawlaJą postacle ludzi oraz zwierzęta. Te ostatnie są w rysunkach OPls~wanych prz~z autora raczej reprezentowane nielicznie, w sumie 14 rysunkowo p:zeds~a~la psa _ dingo, pytona, kangura, emu oraz iguana. Narzędzia są mel~czne l n~ewyrażnie ujęte w rysunku. Autor widzi w tych rysunkach zJawlsk~ ZWlązane z tradycyjnymi obrzędami religijnymi tubylczych Australczykow. A. BURGMANN: G l' a m a t y k a L i l' Ó w (M e 1a n e s i a) N e u h a u s 'a (Karl Neuhaus Gramatik des Lir). K a l' ol a Lihir (Lir) to nazwa jednej z wysp, znajdującej się w gru~~e 4 wysp u wschodniego wybrzeża Nowej Irlandii (Nowej Meklenburgn). ~yspę zamieszkuje 3522 mieszkańców. Język tych mieszkańców został z~nahzow~ny, a gramatyka opracowana przez misjonarza Karola Neuhaus a. RękoP1S pracy ukazał się jako 20 tom Mikro-Biblioteki Anthropos. B. FAVIE: Gramatyka języka Menorhonów. P.A.M. G~c h e t' a (La gramaire de la langue menomonie duo P. Antoine Marle Gachet). Menomonowie - to nazwa indiańskiego plemienia z grupy Algonkinów, powstała z indiańskiego słowa manominiwl"k (manomie . dziki owies, ininiwo~ = ludzie, = ludzie dzikiego owsa). Autor omaWla pracę Ga~hettil, której rękopis ukazał się na taśmie filmowei. jako 21 tom MlkroBlblioteki-Anthropos. Analecta et Additamenta: W dziale tym znajdujemy: Interesujący artykuł J. Chelhoda o symbolice sandałów w obrzędowości i rytuale arabskim. Artykuł K. H. M e n g e s a pl. Przyczynek do socjologii językouego obszaru Moando (Zur Soziologie des Moando-Sprach- J. Stuppa artykuł o czuwaskiej pieśni ludowej w języku Czeremisów. P. W. Buehlmanna krótką informację o konferencji misyjnej afrykanistów. J. Szoeverffyego - przyczynek do zagadnienia pewnej kategorii wierzeń ludowych (o podróży do nieba, Himmelsbootfahrer). M i s c e II a n e a: Z ciekawszych dla etnografa notatek w dziale tym na wzmiankę zasługują: Uprawa ziemi za pomocą łopaty: Występuje ona w Europie i Azji przed uprawą sprzężajną oraz obok niej. W średniowieczu zasięg tego zjawiska obejmował głównie środkową i zachodnią Europę, skąd rozszerzał się na Skandynawię, potem na wschód i południowy wschód Europy. Jest to łopata drewniana z brzeżnym okuciem. Wyra żną granicę tego zasięgu stanowią na zachodzie Pireneje i na południu Alpy. W ikonograficznych dokumentach, na których widzimy łopaty, pewną rolę odgrywa nie tylko znaczenie łopaty, jako narzędzia, ale również wierzenia z nią związane. gebietes). N a j s t a l' s z e z w i e l' z ę t a d o m o w e: U ludów indoeuropejskich prawdopodobnie najdawniej oswojono psa, kurę, świnię, owcę i kozę· Późniejszym było oswojenie bydła rogatego, a najpóźniej - konia. Ofiary z konia podniesione zostały do rzędu najwyższego. Należy się liczyć z tym, że ludy indoeuropejskie już w najdawniejszym okresie znały prymitywną uprawę ziemi. P i e s: O pochodzeniu psa domowego pewne. Problematyczne jest wywodzenie Istnieją ważkie argumenty, przemawiające chodzenia psa. sformułowano hipotezy niezbyt niektórych ras z rasy wi:kow. na rzecz monophyletycznego po- A z j a t y c k ie p o c h o d z e n ie p o l u d n i o w o - a m e l' y k a ńs k i e j t e c h n i k i o b l' Ó b k i m e t a l i. Analiza form narzędzi, broni. igieł, motywów zdobniczych i techniki obróbki metali, poznanych w kulturze ludów zachodnich na kontynencie poludniowej Ameryki, pozwala na wniosek, 7.e technika ta została przeniesion; z Azji, mianowicie z Chin i obszarów Azji południowo-wschodniej. Liczyć się należy z dwoma falami kulturowymi, jedną między VIII-IV W. p.n.e., a drugą między IV-I w. p.n.e. Chronologię tę potwierdzają badania przy użyciu C H. Głównym ogniwem tych fal kulturowych był obszar porożony znacznie dalej na zachód, mianowicie tzw. obszar "wędrówek pontyjskich" w IX-VIII w. p.n.e. Typy pasterskich kultur środkowej w s c h o d n i e j A z j i. O ile pasterskie kultury 21* i południowopołudniowo-zachodnie i �324 325 Azji zdają się rozwijać równolegle do intensywnej uprawy ziemi i to jako specyficzna droga rozwoju, pasterstwo środkowej Azji wyrasta z leśnych kultur Syberii. Szamanizm, scapulomancja, skórzany ubiór i inne ('lementy kulturowe wskazują raczej na Syberię niż na Chiny lub Iran. Interesująq jest m.in. wzmianka o gwiżdzących strzałach, jakie wali niegdyś niektórzy wojownicy stepowych ludów Azji Środkowej. stoso- Do zagadnienia kultu drzewa znajdujemy informację (O. V i e n n o t, Le cult de l'arbre dans L'lnde ancienne, "Annales du :vIusee", Guimet, t. 59, Paris 1954). Analiza ceramiki, pieczęci, amuletów i innych pozwala znależć potwierdzenie dla przypuszczenia, że kult drzewa był cechą wielce charakterystyczną dla praŁohistorycznej kultury w dolinie rzeki Indus. Stosunki między Egiptem a Kretą, są przedmiotem rozprawy J. Vercouttera (zamieszczonej w "L'Orient Ancien Illustre" t. 6, Paris, 1954\. Stosunki te są natury pokojowej, handlowej i datują się od około 2200 lat p.n.e. Egejczycy dostarczali Egiptowi wyrobów ze srebra i złota, pośredniczyli w handlu miedzią, kością słoniową, lapis lazuli. Pod koniec drugiego ty siąclecia p.n.e. stosunki te urwały się gwałtownie. Interesującą jest wzmianka o przypuszczalnym pochodzeniu amerykań"kiego kopieniactwa. Wielu amerykanistów wyrażało pogląd, że amerykańskie kopieniactwo jest rodzimym zjawiskiem kulturowym, rozwiniętym w oparciu o tutejsze rośliny uprawne. Tymczasem badania botaniczne wykazaly, że rośliny, które uchodziły za rodzime rośliny Ameryki, pochodzą ze Starego Świata. Legenaria, palma kokosowa, kukurydza, pewien gatunek bawełny - zostały do Ameryki przeniesione przez wędrówki kopieniaczy ze Starego Świata. Tytoń, mandioka, pomidory, orzechy ziemne, kartofle, pieprz i różne gatunki fasoli są coprawda rodzimymi roślinami amerykańskimi, jednak z roślin dziko rosnących zostały roślinami uprawnymi w sposób, w którym widać zastosowaną technikę uprawy roślin pochodzącą ze Starego Świata. Tym samym zjawiska te potwierdzają przypuszczenie, że kopieniactwo amerykańskie jest techniką zaniesioną tam przez ludy pochod'zące spoza kontynentu amerykańskiego. Każdy z zeszytów 49 tomu "Anthroposu" zawiera dział B i b l i o g l' ap h i a, w którym omawiane są aktualne nowości wydawnicze z dziedziny historii kultury, antropologii i języko'znawstwa, głównie z lat 1952-1954. Uzupelnieniem tego dzialu jest wykaz .nPubJicationes recentes" orientujCiCY w aktualnych \\lydawnictwach. Wreszcie każdy z omawianych zeszytów zawiera spis nadesłanych do redakcji czasopism; tytuł czasopism uzupelniony jest wykazem artykułów stanowiących treść poszczególnych perio{1yków. Tad.-usz Wróblewskt L'ETHNOGRAPHIE, de Paris). nr 47, rocznik 1952 (wyd.: Societe d'Ethnographie Treść zeszytu zawarta jest w pięciu działach, z których pierwszy dotyczy historii doktryn i metod etnicznych, drugi historii etnicznej, trzeci etnografii, czwarty antropologii etnicznej a piąty jest kroniką działalności Towarzystwa. LFIS MARIN: Studia etniczne w 1950 r., przedmiot ic h a z i s t o t a, s t o s u n e k d o i n n y c h n a u k o c z ł o w i e k u i s t a n m e t od. (Les etudes ethniques en 1950, la nature de leur objet et leur propre nature, leur relations avec les autres etudes portant sur l'homme, l'etat de leurs methodes). o l' Artykuł ten, niewątpliwie interesujący polskiego etnografa, jest niestety napisany stylem zawiłym, w którym zasadnicze idee autora tracą wyrazist(j~ć. Treść jego jest bardziej zrozumiała dla czytelnika, któremu z poprzednich numerów tego czasopisma znane są metodologiczne i organizacyjne problemy francuskiej etnografii. Przed przystąpieniem do zreferowania zasadniczej treści należy zwrócić uwagę na znaczenie terminu !'et.hnique ()ra:~ sens w jakim autor go używa. Znaczenie to wiąże się z organizacyjnym ~chematem francuskiej nauki oraz grupy dyscyplin obejmowanych miaIlem nauki o czlowieku. Jak na to wskazują działy, na jakie rozczłonowany jest układ treści w omawianym zeszycie "L'Ethnographie", ~I'ancuska etnografia obejmuje szerszy zakres zagadnień niż etnografia \V Polsce. Do zadań etnografii L. Marin zalicza humanistyczne studia nad czlowiekiem i jego działalnością, której wyrazem jest cywilizacja. Mianem etimique określa więc naukę o cywilizacjach i badania nad nimi. Trudno ,"ywnioskować, dlaczego autor unika określenia kultura, ze względu jednak na to że terminu "cywilizacja" używa najczęściej w znaczeniu, w jakim w polskiej literaturze etnograficznej i archeologicznej używa się słowa ..kultura", recenzent przyjął w tym przypadku taką interpretację tego terminu. •. We wstępnej części artykułu autor charakteryzuje ogólne uwarunkowania rozwoju ludzkiej wiedzy, dzięki którym możliwy jest postęp i rozwój procesu poznawczego. Podstawą tego procesu jest wrodzone ludzkiemu umysłowi dążenie do logicznego grupowania idei \\1 zespoły coraz rozleglejs'~ych wiadomości. Sposób organizowania tych czynności umysłowych, które '~mierzają do wykrycia i określenia prawidŁowości zjawisk ujmowany jest terminem m e t o d a. Wyniki tej pracy ludzkiego umysłu wykazują że Wspólczynnikiem ich jest wzrastająca jasność idei oraz logika klasyfikacji. Z drugiej strony określenie tych czynności konkretnymi terminami oraz słownictwo, jakim człowiek posługuje się, ma ogromne znaczenie dla rozszerzania i upowszechniania wiedzy; "wiedza [pisze autor] jest doskonałym �326 sformułowaniem języka" (s. 4). Toteż jasność, precyzyjność, jednoznaczność terminów używanych w języku naukowym ma znaczenie podstawowe. Słownik naukowego języka powinien być pod każdym względem doskonały. Musi on zawierać pewne sobie właściwe cechy. Nie może jednak być nacechowany hermetyzmem, który czyniłby zeó narzędzie szczuplej grupy elitarnej, wtajemniczonej w arkana dyscypliny naukowej". Przytaczając artykuł Deniker'a z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej (wyd. z 1885 r.) autor wykazuje jak kształtowały się pojęcia "etnografia" l "etnologia" w latach od 1839 do 1885. Polemizując z podanym przez Deniker'a ujęciem zadaó etnografii, Marin stwierdza, że cywilizacje "są w istocie swej t y m s a m y m, niezależnie od tego czy są one mniej czy więcej rozwinięte" (s. 11). Nawet wtedy gdy stanowią w pewnej epoce na dużym obszarze stosunkowo jednolitą całość, w przyszłości ulegną lub mogą ulec zróżnicowaniu pod wpływem czynników geograficznych, tendencji ducha ludzkiego, walk ideologicznych, społecznych czy politycznych i religijnych, pod działaniem postępu nauki oraz innych czynników. I o tym trzeba pamiętać, że zróżnicowania te mają cechy regionalne, klasowe i zawodowe oraz, że cywilizacja w procesie swego rozwoju stale natrafia na opory tych, których pozbawia przywilejów oraz korzyści, i że postęp dokonuje się poprzez wysiłki bądż elity, której przykład oddziałuje na społeczeństwo, bądż rewolucyjnych mas (s. 11). W rozdziale drugim autor charakteryzuje ogólne osiągnięcia nauki, które w połowie XIX w. przyczyniły się szczególnie do roz\'vinięcia klasyfikacji nauk i studiów w dziedzinie wiedzy o człowieku. W rozdziale III autor omawia wysiłki i osiągnięcia pionierów nowoczesnych studiów i nauki o człowieku oraz ich szkoły. Zastrzegając się, że nie kieruje się szowinizmem, wskazuje, że tymi, którzy wnieśli zasadniczy przełom w naukę o człowieku są August Comte, Broca i Claude Bernard. Z nicll August Comte (1798-1857) dał podwaliny socjologii, widząc w niej koronę wszech nauk humanistycznych. Broca (1824-1880) sformułował założenia podstawowe antropologii, wierząc, że ta nauka uszczęśliwi ludy i narody. Claude Bernard (1813--1878), założyciel Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (1859), widział w etnografii naukę, która ludzi uczyni lepszymi i poprawi los ludów zacofanych w rozwoju. Koncepcja antropologii jaką rozwinął Broca obejmowała nie tylko nauki o somatycznych cechach człowieka, ale także studium działalności ludzkiej, jej ujęcie przeslrzenne i czasowe. Obok tego do antropologii włączył Broca filozoficzne studium o człowieku, a także studium praktyczne działaó ludzkich w dziedzinach takich, jak ekonomia, polityka, wychowanie i in. Również takie zagadnienia jak charakterologia, psychologia ludów, zagadnienie genezy embriologii były przedmiotem intensywnych zainteresowaó antropologii. Tak 5zerokie zrazu ujęcie antropologii uległo jednak zupełnemu przeobrażeniu; dokonali tego uczniowie szkoły Broca. Większość z nich 327 doszła do wniosku, że szereg przedmiotów, zrazu włączonych do antropologii, nie da się sprowadzić do jednej dyscypliny. Fod koniec XIX w. zostały wyłączone z antropologii studia dotyczące psychiki. etniki, socjologii. Antropologia ograniczyła się do studiów nad soma tyką i zróżnicowaniem ras ludzkich. O ile Broca - zdaniem Marin'a - położył podvJaliny pod cały systemat nauki o człowieku, o tyle August Comte był tym, który wskazał nauce miejsce w ogólnym systemie nauk. Klasyfikacja Comte'a stała się jednym z podstawowych założeó nauko""ej metodologii w drugiej połowie XIX w. i to nie tylko we Francji. Dla zadośćuczynienia wzrastającym potrzebom w zakresie sklasyfikowania wielu nowopowstających dyscyplin musiała ona ulec dalszej rozbudowie. Taka rozbudowa dokonana została m.in. w dziedzinie nauki o człowieku. Dokonali jej uczniowie Comte'a, socjologowie, uczniowie Broca i jego szkoły antropologicznej, jak również uczniowie Claude Bernarda, etnografowie. O ile stosunkowo łatwo i prędko nastąpiło wyodrębnienie się antropologii i etnografii, o tyle silne były więzy łączące zagadnienia etniki z psychologią, a w szczególności z tym jej działem, który nosi nazwę etnopsychologii. Istotne różnice, jakie pod względem metod pracy dzielą te dwie dyscypliny zostały przez uczniów Claude Bernarda sformułowane i w konsekwencji etnopsychologia - zdaniem Marina pozostała w szeregu nauk psychologii. Tak przebiegał proces, w trakcie którego nauki etniczne zostały wyodrębnione. Ich przedmiot został ustalony jako studia nad cywilizacjami (l'etude des civilisa.tions). Wykazane zostały związki, jakie istnieją między faktami etnicznymi, jako kompleksem zjawisk. Określone zostały zasadnicze metody pracy w tej dziedzinie. Stan ten osiągnięto na początku XX w. W IV rozdziale w 1950 r. autor przedstawia stan studiów etnicznych we Francji Trzeba było długiego czasu aby dojść do stwierdzenia, że cywilizacje tworzą całość zjawisk o tej samej istocie; że ich składniki mimo swej różnorodności posiadają tę samą naturę; że wytwory działalności człowieka, powstają, rozwijają się, rozprzestrzeniają, zmieniają, giną, czyli że podlegają własnym prawom. "Istotą każdej cywilizacji [pisze autor] jest to, że jest ona sharmonizowana z zespołem idei, przy pomocy których członkowie danej społeczności normują swą działalność wewnętrzną i zewnętrzną" (s. 53). Są to "idee" nawet jeśli chodzi o te składniki, które uzewnętrzniają i konkretyzują się jako pożywienie, odzież, pomieszczenie, narzędzia ... Są to idee, w myśl których składniki etniczne powstają, są użytkowane i przekazywane. Doświadczenie uczy, że tworzą one zespoły, których elementy wzajemnie na siebie oddziaływując są logicznie skoordynowane. Normują one zazwyczaj wewnętrzną i zewnętrzną działalność ludzi o tyle, że podlegają zmianom (s. 54). Idee są koncepcjami wspólnoty społeczeństwa, które �...t.; 328 je realizuje. Ich ogół właściwy dla danego społeczeństwa stanowi o typie cywili za cji. Z kolei omawia autor osobliwe zjawisko wywołane w swoim czasie przez rozkwit i sukcesy niektórych dyscyplin, które polegało na tendencji do predominacji danej dyscypliny w ogólnej nauce o cywilizacji. Jako typowy przykład wskazuje na sukcesy lingwistyki i jej pretensje do ostatecznego rozstrzygania zagadnień etnicznych w oparciu o stwierdzenie, że język: odzwierciedla fakta kulturowe. Podobną tendencję wykazywała także archeołogia, psychologia i religioznawstwo. Zatriumfowała jednak idea, w myśl której "cywilizacje tworzą całość o tej samej istocie. Ich składniki, niezależnie od swego znaczenia bądź ideologicznego, bądź praktycznego, są tożsame w swej istocie" (s. 55). Poszczególne dyscypliny, stosując do całości zjawisk kulturowych odrębne, sobie właściwe metody badań, mogą jedynie na podstawie wspólnego mianownika, jakim jest zasadnicza idea przedmiotu ich poszukiwań, sumować rezultaty ich pracy. Istotnym więc dla osiągnięcia pomyślnych, postęp warunkujących wyników w tej dziedzinie jest ścisłe określenie ram danej dyscypliny i metod, jakimi winna się ona posługiwać. Omawiając to zagadnienie w odniesieniu do "etniki", którą autor ujmuje tu w sensie etnografii, Marin odsyła czytelnika do arykułu Table d'analyse en etnographie (Czasopismo "Ethnographie" art. z dnia 15 IV 1926 r.). Zasadniczymi kategoriami faktów etnicznych są: kultura materialna, duchowa i społeczna. Z nich składa się każda cywilizacja. Działami kultury materialnej są według Marina: pożywienie, ubiór, urządzenie wnętrza, zbieractwo, rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo itd. W kulturze duchowej: język, pismo, wiedza z zakresu geografii, historii, techniki, tradycje moralne, wierzenia itd. W kulturze społecznej: działania o charakterze społecznym, foriny rodziny, organizacji narodowej, organizacje obieralne, zawodowe itd. W studiach nad poszczególnymi składnikami kulturowymi najprostszym elementem jest ten który okazuje się w praktyce podstawową jednością. Może nim być część w zakresie pożywienia, część odzieży, sprzęt w zakresie umeblowania itp. Każdy taki składnik podstawowy składa się z szeregu szczegółów jednostkowych (jak np. \v odzieży krój, zapięcie itp.). Te szczegóły jednostkowe winny być głównym przedmiotem studiów opisowych. Z kolei autor omawia ogólnikowo cechy faktów etnograficznych, zwraca on uwagę na to że formy poszczególnych składników kulturowych tworzą szeregi, w których poszczególne zjawiska są bogato zróżnicowane. Jest rzeczą wielce istotną stwierdzać, w jakim stopniu zróżnicowanie to odzwierciedla się w języku. Każda kultura to zespół elementów ska'liających się na nią. O ile w procesie badawczym, Vi monograficznym studium, można badaniu poddawać poszczególne elementy wyodrębniając je, o tyle właściwe rozumienie jest możliwe jedynie przez uwzględnienie zespołu, w jakim występuje i uwarunkowań. Każda kultura podlega ciągłym zmianom, zróżnicowaniom, mo- ",. 'j!' ~ •• 1. •• ~ 32g dyfikacjom. Ta cecha różni istotę badal'l etnograficznych i wyklucza tworzenie metody porównawczej w etnografii na wzór biologii (rasy, odmiany, typy, gatunki). Wystrzegać się należy tej naturalnej tendencji naszego umysłu w klasyfikowaniu składników kulturowych. Klasyfikacja faktów etnograficznych, oparta na podobieństwach i pokrewieństwach, jest w swei istocie różną od klasyfikacji biologicznej. W dalszym ciągu omawia autor etnograficzne uogólnienia. Wyniki prac etnograficznych pozwalają na stwierdzenie typu lub prawa. Autor w osiągnięciach tych widzi równowartość. Odkrycie nowego typu zjawiska jest jego zdaniem równowarte z odkryciem prawa dotyczącego przyczyn i skutków (s. 61). Przy tej okazji lVlartin poświęca dużo uwagi temu osiągnięciu francuskiej etnografii, które tam nosi nazwę "klasycyzmu". Znaczenie tego pojęcia określa następujące zdanie Marina: "Le classicisme est un regulateur des productions intellectueJles de tous genres, modelant non seulement les lettres et les m'ts, mais les oeuvres, les conceptions et les methodes de toutes les activites r umaines, politiques, economiques, sociales. A son passage, Ie classicisme marque, plus ou mOins, tous les elements d'une civilisation" (s. 61). Etnografia francuska dała temu zjawisku najbardziej płodną definicję. w której uwzględniła troistą cechę współczesnych definicji naukowych: ;lj oparła się o najdawniejszą praktykę w określeniu tego co klasyczne, tj. scalające danymi cechami zespół zjawisk; b) w definicji swej za wzór przyjęła (w interpretacji pojęcia klasycyzm) metodę biologiczną, która klasycyzm rozumie poprostu jako klasyfikację; c) pod względem filozoIicznym zdefiniowała "klasycyzm", wskazując na wzajemne uwarunkowania faktów kulturowych z jednej strony i człowieka z jego cechami z drugiej strony. To pojęcie klasycyzmu jest mocno zbliżone do pojęcia wzorów kulturowych w etnografii anglosaskiej (przyp. rec.). Z kolei autor zwraca uwagę na zagadnienia etnograficzne, związane ze studiami nad praktycznym zastosowaniem wyników etnografii (l'ethnodicee). Uznając ich wielką wagę, ostrzega równocześnie przed zbyt pochopnym wytyczaniem norm dla oddziaływania na społeczeństwa w rozwoju zacofane. Wszelkie formy' celowego wpływani;) :1<:1 przeobrażenie istnieJących kultur, m.in. także regionalnych, winny l::y t: bardzo ostrożnie i dokładnie studiowane. Mogą tu bowiem zachodzić katastrofalne w skutkach błędy, wynikłe z porównywania wartości zasadniczo nieporównywalnych. Autor wskazuje na istotę i potrzebę pogłębienia studiów porównawczych, na przerost w niektórych pracach etnograficznych metody statystycznej i demograficznej, oraz na niedostateczne często udokumentowanie materiałów etnograficznych i słabą ocenę analityczną żródeł. Mówiąc o metodach etnicznych podkreśla, że wiele prac wykazuje od tej strony brak, że zaczerpnięte z dyscyplin zbliżonych metody nie są dostatecznie przystosowane do specyfiki zagadnień etnicznych. Rozdział V końcowy, zawiera ogólną ocenę i charakterystykę stanu etnografii francuskiej w 1950 r. Wielka obfitość wartościowych prac z dzie- �331 330 dziny nauk o człowieku, wielka ilość towarzystw etnograficznych o rozmaitych kierunkach zainteresowań (afrykaniści, amerykaniści, Akademia Malgaska i inne), czasopisma i wydawnictwa ciągłe, ośrodki badawczo-naukowe -- oto osiągnięcia z których, zdaniem autora, Francja może być dumna. Istnieją jednak także zjawiska, które są przeszkodą do pomyślnego i szybkiego rozwoju. Autor wskazuje jako przeszkody: a) zarysowującą się tendencję do zajęcia hegemonii przez kierunek, który pod zmodyfikowanym pojęciem etnologii usiłuje przejąć prymat w naukach o człowieku, b) rząd francuski zbyt mało popiera wysiłki francuskich badaczy w tej dziedzinie. Zhyt szczupłą jest zdaniem autora ilość katedr tym dyscyplinom poświęconych; c) badacze nie rozporządzają dostatecznym, nowoczesnym wyposażeniem technicznym i finansowym. Palącą potrzebą dla etnografów staje się również obecnie wydanie encyklopedii względnie słownika etnograficznego. . Ogromne zainteresowanie społeczeństwa francuskiego, tak uczonych jak i szerokich rzesz amatorskich publikacjami zajmującymi się zagadnieniami kultur i ich rozwoju pozwala wnosić, że dyscypliny tu zaangażowane mają przed sobą rozległe pole, w którym tak wiele pozostaje jeszcze do zrohienia. CH. VIROLLEA UD: F e n i c k a l e g e n d a o k ról nde phenicienne du roi Keret). u Ker e t (La lege- T Archeologi~zne odkrycia i wykopaliska w Ras-Shamra, (starożytnym Lgant na połnocnym pograniczu klasycznej Fenicji) prowadzone przez A: Schaeff~ra doprowadziły do znalezienia glinianych tabliczek pokrytych Pls~em khn~wym. Odszyfrowanie tych napisów, sporządzonych w dialekcie zbhzonym meco do staro-hebrajskiego, pozwoliło na odtworzenie kilku mitów, m: .i~. ~itu o królu Kerecie. Tabliczki i napisy pochodzą z XIV w. ~.n.e. Tre~c SWla?CZYo tym, że Fenicjanie, zanim stali się znanym narodem zeglarzy l kupcow byli rolnikami. a ich rolnictwo stało na stosunkowo wysokim ~oziomie. Mit o którym mowa jest jedynym z mitów kopienia~z~ch. PO~lada on p~wne. analogie z. pod~bn~mi .mitami asyryjskimi, babionskl~l. l legendamI. ktorych Wątkl znajdują Slę w najstarszych pismach he~ra.Jsl{1.ch.Cechą wspólną tych mitów jest idea, według której pomyślność zblOrow l. dobro.byt zależy od tego, czy człowiek żyje i działa w sposób sprawledhwy. Nle Jest zatem sprawiedliwość ludzi rzeczą bezinteresowną. Ker~t, podobme zresztą jak i babiloński Gilgamesh, jest coprawda synem bogow, ale poza tym posiada cechy ludzkie. Epos opiewający dzieje Kereta posiada luki .. Pewne jednak partie są stosunkowo kompletne [ pozwalają od:~orzyc ~zleJe tego króla. Jest to prawdopodobnie jeden z najstarszych krolow FemcJ\. o którym pamięć się przechowała. Legenda opiewa żywot Kereta. Brakują części odnoszące się do jego młodości. Znamiennym jest wszakże ów wątek, powtarzający się takż8 w innych legendach starożytnych, że śmierć królów, którzy władzę na ziemi otrzymali od bogów, jest wynikiem tego, że żle pełnili powierzoną im misję - sprawiedliwego rządzenia poddanym ludem. Szereg opisów szczegółowych, odnoszących się do ofiar, stosunków rodzinnych, społecznych itp. stanowi cenny dokument rzucający światło na dzieje rozwoju kultur." na Bliskim Wschodzie. A. BASCHMAKOFF: m a ch ep ok i m y Ilia d y i Ody s sei de l'epoque Mycenienne. E t n o log i a p o e m a t ó w H o m e r a w r ac e ń s k i e j. E t n ogr a fi c zn a war t ość (L'Ethnologie des poemes d'Homere dans Ie cadre Valeur etnographique de Illiade et de ł'Odysee). Do początku naszego stulecia głównym żródłem etnograficznych wiadomości o kulturach Starożytnego i Bliskiego Wschodu były dane, jakich dostarczala filologia i archeologia klasyczna. Dotąd nie było wątpliwości, że Homer i bohaterzy których opiewa, należą do jednej i tej samej epoki. Obecnie koncepcja ta posiada mało zwolenników. Dominuje przeświadczenie, że między okresem zdarzeń opiewanych przez Homera a okresem kiedy poeta żył i tworzył musiało upłynąć pięć do sześciu wieków. Nie ulega wątpliwości, że autor Iliady nie zdawał sobie sprawy z przepaści, jaka go dzieliła od zdarzeń, o których był przeświadczony, że wiązały się one z bohaterami, którzy należeli do tej samej co i on rasy. Sugestia ta była tak silną, że przetrwała do naszych czasów. Tymczasem odkrycia H. Wineklera i O. Puchsteina w Kapadocji ujawniły sensacyjny fakt, że nazwiska bohaterów Iliady, zapisane na glinianych tabliczkach z okresu Hetytów, należą do osób, które żyły około 2000 lat p.n.e. Data zburzenia Troi Homeryckiej (szósty gród Hisarlik) przypada natomiast na około 1200 lat p.n.e. Odkrycie to, potwierdzone przez profesora Karo, pozwala wnioskować, że poematy Homera zawierają podLoże daleko starsze, niż przypuszczano, zmieszane z opisami czerpanymi z kultury myceńskiej. Przy tym identyfikacja osób epopei Homera może rozciągać się na szereg wieków i sięgać w głąb okresu przedmyceńskiego. Inna grupa dowodów świadczy o tym, że Homer żył w epoce greckiej. u zachodnich wybrzeży Anatolii skolonizowanych przez jońską grupę Helknów. Kraj jego był otoczony przez quasi-barbarzyńców. Myceńczycy rozwinęli szeroki handel i pozostawali w stosunkach z północnymi krajami Europy, sprowadzając nadbałtycki bursztyn i cynę. Ich stosunki handlowe sięgały na zachodzie Hiszpanii. Tymczasem geograficzny horyzont Homera .iest zadziwiająco mały. Homer przypisuje Mycenom zwyczaj palenia zwłok na stosie. Był to jednak zwyczaj joński, jego epoki; wiadomym jest, Ż02 ;vlyceńczycy swoich zmarłych grzebali, nie paląc ich zwłok. Te okoliczności �333 332 wskazują na to, że Homer dzięki niezwykle żywej tradycji przekazał barw· ny obraz kultury myceńskiej, dawniej uważany za obraz helleńskiego życil\ z jego czasów. Następny ciągiem pracy publikowanej i dotyczy badań nad roślinami znanymi w ludowym lecznictwie i magii, ich odbiciem w folklorze i ich etnograficzną dokumentacją. Autorem pracy jest A.-L. M e r o c i e r. Tytuł artyku:'u brzmi: Enquete sur ies vegetewx Ie jolklore et l'ethno- w numerze qraphie z kolei artykuł jest dalszym 3'7 (1940) i 46 (1951) "L'Ethnographie" (s. 86--113). Al't.yku! końcowy dotyczy zagadnien antropologicznych, a mianowicie rozważań na temat typu ludności klasycznego Wschodu. Autorem jest R. K h e r u m i a n. (Tytuł artykułu brzmi: Remarques ci propos du type physique des popltlations de POrient Classique). Istnieje rozbieżność między poglądem. archeologów a antropologów co do tego, jak przedstawiały się rasy ludów zamieszkujących obszar, który stał się zapewne kolebką cywilizacji. Autor podejmuje dyskusję na temat, czy istotnie starszym podłożem rasowym na tym obszarze był typ długogłowy, reprezentujący ludy grupy <1zjanickiej (Sumerzy. Mittanowie, Hetyci i inni). To ostatnie twierdzenie 3utor uważa za niedostatecznie uzasadnione. Tadeusz L'ETHNOGRAPHIE, de Paris). nr 48, rocznik 1953. (wyd.: Societe Wróblewski d'Ethnographie Treść 48 numeru francuskiej "L'Ethnographie" zamknięta jest w czterech działach: Historia etniczna, Etnografia, Lingwistyka i Kronika Towarzystwa W dziale historii etnicznej znajdują się dwa artykuły, z których pierwszy zajmuje się historią ludów Bliskiego Wschodu do czasów Aleksandra Wielkiego, drugi historią etnicznego obszaru Hai - Ninh (Indochiny) do chwili za~ęcia go przez Francuzów. Pierwszy z artykułów nosi tytuł L' Asie Occidentale avemt Alexandre Ie Grand. Autorem jest Ch. V i roll e a ud. Historyczne dzieje Bliskiego Wschodu zapoczątkowała ChaIdea. Ona to od IV. tysiąclecia dostarcza archeologicznych dokumentów pisanych. Jest Jakgdyby równoległym odpowiednikiem Egiptu. Jak Egipt rozwój zawdzięcza rzece Nil, tak Chaidea niemniej zależy od dwurzecza - Eufratu i Tygrysu. Terytorium jej zajmuje obszar równy Danii. Jest on gęsto zaludniony. Ludność Chaldei stanowią zrazu różm! grupy etniczne, mówiące odmiennymi językami - akkadyjskimi, semickimi i sumeryjskimi. Najświetniejszym miastem Chaldei było Ur. Dzieje tego państwa, zmagania z najazdami Hyksosów, Hetytów, jego upadek są przedmiotem pierwszych rozdziałów tego ,~rtYkUłu, Zmagania Egiptu z coraz to nowymi falami ludów bądź z ~ZJI bądz .z Europy przybywającymi stanowią treść rozdziałów następnycu: W koncowej części zajmuje się autor upadkiem Egiptu, ekspansją Medow, rozkwitem Persji wreszcie podbojami Filipa Macedonskiego i jego syna ~leksandra Wielkiego. W końcowych zdaniach autor wskazuje na to, 7e dZiełem Aleksandra Wielkiego są nie tylko sławiące imię jego orężne po~boje. ale i fakt, że jego wyprawy utorowały drogę hellenizmowi, który objął mebawem zawojowane obszary. Następny z kolei artykuł, dotyczący historii etnicznej, jest napisany przez Von g - A - S a n g a w transpozycji F. Puel de Lobel. Nosi on tytuł: Le Territoire de Hai - Ninh avant l'arrivee des Franc;ais, son aspect ethnique actuel. Autor przedstawia historię etnicznych procesów, jakle rozegrały się na obszarze północnej części Francuskich Indochin, mianowicie na terytoriach graniczących od północy z Chinami, od wschodu z Burmą i Siamem. Artykuł. przedstawia w sposób bardzo szczegółowy dzieje szeregu inwazji ) procesow politycznych na terenie Hai - Ninh, ujmując temat ten w trzech okresach, mianowicie: a) od najdalej uchwytnej przeszłości po wiek XVIII; b) od przybycia Francuzów w XVIII w. do lat ostatnich; c) aktualny stan rozmieszczenia grup etnicznych kraj ten zamieszkujących. W dziale etnograficznym znajdujemy interesujący artykuł Marcelle B o u t e i 11 e r pt. Le dejunt dans les societes indiennes de l' Amerique du Nard (Zagadnienie śmierci u ludów indiańskich Ameryki Północnej). Smierć, jako empirycznie doznawane zjawisko, którego jakakolwiek inter"vencja ludzka niezdolna jest odwrócić, jest czynnikiem, który rozbija lud, lub co najmniej wprowadza pewien rozkład w grupach ludzkich. Jest więc ona czynnikiem wrogim, przeciwstawnym interesom grupy społecznej. Jako zło musi mieć swoją przyczynę. U ludów zacofanych w rozwoju źródłem tego zła, w ich mniemaniu, jest szkodliwa działalność czarów. Ale gdyby wszystkie te akty czarownictwa, niosące w skutkach śmierć, przypisywać ludziom, zostałby wprowadzony czynnik, który w sposób zgubny rozbijał by grupę spoleczną. Tymczasem śmierć, jako zaprzeczenie życia grozi wszystkim. Ta groźba śmier",ci wywołuje więc tendencję ze strony żyJących do przeciv,,'stawiania się jej, jednoczy ich w działaniu zmierzającym do zabezpieczenia się przed nią. Złożone kompleksy emocjonalne, wizj:'! przeżywane w snach, dały podstawę wierze w istnienie świata umarłych, żyjących życiem pozagrobowym. Życie to jest jak gdyby kontynuacją ziemskiego żywota, ale zmarli należą do świata innego. Emocja walki życia przeciw śmierci czyni, że ten zagrobowy świat umarłych, społeczeństwo duchów, hywa uważane za świat wrogi. Ta właśnie nieprzyjazna działalność duchó\\,' które są duchami ludzi zmarłych, powoduje śmierć wśród żyjących. W ca~ lym szeregu obrz~dowych aktów związanych ze śmiercią, w zwyczajach pogrzebowych, w obrzędach zaduszkowych znajduje wyraz idea, której celem jest: neutrali7.0wanie grozy śmierci; ubezpieczenia się przed wrogimi �335 334 aktami ze strony duchów osób zmarłych; idea stworzenia pewnej formy współżycia między umarłymi a żywymi. W idei tej jednoczy się cała gruP&' wszyscy tu są zainteresowani - stąd obrzędy, w których idea ta się wyraża majq charakter społeczny a znaczenie ich jest dla danego społeczeństwa aktem wielkiej wagi. W ciągu dalszym autor wykazuje na konkretnym materiale, odnoszącym się do Indian Ameryki Północnej, jak w rozlicznych praktykach pogrzebowych tych ludów wyrażają się idee wysunięte we wstępnej części artykułu. Pierwszy rozdział poświęcony jest zagadnieniu uzasadnienia przyczyny śmierci i obawie przed zmarłymi. U podłoża wierzeń, że to duchy zmarłych nasylają choroby na żywych i są sprawcami śmierci, leży - zdaniem autora -' psychiczna tendencja do zaprzeczenia poczuciu pewnej odpowiedzialno§ci za śmierć bliskiej, emocjonalnie związanej z pozostałymi przy życiu, osoby. Z drugiej strony fakt przejścia przez próg śmierci, kwalifikując zmarłego do kategorii należącej do innego świata, czyni zeń przedmiot oba·· wy. "Odeszłeś, więc nie powracaj" - mówią do zmarłego Indianie z ludu Crow. Wynoszą trupa z namiotu nie zwykłym otworem wejściowym, lecz osobnym, na ten cel przysposobionym. Następnym zagadnieniem to istota świa ta umarłych i przeznaczenie ich. Jest rzeczą oczywistą, że wizja świata pozagrobowego powstać musiała w oparciu o obraz zwyczajnego życia na zi<"mi. Zmarły wojownik i łowca na tamtym świecie kontynuuje zawód swój i tryb życia. Istnieje jednak pewne zróżnicowanie między poszczególnymi ludami co do istotnej cechy owego świata umarłych. U jednych wizja ta nacechowana jest pewnym optymizmem i świat ten jest słoneczny, kraina ta jest szczęśliwym terenem dla pomyślnych łowów. U innych znów życie pozagrobowe nosi piętno posępne, smutne. Ostatnie dwa rozdziały są omówieniem zagadnienia wierzeń w reinkarnację zmarłych, solidarności grupy w aktach pogrzebowych, modlitw do t.:m2.riych i roll szamanów, jako pośredników w sprawach między żywymi a zmarłymi. Cały artykuł, zwięzły ale zarazem ujmujący zagadnienia wierzeń i praktyk związanych ze śmiercią ze stanowiska najnowszych prac, na ten temat w ostatnich latach opublikowanych, jest wielce dla etnografa interesujący i pouczający. W tymże samym dziale etnograficznym znajdujemy z kolei artykuł Aleksandra Kor o ł e n k o pt. Stare szyldy niemieckie (Le s Vielles Enseignes Allemandes). Autor artykułu, były francuski legionista a później urzędnik wojskowy okupacyjnych wojsk francuskich w Niemczech, zebrał, opublikowane tu materiały. na terenie Badenji, Wirtembergii i Tyrolu. Są to fotografie i opisy starych szyldów, jakie wiszą przed róźnymi hotelami. oberżami, zajazdami. Są one wykonane. najczęściej z żelaza, artystyczną robotą kowalską. Zwracają uwagę nietylko artystyczną i oryginalną formą .ale również treścią znaków, które stanowią motyw główny emblematów. .Nie m~ w tym przesady, jeżeli stwierdza się, że historia zajazdów, hotel.l, ~berz ma swój początek w bardzo odległej przeszłości. Wzmianki o ,lstmeJących oberżach, które rozsiane były wzdłuż najdawniejszych szlakow komunik~cyj~YCh są bardzo dawne. Trudno mówić o ilości owych p~erwszych zajazdowo Celem ich było dostarczać podróżnym schronienia tj .. dachu nad głową, picia i ewentualnie jedzenia. Dla sygnalizowania takIego charakteru owych zabudowań umieszczano nad drzwiami znak w postaci bądż gałęzi sosnowej, bądź zawieszonego garnka. Stan taki is.tniał ~. okresie, ki~dY podróże wynikały z pewnych niechybnych komecznoscl. Rzeczy te Jednak zmieniły się od XI w., kiedy to ruszyły wypra~y ~rzyżowe a ważniejsze drogi komunikacyjne Europy stały się o wiele ~lczm:J uczęszczane przez rycerstwo z orszakami, przez pątników i obieżysWlatow. Powstała więc potrzeba i koniunktura dla hoteli i oberż przy tych szlakach. Powstała niebawem i konkurencja. Aby zwrócić na siebie uwag~, ~naki sygnalizujące zajazd czy oberżę poczęto wypełniać treścią. w .k~oreJ podkreślano bądź zaletę, bądź społeczną rację przedsiębiorstwa. Wsrod tego rodzaju znaków rozpowszechniły się: krzyż, gwiazda Betleemska ",,:ół przy żłobie, baranek ofiarny, trzej królowie itp. Przypuszczać należy .-:. pIsze autor. - że znaki tej kategorii utrzymały się bardzo długo. Po wypra·· wach krzyzowych rozpowszechniać się zaczęły znaki, nawiązujące do obraz~w z ~istorii świętej, zajmując równorzędne miejsce z poprzednio wymiernonyml. Tymczasem ilość oberż i zajazdów stale wzrastała, odpowiednio do co~az większego ruchu na drogach komunikacyjnych. Coraz liczniej główną klIent.elę tych przedsiębiorstw stanowili kupcy, myśliwi w podróży na WIelkIe tereny łowieckie, obieżyświaty, wędrujący dla przyjemności i zarobk~ .. Z r?snącej konkurencji powstała zapewne tendencja do pewnej, specJalIzacJI owych zajazdów, przez nastawienie się głównie na jedną z kategorii podróżników. Tym się zapewne tłumaczy grupa szyldów w których jako znak pojawia się niedźwiedź, jeleń, cietrzew i inne. Dl; przyciągania klienteli, szukającej raczej towarzyskich uciech, przeznaczone były znaki takie, jak "kawaler", "jeżdziec", "źrebiec" i inne. Inne zawierały .o~raz winnego grona, drzewka zielonego, lipy itp. Znak "róży", rzadzIej spotykany, był, być może, ~iązany z istnieniem w owych wiekach Bractwa Różokrzyżowców. Nowszego pochodzenia są znaki przedstawiające ~urzyna, strusia itp., związane z epoką wielkich odkryć geograficznych I podróży egzotycznych. Ogół zebranych względnie zarejstrowanych znaków autor dzieli pod wzgledem treści na 10 grup. Autor zebrał kolekcję, liczącą około 200 fotografii, ilustrujących znaki szczególnie reprezentacyjne. Jest to w każdym razie dziedzina twórczości ludowej i artystycznej, mało dotąd opracowana. Trzeci Lou i s artykuł w dziale etnograficznym to dalszy ciąg pracy A n d r eJ M e r c i er' a o ziołach w ludowym folklorze francuskim �336 337 i etnografii (Les Vegetaux dans Ie Folklore et l'Ethnogra.phie). Rozdział bieżący pt. Ludowe zielarstwo we Francji zawiera opisy i dane do szeregu roślin (od Herbe de la Passion do Herbe a la Bonne Dame). Następny artykul należy już do działu trzeciego. Poświęcony jest zagadnieniom językoznawczym. Autorem jego jest R.P.C. T a s t e v i n. Artykuł ten nosi tytuł: A/rykań,ski charakter pre!iksóu; mianownikowych i czasownikowych języka malagaskiego. (L' Africanite des Prefixes Nominaux et Verbaux du Malgache). Omawia on prefiksy, występujące w języku MalgaszóW. Ostatnia karta zeszytu zawiera program zebrań Towarzystwa (Societe d'Ethnographie de Paris) na rok 1953 z podaną tematyką referatów i dyskusji. Tadeusz Wróblewski BURGSTALLER ERNST: Das Fragewerk zu den volksKar t en. Durchflihrungbericht zum ersten Fragebogen von ... Veroffentlichungen zum Oberosterreichischen Heimatlas. Herausgegeben vom Institut fUr Landeskunde von Oberosterreich. I. Linz 1952. ~. 64, 6 map. Odbitka z "Oberosterreichische Heimatblatter" R. VI. z. 3. Praca przedstawia założenia metodologiczne i metodyczne Atlasu Etno-' graficznego Górnej Austrii oraz dotychczasowe oSiągnięcia. Atlas opracowywany jest w ramach Institut flir Landeskunde von Oberosterreich w Linzu, stanowiącego kontynuację dawnej Landesstelle Oberosterreich atlasu etnograficznego niemieckiego I. Posłużono się głównie ankietą pośrednią, nad której wypełnieniem czuwali instruktorzy -c ..przeważnie nauczyciele - o odpowiednio pr.zedtem pouczeni. Ograniczono się do pytań rzeczowych, wymagających jasnych i prostych odpowiedzI, dających rezultaty kartograficzne. Pierwszy kwestionariusz zawierał pytania o niektóre zwyczaje do.roczne (majowe, żniwne, palenie ognisk itp.) oraz o wierzenia ludowej ku n dl ich e n meteorologiI, Zagadnienia takie, jak zagadnienia formy domu i siedliska, zagadnienia sztuki ludowej, stroju, muzyki, tańców itp. odrzucono podobnie jak i w innych atlasach etnograficznych Europy zachodniej, ze względu na to, że nie dają się one zbadać przy pomocy ankiet, lecz wymagają badań terenowych prowadzonych przez wykwalifikowanych etnografów. Etnografowie austriaccy nie usiłowali jednak przekroczyć tej bariery, wprowadzając zamiast ankiety - badania terenowe, jak to uczynił Polski Atlas I Atlas Leipzig der 1937-39. deutschen VolkskuJ,lde, wyd. H, Harmjanz i E. Rohl', Etnografic~ny". Z drugiej strony zastosowanie ankiet pozwoliło na znaczne zagę~zczeme sieci badawczej (l punkt na 23,2 km2) ". co nie jest bez znaCZ~!ilJa.wobec .. ni~wielkiego zasięgu przestrzennego Atlasu Etnograficznego G~rneJ Austru (OK. 12000 km2). Przedstawiając szczegółowe cyfry, dotyczące :"'leku, Po:hodzema społecznego i jakości odpowiedzi ankietowanych i ich lllstruk:oro,,:, au.tor, wykazuje m.in., że ankieta pośrednia daje mniejszy procent oapowledzl me wystarczających (6-70/0) niż bezpośrednia (13-160/0). , Atlas Etnograficzny Górnej Austrii stawia sobie ambitne zadania zebrama da~ych, kt.óre mogłyby, rzucić światło na graniczny obszar między rzekaml Traun l Enns, na ktorym nieraz już w historii stykały się rozmaite WP1Y\~y l grupy ,etniczne (Austriacy, Słowianie, Węgrzy, Turcy i in.) Ze wzglęau na wYjątkowe znaczenie badanego obszaru spodziewane jest uzyskanie rezultatów, ważnych dla historii całej Austrii. Te oczekiwania badawc~e są w pewnym stopniu odpowiedzią na zastrzeżenia, które można by wysunąc przeciw prowadzeniu prac, zmierzających do szerszych rezultatów w UJęClU przestrzennym - na tak niewielkim obszarze. Za podsta\\rową przyjęto mapę w skali 1 : l 000000. Sieć punktów badan~och pokrywa s~ę z siedzibami szkół podstawowych, ze względu na współpracę z nauczyclelstwem, Jest więc dość przypodkowa, co jednak nie może grać roli przy tak znacznej gęstości sieci punktów. Punkty identyfikowane są za pomocą. numerów w obrębie każdego z okręgów administracyjnych. Opracowa~e ol opracowywane kartogramy dotyczą przeważnie obrzędów l zwyczaJow ludowych. Z zagadnień kultury materialnej przygotowywane są narazi~ tylko mapy, przedstawiające rozprzestrzenienie różnych form kOP1C zboza i narzędzi żniwnych. Uwagi wstępne zakończone są nawiązal1lem do dawniejszych tradycji kartografii etnograficznej w Europie i sugestiami europejskiego etlasu etnograficznego, którym nie można nie przyklasnąć. . ,Załączone dwa pierwsze kartogramy, poświęcone niektórym zwyczajom zl1lwny~ i zwycza!o,,:,i palenia kół ognistych nie odbiegają pod względem t~rmy l sposobu uJęc~a ?d map atlasu etnograficznego niemieckiego. Mapy wstępne. --, to mapa SleCl punktów n! kalce oraz mapy, przedstawiające pochodzeme l dawność osiadłości informatorów. W sumie Atlas nie odbiega , ~a badaniach terenowych oparto, jak wiadomo, częściowo Atlas def' wyd. P. Geiger i R. Weiss Basel 1950; w tym t~z klerunku ldą ostatme prace organizacyjne na Węgrzech i w Czechosi~wacji por. S t r a n s k a D.: Historicko-narodopisny atlal; Ceskoslovenska "Na~odoPiSny Vestnik Ceskoslovensky", Praha 1956, z. 3-4 s. 314-15. ' , W Atlas der deutschen Volkskunde wypadał l punkt na 27 km2• w Atlas der schweizerischen Volkskunde 1 : 107 km2, w Sprach und Sachatlas Italiens und der Siidschweiz, wyd. K. Jaberg, J. Jud, Zofingen 1928 _o l : 725 km', Pol. Atlas Etnograficzny 1: 916 km2• SC~lw~lzerische~ 22 "LUd", t, XLIV. Volksku~de, �339 328 od metodycznych i metodologicznych założeó atlasu etnograficznego niernieckiego. Tym niemniej stano\vic on będzie ciekawy przyczynek w dziedzinie kartografii etnograficznej. Krzysztof K1.c·(l.~ni e n:sk ( A. FIEDLER, łL WEINHOLD: D a s s c h b n e F a c h w e l' k h a u s S i\ d - T h li l' i n g e n s Leipzig 1956, Veroffentlichungen des Instituts fUr Volkskunstforschung beim Zentralhaus fUr Volkskunst. Budownictwo ludowe ma bogatą literaturę i z pozoru wydaje się jedną z najbardziej opracowanych dziedzin kultury materialnej wsi, tak w Pol&ce jak i zagranicą. Ukazujące się ostatnio publikacje zagraniczne na temat budownictwa silnie podkreślają fakt, iż mimo licznych przyczynków wiedza w interesującym nas zakresie. Jest bardzo uboga. Recenzenci z radością witają tam każdą pozycję z tego zakresu a cieszy się ona uznaniem proporcjonalnym do ilości materialu opisowego i ilustracyjnego jaki wnosi. Czyżby kult "faktografii"? Polską literaturę przedmiotu cechuje z jednej strony - rozmach teorii i hipotez na temat i genezy i rozprzestrzeniania się różnych typów budynków, elementów rozplanowania i elewacji (charakterystyczne dla XIX i pierwszych lat XX w.), z drugiej strony monograficzne opisy szczegółowe budownictwa regionalnego, czy jakiegoś elementu budownictwa ograniczające się przede wszystkim do zagadnień konstrukcji czy zdobnictwa. Nie miejsce tu na ocenę tych sposobów patrzenia na budownictwo ludowe etnoe,rafów czy też historyków architektury. Na uwagę zasługuje natomiast fakt, że w przeciwieństwie do zagranicy brak u nas ruchu, któryby zmierzał do: a) fotograficznej dokumentacji zabytków budownictwa ludowego b) popularyzacji obiektów dawnego budownictwa i wiedzy o nich, o ich twórcach. o sztuce zdobniczej z nimi związanej. Za granicą (szczególnie w Niemczech, Czechosłowacji i Szwecji) wyrazem tego dążenia do popularyzacji i dokumentacji są "vydawnictwa o charakterze popularno-naukowym w których ma teriał ilustracy jny odgrywa zasadniczą rolę a tekst zna jdujący się na kilku wstępnych stronach wiąże ten materiał w całość. Wydawnictwa te o charakterze albumów, budzą szerokie zainteresowanie dla osiągnięć budownictwa '\v przeszłości, aktywizują działalność starych wzorów artystycznych, spełniają rolę przewodników po osoliwościach określonego regionu. W 1956 r. ukazało się kilka prac zagranicznych tego typu '. Spróbujmy , H. R i e d, Das Bauernhaus im niederbergisch-westfalischen Grenzs. 67, ryc. 48; P. M e y er, Das schweizerische Bilrgerhaus und Bauernhaus, s. 128, ryc. 106; A. F i e d l e r, Das schone FachwerkhauS gebiet, Siid-Thiiringens, s. 80, ryc. 75. v\'ięc na przykładzie innych tego rodzaju popularyzacji. jednej takie j pracy, publikacji i wskazać przeilcdzić na walory układ typowy dla dydaktyczne takie; Praca Das schone Fachwerkhaus Siid-Thiiringens powstała \V ten SPOS?b iż. w 19~4 r. w czasie praktyki wakacyjnej studentów klasy fotografIczneJ WyzszeJ Szkoły Grafiki w Lipsku, wykonano wiele zdjęć w wybranych miejscowościach i uzupełniono je zdjęciami zawodowych iotografów. P':'aktyki były prowadzone pod kierunkiem Wydziału Badań Centralnego Domu Sztuki Ludowej w Lipsku. Tekst napisał dr A. Fiedler. Opisy zdjęć zrobił R. Weinhold. Tekst stanowi jedną trzecią całej publikacji. Pozostaly tekst rozbity jest na krótkie i treściwe rozdziały. Pierwszy z nich Von Land und Leuten daje obraz regionu i ludzi, obraz tendencji rozwoju przestrzennego wsi. Sprawy budownictwa łączy z krajobrazem naturalnym, z zaopatrzeniem terenu w materiał budowlany, z miejscowym rzemiosłem przez co przyczynia się do pogłębienia zagadnienia. Opracowanie graficzne nie czyni z tej problematyki balastu ale narzuca czytelnikowi w sposób poglądowy istnienie związków między przedstawionymi w dalszej. części konstrukcjami a ich uwarunkowaniem. Na marginesach poszczególnych stron znajdują się ilustracje typowego krajobrazu, zalesienia, wyroby miejscowych rzemieślników a hasło wiążące się z ilustracją jest w tekście wy obręb ni one kursywą. Rozdział drugi Von Volkskunst in Dor! und Flur przedstawia sztukę ludową jako czynnik zmierzający do zmiany otoczenia, jako dążenie do jego upiększenia. I znów obok tekstu pojawiają się ilustracje pozwalające na uzmysłowienie, unaocznienie sobie tego sformuło,van:a. Dopiero na tym tle w rozdziale Das Fachwerkhaus przedstawiono sprawy konstrukcyjne. Autor podkreśla w jaki sposób forma budownictwa ryglowego grodzono glinianego pozwala na rozwój i rozczłonowanie wnętrza mieszkalnego, jak jest związana ze specjalnym rzemiosłem (i znów na marginesie ilustracje). Nie wdaje się jednak w szczegóły, szkicując tyłko o tyle problematykę teoretyczną o ile jest ona potrzebna do zrozumienia specyfiki budownictwa na omawianym terenie. Porusza sprawę zasadniczych elementów konstrul{cji ryglt>weJ; Zaznacza dość silnie iż pewne ełementy dawniej niezbędne konstrukcyjnie przekształciły się w elementy zdobnicze. Wskazuje na najrozmaitsze figury geometryczne robione z rygli (mieczy) a przy każdej z nich podaje ludową interpretację kształtów, nazwę gwarową, charakter magiczny i symboliczny wytworu. Obraz całości zamknięty jest opisem zdobnictwa w drzewie i w glinie. Opisano szczegółowo ozdoby: głowic belek, podwalin, węgłów, odrzwi i ram okiennych z podaniem treści ornamentów. To co widzowi jest niedostępne zostało tu potraktowane szczególnie dokładnie. Na podstawie opisu konstrukcji fachwerkowej i sposobów zdobnictwa można wyróżnić następujące cechy specyficzne budownictwa w połud- �341 340 niowej Turyngii. a) bogate zastosowanie drzewa, szczególnie dębu; b) szczególnie rozwinięte zdobnictwo słupów i belek; c) podcienie w dłuż· szej ścianie; d) poszczególne piętra budynku stanowią całości bo słupy nie idą przez całą wysokość budynku, od podwaliny do płatwi, jak to ma miejsce w innych konstrukcjach ryglowych (dolnoniemieckich). Praca przemawia do czytelnika bogactwem materiału podanego w sposób poglądowy, jasny, treściwy; materiału tylko niezbędnego dla zrozumienia specyfiki omawianej konstrukcji. Wysoki poziom techniczny zdjęć i nienaganna szata graficzna podnoszą poziom publikacji. Czy w świetle tych walorów publikacja taka nie mogłaby być dla nas wzorem? Mimo pewnych braków teoretycznych (jest to praca za mało pogłębiona historycznie jak na nasze wymagania) i drobnych usterek technicznych (brak numeracji kolejnej zdjęć, za mała korespondencja między częścią teoretyczną i ilustracjami w postaci odsyłaczy) należy ten typ prac jak najgoręcej popierać na naszym terenie. Nie mie~my za wielkich pretensji teoretycznych hamujących czynności dokumentacyjne w nauce, i nie róbmy przez perfekcjonizm z samej czynności dokumentacji skomplikowanych opisów morfologicznych w obliczu zagłady najciekawszych eksponatów. Mamy w naszym kraju niezwykle korzystną sytuację dla wydawania tego typu publikacji, np. o wiele ciekawsze konstrukcje niż fachwerk, stosunkowo wyraźne regiony budownictwa, materiał ikonograficzny i fototeki muzealne. Dla wszystkich tych którym sprawy popularyzacji naszej ludowej twórczości nie są obce, praca A. Fiedlera i R. Weinholda będzie wzorem umiejętnej reklamy narodowej kultury, wzorem właściwego szacunku dziedzictwa kulturowego. Maria Trawińska-Kwaśniewska SIDZINIARKI. P r z y c z y n e k d o h i s t o r i i r u c h u r e l i g i jn e g o w ś ród gór a l i (Na marginesie powieści Jana D o b r a c z y ńs k i e g o, pt. "Kościół w Chochołowie"). Każdy miłośnik góralszczyzny, etnograf i folklorysta, a przede wszystkim wielbiciel piękna polskich Tatr z zadowoleniem przeczyta powieść Jana Dobraczyńskiego pt. Kościół w Chochołowie, wydaną w 1954 r. Czytelnik znajdzie w niej bowiem lud podtatrzański przedstawiony w całej pierwotnej prostocie i surowości, nie podmalowany na herosów, Janosików, lecz w codziennej walce o utrzymanie życia, lud ciemny, na niskim stopniu rozwoju kulturalnego stojący. Lecz i dla socjologa ksiąźka nie będzie obojętna zwłaszcza dla badacza ruchów religijnych na podłożu ludowym, gdyż te~atem powieści jest prąd religijny, silny na góralszczyżnie w drugiej połowie XIX w., któremu początek dał ks. Wojciech Błeszyński, proboszcz w Sidzinie (pod Babią Górą). Autor ukazał go w stylu apostoła, oddanego wyłącznie słuźbie Boźej i duszpasterstwu, życiowego abnegata, który wziął !la siebie misję ugruntowania prawdziwego chrześcijaństwa w duszach półdzikich górali. Ks. Błeszyński, obejmując probostwo w Sidzinie zastał morałność i oświatę w stanie godnym poźałowania. Oto słowa, którymi opisuje stan moralny swych parafian w rozmowie z ojcem Tyburcym, zakonnikiem z Krakowa: "Wokół góry, lasy, dzicz i ciemności. Brak nauki i pijaństwo. Gdy byłem dzieckiem, mówili mi: Nie chodź Wojtek na Zgorzelisko, bo tam ludzie Czarnemu ofiarę składają. Na Wiktorówkach był ołtarz, sam widziałem, do składania ofiar jakiemuś pogańskiemu bałwanowi. A jakie straszne przesądy wypłynęły, gdy szalała zaraza. Żeby ją ugłaskać, zakopywano źywe niemowlę. Jaka rozpusta. Z dziewczyny, która szła do ślubu bez dziecka, śmieją się, że się nie podobała chłopakom". Ks. Błeszyński stanął przed olbrzymim zadaniem umoralnienia ludu, a za pierwszy krok do tego cełu uważał nauczenie ludzi katechizmu, tj. zasadniczych prawd wiary w sformułowaniu katechizmowym. Do pomocy w tej pracy powołał inteligentniejsze dziewczęta, wyuczył je doskonale katechizmu i wysyłał na odpusty, jarmarki i różne inne zebrania, aby katechizowały ludzi dojrzałych. O swej instytucji tak mówił: "Stworzyłem to dziewczyńskie wojsko, bo mi się wydało, źe dzięki tym dziewczętom wbiję mocniej chrześcijaństwo w ludzi. Nienawidzą moich dziewcząt. Opowiadają, że wariatki, złodziejki, że źle uczą, że są sekciarkami. Niech która zjawi się w obcej parafii, zaraz ksiądz woła żandarma i każe ją aresztować". Istotnie miał ks. Błeszczyński wśród duchowieństwa wielu przeciwników, którzy nie pochwalali jego metody duszpasterskiej, a oceniali ją jako fanatyzowanie wiernych i do tych dziewcząt nieprzyjaźnie się odnosili. "Moich dziewcząt nikt nie znosi" skarży się w powieści Ks. Błeszyński przed tym samym ojcem Tyburcym -. "Nikt, Nie mówię o tych, co mi są wrogami. Ale nawet życzliwi wyśmiewają je, wytykają z ambon, pędzą". Niestety. Przeciwnicy ks. Błeszyńskiego mieli w wielu wypadkach rację, gdy wzbraniali sidzińskim apostołkom wstępu do swej parafii i wypraszali sobie tej rzekomej pracy misjonarskiej. Kobiecinom bowiem poprzewracało się w głowie, zaczęły uważać się za narzędzia Opatrzności równorzędne z duchownymi, a niekiedy nawet za nadrzędne. A praca ich była taka: Przybywszy do wskazanej wsi, najczęściej w porze zimowej, sidziniarka wyszukiwała sobie zamożnych ludzi, u nich się lokowała l dbała o to, żeby miała wygody i dostatnie jedzenie - oczywiście darmo. Wieczorem zwoływała z sąsiedztwa osoby dojrzałe, najczęściej kobiety i odbywała z nimi nauki. Wszelako posłannictwo - jak powiedziałem zaczęło im uderzać do głowy. Oto np. jednego wieczoru sidziniarka oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo za mały komplet. Drugiego też nie, bo za \\lelki natłok. Zaczęły też budzić zgorszenie swym za.'howaniem, gdyż nazbyt długo \\'ysypiały się i nabożeństwa ranne opuszczały. Sidziniarka po przesiedzeniu 'v chałupie jednego tygodnia, przenosiła się do drugiej i ko- �343 342 iejno dalej. Także obroK: duchowny, kt,jrym k"rrni~a s"'ych słuchaczy, nie był przedni, a niekiedy ponoć od nauki Kościoia odbiegał, albo był zgoła humorystyczny. We wsi Słomce np. opowiadała jedna, jak jest w piekle, czym diabli palą i plotła różne androny, które wzbudzały śmiech u poważnie myślących chłopów. Duchowieństwo miejscowe, które o robocie sidziniarek otrzymywało dokładne relacje, zaczęło szemrać i czyniło starania u władzy świeckiej o wysiedlenie dwóch ze Słomk:, które tu pracowały. Jedna unikla aresztowania dzięki przebraniu, w którym schroniła się do kościoła, drugą żandarmeria odstawiła do Sidziny. W Podobinie sidziniarka spowodowała śmierć chłopa, który całkiem serio w jej posłannictwo uwierzył. Popierała bowiem swoją naukę udawaniem jasnowidzącej i łaskę objawień posiadającej. "Oto tu na oknie siedzi aniołek" - wmawiała w ludzi "Teraz przeleciał na tamto okno". Jednego wieczoru oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo w izbie siedzi wielki grzesznik i oczami wskazała na jednego chłopa. I gdy nie dała się uprosić, chłop wyszedł z chałupy i w stodole się powiesił. Niektóre z nich przekształcały się w obłudne świętoszki, hipokrytki i oszustki. W Porębie W. ogłaszała jedna, że w polu ukazuje się jej Pan Jezus, że gdy wracała ze Szczyrzyca z rekolekcji, to Pan Jezus Jej towarzyszył i przez grzeczność serdaczek za nią niósł aż na Kasiński Dział (Było to bowiem w lecie w upalny dzień). Taka niekorzystna pamięć o sidziniarkach zachowała się w okolicy Mszany Dolnej. Dodatnich szczegółów opinia wioskowa nie przekazała głównie dlatego, bo ludzie lepiej pamiętają słabości i grzechy swych bliźnich niż cnoty i zasługi. Sprawa ta zasługiwałaby na gruntowniejsze zbadanie. Moje zapiski pochodzą bowiem z terenu ograniczonego, a ruch sidziniarski rozwijał się przecież na znacznie rozleglejszym obszarze i musiał wydawać także pożyteczne owoce. Wyniki szkolenia ludu w katechiżmie przez sidziniarki zależały w duźej mierze także od stanowiska proboszczów. Nie wszyscy bowiem zwalczali je przy pomocy żandarmerii. Byli też tacy, jak ks. Krawczyński w Ludźmierzu, którzy wglądali w pracę wysłanek ks. Błeszyńskiego i życzliwie się do niej odnosili (wiadomość o tym zawdzięczam ob. Józefowi Koniecznemu ze Skrzydinej, bliskiemu krewnemu ks. prałata Krawczyńskiego). Dzieło ks. Błeszyńskiego, szłachetnie pomyślane, zostało wypaczone; nieudolność jednych misjonarek, a- głupota i nieuczciwość drugich została przypisana całej jego organizacji. W powieści nie ma jednak głupich ani nieuczciwych; wszystkie są ideowe, szlachetne, a prześladowań doznają ze strony tych przeciwników proboszcza sidzińskiego. którzy nie zdolni są wznieść się na wyżyny jego ideologii. Wokół głównego bohatera powieści ustawił autor szereg księży jemu nieprzyjaznych i walcli",cych z nim niewybrednymi środkami. Najzaciętszym wrogiem księdza Błeszyńs,dego jest proboszcz z Pisarzowej ks. Najduch. Ksiądz ten siedzi \V więzlemu pod zarzutem zabicia swej gospodyni, stojącej pod wpływem idei sidziniankiej. Otóż wypadek ten nie jest przedsta\viony zgodnie z prawdą historyczną. Zabójcą gospodyni ks. Najducha b:,j bowiem inny człowiek, który przed śmiercią wobec świadkó\11 do tej zhrodni i rabunku się przyznał. Na ks. Najducha rzucono podejrzer:ie dlatego, pon:eważ znienawidzony był za pien iactwo l zclzi::r,;t ,VQ w ó:wej parafii. Śleclztwo prowadzone nadzwyczaj stronniczo skończylo się j2':;0 uwięzieniem. Oryginalne dokumenty, odnoszące się do tej ponurej sprawy, ma w swych rękach rodak pisarzowski Ob. Antoni Górszczyk, badacz przeszłości w swej rodzinnej wsi. Obok tego wyidealizowanego duszpasterza stoi drugi ksiądz wyposażony również w same piękne, pociągające rysy charakteru. To ks. Stolarczyk, pierwszy proboszcz Zakopanego, entuzjastyczny miłośnik gór i ludu góraloldego, a przy tym kapłan bez zarzutu. Trzeba jednak zauważyć, że historyczny ks. Stolarczyk nie był taką doskonałości,!; zostawił bowiem o sobie pamięć jako zbijacz pieniędzy. Nie może mu też wybaczyć barbarzyńskiego postępku Kietlicz-Rayski .•• malarz i historyk sztuki, który pisze, że ks. stolarczyk kazał zebrać wszystkie obrazy na szkle o tematyce zbojnickiej, a jakich wiedział, i w potoku na kamieniach roztłuc, aby odebrać góralom podnietę do zbójnickiego trybu życia. Powieść Jana Dobroczyńskiego przepojona jest tendencją aktualną, łatwo dla czytelnika dostrzegalną, a sztuka pisarza zaciekawia przez realizm w określeniu postaci duchownych katolickich. Przez kontrakst z grupą konfratrów noszących ujemne rysy charakteru postać głównego bohatera wychodzi opromieniona tym większym blaskiem cnoty i prawie świętości, która się krystalizuje przez pracę społeczną, przez zdobywanie dusz ludu dla Boga. Pisarz nie wyrzekł ostatniego siowa, lecz każdy przeciętnie intellgentny czytelnik 8am je sobie dopowie. Sebastian O BUDOWNICTWIE WIEKU. (Na marginesie Historiografowie przy opracowaniach W XVII i XVIII polscy zaczynają zwracać coraz baczniejszą uwagę opartych na żródłach rękopiśmiennych - na te żródła K i e t l i c z - R a y k i, ;, Konstanty ''W WIEJSKII\1 W WIELKOPOLSCE recenzji) "'" FLizak Sztuka Góralska na Podhalu, Lublin 192e. ś\vietle artykułów: Józefa B u l' S z t y, Budownictwo wiejs:~ie L' kl11CZU runowskim pod Nakłem w I połolrie XVII wieku, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej PAN", R. 2: 1954, nr 1--2, s. 104-139 i Wakriana S o b i " i a k a, ZabllclolCania i inwentarz ruchomy (martu y) tC gospodarstwach te śtrietle dworskich materiału biskupstwa .i,-ódłou;ego, poznańskiego .,L u d", t. 11: XVII-XVIII 41: 195••, s. 340-438. w. �34i 344 które dotyczą ludowej kultury materialnej 2. Przy wykorzystaniu tych źródeł podkreślana jest wielka ich przydatność dla celów poznawczych naszej przeszłości. Uderza przy tym obojętność z jaką źródła te były do niedawna jeszcze pomijane. Etnografowie, opisujący naszą kulturę materialną opierali się prawie wyłącznie - nad czym naleźy ubolewać - na osiągnięciach archeologicznych i etnograficznych badaniach terenowych ostatnich dziesiątek lat. Wśród tych badac7.Y byli wprawdzie tacy, którzy podkreślali konieczność wiązania swoich prac z danymi źródłowymi (np. Kolberg) ale do archiwów nie zaglądali. Toteź z radością naleźy witać ostatnio opublikowane drukiem artykuły, omawiające wycinkowo poszczególne zagadnienia kultury materialnej. Naleźy się spodziewać, źe w najbliższej przyszłości pojawią się opracowania obejmujące całokształt zagadnień ludowej kultury materialnej, które usuną dotychczasową lukę w tej dziedzinie. Niedawno ukazał się w "Kwa~talniku Historii Kultury Materialnej" artykuł Józefa B u l' S z t y 3 o budownictwie wiejskim, będący poważnym przyczynkiem do poznania tego problemu od strony żródeł. Autor dochodzi do ciekawych stwierdzeń na podstawie przejrzanego materiału rękopiśmiennego obejmującego umowy z rzemieślnikami w I połowie XVII w. w przedmiocie budowy i remontu budynków. 2 Ibidem. Wspomniany artykuł opracowano na podstawie rękopisu Biblioteki Kórnickiej PAN, sygn. B. K. 641, pt. Regestra Roku Pańskiego 1636 d. 5 May Rządzenia Rzemięśników do wszelakowych Budynków w Majętności Runowskiej za szlachetnego Pana Andrzeja Jaroszewskiego na ten czas w maiętnościach Jego Mości Pana Pawła Działyńskiego, Starosty Nieszawskiego zawiadującego, obejmującego dane źródłowe dotyczące umów zawieranych przez adminis.trację majątków z rzemieślnikami, przedmiotu umowy, wynagrodzenia, ilości zatrudnionych rzemieślników, przygotowania materiału budulcowego, oraz uwagi dotyczące samego budownictwa. Całe zagadnienie rozpracowano w następujących rozdziałach: 1. Z a g a d n i en i e i ź l' Ó d ł a - stan badań na odcinku budownictwa wiejskiego, opis samego źródła, 2. K l u c z r u n ow s ki opis geograficzny, ludność, wsie i łany, 3. R z e m i e ś l n i c y i "z l' Z ą d z e n i a" o p l' a c ę - tabelaryczne ujęcie różnych kategorii rzemieślników wykonywujących prace związane z budownictwem (zbyt długi w stosunku do całości artykułu), 4. R o z m i e s z c z e n i e z a b u d o w a ń (nie wyjaśnia z braku źródeł), 5. P l a n c h a ł u p y rozmieszczenie poszczególnych części chałupy, podcienia, sieni, izby i komory, 6. K o n ~ t r u k c jaś cia n ch a ł u p y omawia się dwie występujące na tym terenie konstrukcje zrębu sumik owo3 Ten szczególny rodzaj źródła, rzadko spotyka się w archiwach, stąd też badanie oparte na nim ma wielką wartość poznawczą. Najczęściej dane dotyczące budownictwa znajdujemy w inwentarzach, rewizjach, czy lustracjach (te trzy rodzaje źródeł są do siebie bardzo zbliżone) majątków ziemskich wielkiej własności z XVII czy XVIII w. Wiadomości zaczerpnięte z tych źródeł są przeważnie stereotypowe i bardzo lakoniczne. Przy dużej ich ilości w materiale źródło\':ym można, po dokładnym jego zbadaniu, stworzyć sobie mniej lub więcej dokładny obraz budownictwa wiejskiego formacji feudalnej'. Praca Bursztyobejmuje swym zasięgiem pięć wsi (jeden klucz) w powiecie nakielskim, a badania oparte na inwentarzach okolice Poznania, Kościana, Międzyrzecza, Środy i Krobi. Warto przeanalizować charakter budownictwa wspomnianych dwóch rodzajów źródeł. wiejskiego na podstawie Materiały źródłowe nie dają odpowiedzi na pytanie, jakie było rozplanowanie wsi: czy zagrody były skupione razem, czy teź rozproszone, mimo że w inwentarzach opisy poszczególnych wsi rozpoczynają się od omówienia całości budynków dworskich (tu można zaobserwować pewne rozplanowanie), a następnie "osiadłości wsi". Przy spisywaniu poszczególnych klas chłopstwa wyliczane są ich rodziny, dobytek i posiadane zabudowania, nie podano jednak, jak te ostatnie są rozmieszczone (czy frontem do drogi itp.). Nie ma też wzmianki o tym, aby w umowach sprawy te odnotowywano. Podobnie, nie można ustalić na podstawie tych źródeł rozmieszczenia poszczególnych zabudowań w obrębie każdej zagrody chłopskiej (gdzie stała chałupa, gdzie stodoła czy chlewy). Wynika jednak ze źródeł, źe każde pomieszczenie występuje przeważnie oddzielnie (zaledwie w paru wypadkach zauważono chałupę i chlewy pod jednym dachem). łątkową i szkieletową, 7. P u ł a p p o d ł o g a oraz następny rozdział 8. - K o n s t l' U k c j a d a c h u - nie można wyjaśnić od strony żródeł. dlatego wyjaśniono częściowo przy pomocy literatury, 9. P o kry c i e d ac h u - poszywanie słomą lub trzciną i pokrywanie gontami, 10. S t o d ol y - i 11. S z o p y, s t a j n i e, c h l e w y, o w c z a r n i e, wo ł o w n i e i inne budynki gospodarskie chłopskie i folwarcznesystemy stawiania zrębu, wspólność cech w konstrukcji, 12. U wag i ogóln e uogólniające wnioski - rozwój dwutorowego typu budownictwa podcieniowego, wewnętrznej rozbudowy i wewnętrznej deklasacji. • Na nich też oparto się przy opracowaniu inwentarzu martwym oraz JVlateriały ;,:ulturZĄe materialnej wsi tcielkopolskiej. artykułów: o Zabudowaniach. O. K o l b e l' g a o Ludowej �347 346 Ilość i rodzaj poszczególnych pomieszczeń należących do chłopa jest uzależniona od jego przynależnofci do danej warst'...,y. I tak kmieĆ' posiada chałupę, stodołę (czasami dwie - ale zawsze o jednej bojowicy), chlelN', (lub obory) G, spichlerzyk, czasami wozownię i rzezalnię (sieczkarnię). Chałupnik ma tylko chałupę, chlev>', czasami stodołę, a komornik mieszka li kmiecia czy chałupnika w komorze lub małej izdebce. Plan chałupy, jest dość jasno przedstawiony w opracowaniu .J. Bun,z\,'. Było to możliwe dzięki temu, że w umowach odnotowywano wymia;y poszczególnych części składowych chałupy, i ich kolejność (w inwentarzach tego rodzaju dane należą do rzadkości). Bliższa analiza pomiarów wykazała bardzo charakterystyczną regularność chałup kmiecych, różną od zagrodniczych (zagrodnicze zawsze są mniejsze od kmiecych). Tal{ więc na tej podstawie daje się uchwycić zróżnicowanie w kulturze materialnej, odpowiadające zróżnicowaniu gospodarczemu i społecznemu tej formacji. W chałupie chłopskiej dają się ~yróżnić cztery zasadnicze elementv: izba, komora, sień i podcień (w żródle - wystawa). Nie ulega wątpliwoś~i, że kolejność pomieszczeń była inna. Wchodząc do chałupy napotyka się podcień, dalej sień, izbę i komorę (w żródle podaje się np: "z sieni sa drzwi do izby, z izby do komory"). Odstępstwo od tego rozplanowani; odnotowuje Burszta zaledwie w paru przypadkach przy budowie chałup zagrodniczych, gdzie polecono wybudować komorę w sieni. Jest to przejaw deklasacji budownictwa wiejskiego w związku z pauperyzacją wsi. Podobne objawy deklasacji spotykamy także na innych terenach Wielkopolski, jak to wynika z inwentarzy dóbr ziemskich kapituły poznańskiej i wielkie i własności prywatnej. Zjawisko to występuje w przypadku chałupników: np. "pierwsza chałupa [...] chałupnika, do której wchodząc do sieni są drzwi [...] w tej sieni jest schodek na górę [...] z tej sieni są drugie drzwi do komórki"G, "sień z komorą z gruntu złą"7. W sieni mieści się nie tylko komora, ale również i izdebka, np. "z sieni izdebka z piecykiem prostym" 8, a nawet kuchenka "w sieni kuchenka i pasowa z prostych dylików" 9. W nazwach poszczególnych pomieszczeń gospodarskich istnieje duża płynność. Np. pisze się równocześnie o chlewie dla świń cieląt lub drobiazgów i równocześnie dla koni krów. Dalej np. "w owczarni stawiano bydło" lub "w obórce świniom jeść dawano" itp. 5 WAPP - skrót (Wojewódzkie' Archiwum cian, 187, s. 162-163, rok 1758, wieś Kosieczyn. 1\ 7 WAPP Kościan, s CP - skrót [I 195, s. 441, rok 1758, (Capi tuli Posnaniensis) CP 119, s. 11. rok 1753. w Nieslabin. l"'. Państwowe Poznań), Koś- 'Warto nadmienić, że w inwentarzach z XVIII w. spotyka się Vi chałupach sień, izbę i dwie komory 10, dalej dwie sienie, dwie izby i dwie komory (tzw. dl'.'ojaki na dwie rodziny biedniejsze, lub jedną bogatszą kmiecą) czego nie spotykał Burszta ll. Po::lcień występuje w większości zbadanych przypadków w powiecie nakielskim jak również i \V innych okolicach Wielkopolski. Można więc, idąc za Bursztą, twierdzić, że występowanie podcieni było powszechnym zjawiskiem tak w XVII, jak i XVIII w, W wyniku analizy ustalono, że w kluczu runowskim występują wyłącznie c h a ł u p y p a d c i e n i o we, jednotraktowe o wzdłużnym układzie, tak charakterystyczne dla budownictwa polskiego. W innych powiatach np. poznańskim czy kościańskim występują, poza wyżej wymienionymi, jeszcze dwutraktowe. Chałupy stawiano, jak stwierdza wspomniany autor - dwoma sposobami: szkieletowym i sumikowo-łątkowym. Pierwszy - przeważał w budownictwie niższych warstw chłopskich, a drugi - wyższych. Jest to dalszy przykład rozwarstwienia wsi wielkopolskiej. Taki podział uogólniający jest moim zdaniem słuszny, z tym jednak zastrzeżeniem, że należało by w każdym z nich wyróżnić pewne podgrupy (np. w technice stawiania wg. systemu szkieletowego dodać do lepianki - fachy wypełnione gliną, lub mur pruski - fachy z cegły). Zdarza się że stwierdzamy tak w jednym jak i drugim rodzaju żródeł, chałupę stawianą nie tylko jednym sposobem, ale nawet wg. obydwóch 12. Naprzykład ściany izby są z samego drzewa, a szkielet sieni i komory jest z drzewa, a wypełnienie z gliny (połączone dwa sposoby występują w chałupach zagrodniczych i chałupniczych, a więc u niższych klas). Z niewielu wiadomości żródłowych, odnoszących się do posowy i podłogi wynika, że pułap był z desek, a podłogi najczęściej nie było (prawie z reguły u chałupników czy komorników). O konstrukcji dachu dane są bardzo fragmentaryczne. Burszta obraz tego zagadnienia uzupełnił korzyst;jąc z literatury stwierdzając, iż dachy chałupy są krokwiowe, dwuspadowe. Szkielet dachu poszywano słomą lub trzciną, bądź na "poły obiema", albo pokrywano gontami lub dranicami WAPP Kościan, 195. s. 441. Np.: "chałupa o dwóch izbach i sieniach, 2 piece i 2 komory [...] chałupa o dwóch izbach, komora jedna, w jednej polowie mieszka chałupnik, w drugiej Marcin komornik" rok 1743 w. Nynkowo C p 118. 12 Nawet przy tym samym systemie budowania mogą zachodzić jeszcze pewne różnice, np. "w tej chałupie sień i chałupa z dyli. a izba w blachy" w. Niesłabin C P 118, s. 11, rok 1753. 10 11 Radomicko. 200, s. 24, rok 1791. w Trojanowo. �348 (przeważnie dworskie budynki). Nie znamy bliżej techniki poszywania czy pokrywania dachu 13. Wsród budynków gospodarskich można wymienić stodoły, szopy, stajnie, obory, chlewy, owczarnie, wołownie, wozownie, sieczkarnie, spichlerze i inne mniejsze. Z pracy Burszty wynika, że stodoły tak chłopskie, jak i dworskie miały bardzo podobną konstrukcję. Najczęściej jest konstrukcja zrębu osadzona na czop w podwalinie, rzadziej wkopane są słupy w ziemię. Ściany miały konstrukcję szkieletową, a dach sochową. Żadnych wzmianek o wnętrzu stodół w umowach nie zauważono. Więcej materiału na ten temat znajdziemy w inwentarzach. Stodoły chłopskie posiadały po jednym, a nawet i dwa klepiska i parę sąsieków. Natomiast w dworskich stodołach ilość klepisk wahała się od 1-4. Często w stodole mieścił się spichlerz. Konstrukcja ścian 14 i dachu była podobna. Pozostałe zabudowania gospodarskie potraktowane są łącznie, ze względu na elementy wspólne występujące w ich konstrukcji. Odnośnie do konstrukcji należy stwierdzić, że słupy zrębowe były wkopane w ziemię, rzadziej na podwalinie, ściany lepione, dachy dwuspadowe 15. Podsumowując garść zaznaczonych uwag należy stwierdzić, że materiał źródłowy aczkolwiek fragmentarystyczny, w poważnym stopniu oświetla zagadnienie budownictwa wiejskiego' różnie dotąd przedstawianego (np. P u s z e t, który twierdził, że budownictwo wieńcowe było ongiś powszechnym). Zwrócenie uwagi na zagadnienie budownictwa chłopskiego od strony żródeł jest jaknajbardziej pożądane. Walerian Sobisiak JAN MESKANK, S e l' b s k i e n a l' o d n e d l' a s t y. D l' a s t y k a t o Isk ich S e l' b Ó w. Die Tracht der katholischen Sorben. Sorbische Volkstrachten. Nakład Domowiny w BudYsinje 1957, str. 129, format A4, w tym 72 ilustracje: jedna mapa, kilka rysunków, reszta fotografie białoczarne i kolorowe. 13 J. Burszta daje przy końcu opisu chałupy bardzo trafne rekonstrukcje chałupy kmiecej i zagrodniczej'w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku. IJ Przy stodołach dworsldch (w rezydencjach biskupich) spotyka się takie notki "s todoła na przyciesiach podmurowanych od dołu, ściany pierzone, dalej w rygle lepione" rok 1768 w. Brzezie, C P 147, s. 13. 15 Bardzo nie wiele miejsca poświęcił Burszta zabudowaniom przemysłowym (młyny, tartaki, browary, gorzelnie, kuźnie itp.) oraz handlowym (karczmy, jatki itp.), które bardzo szeroko opisują żródła. Nie wspomina też nic o studniach i płotach. 349 Zagadnienie odzieży obok pożywienia należy do ważnych problemów życia ludzkiego. Często odzież jest wiernym odbiciem kultury i tradycji narodowej, nie dziw więc, że najmniejszy naród słowiański, jakim są Serbowie-Łużyccy, przeżywający obecnie w bloku państw socjalistycznych, w granicach NRD swoJe odrodzenie kulturalne i społeczne zajął się również tym zagadnieniem. Wspomniana wyżej monografia Jana M e s k a n k a jest zeszytem zaplanowanego atlasu ubiorów ludowych Serbów Łużyckich. Podobnych prac ma się ukazać jeszcze trzy. Szósty pokażniejszy tom ma być syntetycznym przedstawieniem całokształtu wjedzy Serbów o swoich ubiorach ludowych. Podobnie jak poprzednia praca M. Nowaka i P. Nedo o ubiorach Slepiańskich Serbów, tak samo praca J. Meskanka jest opublikowana w języku serbskim i niemieckim i posiada podobny układ. Na całość monografii składają się cztery rozdziały. I Wstęp. Kraj i ludzie katolickich Serbów. II Rozwój ubioru katolickich Serbów. III Ubiór ludowy w życiu grupy społecznej wsi. IV Elementy artystyczne w ubiorze. Zakończenie tekstu pr'łcy stanowią: objaśnienia terminów gwarowych i technicznych, przypisy zawierające głównie bibliografię oraz wykaz tablic. Cała praca jest zwarta i przejrzysta. Tekst jest ściśle powiązany z materiałem ilustracyjnym \:0 w wielkiej mierze uwalnia autora w szeregu wypadków od drobiazgowego opisywania detali, które dobrze na wielu ilustracjach są uwidocznione. Ujemną cechą w materiale ilustracyjnym, który stanowi poważną część pracy jest brak rysunków kroju, danych technicznych informujących jasno i wyrażnie ile materiału należy zużytkować i jak go skroić, aby otrzymać część odzieży przedstawioną na ilustracji. Taką formę ukazania odzieży winny mieć części ubioru przedstawione na fotografiach w kolorze czarnym, na którym nie widać szczegółów mogących pochodzić z XVII i XVIII w. Przykładem tych braków są ilustracje nr. 16, 18, 25, 48 i inne. W kilku też wypadkach brak bliższego omówienia techniki usztywniania materiału, jego układania w fałdy i wiązania. Dane te są ważne przy pracy Europy środkowej. Dobrze byłoby więc aby autorzy Serbskiego Atlasu Strojów Ludowych brakujące dane techniczne zamieścili w ostatnim szóstym zeszycie opracowywanego dzieła. Poza wymienionymi niedociągnięciami, które łatwo w dalszych monografiach naprawić, praca Jana Meskanka swą szatą graficzną i solidną treścią ujmuje czytelnika i dobrze wprowadza w kraj i ludzi. W podziw wprost wprowadzają czytelnika tabele przedstawiające precyzyjne obliczenia dotyczące nosicieli ubiorów ludowych w poszczególnych parafiach i wioskach z podziałem na wiek. To jedyne w literaturze kostiumologicznej zestawienie ilości nosicieli z podziałem na wiek doskonale ilustruje zanik ubioru ludowego. Te dane cyfrowe i zamieszczony słownicz.;:k upewniają czytelnika o rzetelnym zebraniu materiału i poważnym podejściu autora do podjętej pracy. Ważną rolę w monografii spełnia też wstęp, w którym Jan Meskank �'350 doskonale wprowadza czytelnika w piękny kraj Serbów Łużyckich ich l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym przyswojeniu sobie postępowej, historycznej metody, która dla naukowych pracowików serbskich jest obecnie postulatem prawidłowych rozwiązań naukowych. Adam Grapa z \1 MARIA E A ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1 l. OCHRONA ZABYTKOW KULTURY I UDOWEJ Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem, dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie palących potrzeb muzealnictwa etnograficznego na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie ¥•.ydrukowane pod redakcją M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej. sprawozdania ponad 60 muzeów i działów etnograficznych. Niestety względy techniczne nie pozwoliły na to i artykuł ten ukazuje się z trzyletnim opóźnieniem, już po wydrukowaniu części sprawozdań muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą tego artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości, gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których .Już nie można było tu uwzględnić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7142182932ee91d217d9b44726c8b821.pdf 9d30d40383b3e955700c267f7c2166b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:229 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.653-740 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 632 We wsiach ongiś szlacheckich jak: Sokóle, Huszcza, Wiski, Tuczna występuje gwara mazurska, obok gwary "tutejszej", Obie te gwary są w tych wsiach używane i rozumi.ane. Muszę jednak stwierdzić, że na całym rozległym obszarze "Litwaków" następuje powolny zanik gwary "tutejszej" ludu. Gwarę tę wypiera literacki język polski. Ogromny wpływ w tym względzie wywiera szkoła i radio, oraz stosunki z miastem (nauka w mieście, studia wyższe, praca zarobkowa). Kultura społeczna i materialna, podobnie jak język "Litwaków" wymagają dokładneeo zbadania, oraz odrębnego opracowania. Skromne ramy niniejszego <'.rtykułu nie pozwala,ią na szer.sze potraktowanie problematyki etnograficznej Rekunów, Bagnoszan i Litwaków. Każda z tych grup może być wdzięcznym temalem badań i etnograficznych opracowań. Myślę, że pracę tę warto .podjąć dla dobra polskiej nauki póki żywotne są jeszcz€ treści :kulturowe tych ,grup etnicznych. RECENZJEI SPRAWOZDANIA. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA ;Vloskwa, 1961 r., Z. 2, s. 137-140 Pamięci A n d r i e j a A l e k s a n d r o w i c z a P o p o w a -- zmarłego dnia 3 marca, 1960 r. w Leningradzie - grupa kolegów poświęca krótkie wspomnienie o życiu i działalności naukowej znakomitego historyka i etnografa. wybitnego specjalisty zagadnień Syberii, a w .szczególności w zakresie etnografii Jakutów, Dołganów i Ngansanów. Artykuł kończybibliografia prac naukowych A. A. Papowa. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 3, s. 110-115 Kronika. Praca Instytutu Etnografii AN ZSSR w 1960 r. W. A Alek-· sandrowa. Instytut Etnografii AN ZSRR skoncentrował swoje prace na IlustępUjących problemach: 1. Badanie procesu przemian społeczno-bytowych i kułturalnych narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2. Badanie procesów etnicznych, przede wszystkim zaś kształtowanie się narodów socjalistycznych i narodowości w warunkach ucisku kolonialnego i w warunkach nowopowstałych państw suwerennych; 3. Badania nad zagadnieniem pochodzenia człowieka i historii społeczeństwa pierwotnego. . Instytut badaniami swymi objął tereny: RSF SR i radzieckie republiki Srodkowej Azji. Opracowaniem zagadnień wynikających z ww probiemów za.jmowaly się następujące ekspzdycje kompłeksowe: Środkowo-azjatycka, Polnocna, Nadbałtycka, Tuwińska, Chorezmijska i dorzeczy Prutu i Dniestu. Prace zasadnicze ekspedycji były poświęcone w i 960 r. IJadaniom nad współczesnością. Z szeregu prac wydanych przez Instytut pracę L. N. T i e r e n t i e w y, KołcllOzowe w 1 c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki pCJd red. 1. A. K r i w i e l e w a, Religijne l " drogI Ich w 1960 roku należy wymienić 1. S· G u rokręg narodowościowy, ,zbiór przeżytki u narodów ZSRR chłopstwo ł~otwy, przezuyciężeniCl. W 1960 r. oddano szereg prac a charakterze kompleksowym .. (red. S. P. Tołstow, S. M. Abramwn, T. A. Zdanko N A K' r k . świata". ' . . 1S Ja O\V) 1 Narody Kaukazu z serii "Narody .varody Srodkow . Zebrane ej . do druku A ZJI.. l. Kazachstclllll i opracowane przez ekspedycje materialy ukaZ3ły się w 6-u. �655 654 księgach. "Materiały i badania nad etnografią rosyjskiej ludności europejskiej części ZSRR" zawierają nowe oświetlenie gospodarki i kultury materialnej rosyjskiego chłopstwa zachodnich i południowych \vielkorosyjskich dzielnic i Przyuralu. Tom I Prac Mordwińskiej ekspedycji poświęcony jest etnicznej historii narodu mordwińskiego. Zespołowa monografia pt. Doliny Amu Darii, Sarykamysza, Uzboj. Historia ukształtowania i zasiedlenia porusza temat nadal dyskusyjny historii starożytnych źródeł Amu-Darii, szczególnie żródła Uzboj. Materiały Chorezmijskiej ekspedycji zawierają wyniki prac terenowych z 1957 r. dot. zabytków archeologicznych okresu starożytnego, antycznego i średniowiecza. IV Tom Prac Kirgiskiej ekspedycji składa się z prac etnograficznych i archeologicznych, poświęconych etnogenezie kirgiskiego narodu. Pierwszy tom Prac Tuwińskiej ekspedycji jest pierwszym wydanym źródłem do historii narodu tuwińskiego. Należy też zwrócić uwagę na monografię B. O. D o ł g i c h Rodowy i plemienny skład narodów Syberii w XVII w. Ponad to Instytut wydał kilkanaście prac z zakresu folklorystyki. W sumie ukazało się 26 prac objętości ogólnej 550 ark. autorskich. Muzeum Antropologiczne i Etnograficzne rozpoczęło reor.Ęanizację swych działów. Z wystaw organizowanych przez Muzeum w pierwszym rzędzie należy wymienić wystawę pod hasłem "Kultura i byt narodów Afryki", budząca specjalne zainteresowanie zwiedzających. Pracownicy naukowi Instytutu wzięli udział w VI Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnologii w Paryżu (sierpień 1960 r.) oraz w Kongresie ugro-fińskim w Budapeszcie (wrzesień 1960 r.). Ponad to Instytut uczestniczył w dwóch sesjach naukowych, w maju 1960 r. w Kijowie, poświęconej wynikom prac tere:1owyeh w zakresie etnografii, antropologii i archeologii i w marcu w Nowosybirsku, Tomsku i Irkutsku, w pierwszej sesji poświęconej problemom historii archeologii i etnografii Syberii. Pracownicy Instytutu uczestniczyli r6wnież w drugiej Konferencji ;1aukowej poświęconej historii, archeologii i etnografii Dalekiego Wschodu zorganizowanej we Władywostoku. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 4, s. 3-29. Wstępny artykuł Redakcji pt. "Radziecka etnografia w przeddzień XXII ~jazdu KPZR", zarysowuje program badań etnograficznych zgodnie z nowym okresem w życiu narodów ZSRR - okresem przejścia cd socjalizmu do komunizmu. Dwa następne artykuły, które mają charakter uogólniający, równocześnie są podsuIDowa'niem dotychczasowych osiąg:1ięć naukowych w zakresie badań etnicznych i walki z przeżytkami religijnymi. Artykuł W. K. G a l' d a n o w a, B. O. D o ł g i c h i T. A. Z d a n k o pt. Podstawol.ce kierunki etnicznych procesóu; wśród narodów ZSRR wska- zuje na dwa główne problemy, które powinny być przedmiotem intensywnych badań naukowych. Są to problemy: 1. Konsolidacja i rozwój socjalistycznych narodowości i narodów. 2. Proces wzra stającego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR \v oparciu o braterską współpracę i przyjazne międzynarodowe związki w zakresie ekonomiki, kultury i życia duchowego - proces, któremu towarzyszy tworzenie się nowych form kultury i bytu, wspólnych dla całego Związku Radzieckiego. Problem pierwszy był już przedmiotem szeroko rozwiniętych badań etnograficznych, prowadzonych przez ekspedycje terenowe, szczególnie jntensywnie pracujących na terenach Azji Środkowej, Kaukazu i innych narodów z pogranicza Rosji, gdzie proces konsolidacji był szczególnie długotrwały i skomplikowany z uwagi na przetrwałe aż do Rewolu~ji Pażdziernikowej przeżytk'i ustroju rodowego, podziału plemiennego i maIych grup plemiennych lub etnograficznych. Proces konsolidacji małych grup narodowościowych w narody socjalistyczne na terenie ZSRR zbliża się ku końcowi dzięki mądrej polityce władz rządowych i staraniom wyrównania poziomu ekonomicznego i kulturalnego poszczególnych republik. A utorzy nie pomijają zjawisk, które na pewnych terenach ZSRR mogą ten proces opóźniać, a w każdym razie nie są zjawiskami przyspieszającymi proces łączenia się małych grup etnograficznych. Do przyczyn takich należą: zbyt forsowne dążenia przyłączenia małych narodowości do ludności, która jest dla danego terenu podstawową, zbyt mało uwagi poświęca się świadomości narodowej małych ludów, m1mo że psychologiczne oddziaływanie może być w tych wypadkach czynnikiem bardzo ważnym; w końcu zaś - różnice wyznaniowe ~ także różnego rodzaju tradycyjne uprzedzenia i przesądy: ObYCzaj~ l obrzędy są czynnikiem niewątpliwie hamującym proces konsolidacji. Równolegle z procesem konsolidacji małych grup etnograficznych toczy się proces ogólnego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR. który przebiega w dwóch kierunkach: . a) w kierunku coraz ściślejszego zbliżania się socjalistyczny<:h narodowości i narodów w granicach wielkich historyczno-etnograficznych dzielnic; b) w kierunku zbliżania się narodów w skali ogólnozwiązkowej, co sprzyja tworzeniu się ogólnoradzieckich tradycji, wspólnych form bytu i kultury. wyższych form współpracy i ścisłym, pn:yjaznym więzom narodów ZSRR. Proces tworzenia się ogólnozwiazkowych form kultury i bytu nie :noże być pozc>st. . . . I" aWlOny sam sobie; wymaga on wnikliwych b<:1dań: co na ezy zahChfowaćz kultury ludowej poszczególnych narodów które z trad YCYJnyc. orm ku:tu .. b t· ." ICJI l. przejęcia ~. '. . ry l y u godne są kontyr:u je prze;: 1,1I1e narody, co może 't·' " . . . s ae :>lę wlasnosclą całego ZWiązku Radzieckiego. �657 656 I~ Zbyt radykal~e przekreślanie \vszystkich tradycji prowadzi do .,lewackoki" i zaniku całych gałęzi ludowej sztuki zdobniczej bezpowrotnie, zbyt zaś bezkrytyczne obstawanie przy wszystkich formach tTadycyjnych kultury i bytu prowadzi do "fetyszyzacji" form tradycyjnych. Nie nal.eźy zapominać i o różnorodnych warunkach geograficznych, w których p:JZostają rozliczne narody ZSRR. To też siłą rzeczy muszą pmvstawać różne formy budownictwa, ubioru i strawy, uwarunkowane klimatem i położeniem geograficznym. Oto np. szczytowe domy na Syberii są nie do przyjęcia, trudno też wyobrazić sobie, ażeby hodowcy reniferów, myśliwi i rybacy z tundr i północnych terenów mogli uprawiać swój zawód w ubiorach noszonych przez mieszkańców okręgów centralnych. Niemniej zarówno dom budowany na Syberii, jak i forma ubioru hodowcy bydła. myśliwego i rybaka mogą być opracowane w oparciu o najnowsze osiąg· nięcia nauki i techniki, co nada im wspólną wszystkim narodom ZSRR formę współczeSll<1 a zarazem uwzględni specyfikę ich zawodu, klimat i warunki geograficzne. I tak jurta, która pr·zez pewien czas uchodziła za przeżytek, wstydliwie tolerowany, okazała się niezastąpionyrr: mieszkaniem o lekkiej konstrukcji, łatwo przenośnej, bardzo praktycznej dla hodowców bydła, zmuszonych zmieniać kilka razy do roku pastwiska. Zastosowane w jurcie współczesne osiągnięcia techniki przy zabezpieczeniu od chł-odu i wilgoci oraz urządzenie wnętrza uczyniły zeń .pomieszczenie kulturalne i wygodne. Autorzy wspominają pokrótce o koniecznośc; rozpoczęcia badań naukowych nad pr.oblemem przemian psychologicznych wśród pc;szczególnych narodów, wynikających z procesów konsolidacji narodów i przyswajania najnowszych osiągnięć nauki i techniki. Uzupełnieniem części pierwszej omawianego zeszytu jest artykuł 1. A. Kry w i e l e w a pt.: Walka z religijno-bytou:ymi przeżytkomi u;śród narodóu; ZSRR, s. 30-57. Mimo podcięcia bazy ekonomicznej różnym sektom i wyznaniom religijnym, (na skutek cofnięcia dotacji władz państwowych kościoło:'11), mimo stałego zmniejszania się wyznawców takich czy innych religii, mimo rozłamu wśród duchowieństwa prawosławnego, problem walki z religią i ~j przei.ytkami jest nadal żywy, ważny i skomplikowany, wymagający szczególnie intensywnych badań naukowych w okresie przejścia od SOCjalizmu do komunizmu. Naukowe opracowanie metod walki z przeżytkami religijnymi wymaga pc::JjE;cia analizy psycholcgicznej na temat stoslnku \vspółczesnego człowieka dJ przykaZ"lń i k 111')I1ÓW religijnych tego czy innego wyznilllia, nie wystarczy bO\dem metoda statystyczna, stwierdzająca liczbami ilość obywateli wierzących. Szczególnie w tym wypadku byłby to obraz nader zwodniczy, b::Jwiem Kcn;;tytucja ZSiU{ w punkcie swoim o wolności wyznania nie prz,:wid:lje c;b:wiązku oŚ'.';i3dczenia SJę Z3 lub przeciw religii, nie mówi o tych, którzy jeszcze do dziś nie bardzo potrafiliby odpowiedzieć jaki jest ich stosunek do religii. Przedstawione przez 1. A. Kry \V i e l e w a trudności badań nad przeżytkami religijnymi i metodami zwalczania nie zmieniają faktu o zwycięstwie światopoglądu materialistycznego wśród społeczeństwa radzieckiego, chcąc jednak przyśpieszyć proces powszechnego przyjęcia poglądu ateistycznego nie należy przymykać oczu na faktyczny i bardzo różnorodny stan rzeczy, zarówno wśród poszczególnych narodów, jak i wśród żyjących pokoleń (poczynając od starców - kończąc na dzieciach, wśród mężczyzn i kobiet, wśród ludności miejskiej i wiejskiej). Ten stan rzeczy zależny jest od poziomu kultury danego kraju lub ośrodka, od pracy kulturalno-oświatowej rozwijanej na danym terE:'lie, od poziomu ekonomicznego i -innych czynników. Instytut Etnografii AN ZSRR prowadzi od szeregu lat badania terenowe i opracowania analityczne zebranego materiału; wyniki prac naukowych są i będą nadal podstawą pracy propagandowej i oświatowo-kulturalnej w utrwalaniu i upowszechnianiu światopoglądu materialistycznego wśród narodów ZSRR. Dział "zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i historycznej etnografii", s. 114-146, wypełnia bardzo interesujący artykuł S. P. T o ł s t owa pt. Przyaralscy Scytowie i Chorezm". Jest to przegląd prac chorezmijskiej ekspedycji rozpoczętych w 1937 r. oraz analiza zebranych przez nią materiałów i spostrzeżeń służących porównawczym ekspedycjom pracującym w sąsiednich okręgach Sogdiny, Północnej BaktrH, Fergany, Północnej Parfii itd. W dziale "Narody świata" artykuł R. N. I s m a g i ł o w e j pt. Nowe Afryki s. 147-65, zawiera krótkie informacje 'o nowo po~'tałych, n~ep.odległYCh, republikach Afryki, wyzwolonych w latach 1960-1961. Są 111ml:Repubhka Brzegu Kości Słoniowej, Republika Górnej Wolty, Gabon, ~ahomeJ, Kamerun, Kongo ze stolicą Brazzavil, Republika Kongo ze stolt~ą w Leopoldvil, Republika Maurytańsko-Lslamska, Malgaszska, Mali, NI~er, Federa.cja Nigerii, Republika Senegal, Somalijska, Sierra Leone, Togo, Centralnej Afryki i RepubHka Czad. p~ństu;a SOWIETSKAJA Moskwa, ETNOGRAFIJA 1961, Z. 5. Wielki historyczny dokument współczesności, s. 3-8 - pod tym tytuJem redakcja zamieszcza w zeszycie 5-ym omówienie programu Komunist:cznej .Partii ZSRR pod. kątem osiągnięć i zadań nauki radzieckiej; "" okr~sle budowy społeczenstwa komunistycznego w ZSRR. DZiał "Zagadnienia powszechnej etnografii i antropologii" zawiera artYkuł~. I. B l' U k a i W. 1. K o z ł o wapl. Podstawowe problem); etnlczne1 kartoGrafii. s. 9-26. Założeniem tej pracy jest podkreślenie znal2 - "LUd", t. XLIX �659 658 czenia kartografii, w dobie szybko zachodzących przeobrażeń społecznych, walk wyzwoleńczych i wypadków politycznych oraz ruchu narodowego. Pierwsza część artykułu zawiera krótką historię rozwoju kartografii. Część druga jest poświęcona określeniu przedmiotu badań etnicznej kartografii, za który autorzy uważają naród mówiący jednym językiem i z pełną świadomością swej narodo\vOści. W części trzeciej autorzy omawiają zasady klasyfikacji przedmiotów badań; w końcu część ostatnia i najobszerniejsza jest poświęcona metodom etnograficznego kartografowania. Autorzy kończą artykuł uwagą, że mljbarclziej szczegółowa charakterystyka narodów może być osiągnięta tylko poprzez zestawienie map etnicznych, szczególnie zaś map etnicznych i zasięgów inwentarza kulturowego. T. A. po/tidniowego Ż d a n k o: Ara! li, Byt kołchoźników rybolowieckich arteli na wyspach s. 27-43. Na podstawie zebranych materiałów przez oddział Chorezmij,skiej archeologiczno-etnogra ficznej ekspedycji AN ZSRR oraz etnografów Karakałpackiego oddziału AN Uzbeckiej SRR, Zdanko opracował monograficznyopis życia rybaków na terenach nadmorskich Kara-Kałpaku, ludności zamieszkałej na pobrzeżnych wyspach. W pierwszej części dał krótką historię ich sezonowych wędrówek z lądu stalego na pobrzeżne wyspy, przedstawił ich stopniowe przechodzenie na gospodarkę wyłącznie połowów ryb oraz zarys stosunków ekonomicznych. W,skaz1ał na wielkie ubóstwo rybaków aż do Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej, po której nastąpił zasadniczy zwrot w życiu tej części ludności Kara-Kałpaku. W drugiej części artykułu Zdanko podaje obraz życia współczesnego w osiedlach kołchozowych. Zycie to mimo troski władz państwowych 6 podniesienie jego poziomu, bywa nadal trudne, głównie z powodu surowego klimatu i przyrody. Nadal są duże trudności z zaopatrzeniem ludności w słodką wodę. nadal też trwają trudności w budownictwie mieszkaniowym. Do 193Ó roku ludność zamieszkiwała w jurtach, te zaś mimo kilku piecyków i okładania zewnątrz sitowiem, nie zabe'zpieczały przed mrozem. Osiedla rozrzucone na wybrzeżu lub wyspach Aralu są bezplanowo zabudowane z uwagi na brak dogodnego terenu pod budynki. Każde osiedle składa się z domu, jurty i różnych zi1budowań gospodarczych, jak: kuchnia, chlew, kurnik i szopa na sieci rybackie. Podstawowym materiałem budowlanym jest tu sitowie, wiazane w pęczki - snopy tzw. szom. Konstrukcję szkieletową pokrywa się snopkami, jak również i dach dwuspadowy. Sciany i dach są obmazane gliną, zdobywaną z wielkim trudem. Plan domu jest standartowy, dom składa się z dwóch pomieszczeń, z wielkim piecem pośrodku. Egzystuje nadal, jako pomieszczenie letnie jurta, używana zarówno przez Kazachów, jak i przez Karakałpaków. Ponieważ ustawienie jurty na piaszczystych wydmach wysp napotyka na trudności, wobec tego przy- gotowuje się pod nią ubity, okrągły placyk, obrzeżony trzcinowym, mocno powiązanym płotkiem, oblepionym gliną. Jurty, poza konstrukcją górnej części, nie różnią się od jurt ogólnie używanych przez Kazachów i Karakałpaków. Wnętrza jurt kołchoźników są bogato ozdobione, szczególnie w miejscu honorowym, nad tZ'oV. t.orem, przeplat"ją się wąskie chodniczki tzw. kzyl-kur. Szeroko rozpowszechnione są również chodniki. z wypukłym ornamentem dywanowym na gładkim białym tle. znane wśród Karakałpaków, stosowane u Kazachó,,'o' tylkc) z terenów nadmorskich. Wśród Kazachów z wysp Aralu znane są rzeźbione we wzory drz\vi, tak charakterys~yczne dla jurt karakałpackich. nCltomiast \\" osiedlach karakałpackich drZWI Kazacho\'.· są ,jaskrawo malo\\'ane z okrąglymi lustrami. Drzwi jurt są czasami obram0wane pasami tkaniny z kolorowymi aplikacjami. Mozna by przytoczyć: wielę innych przykładów \'o'pływu wzajemnego Karakałpaków i .K.azachów. niemniej zachowały się i pewne cechy kultury materialnej WlaSClwe tylko jednemu z tych narodów. jak np. ustawienie skrzyń z pościelą. uklad chodników wewnątrz jurt itp. Tkactwo zdobnicze jest szeroko rozwinięte, szczególnie u Kazachów, dlatego też wnętrza jurt są barwne i przytulne. Stosunkowo niewiele zach()wało się ckazów tradycyjnego ubioru z uwagi na stałe ubożenie ludności. Małżeństwa zawierano tu najczęściej bez wykupu, tym samym bez wyprawy, drogą porywania dziewcząt. Na podstawie kilku odnalezionych zabytków tradycyjnego ubioru prz~chowywanego jak relikwie, można zdać sobie sprawę z jego bogactw~ l ~l.ękna. Szczególnym bogactwem odznaczał się tzw. kimeszki kobiecy ub lOr .głowy z okryciem górnej części tułowia, wykonywany z czerwoneeo l, czarnego sukna: bogato wyszywane były również narzutki typu uzbeckiej parandży. Zgodnie z opisem starców strój męski posiadał trzy rodzaJ' e koszul , róż mące . . mię 'd zy sobą krojem kołnierza: Się typ kołnierza stojącego, ba,rdzo często z haftem, zapinany z przodu oraz podobny kołnierz ale zapmany z b"o~u, t rzecI. typ, czysto karakałpacki miał kołnierzyk ' okrągły obszyty wzorzystą tasiemką. Za IUd.noś~ autochtoniczną, osiadłą od wielu wieków na wybrzeżach A rału uwaza Się grup ę l u d nOSClzwan[l .. ... .. tur' h .. m]utlenmt, zbhz'oną w zakresie kuly ducuowe] I materialnej do Karakałpaków deltv Amu-Darl'l' Trud .. k . . ". n noscl omumkacYJne z poszczególnymi osiedlami rozrzuconymi azl,woysePkkalch wybrzeża Aralu opóźniają proces pOdnoszen'ia się ogólnego po u tury. mlcsz . k"ancow wysepek, dyskutuje pieni mu się więc projekt skua poszczegolnych o-iedl' . d nym Wielkim " Sto k "1 W Je punkcie na stałym lądzie sun owo dobre zaopat . . " .' w których d' rzeme w zywnosc urozmaiciło skład potraw dominował' y ry b y, Wle . l e Jednak . przeżytków uto medawna '. tradycyjnych ' rzyrnuje Się nadal, chociażby wypiekanie lepioszek w miejsce �;.; 660 chleba, powszechne wśród Karakałpaków, a przyjęte od K'łZachów. Hodowla bydła .i koni jest uprawiana na stałym lądzie, na wyspach hoduje się tylko drób wszelkiego rodzaju. Małżeństwa są przeważnie mieszane, w niektórych rodzinach trudno już dziś określić pr,zynależność narodową członków. Wiele danych wskazuje na to, że dwie grupy ludności miejscowej: alimi i mjutenowie, przynależne w gruncie rzeczy do dwóch narodowości, zjednoczyły s,ię do tego stopnia, że powstała w rezultacie legenda o wspólnym przodku. N. N. Stiepanow: M. W. Łomonosou.: a rosyjska etnografij a (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 107-123. Obok W. N. T a t i s z c z e w a i S. P. Kra s z e n n i k o w a, M. W. Ł o m o n o s o w, chociaż formalnie nie mógł być uważany za etnografa, bowiem etnografia, jako dyscyplina naukowa powstała wiele lat po jego śmieroi - zajął poczesne miejsce w historii etnografi~ rosyjskiej. On to był pierwszym z uczonych rosyjskich, który poruszył palące zagadnienia bytu i kultury ludu rosyjskiego. Opracowana przez niego ankieta w 1759 r. mająca na względzie geograficzne opracowanie Syberii, sięgała daleko poza geografię fizyczną, obejmując badaniami geografię ekonomiczną, polityczną i historyczną, a ponadto etnografię i demografię. Ankieta początkowo pomyślana tylko dla Syberii stała się przedmiotem dyskusji i zastosowania jej przy weryfikacji Atlasu ogólnorosyjskiego, znana dziś, jako ankieta Akademicka lub Łomonosowska. Zebranie materiałów wg ankiety Łomonosowa trwało około 10 lat, opracowanie i zestawienie materiałów nastąpiło już po śmierci ł."om::m:;sowa przez L. B a k m e j s t r a w Topograficznych wiadomościach, wyd. w 4 tomach, w latach 1771-1774. Mimo zainteresowania tym materiałem znaczna jego część, przechowywana w Archiwum AN ZSRR, oczekuje dalszych opracowań. M. W. Ło m o n o s o w, jako historyk, folklorysta i ję,zykoznawca interesował się wyłącznie narodem rosyjskim; świadectwem tego jest artykuł w Żurnale drewniej inowoj slowiesnosti (r. 1761, Nr 6) pt. "O zachowaniu i pomnożeniu narodu rosyjskiego", w formie listu do J. J. S z u wał owa. Artykuł przyjęty był krytycznie przez czynniki oficjalne, w kOllcU nawet zabroniono go kolportować. Naczelną ideą tego listu - memorandum było zagadnienie przyrostu naturalnego w Rosji, który powinien towarzyszyć: rozszerzającym się granicom pal1stwa, potęga bowiem państwa nie zasadza się na ilości kilometrów pozostających we władaniu obszarów, ale na ich zagospodarowaniu. W czasach Łomonosowa problem przyrostu naturalnego stawał b. ostro, choć nieoficjalnie; niski poziom ekonomiczny mas nie sprzyjał rozrodczości narodu, niewłaściwy dobór małżeństw, za· wieranych najczęściej pod przymusem, religijne zakazy powtórnych małżeństw u popów, ciężka sytuacja kobiet prowadząca do niedozwolonych zabiegów, duża śmiertelność noworodków, niehigieniczny tryb życia, nie- 661 dostateczne odżywianie się - oto przyczyny hamujące normalny przyrost naturalny. Łomonosow wysuwa szereg propozycji zmierzających do naprawy tego dość katastrofalnego stanu rzeczy. Wspomina rówmez o. tzw .. "żyjących zmarłych" tzn. o uchodźcach przebywających poza gramcaml ROSJI, przeważnie salwujących się ucieczką przed więzieniem za nieopłacone, a nadmierne podatki lub inne podobnego rodzaju przestępstwa. Zapowiedziane w tym artykule - dalsze prace Łomonosowa na ten temat nie ukazały się; można się domyśleć, że pierwszy artykuł był dostatec~nie ostrą krytyką otaczającego życia, dalsze publikacje nie mogły się ukazac. Łermonosow skierował swój apel do władz carskich, bowiem światopogląd jego byl uwarunkowany stopniem rozwoju społecvno-ekonomicznych stosunków i myślą społeczną tego czasu. Mimo to jego artykuł był p:)czą tkiem i podwaliną demokra tycznego kierunku rosyjskiej etnografH. W drugiej połowie XVIII w. myśl jego podjęli G. Kor o b i n, J. P. K oz i e l s k i, S. E. D i e s n i c k 'i, A. J. P o l e n o w, N. 1. N o w i k o w, a w końcu wielki A. N. R a d i s z c z e w, który już wyraźnie, nazwie przyczyny upadku ludu rosyjskiego: carat, pańszczyzna i kościół. Ł o m o n o s o w wraz z T a t i s z c z e we m mogą być uważani za twórców etnografii historycznej. W pracy Ł o m o n o s o w a: Starożytna. historia rosyjska poruszone są problemy etnogenezy narodu rosyjskIego, jego związki z innymi narodami, etniczna specyfika kultury starorosyjskiej i jej miejsce w kulturze światowej. Wnioski Łomonosowa nie straciły na swojej aktualności w dobie obecnej, jak to podkreśm akademik B. D. G rek o w. W dziele tym rozprawia się Ł o m o n o s o w z tzw. "teorią normal1ską", kultywowaną przez G. Z. B ~l jer a, G. F. M i l l e r a i A. L. S z l e c era. Dziś uczeni radzieccy B. D. G r ek.o w, B. A. R y b a k o w, M. N. T i c h o m i r o w i P. N. T r et I a k o w i in. przeprowadzili do końca krytykę "teorii normańskiej": . Ł o.m o n o s <) w zajmował się żywo narodowościami grupy fińskiej; pozbaWIony wszelkiego szowinizmu, z szacunkiem traktował każdy naród: Zawsze i przy każdej okazji podkreślał konieczność przeprowadzania ba~an naukowych nad bytem i kulturą wszystkich narodów Ros;i' oto w ms~rukcji dla kapitanów statków udających się na Poszukiwani~' dróg na Połnocny Wschód' me zapomma . ł za l..·· . eClC, azeby opIsywano miejsce . zamIeszkani . . a l u d ZI. na po. ł nocy, Ich wygląd, przyzwyczajenia sposób bycia ubrama mi esz k.ama. I. po k army. W gruncie " ba .' rzeczy jest to pełny program dan etnograficznych nad mieszkańcami Północy. W końcu należy wspomnieć o jego przyjaźni z najwybitniejszym e t nografem tego ok resu - S . P . K r a s z e n n i k o w e m którego prac. naukowe cenił bardzo wysoko. ' a Dziś, po. dwustu latach, cd okresu działalności naukowej Ł o m o n o s 0, Uczem radzieccy pow . d . . . wiele inform '" . . racaJą o spusclzny po mm czerpiąc z niej aC]1 I zrodeł do współczesnej etnografii historycznej. w �663 662 Dział .Kronika" rozpoczyna się sprawozdaniem d r o w ej' pt Sesja, pO~lL'ięcOl1(J U:Vnikom badań W. A. A l e k s a nw 1S60 r., ekspedycji s. 177-180. . W dniach 0::1 4 do 11 kwietnia 1961 r. odbyła się w :Yloskwie sesja Wydziału nciuk hislorycznych AN ZSRR, poswięcona wynikom prac terenowych etnograficznych i archeologicznych w 1960 r. Prace i referaty były z kolei przedyskutowane na plenarnym zebraniu Instytutu Archeolo.~ gii i na rozszerz()nym posiedzeniu Rad l'\aukowych Instytutu Etnografu historii sztuki AN ZSRR. W dysl<usjcich wzięło udział około trzystu uczonych radzieckich. Główny'm przedmiotem obrad st"ły się referaty poświęcone podstawowym z;gadnieniom teoretycznym nauki etnograficznej, s~czególn~e zaś żywe zainteresowanie budziły zagadnienia procesu prze~Ian sO~J~lnobytowych i kulturalnych w życiu narodów ZSRR w okresl~ ?rzeJscla ~o komunizmu. Zagadnieniom tym, których znaczenie podkresllł akademik E. M. Żukow, sekretarz Wydz,ialu Nauk Historycznych AN ZSRR, zostało poświęconych 60 referatów. Żywe zainteresowanie wzbudziło omówił problemy historii powszechnej , wystąpienie S. P. Tołstowa, ktory w świetle materiałów współczesnej etnografii. O pracach ekspedycji terenowych mówili: T. A. Ż d a n k o, W. K. G a r d a n o w a, B. O. D o ł g i c h, L. N. T i e r e n t j e w a, L A. Kry w i e j i c w. S. P: T o ł s Ł o w, w zakresle sctuki lud::>wej I. W. ;\1 a k o w i e c k i, L. P. P o t a p o \V mówił o ekspedycji Tuwińskiej, J. P. A w i e r k i e w w referacie swym omówił zagadnienia k'ryzysu ideowego burżuazyj:1ej nauki. ., . Sprawozdanie D. A. O l d e r o g g e poświęcone było Jego podro~om do Senegalu i Mali. M. G. L e w i n dał przegląd prac antropologiCZnych, prowadzonych w Japonii, zaś S. A. A r u t i u n o w mówił o współczesnym bycie i kulturze Japończyków. Posiedzenia sekcyjne zostały Lakończone ogólnym podsumowaniem i uchwałami o koniecznośc.i pogłębienia i rozwinięcia badań nad zagadnieniami: konsolidacji narodów. przezytków religijnych, sztuki ludowej, przemysłu artystycznego. Sprawozdanie W. K. G a r d a n a w a pt. Aktualne problemy radziecki.ch badań sacjologiczn ych (Drugie ogólne posiedzenie Radzieckiego Towarzystwa Socjologicznego), s. 180-186, jest omówieniem dyskusji i uchwał posiedzenia R. T. S., które miało miejsce w kwietniu 1961 r. Obrady zagaił Prezes Towarzystwa J. P. F r a n c e w, który w swym przemówieniu poświęcił wiele miejsca zagadnieniom teoretycznym socjologii i metodom badań oraz różnicom pomiędzy socjologią burżuazyjną, a radziecką. Z podstawowych referatów należy wymienić referat A. A. Z w o l' k i n a poświęcony automatyzacji i związanych z nią zmian w charakterze pracy, referat B. C. U r l a n i s a omawiający Lagadnienia przedłużenia życia człowieka w ZSRR, referat W. P. R o ż y n a pt. "O konkretnych badaniach nad prawidłowością przeobrażeni.a pracy w pierwszą życiową potrzebę". Zebranie zostało zakończone rezolucją dO czł0nków Towarzystwa, ażeby swe prace naukowe skupili wokół zagaanień rozwoju komu;']istycznych form pracy i życia spoh=cznego w mieście i na wsi oraz wokół problemów rozwoju komunistycznego samorządu społecznego i komunistycznego wychowania. Celem koordynowania badań powołano komisję z przedstawicieli nauk społecznych, a zarazem członków Towarzystwa, do której weszli: M. T. Nowczuk, W. P. Rożyn, L. P. Tierentiewa, A. A. Zworkin, L. M. ł~ozniewa. Do Prezydium Towarzystwa zaproszono S. P. Tołstowa. Sądząc ze sprawozdania są to pierwsze kroki działalności Towarzystwa i próby założenia planowego programu badań socjologicznych w oparciu o prace naukowe członków Towarzystwa, zajmujących się naukami społecznymi. Dział kroniki kończy się sprawozdaniem J. L Żur a w l e w e j o kontaktach naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR z zagranicq, s. 187-189. Autorka dość szczegółowo omawia wizyty wybitniejszych uczonych zagranicznych, jak również wyjazdy indywidualne i osiągnięcia delegacji radzieckich na międzynarodowych kongresach i zjazdach. Sprawozdanie kończy się zapowiedzią, że VII Międzynarodowy Kongres nauk antr.opologicznych i etnograficznych odbędzie się w Moskwie w 1964 r. zgodnie z postanowieniami VI Kongresu, który miał miejsce w Paryżu \V 1960 roku *. Dział krytyki i bibliografii otwiera artykuł L A. Z o ł o t a r i e ws k i e j pt. Radzieccy i zagraniczni uczeni o etnograficznej serii "Narody Su:iato", s. 190-198 poświęcony przeglądowi opinii i recenzjom uczonych radzieckich i zagranicznych tej wielkiej serii wydawniczej, w ramach której ukazało się dotychczas 6 tomów: Narody Afryki, Narody Australii i Oceanii, Narody Syberii, Narody Bliskiej Azji, Narody Ameryki i Narody Kaukazu. Zołotariewskaja rozpoczyna swój przegląd od tomu "Narody Afryki", wymieniając pełne uznania opinie zamieszczone w prasie radzieckiej i krajach demokracji ludowej, nie pominięto w nich jednak kilku poszczególnych niedociągnięć, które mimo to nie umniejszają wielkiego znaczenia naukowego tego tomu, jak i całości serii. Postępowi uczeni krajów kapitalistycznych zainteresowani wydawnictwem opublikowali szereg przychylnych recenzji jak np. Harald von " patrz .. LUd" t. XLVIII str .. i29-';63. �664 665 S i c a r d w Anthroposie (50, 1955 T.); bardziej już ostrożny jest przegląd pierwszych czterech tomów Gordona H e we s w American Anthropologist (t. 61, 1959, Nr 4), któryograniCLa się do cytowania opinii Sicard'a. Z wielkim uznaniem przyjęty przez uczonych tom Narody Syberii najbardziej rzeczowo został zrecenzowany przez 1. S. Wdowina i W. N. Cerniecowa. Z recenzji zagranicznych należy wymienić recenzję węgierskiego uczonego F. K o va c a i Gordona H e w e s. Ten ostatni szczególną 'wagę przykłada do w.spaniale opracowanych map, zarzuca on jednak uczonym radzieckim pomijanie zagadnieil kolonizacji Syberii przez Rosję carską. Tom: Narody Bliskiej Azji najlepiej ocenił uczony irański Reza Araste Szyrazi przeprowadzając porównanie z dZ'iełem L e I' n e r' a Passing Traditionel society modernizing the Middle East (Glence 1958), którego jeden z rozdziJałów jest poświęcony narodom Iranu. Gordon Hewes ogranicza się do podkreślenia wartości map tego tomu. Recenzje uczonych radzieckich E. A. Bieljajewa, G. M. Pietrowa, A. M. Szamslltdinnowa są mniej interesujące i powie.rzchowne. Najbardziej napastliwe recenzje uczonych krajów kapitalistycznych dotknęły tom: Narody Australii i Oceanii. Tak np. Barbara L a n II w s·wej recenzj'i stara się przekonać czytelników, że dzieło uczonych radzieckich jest poświęcone nie tyle analizie kulturalnych przemian co zagadnieniom polityczno-ekonomicznym, odmawiając przy tym autorom radzieckim obiektywnego podejścia do przedmiotu. Krytyczne stanowisko zajął również redaktor "News form the Pacitic" K. B e r d, który podkreśla, że przy opracowywaniu tomu pominięto szereg materiałów i prac różnych komisji zajmujących się obecną sytuacją autochtonów Australii i Oceanii. Zołotariewskaja przyjmuje jedynie jeden z zarzutów, a mianowicie, przyznaje że istotnie pominięto prace uczonych holenderskich i japońskich, jako źródła do historii Nowej Gwinei i Mikronezji. Brak ten zresztą został podkreślooy równieź przez recenzenta radzieckiego D. D. Tumairkina. Tom: Narody Ameryki jak dotychczas miał tylko recenzje uczonych radzieckich i krótką wzmiankę w czasopiśmie American Anthropologist. Ocenę tego tomu ze strony uczonych radzieckich podjęli historycy: L. I. Z u b o k, I. A. Z o ł o t a I' i e w s k a j a, E. B ł o m k \V i s t, W. P. M u I' a t, M. S. A l P e I' o w i c z. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1961, Z. 6, str. 9-28 S. W. I wan o w: Współczesna Krótki zarys. Iwanow na wstępie podaje krótką sztuka narodótc charakterystykę Syberii (Rzeźba). ogólnych przemian w kulturze narodów Syberii po Wielkiej Rewolucji Październikowej i na tym tle rozważa rozwój i zmiany w formie i treści rzeźb ludowych, jako jednego z działów sztuki, najmniej zbadanego dotychczas na tym terytorium ZSRR. Przy czym podkreśla, że pewna nierównomierność w opracowaniu przedmiotu wynika z nierównomiernego rozwoju tej gałęzi sztuki wśród poszczególnych narodów. Rzeźba wśród Neńców, Ałtajczyków i Chakasów była rzadkością, natomiast wśród Jakutów i na pograniczu północno-wschodnim Syberii była zjawiskiem niemal powszechnym. I wan o w poświęca kilka słów jednemu ze zdolniejszych mansyjskich rzeźbiarzy G. E. S z e s z k i n o w i, podkreślając, że wśród Chantów i Mansów sztuka rzeźbiarska jest stosunkowo mało znana. Znawca sztuki narodów północy, rzeżbiarz A. L. G o I' b u n k o w czyni próby ożywienia tej gałęzi sztuki wśród Chantów, zachęcając do wykorzystania dużej ilości jelenich rogów na tym terenie, jako materiału tworzywa. Podobne poczynania podjął wśród Czukczów i Eskimosów archeolog i historyk sztuki I. P. Ławrow, który zorganizował kilka pracowni pod swoim kierownictwem. Prócz znaczenia praktycznego rzeźby, jako źródła dochodu, Upo\vszechnienie jej nie pozostaje bez znaczenia dla ogólnego poziomu kultury. Wśród rzeźbiarzy czukockich wyróżnia się utalentowany, starej daty, rzeźbiarz ludowy Tukkaj. Wiele jego prac jest eksponowanych \Ii Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Wśród Eskimosów należy wymienić Chuchutana, którego rzeźba wyróżnia się oryginalną kompozycją. Rzeźba ludowa Jakutów ma już swoje tradycje i cieszy się powszechnym uznaniem oraz poparciem Z'J.'iązku radzieckich artystów Jakutii. Rzeżbiarzy jakuckich można podzielić na dwie grupy, upil'awiających dwie różne formy rzeżby: pierwsza wytwarzająca przedmioty tzw. rzeżby okrągłej, druga - rzeźbę dekoracyjną, bardziej bliską staroźytnym tradycjom rzeźbiarskim Jakutl.w. Przedmioty pierwszej grupy są bardZiej czytelne i wyraziste natomiast bez wyczucia materiału, nie wykorzystujące urody naturalnej tworzywa; przedmioty drugiej grupy nie zawsze zachowują właściwe proporcje ciała lub in. obiektu - natomiast są w wyrazie lakoniczne i pełne prostoty, podkreślają walory tworZywa - blask i matowość bieli kości, jej lekką przezroczystość. Najbardziej znanym rzeźbiarzem ludowym wśród Jakutów jest W. P. P o P o w, w rodzinie którego rzeźbę uprawia się od wielu pokoleń. Ceniony jest również I. F. M a m a j e w, twórca reliefowych portretów, znany również jako świetny pedagog jakuckiej szkoły artystycznej. A. W. A m m o s o w, który poza rzeźbą zajmuje się sztuką dekoracyjną. Ten:u ostatniemu autor poświęca więcej miejsca w swym artykule, podkreslaJąc poza wartością artystyczną jego twórczości etnograficzne znaczenie jego rzeźb. ' �667 666 Prócz rzeźbiarzy, naz\vijmy zawodowych, bardzo żywy jest ruch amatorski w tej gałęzi sztuki przemysłu artystycznego; rzeźbieniem zajmują się kołchoźnicy, robotnicy, nauczyciele i urzędnicy, tworziic przeważnie w drzewie. rzadziej w kości. Rzeżba Alta]czyków, wykonywana jedynie \v drzewie, jest mało znana i rzadko eksponow'ana na wystawach. Jednym z najbardziej znanych rzeźbiarzy ałtajskich jest E ł b a jew. Tuwińcy znają sztukę rzeźbienia w drzewie, kamieniu i metalu. Wśród rzeźbiarzy ludowych tego narodu zwraca uwagę Donczak Okanczyk i rzeźby walgamalicie Cherieka Tojbu Chaa. Rzeźby tego ostatniego znalazły się już w literaturze radzieckiej, są to wytwory sztuki rzeźbiarskiej szczęśliwie łączącej cechy tradycyjnej sztuki tuwińskiej z poszukiwaniami współczesnego wyrazu umownego. Autor podkreśla staranną opiekę tuwińskich organizacji państwowych i :>połecznych nad rozwojem tej gałęzi sztuki. Rzeźba Buriatów w większości ogranicza się do figurek szachowych i małych bibelocików, nie posiadających większego znaczenia artystycznego, obrazuje natomiast współczesne źycie tego narodu. Wśród rzeźbiarzy Buriatów autor wymi8nia kilka nazwisk rzeźbiarzy zainteresowanych rzeźbą monumentalną, portretową. Nie są to w pełnym znaczeniu tego słowa rzeźbiarze ludowi. gdyź studiują na wyźszych uczelniach Moskwy lub innych miastach ZSRR. Wśród Chakasów nie obserwuje się większego zainteresowania rzeźbą ludową, chociaź ostatnimi czasy pojawiło się kilku utalentowanych rzeźbiarzy amatorów. Wśród rzeźbiarzy po wyźszych studiach naleźy wymienić pierwszą kobiet(~ rzeźbiarza I. N. Karaczakową, b. utalentowaną, której rzE'źby są pełne harmonijnej prostoty i wymowy. Artykul. kończy U\vagami ogólnymi o tematyce i formie rzeźby ludo",,"ej pod wpływem przemian ustrojowych i światopoglądowych ora:1. nowych form narzędzi pomocniczych, organizacji pracowni i szkół przemysłu artystycznego. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1962, Z. l, s. 25-31 D. D. T u m ark i n: Etnograficzne badania Oceanii w ZSRR. Zainteresowania bytem i kulturą Oceanii mają już swoją tradycję w ZSRR poczynając od podróżników rosyjskich z I poło XIX wieku. W. M. G o ł o w n i n a, O. E. K o c e b a, J. F. K r u z e n s z t e r n a, J. F. L i s i a n s k i e g o, którzy pozostawili szereg wspomnień i opisów wysp Hawajskich, Markizy, Karoliny i Marshalla. N. N. M i k ł u c h o M ak łaj, który w 3-im ćwierćwieczu przebywał przez kilka lat na brzegach Nowej Gwinei i in. wyspach Oceanu Spokojnego zbierał sławny materia! do prac nauk Jwych, a ró\Vnoczesme w publikacjach swych zakłada! gorący protest przeciwko uciskowi europejskiemu i amerykańskiemu wobec autochtonów. Niektórzy zagraniczni uczeni ",-ymawiają etnografom radzieckim niewolnicze trzymanie się myśli przewodniej L. G. M o r g a n a w metodologii badań naukowych. T u m ark i n odpiera ten zarzut, twierdząc, że etnografia radziecka przejęła tylko podstawowe zała-żenia je~o dziel o eV'iolucy,inym rozwoju ludzkości na podstawie rozwoju sił wytworczych, odrzucając równocześnie te hipotezy i twierdzenie, które są już dziś przcórzmiale w s\vietle naj nowszych zdobyczy nauki. W świetle najnowszych badań etnografów radzieckich można stwierdzić, że przodkowie Polinezyjczyków wywodzących się z terenów wschodnioaz,ia tyrkich znali metale i garncarstwo. Umiejętności te utracili po przesiedleniu się na Wyspy Oceanii z braku odpowiednich surowców. W trakcie asymilowania się w nowym otoczeniu, rekompensowali utratę dawnych umiejęlności, wynalazczością i pomysłowością wydobycia z nowego środowiska maksymalnych korzyści zabezpieczających potrzeby życiowe. W rezultacie - stopień rozwoju .sił wytwórczych nie za-stał obniżony, przybrał joedvnie inny charakter. Ograniczone jednak bogactwa naturalne na ooL,głych od siebie wyspach zahamowały dalszy rozwój bytu i kultury. Zrozumiałe, że w okresie wielkich odkryć geograficznych, które zapoczątkowały okres kolonializmu, mieszkańcy wysp Polinezyjskich w kontakcie ze starym Światem stanowili grunv zacofane w swym roz-· woju historycznym. Etnografowie radzieccy dysponują bogatym •. materiały warsztatem badawczym, w postaci zbiorów MU.~eum Antropologii i Etnografii w Leningradzie. Również 7-0 tomowe wydanie dzieł N. N. M i k ł u c h o - M ak łaj a, które w ostatnim tomie zawiera wiele fotoreprodukcji i rysunków z przywiezionej przez niego kolekcji przedmiotów z Nowej Gwinei, zaopatrzonych opisami, stanowi poważne źródło informacji. Z wydawnictw nowszych na uwagę zasługują 2 prace S. A. T o k ar i e w a: Ustrój społeczny Melanezyjczyków (1929) i Ustrój rodowy w Melanezji (1933), obie mówiące o rozwoju i upadku organizacji rodowej, powstawaniu klas i tworzeniu się państw. Tenże autor w 1958 roku opublikował pracę o stosunkach społecznych na wyspach Tonga i uczynił próbę scharakteryzowania osobliwoki procesu powstawania klas w Polinezji. Wspomnieć należy o pracy A. J. B li n o wanad zagadnieniami wczesnych form wymiany towarowej oraz N. A. B u t i n o w a o podziale pracy w społeczeństwie pierwotnym. W końcu T u m ark i n wspomina o swojej pracy poświęconej zagadnieniom wczesnych form rodziny i systemu pokrewieństwa. Tym ostatnim zagadnieniem zajmowali się również A. M. Z o ł o t a r i e w, D. A. O l d e r o g g e i J. M. L i c h t e n b e r g, ta ostatnia jest najbliższą wyjaśnienia wielu �1668 błędnych poglądów na formę zawieranych małżeństw, za które już Morgan był atakowany, chociaż błąd jego wypływał z kłamliwych informacji mi.sjonarzy o anormalnych małżeństwach mieszkańców wysp Oceanii. Zapoczątkowane przez zmarłego w 1943 r. młodego uczonego B. G. K u d r i a w c e w a badania nad pismem kochau rongo-rongo 'kontynuowane są przez dwóch uczonych leningradzkich; N. A. B u t in o w a i J. W. K n o r o z a w a; wyniki dotychczasowe pozwoliły na rekonstrukcję pojedyńczych wypadków z wczesnej historii Wyspy Wielkanocnej. Dużo uwagi poświęcają etnografowie radzieccy analizie przemian -vi życiu i cywilizacji wysp Oceanu Spokojnego po ich skolonizowaniu. N. A. B u t i n o w kończy opracowanie wielkiej monografii o etnografii Nowej Gwinei, T u m ark i n zaś przygotowuje do druku monografię o następstwach "amerykanizacji" Hawai i jej skutkach dla autochtonów iego archipelagu. W końcu T u m ark i n wspomina o wydawnictwie z serii "Narody .Świata" pt. "Narody Australii i Oceanii", które jest jak dotychc~as jedynym dz\ełem w literaturze światowej, próbą wszechstronnego oświetlenia historii, bytu i kultury autochtonów tej części świata. Uczeni radzieccy żywo interesuj'l się wydawnictwami zagranicznymi ·dotyczącymi Australii i Oceanii, dowodzą tego wnikliwe i bezstronne re'cenzje publikowane od 3-ch lat w naukowych czasopismach radzieckic'1. Upadek systemu kolonialnego stwarza nowe perspektywy i nowe zadania naukowo badawcze, które etnografowie radzieccy podejmą nie tylko z pozycji naukowych, ale również jako jedną z form walki z dyskryminacją rasową. B. L S z a r e w s k a ja: Charakter władzy wodzów u narodów Afryki tropikalnej w okresie przed kolonizacją (Z powodu artykułu .A. S. Or ł o w e j O miejscu i roli tradycyjnych u;ładz społeczeństwa afry.kańskiego w przesz/ości i współczesności. "Sow. Etnografij,,", 1960, .Nr 6), s. 67-70. S z a r e w s k a j a, godząc się na ogół z poglądami O r ł ow e j '~otyczącymi zagadnienia roli tradycyjnej władzy w rozwoju państwowości, ma zastrzeżenia co do poglądu O r ł o we j na to zagadnienie na terenach Afryki tropikalnej. Można wprawdzie zgodzić 'się z Or ł o w ą, że w chwili zetknięcia się Europejczyków z autochtonami, ich ustrój \;spólnoty rodowej upadł i zachodził proces powstawania klas, lecz pro<:es ten był tak powolny, że ustrój wspólnoty pierwotnej trwał nadal przez całe stulecia. Szarewskaja, na przykładzie Hotentotów i Herero, uzasadnia swój pogląd, opierając się na opisie tych ludów z XVIII w. przez Holendra P. K o l b' a. Mimo, że ustrój był w owym czasie plemienno-rodowy :i ziemia pozostawała we władaniu wspólnym, bydło i stada były iut 66!} własnością prywatną i wskutek tego powstawały nierówności w stanie posiadania . Mimo wyraźnego rozwarstwienia się społeczności nadal utrzymywały się pewne prawa wspólnoty pierwotnej. Wódz plemienia dowodził wyprawami wojennymi, rozstrzygał różne zagadnienia gospodarcze, ale dla podjęcia decyzji o charakterze ogólniejszym zwoływał radę starszych. Nie mógł więc wypowiedzieć wojny, ani zawrzeć pokoju bez zgody rady. Taki stan rzeczy przetrwał u Hotentotów do naszych czasów. Przykładem tego może posłużyć powstanie Hotentotów i Herero przeciwko kolonizatorom niemieckim w latach 1904-1906. Sąsiedzi Hotentotów - Herero lub Owaherero, na podstawie dokumentów z końca XIX w. żyli w niewielkich plemionach składających się· z patriarchalnych rodów. Nie istniała jakaś większa jednostka centralizująca władzę. Podobnie jak u Hotentotów ziemia była własnością plemienia, nikt nie korzystał z jakichś wyjątkowych uprawnień, nawet wódz nie posiadał prawa sprzedaży ziemi, ale bydło było już własnością prywatną. Głowa rodziny lub stars,zyzna rodowa posiadała ponadto swoje stada poza rodem, którymi musieli zajmować się młodzi krewni hb jeńcy wojenni, których zatrudniano jako pastuchów. Szarewskaja w oparciu o pracę F. Meyera stwierdza, że władza wodza u Herero była podporządkowana radzie starszych, która pozostawiała mu na codzień prawo sądów z pewnymi ograniczeniami. W okresie działań wojennych wodzowie otrzymywali pełną władzę wojskową zarówno w atakach, jak i w obronie. Następny przykład wybrany przez Szarewską dla potwierdzenia jej poglądów jest plemię Azande, lud zamieszkujący międzyrzecze Kongo l Nilu. Szarewskaja skorzystała z opisów rosyjskiego uczon€go W. W. J u nk i e r a, (podróże po Afryce, M. 1949 r.), który co prawda sugeruje ustrój feudalny u tego ludu, ale opisy jego mówią o czym innym. Wodzowie nie mogli być despotami, gdyż władza ich była ograniczona decyzją rady starszych lub powszechnego zgromadzenia. Możnaby Azande określić jako związek plemion, a ich ustrój, jako demokrację wojenną. Na tym przykładzie i wielu innych S z a r e w s k a j a stwierdza, że w niektórych okręgach Afryki Tropikalnej do początku naszego wieku utrzymywał się albo ustrój patriarchalno-rodowy, albo demokracji wojennej. Dopóki wódz nie posiada własnych drużyn wojennych, którymi dowodzi bez ograniczeń, dopóki zaleźy on od uchwał rady starszych, dopóty władza jego nosi charakter patriarchalny. Sługa narodu, który jeszcze nie przerodził się w despotę i monarchę. Powolny proces powstawania klas, uporczywe trzymanie się tradycyjnych form rodowo-plemiennych, które trwały nawet wtedy, gdy juź faktycznie bogata warstwa ludności z wodzem na czele przechwytywała władzę, siła przeżytków ustroju rodo- �671 '070 wego w ideologii tropikalnej. - stanowi specyfikę licznych społeczeńshv Afryki SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Mosk\va 1962, Z. 2. L. P o t a p o w: Badania dnograficzne socjalistycznej kultury ZSRR, s. 3-19 Pod tym tytułem Potapow zamiesz~za przegląd zadań i omawia rolę, jaką odegrała etnografia radziecka, poczynając od Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Pażdziernikowej w kształtowaniu się społeczeństwa socjalistycznego. Pierwszym wydawnictwem po Rewolucji, które zawierało materiały etnograficzne był Komsomol na wsi, wydawany w latach 1920. Zapoczątkował on szereg innych publikacji wydawanych przeważnie przez muzea, takie jak: Muzeum antropologii i etnografii AN ZSRR, Rosyjskie muzeum w Leningradzie, Muzeum ludoznawcze w Moskwie i Muzeum okręgu moskiewskiego. Towarzystwo miłośników przyrodoznawstwa, antropologii i etnografii rozwinęły również szeroką akcję badawczą i wydawniczą w zakresie etnografii. Działalność Akademii koncentrowała się przy Komisji badań terenowych. W okresie kolektywizacji etnografowie radzieccy spełnili poważne zadanie opracowując zagadnienia ustroju społecznego licznych i różnorodnych narodów ZSRR. Nie w pełni osiągnięto zamierzone wyniki, na przeszkodzie temu stanęły spory teoretyczne i metodologiczne wśród etnografów radzieckich. W latach 1920-1930 odlam prawicowy etnografów stworzył tzw. "teorię ustroju rodowego". która przekresi::.la istnienie klas eksploatatorskich wśród takich narodów. jaje Kazachowie, Kirgizi, Turkmeni, Jakuci, Ałtajczycy, Chakasi i in. Teoria ta stabl się powodem wystąpień przeciw kolekty~;izac,ii. Po latach 1930 podjęto dyskusję nad zakresem działalności etnografii i w tym wypadku część uczonych starała się ograniczyć etnografię do badań nad starożytnoscią i jej przeżytkami we współczesności, wyeliminowując badania nad współczesnością, jako taką· P o t a p o w uważa, że rozwój etnografii radzieckiej rozpoczął się 15-16 lat temu wstecz, i nad tym okresem zatrzymuje się w swej analizie, stwierdzając, że zadawalające są jedynie wyniki badań nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych. szczególnie szeroko rozwinięte na Ukrainie. przy czym autor wspomina po krótce najwybitniejsze opracowania zbiorowe i indywidualne oraz monografie. Gorzej przedstawia się sprawa z badaniami nad bytem i kulturą robotników, w niektórych republikach zaledwo rozpoczęte, zaś w Przybaltyce, Powołżu i Syberii nie tknięte badaniami. bytu P. narodów Główne zasługi w badaniach nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych położył Instytut Etnografii AN ZSRR. Oceniając należycie ogrom pracy dokonanej przez etnografów radzieckich, należy ~wierdzić jeszcze raz brak opracowań metodologicznych mimo bogatego materiału faktograficznego zebranego w toku badań terenowych. Wprawdzie materiały ekspedycji terenowych ukazują się w wielu publikacjach, noszą one jednak charakter raczej opisowy. Większość wydawnictw dotyczy bytu i kultury chłopów kołchozowych Syberii, Dalekiej Północy i Dalekiego Wschodu, najbardziej ongiś zacofanych ekonomicznie, kulturowo i politycznie okręgów Rosji carskiej. Autor kończ~' ogólny przegląd twierdzeniem, że mimo b. różnej wartości materiału opublikowanego i nagromadzonego, poczynając od drobnych przyczynków kończąc na monografiach i pracach zbiorowych stanowi on bogaty ma,teriał faktograficzny na podstawie którego można sformułować twierdzenie, że kultura narodów radzieckich w okresie budowy socjalizmu rozwijała się jako k u l t u r a s ocj a l istyczn a w s w e j t r e ś c i i n a r o d o w a w s w e j f o r m i e. Prace Instytutu Etnografii AN ZSRR służą przede wszystkim celom praktycznym wynikającym z planu państwowego ZSRR, Ekonomicznej Komisji do spraw narodowościowych przy Radzie Najwyższej ZSRR i in. resortów gospodarczych i politycznych. P o t a p o w podkreśla konieczność prowadzenia badań kompleksowych przy współudziale historyków, iilozofów, ekonomistów i przedstawicieli innych nauk społecznych. Artykuł jest zaopatrzony w liczne przypisy i zawiera przegląd poważniej'szych prac etnograficznych ·z okresu ostatnich 15-u lat. N. N. S t i e p a n o w: Klasyk rosyjskiej i światowej etnografii S. P. Kraszennikow (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 86-97. Zycie Kraszennikowa jest mało znane do chwili. przyjęci'! go na naukę do Akademii słowiańsko-grecko-łacińskiej. Fakt przyjęcia go do tej Akademii przemawiałby za tym, że był to syn ubogiego wojskowego. Przy okazji należy wspomnieć, że wychowankiem tej Akademii był również M. W. Ł o m o n o s o w. W 1732 r. będąc w przedostatniej klasie Akademii Kraszennikow został delegowany do Akademii Nauk ażeby wziąć udział w Drugiej Kamczacki.ej Ekspedycji w latach 173':j-1743, zwanej również Wielką Północną Ekspedycją. Kierownikiem Ekspedycji b~ł prof. 1. G. G m e l i n i obok niego G. F. M i 11 e r. Szczegółowa hIstoria podróży Kraszennikowa została opracowana przez A. 1. A nd rej e w a i N. N. S t i e p a n o w a. W tym artykule Stiepanow charakteryzuje poglądy Kraszennikowa na podstawie analizy jego prac. Kraszennikow przebył 25.773 wiorst w trakcie swych podróż v po Syberii i Kamczatce. Jest to cyfra imponująca choć niepełna, bo~iem nie' Wszystkie podróże znalazły się w pamiętnikach Kraszennikowa. Pamiętniki Kraszennikowa mówią o jego b. szerokich i wszeehstron- �672 673 I nych zainteresowaniach bytem i kulturą mieszkańców z terenów objętycb badaniami ekspedycji. Marszruta Kraszennikowa prowadziła poprzez Zachodnią Syberię, Ałtaj, Wschodnią Syberię, Przybajkale, Zabajkale, Jakutię Wybrzeże Ochockie i Kamczatkę. W pamiętniku znajdują się przebogate materiały etnograficzne dotyczące Ałtajczyków, Buriatów, Tungusów. Prócz pamiętników, praca Kra s z e n n i k o w a pt. O sobolowym przemyśle zawiera nie tylko szczegółowy opis o polowaniach na sobole i wyprawie skórek, lecz o obyczajach i obrzędach związanych z tym zawodem. Na Kamczatce pozostał Kraszennikow około 4 lata, w okresie tym napisał <10prac na różne tematy jak: opis swych podróży przez poszczególne okręgi Kamczatki, opis terenu i jego historii wg opowiadań tuziemców, opis życia, bytu i obyczajów, zarys historii ogólnej Kamczatki, słownik języków poszczególnych ludów, prace z zakresu historii naturalnej itd. Podsumowanie tych prac dało w rezultacie dzieło pt. Opis ziem Kamczatki, wydane w Petersburgu. Nie wszystkie prace jednak weszły do tego dzieła i w 1949 r. Akademia Nauk ZSRR opublikowała Opis ziem Kamczatki uzupełniony nowymi materiałami. Uczeni radziec·cy cenią prace Kraszennikowa i korzystają z nich, jako z podstawowego materiału E XVIII w. do historii i etnografii Kamczatki. W końcu 1742 r. Kra s z e n n i k a w powrócił do Petersburga, gdzie w 1745 roku został adiunktem, a w 1750 otrzymał tytuł profesora historii przyrody i botaniki i został członkiem Akademickiego i Historycznego Akademii Nauk. W owym czalsie staje się on jednym z najbliższych towarzyszy Łomonosowa. Wyrazem poglądów ideowych Kra s z e n n i k o w a jest jego praca pt. Rzecz o użyteczności nauki i sztuki w państwie wyd. w 1750 r., której główną tezą jest twierdzenie, że podstawą rozwoju nauki i kultury jest materialne zapotrzebowanie; potrzeba bowiem czyni człowieka mądrym. Kraszennikow wielkie znaczenie przypisuje państwu i prawodawstwu dla rozwoju nauk, w miarę zaś swoich możliwości porusza temat oświaty ludu. Naukę uważał za część życ,ia narodu, a rozwój jej wiązał ściśle z rozwojem ekonomicznym j kulturalnym pat1stwa, potwierdzając poglądy Łomonosowa w krytyc'e dysertacji M i Ile l' a' pt. O pochodzeniu' i nazwie narodu l·osyjskiego. Łomonosow ze swej strony wysoko cenił Kraszennikowa, czemu dał wyraz w swej opinii a Opisie ziem Kamczatki, ponadto WIspółpracując przy tłumaczeniu resume tego dzieła na język francuski. N. N. Stiepanow przytacza opinie wybitnych etnografów rosyjskich i!: XIX w. - XX w. D. N. A n u b c z y n a i Z. J. S z t e r n b e r g a a dziele Opis ziem Kamczatki i chociaż uważają oni Kraszennikowa za "zwykłego empiryka, fotografa rzeczywistości, zapalonego w swej pracy nie znającego metodologii badań", to podkreślają równocześnie genialną wprost jego wnikliwość w podejściu do zagadnień. Dziś jednakże można ocenić należycie jego prace i założenia teoretyczne bardzo postępowe jak na owe czasy; on pierwszy określił znaczenie badań kultury narodów zacofanych, jako określonego stopnia w rozwoju ludzkości. Stiepanow uzasadnia swe twierdzenie na przykładzie interpretacji materialistycznej, Mitologii, wierzeń i tajnych obrzędów ltelmenów Kraszennikowa. Autor w cpisie swym stara się być rzeczowym i obiektywnym, nie idealizuje żadnych stron życia narodów o pierwotnym ustroju, jak to zwykle czynili uczeni i podróżnicy tego okresu. Stiepanow poświęca połowę swej pracy Itelmenom, opierając się na opisie Kraszennikowa i porównywując opisy innych podróżników jak np. Stellera i póżniejsze L. J. Szternberga, który zresztą czerpał wiele informacji do swych pracz opisów Kraszennikowa. Stiepanow stwierdza, że jeśli chodzi o obrzędy religijne Itelmenów jest to jedyny tego rodzaju materiał, bowiem żadnemu z póżniejszych podróżników j badaczy nie udało się być uczestnikiem takiego święta, jak "oczyszczanie się z grzechów". Kraszennikow w opisach swych uwzględnia też zjawisko wpływu kultury Rosjan na Itelmenów. Historia i etnografia Kamczatki ściśle wiąże się w dziele Kraszennikowa, obejmując okres od połowy XVII w. do lat 40-tych XVIII w. Nie pomija też ciężkiego losu Itelmenów pod władzą administracji carskiej; z sympatią odnosi się do ich powstania w 1731 roku, naturalnie daje temu wyraz o tyle a ile cenzura carska pozwala na to. Dzieło Kra s z e n n i k o w a stało się pionierską pracą w zakresie badań terenowych nad kulturą i bytem ludów imperium rosyjskiego. Praca o Kamczatce była tłumaczona na język francuski, angielski i niemiecki w końcu zaś na holenderski i cieszyła się zainteresowaniem ówczes~ego świata uczonych podobnie, jak dźieło francuskiego misjonarza J. F. L a f i t a u o życiu i kulturze plemiop indiańskich Irokezów i Huronów. Do chwili obecnej wydawnictwo dzieł Kraszennikowa było wznowione czterokrotnie, ostatni raz w 1949 r. A nastazja ETHNOGRAPIlIA. Redaguje kolegium Pierwszy rego organu zawiera na A MAGYAR pod przewodn. N:EPRAJZI K. Kovacs'a ·Kojdecka: TARSASAG FOLYOIRATA Laszló. R. 1963. zeszyt wychodzącego już obecnie całkowicie regularnie staWęgierskiego Towarzystwa Etnograficznego "Ethnographia" wstępie artykuł T. H o f f m a n n a "O pojęciu «ludu» w etnografii". Jest to referat wygłoszony przez autora na posiedzeniu katedr etnografii Uniwersytetu im. Loranda Eótvósa w Budapeszcie w 1961 roku. Autor, wychodzi z założenia, że dotychczasowe pojęcie "ludu'" przy "określaniu problemów społecznych na podstawie filozoficznej" niebrało pod uwagę ich ekonomicznej treści i wychodziło wyłącznie. Z' hLsto.- �675 674 I: i IIi"! l.'i ~d " j, ryczno-socjologicznych założeń. Zadaniem nauki etnografii musi więc być opracowanie takiego pojęcia "ludu", które z jednej strony odpowiada wynikom innych nauk społecznych, a z drugiej jest w zgodzie z rzeczywistymi warunkami osobnych formacji społeczno-ekonomicznych. N. I k va i w artykule Praca przy sianie i przygotowanie paszy w górach Zemplińskich pcdaje szereg ciekawych danych dotyczących tego działu gospodarki z terenu podgórza w Zemplińskim (Ziemneńskim); autor podaje wiele nazw, szczegółów techniki zbierania i przechowywania siana, nanędzi de tego używanych itd. M. in. występuje tutaj stosowanie nieznanej na innych obszarach Węgier "ostrewki", po węgiersku "osztró", W okolicy jest jednak szereg wsi słowackich, przesiedlonych w XVIIIw. spod Karpat, stąd wiele wpływów słowackich; autorowie podają często również i słowacką nazwę wielu przedmiotów. Bardzo interesującym dla nas jest również artykuł G. S z e h e n i e g o O pasterstwie w rejonie esik (dziś w Rumunii). Autor daje tu ciekawy przegląd pasterstwa w Karpatach siedmiogrodzkich w jedynym regionie, w którym do niedawnych czasów istniało w głównym grzbiecie Karpat pasterstwo wc:gierskie (,gzeklerskie). Autor podaje wiele form, szczegółów gospodarki i tE:(:hi1iki, określając je nazwami. Ciekawe są szałasy przenośne oraz kryte półokrągłym dachem z kory dębowej. Pasterze łączyli się w związki pasterskie (juhgazdasag, esztenatarsasag). Poza tym elementy tej gospodarki szałaśnej nie odbiegają od ogólnie występujących w Karpatach. Nazwy są bądź węgierskie (niektóre przeszły do słownika szałaśnictwa północno-karpackiego np. juhasz, kasar czytaj koszar, szaltas czytaj sa/.asz) część jest rumuńska (np. esztena < st1.na, eszterunga < strunga, pajta < poiaUi), część słowiańska (komarnyek), wreszcie część jest pochodzenia niejasnego. Na czele pasterzy stoi na hali bac s (czyt. bacz). Rozprawa b. cielewa dla naszych badaczy szałaśnictwa karpackiego, aczkolwiek dane pochodzą z ok. 1940 roku; później, w ramach zmian politycznych i przesiedleń stosunki się zmieniły. W każdym razie fakt Występowania czysto węgierskiego szałaśnictwa w Karpatach jeszcze raz wskazuje na potrzebę wciągnięcia i nauki węgierskiej do międzynarodowej współpracy nad badaniem pasterstwa karpackiego (zob. II Konferencja Karpack;ł, Kraków 1960). Węgrzy mają zresztą na polu badania pasterstwa karp8ckiE";o ostatnio szereg wyników (B. G u n d a, A roman pasztorkodas magya7' kapeso/.atai, Nep es Nyelv 1941, L. F o l d e s, A juhtartas tipusai es epitm(!r.yei a Karpritmedenceben, Nyelvtudomanyi Kozlemenyek 1957, 1-2, oraz zbiorowe wydawnictwo w języku niemieckim o szałaśnictwie w KarpatRch wydane w 1961). S a n d o I' zajmuje się z kolei "Dziecinnymi zabawk~mi z badyla l,cls:urydzy w Berettyóujfalu". 1. E I' d e l y l daje obszerne sprawozdanie z "Wyprawy etnograficznej do Pamiru w r. 1956", podjętej pe,.l kierunkiem zmarłego później prof. Bernstamma, w której autor bruł udzi",j obok innych archeologów, etnografó\v i antropologów radzieckich. Wyprawa miała charakter nania równocześnieprzede i sz:::z:s tk' lm arch,~ologiczny, ale dała możność dokodrobniejszych materiałów p~ ,obserwacJI z zakresu etnografii. Cały szereg .W kronice u ' mieszczonych Jest w dziale "drobne wzmianki" mieszczono przede wszystkim 'f . .... . . wum etnograficzno h' t . m ormaCję o rozbudowie archi- IS orycznego zawierają e d k zanikających form i prz k " . ~ ge o 'umentację z zakresu wienia szeregu pozycJ'i :ęag~ow,,~shtn:ch, DZIał recenzyjny obejmuje omólers ..•. lc 1 Jednej fińskieJ' . . . W num erze 2 -lm na czoło wysuwa się artykuł L V ' ma węgierskiego budownictwa ludowe 'o ,a r g y a S a. BadaQ .:tule, będącym referatem na W.aln m w naszych .czasach. W swym art yrzystwa Ludoznawczego w roku 196; Zgromadzemu Węgierskiego Towacia dotychczasowej nauki 'g' k: autor wskazując na znaczne osiągnięl wę leI'S lej w zakresie bada' b d . udowego, postuluje równocześnie ab'. ' ma u ownictwa traktować budownictwo ludowe . 'k ) obo.k badan czysto teoretycznych, . Ja o matel'lał do wyko t' amu nowych elementów art t . rzys ama przy szuk budowlanych przy nowoczeYS YCZnbYCh, arc.hltektonicznych czy techniczno. snym udowmctwi .. k' Się W ramach obecnych, socjalist ezn ch e WI~JS, Im, rozwijającym sz~rokim tle porównawczym z y l ~ . p.rzeobrazen. L. Vargyas, na klasyfikacji podaJ'e IV c ,,' uwzg ę nlemem wszelkich na tym polu zęsc rozprawy Badani k" nych dziejów ballady ludoweJ'" F" " 't' a w za reSle sredniowiecz. mSKJ e nograf A V' l k Szopy z namiotowym dachem w'l . . l U n a dał artykuł nymi zdjęciami r-rtykuł ar' pl) nocnej Finlandii. Ilustrowany liezz dachem stożkO;ym cz' ernoa IZU J€ ten typ budownictwa drewnianego . "spa owym d ,. ' d terenie. Z z8kresu mu"yki ]. d .. ' osc często spotykanym na tym . u owe' l opl~raJąc . l' . (C .." c Się g owme o muzyke 1udowa . narodu Marl' . zeremlsow) poch d' t . i.'('!i'a (ne r: l' 7 C S ~ ] , f!. . o Zl ar ykuł G. L u k ó System . . J.~... ....o. _ J.-, ~ nl~1Wi.·"1 Turni trefL'"?' ~ 91.ersklego; autor daJ'e kł d ' ',' -'. /, ", 1) cc:eiOiU u lu~!!. 1O'?przy a y szeregu P' b' . słomy, kory drzewneJ' kosz" p.~c'~ .' s. oso ow plecenia z rogoziny, . ), .~~.JneK m"t 1"'[ NI B dz.iel •• -,"e7n;o"la tk .ac k"tego. z-.. S" ..,,' od I' o S S" w artykullku O P/s «ia;nych _ 'o dotyczące artystycznego rzemiosł tk k' lOQ",ar u p')daJc szczegóły kol . a ac lego uprawiane d . en pn;ez rodzinę Kovacsów k . .' go o wIelu pod 'ł w omltacle Tolna' J'ed . Zl w polowie XIX wieku swoi t. 't. ,€:nz mch sporządujemy nieco szczegółów dotYCsą 1l1 SrukcJę. W drobnych notatkach znajh ząCjC nazw miar . , oraz urządzeń d::J przewra a' b" p::Jwlerzchm w XVI w. . c ma z oza zzetego z V' . h tHce obszerne omówienie \V gł ,.. as'll' elyi puszta. W krosk''lego etnografa N D u y oszonego w Budap' .szcle. o d czy tu rumuń. . . nare o pr,c~ch sel'" CI' emli N'luk. dotyczących pc' . .. . ,C.ll W UlU Rumuń3kiej Akadl . .' vnązan wegl k" . Udowej. W recenzjach : ...' en' ,eJ l rumuńokiej kultury H m. m. omOWJenl" pubJ'k .. S u:lgariae et Centralis ac O' t. r .. , l aC]1 " ludia Ellmolo-rica pod redakcJ'ą prof Bel" G rlen a I~ Eurepae" wydawanej w BUdap;>s;cie . l U n d a l po" .. etnologicznym w środkow . . ~wlęconeJ porownawczym studiom , ej I wschodmeJ Europ' z_regu publikacji niemieckich d' l' . Ie, poza tym omówienie Numer 3 Z . ' ra zwc {Ich I w.;gierskieh. . aWlera na \\'stqple arh'kuł S '" . . w I' d' e s z a "Obr<:lz świata I ;. Q ł ł • �671 676 I, !' ,, [ : bajarza ludowego L. Ami"; w komitacie Szatmar, we wsi S'amoszeg żyje sędziwy L. Ami, naj starszy z ludowych bajarzy (opowiada:zy b~j~k); w swoich opowiadaniach wytworzył on swoisty system patrzema na sWIat, którego zasadnicze zręby kreśli niniejszy artykuł. E. K i s b a n omawia w artykule Wnioski z rozmieszczenia zwyczaju chleba owocowego zwyczaj pieczenia w okresie przed Bożem Narodzeniem tak zwanego "chleba owocowego" na terenie części Szwajcarii, Austrii, południowych Niemiec i południowo-zachodniego klin u Węgier. Z kolei czasopismo zamieściło przekład artykułu włoskiego uczonego V. L a n t e n a r i "Irracjonalizm w etnologii" będący fragmentem pracy tegoż autora. J. B ark a n y i przedstawia problem Króla zwierząt w węllierskich bajkach ludowych. Bela C. N a g y omawia "Melodie żałobne" w muzyce ludów ugrofińskich i wschodnioeuropejskich. Z. E r d e l y i podaje drugą część swej rozprawy Przyczynki do symboliki węgierskiej poezji ludowej. Z okazji niedawnej rocznicy E. Benedeka (18;}!!-1929), węgierskiego pisarza, a zarazem i etnografa-folklorysty, A. Kovacs przypomina jego zasługi dla zbierania i badania węgierskiej pieśni ludowej. B. S a r o s i omawia "Cytrę i grę na cytrz~ w okolicy Segedynu". W drobnych wiadomościach J. Herepei podaje nieco danych dotyczących garncarstwa siedmiogrodzkiego w XVI-XVIII" wiekach, L. Szabó pr,zedstawia sposoby .wytwarzania jabłecznika i octu z jabłka w rejonie Tiszahat a F. K o va c s pod tytułem "Etnogeneza a liczebniki" daje streszczenie z referatu z VI Międzynarodowego Kongresu Antropologicznego i Etnologicznego (Paryż 1950). Interesująca jest notatka Z. U'j va r y Węgierskie tradycje a slowackim zbójniku Janosiku, w której podano wersję tradycji o Janosiku spisaną niedawno we wsi Het w k-mit2,cie Borsod na półnccnych Węgrzech, n'~ terenie etnie: n'e Wi;gier:'lkim, Autor dobrze zna literaturę (prace Melichercika oraz P. Eogatyrewa, Der slowakische volksheld Janosik in Volksdichtung und bHdener VoiksKunst, (w Deutsches Jahrbuch ftir Vclkskunde VI, 196J, I). WśrJd recenzji zasługuje na uwagę recenzja z węgierskiej pracy o hall adach zbójnickich we wschodniej Europie (Kelet-európai nepek betyar balladai, Budapest 1959). Recenzent (I. Dankó) wskazuje na to, że popularny charakter publikacji wyłącza większe objaśnienia, poza niezbędnymi filologicznymi; tylko przy bardziej słynnych zbójnikach jak Janosik czy Pintye vitez podano dane dotyczące ich biografii historycznej; autor recenzji wskazuje na potrzebę uzupełnienia pewnych danych historycz\1ych choćby z publikacji węgierskiej L. P a t a c h i, Capitani de cete militare si haiduci rom;ni la inceputul veacului al XVIII-lea, Studii si articole de istorie, II, 1957. Num=r 4. czaso':lism otwiera cbs.zerne studium E. F e l i T. H o f e r a oparte na 'badaniach we wsi Atany w komitacie Heves: autorowi~ zajmują sif; przede wszystkim najpierwszymi formami narzędzi jakimi są kopaczki, motyki itp. nar~ędzia p:'Jnocnc przy Narzędzia pracy l ehlopa, kopaniu, pieleniu itd. V. D i ó s z e g i na podstawie podróży naukowej do Mongolskiej Republiki Ludowej w roku 1960 omawia "Zagadnienia sza.manizmu mongolskiego". Imre K a t o n a daje obszerne studium o "Ubiorze robotników ziemnych", opierając się tak na starym materiale (z opisów, starych fotografii, rycin) jak i na współczesnych obserwacjach. Z. Erdelyi daje trzecią i ostatnią część swej rozprawy o symbolistyce węgierskiej poezji ludowej (zob. wyżej). W drobnych notatkach L. Kiss publikuje dane dotyczące dwóch starych dworków drobnoszlacheckich w rejonie tak zwanego Nyirsegu z XVII-XVIIl w. J. Herepei podaje dalszy ciąg swych danych o dawnym garncarstwie siedmiogrodzkim, F. Oszvald publikuje z akt sądowych kilka dokumentów do stosunków rodzinnych w komitacie Szolnok XVII w. W kronice dłuższe sprawozdanie z sesji Węgierskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gyula w czerwcu 1961. Dział recenzji jak zawsze obfity, m. in. omówiona został8. publikacja ·Uniwersytetu w Segedynie Neprajz es Nyelvtudomany I-IV, 1!)57-1960. Poza pracami węgierskimi zrecenzowane dwie prace obce (jedna angielska i jedna fińska). Z działu recenzyjnego zdać można sobie w pełni sprawę :z obfitej węgierskiej produkcji w zakresie etnografii i folkloru w ostatnich latach. Jan ~yehman KarolOg i e r, DZIENNIK PODROŻY DO POLSKI 1635-1636. Tłum. E. Jędrkiewicz. Biblioteka Miejska i Tow. Przyj. Nauk i Sztuki w Gdańsku. Część I, Gdailsk 1950, część II, Gdańsk 1953. Pelny, w barokowym stylu tytuł dziennika wydanego poraz pierwszy 16~5 rolm po htcinie brzmi: Carolii Ogeerii Ephemerides sive iter DanieHm, SHecicHm, PoLonicum, cum esset in comitatu I!lustrissirni CLaudii w Mamm: comitis Arauxii, ad septentrionis reges extraordinarii Legaii. Autor, prawnik z wykształcenia, literat, humanista z zamiłowania, to:,arzyszył hrabiemu de l'vIesme jako drugi sekretarz, w jego specjalnej mIsji dyplomatycznej do Polski. Rezultatem tej misji było zawarcie pokoju we wsi Sztumskiej między Polską a Szwecją. Dziennik Ogiera posiada znaczną wartość jako żródło historyczne do dziej~w politycznych tych czasów, ale na marginesie opisywanych wypadkow, rysują się stosunki zwyczajowe i obyczajowe w Polsce a ściśle mówiąc w Gdańsku 'i na Pomorzu. Niektóre zapiski Ogiera rzucają światło na st.osunki wiejskie w pierwszej połowie XVII wieku, inne zaś są ciekawyr~ll przyczynkami folklorystycznymi, opisami zwyczajów, wierzei'!, przesądow w Gdańsku i okolicy; z tego też powodu posiadają pewną wartość dla etnografii. . Probl:my ~tniczne prawie nie interesują Ogiera, co zresztą zgodne Jest z ogolnyml poglądami dyplomatów XVII wiektt, ale tu i ówdzie no- �679 678 tuje autor pewne spostrzeżenia, które rzucają światło i na te zagadnieni.a. Uderza go dwujęzyczność w obrzędach kościelnych, zwłaszcza tam, gd.Zll~ występuje drobna szlachta z okolic Gdańska, ludność wiejska i "gm m" miejski. . . 17 czerwca 1635 roku udaje się Ogier do kościoła w Jankowem 1 Opisuje odbywające się nabożeństwo: "...katolicy śród łez i westchnień śpiewali po polsku hymny. Obraz był starożytnego chrześcijan prześladowania, gdy się widziało gmin biedniusieńki, co zeszedł się zewsząd ze wsi (albowiem w mieście są jeno trzy lub cztery katolickie rodziny)" '. To samo zauważa się w Gdańsku: " ...widziałem liczne pospólstwo śpiewające w klasztorze (Dominikanów) po polsku hymny i psalmy 2. Podobny fakt uderza w Wielki piątek, również u Dominikanów, gdzie jest świadkiem procesji biczowników w czerwonych płaszczach i śpiewających "polskie śpiewy"". Przy okazji zapisków Prussicae aut Cassubice z wycieczki (nam sunt do Kartuz notuje, że są to: terrae in Cassubia). Ciekawą notatkę dorzuca Ogier o Szkotach, jako obnośnych handlarzach na Pomorzu. W Łasinie, gdzie przebywał wraz z posłem, spotkał niejakiego Hailbrona, Szkota szlacheckiego stanu, który od lat 30-tu mieszkał w Łasinie, trudniąc się handlem pieprzem, smołą, masłem itp_ Zdumiał się poseł L'Vaux, stwierdziwszy, że ten oto stojący przed nim "boso, z gołą głową i w samej tylko koszuli... jest prawdziwym, rodzonym bratem pułkownika Hailbrona, który królowi francuskiemu dowodzi dwunastoma tysiącami ludu" '. Do Gdańska docierała wraz ze spływem zboża i drzewa ludność: z ziem całej Rzeczypospolitej, której autor dziennika przypatrywał się z ciekawością, i wśród niej zauważył, "Rusinów", grecko-katolickich. Unitów, którzy przychodzili do kościoła Dominikanów święcić chleb i innejadło ". Zasięgał a nich wieści od Dominikanów, ale czy to informatorzy niezbyt się orientowali w tych sprawach, czy też autor nie całkiem jasno rozumiał, wiadomości te są bałamutne. Rusini, wedle tej notatki, mieli pochodzić "z wielkiej Rusi" czyli "Moskwy", a jedynie mieszkali w Polsce. Bardziej trafnie podaje wiadomości o braku celibatu śród księży unickich i o prawosławiu, czyli jak pisze "schizmatykach" u. Opis trybu życia ludności i stopy życiowej autor notuje z dwu różnych obszarów, z okolic Łasina i samego miasteczka, zniszczonego wówczas przez wojnę, oraz z okolic leżących na sz!<:,ku z Gdat'Jska do IvIalborga i dalej do Sztumskiej \vsi. Opis wsi w drodze z Gdańsl<'a do Malborga podaje autor: "Wszędzie rozproszone, w niewielkich od siebie odstępach, domy wieśniaków porządnie i wygodnie z cegły zbudowane. \Vd7.ięczne są ogrody, role najpiękniej uprawione, siecią strużek wodnych zamknięte i ogrodzon", Bydła na polach ilość niezmierzona; wsie bardzo liczne. Milo tam patrzeć na bociany budujące swe gniazda na dachach i znoszące wiele kawałków gałęzi na ich ustrojenie ..." 7. "Wszędzie pasła się mnogość wielka koni, bydła rogatego i trzody chlewnej" 8. Wzmianka natomiast z okolic Łasina jest w swojej treści wstrząsająca: "Nie ma zaiste rzeczy równie żałosnej i strasznej, jak widok tych ruin; widzieć jak ludzie, którzy pamiętają, że przed niewieloma laty byli obywatelami kwitnącego miasta, żyją jakby zagrzebawszy się w zwaliska i nory swych własnych domów" 9. Na tym tle i dom proboszcza "to cztery dziurawe ściany z gliny ze strzechą słomianą, co przez cały ów dzień deszcz przepuszczało" 10. A ludzie? o nich autor tak pisze: "...nędzarze, którzy wśród nieszczęść nadmiernych ledwo ludzkie jakieś zachowali obyczaje i którzy na kształt zwierząt w jaskiniach pełnią żywot...". Skoro już mowa o budynkach i mieszkaniach wiejskich, wspomnieć wypada o ciągłych narzekaniach Ogiera na brak zajazdów i wszelkich możliwoŚ'Ci noclegowych w Polsce. Nie jedyny obcokrajowiec dotykał tej bol~czki, któn zresztą była wynikiem specyficznych stosunków Vol Polsce, gdzie podróż szlachecka czy też magnacka odbywała się z dworu do dworu, bądż też z podró2.ującym ciągnęła się cała karawana służby z namiotami, łóżkami, pościelą itp. Zali się na zajazdy w Polsce Szkot Joannes Barcalny Icon animorum (Londyn 1614), J. J, Kausch z Wrocławia (1791), Hauteville (XYII w.), Verdum; do ich głosów dołącza się opinia Ogiera; i tak w drodze przed Toruniem pisze: "ponieważ nie było tu ani sieczki, ani dogodnej stodoły gdzieby przespać się można, spałem na wozie, na starej słomie"!l. "W Ła6inie rozpadający się dom proboszcza, z zaciekającą strzechą 12, w Grudziądzu 1\ w Kwidzyniu 14, wszędzie to samo, wszędzie sypialiśmy tam na ziemi, na garści sieczki, w trzy lub cztery razy większym brudzie niż w każdym przytułku dla chorych; tak spaliśmy zresztą prawie stale przez cały czas tego posłowania w Polsce" 1:;. N8jbgrdzie,) ponury obraz stosunków noclegowych maluje autor pod datą 27 lipca 1635 r. z nie nazwanej wsi, położonej około milę od Torunia. A oto opi~, noclegu, rzucający światło na wnętrze wiejskiej chałupy: "...wesziiśmy clo czegoś, co nie wiem, czy mam nazwać łaźnią czy oborą, bowiem walczyły tam o miejsca bydlęta mieszane z ludżmi. Leżało tam z jednej sh'ony na ziemi, jak zarżniętych, sześciu sług wojewody, z drugiej zagrzebani w sieczce i piernatach chłopi, mieszkaniec domu, z żoną, dziećmi, dziewkami służebnymi na ławach, które stały pod ścianami, spał w jednym kącie... Germand ... w drugim nasz teolog, aby się przypadkiem nic' szturkali piętami, przedzielał obu ... Tatar, rozwalony ... na sporej kupie świeżego siana. W inszej stronie, w kącie koło pieca, leżała chora niewiasta w połogu, wszęd'de zaś psy, gęsi, wieprzki i kury" 16. Nie lepiej wypadło w Łasinie w domu proboszcza 17, możliwie zaledwie li miejscowego bednarza, w komorze "na czystej pościeli i pierzynie, �681 680 • 18 • • e wraz z żoną w sieni usłał sobie legowlsko . N1C Wlę po d czas g d Y s am . . ł" k' ęty , g z'e Cl' co w tych stronach podróżują, wozą swoJe oz a l sprz , " d Zlwne o, konieczne". . . d' . O pożywieniu w Dzienniku jest często mowa, ale zaplskl o twarzaJą stosunki wśród mieszczaństwa gdańskiego i wśród ·szlachty. Jed~na charakterystyczna dla Polski, wzmianka, posiadająca pewne znaczeme etn?gra. to wyraz oburzenia że na posiłek wieczorny w Grudzlądzu f lczne, ' kt" siono marszałek ofiarował im dwie półmiseczki rybek, " ore przY~le . . z czarnym chlebem. Ani chybi, tego samego rodzaju są przysmakl, Jakle .. " 19 d o FrancJ!... podaje się posłom przybywającym . .... . , . O owocach w Gdańsku pisze: "Gruszek przynajmmeJ l J~błek l,sllwek mają pod dostatkiem i nie do pogardzenia. Orzechy nalezą u mch do przysmaków i nie sadzą oni ich wszędzie byle jak po polach, lecz w ogro- dach, bo są rzadsze niż u nas". . . J est rzeczą charakterystyczną, że ubiory szlachty l mleszczan pomorskich, zajmują stosunkowo niewiele miejsca w dzienniku. Jest .,to tym dziwniejsz.e, że pod koniec swej podróży przez Lubek.;; z', Ham~urg _l, b~cznie notował sposób ubierania się ludności. Ze wzm13nek Oglera wym~a, . Gdańsku były inne stroje mieszczańskie, inne zaś szlachec~le. ze w .. .' ozczegoł! Mieszczańskie, zwłaszcza kobiece, cechowała barwno~c l mne ,o. • O weselnym stroju szlachcianki powiada, że przypomma ?n U~lOry francuskich dziewcząt wiejskich. Natomiast uderzył go ublór załobny na pog.rzebie polskiej szlachcianki. Opis ten, zawierający momenty etniczne, warto pr.zyt?czyć: "Te, które nie nosiły szat żałobnych, były w sukniach długich l mewygodny·ch, ale kosztownych i wlokących się po ziemi. Na futrzanych. czapkach noszą perły i wszyte krótkie złote źdźbła, p o d b l' o d.ę P ł o t n a, J.a k b y nasze obrusy, które zaciągają az na usta J po~ n o s broniąc się tak przed szkodliwymi wpływami klimatu... rzekłbys, że muszą być chore, tak sobie i gardło owinęły" 22, . Ubiory ludowe, wiejskie, tylko jeden raz zostały przez autora. d~strzeżon e i to właśnie we wspomnianym już Łasinie. Otóż syn wymlemOnego Hailborna Szkota, stał przy ojcu boso, z gołą głową i w san:ej tylko koszuli 23. poniew'aż autor nie podał wieku dziecka, trudno soble .a tym wyrobić sąd. W każdym razie, w Polsce (np. Kujawy, Pomorze) Jeszcz~ w XIX wieku dzieci a nawet chłopcy do około 14---16 lat nie nosili spodm ale wyłącznie koszule. Zapewne ta relacja XVII-wieczna jest echem tych stosunków. Inne dziedziny bytu materialnego ludności pomorskiej nie znalazły oddżwięku na kartach dziennika; nikłe jedynie przytacza autor wiado:ności~ że w Prabutach gospodyni -staruszka "PosYPY"''l.ła izbę naszą kWlataml i woniejącymi ziołami", a dalej, że ,.na kanałach niektóre z nich są całkiem czworoboczne, rzekłbyś, pływające wyspy" 24. Z rzemiósł miejscowych jedynie bursztyn zasługuje na uwagę; raz gdy zwiedzał "warsztaty kilku rzemieślników sprzedających wytwory bursztynowe" 2j i potem 'znowu w czasie wycieczki do Oliwy, gdzie powiada "z okrutną przyjemnością zbieraliśmy tam bursztyn, który wiatr wyrzuca wraz z pianami morskimi" 21;. Nieco więcej dodaje przy okazji wycieczki do Kartuz, gdzie zakonnicy ofiarowali mu kawałek bursztynu, "v..-ydobyty z ich jezior i twierdzili, że ich rybacy częściej go nachodzą, z czego wynika, iż to dzieło natury przypisać trzeba raczej ziemi pruskiej czy kaszubskiej, aniżeli twórczości morza". Niewiele też spostrzeżeń i uwag poczynił Ogier w zakresie ludowych zwyczajów miejscowych, a i te przeważnie dotyczą miejskiego folkloru w Gdańsku. Wspomina o zwyczaju gwiazdkowym obdarowywania dzieci zabawkami i smakołykami, przy czym opowiadają dzieciom, że przynosi je Chrystus po ciemku i składa je do przygotowywanej na ten cel miseczki lub koszyczka. Do ciemnego pokoju wchodzi ktoś ze służby, z dzwoneczkiem u nogi, "i wtedy dopiero chłopaczki i dziewczynki myślą, że przyszedł Chrystus", Obietnica darów gwiazdkowych była środkiem wychowawczym. W związku z tym zwyczajem na kilka dni przed wigilią (17. XII) odbywał się targ dookoła fary, gdzie ludzie kupowali dziecinne zabawki. Zwyczaj ten był powszechny, gdyż wśród kupujących było "pospólstwo". Oprócz tego słudzy panom i gościom też podstawiają miski, "aby dostać swego Chrystusa". Z okresu wiosennego zanotował Ogier zwyczaj p r i m a a p r i l is o w y, o którym pisze " ...w całych chyba Niemczech Jakoś się krotochwilnie obchodzi tak, iż się ludzie zwodzą i w pole wywodzą". Zwyczaj ten" wszczególnym u niewiast jest poszanowaniu" 27. W Wielki Piątek widział 0:1 w Gd1ńsku procesję biczowników w czerwonych ,płaszczach, wśród których przeważać musiał okoliczny ż y w i o ł p (}l s k i, gdyż pieśni śpiewano po polsku". Również zwrócił uwagę na zwyczaje świętojańskie, z którymi spotkał się w okolicach Torunia: _,Widzieliśmy też chaty wieśniacze obwieszone snopami ziół, bo ten sam tu u nich obyczaj, jakiś potem czas zachował się u nas, wyjąwszy, że w okolicach gdzie siła luteranów, nie wolno palić ogni świątecznych". Podobnie jak zwyczaje doroczne i rodzinne ledwo są przez Ogiera zauwa~.one: wspomina o pogrzebie szlachcianki, a dwa razy 28 o obrzędzie i uroczystościach weselnych w Gdańsku. Przy tych okazjach omawia, bardzo zresztą pobieżnie, stroje obrzędowe. Na uwagę zasługują dwa opisy. Pierwszy, to wzmianka o przenosinach, które to miejsce brzmi w oryginale: "Erat inter illas nova nupta, quae isto die in mariti domum duci debebant, quam sol2mnitatem vocant ipsi «transmigrationem,,". Drugi opis podaje kolejność orszaku weselnego. " ...naprzód idą. parami mężczyźni, �683 682 ludzie znakomici, a pan młody kroczy między dwoma pierwszymi; potem w niewielkim odstępie za starszymi odzianymi w różnobarwne suknie pannami idą niewiasty. Między dwiema ostatnimi kroczy panna młoda". O wiele bogaciej reprezentują się w Dzienniku zapiski na tematy wierzeniowe sekretnych czarodziejskich zabiegów i oparte na nich poglądy oraz wiedza' przyrodnicza epoki. Dziennik odbija wprawdzie folklor mieszczaństwa gdańskiego, a nie świat wierzeń i przesądów ludowych, ale treści te wspólne były całemu społeczeństwu, a ze względu na ich folklor są niewątpliwie przedmiotem etnografii i dlatego właśnie winny wejść w przedmiot etnografii i w skład tych omówień. Sam autor dziennika, mimo swego wykształcenia, na serio bierze wszelkie opowiadania Kerschensteina i innych, podkreślając mocno autorytatywną wartość tych treści. A oto garść wierzeń, które dotyczą świata zwierzęcego, myśliwstwa, magii i medycyny. . Wedle ogólnych wierzeń w XVII wieku racica łosia, zwłaszcza łos1a zabitego w czasie wiosennego parzenia się, uważana była za środek leczniczy; wierzenie to było też rozpowszechnione wśród :uieszczaństv.:a gdańskiego, czego wyrazem jest wzmianka o obdarowamu Varennes a przez Kerschensteina taką właśnie racicą 29. Z okazji śniadania wYda~ego przez wojewodę Stanisława Lubomirskiego 16 września 1635-1636 p1sze: Niezwykle smaczne było danie z mięsa łosia, którego oni zwą g!' U b y m ~ w i e r z e m, a którego racicą -co to ma uzdrawiające własności obdarzył wojewoda posła naszego. Tę racicę myśliwiec zaraz, gdy strzałem z rusznicy położy potwora, a moc jej lecznicza jest największa, jeśli potwór padnie w czasie parzenia się albo w każdym razie podczas rykowiska" :10. W czasie spożywania łosich chrapów - opisuje Ogier - padają "wcale grzeczne dykteryjki o zwisających wargach członków domu austriackiego". .r. Sto B y s t roń w Dziejach ob yczajów w da.wnej Polsce 31 podaje za Delarac'em, Jakubem Trembeckim i na podstawie innych źródeł, że lek ten służył przeciwko podagrze i bólom głowy, że wany był na Zachodzie i w Turcji. Z dziennika jednak nie wynika znajomość jego we Francji, a dalej, należy wnosić, że przede wszystkim przypisywano mu wła~ciwości afrodyzyjne. O turach i leczniczej, czy też profilaktycznej roli pasów z turzej skóry, dowiaduje się autor dziennika z opowiadań Kerschensteina, co wyraża w swoim dzienniku "to nic innego, tylko leśny byk, którego mięso jest wielce delikatne i smakowite". A dalej podaje: "bo turów jest mało i znachodzą się tylko na Mazowszu i na Litwie". Turze rogi były już też rzadkie i były cennym darem, który otrzymał poseł francuski od opowiadającego. Pasy z turzej skóry nosily w Polsce kobiety brzemienne, a w ogóle ich "skóra ma pomagać niewiastom przy połogu". O pasach z turzej skóry służących brzemiennym kobietom, wspomina również J. St. Bystroń. Niedźwiedź był zapewne dla Ogiera nie mmeJszym egzotykiem od tura" toteż opowiadania Kerschensteina na ten temat uwiecznił w swoim dzienniku. W relacjach tych miesza się ciągle rzeczywistość z fantastycz-· nymi zmyśleniami epoki, podobnie jak przy łosiu i turze. Dowiaduje się więc autor, że niedźwiedzie łapy są przysmakiem na stole magnackim, że chłopi litewscy chwytają w sieci żywcem niedźwiedzie, i wodzą je do miast na krwawe walki z bykami i psami, które to widowiska miały być częste w Królestwie. Ale oprócz tego dowiaduje: się, że "zdarza się nieraz, iż niedźwiedzie zapłoną miłością do niewiast. i źe ba,rdzo niedawno w Gdańsku oswojony niedźwiedź zgwałcił pewną służebną" 32. Na koniec wierzeń o zwierzętach warto omówić motyw' o jaskółkach zimujących w wodzie. O motywi~ tym jako pierwszej po_o głosce słyszał Ogier iW Szwecji, i w Polsce. Przeor ·klasztoru w Kartu-· zach potwierdził: "źe mianowicie w pierwsze zimna gromadą całą zbijają się w kłąb i zapadają w głębinę wód, aż do następnego lata. Zdarza się· nieraz, że rybacy wyławiają sieciami z tych jezior takie kłęby jaskółek" które gdy je porozdzielają i do ognia przyniosą, oźywają na jakq chwilę,. a potem nagle giną. " ...nikt nigdy nie potrafił jaskółek na tym przyłapać,. j'ak się w ów kłąb łączą i zbijają, albo jak się rzucają do wody, albo> jak jakimś sposobem z niej wychodzą". Autor dodaje, że tylko pewne ~atunki tak zimują, inne odlatują w cieplejsze kraje po Podwyższeniu, św. Krzyża 33. Stwierdza dalej. źe w Szwecji słyszał a tym jako a niepewnej pogłosce, ale tu utwierdził się w pewności co do tych faktów. Motyw' to znany z "zalotów" Klonowicza, "Sielanek" Zimorowicza, W. Potockiego, Krzp.czyńskiego i p0w8zechny nie tylko w XVII w. ale powtClrza się wciąż w literaturze etnograficznej XIX i XX wieku 34 odegrał też \pewną rolę w ,,Balladynie" Słowackiego. Relacja O g i e r a wskazuje dodatkowo, Że w jego czasach, wierzenie to znane było również w Szwecji w XVII w. Oprócz tego dziennik Ogiera zawiera opowiadania Kerschensteina .. które znane są jako wątki wędrowne podaniowe, baśniowe, a których większość łatwo odnaleźć w katalogu A. Aarne'go. Są to następujące motywy~ 1) O ludziach których na skutek sekretnych sposobów, nie imała się kula ani inna broń; posądzano o to regimenty passawskie, chawarskie i ludność z okolic Norymbergi 3S. 2) O czarownikach, działających z rozkazu diabła na szkod~ ludzi, zwłaszcza morzących bydło, któremu pękają kości wzdłuż. Głównie o znajomość posądzano holenderskich anabaptystów. (Opowiadanie Konstancji Kerschenstein). 3) O przebyw:mlu złyel-. duchów na osuszonych polach 36. 4) Motyw kochanki czarownicy, która przez posiadanie włosów ko~hanka, chce go uwięzić przy sobie, nie pozwolić na powrót do ojczyzny �685: 1>84 (z Szwecji do Gdańska). Kochanek miast własnych włosów daje kosmyki z niedźwiedziego kożucha. W czasie podróży okrętem, jakaś siła porywa 3,. kożuch Motyw maga (szwedzkiego) przenoszącego się do domu w Gdańsku, skąd przynosi w ciągu ćwierci godziny nóż, jako pobytu w Gdańsku i wiadomość o żonie kupca 38. 5) 6) O oczarowaniu powodującym zniekształcenie twarzy kupca dowód i bóle; czary :apotropiczne. i 7) Igły, włosy i inne drobiazgi podrzucone przez czarownicę-zbrodniarkę, powodują utratę przytomności ponoszącego szk( dę 39. Motyw handlu wiatrami: chustka z trzema węzłami a każdy z nich to wiatr łagodny, silny i huragan. Rozwiązanie trzeciego węzła przez marynarza poszukującego w chustce pieniędzy, powoduje huragan, który rozbija okręt. mieniącej się być pi\;kniejszą 9) Motyw o ukaranej szlachciance, i topi w jeziorze (w Kartuzach). .od Matki Boskiej. Szatan skręca jej kark .Mąż buduje kościół i nazywa go "Rajem Panny Marii" 40 • 8) ~,I " j. W. I, 321, Gdal1sk, " j. w. I, 117, 119, Lasin " J. W. Ił, 97, Gdańsk, :c, j. W. I. 341, Gdańsk, ,., j. W. I!. 123, Gdal1sk, l!, 30. 6. 17. 12. 5. X. 1635. VII. 1635. IV. 1636. IX. 1635. V. 1636. "' j. W. Ił. 81, GclaI1,k, 2. IV. 1636. ,. j. w. I, 311 I in. Gda,'\sk n. IX; I, 319, Gdal1sk 28. IX. 1635. "" Dziennik, Ił, 57, GGal1' k 11. III. 1636. ". Dziennik, l, 275, Czerwony Dwór, 16. IX. 1635. " POi'. J. St. B Y s l roń, Dzieje obycz~jów w dawnej Polsce, 462. '" Dziennik. 11, Gd"l1sk, 14. V. 1636. "" Dziennik. II, lJ7, 139, Kartuzy 12. V. "' Por. J. St. B Y s t roń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, str. 284 Oraz LUD •. 16~, reiacje z pow. Rawskiego. :::. DZlf'nnik, lI, 71, l:J.J-IOS. :\ll j. w. II, ·10 i in. :1', j. W. I, 32:5 i in. ." J. W. l, ~31, Gcłal1sk, 3. XI. .•" j. W. I, 311-333, Gdal1,k, 3. XI. .0 DzienClii', II, 133-115. Kartuzy 11. V. por. P. C z a p l e w s k i, Stosnnki naro-· "CWoŚC13l.Ce tv Kartuzji Pomorskiej. , i~ Józef :11 Gajek Stef<Jn C h m i e l e w s k i, ZMIANY W ZACHODNIEJ GRANICY ZA-· SIĘGU SOCHY W EUROPIE W ŚWIETLE ŹRODEŁ HISTORYCZNYCH,. SPOŁECZX¥CH 1 GOSPODARCZYCH, T. XXIII: 1961. Poznań 1962 str. 51-85. . Dziennik, 'DzienniJ<, 3 Dzienni!<, • Dziennil', I. I, II, I, 71. Malborg 17. 335. Gdal1sk 5. 73. Gdal1sk 21. 117, 119, Łosin VI. 1635. XI. 1635. III. 1636. 6. VII. 163:;; S. porównaj J. SI. B Y s t rOll, 'Quyczajów w dawnej Polsce. , Dziennik, II, 103, G(\al1sk 27. IV. " "Insi Grecy są schizmatykami. .. " Dziennik loc. cit. , Dziennik, Gdal1sk - Malborg - Sztumska Wieś, 24. V. str. , Dziennil<, Malborg, 31. V. slr. 45. " j. W. I, 115, Ła'in, 6. VII. j. W. str. 117. 29. 1. Dziennik, I, !lI. Przed Toruniem 23. V. " j. w. str. 115-117. Łasin 1. VI. " Dziennik n, 163, :vtalborg - Kw:clzyl1 4. VII. 11 Dziennik I, 269, Czerwony Dwór, 14. IX. 11 " j. W. str. 17 269. j. w. I. 115, Łasin "j. W. 6. V. DZieje 251, Hamburg, -t. VII. sochy Autor stawia sobie za cel wyjaśnienie następujących problemów .. l) Czy zachodnia linia graniczna zasięgu sochy była wynikiem cofnięcia się narzędzia z jego dawnych, dalej na zachód wysuniętych pozycji?' Czy też odwrotnie, wykreślała ona maksymalny zasięg ekspanSji sochy?' Zakładając, że zachodni zasięg sochy z przełomu XIX/XX wieku jest wynikiem rozprzestrzenienia się tego narzędzia, a nie cofania autor stawia dodatkowe pytania: 5C~ S. 119. ." j. W. II. 237, Lubeka, 23. V!. 1636. W. n. 2-15, Hamburg, 2. VII. 1636 i str. ,,, j. C h m i e l e w sk i w artykule "Zmiany w zachodniej grani.Cl} zaw Europie w świetle źródeł historycznych" powraca do interesującego od dawna etnografów i historyków pytania, jaka jest geneza pow,stania narzę·dzia orackiego określanego nazwą "s'ocha", a w szczególności czas pojawienia i drogi rozprzestrzenienia się jej na wschodnich ziemiach rdzennej Polski. si~gu 1) W jakim czasie, skąd i w jakiej oraz w Prusach. postaci socha przyjęła się w Pol- 2) Jaki był dawniejszy, najdal~j na zachód wysunięty zasięg starszej! pochodzeniem od dwupolicowej, sochy "łopatkowej". Na powyższe pytania' . autor daje następujące odpowiedzi. �687 686 l) Znana z badań etnograficznych zachodnia granica ~asięgu. sochy w Europie była wynikiem najdalszej ekspansji tego narzędzia, a me cofnięcia się jego na wschód. . . 2) Socha ..zaczęła się rozpowszechniać na zieJ;niac)1 pols~lch na Więkw szą skalę nie wcześniej, niż w XVI w.: rozprzestrzeniała Się z Mazo .sza w kierunku południowym jeszcze w ciągu wieków następnych. PrzYjęła się ona w postaci sochy dwupolicowej, narzędzia ukształco.ne~o z rad.ła wewnątrz-rylcowego na pobliskich terenach Białorusi, a m~ze ~ Podlasla. W tej też postaci przenikała wraz z osądnictwem mazowieckim od południa oraz z litewskim od wschodu do Prus. Granica zasięgu sochy, stanowiącej prototyp póżniejszej "łopatkowej", pierwotnie była wysunięta znacznie dalej na zachód. .Jej stref~ jeszcze';' średniowieczu obejmowała, z wyjątkiem wschodnich ziem PolskI rdzennej i części środkowej Białorusi (gdzie używano radła wewnątrz-rylcowego), całe niemal 'Prusy ,oraz całą zapewne liitwę. . . . . Na jakich żródłach oparł swoje wnioski S. Chmielewski? Jesll chodZI o genezę sochy to przyjmuje on koncepcję K. Moszyńskiego z jedn~czes~ ,nym oparciem się na podobnej argumentacji jaką dał K. M o s z y n s.~ l w Kulturze Ludowej Slowian. Jest to argumentacja oparta na anallZle różnych form narzędzi ornych i ich geograficznych zasięg.ów. K. M~sz.Yńs~i uważa że prototyp sochy dwupolicowej powstał w wymku zetkmęcla SlEl dwóch narzędzi: prymitywnej sochy łopatkowej posiadającej tylko rozdwojony rylec i radła rylcowego określanego przez autora jako typ r~dła polesko-podlaskiego, a niekiedy jako typ radła wewnątrz-rylcowego. Hlpo'tezę tę wyprowadza z faktu występowania so:::hy dwupolicowej na obszarach leżących pomiędzy zwartym zasięgiem radeł wewnątrz-rylcowych i soch łopatkowych. Sochy łopatkowe graniczą z sochami dwupolicowymi od półnccy i wschodu, zaś radła wewnątrz-rylcowe uJ zachodu i południa. 'Wykreślony przez K. Moszyńskiego zasięg radeł wewnątrz-rylcowych obeJmuje wschodnie Mazowsze, Podlasie i południowo-z3.chodnie Polesie (typ radła polesko-podlaskiego), oraz Chełmskie, Wołyń i Ukrainę (typ radła wołyńsko-ukraiński). Należy zwrócić uwagę, że tak wykreślo:1Y zasięg radeł wew:1ątrz-rylcowych jest niewątpliwie zasięgiem szczątkowym. Praw-clopodobnie pierwotny zasięg obejmował także tereny leżące na północnym wschodzie od granicy zasięgu radeł wykreślonej dla okresu końce: XIX i początl{u XX w., tzn. na obszarach objętych so:::h01dwupolicow;'; i bezpośrednio stykał się z zasięgiem sochy łopatkowej. O ile K. M o s z y ń s ki nie lokalizuje dokładnie obszaru, na którym mogła powstać socha dwupolicowa, to S. Chmielewski przyjmuje, że obszarem tym mnp,ły być tereny położone między górnymi biegami rzek Prypeci i Niemna, nieco bliżej Podlasia, czyli tereny znajdujące się mniej więcej w ce:Jtru:n póżniejszej strefy sochy tego typu. Według autora socha dwupolicowa nie mogła powstać n<1 innych terenach, a szczególnie 11<1terenach w:ich8d:1iej 3) : i Polski, w Prusach i na Litwie objętych pozmeJ zasięgiem tego narzędzia, ponieważ brak jest jakichkolwiek materiałów źródłowych potwierdzających występowanie sochy dwupolicowej na wymienionych wyżej terenach przed XV wiekiem. Istn;ejące materiały źródłowe potwierdzają natomiast w'ystępowanie innych narzędzi ornych. Są to przede wszystkim pługi, radła i płużyce typowe dla centralnej Polski oraz pługi, radła i sochy łopatkowe dla Prus i tylko radła i sochy łopatkowe dla Litwy. O występowaniu w Polsce centralnej pługów, płużyc i radeł przy jednoczesnym braku sochy dwupolicowej świadczą następujące źródła: l) nazwa daniny na rzecz skarbu książęcego, a później król~wskiego "poradlne", oraz dziesięcina od pługa (magnum aratrum). 2) sześć wzmianek o pługach i radłach z okresu lat 1432-1460 z ziemi łomżyńskiej, kolneńskiej, wiskiej i nurskiej znajdujące się w zapiskach ksiąg sądowych, 3) zapiska sądowa z pierwszej połowy XV wieku wspominająca o płużycy w ziemi zakroczymskiej, z terenu między Nasielskiem, a Pułtuskiem, oraz inne zapiski z XV w. z ziemi płońskiej, 4) stosunki osadnicze na Mazowszu wschodnim i w widłach Wisły i Sanu, w zakresie których S. Chmielewski podkreśla fakt przeniesienia na te tereny pługów, płużyc i radeł przez osadników pochodzących z Polski centralnej lub południowej, 5) systemy uprawy ziemi. Terenom centralnej Polski nie posiadającym przed XV w. sochy, autor przeciwstawia tereny północne i wschodnie tzn. Prusy, Litwę i Białoruś, na których socha występowala. Dowodzi że na terenie Prus obok pługów i radeł określanych nazwami łaoińskimi lub niemieckimi aratrum uncus, pfLu.g, hake istniało jeszcze jedno narzędzie o nazwie pruskie; norce (noTcye). Nazwa ta została zapisana w rejestrze czynszów z roku 1437 ze wsi pcdległych komorstwu w Szestnie (pow. Mrągowo). Natomiast w inwentarzach zamków i dworów (komturstw i komorostw) krzyżackich z XV i z pierwszej ćwierci XVI w. w spisach narzędzi gospodarskich obok pługów i radeł wymieniane są nazwy norgH lub norge (narge). Nazwy te wymieniane są zawsze parami, stąd wniosek autora, że dotyczą one narzędzia o podwójnym rylcu czyli sochy. Autor polemizując z wywodami A. Szelinskego I, interpretującego wspomniane źródła, jako dowód znajomości w średniowieczu sochy pruskiej czyli dwupolicowej uważa że na tych terenach w omawianym okresie mogła występow~t tylko socha łopatkowa. Na poparcie tego stwierdzenia podaje następujące argumenty: l) nazwy podstawowych części sochy dwupolicowej są nazwami słowiańskimi co prowadzi do wniosku, że narzędzie to powstało na terenach ziem słowiańskich, 2) wszedzie, tam gdzie orano sochą dwupolicov,'ą nie były używane �689 688 pługi i radła, podczas gdy żródła z XV i XVI wieku z terenu Prus poświadczają występowanie pługów i radeł. Natomiast jest możliwe wspóiwystępowanie sochy łopatkowej z innymi narzędziami ornymi, 3) socha dwupolicowa przystosowana była do zaprzęgu w jedną parę wołów, natomiast socha łopatkowa do zaprzęgu w jednego konin. Ponieważ dla terenu Prus w licznych źródłach wymieniano tylko konie (sweykis), które używano do wszelkich prac gospodarskich, w tym i do orki, stąd autor wysuwa wniosek; że Prusowie mogli używać jedynie sochy łopatkowe z hołoblami, 4) innym argumentem potwierdzającym wcześniejsze występowanie f'ochy, które w zależności od zaprzęgu były sochami łopatkowymi bądź autora zasięg sochy łopatkowej, który należy w świetle danych XVIIIw. i informacji F. S. Bocka 2 przesunąć znacznie na zachód aż do Prus (okolice Natangii - obecnie powiat Bartoszyce) i górnego Powiśla. Następnie autor stara się wyjaśnić kwestię dotyczącą narzędzi ornych na terenie Łotwy i Litwy. Znaleziska archeologiczne i dokumenty średniowieczne poświadczają występowanie soch łopatkowych na terenie Łotwy conajmniej od XI-XII wieku. Bardziej dyskusyjną jest historia sochy na terenie Litwy, tym bardziej, że wzdłuż dolnego Niemna i Wilii przebiegała na przełomie XIX-XX stulecia granica dzieląca zasięgi obu typów tego narzędzia. Autor powołuje się na wyniki dwóch badaczy litewskich J. M. Jur g in i s a a i P. D u n d u l e n e '. J. M. Jurginis uważa, że socha na Litwie pojawiła się dopiero pod koniec XV wieku w związku z rozpowf'zechnieniem się w0łów i trójpolowego systemu uprawy ziemi. Przed sochą jedynym narzędziem służącym do orania miało być radło. Zwraca on przy tym uwagę na podobieństwo następujących słów: arti (orać), arimas (rola), G.rtojas (oracz), arklas (radło) oraz arkHs (koń). Natomi'lst P. j) u n d u l e n e wykorzystując podobne materiały co J. M. Jurginis uważa, że na terenie Litwy były używane nie radła, lecz ł'Ochy, które w zależn::ści cd zaprzęgu były sochami łopatkowymi bą-dż dwupolicowymi. Pogląd P. D u 11 d u l e fi e popiera S. C h m i e l e w s k i powołując się m. in. na przekazy źródłowe potwierdzające niewątpliwe występowanie sochy na Litwie w XIV i w XV w. np. dokumenty z 1443 i 1483 dotyczące terenów dawnych powiatów oszmiańskiego i wiłkomirskiego wymieniające ara tra alias sochi. Podsumowując wyniki badań w zakresie narzędzi ornych na Litwie S. Chmielewski pisze: "Pierwotnie na terenie całej Litwy głównym narzędziem orki była socha z zaprzęgiem końskim. Natomiast zasięg sochy dwupolicowej do linii Niemna i Wilii jest wynikiem naj dalszego na północ rozprzestrzenienia się tego narzędzia, posuwającego się stopniowo z kierunku południowego, czyli z ziem białoTuskich". Przedstawione powyżej dowodzenia S. C h m i e l e w s k i e g o miały na celu wykazać, że na terenach wschodniej Polski w Prusach oraz na Litwie przed XV wiekiem nie mogło być sochy dwupolicowej. Była ona natomiast na Białorusi. Z terenów tych ekspandowała ona na przełomie XV-XVI w. na tereny Polski wypierając pług, płużycę i radło używane tam wcześniej oraz na północ, na Litwę wypierając z t.amtych terenów sochę łopatkową. Na teren Prus socha dwupolicowa przenikała nie bezpośrednio z Białorusi, ale poprzez Litwę z jednej i z Mazowsza z drugiej strony, nawarstwiając się na wcześniej tam używane sochy łopatkowe oraz radła i pługi. Tak przedstawiona geneza sochy dwupolicowej i kierunki jej ekspandowania, a także sam dobór żródeł i ich interpretacja muszą wzbudzić wiele wątpliwości i zastrzeżeń. Przede wszystkim nieprawdopodobną wydaje się być hipoteza S. Chmielewskiego, wypowiedziana wprawdzie w formie przypuszczenia lokalizująca "kolebkę" sochy dwupolicowej między górnymi biegami rzek Prypeci I Niemna. Przeczy jej szereg stwierdzeń wypowiedzianych przez samego autora, a dotyczących kierunków osadnictwa i systemów gospodarowania. I tak na stronie 61 autor pisze: "Dopiero od końca XVI w., po unii polsko-litewskiej, rozpoczął się żywiołowy napływ osadników z Mazowsza zachodniego (mowa o osadnictwie ziem wschodniej Polski przyp. M. P.) by na ,s. 62 uzupełnić.,nowi osadnicy przybyli w te strony z narzędziarni Aprawy roli używanymi poprzednio w ziemi płockiej, zakroczymskiej czy innej jeszcze - a więc z pługami, płużycami i radłami. Z kolei na s. 83 autor zastanawia się jak socha dwupolicowa zdołała w XV-XVI w. przesunąć się na zachód "pod prąd" tego ruchu osadniczego. Stwierdzenia, że przebieg osadnictwa na Mazowszu północnowschodnim i na terenie ziem sąsiednich z Podlasiem włącznie był skomplikowany i że krzyżowały się tu i mieszały trzy różne elementy etniczne: polski, ruski i litewski nie może byi: wystarczającym argumentem, ani też fakt przenikania na Mazowsze ludności zarówno ruskiej, jak i litew5'kiej poświadczony jak podaje autor chociażby w nazwach wsi no.: wieś Wierciszewo alias Rus koło WiZiny. • Jeśli chodzi a systemy uprawy roli - S. Chmielewski próbuje powiązać powstanie i rozpowszechnienie się sochy dwupolicowej na terenie Polski, a także na Litwie z wprowadzeniem systemu ugórowego i regularnej trójpolówki. Na podstawie tej hipotezy i poprzednio wypowiedzianych stwierdzeń, że socha przeszła do Polski z Białorusi miałoby wy::ikać, że przed XV wiekiem, a może już w średniowieczu na Białorusi istniało bardziej niż gdziekolwiek indziej rozwinięte rolnictwo? Przecież na Białorusi" w Wielkim Księstwie Litewskim, na Podlasiu i na Ukr·ainie powszechne' wprowadzenie regularnego systemu trójpolowego datuje się od drugiej POło:vy XVI w. tzn. od tzw. pomiary włócznej przeprowadzanej za pano-. wal1la Zygmunta I, Królowej Bony i Zygmunta Augusta. Do najważniej44 - "Lud". t. XLIX �690 691 szych rozporządzeń w tej sprawie zaliczyć należy ustawę na włóki wydaną w 1557 r. Oznaczony przez S. Chmielewskiego teren pierwotnego występowania sochy dwupolicowej okazał się obszarem o największej gęstości zalesienia, oraz o najmniejszej gęstości zaludnienia i to nie tylko w XIX i XX wieku, ale właśnie w XIV i XV stuleciu. W tym zakresie należy porównać jakąkolwiek mapę zalesienia i zaludnienia Polski dla wieków od XIV do XX, np. mapy K. M o s z y ń s k i e g o "Przybliżony obszar lesistości Polski w wieku XIV" i "Gęstość zaludnienia Polski w wieku XIV" zamieszczone w Ludzie Słowial1skim t. 4: 1938, w związku z artykułem pt. "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce" ii. O małej gęstości zaludnienia tych terenów jeszcze na przełomie XIX-XX wieku poświadczają także mapy B. Z a b o r s k i e g a "Rozmieszczenie typów ksztaltów wsi Europy środkowej" i "Rozmieszczenie typów ksztaltu wsi w iPolsce", na których znaczne ,obszary wzdłuż Prypeci nie posiadają w ogóle wsi 6. W świetle tych kilku uwag, hipoteza S. C h m i e l e w s k i e g o budzi duże zastrzeżenia, podobnie jak i dalsze wywody autora dotyczące kierunków rozprzestrzenienia się sochy z Białorusi na tereny sąsiednie. Odrzucając .tę h1potezę n~e można 'odrzJUcać całego bardzo rozbudowanego i udokumentowanego uzasadnienia mającego na celu wykazanie, że przed XV wiekiem socha dwupolicowa nie była używana na terenie Polski, w Prusach i na Litwie. Jednakże i do tej części artykułu należy dodać kilka uwag. Jednym z argumentów autora, że na terenie Polski nie mogło być sochy w XIV-XV w. jest brak jakichkolwiek przekazów w źr6dłach historycznych o tym narzędziu w bezpośredniej lub pośredniej formie, tzn. w formie nazwy narzędzia lub nazwy podatku urobionego od nazwy narzędzia. W innym natomiast miejscu (s. 76) autor stwierdza, że w Łotwie dokumenty średniowieczne wspominając o narzędziach orackich określają je temlinami łaciń,skimi, aratrum, uncus, lub po niemiecku hake, chociaż nie ma żadnych zastrzeżeń co do tego, że to nie były pługi, ani radła, lecz tylko sochy ,ł'Opatkowe. Czy wobec tego faktu :nie należy ostrożniej interpretować przekazy historyczne z XIV-XV w. dotyczące narzędzi ornych na terenie Polski. Wydaje się być bardzo prawdopodobne, że na terenach Polski mimo, że istniały pługi, radła i sochy, stosowano tylko określenia aratrum, uncus przejęte z łaciny, względnie nazwy polskie i niemieckie zastępujące wymienione nazwy łacińskie. Nazwy ie mogły być obowiązującymi określeniami w ówczesnym "oficjalnym języku" kancelarii książęco-królewskiej. Interesujące jest pewne porównanie. Taki sam "oficjalny język urzędowy" wytworzył się na wschodzie tzn. na Rusi. .Już od XII wieku mamy liczne wzmianki o sosze w znaczeniu narzędzia i jednostki podatkowej. Nazwa ta rozciągała się także na tereny, na których nigdy socha nie występowała. a które wchodziły wówczas w skład Rusi, np. ziemia halicka. B. D. G rek o w w swej pracy "Chłopi na pisze: "Na Wołyniu i w ziemi halickiej jednostką podatkową w XV wieku stanowiło dworzyszcze składające się z kilku dymów. Jedne podatki ,pobierano od dworzyszcza, inne od dymu" (w niektórY,ch zaś miejscowościach od sochy) (s. 302). • Rusi"; Mielibyśmy zatem dwa terytoria, na których wykształciła się różna "terminologia urzędowa" i dopiero zetknięcie się ich i wzajemne zależności polityczne i społeczno-ekonomiczne spowodowały obustronne przenikanie także wspomnianej terminologii urzędowej. I rzeczywiście. słowo socha wchodzi do urzędowego słownictwa polskiego wówczas, gdy 'w wyniku włączenia Wielkiego Księstwa Litewskiego, Białorusi i Ukrainy do Korony przyjęły się także liczne określenia typowe tylko dla terenów wschodnich. Na podstawie obecnie zgromadzonych źródeł trudno przeciwstawić istniejącym koncepcjom, w tym i koncepcji S. Chmielewskiego odnośnie powstania i pierwotnego zasięgu sochy dwupolicowej, jakąkolwiek inną hipotezę. Można natomiast bronić twierdzenia zakwestionowanego przez S. C h m i e l e w s k i e g o, że zachodni zasięg sochy wykreślony w oparciu o dane etnograficzne XIX-XX wieku jest wynikiem cofania się narzędzia z zachodu na wschód. Obok opracowań kartograficznych K. M o s z y ń s k i e g o, E. F r a nk o w s k i e g o, J. F a l k o w s k i e g o i innych, istnieje nowa mapa zasięgu sochy opracowana w latach w 1954-1955 w wyniku prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym 8. Wszystkie poprzednie mapy były w pewnym sensie mapami statycznymi. Celem ich było tylko stwierdzenie czy. narzędzie zwane sochą występowało na badanym terenie i jeżeli tak, Jaki był rodzaj tego narzędzia. Powstawały więc mapy z zasięgami sochy dwupolicowej i łopatkowej bez próby uchwycenia procesu przemian w za~resie ich występowania, stopnia nasilenia itp. Natomiast mapa P. A. E. llus.truje nie tylko zasięg narzędzia, ale i proces zaniku sochy VI ogóle, Jak! dokonał się na przestrzeni jednego stulecia tzn. od około ]860 do 1~5? r. Zanik sochy na terenie Polski nie przebiegał równomiernie. W drugieJ połowie XIX w. sochę zarzucano na terenach Warmii i Mazur na obsz~rze Mazowsza środkowego oraz w LubeLskiem. Najdłużej natomiast, bo az d~ okr.es.u międzywojennego, socha zachowała się na terenie Puszczy Sandomle:skleJ, Puszczy Kurpiowskiej i na Podlasiu. W świetle tych danych kierunek cofania się narzędzia jest wyrażnie zachodni. Tylko pozornie mogą wydawać się nieprzydatne tep'o rodZilJ'U wiadom " . . o • O~CI uzyskane na drodze wspołczesnych badań etnograficznych dla sc~dlOW historycznych. Niejednokrotnie na podstawie takich właśnie zrodeł zbudowano prawidłowe hipotezy potwierdzone potem prze". inn. �693 692 dyscypliny naukowe: archeologię, historię gospodarczą, językoznawstwo porównawcze itp. Z zachodnim kierunkiem cofania się sochy zanotowanym dla. XIX-XX w. ściśle łączy się stwierdzenie K. M o s z y ń s k i e g o uzupełnione póżniej badaniami P. A. E., dotyczące znajomości słow:.! socha służące na określenie innych narzędzi orackich lub ich części, na terenach, gdzie nie stwierdzono samego narzędzia. Są to tereny Polski środkowej tzn. Łowickie, Łęczycko-Sieradzkie, Radomsko-Kieleckie, na których nazwę socha stosowano na określenie płużycy (pługa drewnianego długogrządzielowego, bezkoleśnego), w mniejszym stopniu na określenie radła i pługa drewnianego. Na terenie Rzeszowskiego, Krakowskiego i części Śląska słowem socha określano przeważnie dawne pługi drewniane. Tylka sporadycznie i w rozproszeniu nazwa socha określająca pług lub radł~ występuje w zachodniej Polsce na pograniczu Wielkopolski z KaszubamI oraz Wielkopolski z ziemią Lubuską. Natomiast na wspomnianych zachodnio-północnych terenach słowo socha oznacza głównie rękojeść u pługa i radła, następnie, ale rzadziej na określenie słupicy u tychże narzędzi.. K. M o s z y ń s k i uważa że "na podstawie wskazówek językowych, wolnoby wnioskować, że.... socha była dawniej używana w takich okolicach~ gdzie dziś wcale jej nie znają" i dalej "albo zatem zaszczepiona została na zachód od środkowej Wisły sama tylko nazwa sochy, postępująca ze wschodu i rozchodząca się ku zachodowi, albo też socha istotnie używana. była w zachodniej Polsce, ale już w czasach bardzo odległych wyszła tam zupełnie z użycia, ust~pując swej nazwie pługom i płużycom. Za ostatnią ewentualnością mogłaby przemawiać wskazówka, że ...plugi i płużyce stanowią ,stosunkowo nowy nabytek słowiańskiej kultury ludowej". Za tą ewentualnością przemawiają również inne współczesne dane etnograficzne. Socha dwupolicowa, wypierana przez nowoczesne plugi na przełomie XIX-XX w. pozostawiła na terenie Mazowsza i Podlasia trwały ślad w postaci nazw zaszczepionych z sochy na nowe nanędzia i ich części. Dotyczy to przede wszystkim radełek rylcowych slużących do uprilwy ziemniaków, które powsZEchnie nazywają się soszkami. Dotyczy to także części tych narzędzi i części plugów żelaznych zarówno wyrobu kowalskiego j2k i produkcji fabrycznej. Lemiesze u pługów nazywają się sośnikami, odkładni~e -- policą itp.9. Czy współcz?śnie nie byliśmy świ:ącikami takiego samego procesu jaki dokonał sę na teren'1ch n" zachód od Wisły w innym okresie czasu? I tu i tam ginąca socha pozostawia ślad językowy. Nie zajmują,:: się już krytyką innych stwierdzeń S. C h m i e l e ws k i e g a (np.: ngadnieniem płużycy i radeł na terenie Polski, osadnictwem ziem południowej Polski itp.) na zakończenie należy zwrócić jedynie uwagę na lIliedostatecznie przedstawiony stan badań In.ad historią s'ochy, Prz:"de wszystkim brak tu bogatej w tym zakresie literatury rosyjskie,i końca XIX wskich i innych i początków XX wieku oraz niektórych lO, opracowań Marian lite- Pokropek l A. S z <: l i n s k y, Geschichte der Anwendung landwirtsch~ft!icher Gerate und Maschinen in der ostpreussischen Landwirtschatt. LandwirtschaftHche JahrbUcher. :Zeltschrift fUr wissenschaftliche , F. S. B o c k, Versuch Landwirtschaf. t. 86. Berlin 1938. einer wirtschaftllchen Naturgeschichte .reich Ost - und Westpreussen, 3 J. M. .T u u r g i n I s, 'U; XIII-XV wiekach. Lituvos t. V. Dessau Zlem!iedieli]e TSR Mosklu Akademii • P. "K. a B. 1785. I tiechnlka Akademljos von dem Konig- sielskogo chozjajstwa Litwy Darbaż, 1955, Ser. A 1 (Trudy Nauk Litowskoj SSR). D u n d u I e n e, Ziem!iediellje w Litwie w epochu feodalizma. Bałtljsklj M o s z y ń ski. Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w PolZ a b o l' S s k I, a ksztaŁtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, KrakÓW 1927. 'See. Lud Słowiański 1 B. D. G rek t. IV: Kraków 1938, s. 65B-117 B. o w, Chlopl na Rusi od czasów najdawniejszych do XVII wip.ku. Warszawa, T. I: lD55, T. II: 1957. • Występowanie soch jako narzędzi do orki. Sochy oraz proces Ich zanikania na :podstawle badań terenowych w 1953-1954. I innych danych. Opracował M. P O k r op e k. Kier. naukowe - A. Kutrzeba - Pojnarowa. (w:) Polski Atlas Etnograficzny, .Z<:szyt próbny. Wrocław 1938, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. oraz Zeszyt I PAE Wrocław 19M. • por.: M. P o kro p e k, Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu na tle p'·zemian gospodurczych XIX i XX wieku (w jęz. rosyjskim) w: Zes yty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie T. nI. Warszawa 1963. ,. M. in.: D. Z e I e n I n, Ruskaja socha, jeja istorja i wlji. Wiatka 1908. - A. S e l' Ż p u t o w s k I I. Zemledelczesklja ol'udja belorusskago Polesja. w: Materiały po ~tnografii Rossij T. 1. S. Peterburg 1910. s. 45-59. - J. L i Tl g i s, Akerns Beredning i Ostra Litauen, Folk-Llv \94'3 s. 143-165. - J. L i l n g I s, Arklas baltu srityse, Studia Lltuanlca, t. I, Mażoji Lituna, New ·York lU58. r;Hi A. Il i e l e n s t e i n, Die Holzbauten unci Holzgerate de)' Letten, Petro- 1(:13. F. P i a ś c i k, I. T ł o c z e k. BUDOWNICTWO ,MIESZKANIOWE )\fA WSI. DOM JEDNORODZINNY, Warszawa 1961, s. 141. Praca została opublikowana przez Katedrę Architektury i Planowania Wsi jako skrypt dla studentów Politechniki Warszawskiej, oraz kompendium informacji o budownictwie wiejskim dla wszystkich zainteresowanych instytucji resortowych. Bazę materiałową stanowią materiały terenowe i statystyki urzędowe obrazujące stosunki mieszkaniowe na wsi i ruch budowlany (wielkość, stan techniczny, zaludnienie mieszkań itp.). W opracowaniu tekstu uczestniczyli: prof. F. Piaścik (ogólne kierownictwo) prof. I. Tłoczek (redakcja całości) zast. prof. J. Teliga (konstrukcje budowlane) mgr W S'lwek mikrol1mat) .. mgr G. Szeller (urządzenia sanitarne) mgr A. Chamiec (funkcja budynku) mgr W. Bulzacki (analiza pru]ektów). �694 Poruszono trzy podstawowe grupy zagadnień: zasoby mieszkaniowe wsi wsp6łczesnej, potrzeby mieszkaniowe, oraz cechy charakterystyczne wiejskiego domu mieszkalnego. Mimo licznych nawiązań historycznych rozrzuconych na różnych stronach tekstu, nie ustosunkowano się do literatury przedmiotu (szczególnie historycznej) poza stwierdzeniem ii: "opracowania architektów i etnografów zaV\'ierające raczej powierzchowną charakterystykę tradycyjnych form budowlanych są dość liczne lecz nie wyczerpują interesującej nas kwestii" (str. 6). To stanowisko zaciążyło niekorzystnie na całości pracy. ,.. l,i I· Ii I [: Ii Zródlem opracowania było l 266 technicznych inwentaryzacji różnych typów budynków mieszkalnych na terenie 22 powiatów w latach 1955/57. Wśród inwentaryzowanych obiektów znalazły się obok chałup XIX-wiecznych, współczesne budynki murowane i to zarówno budowane wg projektów indywidualnych, jak i typowych. Brak zróżnicowania chronologicznego przy grupowaniu danych, traktowanie całości materiału na jednej płaszczyźnie typologicznej prowadzi do błędnego określenia cech. W rozdziale I "Dom jednorodzinny" autorzy stwierdzają iż "V.' wiejskim domu mieszkalnym oddzielanie się mieszkań jest słabo wyczuwalne, choćby nawet pojawiły się, oznaki oddzielania się gospodarstwa domowego". Zarówno w świetle etnograficznych materiałów jak i współczesnych badań terenowych, tak w XIX w., jak i współcześnie silniejsza wydaje się na wsi tendencja do wydzielania przestrzeni mieszkalnej dla wstępujących i zstępujących "gospodarzy" niż oddzielanie się gospodarstwa domowego. W sytuacji "wycugu ordynarii" itp., (które są już dziś sytuacją zanikającą), podziałom przestrzeni mieszkalnej towarzyszył najczęściej (ale nie zawsze) podział gospodarstwa don'lowego. Przewaga domów od 1-3 izb (w tym kuchnia) z punktu widzenia technicznego może przemawiać za tym iż zawierają one jedno mieszkanie, ale nie przesądza, o społecznych podziałach przestrzeni mieszkalnej między starszych i młodszych użytkowr;ików. Rozdział drugi, obok interesujących dla etnografa rozważań o rejonizacji budownictwa i jego typologii, zawiera kartogram rozmieszczenia terytorialnego tradycyjnych rzutów domów mieszkalnych. Rozdział ten wymagałby szerszego omówienia, jeżeli nie odrębnego artykułu polemicznego. Typologia planów, rzutów poziomych, oparta o wielkość, ilość i położenie pomieszczeń: jednotraktowe, półtoratraktowe i dwutraktowe. Brak jakiejkolwiek analizy historycznej poza stwierdzeniem, iż jednotraktowe należą do najstarszych. Przeznaczenie użytkow2 pomieszczeń omówione krótko i nie zawsze też prawdziwie, przy pominięciu różnicowania regionalnego (alkierz na Poclbsiu nie ró\\'na się funkcjOl18lnie ellkierzowi na Ślą'Oku, wyst~po\\'anie ko:nór cz..•.ś\'.-ietJic ma w::r8ż'1ie cgr8:1i,~·,:·.Jnezasię'Si. ..). Rozdział trzeci "Charakter domu mieszkalnego na wsi" - poświęcony 695 jest raczej omówieniu cech wspólnych wszystkim typom regionalnym niż czynnikom różnicującym budownictwo na wsi. Niedostatecznie udokumentowane wydaje się sformułowanie, że "udoskonalanie się formy domu mieszkalnym na polskiej wsi (jak można wnosić ze zbadanego materiału przypada na koniec XVIII i pierwszą połowę XIX w.". Nie wiadomo na czym jest oparte i co znaczy takie zdanie: "Nowsze formy pochodne od skończonych, znamionuje stopniowy zal11k artystycznych kwalifikacji i staranności wykonawstwa, oszczędność budulca i kurczenie się programu bądź rozmiarów budynku" (kiedy, gdzie, na jakich obszarach kraju?). Cechy domu rodzinnego, którym przypisuje się trwałość (typologia ahistoryczna) pozwalają autorom na wysunięcie założeń projektowych "nie wiele zmieniających się w ślad za postępem w dziedzinie techniki budownictwa i kultury materialnej wsi". Założenia wymienione na str. 25-26 były powszechne w XIX wieku, ale ulegają zarówno w swej treści, jak i w motywacji zasadniczym zmianom. Wbrew twierdzeniom autorów: urządzenia ogniowe są redukowane, orientacja budynku frontem do drogi jest sprawą bardziej prestiżową niż sprawą uwarunkowań naturalnych, okapy ustąpiły w budownictwie mieszkaniowym całkowicie gzymsom, związek budynku mieszkalnego z gospodarstwem rozluźnił się właśnie z tego względu iż eliminuje się z mieszkania funkcje gospodarcze. Rejestr funkcji usługowych i produkcyjnych (str. 26-27) aktualny był dla przełomu XIX i XX wieku. Najciekawszym, najcenniejszym rozdziałem omawianej pracy wydaje się "Analiza projektów architektonicznych" ujaw·· niająca tendencje do unowocześnienia mieszkań na wsi i poglądy teoretyczne na tę sprawę. Rozdział ten jest opracowany historycznie (periodyzacja, zależności genetyczne ...), a każde wnętrze i urządzenie omówione szczegółowo ze wskazaniem jego roli w całokształcie warunków wiejskich. Zamyka tę część wniosek iż zagadnienie budynku mieszkalnego dla wsi jest wciąż jeszcze kwestią otwartą. Dalsze rozdziały poświęcono: mikroklimatowi w budynku (urządzenia ogniskowe, otwory okienne, konstrukcja stropu ..,) materiałom budowlanym i konstrukcjom, przy czym w tych częściach przestrzegane są różnice \v omawianiu starego i nowego budownictwa. W oparciu o przedstawione dane obrazujące stan istniejący autorzy usilujć! przedstawić założenia progrć1mowe do budowy domu jednorodzinnego. Dążąc do uwzględnienia w programie budynków mieszkalnych tych urządzeń, które były obce programowi tradycyjnemu (łazienka, c. o" urządzenia sanitarne), niesłusznie imputuje się pomieszczeniom złożone funkcje np. łazienka lub umywalnia ma służyć do .,kąpieli, prania, oprawiania świt'!, parowania zil.'mniakó\\'... (str. 71) np. termin "letnia kuchnia" rozumie się doslownie jako pomieszczenie użytkowane w lecie, Jakkolwiek samo zjawisko jest już Po\\'szechne jako pomieszc:,enie do w �697 696 gotowania w lecie, do pieczenia, parowania ziemniaków, prania w każdej porze roku, jest to aneks przy chlewni. Część programowa, i sprawy formy architektonicznej należą do najsłabszych partii tej publikacji, co wynika z braku rozgraniczenia materiałów historycznych i współczesnych. Słaba reprezentacja współczesnego budownictwa mieszkalnego w materiale badawczym prowadzi do postulowania programów i urządzeń sprzecznych z tendencjami nie tylko polityki budowlanej, ale panującymi wśród indywidualnych inwestorów (np. trzon w umywalni, lokalizacja parników w sieni, ogromne ogrzewacześciany), wstecznych w stosunku do eliminowIania czynności produkcyjnych z mieszkań. W proponowanych założeniach programowych nie uwzględniono zupełnie różnic regionalnych, ani zróżnicowań budownictwa wynikających ,i " 'i "":I Ii Ii Ii I' ii ,tl Ii ! z rejonizacji produkcji. Szereg stwierdzeń wydaje się niesłusznych li ,sprzeeznych z potoczną obserwacją, nie tylko ze szczegółowymi badaniami terenowymi. Np. "Porównanie jednorodzinnych budynków mieszkalnych pochodzących z trzech okresów: z początku zeszłego stulecia, z lat osiemdziesiątych, oraz budynków wznoszonych po drugiej wojnie światowej, wskazuje wyra żnie na zmniejszanie się ogólnej kubatury budynków i ich powierzchni użytkowej, użycie coraz to gorszego budulca i coraz mniejszego nakładu pracy na osiągnięcie efektów plastycznych" (str. 128) inny przykład... "nawet tradycyjne chałupy pańszczyżniane, wznoszone w niektórych okolicach kraju, zawierały większą sumę bezwzględnych wartości w postaci materiału, robocizny i użytkowej przydatności budynku, przeliczonej na metr sześcienny jego kubatury, niż budynki nowsze" (str. 129). Publikacja z punktu widzenia historycznego i typologicznego nie jest dostatecznie udokumentowana (l 266 obiektów różnych chronologicznie), a wnioski odnośnie przyszłego modelu domu jednorodzinnego na wsi conajmniej zbyt minimalistyczne. Zasadniczym walorem pracy jest rejestr problematyki budownictwa wiejskiego, przydatny jako namiastka podręcznika dla studentów wydziału architektury i budownictwa. Maria Elizabeth Chesley B a i t y, AMERYKA Nasza Księgarnia, Warszawa 1962, s. 164. PRZED Trawińska KOLUMBEM, wyd. W ostatnich dniach 1962 roku ukazała się na półkach księgarskich niewielka książka przejrzyście i estetycznie wydana, o dobrym .i. ciekawym zestawie ilustracji, traktująca o indiańskej Ameryce. Jest to tłumaczenie z amerykańskiego oryginału doskonałej, popularnie podanej historii przybycia człowieka na ten ląd, jego rozeJSCla się po obu lądach amerykańskich, najdawniejszych zbieraczo--łowieckich, a póżniej kopieniaczych kultur Ameryki Północnej i Centralnej, a wreszcie cywilizacji kręgu Mezoameryki. Jedyne wychylenie się ku południowi to opis cywilizacji południowo-amerykańskiej Inków. Książka należy wyrażnie do literatury popularno-naukowej i jako taką mam zamiar tutaj ją omówić. Dla polskiego czytelnika ma ona wartość przede wszystkim dzięki temu, że mówi o tych problemach i tych kulturach, które u nas są stosunkowo mało znane - o przybyciu człowieka do Ameryki, o najstarszych kulturach jakie stworzył, wreszcie o doskonaleniu się z biegiem czasu tych kultur, aż do wytworzenia przez nie wysokich cywilizacji pod pewnymi względami przewyższających starożytne cywilizacje Starego Swiata. O niektórych z tych problemów mógł polski czytelnik dowiedzieć się z książki Ewy L i.p s *, ale tutaj są one .znacznie bardziej zwięźle 'i ja'sno podane. Poza nowością tematu (nowością tylko w polskiej literaturze amerykanistycznej), wartość książki leży w jej doskonałym ujęciu popularyzato'rsk~m. Nie ma tu prz.eładowania szczegółami; autorka daje jakby szkicowe tylko obrazy omawianych kultur, ale szkic jest tak pomyślany, że uwzględnia wszystko co w danej kulturze jest nowego, specyficznego, wartego zapamiętania. Poza tym autorka odsłania pewne arkana ,.kuchni" naukowej, ukazuje drogi jakimi uczeni doszli do takich, a nie' innych wniosków (np. opis datowania zabytków metodą dendrochronologii), co czytelnika czyni w pewnym sensie współuczestnikiem dociekań autora i silniej wiąże z problematyką książki. Wreszcie godny uwagi jest język łatwy, prosty, obrazowy. dzięki czemu fakty naukowe czytelnik przyswaja sobie w sposób przyjemny, bez wysiłku pokonywania zawiłych okresów, czy suchego lakonicznego stylu w jakie często obfituje tzw. język naukowy. - , Przy tym wszystkim książka jest poprawna z punktu widzenia wiedzy amerykanistycznej daje właściwy obraz całości poruszanych w niej zagadnień choć w pewnych, nielicznych szczegółach można by z autorką polemizować. Najwięcej zastrzeżeń budzi rozdział o Wikingach, którzy "odkrywają i tracą Amerykę" (s. 59 i nasL). Jakkolwiek autorka omawiając sagi islandzkie, na których głównie opierają się zwolennicy teorii o Wikingach w Ameryce, podaje uczciwie wszelkie zastrzeżenia naukowców, przecież wyrażnie sugeruje, że to właśnie Normanowie pierwsi odk~Yli Amerykę. To zresztą nie własne pomysły Elizabeth Baity, bo dotąd nie udo~odniona koncepcja przedkolumbijskiego odkrycia Ameryki przez Germanow stale odżywa w nauce amerykańskiej i niemieckiej, a pcdtrzy• EW::JL i P ~.. Księpa lndin.n, \.vyd. Wiedza PO\v. \oVarszawa 1360 ss. 486. �698 699 mują ją mnożące się już od początku XIX w. rzekomo znajdowane u. północnych wybrzeży amerykańskich Atlantyku coraz to nowe falsyflkaty broni wikińskiej, a przede wszystkim kamieni z napisami Tunicznymi. Pe\vne zastrzeżenia budzi również tendencja postarzania przez autorkę cywilizacji amerykańskich - np. o Inkach mowa jest jako o "jednej z najstarszych cywilizacji świata" (s. 142), podczas gdy w rzeczywistości jest ona jedną z najmłodszych cywilizacji świata, bo jej rozkwit przypada dopierG na XV w. n. e., a początki nie sięgają daleko wstecz poza XIII w. n. e. O "piśmie" węzłowym quipu pisze autorka: "Moglibyśmy się dużo dowiedzieć o dziejach Inków, ale Hiszpanie spalili archiwum quipu i w ten sposób zaginęła na zawsze sposobnoś<:, ·przeniknięcia tajemnic tego starożytnego ludu" (s. 143). Także i to nie jest prawdą, bo quipu zachowało się w grobach w tysiącach egzemplarzy i zostało zbadane jeszcze na początku XX w., dzięki czemu wiemy, że są to tylko znaki ilości, nie do rozszyfrowania bez ustnego komentarza, które nic nam nie mogą powiedzieć o "tajemnicach" Inków. Również wiadomość o Tiahuanaco (ruiny świętego okręgu nad jeziorem Titicaca), które jakoby było zamieszkałe w przeszłości przez "tysiące ludzi" (s. 147) nie jest prawdziwa, bo był to tylko kompleks świątynny, do którego pielgrzymowano z odległych okolic, al2 nie było tam większego stałego skupiska ludności. Charakterystyczne jest, że wszystkie te niewątpliwe błędy występują przede wszystkim w rozdziale o jedynej kulturze południowo-amerykańskiej. Nie jest wię-c wykluczone, że autorka słabiej orientowała się w tej cześci kontynentu amerykańskiego . . Mimo tych usterek książka "Ameryka przed Kolumbem" może być wzorem dobrz2 pojGtej popularyzacji i dlatego jest cenną pozycją w naszej literaturze popularno-amerykanistycznej. Napewno przyczyni się do rozbudzenia zainteresowań tym kontynentem. Oby nasi historycy kultury umieli równie ciekawie i łatwo pisać na temat swoich nieraz p::\sjonujących, lecz jak nie pasjonująco podanych specjalności. AnncL Kowalska-Lewicka Bernal Diaz deI C a s t i 110. PAMIĘTNIK ŻOŁNIERZA KOHTEZA, CZYLI PRAWDZIWA HISTORIA PODBOJU NOWEJ HISZPANII. Wybór, przekład i przypisy Anny Ludwiki Czem)'. Wyd. MON, Warszawa 1962, ss. 532. Okres podboju i odkrycia Ameryki to jedna z najciekawszych kart historii naszej cywilizacji, nie tylko ze względu na liczne, pełne f::;ntazji, nadludzkich wysiłków, niepospolitej odwagi, a zarazem niepospolitych okrucieństw wyprawy, ale również dzięki temu, że Europa zetknęla się wówczas z zupełnie odrębnymi kulturami, które powstały i rozwijały się w bezwzględnej izolacji od wszystkich ośrodków cywilizacyjnych starego świata. Były one młodsze historycznie od cywilizacji europejsk;ch i . azjatyckich, ze względu na krótszy okres rozwoju człowieka na tym kontynencie, a równocześnie nie skażone wpływami z zewnątrz. \Vłaśnie ta młodość i brak obcych naleciałości to największy ich walor dla historyka kultury. Do tego dołącza się fakt, że cywilizacje te znane są nie tylko ze szczątków archeologicznych, ale z relacji ludzi, którzy oglądali je na własne oczy, a wrażenia swoje spisali i w ten sposób ocalili dla póżniejszych pokoleń. Przekazów współczesnych cywilizacjom Ameryki mamy stosunkowo· dużo. Częściowo są to relacje samych Indian amerykańskich, którzy nauczywszy się od Hiszpanów ich pisma, spisali po hiszpańsku lub w językach indiańskich dzieje i obyczaje swoich narodów; w większości jednak wiadomości o cywilizacjach amerykańskich zawdzięczamy pierwszym konkwistadorom i towarzyszącym im kapelanom ~ kronikarzom. W relacje ze, swoich podróży wpliltali oni nieraz bardzo szczegółowe i wierne opisy spotykanych ludów. Dzisiaj te relacje, niektóre znane z wcześniejszych wydań, inne odkrywane dopiero w ostatnich czasach w archiwach i bibliotekach, są dla nas bezcennym wprost źródłem etnograficznym. Takim właśnie źródłem jest świeżo wydany Pamiętnik żołnierza. Korteza. J€:go autor Bernal D i a z del C ,a s t i l l o brał udział w kilku kolejnych odkrywczych wyprawach do Ameryki Centralnej, poczem jako już doświadczony, choć bardzo jeszcze młody żołnierz ruszył z Hernando Kortezem na wyprawę, która zakończyła się zdobyciem Meksyku. Idąc z wojskami Kortezapoznał wiele plemion pozostających w strefie wpływów Meksyku, wreszcie wkroczył do miasta Tenochtitlan-Meksyk w czasie, gdy żyło ono jeszcze swym normalnym życiem, zanim Hiszpanie zaprowadzili tu swój reżim i zanim cywilizacje mezoamerykańskie zostały zniszczone przez wojny, zarazy, wprowadzenie chrześcijaństwa i kolonializmu hiszpańskiego. Niestety nie możemy dać pełnej oceny dzieła C a s t i l l a z punktu widzenia jego wartości etnograficznej. Wydanie polskie jest ogromnym skrótem czterotomowego rękopisu, a każdy wybór, jak wiadomo, dokonywany jest pod pewnym punktem widzenia. Ponieważ tłumaczka, która równocześnie dokonała wyboru, nie jest etnografem, nie wykluczone, że USUnęła z tekstu pewne szczegóły mogące in teresować historyka kultur indiańskich. Jednak wystarczy i ten skrót by ocenić tendencję autora, a co za tym idzie wartość jego książki jako źródła etnograficznego. Otóż założeniem ,.pamić;tnika" Castilla byl(J z jednej strony pokazanie zasług prostych konkwistadorów w dziele odkryć i podbojów, które okryły chwałą nazwiska tylko głównych bohaterów tych wydarzeń. Dlatego nacisk kładzie on przede wszystkim na trudy podróży i wojaczki, odwagę i brawurc; �701 '700 zwykłych żołnierzy bez pomocy których Kortez nie mógłby odnosić swoich słynnych zwycięstw. Stąd stosunkowo mało miejsca zajmują opisy kultur indiańskich. Z drugiej strony Castillo postanowił swoim pamiętnikiem .oczyścić konkwistadorów z zarzutów stawianych im bE'~pośrednio po podboju przez licznych księży świeckich i zakonnych, że wobec zawojowanych ludów postępowali z bezprzykładnym okrucieństwem. Już w trakcie opisu podboju polemizuje Castillo (s. 211) z największym obrońcą Indian Bartłomiejem de las Casas, którego książka o ok'rucieństwach Hiszpanów w Ameryce': zrobiła silne wrażenie nawet w ówczesnych bynajmnil)j nie humanitarnych czasach. Twierdzi on, że zarzuty las Casas'a są całka' wicie zmyślone, a opisywane przez niego wypadki nigdy nie miały miejsca. Dlatego też w opisach Castilla stosunek Hiszpanów do Indian wyglądałby zgoła sielankowo, gdyby nie mimochodem wtrącone, a wiele mówiące zdania takie np.: "Kiedy zgromadzono wszystkie niewolnice i pieczęć przypieczęci" było poprostu piętnowaniem Indian na niewolników przez wypalanie rozpalonym żelazem na policzku znaku "G". Podobnie zdania o "przykładnym ukaraniu" miast i całych plemion, czy też że "W tym mieście znaleziono wiele pięknych Indianek", które następnie rozdzielono między siebie i zabrano (s. 370) świadczą, że Las Casas nie był aż tak bardzo odległy od prawdy jak to twierdzi C a s t i 11 o. By jednak usprawiedliwić nie dające się całkiem zatuszować akty bezprawia Castillo stara się przedst.awić Indian jako lud dziki, o odrażających obyczajach, uprawiający masowo kanibalizm i sodomię i oddający cześć szatanowi. Bardzo znamienny pod tym względem jest rozdział 52 - ,,0 korzyściach jakie przyniosły nasze słynne podboje i trudy". Castillo zaczyna tam opis indiańskich nieprawości od krwawych ofiar. Znajdujemy tam zdania - "Świątynie ich, zwane cues, były tak liczne, że przeklinam je". "Jedli mięso ludzkie, jak my pożywamy wołowinę". "Dopuszczali się występków cielesnych synowie z matkami, bracia z siostrami... A pijacy? Nie potrafię powiedzieć jakich świństw się dopuszczali". Na szczęście przybyli jednak konkwistadorzy i "Nauczyliśmy ich (Indian) ogłady i zasad naszej świętej religii". Może zbyt szeroko rozwiodłam się nad tą kwestią, ale teraz staje się jasne, że nie możemy pamiętnika Castilla traktować jako źródła do kultury Indian w pełni zasługującego na wiarę· Mimo to Castillo przekazał nam bardzo dużo c-ennego, bo autentycznego materiału, bez którego trudno byłoby odtworzyć obraz cywilizacji Mezoameryki. Znajdujemy u niego m. in. pełen autentyzmu opis miasta Meksyku - rozplanowania, budownictwa, świątyń i pałaców; szcl-E'gółowy opis placu targowego - co na nim sprzedawano, jak płacono; opis dworu • Bartolome Ie la C a S a s. Krótka reLacja o wyniszczeniu Indian. Warszawa 1956. I • I' Montezumy, dworskiego ceremoniału, uczt i polowań; kapłanów i uroczystości religijnych; uzbrojenia i sztuki wojennej i wiele innych. Poznajemy przy tym zarówno powierzchowność jak i charakter, sposób bycia itd . wielu wybitnych postaci ówczesnego świata indiańskiego - przede wszystDanii Mariny, tłumaczki, doradczyni i przyjaciółki Korteza. "Pamiętnik żołnierza Korteza" wyszedł w polskim tłumaczeniu w niespełna 3 lata po ukazaniu się w Bibliotece Narodowej Ossolińskich innego źródła odnoszącego się do tej samej epoki i naświetlającego te same wydarzenia, ale tym razem nie od strony europejskich zdobywców lE:cZ samych Indian meksykańskich. Mam tu na myśli recenzowane w XLVI tomie "Ludu" A z t e k a A n o n i m a Zdobycie Meksyku wraz z jego wyczer-· pującym wstępe:n i k.mentarzem pióra T a d e u s z a M i l e w s k i e g o. Możemy uważać za wyjątkowo pomyślną okoliczność nie tylko to, że w niewielkim odstępie czasu polski czytelnik otrzymał dwa dzieła mówią.ce o kulturze i upadku państwa Azteków, ale i to, że każde z nich daje naświetlenie tej samej kultury i tych samych wypadków z dwu różnych pozycji - ze strony Azteków i agresorów hiszpańskich. Ten dwugłos indiańsko-hiszpański wykorzystał prof. Milewski opracowują,c na scenę krakowskiego Teatru Rapsodycznego "Zdobycie Meksyku" (światowa prapremiera z udziałem przedstawicieli Meksyku odbyła się w Krakowie w listopadzie 1962 r.). Jest to inscenizacja z zachowaniem oryginalnego tekstu azteckiego opiewającego upadek imperium Meksyku i z wplecioną narracją żołnierza hiszpańskiego, który słowami Castilla opowiada wydarzenia te same, które opiewają ze swej strony Aztekowie, ale widziane oczyma najeźdźcy. Wracając jednak do recenzowanego dzieła wydanie polskie Pamiętnika Castilla, mimo że jako skrót i dzieło o wyraźnych tendencjach antyindiańskich, nie ma pełnej wartości naukowej, jest bardzo ważną pozycją w literaturze amerykanistycznej wydanej w języku polskim. Jej walor naczelny to ukazanie czytelnikowi barwnego, sugestywnego obrazu indiańskiej Mezo8meryki i jej pełnego tragizmu upadku. Dzięki ciekawym literacko ujęciom, przekonywającej prostocie słowa i wartko tomącej ;się akcji, książka jest doskonałą lekturą n'3.wet dla naj szerszych rzesz czytelników, a zatem jest dobrą formą popularyzacji wiedzy o Ameryce Indiańskiej. Przyczynia się do tego doskonałe tłumaczenie. Naleiałcby życzyć sobie, żeby polskiemu odbiorcy udostępniono inne jeszcze, równie pożyteczne i ciekawe kroniki dziejów i kultur amerykański~h - a zachowało się ich wiele. Dużą wadą książki jest brak obszernego omówienia i przypisów, które znacznie podniosłyby jej wartość jako źródła informacji o Mezoameryce i konkwiście Meksyku . Anna Kowa!ska-Leu:icka �702 703 REVISTA COLOMBIANA DE FOLCLOR Folklorystyczny, organ Kolumbijskiego Instytutu 'Okres drugi W6l r. Bogota. Kolumbijski Przegląd Antropologii, vol. II, nr 6, Tom liczący 226 stron zawiera 10 prac oryginalnych, poświęconych głównie ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku, ponadto komunikaty i przegląd literatury. Najobszerniejsze prace daje Rogerio Vel a s q u e z M. Autor ten od wielu lat zajmuje się badaniem ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku. W 1957 r. ogłosił w tym samym czasopiśmie pracę dotyczącą medycyny ludowej. Obszar, któremu autor poświęca swą uwagę, jest niezwykle wymieszany pod względem ludnościowym. Występują tam rdzenni tubylcy Indianie, Murzyni, biali i wszelkich stopni mieszańcy, mulaci i metysi. Z tego też względu folklor tych obszarów wykazuje ogromne wymieszanie elementów z różnych stron. Pierwszą publikację omawianego tomu stanowi praca Rogerio Vel as q u e z M.: Ritos de la muerte en el Alta y Bajo Choco Obrzędy związane ze śmiercią w Górnym i Dolnym Choco, ss. 15-76. R.ozdz. I. Poglądy na zjawisko choroby. Przepowiednie zdrowia i choroby. Znaki zwiastujące śmierć. Na całym kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku panuje zgodny pogląd, że choroba zawsze jest wywołana czarami. Z tego powstaje nakaz zemsty na tego, kto rzucił złe czary. Przestrzeganie tego nakazu doprowadzało niekiedy do wyludnienia całych połaci kraju. Rozdział II. O agonii. Badanie zmarłego. Co Murzyni wiedzą o życiu i o śmierci. Jak zjawiła się śmierć na świecie według wierzeń tubylców. Wśród wielu ciekawych danych warto zanotować w wolnym prze'kładzie wiersz: "Już zbliża która mnie Śmierć nie Śmierć jest się Śmierć, nawiedzi. jest mężczyzną kobietą". Wiersz ten jest powszechnie znany wśród Murzynów nad Pacyfikiem. Istnieje także ciekawa legenda dotycząca pojawienia się śmierci na świecie, która znajduje odpowiednik wśród Hotentotów w południowo-wschodniej części Afryki. W krótkim streszczeniu legenda t3. mówi o poselstwie wielkiego kota wysłanego przez ludzi do Boga, by wyjednać im nieśmiertelność. Wąż pragnący się pomścić na kocie, który go kiedyś znieważył, ubiegł go chytrze i wpierw zjawił się u Boga sprowadzając podstępem śmierć na ziemię. Wskutek tego ludzie mają zarówno pretensje do kota, że dał się ubiec, jak i węża, że źle przedstawił życzenia ludzkie przed Bogiem. Rozdział III. Ołtarz czy grobowiec. Pogrzeb murzyński. Pogrzeb dziecka murzyńskiego. Pogrzeb. Rozdział IV. O trumnie. Grób Murzyna. Grób tubylczy. Aniołek z Tumaco. Zachowanie się osób będących w żałobie. Obrzędy pogrzebowe pełne są śpiewów i muzyki. Obowiązują specjalne stroje żałobne. Zawsze występuje dekoracja kwiatowa. Rozdział V. Dziewięć dni pogrzebowych. Stypa. Koszty stypy. Novenaria, czyli obchód dziewięciodniowy wykazuje różnice w Górnym i Dolnym Choco. Przez cały ten czas odbywają się wspominki, płacze, śpiewy, całość kończy uczta. Autor podaje drobiazgowo w dolarach ceny za wszelkie świadczenia pogrzebowe wraz z obrzędami. Koszty idą w setki dolarów, co może doprowadz:ić do ruiny osoby chcące wszelkie zwyczaje zachować. Rozdział VI. Wyjście duszy z ciała. Amulety. Dzień zmarłych. Rozdział VII. Wierzenia dotyczące końca świata. Na końcu pracy podaje autor zestawienie użytych wyrazów gwarowych oraz przetłumaczonych zwrotów i przysłów tubylczych na temat śmierci i zmarłych. W przeglądzie były publikowane. literatury podaje 10 pozycji, z których nie wszystkie Rogerio Vel a s q u e z M.: lnstrumentos musicales del Alto y Bajo Instrumenty muzyczne w Górnym i Dolnym Choco, 8 fotografii poza tekstem, ss. 79-116. W pierwszej części podaje autor systematykę instrumentów muzycznych używanych ;;a kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku. Są one następujące: 1) perkusyjne poruszane i wstrząsane np. marakasy i guasy, 2) perkusyjne drapane i skrobane np. karaski, 3) perkusyjne z bezpośrednim uderzeniem np. talerze metalowe, gongi, cymbałki, bębenki, tamburyny, 4) strunowe: smyczkowe i szarpane, jak skrzypce, mandoliny i gitary 5) dmuchane: flety, klarnety, piszczałki, trąbki, a także akordeon, organy i harmonika. W części drugiej daje autor opisy posługiwania się tymi instrumentami z uwzględnieniem pewnych lokalnych osobliwości, przytacza również niektóre teksty piosenek najczęściej śpiewanych. Chaco Część trzecia zajmuje się orkiestrami i zespołami muzycznymi. Najczęstsze zestawy instrumentalne to np. bębenek, tamburyn, gong, klarnet i perkusja. Zamiast klarnetu może być piszczałka lub trąbka. Powszechne jest przekonanie, że muzyka odpędza złe duchy, a więc ma znaczenie egzorcyzmu. Część czwarta traktuje o muzyce tubylczej. Autor przytacza także legendy dotyczące pochodzenia instrumentów muzycznych. Na końcu pracy znajduje się zestawienie wyrazów gwarowych, przysłów i zwrotów na temat muzyki. Literatura uwzględnia 45 pozycji. Ilustra- �'105 704 cje przedstawiają płaski bębenek (reg,uinta), wysoki bębenek (tabora), tubylców z perkusją, bębnem, cymbałkami, fletem itd. Rogerio Vel a s q u e z M.: Vestidos de trabajo en et Alta y Bajo Chaco - Ubiory robocze w Górnym i Dolnym Chaco, S'S. 117-130. Autor rozpoczyna od opisu sombrero. Także magia wiąże się z tym nakryciem głowy. Kobieta chcąca wzbudzić miłość mężczyzny winna włożyć na głowę jego sombrero. Całe mnóstwo przysłów wiąże się z sombrerem. Następują opisy odzieży z tkanin bawełnianych. Koszule wśród Murzynów z zachodniej Kolumbii są w użyciu od 1852 r., gdy narzucono przepisy dotyczące strojów ze względu na moralność. Bardzo ciekawe i brzmiące niezwykle swojsko są, przysłowia związane z odzieżą np. "oddać koszulę" w znaczeniu zbiednieć, aby innym pomóc w potrzebie, "Zadłużyć się aż do koszuli" albo też "Zgrać się do koszuli". Ponadto: ,.Przyjść w jednej koszuli" w znaczeniu: wyjść za mąż bez posagu, "Rozdzierać szaty" w znaczeniu: mówić o kimś źle. Wśród różnych szczegółów odzieży znaczenie magiczne miała pierwotnie la pa.mpanilla - opaska biodrowa zakrywająca części wstydliwe. Spodnie robocze bywają krótkie lub długie. Dawniej występowały jeszcze owijacze zwane bayeta i chusty - tetero. Były to stroje ubogich z czasów niewolnictwa, dziś nie są używane. Następuje opis obuwia roboczego. Na końcu podaje autor wyrazy gwarowe oznaczające poszczególne części ubiorów. Samuel M a l' t i: Etnomusicologia en Colombia Muzykologia etniczna w Kolumbii, z 2 fotogrc.fiami przedstawiającymi tubylcze zespoły muzyczne, ss, 133-142, Vidal Antonio R o z o: El carnaralito entre los indigenas Inganos de YunguilLo - Karnawał u tubylców z Yunguillo,. autor omawia instrumenty podając rysunki 6 typów, ss. 145-152. Manuel Zapata O l i veIl a: Cana de millo, variedades y ejecucionFlety, zróżnicowanie i wykonanie, 1 fot. 3 rys. ss. 155-158. Cana de millo jest instrumentem podobnym do fletu, wykonanym z surowca roślinnego, najczęściej z trzciny sorgo (rodzaj prosa) lub z palmy. Autor stawia zagadnienie, czy jest to przekształcony instrument tubylców indiańskich czy import hiszpański lub ewentualnie afrykański. Dziś jest w powszechnym użyciu u wszystkich przedstawicieli ludności wszelkich ras na całym wybrzeżu Pacyfiku i także sięga do Atlantyku. Flet taki umożliwia wydawanie tonów wysokich przy wydechu i niskich przy wdechu. Autor wyjaśnia to rysunkami anatomicznymi. Yolanda M, de J a l' a m i 11 o: Algunas costumbres religiosas relacionatias can el culto a yos muertos en una region de l.a costa atlantic'L colombiana Niektóre obrzędy religijne odnoszące się do kultu 7m?rłyc..'1w jednym z regionów atlantyckiego wybrzeża Kolumbii, ss. 161-170. Autorka omawia wartę przy zmarłym, dalej wartę dla uczczenia dusz i rozmaite obserwacje wiążące się z tymi obrzędami. l\Iilina 1\1u n o z. V.: Estampas regionales Tańce regiOn3.1ne. ss. 173-180. Autorka przytacza kilka tekstów piosenek ludowych. Luis Duque G o m e z: Arlesanias nalivas Rzemieślnicy tubylczy, ss. 18:3-187. Luis DuqUE:-G o in e z : Notas sabre b historia del traje tipieo nC/eioct'. ss, 191-193, Notatki dotycza"ce historii typowych strojów ludowych. Francisco Marquez Ya n e z: Injorme sobre el III FestivJ.l e>::. ss. 197-202. Autor podaje informacje dotyczące zarówno festiwalu folklorystycznego w Ibaque jak i kongresu ludoznawczego w 1961 r. Na zakończenie tomu dwaj autorzy, mianowicie Luis Duque G o m e z oraz Francisco Marquez Y a n e z l~odają obszerne omówienie literatury, w tym czterech prac oryginalnych i dwóch czasopism folklorystycznych. Należy z uznaniem podkreślić bardzo szczegółowe i wyczerpujące przedstawienie notatek bibliograficznych. Wanda Stęślicku. RIVISTA Dl ANTROPOLOGIAorgan Instytutu Antropologicznego w Rzymie, vol. 48, Roma, Citta Universitaria 1961. Tom 48, liczący227 stron zawiera 6 prac oryginalnych, głównie m::>r£ologicznych, 8 komunikatów naukowych, ponadto przegląd literatury i dzial sprawozdawczy. Pierwszą publikację tego tomu stanowi praca anatomiczna o pe-.vnym charakterze etnograficznym pt. iłsimmetria del crania dei Daiacchi Penihiny (o Peng) per dejormaz-ione arti.jiciale (Plagiocejalia artijiciale) -- Asymetria czaszki uDajaków Penihing (o Peng) jakJ skutek S?tUCll1'"i deformacji (plagiocephalia arlijicialis). JC':st to praca :.biorowa wYk)na;~ przez dyrektora Instytutu, a zarazem redaktora omawianego czasopisma, Sergio S e r g i wraz z współpracowniczkami Anna M a s s a i Annapia di N a p o l i. Praca zawiera 4 ryciny w tekście, 16 tablic fotograficznych, 8 kraniogramów, 34 tablice liczbowe kraniometryczne, ss. 5-37. Badano' serię 16 zdeformowanych czaszek Dajaków z Borneo z plemienia Penihing .. W badaniu architektoniki czaszki zastosowano metody kraniograficzne i kraniometryczne z wieloma oryginalnymi uzupełnieniami S. S e l' g i e g o. Szczególnie zwrócono uwagę na współzależności między elementami kostny-o mi czaszki, które wskutek deformacji ulegały wzajemnym przesunięciom, Postępowano w ten sposób, że nakładano na siebie obustronne narysy· wykazując stopień asymetrii. Zniekształcenia występowały głównie' \\' obszarze potylicznym, zaznaczały się jednak też w czołowym. Działanie deformujące szło od tyłu i z boku, przy czym centrum ucisku leżałO' II· okolicy asterionów. Vl 7 przypadkach ucisk był prawostronny, w 9 le4;) - .. LtI(1 " t. XLIX �706 wostronny. Autorzy doszli do wniosku, że deformacja była wprawdzie sztuczna, jednak nie była zamierzona, wiąże się zaś z pewnym miejscowym zwyczajem układania niemowlęcia w kolebce zawsze w jednaki sposób. Przedstawiono trzy serie kraniogramów: strzałkowy, czołowy i poziomy. Ponadto mierzono też kraniometrycznie stopień deformacji kształtu i pozycji każdej kości z osobna. Omawia się zarazem topograficzne i funkcjonalne znaczenie zaszłych zmian. Ustaliwszy centrum ucisku w okolicy asterionów badano także promieniowanie linii uciskowych. Jest ciekawe, że podstawa czaszki związana silnie z kręgosłupem, nie poddawała się wpływom deformującym, natomiast deformowała się część twarzowa czaszki w okolicy jarzmowej (policzkowej), ponieważ kość jarzmowa wiąże się z kością skroniową i czołową i wobec tego odbija w sobie tam powstałe deformacje. Dalsze części twarzy pozostają nietknięte przez wpływy zniekształcające. Niniejsza praca stanowi druga, część publikacji, która ukazała się w tomie 46-ym tego samego czasopisma. Dalsze tytuły obejmują prace krótsze o rozmaitej tematyce. Carlo M a x i a & Antonino F l o l' i s: Su una mutilazione finora non c/escrittl del foramen magnum riscontrata in crani !taliani delle collezioni dei e di Sassari - O pewnym dawniej nie opisanym uszkodzeniu wielkiego otworu potylicznego spotykanym w czaszkach włoskich kolekcji muzealnych antropologicznych z Caglari, Rzymu i Sassari, 3 tablice '\v tekście, 8 tablic pozatekstowych, ss. 43-58. A utorzy opisują uszkodzenia na serii czaszek eneolitycznych. Ich zdaniem uszkodzenia zadano pośmiertnie celem uzyskania talizmanów głównie przeciwko epilepsji. W niektórych przypadkach uszkodzenia były bardzo duże i wyłamano sporą część kości, w innych były małe. Uwagi dc.tyczące obrzędów magicznych związanych ze zwłokami ludzkimi kończą pracę. Marcello G l' e c o & Massimo Cao P i n n a: Salle variazioni di tllcuni caratieri bioumorali in relazione ad attivita agqnistiche - O zmienności niektórych cech związanych z płynami ustrojowymi u aktywnych sportowców wyczynowych, 5 tablic w tekście, 6 poza tekstem, ss. 59-80. Badania prowadzono na kolarzach, ciężarowcach i piłkarzach, pobierają.c w różnych odstępach czasu próbki moczu, osocza krwi i wykonując wszech:stronne analizy. Badania prowadzono zarówno przed wysiłkiem, jak i po nim w czasie 48 godzin, 80 dni i 165 dni. Wykazano, że u sportowców wyczynowych pojawia się zakłócenie w działalności nerek i wątroby. Zmiany te mogą być odwracalne po zaprzestaniu zbyt intensywnych ćwi,czeń. Ciekawe jest spostrzeżenie dotyczące hiperfunkcji gruczołów nadner-eza, co autorzy przypisują swoistemu przystosowaniu do wzmożonej aktyw:ności. del fonda oculare e pigMario F e d e l i : .Ąspetto ojtalmoscopi.co e clei cap'!l!i - Wygląd oftalmcskopijny dna oka, mentazione dell'iride a pigmentacja oczu i włosów. 8 tablic. ss. 81-96. Autor badał 100 chłopmasei antropologici di Cagliari, di Roma 707 ~-ó'\~ w wie~.u pIgmentacJI. lat wykazują.: 14-19 \\'spólzalcżno~ci Halo . T e s t a - B a p p en h . . . . e I m. gemma Ie monozlgotlca Mong l' iW \\' cechach dna oka ' 1 ongO/lsmo osservato in coppia . .' . . o Izm u pary monozygotycznych (jedno'a~~~~ch) bl~zmąt, 5 rycIn w tekście, 3 tablic poza tekstem, ss. 97-112. J:st . my PI zypad~k tego rodzajU opisany w literaturze. Autor stawia hipotezę, ze zachodzI tu blokada mech"niczna ge nu, co w pewnym ~topniu moze też występować w albinizmie. • Lo Halo T e s t a - B a p p e n h e i m: Dennatoglifi die;itali in soc e i appartenentl a coppie geminali MZ disti7lte' l'" . .']g t .nic r1 l" ". In re aZlOne al! esame /stolo~ o eg I annessl embrionali W '1 . . bl'" . " zory papl arne palcow u rąk w parach dOI:m:~ Jedno}9.]owych .w świetle badań histologicznych przydatków ploy , , 6 rycm w tekscle I 3 tablice; poza tekstem ss 113<:; ••• .5000 par bliźnia t ust n t ,.,. 128 .. ,..poslOd 'Cechy łożyska k a .1 a~ ar 99 par .lako Jednojajowe ze względu na _ .' o onU.1ąc Jeszcze dalszego podziału wewnąt' t ..· C7 punktu WIdzenia histologicznego. Okazało się' . I Z e.! grupy d ~~óżnicowane zgodnie z cechami sprawIe ustalania ojcostwa. łożyska. Będzie' t~e ~:~~l: 'h co; :porz~~~:C~~l~a~:h: Valutazioni analitiche di cllcane d~:p~~;pne t są er yz dimensioni e pro- analityczne niektóry~~ '\~;~:~~~o i dl!, atl~~l .. preolimpionici Szacowanie 10wców kadry przedolimpijskiej, 2 ~ ~~~~~Jl soma~yCznych w grupi:: spor:przedstawia wyniki badań antra'. y w tekscle, ss. 129-138. Auto!' 'nych dyscyplin A t . .pometrycznych na sportowcach 5-ciu róż. 29 . u or wylIczał sredme arytmetyczne dla 26-ciu w . . I -u proporcji w każde' . ymlarow . . .1grupie sportowej ustalając kategorie w dł SlewOW metodą Correnit'ego Wk' .' e ug rozciała ~ sprawnością fiZyczną.' y azuJe wspołzależności między budową linee Glancario A l c i a t t i: principali palmar' dłoniowe, 2 rysunki, Szczególnych linii. _ Un nuovo N, I ss. 139-144 i . n~z~e per la formulazione delie OW) wskazmk określ . l' C. a]ący g owne lini\: . hodzl o stosunek brzegu dłoni i po- Gabrielle S p e d i n i: Le a t l h' '. . _ Ya (R.C.A) _ H . pogo.lne sleT/che In 3.)3 negri N'Zaka. aptoglobmy (SOcza krwi u 353 M .'. . Afryk"! Centralna 4 tabll'ce l' b urz) nov., z N Zakara, , ICZ o\••.. ~ ~s 14- 154 Z rezy pozwoliło na precyzyjne '\ 1'" astosowanie o:oktro£oJenotyPOWo haptoglobin~ , vy IC7.eme częstOSCI występowania różnych c A. J. A l' k e II, <Ine!!z componenti Analiza la J. W. C o collana d II l' •• ;)-. n \\' a I l '. e .a ..m·unlla ". ~ F lV . . . . ( . lo l' I. Anal/sl elegii L1Ifantile di Van ;v]uhuggiaq __ ogniw tworząc h yc naszYJnIk mumii dzie' . U '. I""·<'lr;e. \\' tvmiedna kolor . "W clęce,] z an etc., 3 foto0 dzieCięcej ustalono na 3_00 \\<a. g oceny metod<:) C 14 wiek tej mumii M ;) p. n. e. assimo C r e s t a' M' . frican a - Ekspedycja . ISSlone antropologica antrop~logiczna d nella o republiki Republica Centroa- środkow ]-a frykań- �709 708 Niemiec stanowiła problem wymagający dopiero ostatecznego rozwiązania. W czasie konferencji poczdamskiej książka Gayre'a służyła między innymi jako dokumentacja naukowa włączona do materiałów obrad. Jest szczególnie ważne, że autor czerpał informacje głównie ze żródeł niemieckich i wbrew niemieckiej propagandzie, a w oparciu o niemieckie materiały, dowodzi slusz'1Ości polskich roszczeń do granicy na Odrze i Nysie. Treść jest podana w następującym porządku rozdziałów: Wstęp: Aktualność zagadnieil niemiecko-polskich. Rozdział 1. Geograficzne tło niemiecko-polskiego pogranicza. Rozdział 2. Rasy antropologiczne r~prezentowane w niemiecko-polskich strefach kontaktowych. Rozdział 3. Wpływy czynników etnograficznych i językowych na pograniczu niemiecko-polskim. Rozdział 4. Rozmieszczenie slowiańskich grup językowych we wschodniej części Niemiec. Rozdział 5. Sprawy "Lebensraumu" na polsldch terytoriach pogranicznych. Rozdział 6. Zagadnienia strategiczne i ekonomiczne, a granice krajów słowiailskich. Rozdział 7. Rewizja granic. Część merytoryczną książki rozpoczyna autor omówieniem zagadnień geograficznych. Znajdujemy tam charakterystykę geomorfologiczną sięgającą do wpływu zlodowaceń pleistoceńskich na rzeżbę krajobrazu, dalej krótkie omówienie warunków ekonomicznych i perspektyw dalszego rozwoju, a wreszcie przedstawienie stosunków demogrdicznych gęstości zaludnienia, przyrostu naturalnego, rynku pracy, ruchów ludnościowych itd. 'lo! regionach północnych, centralnych i 'południowych Niemiec i Polski ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza. Rozdział ten zreferowany niezwykle zwięźle jest dosłownie przepełniony treścią i jest ilustrowany kilkoma mapami. skiej, l mapka i l foL, ss. 167-172. Autor omawia wyni~i :vypraw~ tr~ającej od marca do sierpnia 1961, w której badał szczegolt1l~ rodzaJ. odzywiania tubylców oraz ich cechy somatyczne i hematologiczne. Pigmeje Babinga poddani byli szczególnie drobiazgowym badaniom. . Pietro p CI s s a l' e 11 o: Interesse antropologico del1e aptoglobme sieriche _ Znaczenie antropologiczne haptoglobiny surowiczej, 2 tablice, ss. 173-182. Poza trzema powszechnie przyjmowanymi fenotypami (Hp l-l, Hp 2-1, Hp 2-:?-) wyróżnić można jeszcze cztery rzadkie odmian~, ponadto bywaj,,) przypadki braku reakcji na stosowane metody. Bada~la. te stanowią podstawy dla wniosków dotyczących genetyki populacYJne). Domenico M a e s t l' i: Recenti metodi di valu.tazione deI colore della pelle ed applicazione in alcune turbe deHa pigmentazione Nowc' metody oc ny barwy skóry w zastosowaniu do niektórych zakłóceń pigmentacyjnych, 12 tablic, ss. 183-198. Zastosowano metodę spektro-fotometryczną do przypadków zaburzeń barwnikowych skóry. Zreferowano stan zagadnienia wedłl:g literatury. . .. Następuje szczegółowe i wyczerpujące omówienie publikacji nauk.o~ wych. Jest ciekawe, że spośród 8-u omawianych prac tylko dwie są trescl biologicznej, większość dotyczy etnologii. Tom zamykają zawiadomienia o mających się odbyć zjazdach, wreszcie sprawozdania za rok 1960i61. Wanda Stęślicka G. R. G a y re: TEUTON &: SLAV ON THE POLISH FRONTIER. Wyd. Eyre and Spottiswoode, London 1944 (76 stron tekstu, G6 l'otografii, 73 wykresy, 40 map). Cenna ta książka dotarła do Polski dopiero teraz, 20 la t po ogłoszeniu jej drukiem *. Autor, G. R. G a y l' e o f G a y l' e, Brytyjczyk, doktor nauk politycznych, przyrodniczych i filozofii, jest obecnie wydawcą kwartalnika "Mankind Quarterly" w Edinburgu. Badaniem stosunków polskoniemieckich zajmował się od dawna. W okresie międzywojennym kilkaJ.,;rotnie wyjeżdżał do Berlina, gdzie na zaproszenie tamtejszego Uniwersytetu prowadził wykłady zlecone. Przeżycia zwi:-~zane z ostatni4 wojną, ~ której brał czynny udział w stopniu pułkownika, wpłynęły na decyzję ujęcia dotychczaso\vych wyników badań w formie syntetycznej książki. Zamiarem autora było dostarczenie argumentów głównie z dziedziny antropologii etnicznej, etnografii i lingwistyki dowodzą.cych odwiecznych praw liłowial1skich do zachodniego pogranicza Rzeszy Niemieckiej, jako do ziem bezpraw'nie przywłaszczonych w ciągu historii. Ksiąi,ka powstała w okresie, w którym działania vvojenne jeszcze trwały i k\vestia wschodnich granic • Palr7 ,.Luri" t. XL[[J str. 2.jti reconzja w, P e l s C 11e. il I l . . Pewne zastrzeżenia budzi u polskiego antropologa rozdział drugi po_ SWlęcony zróżnicowaniu rasowemu ludności niemieckiej i polskiej. R. G'Iyre me stosuje żadnych metod objektywizujących lecz opis słowny znajdowanych różnic i podobieństw między osobnikami. Ponadto porównuje poszczególne cechy: jak kształt glowy, profil nosa, owal twarzy, pigmentację i wzrost w odniesieniu do populacji jako całości. Tego rodzajU metoda - do dziś stosowana przez wielu antropologów zachodnich -- stwa:za ?lbrzymie trudności interpretacyjne. Autor wprawdzie mówi o "typach" lstmejących wśród ludności, podaje n8wet cale mnóstwo fotografii wziętych z publikacji rozmaitych autorów; reprezentują one niejako wzorce czy mO,d~le typów rasowych. R. G a y l' e nie jest jednak w stanie określić 110sclOwego stosunku tych typów w populacji. Próby ujęcia zasięgu dawn~ch siedzib słowiailskich i germańskich, sprawy "praojczyzny" szkicowane na podstawie tak malo precyzyjnych ujęć antropologicznych nie �710 . rO\llnac .. ' a n o w s k l' e g o w dziele Polskamogą Się z syn tezą. J . C z e K Słowiańszczyzna z roku 1948. . . . Rozdział trzeci przedstawia wybór danych dotyczącycn czynmkow etnograficznych i językowych. Autor omawia typy budowy os~edli, zagród. domów, daje charakterystykę sprzętów i ubiorów. Opiera Się przy ty~ na obszernej i różnojęzycznej literaturze i wykazuje trwające do dZ1S. wpływy słowiańskie sięgające wyrażnie aż po Łabę, a więc ~nacz~te dal~J na zachód niż sięgają granice językowe. Rozdział ten cechujący Się włas-· ciwą autorowi lapidarnością i zwięzłością stylu należy do naj ciekawszych w całej książce. Ilustrują go liczne fotografie i mapy. W rozdziale czwartym, wyłącznie lingwistycznym, wykorzystał R. G a ~l' e również obfitą literaturę, przy czym wysoko stawia prace polskie· Lehra-S p ł a w i fi S k i e g o i M i l e w s k i e g o. Szczególnie :vażne są mapy nr 26 i 27. Są to dokumenty niemieckie (P a r t S c h, Schleslen, vo.!. I: Wrocław 1895 i Paul L a n g h a n s Deutsche Erde, 1905), obraZUjące zaslęgl słowiańskie na Sląsku. Na mapie nr 26 granica językowa z roku 179(), wykreśla zasięg słowiański idący daleko na zachód od Wrocławia, .dru~a.'. nr 27 z roku 1890 wykazuje bezsporną polskość Opolszczyzny. Rowmez: intere~ujące są dalsze mapy śląskie nr 28 i 29, opracowane na podstawie materiałów Langhansa z roku 1900. R. Gayre przypisuje tym mapom bar-o dzo słusznie ogromną wartość. Przede wszystkim dają one obraz obszarów o przewadze języka niemieckiego, polskiego, czeskiego i łużyckiego, powtóre - według własnego orzeczenia Langhansa - są. to nie tyle obszary językowe ile narodowościowe; nazywa on nawet swe mapy "Nationali·tiHenkarten". Jest to z tego powodu ważne, iż niemieccy szowiniści często· używali wygodnego argumentu, że ludność nawet mówiąca po polsku,. czesku czy łużycku, jest mimo to narodowości niemieckiej. Te późniejsze· koncepcje mówiące o rozbieżnościach między językiem i narodowością. były obce niemieckiemu badaczowi sprzed pierwszej wojny śWiatow~j,. takiemu jak L a n g h a n s, dla którego myśl o ewentualnym uzyskanIU' niepodległości przez ludy obcej narodowości, siłą włącz.one do cesarst:va: pruskiego, była zgoła nierealna. R. G a y r e interpretuje te sprawy nIezwykle trafnie. W bardzo pomysłowy sposób wykorzystał ponadto m8py' ogłoszone przez niemieckie władze szkolne przed pierwszą ~ojną śv:iat~wą w sprawie dzieci ślą.skich mówiących po polsku. DowodZi słUSZnIe, ze polskość dzieci jest najlepszym sprawdzianem rdzennej polskości ludu ~ląskiego. Rozważania językoznawcze kończy autor wnioskiem, że postulowana granica na Odrze i Nysie tylko częściowo przywróci Polakom ich właściwe obszary, znacznie sprawiedliwsza byłaby jego zdaniem granica biegnąca dalej na zachód od Odry. mniej więcej od Drezna na północ ku Bałtykowi. W rozdziale piątym znajduje się wpierw zwięzły referat dotyczący pruskiej polityki germanizacyjnej z przytoczeniem wielu faktów oei CZ3- 711 !Ów Fryderyka Wielkiego pOCZą'NSZyaż do wyczynów Hakaty, do represji w okresie międzywojennym i zbrodni ludobójstwa w czasie ostatniej wojny. Rozdział zamykają rozważania na temat prężności biologicznej Polaków, ich wielkiego przyrostu naturalnego, co raczej dla nich stwarza potrzeby powiększenia "Lebensraumu", o który tak się upominali Niemcy nie mający bynajmniej podobnych argumentów na poparcie swych roszczeń. Następny rozdział, szósty, zawiera poza argumentami strategicznymi krótkie omówienie śląskich ośrodków przemysłowych z wykazaniem, że z samego położenia geograficznego wynika powiązanie ekonomiczne całego Śląska z Polską i Czechosłowacją. Ostatni rozdział dotyczy rewizji granic. R. G a y r e wpierw dowodzi absolutnej słuszności wcielenia do Polski Warmii i Mazur, co w ogóle nie wymaga dalszej dyskusji. Następnie przechodzi do granicy na Odrze i Nysie. Powtarza w krótkim streszczeniu argumenty omówione w poprzednich rozdziałach. Wreszcie porusza drażliwą sprawę Niemców znajdujących się na obszarach mających wejść w skład Polski. Widzi tylko jedno wyjście: Polska musi być krajem bez mniejszości nar0dowych. Wszyscy, którzy opowiedzą się za narodowością. niemiecką, muszą opuścić nieswoją z'iemię i wrócić do własnej ojczyzny. Niemniej winny być stosowane ulgi dla tych, którzy pomni własnego słowiańskiego pochodzenia zadeklarują gotowość repolonizowania się. Jak najprzedniejszy dowcip brzmi zdanie wypowiedziane pod adresem Niemców, że dzięki lIstaleniu nowych granic pozbędą się wielkiego odłamu ludności nienordycznej. przez co zyskają większy odsetek tej cennej rasy u siebie, na co przecież zawsze kładli tak wielki nacisk. Książka R. G a y r e' a dziwnym trafem nie była u nas do tej pory zupełnie znana. Jeśli chodzi o istotę zagadnienia nie zdezaktualizowaJa się w żadnym punkcie. Ma ona przed? wszystkim \vagę obiektywnej oceny stosunków niemiecko-polskich z perspektywy autora brytyjskiego niezaangażowanego emo('jonalnie po żadnej stronie. Wanda Stęślicka Hans G r i m m: EINFUI-IRUNG IN DIE ANTHROPOLOGIE, VEB Glistav Fischer Verlag, Jena 1961, 102 strony tekstu, 51 ilustracji, skoro'<ddz rzeczowy i imienny, cena 10,65 DM. AL:<tor jest dyrektorem Instytutu Antropologicznego w Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, ma dwa doktoraty: medycyny i nauk przyrodni('zych. Omawiany podręcznik jest syntezą. kilkuletnich wykładów prowadzonych dla studentów biologii, psychologii, etnografii i archeologii. Daje nowy zadziwiająco świeży pogląd na zagadnienia antropologii potraktO\\·anej jako dyscyplina pomostowa scalająca dziedziny pokrewne. Autol' naświetla rolę antropologii w higienie społecznej, kulturze fizycznej, nau- �713 712 kach prawniczych, psychologii, socjologii, sztukach plastycznych, etnografii, arch'.~ologii, historii, a także w praktyce społecznej, w szczególności w sprawach normalizacji dla produkcji przemysłowej. A oto streszczenie niektórych tez H. G r i m m a : Antropologia zajmująca się morfologicznymi i fizjologicznymi rozmcami całych grup ludzkich jest szczególnie bliska etnologii i z nią ma ścisłe kontakty. Splot tych dyscyplin jest nadzwyczaj silny, istnieją wspólne katedry, instytuty i towarzystwa naukowe. Zarianiem stojącym przed antropologią jest wypracowanie systemu naturalnego opartego na rzeczywistym pokrewieństwie. Mamy dotąd tylko słabo udokumentowane hipotezy dotyczące powstania głównych odmian ludzkich. Konieczne jest zbiologizowanie antropologii, zajęcie się genetyką u człowieka, stworzenie antropologii fizjologicznej. Dla etnologii i archeologii byłoby z pewnością ważne wykazanie, że nosiciele określonych kultur mieli jakieś charakterystyczne cechy somatyczne. Badania osteologiczne szkieletów kopalnych należałoby również vrowadzić pod kątem ustalania typów budowy ciała. Istnieją z pewnością współzależności w układzie kostnym pozwalające na wyciąganie wniosków o proporcjach człowieka żywego. Takie postulatyotwieraja, dla badań antropologicznych nowe perspekty\vy. Dalej należałoby zająć się -ekologią człowieka, czyli badaniem związku organizmu ludzkiego z warunkami życiowymi środowiska. Kierunek badawczy, który w antropologii takie procesy bada, jest dopiero w powi- I ,I I I I Ii. jakach. Programy badawcze wielu zachodnich instytutów antropologicznych dotyczą zagadnienia zmienności grup ludzkich w zależności od warunków otoczenia. Szezególne zainteresowanie budzi "biotop wielkomiejski", jako miejsce największego zagęszczenia populacji ludzkich. Biologia obszarów miejskich, będąca dziś dopiero w zaczątku, jest przeto nowym i specyficznym zadaniem antropologów. Antropologia rozwinęła metody, które pozwalają ze szczątków rekonstruować szkielety, a następnie wyglą.d osobników żywych. Z badań morfologicznych można by również wnioskować o socjologii wymarłych plemion, nawet o genetyce populacji. Jakkolwiek autor docenia zagadnienia teoretyczne w antropologii, to jednak na plan pierwszy wysuwa zastosowania praktyczne widząc w tym najważniejszą funkcję społeczną tej dyscypliny. Wybór przykładów i ilustracji przeprowadził według tego punktu widzenia. Szczególny nacisk położył autor na higienie społecznej, normalizacji i produkcji. Mimo wszelkich wysiłków nie zdołał jednak w stosunkowo szczupłej książce dać całokształtu zagadniell. Z tego względu nie można tej publikacji uznać za rzeczywisty podręcznik antropologii. Jest to raczej przegląd problematykl z uwzględnieniem nowych kierunków. Z tego też względu książka ta więcej pożytku przynieść może wykładowcy niż studentowi, zawiera bowiem interesujące propozycje mogące wzbogacić zakres materiału. Niektóre rozdziały zostały w ksiCJjce G l' i m m a potraktowane zbyt pobieżnie. Zagadnienia konstytucjonalizmu w związku z psychologią wymagałyby rozszerzenia, trudno w dobie dzisiejszej poprzestać wyłącznie na Kretschmerowskich koncepcjach. Pewne zastrzeżenia budzi także sprawa typologii. W ujęciu antropologii polskiej klasyfikacja typologiczna opiera się na indywidualnie określonych osobnikach. Kryteria są morfologiczne, a nie narodowościowe. językowe czy psychiczne. Punktem wyjścia dla wyodrębnienia typÓ\\; antropologicznych są wzajemne podobieństwa osobników. Polskie badania niejednokrotnie rzucały światło na clawne migracje, na zagadnienia autochtonizmu itp. W tej dziedzinie antropologia nasza wyprzedziła znacznie kraje zachodnie. Główną rolę odgrywają tutaj metody badawcze. Było to osią,gnięciem na miarę światową, że zaczęto rozkładać populację ludzką na naturalne grupy osobników morfologicznie do siebie podobnych wyliczając liczebności tego rodzaju grup. O tych osiągnięciach i metodach nie znajdujemy wzmianki w książce H. G l' i m m a. Ponadto stwierdzić należy, że także w zakresie "biologizacji" antropologii pominięto ważne sprawy. Stanowczo za mało mówi autor o genetyce populacyjnej, o procesach selekcyjnych i o całym zespole zagadnień ewolucyjnych. Również należałoby chyba wzbogacić dzial dotyczący ekspertyz dla spraw dochodzenia ojcostwa. Szata graficzna, jakość papieru, okładka są bez zarzutu. Zalety te sprawiają, że książkę bierze się z przyjemnością do ręki. Wanda Stęś!icka Henn P o h I h a u s e n, DAS WANDERHIRTENTUM UND SEINE VORSIUFEN. Eine ethnographisch-geographische Studie zur Entwiklun" del' Eingeborenenwirtschaft, Albert Limbach Verlag, Braunschweig 195;' ss. 175. Pr~ca zajmuje się zbadaniem charakterystycznych cech pasterstwa, stan?Wlą~:gO o.b~k uprawy roślin pod~tawowe elementy składowe naszych cywlllzaC]l. KSIązka składa się z czterech rozdziałów. W rozdzial'= pierws~ym autor omawia problematykę pracy, własne stanowisko metodologIczne oraz dokonuje podziału gospodarki hodowlanej. Punktem wyjścia dla ustawienia problematyki badawczej są db. autora materiały archeologiczne z miejscowości Meiendorf i Stellmoor w Niemczech Północnych dotyczące hodowli renów. Problematyka podjęta prZN: autora streszcza się \V trzech następujących pytaniach: 1. Czy hodowla renów stwierdzona w Stellmoor była zjawiskiem izolo .. wanym kulturowo i zaginęła bez ślaclu wraz ze zniknięciem rena z obsza- �715 714 rl',w nadbałtyckich, czy też była fazą poprzedzającą nie formy gospodarczo-kulturowe? 2. Czy hodowla kultury "Ahrensburger innych ludów pasterskich Rentierbegleiten"? uchwytne wywodzi historr-:- się z tak zwanej 3. W jaki sposób ludy, które przejęły umiejętność hodowli nomezolitycznych hodowców renów, r0zwijały ją u siebie? od wczes- Autor uważa, że na żadne z tych pytań nie może odpowiedzieć autorytatywnie sama archeologia, etnografia bądż zoologia. Dlatego też podejmuje próbę zgromadzenia najważniejszych faktów archeologicznych etnograficznych, geograficznych i biologicznych dotyczących gospodarki związanej z reniferem i innymi zwierzętami trzymanymi przez pasterzy i myśliwych. W związJl:u z tym daje w swej pracy w rozdziałach II i III opisy poszczególnych kultur pasterzy i myśliwych. I l I I Rozdział II zawiera omówienie pochodzenia i podziału gospodarki związanej z renem, rozdział III natomiast poświęcony jest gospodarce pozostałych pasterzy i myśliwców występujących na różnych kontynentach. Opisy kultur zawarte w pracy podawane są według ujednoliconych zasad; zawierają krótką charakterystykę środowiska geograficznego, opis elementów kulturowych wia,żących się z hodowlą bądż polowaniem oraz opis cech rasowych nosicieli określonych kultur. Opisy te z reguły dotyczą prawdziwych nomadów zmieniających miejsca swego zamieszkania wokreślonych porach roku wraz ze swymi stadami. Wyjątek stanowią omówione IJrzez autora półnomadyczne ludy Toda w Indiach. Z terenu Europy <1względnia autor jedynie Lapończyków. Dla celów porównawczych opisuje ••utor kulturę Eskimosów, jasnoskórych myśliwców Afryki oraz hodowców 1:'Jm poludniowej Ameryki. Ogółem opisuje 40 różnych ludów. Rozdział IV pGświę::.ony je~t omówieniu wieku, rozwojowi i podziałowi pasterstwa, jako kompleksu gospodarczego. W rozdziale tym autor przepro,,' 2.dz:J.hipotetyczną rekonstrukcję procesów działających przy powstawaniu kompleksu pasterstwa. Według autora stawianie roboczych hipotez jest konieczne ze względu na wskazanie dalszych kierunków badawczych bądż punktów wyjścia dla dalszych gruntowniejszych badań. Autor przyjmuje, że zbieractwo i myślistwo wyszły z różnych form gospodarczych, znajdujących się na innym stopniu rozwoju. Autora nie zadawalają dotychczas stosowane podziały na wyższe czy niższe my~listwo, bądż podział na myśliwych stepowych czy zbieraczy z okolic polarnych czy tropikalnych. Podstawą proponowanego przez autora podziału jest stcsu:1ek myśliwego do obiektu polowan,ia. Stąd autor dzieli mYśliwcuw na następujące grupy: 1. Myśliwi lej gospodarki związani decydują ze stałym miejscem (Ortsfeste Jiiger). O formie dogodne warunki mieszkaniowe (jaskinie), albo przewaga pożywienia roślinnego nad zwierzęcym. Do grupy tej można zaliczyć Ajnosów. Polowanie wśród tej grupy ludów często odgrywa rolę podrzędną. Ewentualne wędrówki nie związane są z myślistwem. Do myt!iwców tej kategorii, którzy żyli tylko z polowania możemy zaliczyć' również mieszkańców jaskiń z okresu lodowcowego. 2. Myśliwi związani z określonym rewirem (Revierfeste Jdger). Myśliwi tej kategorii trzymają się w pobliżu dogodnych dla polowań terenów (np. wodopojów, skrzyżowań dróg wodnych ...) w okresach najdogodniejszych na polowania. Do kategorii tej należą Eskimosi Karibu. 3. Myśliwi związani ze zwierzyną (Wildfeste Jager). Trzymają się zazwyczaj w pobliżu zwierzyny i postępują za jej śladami. Każda z wymienionych wyżej grup stanowi odrębną biocenoz,~ kulturową (KuLturbiozenose), to znaczy według autora, składa się z indywiduów, które posiadają wspólną formę gospodarczą, wspólny język, szereg wspól-· nych elementów kulturowych, znajdują się stale w obustronnej wymianie bezpośredniej lub pośredniej bądź tei. mają potencjalne możliwości takiej wymiany, posiadają mniej lub więcej jednolity skład rasowy. W obrębie każdej t3.kiej biocenozy możemy obserwować, na różnych kontynentach świata równoczesne występowanie specjalizacji czyli biotypów kulturowych (Kulturbiotype). Etnobiotyp aloo biotyp kulturowy jest sumą czynników pośrednio lub bezpośrednio wpływających na kulturę, czynników klimatycznych, botanicznych, zoologicznych, antropologicznych i kulturo-wych (łącznie społecznych, gospodarczych i język-owych). Wymienione wyżej trzy kategorie myślistwa spotykamy u zwierząt,. są one charakterystyczne nie tylko dla ludzi. Np. wilki polują zimą na zwierzynę postępując za nią itd . Autor stoi na stanowisku, że jest niecelowym dzielenie gospodarki' ludów egzotycznych na dwa stopnie: myślistwo :i hodowlę. PomiędzY' bowiem myślistwem, a hodowlą występują bardw ważne stopnie pośrednie. Są to: 1. Towarzyszenie zwierzynie (Begleiten). Jest to jakgdyby kontynuacja polowania polegającego na postępowaniu za śladami zwierzyny i trzymania się w pobliżu {III kategoria myśliwców). Charakterystyczną cechą tej formy gos'Pcdarcz.ej jest pogłębion" Slpe-cjaliza:cj.a odnośnie obiektu polowania. Dalsze cechy są następujące: wędrówki określonego stada zwie-o rząt określają równocześnie wędrówki ludzi; zwierzyna, na którą się poluje jest chroniona; występują tendencje do kapitalizowania stad zwierzęcych: zwierzęh nie zawsze są obiektem polowania, występują bowiem również inne motywy np. zwierzęta są używane do transportu; podejmowane są próby ograniczenia wędrówek zwierzyny; zachowany jest nadal trybsezonowych wędrówek za zwierzyną, zwierzęta na które się poluje tkwią nanal w swoim naturalnym biotypie, chociaż może wysiąpić skrócenie ich dróg wędrownych, na skutek działalności człowieka. Towarzyszenie- �717 '716 zwierzynie 3 kategorii (Begleiten) (Wilelfeste stanowi stopień pośredni pomiędlY myślist\vem a pasterstwem. Granice są wielokrotnie po- Jager), między nimi bardzo płynne. Od pasterstwa natomiast towarzyszenie zwierzynie tym się wyodrębnia, że zwierzyna za którą się wędruje, nie wykazuje żadnych cech oswojenia bowiem tkwi nadal w naturalnym biotypie. Wynika z tego, że pod wpływem określonych faktów kulturowych myśliwcy III kategorii (Wilelfeste Jager), mogą przekształcić się w spe.cjalistów polujących na określone stado zwierząt, a ci specjaliści z kolei w pasterzy. T o war z y s z e n i e zwierzynie jest kontynuacją myślistwa związanego z trzymaniem się myśliwych w pobliżu zwierzyny. Drugim stopniem pośrednim pomiędzy myśliwstwem i hodowlą jest c s woj e n i e zwierząt (Das Zahmen). Oswojenie 7.wierząt jest niekrwawł\ kontynuacją polowania związanego z określonym miejscem (Re'l'Łerfeste Jeiger). Występuje wtedy, gdy zwierzę lub stado zwierząt, tak dalece przyzwyczai się do bliskości człowieka, że nie boi się ludzi, którzy mogą prowadzić dokarmianie zwierząt (podawać np. sól), bądź nawet wykorzystywać zwierzęta do pracy. Oswojenie tego rodzaju występuje w Azji Poluddniowo-Wschodniej i Melanezji. Trzecim stopniem pośrednim pomiędzy myślistwem, a hodowlą jest p r z e p ę d z a n i e zwierząt (Das Treiben). Jest ono dalszym ciągiem myślistwa związanego z określonym rewirem. Ta forma gospodarki występuje wtedy, gdy myśliwi związani z okre~.lonym terenem (Revierjeste Jager) bądź myśliwi związani z określonym miejscem (Ortsfeste Jager) zapędzają wędrujące, dzikie stada zwierząt do specjalnych zagród, aby ciągnąć z nich określone korzyści: i tak np. Indianie południowo-amerykańscy polują na lamy. Omówione formy pośrednie gospodarki charakteryzują się tym, że rozmnażanie zwierząt dokonuje się na swobodzie, a same zwierzęta nie posiadają cech udomowienia. Hodowla zwierząt podzielona według autora najbardziej celowo obejmuje trzy rodzaje: 1. Wanderhirtentum (pasterstwo związane z koczowniczym trybem życia), 2. Ziehbauertum (koczownicze rolnictwo), 3. Sesshajte Viehzucht czyli hodowlę związaną z osiadłym trybem życia i istnieniem stajni. W rozdziale II zatytułowanym: "Die Rentienvirtschajt". Gl.iedernng und Ursprung autor charakteryzuje środowisko i ludy związane gospodarczo z renami. Omawia funkcje reniferów oraz gospodarczo-etnograficzny podział ludów hodujących reny. Rozdział kończy się podziałem wsp6łczesnej gospodarki reniferowej. Gospodarka związana z renem stawia ludziom zajmującym ·się nią bardzo wysokie wymagania. Muszą oni odznaczać się siłą i znaczną ruchliwością, tym większą, im prymitywniejsze są środki transportu i im bardziej ruchliwy jest obiekt ich gospodarki. 'Wynika z tego, że tylko ludzie w najlepszych latach swego życia mogą zajmować się polowaniem nil reny. Pozostała ludność skazana jest na zaiładę, bądź musi gospodarkę swoją budować na innych podstawac~. W związku z tym na terenach arktycznych i subarktycznych występuJe zawsze podział grupy ludzkiej na dwie biocenozy kulturowe. Ruchliwej biocenozie kulturowej myśliwców odpowiada zawsze, (przynajmniej w reliktach) biocenoza kulturowa rybaków, bądź rolników czyli ludzi a osiadłym mało ruchliwym trybie życia. Możemy w tym wypadku mówić o ma-o kro i mikrokulturach. Np. makrokultura Lapończyków obejmuje mikrokultury: Lapońc-zyków z fjeldów, z lasów i wybrzeża morskiego. Rozdział III: Die iibrige Hujtieru:irtschajt der Wanderhirten. Po opisach gospodarki różnych ludów egzotycznych autor dochodzi do wniosku, że istnieją niewątpliwe zgodności kulturowe pomiędzy ludami hodującymi reny oraz innymi ludami pasterskimi różnych kontynentów. Wyodrębnione przez autora w tym rozdziale typy gospodarki obejmują: A. Typ gospodarki reniferowej Korjaków, Czukczów, Samojedów i Lapończyków z fieldów. Z kultur archeologicznych należy tu stopień ahrensburgski. Typ tej kultury wystr;puje na tundrach, tundrach leśnych fjeldach. B. Hotentocki typ gospodarki. C. Typ gospodarki pastersko-wojowniczej (Massajowie, Hima, Turkana i Nuer). Dla tego typu gospodarki charakterystycznym są: instytucja wojennego kraju i spożywanie krwi żyjących zwierząt. Polowanie nie ma tu znaczenia, bowiem żyjące zwierzę jest wszechstronnie wykorzystywane gospodarczo (krew i mleko). D. Typ gospodarki ludów Toda-Kara-Bororo. Typ ten jest produktem specjalizacji typu poprzedniego. Występuje na obszarach regresji kulturowej i na obszarach peryferycznych. Pojedyńcze ludy o gospodarce tego typu występują w postaci reliktowej w Indiach, Arabii i na Saharze. Najważniejszym zwierzęciem gospodarczym jest bydło rogate. Krwi się nie spożywa, a mleko posiada znaczenie sakralne. Polowanie nie posiada żadnego znaczenia. E. Typ gospodarki pasterskiej związany z tzw. "małym bydłem" uprawiany przez Tungutów, Tuaregów, Tebbu, Arabów, Somalijczyków, Bedja i Kozak-Kirgizów. Hoduje się tu jedynie drobne zwierzęta: owcę i kozę, brak natomiast zwierząt dużych. Autor uważa ten typ gospodarki za wtórnq i stosunkowo póżną specjalizację. F. Typ gospodarki jeżdzieckiej-Kałmuków, Mongołów, Sojotów, KaraKirgizów i Turkmenów. Najważniejszym elementem kulturowym jest jeżdżenie na renach, koniach wielbłądach, jakach. Ten typ stanowi najmłcdszą, ale równocześnie najbardziej ruchliwą \varstwę kulturową w obrębie pasterstwa. Rozdział IV - Wiek, rozwój i podział całego kompleksu pasterstwa. Przejściowa forma gospodarki pomiędzy myślistwem. a hodowlą renife- ::', '..,~t: �718 rów IRentierbegleiten) stwierdzona w oparciu o wykopaliska Stel1.~~or na Niżu Niemieckim jest najstarszą z dotychczas poznanych form WYJSClOwych hodowli zwierząt w ogóle, a więc i pasterstwa. W okresie pomięd~y J U 000 a 8500 lat przed n. e., na obszarach Niemiec Zachodnich w rejonIe Bałtyku polowanie na renifery polegające na trzymaniu się z\vierzyny (Wild-feste Jagertl.j.m) przeobraziło się w fazę pośrednią pomiędzy polowaniem, a hodowlą, w tak zwaną fazę towarzyszenia zwierzynie (Rentierbegieiten). Ta przejściowa forma gospodarki nie powstała nagle, lecz element za elementem dostosowywała się do nowych warunków związanych ze .zmianą klimatu. . Osiągnięte dzięki temu przestawienie się całej kultury, na posługiwanie się nowym typem sprzętu, spowodowało przejście z paleolitu do mezolitu. Występujące obecnie różne formy gospodarki opartej na reniferze należy tłumaczyć tym, że od mezolitycznych hodowców przyjmowano tylko takie elementy kulturowe, które były specjalnie ważne dla z lspokojenia potrzeb własnego kulturowego biotypu. Hodowla rena jest pochodzenia monocentrycznego, powstała na terenach położonych na południe od Bałtyku. Po okresie lodowcowym ren zniknął z terenów nadbałtyckich, na które wtargnęły inne zwierzęta. Metody gospodarcze związane z renem zo£t3ły przeniesione na inne zwierzęta, ale równocześnie dostosowane do istniejących warunków geograficznych, ekologicznych i etnograficznych. Id :~'l hodowli według autora przeniesiona została na inne terer.~' przez Europejczyków. Swiadczą o tym m. in. także cechy rasowe spotykane u lud6w pasterskich. Jadwigc! Kucharska Johann K l' u s e: HEXEN UNTER UNS? Magie i.md Zaubl~rg1aubel'l in unserer Zeit. Verlag Hamburgische Bucherei, 1951, s. 210. Praca obejmuje 11 rozdziałów; część pierwszych podaje zaobserwowane i zanotowane sposoby rzucania i zdejmowania czarów, dalsze omawiają przyczyny utrzymywania się podobnych praktyk po dzień dzisiejszy. We wstępie autor stwierdza, że w połowie XX wieku tysiące kobiet na terenie NRF są prześladowane jako czarownice. Mimo, iż od 200 lat zRbronione jest palenie czarownic na stosie, wiele osób ginie niemniej strasznie i okrutnie, bo zaszczute, zadręczone przez ludzką opinię. Ten wlaśnie fakt spolecznego konfliktu, ciemnoty i zacofania oraz ich skutków (w dobie wielkiego rozkwitu wszystkich dziedzin wiedzy) skłonił autora do napisania omawianej książki: "Daleki jestem - cytuję - od 7,amiaru stworzenia dziela o stanie zabobonu na dzień dzisiejszy. Chodzi mi jedvnie o zwrócenie uwagi ludzi odpowiedzialnych za politykę oświatową i kulturalna na skutki społeczne utrzymującej się po dziś dzień wiary w czarowni~e, diabły, czary i zamawianie, i to zarówno na wsi, jak w mlescle. Chodzi mi o zastanowienie się nad sposobami zlikwidowania tych wyraźnych przejawów ciemnoty i zaraźliwej glupoty. Skutki bowiem są fatalne zarówno dla zdrowia fizycznego i psychicznego, jak dla obyczajowości niekiedy wcale nie małych grup społecznych. Istnieją bowiem ludzie, którzy ciemnotę wykorzystują i podtrzymują zupełnie celowo (str. 5). Sredniowieczna wiara, że niektóre osoby «zcl.ególnie kobiety) posiadają nadludzkie siły oraz umiejętność wyk ,rzystania ich jest po dziś dzień żywa i mocna w różnych środowiskach, a szczególnie na wsi. Ni[ch na przykład zachoruje bez istotnej przyczyny krowa, regularnie, dzień w dzień, krzyczy pogodne w innych godzinach niemowlę, czy dorosła córka zacznie zbyt biegać za chłopakami - mieszkaniec wsi przyczyny tych zjawisk gotów dopatrywać się w rzuconych czarach. W 1950 roku gazety południowo-niemieckie doniosły, że we wsi E. znajduje się 10 czarownic, odbierających mleko krowom. Vol 1949 roku Johann K l' u s e \vysłuchał najpoważniejszej opowieści, jak to pewna kobieta na własne oczy widziała, jak sąsiadka z wbitego w ramę drzwi noża, nadoiła w krótkim czasie pełen garnek świ~żej śmietanki. W 1939 roku gazety podały wiadomość, że w Gelsenkirchen (Westfalia) zmarło dziecko na skutek leczenia wrzodu ekskrementami. Po dziś dzień prasa zachodnio-niemiecka, co jakiś czas donosi o wypadku śmierci na skutek leczenia chorego przez osoby niepowolane. Podobnych faktów zebranych w terenie, bądź znalezionych w prasie codziennej autor przytacz" wiele. Rozdział drugi mówi o sposobach rozpozilawania czarownic. Jednym z "niezawodnych" jest położenie na krześle pod poduszką otwartych nożyczek. Jeżeli osoba podejrzana o uprawianie czar6w nie usiądzie właśnie na tym krześle, -- na pewno jest czarownicą. Podobnych "niezawodnych" sposobów wykrywania czarownic jest wiele. Ponieważ są stosowane, kobieta czy mężczyzna, na którego padnie podejrzenie, że jest \V służbie diabła jest z góry skazany na społeczne potępienie. Obrony i n.tunku przed podejrzeniem i oskarżeniem nie ma. Mówi o tym rozdział czwarty i pią ty książki. Zdaniem Krusego, wiara w czary oparta jest o Testament i katechizm. Wypędzał niejednokrotnie diabła Jezus. W małym katechiźmie wyraźnie mówi się o zakazie rzucania czarów. Zarówno w Starym, jak Nowym Testamencie problematyka diabłów, czarownic i czarów stawiana jest niejednokrotnie. Bezpośrednim jednak źródłem zdaniem autora _ rozpowszechnienia zarówno "nauki" rzucania, jak zdejmowani3. czarów jest szer{)ko rozkolportowana w drugiej połowie XIX wieku na terenie Niemiec - 6. i 7. księga Mojźesza. Poczytność jej· na terenie NRF zdaje się w ostatnich latach wzrastać. Tym faktem Kruse tłumaczy rozpowszechnienie i aktualność praktyki nauczania i zdejmowanie czarów. Źródła .,wiary" w prawdziwość tych nauk świadczą o niskim poziomie intelektualnym szerokich rzesz mieszkańców. �721 720 Omówieniu tła i przyczyn szerzącej się wiary w czarownice i czary poświęca autor drugą część książki (rozdziały VII-XI). Zaznacza wyraźnie że chodzi mu o źródła nie w sensie genezy, lecz o przyczyny utrzy,ny~vJ.nia się praktyki czarów po dzień dzisiejszy, o społeczne przyczyny i możliwości istnienia czarownic. Widzi je przede wszystkim w niemieckim prawodawstwie, w którym brak paragrafu w myśl którego obwoływanie kogoś czarownicą byłoby traktowane jako przestępstwo. Dopiero jeśli kobieta podejrzana o to, że jest czarownicą zostanie pobita - sprawcy pobicia zostają ukarani, ale tylko i wyłącznie za sam fakt pobicia. Motywy, wszystkie szykany moralne są w wyroku pomijane. Podobnie zresztą dzieje się, gdy dojdzie do procesu człowieka żerującego na ludzkiej głupocie czyli takiego, który odczynia rzucane czary. On też odpowiada tylko, gdy spowoduje wypadek kalectwa, bądź śmierci, natomiast nie odpowiada za jawne oszustwo, za uprawianie procederu zamawiania czarów, wykrywania czarownic itp. Brak odpowiednich paragrafów w prawodavlstwie zachodnio-niemieckim, to zdaniem J. Kruse, bardzo istotna przyczyna utrzymywania się wiary Vol czarownice. Inną, niemniej ważną - są bajki, sagi, opowiadania, obrazki, fi~my, ióztuki teatralne pełne diabłów i czarownic. Działają one na wyobraźnię dziecka i często ciążą nad men talnością dorosłego już człowieka. Niektórzy irdcrmatorzy zapytani przez autora dlaczego wierzą w diabła i cZ"lrownice, odpowiadali po prostu, że w szkole ich uczono o istnieniu złych mocy, przed którymi należy się chronić. Po dziś dzień dzieci w Niemczech Zachodnich uezą się w szkole o diabłach. Mieszkańcy wsi natomiast twierdzą, że jeszcze nikt im nie powiedział, że nie ma diabłów, ani czarownic. Diabły więc są. Wierzyli w nie ojcowie, wierzą oni (informatorzy). Będą wierzyły dzieci, bo wynoszą tę wiarę z domu, a gruntują ją w szkole. "Myliłby się jednak ten - koilczy swoją pracę autor - kto sądzi, że wiara w zabobony dotyczy tylko mniej oświeconych warstw społeczeństwa i tylko wsi". W mniej drastyczny sposób, ale hołduje jej wielu przedstawicieli \varstw wykształconych. Czym bowiem, jak nie zabobonem jest wiara w ,.feralne" i "szczęśliwe" liczby, lęk przed czarnym kotem, wszystkie talizmany chroniące przed urokiem, bądź nieszczęściem. Nieobca też jest szerokim warstwom społeczeństwa wiara w znachorów, wróżbiarstwo, rzucanie i zdejmowanie uroków. Czqść winy za utrzymywanie siG w społeczeóstwie wiary w "czary". Butor przypisuje niemieckim etnografom. Etnografowie, jego zdaniem, traktują całą dziedzinę wiary w diably i czarownice jako wiedzę ludową, a zamawianie i pokątne leczenie chorób jako medycynę ludową. Trzeba, by nauka zaczęła oddzielać mądrość ludową od niewiedzy ludowej i przestała tej ostatniej nadawać znamię specyfiki ludowej, czy (lawet narodowej. Trzeba, by etnografia podawała prawdę o historii ludu l wsi bez sentymentów i upiEikszeń, by mówiła nie tylko o przymiotach zaslu.;ach ludu dla narodu, ale i jego brakach. Jilk przEd medycyną ',\:znio::łe zac.!.anie uv./alniani~j ludzkości prz2d plc:.gq chorób fizjr)logiczn:, en, t3k p~'zed etnografią i każdą nauką o społecz,~ństwie Wi1.1YlOSidĆ j:!w cel i.adJnie uwolnienia ludzi od plag spolec,myc:1, l. któryc~ jedn:( Jest utrZ}iYłujt.)Cd się wiara \\T l1ad:=>rzyrodzo:1e n10Cc, a mi~dzy :1i:T~i czarO\\,;,1i('e: Jes'e.~m)1 - koóczy Kruse swoją książkę napbanii Z dUZ:l pasją cz1.ovv·i:::ka społecznie zaangażo\vanego nie tyLko s1]ac1ko;)ie7'ccuni ttudycJi j '3tC'ii nie tuil<o rnu bUC: ;c:h l.i2 \,','j. ule pGi.cmkcnni, t:,;'obec bl(;1'1i,i ._- Johann Uk,vit!Q'W,,6 Syn bĘ'(;'z.!cnq; rolnika kied'vś otr~;!.JrrlGnlJch Kruse ur'}dzuny 1£'26 r..-ku micst.:ka sb·de '\'1 w 1839 I:IalYlburgu. i ci/utegolli prz0dk(l1ni ci.:?innogroclu, l.irzekazów ..? ITICŻe- nu? rl~C)żernv jest nauczycieL"m szkoly jl'Jdsta\'loroku w zachodnim Eolsz,ynie, od :i\!Iat2ri"ły i dokumenty do książki Johann Kruse zbierał w sumIe Cz~ścio\vo s~-l to Y:i:13tcria,ły t2\~.~. t.2L"i~nG\\!':~ (z::-~obs,~rv,"O\\uln(:'\ i Z(LlotO\Va~e przez samego autora), ,}o/ dUŻ'2j mierze V\:ycin};i Z ni~n:.ieckiej p~-8S,} j;':tt 19~ij--19;)O, rn~te:rialy i dckurnenŁ:.I są-":':Jv.,:c. JcdnQc~:cś!1iC' :~G 18 t bezskuiecznie CllarmO\\'3ł rćżne cZYl1:1iki o v..'ażnojci probh:mu. Dopiero PC) uk)·oaniu sil: w 1951 roku omawianej ksi::żki zarówno pnsCl, jak radio, 1.1.11-,1'1 i t;~'l0\vizja z)inter2sc-,>~,-a}8. siq- s.y-g,:'\,::'l,li'lo·NDnYID od Lit problerncm. F'cz,-:,.-t,y\\lnie o pr,:~ci Jol.U:tl1l1cl :Krus'2 ~,~vyr:.L~:d si.E': CLołvv..lj ni·-:.nliecki et.nograf (:~r,;--;tęPC::i pre;.:.vcL:~rtt·=t i'-i·1E:rni.,')ckie,j ź\k.Jci 2n-1li :;\Tauk Vv' PCTlini,:~ \,VSCilodnim) prof. dr Wolfang S t e i. n i t z w swojej przedmowie do J(siążki A. S p am e r' R: 1{,o1nanu:>oi.ichle'i( ... Fczytyvv'nie o książce i negatyv-n'li:- o p0iityce k:.llturalnej NRF, gdzie tylKO w 1952 roku zallotmvano w prasie 65 prccesóv/ czarownic. trzycl7.ic;,;ci l::1t. LiU Maria 13ADISCHE FUNDBERICHTE, jriihUcsch.ic::tliche 1962, (s. 318, tab!. .•>ntiich2S Jahl'bHc', FOl'sch ung Badens. 22. Jahrgang. 104, plany sytuacyjne 3). Szw'engrub cli.? 111'- l<71.ci fill' Freicurg - Karlsruhe. . FrClca t8 kst rezultatem bad,'!l "rch2()lo!2i~znych, prcnvadw:1ycl1 w la~,::~<::;} j.)/ -·-195~) n::1 ter8r"ie BadcTJii, 'prcv.d~'1r.1i l,rietnjec. g·i.~ai.licz2:C2j z FranCj~:~(1:1 zc;.ch Jc:zi~: \vz(E'.l;~ Pf'r1U i S!:\~,·-~~.~c:lri[; na pojudrii~l. 1)0.:1 r~dakc:j~~ pO\\-:;t_lł2' A. E ck ,2 r l {:,'g o ;J;'r~·ibur~\ i .,A. TJ a u b er 3 l)G:::L:;~'lo~!f' j2~j~, '.L: (j r'7~'dó'::: r.Jz~·)":,~.:--:'x.''', sprav~;c<d~',nj'-~ c(,!'e-:i('·v.r y)rC'hi,:~t l'"ii .~ hisL;·)r.:,l n;")\\,-~;'(:;j v; :;7':;~Ci;:)'-lr,~"di I('.::~:'lsn'::·'~lC' tY~a!j:.'ru· ..~e) prz2gląd zOiel',)\\"(\ wykopalisk z lat nL1 i rcce~zjc 01"(-;2tablice. to, i;~ rozpra\\~_y- \'E::TiO '. dZL2.i0 i poś\\"ięcone są archcclcgii, gr,-" (; fr :;:oriaL I t::i1.'.": (Ifof. v\'ie.' r:1c/~..:rialu <!i -- .. L,_iJ! '. 1957-1959, mkjscowości, sprawozc1a- Ob2j!\~I;'lj2: ~,~c;~:;1..i::k,)\'/o rna:y obszar znajdujen1Y \\. nicl'~ i;1t:·r2Slł.jqcy także etnodr E. S ';: n r: lTI e i s t e r (s. 9-16) 11.:.1 podste-t-. zClsi;~gie:T1 Y:,~.-:':op:.di:;ko\\·(-;g() t. XLfX indeks st\\·i;:,td!.:~1. że- klJ£ci=tne grz2bi2nie. z !!1.o- �722 tywem zdobniczym ptasika na grzbiecie .'5rzebicnia dotarły do Badenii w epoce brązu z północnych Włoch, dokąd najprawdopodobniej zostały sprowadzone z północnych Balkanów, gdzie motyw ptaszka znacznie wcześniej występuje. Także w \\'ykopanej ceramice autor odnajduje północnowłoskie moty',\'Y zdobnicze. Ingeborg H u I d ,\. "Przyczynku do rzymskiego osadnictwa I10lobszarze miejscowości Riegel w powiecie Emmendingen" (s. 51-77) zaznajamia czytelnika ze skatalogowanymi skorupami w 'ilości 670 szL, obejmującymi cprócz terN sigi/utta także pospo litą ceramikę: cmaliowar.c malowane garnki, misy, talerze, dzbanki i inne, Wszy:;tkie omawiCine przez autorkę przedmioty wykopano w jednym wykopalisku w 1956 r. Nie zostaly one jeszcze poddane clokładnej chronologizacji, niemniej już becnie wszystko przemawia za tym, iż mamy do czynienia z ceramiką z przełomu w. n, e, Także Herbert N e s s e l h a u f przynosi nas. 79-84 ciekawy przyczynek do rzymskich dróg w Germanii, położonych po prawej stronie Renu. Wykopany w początkach 1959 r. w miejscowości I1lingen pow. Rastatt rzymski kamiell milowy niewątpliwie został ustawiony w roku 269 względnie 270 n. e. Obala to teorię _. dotąd powszechnie panującą jakoby w roku 260 \vzgl. nieco wcześniej Rzymianie opuścili ziemie praI i II wobrzeżne Renu. Ciekawą próbę studium onomastycznego i środowiskowego na podstawie wykopanego w roku 195'8 kamiennego ołtarza, pochodzenia rzymskiego, z wyrytymi w piasY0wcu łacińskimi nólpisami, daje Ute S c h i 11 i ng e r w artykule "Nowy napis z Stettfeld pow. Buchsal", Drogą porów11ania z innymi tego typu ołtarzami autorka wyciąga daleko idące wnioski co do składu rzymskiej armii, stacjonowanej w Germanii w pierwszych hItach I w, n. e, W artykule pt. "Alamańskie cmentarzysko z Binningen im Regau pow. Konstanz" Gerhard F i n g e r li n podaje nie tylko szczegółowy przegląd wykopanych przedmiotów kultury materialnej i broni z przełomu VI i VII w. n. e" materiał porównawczy, lecz interesujące etnografa materiały do ubioru. Autor dochodzi do wniosku,że szeroki pas (der breitI! Gurt) nie pełnił funkcji ubioru, lecz służył wyłącznie jako wyposażenie d. osprzętu wojennego, Wśród wykopanych brązowych spinek o:~dobnych wykopano w grobach łańcuszki. rzucające światło na szeroko rozprzestrzenione w VI i VII wieku typy zdobnicze i ich fU::lkcję w ubiorze. W trzech wypadkach \V grobach kobiecych znaleziono liczne wisiorki, którym przypisywano magiczne znaczenie. Tenże autor omawiając wykopaliska z Singe:1 \"i powiecie Konstanz z roku 1958 (s. 119-132) clonosi o wpływach egipskich względnie innych bizantyjskich prowincji na ubiór i artykuły codziennego użytku, Na potwierdzenie autor przytacza przykłacly biżuterii c motywach ozdobnych 723 PCj:f:Odz;oDia bizantyjskego oraz d?,je szczegóio';:y kh opis. ja!,,; również OpiS wYKClpaneJ wagi ramiennej o dwóch plnkich szalkach z brązll i kwadpt"r,,\.>, ege> cIĘzar'-a b rązu '. '. "Z z wvgrilw::Jwanymi hcińskimi I;h~"mi Wspomniana waga je t ' d t' ,._,,. . . . ,s Je ynym ,ego rodzaju egzemplarzem, wykopanym po połnocneJ strome Alp w naszych czasach. " ;odny, ,UWf\gi jest .f~kt, że identyczny egzemplarz znalezio71'l, dwadZlbcla lolKa lat wczesnleJ, w grabi'.' 11B llubijskich grobowców królewskIch z Ballany (The Royai Tombs oJ Banana and Qustul, Kairo, 1938), pr,ze~mlOty ozd.obne stroju kobiecego, znaleziane w omawi3.nym wykopali,ku, S<j zdal1lem autord w1"'f[]Vml' kO"'I'aml' bl'zant YJS 'k" Iml W".k ona. ' .... ' '". , r" nyml ,w OdrCZ:ilel1lU do bizantyjskich z innych surowców (br~z ;'~mias' złota I srebra) przez germańskiego rzemieśL1ika. ' , " l '~ 1~ a:~~kule "NO\:'y .alam8ński , .... o;J---l (,) Frc20ncLl Ci- i.l l' S c h cmentarz w Eberfingen pow. Waldshui" a p"daje przyczynki do b d ", o rzę u pogrze,'\-08 , _lIgk~ P01CWY VI w, n. e" między in'1ymi mÓ":i o budowie trumIen, zwanymi "drzewem umarłego" łub "pnio-trumną" (Totenbau l, b Baumsarg) Rozprawa t . t ' d ", m u .. . :. _ , a Jes Je noC'.zesme wazna dla historii os·adnict h c1 wJOsln EberfJngen. Charakter pozostałych artykułów J'est '.vybl·tnl',~ _ arc h eologiczny. przynosz'l one tylko dane z zakresu kultury materialnej (ceramika) względnie tez mają charakter antropologiczno-porównawczy Dział . k b'bl' f' h' .. , . rozpraw zamy a . l 1O"ra la pre IstcnI l nowszej historii Badenii KSiążk,a jest zbi?rem źródeł archeOlOgicznYCh', aJe równocześnie jest oprac?wamem matenału oświetlającym drogi dyfuzyj kulturowych które p.rze~~,kałY z Rzymu, Bizancjum i skądinąd do Badenii. To nawarstwianie SI; r.oznych fal k..l~turowych nie jest obojętne współczesnemu etnograf-owi. O"wI~t1a ono ~ow~em stratygrafię współczesnej kułtury ludowej Badenii. Na pod~resl~me, za,sługuJe starannie wykonany material ilustracyjny. P~wn~m medoclągmęclem, dotkliw,ie utrudniającym rozważania czy telnrkc'wlob:emu bądź co bądź na stosunkowo małym obszarze w;stęPUJ~' eyeh z]a"'clsk, J"st brak materiału kartografkznego, bc' el" '~D· ',,'. , <5 Konrad W ypych SEVENTY - EIGHTH ANNUAL REPORT OF THE BUREAu OF AMERICAN ETHNOLOGY 1960-1961, Frank H. H. R o b e r t s Jr D' . tor U ·t d St • ' . Irec. ' 11le a"es Governcment Printing Office Washington 1962 s 33 llu~tr, 4. " . , .. Si~demdiiesiąte ósme sprawozdanie roczne Biura Etna10gii Am" ._ k ansk12J prze':!-ta' ' , NlOne przez dyr~ktora Frank'a H . H . ł'\ o b er. t' s a _r} . zwię l t Jest dżet:·: sto. ystyką pra,c naukowo-badawczych tej instytucji za rok bu~ y zamykający Się dnia 30 czerwca 1961 roku. BIUro współpracując z różnymi instytucJ'aml' J'ak np, Słuźbą Parku �725 724 ldóry~h L,\,:r _Idu,' __,.-,0 (~\:a!ionctl cI O'::,ro'~lY (Cor(s cj f?lf/i'eers th~ Służbsf an.;.:::ykar1iki:..::go pro\vddzi na bdrdz.o r:lf):;:::V/ te:naiy n::-~ n.il~.,.i:s j\l~lsc; ..~, (ObrL(~di L:c,d~l\vcz/ch \I>.f j,~k. \\'spółuc1zLll I(::,1,:1..\\';i.il.~ i \\' n~,-C'h z O.::d5(i::'I.:·l! jed:'lak ri~ sz~z.:':l>')lności p!"ct~;.;t,:..:r J'c.c::-;:;C, l \Ą,lojsknv\re, z r6;?,nyri11 O. ~·:::clli "'.r;nu, z 1.ui,"ersy·· ~:,udż';;tu c1»t:\Cjl r te1.·e~h; \,,"3Z2chstr jnnc ba- i '.';l'.Je prace' i~Hl~,ch. \vykopaH::.;!;:o\\;c .,.,~is:=:.()uri VJ i \Vi~·k,;;:zo;'~ iYi:8C d~)r::ec~,~:_<'h CL-.::.i( bad,~:,ń, tyeil, obejnluj~'1cych ;;.1:) I(:.ji.l~1 stJ~()\\'dl10 z··.viclZ:3.~ /1.t'k::L'l:;;3::i, cZJ.sGkres i najnowsze zdo::,ycze naukowe jak wę;;i21 c.ktywny dzidlanl:l p:.crJ.li1~~~, SPL:~\''''OLJdnL: '.V zVi~;:z10;ci S ,;,,:;;..j C 14 czy też metodę ~~;:~i. _~()icz;;. ~.i,-~do \'.Iy_ li~:22.rlia :i}_cc\vadzo:1y~;n bc:dc:·,t'l t'.:fel1o\vych -- \v)k,)pall~·;k -- prac (i3UKJvv'.ycl1 i publik8.cji, st::~tl(}\vi z'iicIYl prz2g1ąd st;;}tY3t:/CZ:H)-~)iLEo:;r'lflczr .•y prdc ZJ ch:rcs spra \\i'ozd :n;vczy. I(cilC8\V2. czc::~ć: ~p[a \vozd:an.iu poś,,:,..ir~(~:.:.ąla lr!~;:"/lU-:~ wum, _:.~,:J. \ •.•.·.:p.~lpr~~\~j;::(:Jin Z Biur~-'tn Z0~;)rGm E~niJl(J~)i fotograficzllLJ-ilustracyjnym, bibliotEce j\.:~i'~l·.)'~·:i, i procy \v-yboru j-.-:c.;o Ari:il:- wydC\\vniczej. 3-10"", zaś farma~eu~i, nowego :·.t~:CZ1--:':, C;-l rozv:87.ań. (1933-31) poziomie i';i'<io,;t'lteczaR d 'lnte"ia, ° 30-50" ad\vokaci), stojąca, wzgl. Hatt'ana K'scheh nie przy 13-u bad· ' z tego nictwem 7wiązanych. przez . l'oglcne. pokolenia to reali- Wy;;;l{ wszystkich mieszczan. wykpiwana "przybyszów" miały gru- i ideą "wyjasn:1 jed:;ne 5eszcz~; v/('nvczas hebrajskiego, także peJeh :.tdi za niemałe znacze- ~~ wyjątkami puchodz' zamiesz- on'" ••.• ~ .1•...•. , .;l.I.IC, __ ~ '"JV 1,""cQ 1;]00 mie~,zkańców, autorka przecrowadza J ~ ,est to zaraZ'2m historia osadnictwa, z z~~ł:Jże:1iein praey, \vzglęc1nie też cH.lLorri:a \ti].3Ll.\;) do zawodów z rol. 11. Pinner dochodzi wiernymi zawodowi rocIZl~ln'2J \VS1) Lo.:1-:.'; dzieci Zec ni8licznymi nieJ{,ieckicf!o. do rolnictwa pocl.klo ;~i~:;,t~3~:r'.'~ do wniosku, iż 60% rolnika, wybranego t' \.i::-l ..,ctdl0 .";H~poza "V za\\'odo,,-o 11 - [,yLiaw plcU;. pie,i''vv,:;zy, zgcul;.ie drugiego W konkluzji przy jąć pojqtcści) 3ma SOCjO stosunek pJzostało lJ)/f).'lr~:o wsi, prz2,'ć zamicszk;dych na bvł ni~kim" u'.':cl7.Z\nc.vch o powolnej wvkształceniu powodowani decyzji. i zo:!Jzoil)'cil CLY_:~l Cz'~sto na jc,z;-,kg o nie wychowania L:'I.,/ ~c rZ':;Cl n'1iejsk~" mogła tubylców, Na przykładzie (1 'l'li'-,zrrY\'e ~,r __ ""b' \ nie ludzie którzy i środo'.':iskd. nieznajomość (Żyda p('djęciu . iulycn )!i.:y za\\;odu C:o:~lJochn-J~8. przebiegło;:: 19.ó3---H111, <.1i~~\,:i~~~-',~ - ,::~,L'~\\:i:_<::;~ :.~~ l1~dno\v:;f.',f" ';pt/:q~ :r"l-2~~~':(,jJli,~>/,n::- stanowią (lekarze, pową sugestią, lecz świadomością sjonistycznego :.i, ',"---;_~~1ia %~l.;rn!l' }.,rz2 ...~zli <.tc...,rGln-icL-,,"'a. :\j,,; p::,.'::oay kO,ilibci2 redakcyjnynl cz:}sopisC;'renl a;"j·j,ii, ~,S.:::~::'_:l ~L',{d;:k::9~ i'[lg L~t rolnicy "kecI2mickim \If d:jrzl2czy skUlkdmi D;.:;partarnentu nad kultur"mi 'wczesnych i pra-Eskind.jlt;I)1.~'j ~~':..'Ltdc':F:~ 1..::~C'.':2rp.-;l(~t':~ze Llc11~~n~:łirii. L,) i.H1Cl e:.1 the i:..or!..ys~aj(~c c.L~:i~l,cZ,;"rL;~ Se:-l':Kt)\Vj przYP:1.dia cltnt~r)'kal\skici':: of rozlcgi,'::n Arctic, Arctic Bib liogrupil y, prace L) \';:~U l)rac b::1d:·.l·,","':~z::C'i'l Eiu .sprawozdaniu Inż.>'ni2ryjnr~ De)):;nn,en1 i L:~~:::y.ipL:có··.·. k:}~Yli ildU.kc·.v;:nli, h:t(;':n~i ma Ser'<.~ice), Pork :~~.; w za'.\'odach prac,: ~(~:;~t~'~~():""'~::'~:;';'i nie przez nią, związanych piątej dzieci ALiji rodziców, 79% pr:1cuJ~-cych 'E}ii.,\} z rolnict~vem. \;C'~~~2~~:'~J:~e~o~:Ss\a':~5~51~:i~~~;~i~t~:~1 bada- V., ZWEITE DIE GENERATION 11'J ISH ..(\..EI...:) Tvl:-n'gart~te T u r l mapJ, JO ilustracji). -,'.,-,tek,,'., zajmuiąca się fi o \-1/ IvllTTELEUROpAISCHER SlEDLER 11 n er, Ti.ibL·:g:2~1 19G2: (s. :2.-sG~ s k y - F' i drugiego pokolenia \v 1Cltach c.l'zyby'::: ..!jącyC'h 7..-ctf) ,i~ (~(/ ",:ij:, czyli pIątej tzw. Aliji 1933--39). ()'~'Jil\'_t>: 40000 roku sprawami ok::J!c' gJ z ob:<~3.ró\v z i'el'2nu (grupa sccj"lnymi Zyciów Jako socjolog, a zarazem s:.,,:(:jll~)gi<2LnC' n;Jd rGz.';,\'~ojC'rn_ imigrantów przybywających do oao 'J osób, z których jO 000 przypada na dc;nL:;::~'ji J(:~zykc:1 clierYli~~cl':.ie~~o: z t2f;:) ~'..Jj.elT!i(,:c. Studi;) pru\li,'ndL:,):1e przez ~iU'L()r- k(~ d~):y( ..,c:::~~: l~p n:ti~j5kich Ż~rdć-'\v śrojko\vo-~uro})ej::kich, któr,:; \v czasie p.:!.,,_:j:::-"l=~:.:,"::~''''' h:'.~·.;I:~;·:'¥~II.:1Ci·~(:-·Ldl:ł ~l'~ \\- Er22,u. iIl~J.(.~ll1)~ P\)")\"'·:i~ci\\·:;z:.· ~:ię r01r}iC't\\~u T-~i - Ci ',':, ('r·~,. - :'!:,~ ~~;.~_:?~;~_:.(;,~:i~t; ~:.i_l~l:,:., ol{~;~,;' " '-:::L:' r;,::J. 1919 w Berlinie, w roku 1933 emigruje do Palestyny. ;J'''~:'~'.::':~:' s t:':.,: \"/~.y,_.i~~cj rG!.Tj:~l p_..d{_'j~':1a~eb.:ldan\:1 IZl'i'cla ,u, ~:ydó.v rJ?c!zl~le (Jruyml <1t.1tr;:'l-:::" O:T'wia śrcdkowo-europejskich imigrantÓ\\' ',.'. -.. ' . cSler1l8.ll . .. SIę w istniejólcych ~ •• l\:"...,r·~v ,"".~._, ,'",;~cl··~~"ct,~·~h· ',Y'" '-'1,1.,' ~ 1,dU gn,pnwo :lUZ (,SaG8C~1, d~_'c::c.{l~;:;c d:i POd0b!1ych, j~lk \;1.,/ rczdzial<: piervlszym \vnioskó'N 1r.tO za .... ·'cd::nl rolr:ynl. d .,';~t l:,:)zdzJ.~'d~.,; tI'(1klLlj;r o 0s~:\(:1(;.LI':.;(.;h i:lc!.I/\\'idu:,-,lLlych l .:',U_:l)::::d·~r-3t·-..\' l{:)lc~k.tY\',~;l':c~ (~~'"':'-2vt:)'iC i k!O~L::;..)i(). Z~1:;.nl:,;;nny· jest ~k12_d soc.iol')gicLn~~- pr~./t~,'\\·~\j~~c:;~-:h irnierClntÓ\:.-. L':lc.ci ;:"1 \\'~·,r\·;.d '.' c ,._ :~ ~' !~·.,,).d" o', \\·:,:,:.':('_1, J'_:-::_~~~·~)in.ik'l ,'''~G~',,)IQWY!111 .lUb ~a'.:ód .z .rclnict-.wm baClam,llTll l wynikami zv/i,)~ uzys- �726 727 Książka ta stanowi bezsprzecznie poważną pozycję w żydowskiej literaturze socjolcgicznej, zajmującej si(~ badaniami nad imigrantami niemieckich Zydów w Izraelu, jest niemniej cennym żródłem dla et:1ografa zajmującego się badaniami współczesnych grup etnicznych Zydów. K. W. :vI a r l e n e Ve s p e r, TACSENDE INSELN ErN STAAT, Taschenbuch Ge;:;chichte, Band 7, Berlin, Neues Deutschland, s. 154, ilusl.r. 10. M. Vesper przedstawia popularny zarys historii Indonezji, jako pomostu pomiędzy dwoma kontynentami - Azją i Australią _. liczącej trzy i pół tysiąca lat. Zarys przynosi jednak nie tylko wiele danych historycznogospodarczych, lecz także etnograficznych. Autorka mimochodem nakreśla stosunki, oparte na zwyczajowym prawie spadkowym oraz opisuje prymitywną uprawę ziemi w gospadarstwach drobnych, których podstawowymi narzędziami uprawy w dalszym ciągu dziś jeszcze są sierp i radło. Bardziej wyczerpujący jest zarys grup etnicznych, zamieszkujących kraj 3000 wysp, po dziś dzień żywo pielpgnujących stare tradycje i zwyczaje. Barwny opis rozpoczęcia żniw ryżowych i związanego z nimi święta ludowego to ciekawy przyczynek dorocznych zwyczajów obrzędowych. Indonezja nie byłaby państwem wyspiarskim, gdyby pojęcia Prahtt i Ikan (łódź i ryba) nie cechowały trybu życia jej mieszkańców. Podane przez autorkę wiadomości wchodzące w zakres rybołówstwa, szczególnie podziału połowu, jak równieź bardzo popularny opis łodzi rybackich i hodowli ryb, wykraczają poza zakres papularn2go zarysu historii stanowiąc dla etnografa interesujący materiał - choć nie pretendujący do naukowego opracowania. Szczególnym rodzajem domowego przemysłu ludowego, doprowadzonego do perfekcji przez mieszkańców Jawy, to używanie techniki batikotvej, ludowej sztuki dekoracyjnej, stosowanej przy malowaniu materiałów używanych do wyrobu strojów ludowych. Dckładny opis procesu wytwórczego, stosowanego od niepamiętnych czasów, przypomin::l maloWilnie pisanek przy użyciu wosku, spełniającego przy batikowaniu identyczną rolę. Rozdział ten zarówno z punktu widzenia sztuki ludowej, jak i przemysłu ludowego, stosowanego w tej formie tylko na Jawie, zasługuje na pelną uwagę. W Bali, jak w ogóle w całym państwie indonezyjskim, od setek lat pielęgnuje się tańce ludowe, przebogate \V treści i formie, wykonywane w kosztownych strojach o olśniewających ozdobach. Dni kultury w Solo są jedynym \V swoim rodzaju wyd2rze:1iem w życiu kulturalnym Indo- Dezji, przeglądem ponad 200 tańcó\\' ludo'xych. :\a czoło wybijają się taniec masek, taniec króla małp Hanumana, taniec miłości, uchodzący za klas:"czny Lmiec z Bali oraz dip((, taniec taprzysi~żcnia, uprawiany w od:eglych czasach dla wyjednania w niebiosach deszczu, rozgrywany obecnie jako zawody o cli,lrakterzc sportowym. "TyshjC2 wysp -- jedno pallstlVo" ta niepozorna popularna historia Indonezji, chociażby dla wybranych tu zagadnień, w pełni zasługuje na uwagę etnografa zajmującego się egzotyką indonezyjską. K. W. LE FOLKLORE BRABANCON, Nr 155: Bruksela 1962 (s. 221--350) Le Folklore Braban<;:on jest organemService de Recherches Historiques et FoHdoriques de la Province de Brabant, ukazującym się kilka razy \V roku (co 2 lub 3 miesiące) \v języku francuskim i .flamandzkim. Pismo b tSl'latycznie Z'·\ i,~zane jest z Brabancją - prewincją najbardziej re· prezentacyjną, leżącą w centrum Belgii. Na treść nru 155 składają się "Ttykuly, komunikaty oraz bibliografia. Robert d'Udekem de G u e I' t e c h i n: Zamek Heverlee w malar. stwie XVI-go wieku (Lc Chateau d'Heverlee dCl1ls la Peinture d,t XVI-e siec/e), s. 221-233. Jedynie bardzo wnikliwy badacz może wyło\vić z tego artykułu jakH skromny materiał etnograficzny. Autor omawia tu malarstwo braci Martina i Luca Van Valckenborgh dając jednocześnie historię zabytkowego zamku Heverlee. Malarstwo flamandzkie tego okresu charakteryzowalo się wielką dol:ładr..ością w odtwarzaniu zaobserwowanych faktów, dlatego też wnikliwa analiza obrazów l\'Tartina Van Valck,?nborgh, który specjalizował się w pejzażach wiejskich i przedstawiał często pracę chłopów w polu, budynki \viejskie, stare młyny itp. może przynieść etnografowi pewne korzyści. Jest to artykul który w głównej mierze zainteresuje historyka sztuki zajmującego się malarstwem i architekturą flamandzką XVI-go wieku. Joseph de Iv! u l: Stary Koekelberg (Le Vieu.;. Koekelberg) s. 234-248. Jest to druga część kroniki miasteczka Koekelberg leżącego pod Brukselą. Kronika jest zbiorem anegdot o mieście i o zamieszkujących tam ważniejszych osobacłl. Oprócz bardzo szczupłych informacji (np. pobieżny opis tradycyjnego stroju wieśniaka) trudno znaleźć tu jakiś pełniejszy material etnograficzny. Marcel Van h a m m e: Jean Van Ruvsbroeck jego czasy (Jean van Ruysboreck et son Temps) s. 249-288. . �728 729 Artvkuł ten zawiera bic;gr8£i(~ i omrl':ienie twórczo~ci jed:1e,!o z najs!a'.'i niGjsz;ch architektów flamandzkich okresu średnio\,·iecZ8. (zm. w 1485 r.). któ;'('go największym osiągnif;ciem była bud:;\va \vicży 1"3 tu',za brukselskiego. Or)racow·:,nie to. bogato ilustrov:anc rcprodukr.jami "tan'ch sztych'J\'! prz2z:1aczone jest przede wszY5tkim dla ),istoryków sztuki. Y H. Cn1init C l' ok a e 1.~c,:le l.'bok I' t: Młyny gmin \\. Cede Louv;;-:ln d'Ucc/el (Le s iVlouli71S i :~;iveUes p03L.łdo.la niegdyś s. 289-329. naj\viększq ilość młynów wodnych. Sił:~ nape;d0wą tych mlynó\v były liczne strumie"ie prz(,pływające przez terC:l gmi!".y. Każdv młyn posiadał ~pecj"lm\ naz~\'v~.. Naz\vy zaś pochodziły od usytuG~v\'ania topograficz~E:go danego urzqó;clli ..\ (np. Le Proeckmolen, Je Coudenborri:'molen) od funkcji (np. Je 2.Jijpmolell. Ie Shlchmolen) orn od nazwy posictdlośri, do której najeżały (np. 1'2 meuEn du Papenkasteel, je mouEn dLJ. Ch,]L~au d'Or). Autor nie dOlję tu dokładnej analizy konstrukcji poszczególnych młynów, lecz raczej zastan~:(v/ia się nad histor1i-l tych urz~_:(h:ell. poclając cia t;,! .kr(Hlik i dokumentów, które '.vspominHją o ich istnieniu oraz ne.zwiska wlOlściciell. i';a zak.:p\("%eniE clutor ornav ..-ia rolę j::::ką mlyny sp2łl1~dł)· "vV go::ncd:lr::~~ -.,.':icjskiej: służyły one tc'ż do wyrohu papl('ru i wytłaczania oleju. CZ0;sto :::rn~e~j~)ly S·vVCł fUi1kcjf~ zależnie od z~(pc_l:~~z'2bt)\_~.,·::~TJia gospod;lrki og61nokró- .·,olve.i. W z'.\'iązku z rozwoJo=m -,<'iclkis<;o prz'2n1 S!u ml:;!1Y staw'-1ły ',lę C,:HD,Z mniej przyd::ttne i pod konie': j{IY::.\v. było już tylko trzY:1~.t:;('ie '::,zyr:n ,;eL, a po I \vojnie ~;',viat(1\ve,-j [je P~'cc~jvvał zaden. Pulykuł ten i.!ustrowar1Y r:·.;Lc,kci('; (""ieleki ogólne młynów) onu jedną mapką (u.~yt-,lOwanie mJy'.l.ć),,v ',v i.'.12 -j z pf"wnością dla etnografa je:'st naj('iel~~.l'\iv"3zy z całego c,::·n,:-,1,\7i;~,nc';() n.':·~:lc·ru I..2 Folklore Br.:'tban~c:l, w \<:ir;kszym stopniu zaintcre::uj'2 orc ł~i",C:'ryków gos~)odarczych. Y·:ik" S:CO::t rZ:lsc·p~sma pcś\vięcono k0~TIH::-lil~;~1_\)rr: dnt.\·-c"·:::;~('yr{j ;,vażniejszych \VVd'U'l';ń kulturalnych w Bralxmc:i h7st'łWY, nowe muzea, odkryci", archeoIc;!i'2l'1e itp.). i krótkie om{)'x!:.':Ól Ostatnie strony Le FolJdore v;vpell'lia biblio,\!'alia folklorystycznych '.\·ydawnietw ostatnich historycznych, archeologicznych br:lgij"ldch i B;;Ltr.icznY'2h. Tornus: SkClr?u;iski V ET;';OGRAFIA IV PRACc\CF C":":SCQ (1%0--186:2) dla sprawy pokoju mir;dzynarodowego i powszechnego dobrobytu ludzkości" l, prowadzi niemal", działa.1ność i;a polu etnografii i nauk polcrewnych. Celem tego artykułu jest z8;,:Joznc1l1ie clytelniki;w z gł6wnyrni pracami uNESCO w dziedzinie etnDgrafii ornz zestawieniel'.'ażniejszych konfereEcji zanych UNESCO, której gł6w"ym zadaniem j(:5t ..dopom".g·~nie 5pec:j1.1Ji:·:tOrD \\·e \\'szystkic!i krd)ach \~.: 113\\.'i~·1z.:;V,,·8.iliu \\'spółpracy, która )',a 'lwie ogóll1oś\viatow'l służ.yłaby rJzwc)jo\':i ich dyscYPlin i k •.or':l poz\\,OjjLl0Y- J:a wykorzyst':lIlie ich \yiedzy dla glównyci1 celów uNESCO - \vyd:l'.vnict'A:, a przeprowadzonych i i(lnych \Vyst;:LV przez akcji tę organizację z·"vią- w latach }960-1962. Zagadnieniami etnograficznymi w ramach uNESCO zajmuje si(~ przede ~wszystkim Międzynarodowa Unia Nauk A:ltropoL'.,gic7.nych i Etn()zraficl.nych (UISAE). Je5t to jedna z d\VUml,:tu Drg<1'1izacji wchodzących w skład Międzynarodowej Rady Filozofii j Nauk Humanistycznych (CIPSH) założonej w reku 1949. Bardzo aktywrl<1 działalność prz:;j<lwi,] również pow.stała w 1947 roku Międzynarodowa Rada Muzyki Ludowej (I FI'vfC) '.v ram:Jch MiędLynarodov/ej Hady l\luzyki (IMe). r,,1a ona na celu troskę o popieranie badań, zachowanie i wykonywanie utwo!'ów muzyki ludowej we wszystkich krdjach. Ped protektoratem UNESCO dziaja też I\Iiędzynarodovvy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjohgicznegn (CIFES) . Inne orgarlizl::J.cje międzynarodo"~ve z:ljrnujqce ~..,ię \\7 p2\~]nym stopniu ten::' tyką et.nogwfir:zną to: Międzynarodcwa Rada Nauk Sp'Jłecznych (CISS). Micdzyn:.Ho(\owa R'lc1:i ]'>cku'ncntac.ii .Nauk Spo!ccznych (CIDSS) :raz Amerykahskie Towarzystwo Antropologii i Geografii (L-".SA). Oprócz rÓŻnCi{O rodzaju prac pro·v\r3d'·~onych przez org'łnizacje, \Vi'\V co jakiś czas przcprol"'adz,, wielki" :;k~.je maj~~ce często wpływ na rozwóJ nouk etnograficznych. I L~j·: :1'~-'.obec:1ie z dU'Lym pOlvodzeniem ,<"'lEw",vany jest program "Wschód-Z"ch6d", !>tór,'go vdaniem jest zblii'enie i \\'zajemne poznanie kultur wschodu i z·~cho~:u. Healizacja tego prosnmu prowadzi do powstawania no;'.·ych instytutów bachwczych, il.(,wych wydawnictw, wystaw i muz::ów cZQs~J o tematyce etnograficznej. W roku 1960 na Sesji Rady Wykonawczej UNESCO zapadla uchwała zJinicjowania \vielkiej międzyluroc1r)".\'c.i k9mp,lnii n" rzecz ratGwa:1ia Lc;grc;:O"lych zabytków w Nubii w Z'.d'-!i:J.::Uz budo\',-ą tamy w As~.uanie. POL1::1 br,\.b w tej akcji c:ktywny ur!zi8J. V'J bL~ch 1901-1963 UNESCO p:'z('zn,.n.\'l" wicks?e niż zwykL, fU:1dusze na ,'kcje dotyczące konserwacji zabytków oraz roZ\voju muzeów i t'ibEotek, natol:liast rok 1D'33 O.sfoszony został roki,:Yn międzY;:;'dL'odo·~l:ej l'NESC:O, karnp:1r:ii Organizacja n1ii..~dz."'i12.rodo\vych, z etnografią, n:··1. rzecz 'IN z2stawieniu ()Chr~)!1Y z~'1bytkó\\". pc.niź3zym U\\-zgledniono ~~·\.nc1rć Bertl'und. :\1i~nzynarodo\\'e l"CSE.sCG. liQ0pad 1:;1..0. jedyni:: '.\·ażniejsze ba(L:~nl;:~ społeczeń.-.L\\r, \"ydar:ze- CilrOll:.:.;ue cl~ �no 731- nia związane z etnograficzną działa1no5cią uNesco Dlatego nie jest ono wyczerpujące, ale z pewnością działalność tej wielkiej w latach 1960-1960 '. rzuci niece· światła na organizacji. KONF"EHENC.iE :'.lII;;r)ZYNAHODO\VE 1. Zgodnie z decyzją powziętą na 5. sesji Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, która odbyła się w Filadelfii· w 1956 roku, 6-ta sesja Kongresu odbyła się w Paryżu·* w okresie 31 lipca - 7 sierpnia 1960 r. Przewodniczył prof. H. V. Vallo i s, dyrektor Musee de l'Homme w Paryżu i przewodniczący Międzynarodowej Unii Newk Antropologicznych i Etnologicznych. W dziedzinie etnologii obrady toczyły się \v 14-tu sekcjach m. in. etnologii ogólnej, metodologii, etnologii archeologicznej, etnologii życia materialnego i ekonomicznego, etnobotaniki, etnolingwistyki itd. 2. Na początku 1960 r. w Stresie (Włochy) odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Filmu Etnograficznego. Równocześnie zorganizowano seminarium pt. "Film dokumentalny jako narzędzie prac badawczych VI naukach społecznych". Uchwalono zmianę nazwy organizacji na Międzynarodowy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (CIFES). Komitet postanowił opracować nowy katalog międzynarodowy filmów etnograficznych i socjologicznych. Informacje dotyczące tego katalogu ogłaszane będą w przygotowywanym wydawnictwie pt. "Revue internationale du film ethnographique et sociologiąue". Należy dodać że w 1955 r. przy poparciu UNESCO zapoczątkowane zostaly w Musee de I'Homme w Paryżu "Tygodnie międzynarodowE: filmu etnograficznego". Natomiast z inicjatywy Włoskiego Ośrodka Filmu Etnograficznego i Socjologicznego oraz Włoskiego Ośrodka Filmu Kulturalnego zorganizowano stałe festiwale filmów etnograficznych i socjologicznych odbywające się corocznie we Flor'encji. 3. W dniach 9-16 sierpnia 1960 r. odbył się Międzynarodowy Kongres Orientalistów w Moskwie. Jest to jeden z punktów działalności komisji do spraw projektu "Wschód-Zachód" powstałej przy Komitecie ZSRR dla Spraw UNESCO. Podobne kongresy odbywały się już wcześniej, bo od 1873 r. Zagadnienia irlaukowe poruszone na Kongresie w Moskwie to przede wszystkim: historia ludów krajów wschodu. kultura starożytna i współczesna oraz etapy wyzwolenia narodowego, politycznego i ekonomicznego. 4. W grudniu 1960 r. Uniwersytet w Ibadan przy współpracy rządu , Materiał czerpano wa 1960-62. nr 27-56. • R. S t o p a. Lud z Biuletynu XLV, str. Polskiego 48.1. '*.T. Komitetu G a J e Je do Spraw Lurl XLVIll. UNESCO. str. ;;29. W"rsza- •. federalnego Nigerii i UNESCO zorganizował międzynarodowe kc lokwium na temat: ,.kultura afrykańska-historia, wartości i perspektywy". Opracowano konkretne wnioski i prepozycje zmierzające do rozwoju badc:ń nad kul'.urą narCJdów afrykańskich. Tematami obrad i dyskusji było: pochodzenie i historia kultur afrykat'Jskich, pojęcia i wartości kulturalne krajów ai'rykat'Jskich, koncepcja sztu!, plastycznych, muzyki, tat'Jca i lite-o ratury, kultura afrykańska w śVfiecio współczesnym. 5. Na początku roku 1961 odbyło się plenarne posied;:enie Międzynarodowego Ośrodka Ochrony i Restauracji Zabytków utworzonego przez rząd włoski i UNESCO. W posiedzeniu wzięli udział przedsta'.vici21e 20-tu krajów. Podjęto szereg uchwał dotyeqcych m. in. ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych i archeologicznych. Wiceprzewodniczącym Rady Ośrodka wybrany został dyrektor MuzE-um Narodowego \\ Wc>rszawie prof. Stanisław Lorentz. 6. W uoi"ch od 23 sierpnia du 3 wrzeSlllCl 1961 r. "odbyła się w Quebec w Kanadzie doroczna konferencja Międzynarodowej Rady Muzyki Ludowej. Obrady toczyły się wokół trzech głównych tem3tów: porównanie między muzyką i tańcem ludowym rozmaitych grup narodowych i rasowych Ameryki Północnej i Południo\'lej; obecna sytuacja amerykańskiej muzyki ludowej; instrumen ty muzyki ludowej w obu Amerykach. Konferencja i czwarty festiwal Miqdzynarodowej Hady Muzyki Ludowej odbył się w Gottwa1d0wic (Cz(~chosłowacja) w okr~sie od 13 do 21 lipca 1962 r. l\'ajważniejszymi tematami konferencji były: migracja i porównanie huków ludowych, technologia instrumentów używanych w muzyce ludowej, tradycje i nowe elementy współczesnej muzyki i tallcóW" ludowych. Również w końcu lipca 1932 r. cdbył się w Bukareszcie międzynarodowy festiwal muzyki ludowej krajów Bałkańskich zorganizowany przez Rumuński Komitet dla spraw Międzynarodowej Rady l'vIuzyki Ludowej. 7. Międzynarodowe posiedzenie na temat kultury Indian w Ameryce Południowej odbyło się w końcu lata 1961 T. W Sao :Paulo (Brazylia). GlÓw-. nym tematem posiedzenia był problem pochodzenia człowieka w Ameryce Poł. Etnologowie, archeologowie, genetycy i lingwiści wygłosili szereg interesujących i'<!f:,raUl\\·. Wykazana, Ż2 poważne niebezpieczenscwa zagrażają osta bim świadectwom z dziedziny prehistorii Ameryki Poludniowej, gdyż nie podejmowano do tej pory prawie żadnych wysiłków, aby zachować wspomnienie o tradycjach, sztuce, i językach żyjących jeszcze. do niedawna plemion indiańskich. Postanowiono, że w r. 1962 specjalna ekipa uczonych przeprowadzi badania nad kulturą neolityczną żyjącego do dziś jeszcze w lasach stanu Parana w Brazylii plemienia Indian Szeta. Prace te finansowane są przez UNESCO za pośrednictwem Międzynarodo-. wej Unii Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. 8. Rumuński Komitet do Spraw FNESCO wraz z Rumuńską Akademią �733 732 \ N<luk w ramLł.CI-Jp~oj'2ktu ,,\,rsChÓc!-Z2.chód" zorganizov::>i mi~:dlY[]<lrodo;xe ]{.olck'Nium na temat cywilizacji bałkańskich. S2minarium odbyło siC; ".'" 8il".:Ll ,.Hucnu::i") v.,' Gkresie 8-19 liiJcCl 1952 r. \Vn~łoszono referi'lty z nas tęP'Jjąc:;ch dziedzin: arch001ugi:;, historia, etnogrCifi3, j<;zykow?wst\"c. liten~tUr3 oraz sztuki )Jl,;kne. 1-3ardzo i~terp~u.:ąC(:· dl~ etnografó\v byio zorganiz()\vant: przez CNESCO w IVI2k,yku 'x dn. 1:2-'27 pClździernib, D62 r. seminarium na temat badaI'1 socjologicznych i 7ag3driień życia \\'si \V Ameryce Centralncj,Mp.ksyku i w rejonie Karaibów. Jedn"m z punktów prograr.lu była dyskusja nad "sytuacje' faktyczną w danym rejonie dotycząca struktur i tpndenc:ji :.)ktu~;l.nych ::;ocjo-ckonornicLnych \V3fUnkó\\' życia i pr2c.i.·. o';wiaty', stanu scl~itarnego i wpływ tr2dyc,/jnych obyczajów na produk- o. tywność", I I " :'i S kł!J.(.1em l:~~ESCCJ G. w 1950 co~!.S·:::i1.3 pr::.:.tiqu2S". d:~':) nll.:_:~~(;(~:; ....- fó\'- _.-.- ml1:l~'c.l,~)g<l\\" (,(.iJTIL1-:S~,~ r. ukna!3 się prac? pt. "L'org,misa tion T:1 L':.1!·clz(\ ccn;l.:::~ f':)\'·:nic:z d1'1 elnograks:[~~·.k9. obejnl.uj':: t~.,kic za,g::3.ch:ienia jak: roI) r::1UZ2~"'N~ p-:fs:Jn,:, L :"\C.:;J.. r(ll"iZ,~8. bnd.:lfJi.:.l. CI. \vycbn'-'\"~t;·,j;..~, i -nU~'"2~1.L;bora.torl:ł, tu ~)L.~_':~; ::.1Ji.~['c:\\·J. Za'v\'icra :jibli":.)~~.1·~:!i'ięj 7 ... ;u;·::~~l:)·l\<·ihi.i·':;::;;'~Kor:r.d~·;.:~ do projektu nyn1 _,W"d~ód-L. ,cł~:;d" w 1!)61 b:bljogrClf~i (.:praco\·':·'.J.·i.li;.~ pr~c Y"~::;:.~;~i;(lui Z~.~.cl1.')du.\''v~ Y'v'ptyy\'ó\': D<....uko",V8, utrz:,-.my\.vanie S;;rf":'.":: l'. i l\\:ierjz~l~c~CY: r!1UZ2d ek3poz '.'Cj2. J~st zbioró·'N: Justr:)cJ::.:'. liC?ll!:' l)!":ESCO '.'v rartl8.~h r(~81iz~cjj instytucjom spc,cj::listycz- powicay: j·laukov.'y~h rO/:\\!~()ju dotyc:7.,-!':yc:h knHui'Y s~-;"7"Z~J7.()~Nani:J ju~~osłG\vLUlskir~j orElZ b~.·~Jlicgra~:ii pub:ik,:ic,.ii d')t;,'cz~lcych l-;ultu.r ·.,\:schod:1i~.~r: j;:d<:.L? ukaz8ły si~ \\' j(;·7.yk~':-:h ..Tu~:::)sL:"i.\,v~·i, jak ró\vnie~~ ti~lm:tcz,dl na te języki c1zi,,:'ł autoro\v 8. Z :!:j:·j::.~ty\\·y Pc'\ski€f::i) }~or'(lit.-:ltu do Spr9.v,1 L"N}~SCO uk.J.7.ał~ się f. k~j~r~.ka pt. ;.H8:;8. i nauk;),," \"'l.'ydC1na przez F'5~:'-J. Jest te f::En9cD~-' nie trzech broszur 'CNESCO z cyklu La question raciale devant la sciel,ce in.(j(i-·::,~·!? ł~~iążk3 7J) \\'s~'Ęp:'m T. I(ot2rblt'1sJ{~ego ~k~:ldc:~ si~ z trz::::..'h cz~:~cj: L, C. D l_~ n ~ -- H~:Sd j o:.)lcgi!:. ()tto I( l i n ,'";) b c r g - RasG i lJ:J!iC!iDl'~'giaf Cl;~,:.....Jc _L 2 i,"" ~ •• S t ~~8. U ;:; S Raso, histo1·ia. \\~ 1901 1. Z inicjatyv,:y CzeskiegD Komitetu clQ Spra·.'; C:JESCO ro00,·::.(';to w i960 r. publikacje; d\\u:niesic;cznilo pt, New Orient (w jęz. angit:lskim) poś\,vif:conego wspókz(':snej i dawnej kulturze Azji i Afr~ki. Cz-as'J!-,is''':'\c pit)cnie ilLlstro\V::ln(~ Z::\\\'ler'a art~,:kul.y- n:::-: ten12.t kuttury, E:~nogr ~lfiL archt'(llc,.~ii. :'i.Lo£c:ii i. r:~\lif;ii fU ~1{)6ii kr hi:::tOfit; :1/>\1; Bi'.t1}.ld~ l4.Zj ~"1..... r~ki.C;·L Dlr) kaó.:,kich, 2. Erytyjs.1{i I.1':~;+S~ut Fiirn ,-\\·y \v Londynie opubliko },,'al \V~;l).:d':1ie z UNESCO spis filmów wyprodl.;l.;:o.,vc",ych w krajach arabskich i c1Zjat:/cki('h. V/śród f ilr.l1 tJ\""l (j.:.)1-:.U:TIc:nt .lD:': ~~:1 znz:jdują sir~ kRtE~gori'2, ktorr" n1()'~;:~ l.aintcr2S0vvać etn(lgr:~t6,v~ ,.-~rDL ;c.'\\~1cie: -fiL-oy obycZ'::ljO\Ve, filrn~~' :') sztuc::: cZ2rJ.1iGśle, Hluzyce, t~~ńc::~c1:.r(;1i~!ii 'Jf:}Z o ~i1etodach rJ·b~ló'.vsb\-~~ j r01l Aln~r;CCln .L Uczonych i Kub8\1s1d do S~;ra\v UNEECO npublikov:ał \V)·'·.1.1;1i.~~ za ~'l:l tt-:rn3.t .Ameryki :';}~cdk·)\vc.i i \rVy~.p K&rdił:)7.:;:t'.~h }r;~9 bibEor~r.:"'fi~ (Centra!. socjolog:': In~~titute '.\7 I...l(Jndyni2 \vydaje prz}- pom8cy rrz:.\gi~ (; ,k\ivart21n'y lnateriał6-\v n:1 ten1Ht .l-\tty;(; ~,'::!1,~~',:<L<'J,ie '2·;:"j(.'.gr~1fi.i, :~oJ:,';ol·).'~,ii .. i lin,~~·".vlstyk; j':,:kie uk'lzały się \'~' p::'rj_n(ly;{,:~\C~"),u'.;.;1.dtxjL:go oL}.~I2:.;:'u" Przc~gl~:d ten n::lZV\"';/a c;:j~ .,.,~.fric8n i\bstrJ.\'t:.;' i ?~:1,::j~~r[i k.rÓlkif~ OIT1ó\vi2::11=:.' artykułó\v O .Afryce '\v o~d)l':; oraz o posz('ze.;_~óli.1ych kraj::lch afrykai1skich. A.lrir'an F'orcla Yundn.cji 10. }-::'",\~:~rtaln:k ·... ~I~:\·cl.'~\t.'ony pr7.,~l, L1iGcl.~Y~1~i.r0d()\",·y L"l~~Vtl~lt T'2atr~-l.lny -....,..'sp ..~,~u.::.1.zial.r.t.,->r ~:SCC) ,.IA~ Th:-·:J.t!:.~' d'-:·i.n-; 1e ;','Ic-~d~" pGś'<vi~cłr S\vój n.!J:-:'.~-:'t'z kO{12J. :PG1 r. f:I~S~C01:l:< \vicku. (.1 p!"z.:c12 \\·.:,z~_'stkhn :'J3sk~m przJ ni.ct\\Ta. J. I<omitet rek fl, 1..•t,prn8.cio:lr.1l tJI'..JESCC) (jr~d Can'uIoeon '-:1rt '~;j~;_tł EibUcgroph!J). z';;jrnu,:~1::' C~'l ;::l(~ z·~~~~-ld!""!ieL1ialni. z pogr.H~icz~:1 zaintc r0~',ujc ..~ pev/Clc<-cią C2nne 118c:c:dzi·:>il:' ~"!"):~~2Ji i jaku .;:'~0 '\,vyda \\inict\}.·o t:·tn~):;r~3 Ci! Chud2 Le'ii-Straussa V/ grafin l{~nle-Grlf;Ul(' \vsz~lkie \\".\'"d~l\\-ni:::·t\\-~; n:lu'i-\0\\ 0 logii ~połecznej. Opracowywan3 jest przy \':sp6łpracy Unii :'<auk Antropologicz:lych i Etno!o",lczr1,'-cl1. z dli£dzir<~· dzj~:l·.J~''':l sztuki. i:-!_t2resuj~c? Z\vł'.:1s·~C'7.J o~:ljcla C:i:lo\~:~""ka" n8pi3:~n orn artykuły o m:"skach jest po-,;ługują etnologa siC; ludy Filr:::.o:ii i ~:aLt~< ITu:r~;~ni~tycznv'::;. t":::,rESC'() stały nr~':-:n --_.. t('\\-~1.l:?,l':n..:: "-ll()genc •.' 1)(;~2Z j,'kimi zn2~~2L!:) l";.'\TESCO pt. blb1io')Tcij;hie In!crw,ti')nu1e ,le S~,cioi 'gie (T. VIII). Bihliogr;,fi,\ obejmuje 5 48·~ tytuł;.:' k~.i~):ck, :::rtvku~ó~v. ~.\-ezascpi~n1. ~,pr8\\-ozdaI1 I j·:·:n.':c·(: prac z z;1{r2.su :'CC'ilJ,L;~::i,i ()publi:':.cY'.\·(1n~:C'h \~,- 1~:33 r. PrJ~~:~ ta z~1\':i,:;r,1 i:-H}.?ks ',v ji"";Zyk;·lC;·\ ~'r~~~~cusl':">lli ;l;;t.:i'~·bkir--,. j. iVliędzynar!'lclo'.:;: l\.omitet IJc,I-::umcnts_cji ~h.,uk SpOłec7nych ,,;::,(13, 12 ,J~ib1i0gr';lpl)ie Litern':diona12 d·..:\~Y·~hTcpGl(,gi~-.~ ~.0ch-de c~ cultur.~.l1·:":·, Bil"';;} "';t:1 obejlnuje ..T....ic·~.1C' [Jt. <..r:tropo- l\liędzyn~U'od()wej 11. =-\Th~dlyndrodo\v::). ~~e R8da V·l.';.;")'~;:p::.t~.;\- pl'Z'- -~):'r2'Jd/ku tYli; cz.!';?",') Z!l2\jdu.ien1~~· drt,vl<uły o 1"crn~::,t:,'C'c in!2i(' ..::U.~~·.~2j cl:~~:::r::j~~>.s.::.Jp. :lurner z I k··.\'~"ł['1~t1j1962 r, POŚ\Vi~CO':1V Z--l_C~:~(i!~:~-_-rj~:_:,r.n .~l.:r,\·ki. 7~ ..~"\·;Clf'::, ()~~: nl. i:l. art:'kul.\': L, S, P.';;:,-,:~?--::!"'r.:.;(; ~~iI.rie nc::r"- -ufr?lk'.t}'!S;:ti. - s:~c~alisf.:in;. s:~\::'C~cu:'~ie d:J p, C, iuc;a C. F\:}!I.: "A/. 1~l.qjskifr';;'J (CL?~;I-T) j~st '3 e r: c~"k!\\'icir r.-~h Q r - T ~~r d i.5 -- R€ii~jin i i;!sfor!o. C;', G ai (;'~C;~CV:u k(1~_'i'?iy ~L'- SjY':-=:c:::"I~'t- sl)ol'?c!~:a G Li t k i n d --- Hocl.?{~!n Ił. 1) (lo s c h et ~1 p.s o!rlj'!((nis'-:{{ ~ j2j pr:u- __o O .1~!S~{)rft? Afryki �'734 :VIL'ZJ::,~~- V-l'lST.-'\ \\Y 1. Prz." '.'·sp6łpracy Bułgarskiego Kornlte~u do Spraw u~,msco organizowan:: s,~ prav,rie corocznie ,.Tygodnie muzet)','.· I zabytków". \"1 cnsiE' tej imprezy organizrJwane są liczne wysta""'y i odczyty rÓ'.vni.::'i z dziedziny etnClgrafii. 2. Kubailski Komitet do Spr:nv L'NESCO zorganizował \1; maj;] 1961 r. wY3taw~ strojów ludowych typowych dla poszcze,':({llnych r2gionów wielu kri1jów świata. Polski komitet do S~)raw UNESCO wysłal na t~ wystawę eksponaty, które pozostały na stałe na Kubie. 3. Z inicjatywy Polskiego Komitetu do Spraw UNESCO we wrześniu 1962 r. otwarta została w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie wystawa pośv\Tięcol1a kulturze Afryki Tropikalnej. Ekspozycję przygotował zespół pracowników lVluzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, przy pomocy JliIinisterstwa Kultury i Sztuki, Towarzystwa Przyjaźni PolskoAfrykal1skiej i UXESCO. Oprócz zbiorów muzealnych pokaz3w) dokumenty fotograficzne otrzymane z M~ls02e de rEomme w Paryżu onz z szeregu narodowych Komitetów do Spraw UNESCO w Afryce. 4. Z inicjatywy Norweskiego Komitetu do Spraw UNESCO Muzeum Etnograficzne w Oslo zorganizowało w październiku 1952 r. wy~tawę na tpmat Konga. Vlystawiono: narz~;dzia pracy, fetysze, maski, hstrumenty muzyczne i rzeźby. INNE PRACE UNESCO 1. Na Konferencji Generalnej UNESCO w listopac;lzie 1960 r. dyrektor .-generalny przedstawił projekt wstepny konwencji \v zakresie ochrony piękna krajobrazu. Chodzi tu w głównej mierze o ochronę rozmaitych elementów składowych krajobrazu, Ci więc m. in. zabytków etnograficznych, jak budownictwo wiejskie, sztuka ludowa itp. 2. W ramach projektu UNESCO "Wschód-Zachód" wytwórnia "DiaJilm" w ZSRR produkuje rocznie kilkaset przezroczy na temat kultury wschodu. Takie przezrocza jak: "Na wyspie Cejlon", "Architektuf3 narodów Azji Srodkowej", "Sztuka plastymna w Kirgizji", "Sztub. birmańska", "Sztuka japońska", "Sztuka starożytnych Indii" z pewnością zainteresują etnografów. 3. Pod koniec 1961 roku powstał w Tckio ośrodek badań na{j kulturami Azji, który pracuje w ścisłej łaczności z UNESCO w związku z akcją "Wschód-Zachód". Poza opracowywa:liem słowników i publikacją dokumentów historycznych ośrodek koordynuje badania nad różnymi tematami jak: rozwój wsi i zmiany społeczne w Azji Orientalnej oraz badania antropologiczne zanikających grup etnicznych. Podobne insty- tucje mają powstać z inicjatywy L'NESCO w New Delhi, Bejrucie, i Damaszku. 4. Z inicjatywy Węgierskiego Komitetu do Spraw UNESCO na początku 1962 r. podjęto akcję mającą na celu zachowanie domów wiejskich charakterystycznych dla różnych epok. Objęto ochroną szereg wiosek położonych w okolicy jezior Gerto i B8laton. Tomasz "POLSKA Sko,rżyński SZTUKA LUDOWA" - ROK XVI, 1962, Nr 3 Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN W upowszechnianiu wartości sztuki ludowej i w kształtcwaniu nowe· go spojrzenia na to zagadnienie odegrał wybitną i jedyną w swoim rodzaju rol~ organ Instytutu Sztuki: Poiska Sztuka Ludowa, W zależności m. in. od kierunku działania w danym okresie, od nasilenia pewnej tematyki czy problemów teoretycznych kształtowała się mniej lub więcej określonego charakteru treść i forma poszczególnych zeszytów tego wydawnictwa. Niektóre kwartalniki np. koncentrowały się głównie na analizie formy, stylu pe',vnych dziedzin sztuki, inne - zajęły się historyczną genezą sztuki ludowej lub problematyką sztuki ludowej określonych regionów. Recenzowany Nr 3 kwartalnika z 1962 r. jest właśnie przykładem tej osta tniej koncepcji: jest on poświęcony w całości sztuce ludowej Pomorza Gdańskiego. Na treść numeru składają się prace: a) L a n g i n a M a l i c k; i e g o - Sztuka ludowa Pom.orza Gdańskieglf na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku (stron 40); b) F e l. i k s.a. M ark o w s k i e g o - Zabytki Ziemi Kaszubskiejw Wografwch WIktora Gosienieckiego nej w pracach Katedry skiej - (str. 7). - Al'chitektul''Y c) T a d e u s z a B o l d u a n a Slowiiiców - (str.1). i Architektura ! Planowania Materiały Polski pólnoc- wsi Politechni.ki ludowa Gdań- do bibliografii sztuki ludowej d) Poza tymi. podst~vowymi pracami zeszyt zawiera dwie recenzje: Mar ii P r e z d z l e c k l e j (Wilhelm G a e r t e - Volksglaube und BrCLuchtum OstPreu~sens, Wiirzburg,. 1956) i K s a w e r e g o P i woc k i e g o (R. R e l n f u s S l J. Ś W l d e r s k i - Sztuka ludowa w Polsce _ Kl'akow, 1960). J~k zwykle, w końcowej darzen d' d '.. s 's . Z Zl~ zmy etnografll 0IYJkim:, Ogołem zeszyt ma l ustracJl. części publikacji oraz streszczenie 60 stron druku, jest kronika imprez l' wy. w języku angielskim i 1'0w tym 118 czarno- hiałych �736 737 Podstawc\',a rozprawa Longina lVI a l i c k i e g o, oparta o literature i gHJwnic o material m-,)zę,;lny zgromadzony w ;\Iuzeum POlllors~im_ w Gda113ku, a mvzglf;dniajc,cd szerGko pojc;tą sztukę ludo\\-q Kaszubaw, Slo\':il'lc0w Koci" ,';takó\\-, BorowL,kó,v, Góraków Po·".rbhlń:okich oraz lud, h ocl r. 19'-'tJ d'aJe! de-'kol:'Ua nćl;,ci no\Voo5ied")f1ej gJ6wnie na ;':uLwoc ml.,:.kL <lit: i pn'k tyki ku1tur,,Inej pi2rwsze i zup2łnie nowe c,dO~ClO\Ve spojn""L' .LI kultur'-~ ,lrtystycZ;1<j tyc!1;;rup lud;10ści nadbaltyC'kiej. 1"0S7.CI'za on :macz:lie wledzq o mało znanych regionacr, gdyż ,dot,'chczas pCJ,..vdżnit'jsz;; prace z tej dziedziny dotyczyły głównie Kaszubow. .. Prdcd t2t. z':lczerpr:iGta niejakJ z aktu':-d~-12go \var:)ztatu ln1.p:eol'~~;a, suą ']'1' Z '''V''''Z(l \v dosiatec/.',n vrI"\ st;:,p:niu pc;)':;lCibionH pod \\'zględern I'·""""Z" wv;"~nier;i;1 genel~' pewnych zjawisk tła historyczl1l'go, a także ogramczon~ p~c; \'v'zgh;d2~ materiałowym jć'st bardzo ccclnym znczątki21Yl monograficznym (J sztuce lu:Jowej ludności r~gir"nów nc1drnorskich. , '. ' , Zasadnicza treść rozprawy skh:tdasię z l4-u koloJnych rozdzlałow. '-p", ~'o, ... j" domowe zdQbnictw,) wn(;trz, garncarstwo, plecLOnar,ll;t'-""'t'UI'o ł..... str6J' ,.,haft i koro"k'!. zdobnict·",·o w drzev.rie, zdobnictwo k'lI'-t-.,· , ~ \""', tJrocl\\"0 '\.::;,,,", . \\i ;~~ll::':Li2.,v/reby z rc~u i bU!~sLtyrJu, zaba '.:I,,'ki, sztuka \v obrzędach l Z'vVycZ[l'i,"::h, r.?:eżb'l w drzewie, m:JI2I'5two. "Już nobieżny przep-hlcl rozdzi:1l{~~Vi rlaSU\\-·t,l. czytelniko'.vi pnglcid, że autor nie" zawęż~ pojc;cia sztuki ludowej do rzeźby, malarstwa czy grafiki, <.11\: og,-:rnia szeroki \vachlarz v\"y-rObÓ\\l o charakterze artystyc~nyrn, sięgajqc często do przedmiotów. nZljprostszych, które niejCdn~l~:o~~:e z~dzlwiajq sz]achotno~,cią formy. Dhtego pr",ca ta daje duzo ma".n","u me tylko ~)aclaczom sztukI, ale i etnograforn, zajmuj11cym się in n y);:).i zagadnieniami. . sz"r-zeg') opracowania Niektóre problemy, \vymagaJącc oso,bnep'o o·, .,',' .n.; (1p c::!rall11:~], st.rój.; pr:;i"N'·· (np, ;3.l'C; ·~tLl~~UI'.:A) .lut) jUl. (;p:..~,CG\'/~-)lL. S-, ~--:;.~ L.-";J :. " ") "'J·.CJ'''l!·'' \" S'J,'\c'·:)b '7:::lm',\:'.i7onv S~_1 Doirar<:to\vane 5pecj81n le~ ')::2 zro/.u" ~ ... d I.'! ~', V."mj~hch w'?'(';lr;ctów mniej \'v7CZ~'J'P!l<cy. \V tym wYP8dku jest to zaletq pr:lc;', gJyż. <:utul' nie powt,arzl n12L,rlc1ł{','v' o:sÓl:',iC zn~n.~,d:, ,a,let~~:~,j: swe 1,\'1:l~n2 ~pojrzenie na zagaoril-':ine \V sp-Jsab pOrOA,n<iV;C.!.) l .dUS"•.dJ .... maj •..••••••...• L. V '" 1. ~. _ Co... C;-,, ,~ ~~... ~ J • ' • , !' h;\ .. .• -""]o • ~ •••.~ ,. ~" .' --T" ,_, t·;l~;:l~':l;·1orygi.n;·il:'1Yil":. '-" [~r~,::~~~); :~~)!:~~; ii.~·:~~~~c:~;~~~: /i ~C):~~ ....."'0"-',' - ""'h ~;~~~i';1;: 'l',i~rl"h sztuki d ludowej ly H_ Stelmachowskl1, J. Krajewska, c<lrstwie. przytaczając niektóre Vł,';brz"ża należy haft k';~'::.~~;:~~~,js;i.c ~r~~~ ~1 ~~;~~:': L. I\!falicki w swoim artykule np. o garndane znane już badaczom, uzupełnia roz- ~l~:\~~,i "~'''~'~~J;'~~:'~ ;:i~:';-i~':, ~~'~:(~~} I~O~:~l~.~.:·~·~·~~.c;~~ <~rnr;-~~:'~ ~.~~z::szz::~~, ~~:,'.~:~,n i,~, i C'::nm1iczr'e i techniki m r;z :'·d:,'-,',]. PCd8:'Y:1;:' zdobnicze, \\~ ~po~ó~, iljjstruj,~c z\\·if; ..J.t,· Oll'.,,-;·-xi3. również y,'LJ"nym l~ ;~t. k:Jl".Jnkę i sh··\j. m:1tC'riaI2m r;.;ierując sprawę na podstawie znanych szerszych opracowań B. Stelmachowskiej i M. Przeżdzieckiej, gdyż materiał zebrany przez Muzeum w terenie jest bardzo skromny i nie przynosi nowych wiadomości. W swoim zarysie monograficznym autor przytacza także pewną acz skromną ilość faktów z zakresu tkactwa, wskazując na powiązania Dolnego Powiśla z Warmią i Mazurami, na dawne zanikłe już tradycje tkackie Kaszubów i SłGwińców oraz ośrodki tkackie na Wybrzeżu. Po raz pierwszy w publikacji o sztuce ludow~j Wybrzeża zostało omówione szerzej i zilustrowane wysoce interesującymi przykładami plecionkarstwo, które zalicza się do technik bardzo starych i trwałych, a odznaczających się wybitnymi walorami artystycznymi. Do dziedzin mniej znanych należą także przedmioty z zakresu zdobnictwa w drzewie. Świadczą one, że w XVIII-XIX w. i na początku w. XX na Kaszubszczyźnie i Powiślu były wytwarzane we własnym zakresie na wsi ozdobne, o pięknym kształcie puedmioty z drewna: przykrywki do dwojaków, wagi, formy do masła, łyżki, narzędzia rybackie itp. '.Vydaje ·się, że właśnie te wytwory znacznie więcej mówią o samorodnych zdolnościach artystycznych tej nadmorskiej krainy, niż znaczna część garncarstwa czy hafciarstwa powstała pod poważnym 'wpływem późniejszej kultury mieszczaI1skiej. Jak wynika z relacji autora, Muzeum nie pomija w swej pracy eksploracyjnej kowalstwa, wyrobów z rogu i bursztynu. Z zebranego materiału wynika również, że kowalstwo ludowe na Wybrzeżu jest znacznie skromniejsze niż np. na terenie Kieleckiego, Podhala czy Lubelszczyzny, techniki zaś obróbki rogu krowiego lub koziego czy bursztynu sq jak najbardzi~j typowe dla Wybrzeża a mniej znane w innych regionach Palski. Z opisów i ilustracji w artykule dowiadujemy się, że Muzeum ma niewiele materiału z tych dziedzin. Niewiele także można znaleźć w terenie ludowych zabawek. Do interesujących natomiast zbiorów tego filuzeum, należą, bogato reprezentowane przedmioty obrzędowe czy instrumenty muzyczne o cechach artystycznych. KOl1cowa część rozprawy jest poświęcona rzeźbie i malarstwu ludowemu. Są to działy sztuki, które były przedmiotem studiów różnych badaczy (B, Stelmachowska, T. Seweryn). Autor, referując stan w zakresie rzeżby na terenie Pomorza Gdańskiego na podstawie litera tury i własnych okazów muzealnych, przypomina o charakterystycznych krzyżach przydl'ożnych, kaplicach skrzynkowych oraz rzeźbach nasłupowych, które były charakterystyczne dla p"jzażu na przełomie w. XIX i XX. Następnie opisuje kilka przykładowych świątków (św. Nepornucen, św. Roch, :\1. B. Koder'lska), a także krucyfiksów procesyjnych. z których jeden reprodukowany na str. 196 zasługuj~, jako wybitne dzieło sztuki ludowej, n'1 szczególną uwagę. :\1a1ar3t:,\'0 ludcw2 tego terenu o treści religijnej omówione przez 17 - "Lud". t XLIX �739 738 autora, poza dawnym malarstwem na szkle, nie przed;;tawia po\\:ażniejszej wartości artystycznej. O malar~twie na szkle pisali: 1. G~.11gows~i, T Sewef\'n i B. Stelmachowska. Źródła pochodzenia tego malarstwa me zdołano j"ed:1ak określić. Z braku jakiegokolwiek nowego materhlu z terenu nie udało sit; też L. l'v1alickiemu tej sprawy posunąć naprzód. Całość zamyka autor uv"agą stwierdzającą szkicowość pracy, wyraża jednak nadzieję, że podana treść, a zwłaszcza obfity materiał ilustracyjny (107 iłustr.) ułatwią czytel:1ikowi orientację w zasadniczych wartościach sztuki ludowej PomOHa Gdańskiego, która, dodajmy, znaną była dotychczas tylko częściowo z różnych ury"vkowych i nie zawsze dostępnych opracowań. Jako recenzent i czytelnik zgadzam się całkowicie z uwagą autora. 'Cważam, że pracę L. Malirkiego uwać należy za wysoce pożyteczną· Jeżeli chodzi o następne dwa artykuły Feliksa M a I' k o w s k i e g o o arc"itekturze ludowej -- mają one w dużej mierze charakter informacyjny. Pierwszy - O zabytkach Ziemi Kaszubskiej w litografiach Wiktora Gosienieckiego - może być traktowany także jako recenzyjny. Autor bowiem w tym artykule omawia zawartość 5-u tek opublikJwanych w okresie międzywojennym pi. "Zabytki sztuki rodzimej Polski Zachodniej" (od 300-500 odbitek) oraz tekę nieopublikowaną - ,.Z Ziemi Kaszubskiej", która powstała w wyniku wędrówek malarza przed samym wybuchem wojny i w pierwszych łatach po wojnie. Opisując w jaki sposób zostały zgromadzone przez artystę m':llarza rysunki budownictwa z terenu Wielkopolski, Śląska i Kaszub, zwraca słuszną uwagę, że do najcenniejszych należą litografie względnie rysunki zabytków dzi'Ś już nie istniejących. Nie mając możności wglądu do oryginalnych tek czy rysunków Gosienieckiego, trudno sądzić z krótkiego omówienia (tylko :, reprodukcji) jaką one mają wartość dla etnografii polskiej, informację F. Markowskiego trzeba jednak uznać za pożyteczną· W artykule następnym pt. "Architektura ludowa Polski północnej w pracach Katedry Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej" F. Markowski informuje o działalności tej Katedry w zakresie 1nwentaryzacji budownictwa wiejskiego od 1945 r. oraz o metodach pracy w terenie. Jak wynika z relacji, zbiory Katedry zawierają materiały dotyszące całego niemal kraju z wyrażną przewagą pomiarów z ziem północnych, głównie z Kaszubszczyzny. Obok budynków mieszkalnych Katedra inwentaryzuje budynki gospodarcze, przemysłowe, sakralne a nawet sprzęty domowe. Cenną informację dla badaczy ziem północno-zachodnich przynosi także nota bibliograficzna pt. "Materiały do bibliografii sztuki ludowej Słowińców",opracowana przez Tadeusza B o l d u a n a. Jest to wykaz GO-u prac wcześniejszych i współczesnych głównie uczonych polskich i nie~ mieckich. Wśród wymienionych prac spotykamy zarówno poważniejsze studia nad kulturą Słowińców jak i artykuły, które ukazały się \\. prasie codziennej i periodycznej. Jak zwykle, jeclr;e wiążą się bardziej z tematyką zaznaczoną Vi tytule, inne zaś dotyczą przedmiotu pośrednio. Nierówny jest również poziom naukowy tych prac. Wszystko w tym wypadku \\,"ycl::lje się jednak bardzo ważne ze względu na p:)ru;z:ny temat. .Jak Z? każdą, nawet najskromniejszą bibliografię, która w n3szych czasach ma szczcgQlną wagę \\. badaniach naulw\vych, :nleży mieć wdzięczt10śĆ do autora Z3. jej spJrządz~nie. W dziale recenzyjnym kwartalnika, jak już cytcwaliśmy nil po:zątku - sa omówione dwie pozycje. Maria P I' Z e ż d z i e c 11: a relacjo:1uje swoje uwagi na temat dzieła \'I7ilhelma G a e I' t e pL "Volksglaube und Brauch!u111 Ostpreussens", 1956, ustalając braki i niedomagania ksią~ki. 'W konkluzji llzl13je ją za C2nną pozycję naukr;wą. Ksawery P i w o c k i, wskazując na p2wne wady książki R. R e i f u s s a i J. Ś w j d e 1's k i e g o pi. "Sztuka ludowa w Po/see", 1960 - ocenia dzieło bardzo pozytywnie, podkreślając przede wszystkim jego stronę treściową i wizualną. \V końcowych slo',vach zwraca uwagę, że zbliży ono "sztukę ludową i jej wartości do człowieka współczesnego. nauczy szanować ją i rozumieć". Od kilku lat "Polska sztuka ludowa" prov:adzi stałą kronikę, informującą o konferencjach i zjazdach etnograficznych, o konkursach i wysta",vach organizo""v8.:1ych przez różne instytucje i muzea a takŻe C' badaniach naukowych prowadzonych w terenie. Kronika zajmuje się ponadto różnymi innymi wydarzeniami z zakreSU sztuki ludowej i etnografii. Podaje niektóre informacje z pracy i życia twórców ludowych. W zależności od wagi refei·.)wanego zagadnienia l posiadanych materiałów noty informacyjne kroniki ~;cimniej lub więcej rozbudowane. Na ogół są one zwięzłe i rzeczowe. Z braku stałych periodyków etnograficznych, zawierających Hktualne informacje, kronika w "Polskiej sztuce ludowej" nabiera szczególnej wagi. Kazimierz Pietkie-wicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bf7383529bf73c5470ef93bc117c11.pdf 012aaab5c5ecd9e3681d115bdf9d8731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:314 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.345-418 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. R E c E N z J Lud, t. 53, 1969 r. DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (W ID-LECIE DZIAŁALNOŚCI WYDAWNICTWA) W dniu 13 lipca 1970 roku mija 10 lat od podjęcia przez Radę Państwa PRL w ramach obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego - uchwały nr 45 o wydaniu w 66 tomach Dziel wszystkich Oskara Kolberga (1814-l890), twórcy zbioru materiałów etnograficznych i folklorystycznych dotyczących całego ludu polskiego, sąsiednich grupetnliczmych maiz niektórych obsZlaJrów SłiowiańJszazYizny:p01udndow:ej, najWliększego dokumentalisty kultury ludowej w XIX wieku l. Uchwała była aktem uznającym wielką wartość dorobku Kolberga dla rozwoju nauki i kultury. Wszak jest to dorobek nieporównywalny pod względem zasięgu goeograficznego i problemowego i niepowtarzalny pod względem treści, ukazujący wszystkie elementy kulturowe podstawowej i naj liczniejszej części narodu polskiego oraz kulturę ludową innych grup. Toteż poprzez upowszechnienie go w formie książkowej mogły powstać i powstały szerokie możliwości badań nad rodzimą kulturą ludową i drogami jej rozwoju oraz związkami z kulturą europejską 2, zaś w sferze działalności kulturalnej - najcenniejsze formy i treść twórczości ludowej mogą w coraz szerszym stopniu współdziałać z innymi wartościami w procesie tworzenia się kultury współczesnej. Pod tym względem zwłaszcza zaobserwować już można widoczne rezultaty uchwały. U progu drugiego ćwierćwiecza naszego Państwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które jest inicjatorem i wykonawcą prac wydawniczych pod opieką Polskiej Akademii Nauk 3, szczyci się niemałym osiągnięciem w realizacji uchwały. W ciągu 1 Zestawi~mile wy;daJWllIjlcZJe tytułów DWOK, z uwzg:Iędn!teniemZJmian w o~esie od 1960 .r. i poszerZJenia całości do 80 nomów: I. Pieśni ludu polskiego (1. 1): II. Etnograficz;ne monog·raiie reg;~onaliIll€(t. 2-57) z komenta=i diO t. 1-36: Sandomierskie; Kujawy, cz. I-II; Krakowskie, cz. I-IV; Poznańskie, cz. I-VII; Lubelskie cz. I-II; Kieleckie, cz.. I-II; Radomskie cz. I-II; Łęczyckie; Kaliskie; Mazowsze cz. I-V; Pokucie, cz. I-IV; Chełmskie cz. I-II; Przemyskie; Wołyń; Pomorze; Mazury Pruskie; Mazowsze, ~z. VI-VII; Slqsk; Góry i Podgórze, cz. I-.II; Kaliskie i Sieradzkie; Chełmskie i Przemyskie; Tarnowskie-Rzeszowskie; Sanockie-Krośnieńskie, crz.I-III; Białoruś-Polesie; Litwa; Ruś Karpacka, az. 1-1,1; Ruś Czerwona, cz. I-II; III. Materiały do etnogra,fii Słowian (It. 58-591); IV. Przysłowia (t. 60); V. Studia, rozprawy i artykuły (t. 61-63); VI. Korespondencja, c~. I-III (t. ~6); VII. Twórcwść muzyc;2lna (t. 6·7--{)·9): Opracowania melodii ludowych oraz Utwory inS'trumentalne i wokalne, cz. I-II; VIII. Suplementy do m:OiIlI~afii i MisceUanea (t. 70-74); IX. Biografia (t. 75); X. Indeksy (t. 76-80). 2 W tej dziedzinie można wymienić współpracującE' ośrodki etnografii i folklorystyki oraz badaczy w Lipsku i Budziszynie - P. Nedo, P. Nowotnego i in., w Belgradzie P. V1ahovića, w Moskw.Le J. Bełzę, L. N. Vinog~adovą i wlielu .innY<lh. a J. Gajek, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (W:) O. Kolberg. Pieśni ludu polskiego (DWOK t. 1), Wrocław 1962, s. VIII; J. Burszta, M. Tarko, Wydanie Dziel wszystkich Oskara Kolberga. "Sprawozdanie z Prac Naukowych Wydziału I Polskiej Akademii Nauk", 1964, z. 4, s. 45-56. �346 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism ostatnich 8 lat (od 1962 r.) ukazało się drukiem ponad 50 tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga, tj. blisko 80% całości wydawnictwa, a większość tytułów pozostałych do wydania, mimo rozmaitych trudności merytorycznych i poligraficznych, znajduje się w druku, bądź w przygotowaniu redakcyjnym 4. Wydane dzieła szybko i niemal w całym nakładzie rozpowszechniają się w kraju i w wielu zagranicznych placówkach naukowo-badawczych oraz skupiskach polonijnych drogą wymiany, bądź subskrypcji czy bezpośredniej sprzedaży 5. O Dziełach Kolberga można mówić z różnych punktów widzenia. Wartość naukową ocenili wielokrotnie liczni przedstawiciele naszej etnografii i folklorystyki 6. Oczywiście w miarę rozwoju prac wydawniczych oceny te są pogłębiane bądź uzupełniane. Optymistycznym akcentem jest włączenie się już tutaj etnografów zagran1k:zmydh.PrZylkladem może byćprlOf. drr P. VI,ahovićz Belgr:adu, który w pocz, 1969 r. ocenił jako bardzo precyzyjne i w wielu wypadkach aktualne do dziś Obrazy Slowiańszczyzny poludniowej O. Kolberga 7 i przygotowuje w tym zakresie szereg publikacji. Dzieł Sporo uwagi poświęcono dotychczas także sprawom samego wydania Dziel, głównie historii spuścizny rękopiśmiennej Kolberga i zasadom edycji 8. Lecz i te sprawy wymagają uzupełniających objaśnień w miarę pogłębiania znajomości źródeł i poznania całej spuścizny rękopiśmiennej, w tym również korespondencji Kolberga, bowiem w toku pracy, np. podczas krytycznej selekcji materiału pod względem wykorzystania go do druku przez Kolberga i wydawców późniejszych - I. Kopernickiego, S. Zdziarskiego, S. Udzielę i in., albo w porównaniu z literaturą przedmiotu, odkrywane są zjawiska zgoła nieprzewidywane, jak np. wzrost lub zmniejszenie objętości mate4 Nad stroną merytoryczną DWOK czuwa l6-osobowy Komitet Redakcyjny: Julian Krzyżanowski - przewodniczący, Józef Burszta - redaktor naczelny; członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stefan Dybowski, Czesław Hernas, Helena Kapełuś, Władysław Kuraszkiewicz, Tadeusz Ochlewski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Znamierowska-Prlifferowa, Roman Reinfuss, Kazimierz Rusinek, Jadwiga Sobieska, Maria Turczynowiczowa, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrzewski. 5 Nakład DWOK wynosi 4000 egz., a tomy 64-66 Korespondencja O. Kolberga, cz. I-III, drukowane są w nakładzie 6000 egz., przy czym cena każdego egzemplarza jest znormalizowana i wynosi 40,- zł (w subskrypcji 30,- z), toteż zapasy najwcześniej wydanych tomów nr 1, 2, 3-4, 5-8, 9-15, 29-32 zostały już wyczerpane. Do wydawcy wpłynęły zamówienia i żądania dodruku Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1). Jeśli chodzi o rozpowszechnienie, to np. zagraniczne placówki naukowe i specjaliści otrzymują łącznie 41 egz. bezpłatnych DWOK, w tym w ZSRR 7, USA 6, w CSRS i NRD po 4, we Francji i Jugosławii po 3, w Bułgarii, NRF, Szwecji i W. Brytanii po 2 i w Australii i Brazylii oraz Austrii, Rumunii, Szwajcarii i WRL po 1 egz. 6 Zob. "Lud", t. 4'2: 19M, cz. I -mateidały z Sesj,i KlOlbergowskiej w Jeleniej GÓire 1954 r.; J. Krzyżanowski, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej. (W:) O. Kolberg, Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1), s. XIX-XLI; M. Sobieski, Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, tamże s. XLII-LVI; J. Burszta, Nowe tomy dziel Oskara Kolberga jako źródła folklorystyczne. "Literatura Ludowa", 1966, nr 4-6, s. 67-76; E. Krzyżaniak, Oskar Kolberg jako badacz kultury ludowej. "Zycie i myśl", 1966, nr 3, s. 20-33. Zob. także wstępy etnograficzne, edycyjne, muzykologiczne i językoznawcze do tomów 39-53 i 60 DWOK wydanych z rękopisów Kolberga. 7 O. Kolberg, Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Cz. I-IV, "Gazeta Polska", 1871, nr 77-87; 1872, nr 1-7, 42-43, 109-110, 133-136, 176-179. 8 J. Burszta, Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie. (W:) O. Kolberg, Pomorze (DWOK, t. 39), s. V-XXXIV; J. Burszta, M. Tarko, op. cit., s. 45-54; J. BurszJta, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania. "Literatura Ludowa", 1964, nr 4-6, s. 34-47. �Recenzje omz przegiqdy wydawnictw i czasopism 347 riału, które mają wpływ na kształt wydawnictwa. Do najbardziej interesujących zagadrrień należy jednak zalgaJdnien!ie ,;stopnia źródłowości" DWOK, tj. ,ustalenie, w jakim stopniu Dzieła wszystkie są materiałem żródłowym dla etnografii i folklorystyki polskiej, a zwłaszcza słowiańskiej. Jest to oczywiście zagadnienie obszerne, wymagające odrębnych badań 9, toteż w obecnym stadium prac edytorskich możliwe są zaledwie najbardziej ogólne, często tylko szacunkowe dane. Niemniej są one interesujące, poświęćmy więc temu zagadnieniu nieco uwagi. Jak wiemy - spuścizna rękopiśmienna Kolberga mieści się obecnie w 73 tekach wielkości B-4. Objętościowo zasób ten jest mniej więcej połową dorobku badacza (odliczywszy uprzednio korespondencję), drugą część stanowią publikacje. W zasobie rękopisów przeważają zapisy Kolberga; stosunkowo niewiele jest rękopisów obcych (ok. 5%) oraz wycinków prasowych. Ale wśród zapisów kolbergowskich część stanowią materiały zebrane w terenie (często zach0wane w oryginale obok przepisanych na czysto i opatrzonych przypisami, niekiedy z dodaniem wariantów), część zaś, ogólnie biorąc znacznie mniejszą, stanowią materiały wypisane z literatury. Rzecz w tym, że stosunek objętościowy tych materiałów (znany przy obecnym stanie prac) rozpatrywany dla poszczególnych regionów czy problemów osobno, kształtuje się bardzo różnie, od ok. 40 do 90% materiałów terenowych. Szczytowym osiągnięciem Kolberga pod tym względem jes,t etnograficzna monografia regionu Sianock,o-Krośnieńskiego, przygotowana w ponad 90% na podstawie własnego materiału terenowego. Tak więc, chociaż ustalenie dokładnego stosunku liczbowego dla całości spuścizny rękopiśmiennej byłoby przedwczesne, zdecydowana przewaga materiału źródłowego Kolberga jest już naj zupełniej widoczna. Rozpatrzmy pod tym względem zasób spuścizny opublikowanej. Zaliczamy do niej tom Pieśni ludu polskiego i 33 etnognafiJczne mOll'ograiiJeregiQnalne wydane w latach 1857-1890 pod zbiorowymi tytułami Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce oraz Obrazy etnograficzne, osobne zbiory pieśni i prace etnograficzne z lat poprzedzających wydanie Ludu i późniejszych, szereg rozpraw, studiów, artykułów i recenzji z dziedziny etnografii i muzykologii, utwory muzyczne i in. publikowane (w jęz. polskim) od 1841 r. do ostatnich lat życia, a takźe 2 tomy monograficzne Przemyskie i Wołyń wydane pośmiertnie 10. Około 3/4 objętości tych publikacji - to materiały źródłowe, w przeważającym stopniu pochodzące z bezpośrednich badań Kolberga. Są to głównie tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, zbiory pieśni ludu polskiego (przeważnie obrzędowych), publikowane osobno (1842-1845) lub w "Przyjacielu Ludu" (1846-1847), "Bibliotece Warszawskiej" (1847-1849), Albumie literackim (1848) czy "Kalendarzach" J. Jaworskiego (1857) i J. Dngra (1869), pieśni litewskie wydane w "Zbiorze Wiadomości do AJn~ropo1ogiJiKII'iajowej" (1879) oralZ pralce: Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, Bajki z Polesia, także QPublikowane w "Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej" (1877, 1882, 1884), wreszcie obszerny cykl Obrazów Słowiańszczyzny południowej, dany w "Gazecie Polskiej" (1871-1872). 9 Związki Kolberga z słowiańskimi badaczami i tereny, z których gromadził materiał, omówił J. Burszta w pracy Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi (W:) Z polskich studiów slawistycznych, ser. 3, Nauka o literaturze, Warszawa 1968, s. 203-209. 10 W;szystkie publikacj.e Kolberg,a będą szo:z;eg6łJOWlo wyk.amne w 7JestaWlieniu zamieszcronym :przy j·ego bio;g'rfafdi,częściowo ·także, w zaleŻiności od ich cha.rakteru, w ·tomach monog:I1afkzmych lub ;problemowych DWOK. �348 Recenzje oraz przeg!qdy wydawntctw t czasoptsm Rzecz jasna, całe to powyższe zagadnienie znajduje wIaściwe odzwierciedlenie w wycIawnliotwie. Mater:iiały żródł,olW€Kolberga wypełniają z g:rubsza 7.2 tomy (nr 1-67 li 70-74), tj. 90010 tytułów i (w,edług aktualny'ch danych) ok. 800/0 ogólnej objętości wydawnictwa. Jak więc widać, Dzieła wszystkie są wydawnictwem o zdecydowanej predominacji materiału źródłowego, toteż z punktu widzenia naukowego należą do wydawnictw o największej wartości poznawczej. Jeśli chodzi o stronę edytorską Dziel, należą one i pod tym względem do niezwykłych, bowiem obejmują największy i najbardziej różnorodny materiał rękopiśmienny i publikowany, powstały w okresie przeszło 50 lat zbierackiej i twórczej działalności Kolberga, półwiecza, w którym narodziła się i rozkwitła rodzima etnografia. Dziela noszą ślady przemian metodologicznych autora oraz ścierania się etnograficznych i etnologicznych wpływów teorii europejskich i wIasnych poglądów, wielorakioh pl,anów i k'Oncepcjli baJdawc:z.yJch,wydawniczych itp. Z obu tych względów Dzieła wszystkie są zjawiskiem wyjątkowym w światowej literaturze etnograficznej i folklorystycznej. Medard Bibliografija trudow Przygotowały O. W. Bunakowa, Instituta Tarko im. N. N. Miklucho-Maklaja (1900-1962). R. W. Kamienieckaja. Leningrad 1967, ss. 281. Etnografii Bibliografia ta, wydana staraniem Biblioteki AN ZSRR i Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, reprezentuje typ bibliografii formalnej. Zawiera wydawnictwa określonych instytucji. Obok prac wymienionego w tytule Instytutu Etnografii, działającego pod tą nazwą od roku 1937 (poprzednio, od roku 1933 istnial Instytut Antropologii, AI'cheologii i Etnogr,af:H, imię N. N. Mikłucho-M:akł:aja nadano instytutowi w roku 1947), bibliografia rejestruje publikacje Muzeum Antropologii i Etnografii im. Pio.tra WieUde~o w lJeningr:adzJie. In:stytUJt jest spadmobiercą i kontynuatorem działalności Muzeum, które zresztą dotąd pracuje w ramach Instytutu jako placówka autonomiczna. W słowie "Od Redakcji" czytamy, że bibliografia stanowi "zestawienie prac szerokiego zespołu autorów, silnie związanych w okresie wielu lat z zadaniami Instytutu i Muzeum" (s. 5). Brak jednakże we wstępie krótkiej chociażby informacji roli wymienionych instytucji w rozwoju etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Wyjaśniłaby ona, że w bibliografii ujęty został dorobek wybitnych uczonych zgrupowanych wokół czolowych placówek naukowych, decydujących, szc:>:ególnie w okresie radzieckim, o obrazie etnografii w Rosji i ZSRR. Dzięki wyjątkowemu znaczeniu zamieszczonych pozycji omawiane wydawnictwo może być traktowane również jako bibliografia specjalna, przynosząca wybór najbardziej reprezentatywnych prac etnograficznych. Informacja taka jednocześnie wskazałaby na te ośrodki, których publikacje pozostały nieuwzględnione - m. in. wielkie muzea oraz tak już dzisiaj rozbudowane instytucje etnograficzne w ramach akademii nauk poszc.zególnych republik. Bibliografia zawiera pięć wielkich działów: "Prace ogólne", "Prace ogólne i teoretyczne", "Etnografia ludów ZSRR", "Etnografia ludów pozaradzieckich" i "Antropologia". Podział ten, stworzony przy użyciu kryterium rzeczowego i geograficznego, uznać należy za w zasadzie celowy i przydatny dla celów bibliografii etnograficznej. Stwierdzenie nasze nie oznacza, że i tutaj, a głównie w szczegółowym rozpracowaniu ° �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 349 i czasopism układu treści, nie ma miejsc dyskusyjnych. Niezbyt szczęśliwe np. wydaje się umieszczenie podrozdziału "Krytyka teorii etnograficznych" poza działem zawierającym prace teoretyczne. W przedstawionym porządku zaprezentowano ponad 5 tysięcy pozycji, przy czym obok prac wydanych w Rosji i ZSRR odnotowano zagranicznp recenzje tych prac. Spisy bibliograficzne poprzedzone zostały krótkimi wstępami: "Od Redakcji" i "Od autorów", oraz wykazem rozpisanych wydawnictw periodycznych i seryjnych. Wykaz ten orientując, że w bibliografii ujęte zostały artykuły z tak ważnych czasopism naukowych jak: Sowietskaja Etnografija, Kratkije soobszczenija lnstituta Etnografii, Sbornika Muzieja Antropologii i Etnografii oraz z wydawnictw seryjnych: Narody Mira, Trudy lnstituta Etnografii i in., nadaje bibliografii wyjątkową wartość. Wydawnictwa te, nader szeroko wykorzystywane w pracy naukowej, dotąd nie były objęte pełnymi spisami bibliograficznymi, a czytelnicy posługiwali się spisami zawartości wydawanymi dla okresów kilkuletnich. Książkę zamykają indeksy: etniczny i osobowy, ten ostatni podzielony na indeks nazwisk autorów i redaktorów prac naukowych oraz recenzji, indeks recenzentów i tłumaczy publikujących omówienia i tłumaczenia prac radzieckich w wydawnictwach zagranicznych, na l<oniec indeks autorów i redaktorów recenzowanych prac. Dla polskich etnografów nader interesujące jest zainteresowanie Polakami i polską etnografią na gruncie nauki radzieckiej, uchwytne w bibliografii. Dowiadujemy się m. in., że w okresie przedwojennym na łamach czasopism Etnografija i Sowietskaja Etnografija zrecenzowano prace L. Krzywickiego i W. Antoniewicza. W okresie powojennym polskich prac recenzowano już więcej, m. in. były to książki W. Gołąbka, Cz. Pietkiewicza oraz Etnografia Polska. W tymże okresie w Sowietskiej Etnografii ukazują się artykuły polskich etnografów: W. Dynowskiego, D. Dobrowolskiej i W. Kwaśniewicza a także J. Gajka. Dzięki uwzględnieniu w Bibliografii recenzji prac radzieckich, umieszczanych w czasopismach pozaradzieckich, znalazły się w niej również nazwiska ich polskich recenzentów: K. Adamus, E. Frankowskiego, J. Lutyńskiego, H. Malewskiej, E. Pietraszka i in. Nie jestem entuzjastą bibliografii "instytucjonalnych" o znaczeniu ograniczonym głównie do badań nad historią instytucji naukowych. Recenzowana bibliografia, będąca spisem prac instytucji zajmujących się jedną tylko lub grupą pokrewnych dyscyplin naukowych, uzyskała w ten sposób walor szerszy. Jest jednocześnie, o czym już W!spominaliśmy, etnograficzną bibliogI'!a1"ią specjalną. Jako taka :zm.ajdzie się zapewne w ręku wszystkich zainteresowanych etnografią radziecką, a w przyszłości posłuży jako podstawowa pomoc w pracach nad bibliografią etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Zbigniew ETNOLOGICZNE 1. PRACE NOWOŚCI WYDAWNICZE W NIEMIECKIEJ FEDERALNEJ Jasiewicz REPUBLICE TEORETYCZNE: WHhelm Emil Miihlimann, Homo Crea,tor. Abhandlu.ngen zur Sozlologie, Anthropologie und Ethnologie. Wiesbaden 1962. Heidelbergski profesor, autor wielu prac z dziedziny metodologii nauk antropologicznych, jest propagatorem odrębnej - różnej od etnologii i etnografii - dyscypliny naukowej tzw. antropologii kulturalnej �350 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism "Kulturanthropologie". Antropologia kulturalna jest według niego dyseypliną antropologiczną, dążącą do poznania człowieka, przy czym punktem wyjściowym jest dla niej empirycznie stwierdzalny pluralizm kulturowy. Owa różnorodność kulturowa stawia przed nami pytanie, jakie ludzkie możliwości, jakie. szanse są każdorazowo w jakiejś kulturze realizowane? Kultury są wg Miihlmanna typowymi szansami możliwych ludzkich zachowań. Z kulturowej rzeczywistości antropologia kulturalna wyabstrahowuje uprzywilejowane w niej szanse zachowań. Obiektami naszymi są rezultaty i z nich wnioskujemy o działaniach. Antropologię kulturalną można więc zdefiniować jako naukę o kuiUurowo uwarunkowanych różnicach modyfikacji zachowań lub też jako porównawczą naukę o etologicznych modyfikacjach. Prócz rozpatrzenia niektórych kategorii antropologicznych - natura a kultura, relatywizm kulturowy, rytualność - znajdujemy w pracy szkice z metodologii innych nauk społecznych i antropologicznych. Wilhelm Emil Miihlmann, Rassen, Ethnien, Kulturen. Moderne Ethnologie (Soziologis'che Texte Nr 24), Neuwied-Ber1in 1964. Ukazanie ,się tej etnologicznej pracy w ramach serii poświęoonej socjologii je~t w danym przypadku nie rezultatem tradycyjnie pojmowanego pokrewieństwa obu tych nauk, ale wynikiem specyficznego rozumienia przez autora przedmiotu badań etnologicznych. Miihlmann (patn: także Ethnologie als soziologische Theor'ie der interethnischen Systeme. "Kalner Zedtschrift ftir Soziologie", t. 8, 1956, s. 186-265) widzi w etnologii socjologiczną dyscyplinę, badającą interetniczne związki i systemy, z których wyabstrahowuje typowe sytuacje i procesy. Jako socjologiczna teoria interetnicznych systemów, tworzy ona gałąź socjologii historii i socjologii kultury. Rozumiana jako dyscyplina socjologiczna pozostaje taka etnologia poza obrębem dotychczas pojmowanej etnologii i antropologii kulturalnej. Zawężając przedmiot badawczy etnologii do grup etnicznych, ich systemów i wzajemnych związków oddziaływania, wkracza Mtihlmann na dość drażliwy teren badawczy w naukach społecznych, którego główne pojęcia zostały już wymienione w tytule pracy. Wzajemny związek między grupą etniczną, kulturą a rasą był i jest w etnologii przedmiotem rozlicznych pomyłek, nieporozumień i nieuzasadnionych nadziei. Praca Mtihlmanna usiłuje być pod tym względem dalszym krokiem prowadzącym do rzeczywistego, pozytywistycznego wyjaśnienia problematyki. Adolf Ellegard Jensen, Die getotete Gottheit. Weltbild einer friihen Kultur. Urban - Bucher 90, 1965, s. 168. A. E. Jensen, niedawno zmarły etnolog niemiecki, kierownik Instytutu Frobeniusa we Frankfurcie nad Menem, na krótko przed śmiercią ukończył pracę, z której tematem - wewnętrzny związek elementów tworzących kulturę - był związany podczas prawie całej swej kariery naukowej (patrz tenże, Das Weltbild einer friihen Kultur. Paideuma, t. 3, 1944, 's. 1-85; ten,że, Das religiOse Weltbild einer friihen Kultur. Studien zur Kulturkunde, t. 9, Stuttgart 1948). Według Jensena strukturę ~ażdej kultury przenika pewna centralna idea, która organizuje wszystkie elementy danej kultury w j,edną sensowną całość. Mimo iż owa naczelna idea realizuje się w całej kulturze, to jednak najłatwiej uchwytna jest w elementach kultury duchowej, a szczególnlie w mitach, k1:óre są kluc:bem do poznaniia świadomości i wiedzy o świecie nosicieli danej kultury. Mity informują o wydarzeniach w czasach przedhistorycznych, w których nastąpiło ugruntowanie porządku świata danej kultury. Owo zapatrzenie się na wydarzenia przedhistoryczne jest naj istotniejszą cechą światopoglądu ludów kultur prymitywnych, i nie tylko ich, gdyż również w kulturach wyż:szy,ch mOźl1Iastwierdzić istotne c'echy owego mityczne.go światopoglądu. Jego istotą jest zrozumienie, iż śmierć i życie, zabójstwo i płodzenie, przyna- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 351 leżą nieodłącznie do sriebie, gdyż jedno bez drugiego byłoby bezsensowne. Jensen jest zdania, iż człowiek dokonał tego odkrycia już na dość wczesnym etapie swojej historii. Odbiciem tego poznania ma być treść licznych mitów o przedhistorycznym zabójstwie bóstwa, którego śmierć uczyniła równ1eż człowieka śmierlelnym. We współczesnych obrzędach owo mityczne wydarzenie jest powtarzane, przez co sensowny porządek świata zostaje na nowo stworzony, przedstawiony i ugruntowany. 2. ANTOLOGIE ETNOLOGICZNE: Kultur, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1963, s. 422. Pierwsza z dwu omawianych tutaj antologii C. A. Schmitza, zmarłego w roku 1966, profesora etnologii Uniwersytetu Frankfurckiego nad Menem i kierownika Instytutu Frobeniusa, przynosi szkice z zakresu teorii kultury. We wstępie wydawca podkreśla, iż problemy funkcjonowania i genezy kultur ludów niepiśmiennych są centralnymi zagadnieniami etnologii. W skład antologii wchodzą następujące artykuły - w nawiasie podano rok pierwszego wydania: G. Klemm, Fantasie uber Museum fUr die Culturgeschichte der Menschheit (1843); A. Buhler, Uber die Verwertbarkeit volkerkundlicher Sammlungen fur kulturhistorische Forschungen (1947); E. B. Tylor, Die Culturwissenschaft (1873); A. Bastian, Der Volkergedanke (1881); F. Boas, Sprache, Rasse und Kultur (1914); H. Dietschy, Von zwei Aspekten der Kultur (1962); W. Milke, Der Funktionalismus in der Volkerkunde (1937); W. Milke, Uber einige Kategorien der funktionellen Ethnologie (1938); R. Piddington, Die Prinzipien der Kulturanalyse (1950); S. F. Nadel, Institutionen (1951); A. Buhler, Kultur und Kunst (1961); W. Milke, Die Lehre von den Kulturstilcn in der Volkerkunde (1938); S. M. Shirokogoroff, Die Grundzuge der Theorie vom Ethnos (1935); C. Kluckhohn und C. H. Mowrer, Kultur und Personlichkeit: ein Begriffs-Schema (1944); C. Kluckhohn u. a., Werte und Wert-Orientierung der Theorie vom Handeln (1959); L. A. White, Der Begriff Kultur (1959). Pracę kończy zestaw literatury do poszczególnych artykułów, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Religions-Ethnologie, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1964, s. 461. Według słów wydawcy "artykuły tego tomu zajmują się zjawiskami religijnymi ludów nie posiadających ani pisma, ani ukształtowanej silnie klasy kapłanów". Antologia prócz wstępu pióra C. A. Schmitza zawiera następujące artykuły (w nawiasie rok pierwszego wydania): N. Soederblom, Der Animismus. Belcbung und Beseelung (1916); L. Levy-Bruhl, Das Gesetz der Teilhabe (1912); G. v. d. Leeuw, Macht und theoretisierte Macht (1956); P. W. Schmidt, Natureigenschaften und Kult des Hochgottes der Urkultur (1930); Ad. E. Jensen, Hochgott und Dema Gottheit (19,60);K. Th. Preuss, Der religiose Gehalt der Mythen (1933); C. Levi-Strauss, Die Sage von Asdiwal (1958); A. Friedrich, Die Forschung uber das fruhzeitliche Jiigertum (1941); H. Petri, KultTotemismus in Australien (1950); L Paulson, Seelenvorstellungen und totenglaube nordeurasischen Volkern (1960); L. Vajda, Zur phaseologischen Stellung des Schamanismus (1959); D. Schroder, Zur Struktur des Schamanismus (1955); C. A. Schmitz, Todeszauber in Nordost-Neuguinea (1959); A. v. Gennep, Die Ubergangsriten (1909); R. Linton, Nativistische Bewegungen (1943); R. F. Wallace, Revitalisations-Bewegungen (1956). Do antologii dołączono bogatą literaturę przedmiotu, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. �352 Recenzje 3. RELACJE oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism Z EKSPEDYCJI: H. Straube, Westkuschitische Volker Siid-Athiopiens, 1963, s. XIII + 815; dodatek: 44 tablic'e .i 8 map. Pra:ca j,est trZJecim z ~olei tomem sprawozdań z wyprawy naukowej na południe Etiopii, przeprowadzonej pod egidą Instytutu Frobeniusa w latach 1950/52 i 1954/56. Pierwszy tom Altvolker Siid-Athiopiens, 1959, s. XIV + 455; dodatek: 45 rysunków, 227 jednokolorowych ilustracji i 6 map, zawierał przyczynki Eike Haberlanda, A. E. Jensena, W. Schulz-Weidnera i Elisabeth Pauli. Autorem tomu drugiego Galla Siid-Athiopiens, 1963, s. XIX + 815; dodatek: 44 tablice z rysunkami, 88 tablic ze zdjęciami i 5 map, jest Eike Haberland. Wszystkie trzy tomy przynoszą opisy ku1tur, które dopIero przed 60 laty weszły w bliższy kontakt z Europejczykami i dopiero od niedawna są przedmiotem badań etnoLogicznych. Publikacje przynoszą materiał prawie z wszystkich dziedzin kultury: wyobrażenia religijne, literatura, sprzęty, rzemiosło, zajęcia etc. Tom trzeci poświęcony jest pięciu jednostkom etnicznym: T'scha:ko, Amarro, c21ter'emludom wyżyny Gamu, Sala i Djandjero. Każda z nich omówiona jest w osobnym rozdziale zawierającym atropogeografię regionu, inwentarz kultury materialnej, opis życia społecznego i religijnego. Karin Hissink i Albert Hahn, Die Tacana, 1961, s. XVI + 692. Praca jest rezultatem terenowych badań prowadzonych z ramienia Instytutu Frobeniusa na terenie Boliwii w latach 1952-1954. Książkę otwiera krótki szkic lingwistyczny i zarys historii Tacana od czasów Inków do chwili obecnej. Pozostała, szczegółowa część tomu zawiera tematycznIe upmządkowane mity Tacana. W analizie ZJebI1anegomateriału autor porządkuje motywy według epok i dochodzi do wniosku, że chociaż obecnie Tacana trudnią się rolnictwem, to jednak ich świat wyobrażeń nawiązuje jeszcze mocno do okresu łowiectwa i zbieractwa. 4. RELIGIE LUDOw PIERWOTNYCH: Ivar Pauls.en, Karl Je,Umar, Ake Hiulitkrantz, Die Religionen Nordeurasiens und Arktis. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 3, 1962, s. XII + 425. Praca oparta na bogatych studiach źródłowych jest systematycznym wykładem życia religijnego ludów z północnych krańców trzech kontynentów. Ernst Dammann, Die Religionen Afrikas. SeriIa "Die Religiionen del' Menschheit", t. 6, 1963, s. XVI + 302. Praca nie ma charakteru systematycznego opisu religii i kultów afrykańskich. Poszczególne religie i kulty są dla autora tylko bazą wyjściową do poszukiwań wspólnych cech wszystkich religii afrykańskich. W oparciu o owe wy,absllrahowane .cechy lmnstruuje E. Dammann reUgijn,e praidee. W. Krickeberg, Hermann Trimborn, Werner Muller, Otto Zerries, Die Religionen des Alten Amerika; Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 7, 1961, s. XIII i 397. W. Krickeberg omawia religie Majów i mieszkańców Meksyku, H. Trimborn religie dawnego Peru i Inków, natomiast W. Muller i O. Zerries religie ludów prymitywnych: pierwszy Ameryki Północnej, drugi Ameryki Południowej. A. Bareau, W. C. v. Schubring, Fur'er-Heimendorf, Die Religionen Indiens, Band III. Budhismus, Jinismus und Primitivvolker. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 13, 1964, s. VI i 362. Zycie religijne ludów prymitywnych zamieszkujących półwys,ep Indyjski, w s'tosunkowo niew1elkiJIIl szkicu przedstawia C. v. Furer-Heimendorf. Większa część książki poświęcona jest wykładom religii wyższych kultur hinduskich, a przede wszystkim Buddyzmowi. der amerikanischen Gerhard Konrad Kloska �Recenzje Badania socjologiczne oraz przeglqdy na Ziemiach i czasopism 353 Materiały z konferencji w Poznaniu "Przeglądu Zachodniego", zesz. 11, Poznań Zachodnich. dniach 1 i 2 marca 1963 r. Biblioteka 1963, s. 146. \V wydawnictw W dniach 1 i 2 marca 1963 r. Instytut Zachodni i Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Socjologicznego zorganizowały w Poznaniu sesję naukową poświęconą ocenie stanu badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich oraz problemom nieprofesjonalnego ruchu pamiętnikarskiego na tych terytoriach. Konferencja ta, będąca próbą podsumowania dotychczasowego dorobku socjologii na Ziemiach Zachodnich oraz forum służącym określeniu potrzeb i przyszłych zadań tej dyscypliny, posiadała bez wątpienia ważne znaczenie dla rozwoju i aktywizacji nauk społecznych nad Odrą i Bałtykiem. Szereg poruszonych wówczas kwestii i problemów można z powodzeniem odnieść do dyscyplin pokrewnych, a w tym także i do etnografii, dla której ziemie te byly i są nadal poligonem doświadczalnym umożliwiającym zarówno opracowanie precyzyjniejszych metod badawczych jak i rozbudowę etnograficznej teorii kultury. Dobrze się zatem stalo, iż materialy z tej sesji naukowej wydane zostaly staraniem Instytutu Zachodniego w Poznaniu, w postaci 11 zeszytu tzw. Biblioteki Przeglądu Zachodniego. Publikacja ta zawiera pełne teksty wszystkich wygłoszonych referatów a także liczne komunrikaty przedstawicieli naukowych środowisk Ziem Zachodnich, które dla celów wydawniczych znacznie rozszerzono. Żałować jednak należy, iż do tej pożytecznej pracy nie włączono stenogramów dyskusji, która wniosla wiele interesujących wniosków, uwag i spostrzeżeń. Pominięto w ten sposób m. in. relację o wkładzie poznańskiego środowiska etnograficznego w badania Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Czytelnik zainteresowany jednak bliżej samym przebiegiem obrad i ważniejszymi wypowiedziami znajdzie na ten temat bliższe informacje na łamach Przeglądu Zachodniego i Studiów Socjologicznych 1. Pracę otwiera art. W. Markiewicza analizujący aktualną sy'tuację socjologii na Ziemiach Zachodnich w świetle dorobku regionalnych placówek naukowych oraz socjologicznych ośrodków z głębi kraju. Szereg uwag, charakterystyk i spostrzeżeń autora odpowiada również roli i zadaniom jakie spoczywają na badaniach etnograficznych w tym zakresie. Znamienne są np. uwagi W. Markiewicza dotyczące oceny klasycznych badań nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Tematyka ta została już w zasadzie wyczerpana i wyeksploatowana; zmieniła się również rzeczywistość społeczna tych ziem. Dlatego też dziś można się już pokusić o próbę stworzenia syntetycznego ujęcia procesów społecznych przeobrażeń w oparciu o liczne, dotychczas publikowane opracowania cząstkowe 2. Fakt ten jednak nie jest dła wszystkich oczywisty, gdyż stale, jak pisze Markiewicz, spotykamy sh~ z takimi pracami, w których "... pozory odkrywczości stwarzało się nieraz w ten sposób, że przedmiotem badań czyniło się coraz to nowe jednostki przestrzenne i kategorie społeczno-zawodowe uznane za reprezentatywne dla Ziem Zachodnich. Można było odnieść wrażenie, iż niektórzy teoretycy stan badań socjologicznych nad społeczeństwem Ziem Zachodnich skłonni będą uznać za zadowalający dopiero z tą chwilą, kiedy każda osada i grupa społeczna na tych ziemiach doczeka się swojej oddzielnej monografii ..." 3. l Zob. np. A. Brencz, A. Posern-Zieliński. Konferencja naukowa poświęcona badaniom socjologicznym na Ziemiach Zachodnich. "Przegląd Zachodni", 1968: t. 24, Nr 3, s. 256-266. 2 Pierwszą próbą w tym zakresie była zbiorowa publikacja pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego wydana również w Instytucie Zachodnim pt. Przemiany spoteczne na Zie-. miach Zachodnich. Poznań 1967. 3 W. Markiewicz, Aktualna sytuacja i perspektywy badań socjologicznych na ziemiach 23 - Lud, t. 53, 1969 �354 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Surowa ocena tego "skostniałego" nurtu socjologii wydaje się odpowiadać także w części charakterystyce szeregu badawczych przedsięwzięć etnograficznych. Wiele jest jeszcze takich prac, które stronią od nowych oryginalnych ujęć, rozczłonkowują kulturę ludową wg got()wych recept i schematów na przysłowiowe atomy i pozbawiają ją jej właściwej, wciąż zmieniającej się treści. Nic więc zatem dziwnego, iż poza realnym wkładem w powiększenie naszej dokumentacji etnograficznej, rejestracją i opisem określonych zjawisk i faktów nie przyczyniają się one do rozwoju metody i teorii etnografii polskiej. Nowe ukierunkowanie badań społecznych na Ziemiach Zachodnich musi, jak stwierdza W. Markiewicz, uwzględniać fakt, iż zjawiska z jakimi na obszarach tych się spotykamy, przestały już być czymś specyficznym, więcej oczywiście w znaczeniu socjologicznym, aniżeli etnograficznym, stając się wyłącznie skrajnym przypadkiem ogólnego procesu zmian charakterystycznych dla całego polskiego społeczeństwa. Wraz z utratą tej regionalnej specyfiki ulec także muszą zasadniczym zmianom dotychczasowe metody obserwacji i narzędzia analizy procesów społecznych. Tylko bowiem tą drogą będzie można uchwycić i poddać naukowej analizie swoistość tych ziem, o wiele dziś subtelniejszą, aniżeli to miało miejsce w pionierskim okresie zasiedlania i zagospodarowywania. Wydaje się, iż w dziedzinie opracowywania nowych metod badawczych rysują się znaczne możliwości współpracy socjologii z etnografią, bez której to dla obu tych dyscyplin szereg zjawisk społecznych i kulturowych znaleźć się może w cieniu, tj. poza sferą naukowej obserwacji. Siedem syntetycznych komunikatów, uzupełniających artykuł, tworzy jasny obraz rozwoju badań socjologicznych i ich aktualnego stanu w województwach nadodrzańskich i nadbałtyckich. W sumie są one świadectwem stałego, dynamicznego rozwoju, prężności i emancypacji regionalnych ośrodków naukowych na Ziemiach Zachodnich, których ambicją jest jak najlepsze i wszechstronne poznanie oraz rozpracowanie lokalnej problematyki badawczej. Obszerna druga część pracy zawiera te materiały z konferencji, które poświęcone były problematyce pamiętnikarskiej w aspekcie użyteczności tego rodzaju dokumentów dla nauk społecznych. Rozwój dyskusji nad polskim nieprofesjonalnym pamiętn'ikarstwem i jego specyfiką przybiera bardzo szerokie rozmiary, czego dobitnym świadectwem są coraz liczniejsze, różnego rodzaju akcje konkursowe - "na pamiętnik" oraz stały wzrost zainteresowania tą dziedziną ludowej twórczości z pozycji metodologicznych i teoretycznych. Przykładem choćby - pożyteczna inicjatywa redakcji "Tygodnika KulturaLnego", który na przełomde 1968 i 1969 r. udostępnił swe łamy naukowcom różnych specjalności, pedagogom, publicystom, pisarzom, działaczom kulturalno-oświatowym, słowem wszystkim tym, którzy wypowiedzieć chcieli swe własne uwagi i refleksje w ramach ankiety pod znamiennym tytułem: "Pół wieku fenomenu pamiętnikarstwa polskiego" 4. Prezentowane w omawianym tomie materiały, choć w zasadzie dotyczą pamiętnikarstwa Ziem Zachodnich, stanowią doskonałą ilustrację tego specyficznie polskiego zjawiska w jego skali ogólnokrajowej. Znany specjalista w tym zakresie przedstawiciel Komisji Badań nad Pamiętnikarstwem Współczesnym Komitetu Badań nad Kulturą Współczesną PAN - F. Jakubczak - poddał wnikliwej analizie nurt pamiętnikarstwa masowego z jakim spotykamy się głównie w Polsce po roku Zachodnich. (Kadry, organizacja, problematyka). (W:) Badania socjologiczne na Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968, s. 15. 4 Zob. np. "Tygodnik Kulturalny", 1968, nr: 45, 48, 49, 50, i 1969, nr: 1, 2; oraz omówienie L. Krasuckiego, Pól wieku i ciqg dalszy. "Trybuna Ludu", 1969, t. 22, nr 43 (7233), wyd. B, z dnia 13. II. 1969 r. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 355 i czasopism 19565. Na szczególną uwagę zasługują te fragmenty jego pracy, które dotyczą genezy tego fenomenu oraz ontologicznych, epistemologicznych i czysto warsztatowych prob'lemów socjologii pamiętnikarstwa. Warto tutaj znów uczynić dygresję i odwołać się do etnografii. Dyscyplina ta, podobnie jak i inne, winna w szerszym niż dotychczas zakresie włączyć się do badań nad pamiętnikarstwem ludowym, którego celem z jednej strony byłaby ludoznawcża analiza tego "kulturowego" zjawiska, z drugiej zaś - opracowanie skutecznej metody wykorzystania tego rodzaju źródeł w studiach etnograficznych. Dokumenty osobiste, jakimi bez wątpienia są pamiętniki, nie były bowiem dotychczas w szerszym stopniu wykorzystywane w badaniach nad polską kulturą ludową. Nie oznacza to jednak, by ten stan nie mógł ulec zmianie. Swego rodzaju emancypacja ruchu pamiętnikarskiego, objęcie jego zasięgiem środowisk wiejskich stwarza tu przed badaczami możliwość sięgnięcia po nowy typ materiału żródłoweg·o, któ'fy - jark już tego dowiedli !socjolo~owie - do!s~onale ilustruje prZJemian y jakie zaszły w ostaItniJm dwudziestopięciQleciu na poJ:Slk.iejwsi i w oSlobowości chłopa. Najważniejszym i pierwszoplanowym jednak zadaniem - jest jednak wypracowanie odpow,iednich metod anlalizy i krytyki tr,eści tych dokumentów. Myślę, że artykuł F. Jakubczaka stanowi dobre wprowadzenie do tego rodzaju dyskusji. Z jednej strony należałoby oprzeć się na pięknych polskich tradycjach wykorzystania materiałów pamiętnikarskich, sięgając aż do roku 1918, kiedy to ukazała się fundamentalna praca W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego 6. Z drugiej zaś strony warto byłoby zwrócić większą uwagę na doświadczenia anglosaskiej antropologii społecznej i kulturowe], która już dawno dostrzegła walory tego rodzaju piśmiennictwa i w szerokim zakresie wprowadziła je do swego warsztatu naukowego. Przykładem - wydane również w Polsce i szeroko znane na świecie inspirowane pamiętniki meksykańskiej rodziny Sancheza i autobiografia Talayesvy - członka indiańskiego plemienia Hopi, które są doskonalą, oczywiście subiektywną, wizją obrazu kultury określonej społeczności widzianej przez pryzmat własnych doświadczeń życiowych członków tej wspólnoty 7. Ocenie dotychczasowego stanu pamiętnikarstwa na Ziemiach Zachodnich poświęcone są artykuły A. Kwileckiego i Z. Dulczewskiego B. Naukowe znaczenie tego piśmiennictwa widzą autorzy w tym, iż pamiętniki stanowią cenne źródło uzupełniające do analizy okresu wielkich migracji i pionierskich lat odbudowy Ziem Zachodnich. Materiał ten zawarty zwykle w realiach konkretnych przeżyć i postaw osadników przelany na papier w szczerej i prostej formie zapisu oddaje doskonale atmosferę tamtych dni. Pamiętniki uzyskane drogą konkursów od młodego pokolenia mieszkańców Ziem Zachodnich dostarczają już innej problematyki badawczej. Umożliwiają m. in. śledzenie takich procesów jak np. integrowanie się Ziem Zachodnich z resztą kraju w jednolite terytorium polskiej grupy narodowej oraz kształtowanie się w tych rejonach kraju nowej struktury społecznej. Autorzy wskazali także na niebagatelne znaczenie polityczne i społeczno-kulturalne tych pamiętników. Umożliwiły one w dużej bowiem mierze poznanie upowszechnienie wiedzy o heroicz5 F. Jakubczak, Metoda pamiętnikarstwa masowego w badaniach Badania socjologiczne ..., op. cit., s. 43-58. 6 W. I. Thomas, F. Znaniecki, The Polish Peasant in Europe and 1918. nad wspólczesnoŚciq. (W:) America. 5 t., Boston 7 Zob. O. Lewis, Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej. Warszawa 1964, s. 966; Wódz Slońca. Autobiografia D. C. Talayesvy Indianina z plemienia Hopi, opr. Leo W. Simmons, Warszawa 1964, s. 454. B A. KWilecki, Pamiętnikarstwo s. 59-70; Z. Dulczewski, Konkursy w Poznaniu. Tamże, s. 71-ll6. Ziem Zachodnich. (W:) Badania socjOlogiczne ... , op. cit., na pamiętniki z Ziem Zachodnich Instytutu. Zachodniego �356 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism nym okresie rekonstrukcji i rozbudowy Ziem Zachodnich rozwiewając nieraz wiele fałszywych stereotypów i mitów. Stanowiły one również element inspiracji szeregu środowisk twórczych przyczyniając się do upowszechnienia tematyki Ziem Zachodnich w naszej wspókz,e1snej działalnośoi artystycznej. Ostatnia część pracy zawiera znów obszerny zestaw komunikatów informujących o rozmaitych inicjatywach w zakresie gromadzenia materiałów pamiQtnikarskich na Ziemiach Zachodnich. Znajdujemy tam nie tylko zarys dziejów pamiętnikarstwa masowego w północnych i zachodnich województwach, lecz także dokładne zestawy bibliograficzne, wykazy pamiętników i wspomnień, spisy organizowanych konkursów z podaniem nazw instytucji przechowujących w swych archiwach te cenne i w małym jeszcze stopniu publikowane zbiory materiałów. Jest to więc zatem także doskonały przewodnik informacyjny dla każdego, kto zamierza w swych badaniach wykorzystać te osobiste dokumenty osadników i autochtonów Ziem Zachodnich. W sumie wydaje się, że inicjatywa publikacji materiałów z konferencji była ze wszech miar słuszna. Praca ta winna zwrócić większą niż dotychczas uwagę wielu dyscyplin, poza oczywiście socjologią, na ten nowy typ źródeł. Zainteresowani ju? są historycy, psycholodzy, pedagodzy i także etnografowie. Powstaje jedynie problem odpowiedniego wartościowania tych subiektywnych materiałów i udoskonalenia metod analizy naukowej właściwej dla każdej z tych dyscyplin. Zagadnienie weryfikacji pamiętników, oceny ich wartości i znaczenia - to dziedzina, w której dyskusja interdyscyplinarna jest wręcz nieodzowna. Tylko wówczas bowiem będzie można wymienić zdobyte już doświadczenia i ujednolicić wiele stanowisk oraz osiągnąć pewne zbliżenie na polu naukowej analizy, teorii i metodologii. Wniosek ogólny, jaki nasunąć się musi każdemu, kto zapoznał się z treścią omawianej publikacji - to stwierdzenie, iż niepodobna dziś ignorować materiałów pamiętnikarskich, a badacz zajmujący się współczesną problematyką Ziem Zachodnich winien sięgnąć do skarbnicy tej nowej ludowej twórczości literackiej, której eksplozja na naszym polskim gruncie jest nawet w skali światowej zjawiskiem wyjątkowym. Aleksander Posern-Zieliński Julian Maśłanka, Zorian Dołęga-Chodakowski. Piolska Akademia Nauk Oddział w Krakowie. Prace Komisji Historyczno-literackiej, nr 13. Wroclaw-WarszawaKraków 1965,. s. 159; Z. Dołęga ChodakoWiski, O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. Opracował i wstępem opatrzył Julian Maślanka. Warszawa 1967. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 454. Postać Adama Czarnockiego, znanego bardziej pod pseudonimem Zoriana Chodakowskiego, nie miała szczęścia do monografistów. Przyczyny tego faktu były różne: swą zbieracko-naukową działalność autor rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem rozwijał nie tylko w kraju, ale także na terenach rosyjskich; tam też znalazła się większość nie opublikowanej dotąd jego spuścizny. Problematyka głównej rozprawy Chodakowskiego dotyczyła więcej ideologii niż historii literatury. Zebrane przez niego materiały stanowiły nieoceniony skarb dla wielu nauk, zwłaszcza archeologii i etnografii. Wiązały się one nie tylko z Polską, ale ze SłowiańsZlczyzną w ogóle. Pisali o Czarnockim archeologowie, etnografowie, folkloryści polscy, rosyjscy i ukraińscy oraz historycy literatury tych narodów. Poruszone w ich rozprawach zagadnienia obejmowały zwykle tylko bardzo wąski zakres: dotyczyły prawie zawsze wąskiego wycinka danej nauki. Spowodowane to było z jednej strony trudnością �Heeen::je oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 357 dotarcia do rozproszonych po polskich i rosyjskich archiwach materiałów źródłowych, z drugiej - trudnością poruszania się w szerokim kręgu zagadnień, jakie obejmowała krótka, ale bogata działalność Chodakowskiego, tego ojca etnografii polskiej, słowianoznawcy polskiego, odkrywcy i;olklol'u, który swymi teoriami naukowymi wplynął tak wielce na "ludowość" polskiej literatury romantycznej. Miejsce brakującej monografii Chodakowskiego zajęła legenda, w wyniku której postać ZOl'iana stała się bohaterem wielu utworów literackich tejże epoki. Wymienione względy sprawiły, iż mimo licznych artykułów i przyczynków do działalności naukowej i zbiel"ackiej Chodakowskiego, poza rozprawą-gawędą RawityGawrońskiego (ZOl'ian Dolęga Chodakowski, jego życie i praca, 1897), nie było dotąd książki, która by obejmowała całoks<:talt jego działalności zbieracko-naukowej, Piętrzące się w badaniach nad Chodakowskim trudności s'tara! się przezwydężyć w swojej książce Julian Maślanka. Będąc historykiem literatury raz po raz musiał wkraczać w dziedziny mu obce, odrabiać zaległości historyków etnografii czy archeologów. Zadziwia u autora Zoriana Dolęgi Chodakowskiego bogactwo zebranych przezeń a nieznanych dotąd materiałów źródłowych, także rękopiśmiennych, rozproszonych po archiwach polskich i radzieckich. Ogrom ich pokazuje dodana na końcu książki bi bliografia. Książka Maślanki "jeSJt to - jak pisze aUltor 'W "Słowie ws'tępnym" - raczej monografia (jeśli za taką praca ta może uchodzić) idei Chodakowskiego" (s. 5). Wprawdzie po przeczytaniu książki czytelnik dobrze orientuje się, o jaką ideę autorowi chodziło, szkoda jednakże, że idei tej nie sformułował - ściślej i konkretniej, Autor Chodakowskiego uniknąłby w ten sposób zawartego w tytule książki maksymalizmu, Bogaty bowiem krąg pl"Oblematyki badawczej Chodakowskiego już na pierwszy rzut oka sugel"Uje, obok obrosłej legendą idei zbieractwa i badań folklorystycznych Chodakowskiego, którymi Maślanka zajął się w swej książce, również krąg ideologii autora rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Ideowa sylwetka Dołęgi Chodakowskiego w książce Maślanki nałożona została na szeroko podmalowane tło badań i zainteresowań epoki problematyką archeologicznoetnograficzną i ludoznawczo-słowiańską w Polsce i w Europie. Temu celowi służą rozdziały: wstępny pl. Poprzednicy Chodakowskiego i ostatni książki: Chodakowski i jego idee w polskim piśmiennictwie romantycznym, które jakby klamrami zamykają w tym tryptyku omówienie działalności Chodakowskiego. Rozdział środkowy: Zwrot ku przeszłości i pieśni gminnej stanowi właściwą monografię o Chodakowskim. Główny nacisk został tu położony na ludowość, utożsamianą często w dobie romantyzmu z narodowością. Z czterech przejawów romantycznej idei ludowości, które wymienił Maślanka: 1) zbieranie i publikowanie plonów twórczości ludowej, zwłaszcza pieśni i podań; 2) licznych przeróbek, parafraz i tłumaczeń gminnych z języków obcych; 3) zainteresowanie przez krytykę literacką poŚw.ięcającą wiele uwagi pieśni10m li podan:iom gminnym or'az wszelkim innym wytworom ludowej kultury; 4) czerpanie pełną garścią motywów ludowych i przetwarzanie ich w oryginalnym ujęciu literackim - zawdzięczała romantyczna ludowość Chodakowskiemu najwięcej pierwszej z nich. I na pokłosie tej zwrócił autor główną uwagę w rozdziale ostatnim. Sprawę ludowości romantycznej wiąże Maślanka, w przeciwstawieniu do jej estetycznej oceny w literaturach zachodnioeuropejskich, z kwestią ruchu narodowo-wyzwoleńczego i rozbudzania świadomości narodowej, ogólnie mówiąc, z jej funkcją narodową, Dodać by tu należalo, że w specyficznych warunkach polskich ludowość ta pełniła funkcję narodowości i była wyrazem patriotyzmu, który w tej formie można było przemycać w chwilach nacisku cenzury zaborczej, zwłaszcza w Królestwie Kongresowym i ziemiach zabranych. �358 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Omawiając rodowód romantycznej ludowości, polegającej na podkreślaniu odrębności kultury słowiańskiej, idealizacji i gloryfikacji sielskiej przeszłości tych plemion, które Chodakowski przeciwstawił idei uniwersalizmu chrześcijańskiego, Maślanka ograniczył się j'ednak tylko do stwierdzenia gołych fakt6w. Auto!!" Zariana Dolęgi Chodakowskiego unika zupełnie interpretacji. Chodakowski utożsamia kultur~ ludową z narodową, a nowatorski zwłaszcza był jego zwrot do pieśni ludowej, która miała być źródłem narodowości i tworzywem poezji narodowej, jako nieskażonej żadnymi wpływami cywilizacji i kosmopolityzmu. Maślanka ukazuje w sposób krytyczny i ostrożny możliwość zapożyczenia tej idei i skutków jej oddziaływania, zapominając całkowicie o jej interpretacji ideowo-politycznej. Wyjątek jedyny interpretacji to powtórzenie za W. Kubackim sensu ideowego aktualizacji podania o wyborze chłopa Piasta na króla ... (s. 46). Ideowa interpretacja romantycznej ludowości w różnych dziesięcioleciach wyjaśniłaby odmienne funkcje, jakie pełniła ona we wczesnym romantyźmie w warszawskiej cyganerii artystycznej czy ziemiach litewsko- białoruskich. Siła oddziaływania Chodakowskiego to nie tylko omówiona przez Maślankę idea wszechstronnego wpływu jego idei ludoznawczych na rozwój ludowości polskiego romantyzmu, ale także oddziaływania zawartej w jego rozprawie ideologii w dziejach tego prądu. Dopatrywać się jej można w idealizacji pierwotnej utopii słowiańskiej, tak często spotykanej nie tylko w literaturze polskiej, ale także i historiozofii rosyjskiego słowianofilizmu. Widziałbym je nawet na ujmowaniu dziejów literatury polskiej przez pierwszych jej historyków połowy XIX wieku (W. Maciejowski, J. Majorkiewicz, M. Wiszniewski), u których wyżej postawiona została i uznana za narodową rodzima, na polskich pierwiastkach ludowych oparta kultura polska, niż przejmowana w okresie renesansu, oświecenia i pseudoklasycyzmu literatura naśladująca Greków, Rzymian i Francuzów. Wysuniętymi tu zastrzeżeniami nie obarczam bynajmniej książki Maślanki. Stawiam je jako postulaty dalszych badań nad oddziaływaniami ideologii Chodakow·· skiego. W ksiąźce Maślanki otrzymaliśmy nie tylko monografię o tym pionierze polskiego ludoznawstwa i romantycznej ludowości, lecz także dokładny przegląd badań ,nad polską llUdowośc.iąl'oman1ty'C:/mą.Do książki MaśLanki musi sięgnąć każdy, ktokolwiek pragnie zapoznać się z literaturą I polowy XIX wieku i ideą Słowiańszczyzny. Szkoda tylko, że mimo szerokiego adresu książki, którą zainteresuje się i zagranica, wydawnictwo nie pomyślało o wyższym jej nakładzie; 500 egzemplarzy to jednak za mało. Wykorzystane w omówionej książce rozprawy, artykuły i korespondencje Zoriana Chodakowskiego zostały przez Maślankę zebrane i opublikowane ostatnio w osobnym opasłym tomie pt. O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz innych pismach i listach, stanowiącym pierwsze zbiorowe wydanie pism słowiańskiego ludoznawcy. Lektura zawartych w tomie pism Chodakowskiego wskazuje, że postulowany przez tego uczonego i teoretyka romantycznej ludowości program naukowy badań ludoznawczych formułowany i rozwijany był nie tylko w cytowanej powszechnie rozprawie O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, ale i w innych pismach Chodakowskiego, pisanych w większości w języku rosyjskim i spoczywających w rękopisach w bibliotekach i archiwach radzieckich oraz w nie opublikowanych także dotychczas listach. Opracowany przez J. Maślankę tom pism zbiera je po raz pierwszy i udostępnia uczonym i czytelnikom nie tylko w języku oryginału, ale także i w tłumaczeniach polskich. Zawarte w tomie rozprawy, artykuły i korenspondencje ułożone zostały przez wydawcę w porządku chronologicznym, opatrzone zwięzłym wstępem biograficzno-naukowym, przedstawiającym sylwetkę �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 359 i czasopism Chodakowskiego; teksty opracowano z filologiczną pedanterią i opatrzono przypisami. Wśród działu rozpraw Chodakowskiego znalazły się oprócz a Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem m. in.: Memorial do Uniwersytetu Wileńskiego z 1818 r.; rozprawa gorodi.~zczach, Projekt uczenogo putieszestwija po Rosji dla objaśnienija driewnoj sławianskoj istorii z cytowanymi w nlich nierzaidko dlaoelów egzemplifikacyjnych tekstami pieśni ludowych w języku polskim i ukraińskcim; etymologiczne, komparatystyczne studium językowe pt. Opyt izjasnienija słowa: kniaź, ksiądz (Książ - Księż) oraz rozprawy: Sapki i Żalniki - Wszystkleopublikowane w języku rosyjskim z towarzyszącymi im tłumaczeniami polskimi. W niektórych z nich, odzwierciedlających ówczesny stan wiedzy archeologicznej, etnograficznej i językowej, Chodakowski formułował swoje poglądy na powyższe kwestie i polemizował ze s\vymi przeciwnikami. którzy z zawiści niejednokrotnie utrudniali za to temu uczonemu karierę naukową. Np. w Projekcie naukowej podróży po Rosji... pisał m. in.: "Ona [epoka przedchrześcijańska] jest naszą wspólną kolebką, zarodkiem obyczajów, obrzędów, cnót, wad, zabobonów i wszystkiego, co można nazwać narodowością [...] W niej tkwi pierwiastek i synonimy naszych dialektów i ta jednostajna cecha, według której Sławi anie upodobniają się do siebie pod każdym względem, i mimo że obecnie z powodu rozprzestrzenienia i odLegłości nie znają się wzajemnie, mimo granic, które ich z dawna oddaJają, ,potęgi -czasu ,i obcych wpływów - za'chowują nadal nie zatarte zmamiona braterstwa". - RJoz:w:ij:ającpogląd nie nowy, bo z rozprawy Slawiańszczyźnie przed ch1'ześcijaństwem, akcentujący silnie narodowoś,; naj starszej ludowej przeszłości Słowian, pisał: "Nasi wieśniacy nigdy nie zaznali nagłej -przemiany obyczajów pisał Chodak1owski dalliej. Oni w prostocie, obrzęd3!ch i zabawach zachowali j'esz;cze to co pozostawiUli nam przodkowie. Ich podania, a nawet prz·esądy noszą piętno głębokiej starożytności. Ile tam znajduje się rodzimości" (s. 102). Na drugą część opracowanej przez Maślankę edycji pism Chodakowskiego składają się opublikowane w większości wypadków po raz pierwszy z rękopisów listy autora Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem do uczonych polskich i rosyjskich, zainteresowanych naukowymi badaniami Chodakowskiego lub je popierających. Wiele z nich, obok relacji z badań naukowych słowiańskiego uczonego, zawiera wiadomości o jego zabiegach o dotacje u rządu rosyjskiego, mające mu umożliwić prowadzenie prac badawczych; wiele dotyczy problematyki naukowej, traktuje o kwestiach archeologicznych, historycznych, etnograficznych i językowych; wiele skierowanych jest do bliskich wówczas Chodakowskiemu uczonych kręgu krzemienieckiego i sieniawskiego, a szczególnie listy do A. K. Czartoryskiego, generała ziem podolskich, który popierał badania ludoznawcZJe Chodakowskiego i w którego r,ezyden.cji .si'eniawski:ej powstała rozprawa Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem. Do korespondentów Chodakowskiego, obok uczonych rosyjskich, należeli m. in.: Tadeusz Czacki, Łukasz Gołębiowski, Samuel Bantkie, Ludwik Kropiński, wspomniany A. K. Czartoryski i przebywający wtedy przez jakiś czas w Si:eni<JIwieKrystyn Lach Szyrma, który w Dzienniku Wileńskim opublikował dwie z zebranych przez Chodakowskiego w okolicach Sieniawy pieśni ludowych. Właśnie w owych listach, pełnych rozważań naukowych, dysput i polemik na rok jeszcze przed pojawieniem się rozprawy Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem próbował Chodakowski określić program naukowych badań ludoznawczych. Dnia 24 X 1818 pisał do Bazylego Anastaziewicza: "Mój zamiar jest zbierać wiadomość o wszy!Stkich pomnikach naszych naddZ!ladów, zgromadzić w jedne drzewo wszystkie gałęzie mowy ,s!owiańJsIJdej,w.szystki,e obrzędy wiejskie, pieśni podczas tych śpiewane, tajemnicze, czarodziejskie ich szepty, które wiele z dawnych urojeń i starego dialektu dochowują - i to WlSzy.stkoskombinowawszy ° ° ° ° ° �360 Recenzje oraz przegLqdy wydClwnicttv i czasopism z op.Ls.aniami, acz mniej dokładnymi poprzedników dać lepsZJe wyobrażenie o naszej starożytności" (s. 171). W listach tych powielał niejednokrotnie tezę opI1acowaną w rozprawi,e Slawiai!szczyźnie przed chrześcijaństwem o rozkladowej i .niszczycielskiej l10lichrześcijlaństwa w funkc,jonowaniu słowiańskiej kultury ludowej: "Gdyby nie drużyna Jezusowa zr-obiła przerwy w ucwnych pracach Polaków - pisał do J. Kulczyc~ieg.o 13 VI 1817 If. - przez póhora wieku pewnie pośród nas byłby jaki Macphers:on wcześniej jeszcze przed Krasickim i dałby temu gleniuszoW!i wielkiemu obS'zelrniejsze pasmo do Myszejdy" (s. 174). W krótkim sprawozdaniu nie sposób ogarnąć bogatej zawartości rozpraw i listów objętych tomem. Do tej książki sięgać będą w przyszłości uczeni archeologowie, etnografowie, folkloryści i językoznawcy nie tylko polscy, ale także słowiańscy. Czekamy jeszcze na opublikowanie przez J. Maślankę ocalałych do dziś z rękopiśmiennej spuścizny Chodakowskiego pieśni polskich i ruskich, z których korzystali już niejednokrotnie folkloryści i pisarze przeważnie ukraińscy. Opublikowany ich zbiór, obejmujący głównie okolice Sieniawy, byłby odzwierciedleniem naj starszego stanu ich zachowania na wspomnianych terenach. ° Aleksander Zyga Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967. Wyd. ARKADY, s. 502, nlb. 6, il. 521 + 1 mapa, pl. zł 290,00. Wstęp, katalog i bibliografia: Aleksander Jackowski. Układ merytoryczny i dobór ilustracji: Al. Jackowski i Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor wstępu: Ksawery Piwocki. Wybitni twórcy ludowi nie znajdowali na ogół uznania w środowisku wiejskim, żyli w jego cieniu, często w pogardzie i izolacji, a dzieła ich musiały poczekać do czasu, aż w sztuce elitarnej powstaną nowe prądy artystyczne - kubizm i ekspresjonizm, które oceniane w oparciu o inne od dotychczasowych kryteria, ukształtują smak estetyczny odbiorcy tak, że na wytwory sztuki ludowej - dotąd lekceważone i pogardzane - spojrzy inaczej - bardziej łaskawie, aż wreszcie odkryje w nich wartości plastyczne oryginalne i niepowtarzalne, za które krytyka naszych czasów wystawi noty najwyższe. Album Sztuka ludu polskiego jest dla tej twórczości dobrą wizytówką. Doskonale napisany wstęp, trafny dobór ilustracji, staranne wykonanie graficzne, dają pełny i wszechstronny obraz polskiej sztuki ludowej. Szkoda tylko, że wydawca nie zaopatrzył książki w tekst obcojęzyczny, tym bardziej, że: "Twórczość ta budzi zresztą coraz większe zainteresowanie zarówno polskiego społeczeństwa, jak i cudzoziemców, dla których stanowi często największą u nas atrakcję artystyczną. To nie przypadek przecież, że w książkach o sztuce światowej znajdziemy ze sztuki polskiej często jedynie reprodukcje ludowych rzeźb i obrazów ... I jeśli Chrystus Frasobliwy (iI. 29) znalazł się również na plakacie UNESCO, symbolizując wartości oryginalne naszej kultury artystycznej - to nie na zasadzie "egzotyki", ale na podstawie tych samych praw i zasad, które tworzą hierarchię w sztuce dnia dzisiejszego" (s. 7). Plastykę ludową w książce przedstawiono w perspektywie artystycznej, starano się zapoznać czytelnika z nowym spojrzeniem, niekiedy kontrowersyjnym i wskazać miejsce tej twórczości w naszej współczesnej kulturze. Szczególnie cenne są tu uwagi dotyczące rzeźby ludowej, z zakresu której autor wstępu już wielokrotnie dal się poznać jako wybitny jej znawca. Nie można jednak zgodzić się z twierdzeniem autora, że: �Hccenzje oraz przeg[qdy w]jdawnictt-v 361 i czasopism "Dla etnografa twórczość artystyczna jest jednym z przejawów kultury badanej warstwy spolecznej, przy czym z .mcji 'swoich kompetencji interesuje go bardziej kultura materialna, technologia pracy, obróbka S1ur;owca i narzędzie niż forma artystyczna" (s. 5). Autor ma wiele racji, ale tak stawiając zagadnienie, przy obecnym stanie wiedzy o twórczości plastycznej ludowej, etnograf miałby nie wiele do powiedzenia, a obraz ukazany przez niego stworzyłby niepełną i wykrzywioną rzeczywistość artystyczną, jak często miało to miejsce w przeszłości. Współczesny badacz, podejmuj;clcy problematykę z zakresu twórczości ludowej, niezależnie od kwalifikacji zawodowych, ma obowiązek naświetlić zagadnienie wszechstronnie. I tak np. badając świątkarstwo ludowe nie sposób pominąć historię i teorię sztuki, religioznawstwo, etnografię i socjologię. Omawianą książkę można postawić w rzędzie naszych najlepszych publikacji popularno-naukowych. Edward Ozgowicz Zarys d,ziejów religii. Praca zbiorowa pod red. komitetu: J. Keller - przewodniczący, W, Kotański, Z. Poniatowski, W. Tyloch, B. Kupis, Warszawa 1968, ss. 1037 + ilustracje. Nowe, rozszerzone i poprawione wydanie. Gdy w 1964 r. ukazało się pierwsze w Polsce zbiorowe opracowanie dziejów religii \ wywołało ono wówczas nie tylko ogromne zainteresowanie czytelników, lecz stało się także poważnym impulsem do płodnej i ożywionej dyskusji. Koncentrowała się ona przede wszystkim wokół problematyki wyboru modelu popularno-naukowego podręcznika dziejów powszechnych religii. Publikacja taka, jak wskazywano, posiadać winna charakter encyklopedyczny ze wszystkimi walorami rzetelnej informacji naukowej o poszczególnych religiach świata. Z drugiej zaś strony - stać się także winna podstawą typowo religioznawczej refleksji, której tłem byłoby ukazanie istotnych cech ewolucji wyobrażeń religijnych. Dyskusja ta stała się niejako platformą interdyscyplinarnej wymiany myśli, a głosy religioznawców, historyków, orientalistów i w skromnym zakresie także etnografów były prawdopodobnie pomocą przy opracowaniu nowego wydania Zarysu dziejów religii 2. Surowe nieraz oceny krytyki wynikały z nie bagatelnego znaczenia społecznego jakie przywiązywano do tej publikacji. Jej stopień rzetelności naukowej, dobór materiału zgodnego z naj nowszym stanem badań oraz forma prezentacji stanowić miała bowiem o roli tej pracy w kształtowaniu racjonalistycznego światopoglądu i religioznawczych zainteresowań. Wynikiem dużego zapotrzebowania na tego rodzaju literaturę popularno-naukową i odpowiedzią na zarzuty krytyki było bez wątpienia ukazanie się po latach czterech nowego wydania Zarysu dziejów religii, w którym wiele partii znacznie zostało rozszerzonych, inne zaś - gruntownie '=,ienliOlno. Ni,e ma więc zatem już dziś potrzeby rozpamiętywania wad i zalet pierwszej edycji; należy natomiast dokonać oceny nowego dorobku polskiego religioznawstwa. Jest rzeczą jednak oczywistą, iż zakres 1 Mam na myśli wyłącznie opracowania pozakatolickie i dlatego też nie wspominam o wydanych w Pax-ie Religiach Świata pod red. ks. prof. E. Dąbrowskiego, Warszawa 1957 i wydanych w Pallottinum Wieczorach Paryskich ks. P. Siwka, Poznań 1960. Szczególnie ta ostatnia praca nie może podlegać recenzji z naukowego punktu widzenia, głównie ze względu na swe wyrażne apologetyczne ujęcie. 2 Niżej podpisany zabierał również w tej sprawie głos na łamach "Etnografii Polskiej", lOb. t. 13:1968, s. 537-541. �362 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw cZ<lsopism poruszanej w tej pracy problematyki jest na tyle szeroki, iż ograniczać on musi kompetencje jednego recenzenta do niektórych, wybranych tylko problemów i najbliższych osobistym zainteresowaniom zagadnień. Dlatego też w głównej mierze postaram się zwrócić uwagę na te części pracy, w których wykorzystano w dużym stopniu materiały etnograficzne; i które z tej racji zainteresować mogą lo właśnie środowisko naukowe. Drugie wydanie, w przeciwieństwie do poprzedniego, jest dziełem pracy kilkuosobowego komitetu redakcyjnego. Jego objętość została znacznie poszerzona (ok. 21,6 ark. wyd.l, niektóre rozdziały opracowano na nowo, inne zaś uległy gruntownym zmianom i uzupełnieniom. Powiększono także zespół autorski o szereg znanych nazwisk, a kilka szczególnie ostro krytykowanych artykułów usunięto wprowadzając na ich miejsce nowe wersje omówień poszczególnych religii. Odnosi się to przede wszystkim do rozdziałów poświęconych religiom Australii i Oceanii, Babilonii i Asyrii, starożytnych Zydów i Germanów, czy wreszcie - islamu i protestantyzmu 3. Nie wszystkie jednak tego rodzaju innowacje i zmiany zasługują na aprobatę. Szczególny sprzeciw wzbudzać muszą te posunięcia redakcji, w wyniku których usunięto pewne partie pracy, nie zastępując ich jednak czymkolwiek. Mam mianowicie na myśli likwidację liczącego bez mala 50 str. druku wstępu, zawierającego w pierwszym wydaniu ZaTYsu dziejów Teligii studium Z. Poniatowskiego na temat porównawczej historii religii, jej przedmiotu, dziejów i znaczenia, oraz art. H. Swienki - o wierzeniach pierwotnych i problemie pochodzenia religii 4. Całkowita rezygnacja z tych artykułów, a w każdym bądź razie z tak ujętej tematyki, stanowi w moim odczuciu niepowetowaną stratę. Wprowadzony bowiem na to miejsce art. J. Kellera poświęcony jest zasadniczo odmiennym zagadnieniom. Jest to tylko jasny i precyzyjny wykład podstawowych wiadomości dotyczących przedmiotu i celu badań religioznawczych oraz problemu definicji, typologii i struktury !"eligii5. Nie znajdujemy jednak w nowym wydaniu choćby jak najbardziej skrótowego wprowadzenia w dzLeje relig,~oznawnej myśli, ni'e W1spomin,ając już 'o potrZiebi'e ukaZiania polskich osiągnięć w tym zakresie. Zrezygnowano z szerszego omówienia problematyki genezy wierzeń religijnych, nie poświęcono także większej uwagi współczesnym prądom i kierunkom zajmującym się tego rodzaju tematyką. Pominięcie tych zagadnień nie wydaje się zabiegiem słusznym; są to przecież jedne z kluczowych aspektów badań religioznawczych, pozwalających na właściwą interpretację dziejów poszczególnych zespołów religijnych. Sytuację pogarsza fakt, iż w części szczegółowej pracy nie znajdujemy również wielu wiadomości na ten temat. Przypomnijmy jednak, że recenzowana tu praca uchodzić zamierza za podręcznik dziejów religii; tymczasem brak w niej podstawowej części, jaką stanowić winno ukazanie źródeł i czynników kształtujących wyobrażenia religijne naszych przodków. Nie znaczy to oczywiście, iż staję w obronie usuniętych z nowego wydania opracowań, ale metoda tego rodzaju cięć 3 A oto te rozdziały, które opracowane zostały powtórnie przez nowych autorów: Religie Australii i Oceanii, I wyd. - R. Stiller, II wyd. - J. Pacholczyk; Religie Babilonii i Asyrii, l wyd. C. Kunderewicz, II wyd. jako Religie Mezopotamii R. Ranoszek; Religie Hetytów, I wyd. P. Niepołomski, II wyd. jako Religie Azji Mniejszej - M. Popko; Religie starożytnych Żydów I wyd. M. Astour, II wyd. W. Tyloch; Islam, I wyd. Fr. Machaiski, II wyd. - J. Bielawski; Religie Germanów, I wyd. J. Rosen-Przeworska, II wyd. - St. Piekarczyk; Protestantyzm, I wyd. H. Chyliński, II wyd. J. Wierusz-Kowalski. 4 Zob. Z. Poniatowski, Porównawcza historia religii jej przedmiot, dzieje i znaczenie. (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1964, str. 7-25; H. Swienko, Wierzenia pierwotne a prob!em pochodzenia religii, t a m ż e, s. 27-45. 5 J. Keller, Religia. (Pojęcie, geneza, klasyfikacja, struktura). (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1968, s. 9-41. �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 363 chirurgicznych, jako odpowiedź na zarzuty krytyki - to nie najlepsza jednak droga wprowadzania zmian. Drobne uwagi na temat genezy religii, szczególnie jej "pierwotnych" form znajdujemy we wspomnianym już artykule J. Kellera. Autor stwierdza słusznie, iż budowanie względnie rekonstruowanie uniwersalistycznych schematów rozwojowych religii od jej form najpierwotniejszych czy naj dawniej szych ku bardziej wysublimowanym postaciom jest już dziś zabiegiem niiecelowym iczęSlto wręcz nienaukowym. Brak bowiem stale reaLnych poci:s'taw pod tego rodzaju T1oZJważaniaJ, które :siłą rzeczy w większej mierze oprzeć się muszą na teoretycznych dywagacjach, aniżeli na gruntownie udokumentowanym materiale. Jednak mimo tych założeń i sam Keller nie ustrzegł się przed stworzeniem czegoś w rodzaju takiej konstrukcji. Jak bowiem należy rozumieć (s. 15) stwierdzenie precyzujące, iż "... totemizm stanowi wyższą i bardziej rozwiniętą formę fetyszyzmu ...", "... animizm to teoretyczne uogólnienie fetyszyzmu i totemizmu ...". Manizm uważa natomiast autor za " ... szczególną formę animizmu", z kolei manizm pozostawać ma " ... w związku ze wszystkimi wymienionymi (wyżej) formami wierzeń". Z powyższych ustaleń wynika całkiem niedwuznacznie szczególna pierwotność fetyszyzmu i animiZJmu w stosunku do pOZJostałych zespołów, a to już przecież pierwszy krok w kierunku akceptacji jednej z wielu ewolucyjnych koncepcji rozwoju wierzeń, czy też może próba stworzenia własnej wizji narodzin religii. BaJrdw dyskusyjne wydają :się także te sformułowan:ia ,autora, które dotyczą klasyfikacji religii na politeistyczne, monoteistyczne i ateistyczne. Podział ten nie powinien wzbudzać żadnych zastrzeżeń, gdyby nie to, iż do grupy tzw. religii ateistycznych zaliczono również pewne formy wierzeń "pierrwotnych", takie ,jak np. totemizm czy animizm (s. 25). Wydaje się, że zaszło tu poważne nieporozumienie, bowiem dotychczas pod pojęciami totemizmu czy animizmu żaden religioznawca nie rozumiał konkretnego systemu religijnego o czasowo-przestrzennych współrzędnych. Pojęcia te - to przecież swego rodzaju modele wyodrębnione w sposób sztuczny z religijnych wyobrażeń wielu ludów i uogólnione na wyłączny użytek naukowego warsztatu. Nie ma bowiem "czystej" czy "klasycznej" formy religii totemistycznej, podobnie jak i nie ma takiego zespołu wierzeń konkretnej społeczności, który można by określić wyłącznie mianem animizmu. Są to bowiem tylko jedne z wielu elementów jakie znajdujemy w poszczególnych skodyfikowanych religiach czy "prymitywnych" systemach wierzeń, od plemienia Arunta z "klasycznego" terytorium totemizmu, aż do ludowych mutacji katolicyzmu na polskiej wsi. Rola tych określeń nie jest bynajmniej inna aniżeli "magii", "kultu przodków", "feteszyzmu" czy "demonologii", i pojęć tych nie sposób zestawiać z konkretnymi systemami religijnymi i filozoficznymi w rodzaju np. buddyzmu czy taoizmu. Niestety etnograficzna strona tego wstępnego artykułu pozostawia wiele do życzenia i fakt ten dobitnie dowodzi jak wielka staje się potrzeba współpracy religioznawców z etnografami. Tylko bowiem tą drogą polskie religioznawstwo będzie mogło we właściwy sposób wykorzystać materiały etnograficzne, co przy studiach nad takimi zagadnieniami, jak geneza wyobrażeń religijnych, religie tzw. społeczeństw "niecywilizowanych" i ludowe wierzenia ludności wiejskiej Europy, jest rzeczą nieodzowną. Niektóre ze sformułowań części wstępnej wydają się wręcz całkiem nie do przyjęcia. Przykładem choćby fragment omawiający kształtowanie się refleksji nad światem zmarłych, w którym autor pisze m. in. iż "u ludów, których religia wyrażała się w kulcie przodków, wyobrażenia o istnieniu i losach ludzi zmarłych były bardzo m g l i s t e i n i e j a s n e (podkreślenie APZ). Mimo to kult był uprawiany ..." (s. 30). Sprostowania wymaga również stwierdzenie sugerujące, jakoby najwięcej wyznawców buddyzmu znajdowało się " ... zwłaszcza w swej ojczyźnie - Indiach" (s.40). �364 Recenzje oraz pTzegLqdy wydawnictw i czasopism Nie jest przecież dla nikogo tajemnicą, iż sytuacja w tym względzie ma się cokolwiek inaczej, o czym czytelnik z łatwością może się przekonać w czasie lektury odpowiednich rozdziałów o religiach Azji Południowej i Południowo-wschodniej. Buddyzm, choć wyrosły na filozoficznych tradycjach kultury indyjskiej, nie znalazł trwałego oparcia na tym subkontynencie. Ogromnemu powodzeniu na "emigracji" w Tybecie, Chinach, Japonii, na Cejlonie, w Indonezji, Wietnamie, Laosie i Syjamie, towarzyszył spadek popularności buddyzmu w jego ojczyźnie, łączący się wyraźnie z kontrofensywą zagrożonego bramanizmu i potem hinduizmu. Wewnętrzny układ pracy poświęconej dziejom religii jest o tyle ważny, iż winien on zbliżać się w miarę możności do jednego z przyjętych w religioznawstwie systemów klasyfikacyjnych, których przegląd znajdujemy w rozprawie J. Kellera. W nowym wydaniu zastosowano pewne istotne zmiany, ale i tym razem w wielu partiach dominuje geograficzna zasada prezentacji poszczególnych religii, co jest oczywiście sprzeczne z historycznym spojrzeniem na tę sferę ludzkiej kultury. Metoda ta zastosowana została w sposób szczególnie jaskrawy w odniesieni u do części pierwszej pracy, mimo że o typologii religii opartej o geograficzne kryteria w rozważaniach teoretycznych części wstępnej nie było mowy. W wyniku tego zabiegu współegzystują więc w dalszym ciągu ze sobą w jednym rozdziale filozoficzno-religijne systemy Indii i Japonii obok tradycyjnych i uznanych za "prymitywne" wierzeń mieszkańców Australii, Oceanii, Ameryki i Afryki. Zasada ignorancji oczywistych związków i współzależności między ustrojami społeczno-gospodarczymi a sferą wyobrażeń religijnych została jednak złagodzona w następnych partiach książki. Zastąpiono już tam niespójny układ podziałem na grupę religii określanych jako "narodowe" a więc ściśle związane z konkretnym obszarem kulturowym i etnicznym (np religie Egiptu i Syrii) oraz religie "uniwersalistyczne" o programie skierowanym na zewnątrz i ambicjach misyjnych. Równocześnie jednak z tym podziałem przyjęto także słusznie cenzurę określającą górną granicę chronologiczną na około VII w. n.e. W ten sposób oddzielnie omówiono wczesne formy chrześcijaństwa i islamu, akcentując tym samym ich ówczesną specyfikę i wskazując szerzej na te elementy, których dalszy rozwój miał istotne znaczenie dla powstania wielu współczesnych wyznań. Po prezentacji najważniejszych religii starożytnej i pradziejowej Europy wprowadzono nową część poświęconą wyłącznie religiom posiadającym dziś zasięg światowy. Warto przy tym zauważyć, iż posunięcie to wynikało z zamiaru realizacji postulatów krytyki pierwszego wydania. Tym razem część ta jest przejrzysta i zwarta, a czytelnik, którego interesuje problematyka buddyzmu, nie musi już szukać odpowiednich informacji w wielu rozdziałach, co miało niestety miejsce w pierwszej wersji Zarysu dziejów religii 6. Poważne j'cdnak zastrzeżenia wzbudzać musi "nowatorska" i niespotykana dotąd jeszcze zasada przyjęta przez kolektyw redakcyjny w odniesieniu do klasyfikacji "judaizmu" i jego miejsca w systematyce religii świata. Ku naszemu zdziwieniu, omówienie poświęcone wierzeniom starożytnych Żydów zostało włączone do części określonej mianem zespołu religii uniwersalistycznych i w ten sposób znalazło się tuż obok "pierwotnego chrześcijaństwa i islamu". Podobną zasadę przyjęto i w dalszych partiach, włączając rozprawę dotyczącą nowszych już dziejów judaizmu do grupy religii o zasięgu światowym 7. Na temat ten pisze zresztą autor opracowania 6 Wiadomości a buddyźmie w wyd. I z r. 1964 znajdowały się tylko w opracowaniu religii Tybetu - S. Kałuźyńskiego, religii Japonii - W. Kotańskiego i religii Indii - E. Słuszkiewicza. Obecnie obok tych ujęć cząstkowych wprowadzono osobny rozdział pióra W. Kotańskiego (s. 691-736). 7 W. Tyloch, Religia starożytnych Żydów, tamźe, s. 384-426; B. Mark, Judaizm, tamźc. s. 737-761. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 365 judaizmu - B. Mark, który omawiaJąc ogólną charakterystykę tej religii podkreślił, iż "judaizm należy, obok chrześcijaństwa, islamu, buddyzmu, do uniwersalnych religii ludzkości ..."; niżej natomiast stwierdza zaraz, że "spośród wszystkich religii światowych judaizm był religią najbardziej n a r o d o w ą (podkreślenia - APZ), religią, w której pojęcie wyznawcy i członka n a r o d u zlewają się w j e d n o ..." (s. 738). Sformułowania te zawierają widoczne już na pierwszy rzut oka dwa podstawowe błędy w rozumowaniu i jedną sprzeczność. Religia bowiem uniwersalistyczna czy uniwersalna, to taki system wierzeń, którego "otwarta" dla wszystkich doktryna nie ogranicza grona wyznawców, głosząc hasła atrakcyjne i możliwe do przyjęcia poza naturalnymi granicami jednego kręgu kulturowego, państwa, narodu czy warstwy społecznej. Do religii natomiast światowych, czy o światowym zasięgu zwykło zaliczać się takie systemy uniwersalistyczne, które dzięki swym sukcesom na niwie prozelityzmu rozszerzyły przez wieki swój stan posiadania przekraczając w widoczny sposób bariery narodowe, kulturowe i państwowe. Zatem mimo iż hinduiści np. stanowia niemały odsetek Judzi wierzących na świecie, nie możemy tej religii uznać za światową i uniwersalistyczną, choć przecież z jej wyznawcami spotkać się można i poza obrębem Indii - wszędzie tam gdzie istnieją spore enklawy emigracyjnej mniejszości hinduskiej, a więc np. w Republice Południowej Afryki, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i na archipelagach Oceanii. Tak samo zatem jak kryteria określające religie światowe i uniwersalistyczne wykluczają hinduizm, tak też eliminują one i judaizm. Sam przecież autor rozprawy o judaiźmie - E. Mark - uwypukla w cytowanym wyżej fragmencie ściśle narodowy charakter tej religii. Historia zna tylko nieliczne wypadki, kiedy judaizm wiązał się ze społecznościami nie będącymi pochodzenia żydowskiego zyskując np. popularność wśród pewnych grup północno-amerykańskich Indian i Murzynów. Były to jednak zjawiska raczej odosobnione. Częściej natomiast judaiści opuszczali swe szeregi, przechodząc świadomie na pozycje ateistyczne, bądź też - zasilając liczne wyznania chrześcijańskie. Światowa zaś ekspansja tej religii nigdy nie oderwała się od swego narodowego i kulturowego podłoża i choć rozprzestrzeniła się daleko poza granicami swej pierwotnej ojczyzny, to pozostała ekskluzywną religią o narodowo-mesjanistycznym charakterze. W nowym wydaniu Zarysu dziejów religii nie uwzględniono także postulatów krytyki wskazującej na pożyteczność wprowadzenia pewnej jednolitej, wewnętrznej struktury poszczególnych artykułów. Wybór jednego, oczywiście jak najbardziej ogólnego tylko schematu zespoliłby pracę jeszcze bardziej, ułatwiając korzystanie i zwiększając jej komunikatywność. Miejmy nadzieję, że warunek ten zostanie spełniony w następnych wydaniach, których oby było jak najwięcej. Ten brak normalizacji czy ujednolicenia koncepcji poszczególnych omówień religii wpłynął zdaje się na to, iż postawy metodologiczne reprezentowane przez autorów są nader zróżnicowane, a wiele z nich wzbudzać musi poważne zastrzeżenia, przyczyniając się niestety do obniżenia ogólnego poziomu tego pożytecznego dziela. Prawdą jest, iż właśnie z tych względów szereg artykułów zostało opracowanych na nowo, inne zaś gruntownie przerobiono. Operacja jednak ta nie posiadała widać charakteru radykalnego, a kryteria oceny poszczególnych artykułów nie zawsze były jednakowe. Szczególnie wyraziście zauważyć to można na przykładzie tych części pracy, które prezentują wierzenia ludności autochtonicznej Amell'y,ki,linidonezji, Australii, Oooanii i częściowo Afryki, choć ten ostatni rozdział na tym tle prezentuje się wyjątkowo korzystnie S. Jest to jakby część drugiej kategorii, w widoczny sposób rażąca swym 8 Zob. St. Śliwa, pelagu Malajskiego, S. 200-208; R. Ohly, Religie rodzime Ameryki, tamże, S. 241-262; J. Pacho1czyk, Religie tamże, S. 185-199; J. Pacholczyk, Religie Australii i Oceanii, Religie Afryki, tamże, S. 209-240. Architamże, �366 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism niedopracowaniem i odbijająca znacznie od tych partii, które wyszły spod plOr wybitnych specjalistów i znawców starożytnych, orientalnych i światowych religii. Tymczasem omówienia wierzeń "pierwotnych" Trzeciego Swiata - to w zasadzie lużny zespół, dowolnie wybranych i niereprezentatywnych faktów i ciekawostek, nie tworzących ani statycznego, ani tym bardziej historycznego obrazu dziejów religii na tamtych terenach. Pochopne gen'eraliza'cje, żenujące skróty d Upr1oszczen~a,uwypuklanie zjawisk nieistotnych, drugo- czy nawet trzeciorzędnych, braki podstawowych wiadomości, ahistoryczne podejście, chaotyczność i wycinkowość - to tylko lista najbardziej rzucających się w oczy mankamentów tej części nowego wydania Zarysu dziejów religii. Wiele jeszcze można by przytaczać podobnych argumentów i szczegółowych przykładów, świadczących, iż i tym razem nie przywiązywano należytej uwagi do opracowań religii tych ludów i terenów, na podstawie których w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. Nie wykorzystano również w szerszym zakresie dorobku religioznawczych badań archeologicznych, które swymi materiałami coraz bardziej uzupełniają naszą wiedzę o wczesnych formach religii. Utrzymano zatem ogromną dysproporcję między częścią poświęconą religiom narodowym i światowym, a działem obejmującym pierwociny wierzeń i dzieje religii społeczeństw określanych jako "prymitywne", "plemienne" czy opóźnione w rozwoju; a ta przecież problematyka nie może być lekceważona, gdyż jest ona także przedmiotem wzrastającego stale u nas zapotrzebowania społecznego. To zainteresowanie "religioznawstwem etnograficznym" nakłada jednak zarówno na autorów jak i wydawców szczególny obowiązek dbania o to, by następne publikacje reprezentowały w tym zakresie odpowiedni poziom naukowy i spełniały dobrze swe popularyzacyjne zadania. Oczywiście ogólnie rzecz biorąc, nowe wydanie Zarysu dziejów religii stanowi duży sukces zespołu polskich religioznawców, którzy, mimo licznych trudności, pokusili się o stworzenie dzieła jakiego u nas jeszcze nie było. Z tej racji właśnie trudno było zapewne ustrzec się przed błędami i potknięciami spotykanymi w niektórych częściach. W sumie jednak nie posiadają one decydującego znaczenia w ocenie całości, która winna zresztą leżeć w gestii religioznawców. Gros artykułów, których tu nie omawiałem, to przecież pozycje wybitnych specjalistów - historyków, orientalistów, religioznawców, i te właśnie partie nowego wydania Zarysu dziejów religii stanowią przede wszystkim o jego naukowej i społecznej wartości. Aleksander Paul Nedo, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. ludospyt nr 32. Domowina-Verlag, Bautzen 1966, s. VHI Posern-Zieliński Spisy Instituta 284. + za serbski Znany łużycki etnograf i folklorysta, b. kierownik Instytutu Serbskiego na Uniwersy1;€'C'i,e Ka['o[a Ma!I1ksaw Li,psJku a późnliej dy.,ektor I.n.stytuts fiir deutsche Volkskunde w Be:r1li:nie,pro[. dr PalWeł NedOi, Iktóry w 1968 r. obchod~ił jubileusz 50-lecia urodzin - podsumował niejako swoją wieloletnią i bogatą działalność w zakresie folklorystyki syntetycznym opracowaniem zarysu łużyckiej twórczości ludowej, dziełem, które zasługuje na uwagę z wielu względów. Z syntetycznymi pracami z zakresu folklorystyki (podobnie jal{ i etnografii) spotykamy się stosunkowo rzadko. W języku polskim nie mamy takich opracowań w ogóle, poza właśnie książką P. Nedo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie (Poznań 1965), opierającą się o doświadczenia zdobyte przy opracowaniu omawianego zarysu. Gdy Folklorystyka przedstawia wstępne teoretyczne omówienie głównych za- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 367 gadnień folkloru i folklorystyki, to Grundriss jest znacznie czymś więcej. Cechą: szczególną tego w każdym calu wzorowego studium jest oparcie omawianych kolejno wszystkich gatunków folkloru - co stanowi dopiero drugą część książki - o szerokie tło historyczne łużyckiego etnicum, omówione w części pierwszej. Właśnie część pierwsza książki należy do najbardziej interesujących jej partii. Łużyce, stanowiące - jak wiadomo - jedną z najbardziej ciekawych wysp etniczno-kultuI1owych w Eunap.i.e,prz€'d:staw'.iJaly z dawna dla .nauki zwłaszcza folkLory,styki, kapitalne wręcz pole - niejako eksperymentalne - do śledzenia takich zjawisk, które na innych terenach były trudne lub wręcz niemożliwie do uchwycenia. Autor przedstawia więc historię kurczenia się poprzez wieki owej wyspy etnicznej w morzu niemieckim, która ograniczyła się już w XVI wieku do ludności chłopskiej i części plebejskiej w miastach, bez własnej klasy feudalnej. To musiało rzutować na typ kultury tej słowiańskiej, izolowanej grupy etnicznej, zwłaszcza na folklor, tworzony przecież i transmitowany w obrębie jednego głównie języka. Wyspowość etniczno-językowa musiała oddziaływać konserwująco na cały zakres folkloru, stąd też istnieje duże' przeciwieństwo między formami folkloru z terytorium Łużyc a obszarem niemieckim; gdy na Łużycach odkryto aż ponad 80 typów bajek, to na sąsiednim terenie niemieckim tylko 13. Zważyć należy, że do XVI w. ludność łużycka nie miała własnego piśmiennictwa, a aż w głąb XVIII w. wychodziły tylko wydawnictwa religijne. Stąd filie mogło być ItU - j,aikli gd'ZJi<e indziej - wyrażn.iejszegoWlpły!Wu literatury pisanej na treści folklorystyczne. W efekcie w folklorze łużyckim zachowała się w pełni najstarsza warstwa kulturowa, wykazująca silne pokrewieństwo z kulturą zachodniosłowiańską. I to stanowi jeden z najciekawszych problemów badawczych. Z drugiej znów strony, wyspa ta poddana była stałym wpływom niemieckim na lokalną twórczość ludową, przenikającym ustnie - na zasadzie częstej dwujęzyczności mieszkańców - w obręb kultury tej grupy. Autor stwierdza tu ciekawe zjawisko, że do wewnątrz takich wysp przenikało wiele treści z zewnątrz, mało natomiast na zewnątrz promieniowało. Na takim szerokim ogólnym tle rozwo,ju ·spoloczno-g'O!spodarczego, etnic:zmego'oraz stosunków językowych wpływających na postać folkloru łużyckiego, Autor rysuje rolę różnych nosicieli i twórców folkloru: muzykanta wiejskiego, roli kościoła (np. \V uświęcaniu pogańskich jeszcze zaklęć, w tworzeniu legend o świętych), furmanów, handlarzy, wysłużonych żołnierzy, specjalne znaczenie izby prządek oraz rolę kolektywu z jednej, a pojedynczych indywidualności (talentów) z drugiej strony w twórczości i reprodukcji folklorystycznej. Są to partie książki bardzo instruktywne i świetnie zilustrowane na przykładzie właśnie warunków życia ludu łużyckiego. Na tym dopiero tle Autor daje pogląd na historię badań folklorystycznych, 'dotyczących Łużyc, począwszy od pierwszych zainteresowań w wieku XVII, poprzez działalność takich działaczy XIX w., jak: H. Zejler, J. E. Smoler, L. Haupt, M. Hórnik, H. Jordan, E. Muka, J. Radyserb-Wjela, A. Cerny i inni, aż po najnowsze badania F. Siebera, J. Rauppa, samego P. Nedo i innych. Drugą część dzieła wypełnia szczegółowa analiza poszczególnych gatunków folkloru. Mamy więc omówione kolejno: zaklęcia, zagadki, przysłowia; twórczość ludowa związana z obrzędami i zwyczajami; podania i legendy (mitologiczne, historyczne, przyrodnicze, domowe, lokalne); bajki ludowe (o zwierzętach, magiczne, religijne i inne); humor i satyra ludowa; pieśni ludowe w podziale na: historyczne, legendowe, ballady, taneczne i obrzędowe, wreszcie folklor dziecięcy. Przy każdym z gatunków Autor omawia: stan nagromadzonych zbiorów i przeprowadzone badania, pojęcie tego gatunku, jego istotę i znaczenie, treściowe zawartości i artystyczne formy wyrazu, podział na grupy oraz związek tego gatunku folkloru z konkretnymi warunkami �368 Recenzje OTaz przeg!qdy wydawnictw i czasopism życia i sposoby jego przejawiania się - a wszystkie gatunki bogato ilustrowane przykładami w języku górno- lub dolnołużyckim w tłumaczeniu na niemiecki. Zazwyczaj też porównuje Autor niektóre strony kolejnych gatunków folkloru górnoi dolnołużyckiego (często sobie przeciwstawiaI'ego) z takimiż w krajach sąsiednich, czemu też służą bardzo obszerne źródłowe przypisy. Tą drogą wydobywa Autor typowe cechy folkloru łużyckiego, jego narodowe osobliwości z jednej, a pokrewieństwo z treściami folkloru obcego z drugiej strony. Tak np. stwierdza na Łużycach mniejsze niż w Czechosłowacji, w Polsce i na terenie niemieckim rozpowszechnienie się przysłów, co przypisuje małemu na Łużycach wpływowi literatury pisanej (s. 97 i nast.). Część trzecia dzieła, złożona z czterech rozdziałów, poświęcona jest omówieniu losów ustnej artystycznej twórczości ludowej w okresie kapitalistycznym (1850-1945) Zawiera się tu udatna analiza wpływu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi i w mieście na zmianę sytuacji gospodarczej, na wytworzenie się nowej struktury społecznej i zmienionych stosunków etnicznych, a stąd na zmiany oblicza kulturowego wsi. Na tle tych konkretnych warunków analizuje kolejno losy poszczególnych gatunków fokloru, ich nierównomierny rozpad lub przeobrażanie sil; tematyczne w postać nowoczesną (np. żartu i satyry). Analiza bardzo trafna i rzadko w analogicznych opracowaniach spotykana. Bo właśnie cechą studium P. Nedo jest omawianie folkloru nie w oderwaniu i metodą czysto filologiczną, ale przy pełnym zastosowaniu metody materializmu historycznego, a więc w stałym związku z konkretnymi warunkami życia. Nie zapomina też Nedo o odwrotnym zjawisku, mianowicie o wpływie twórczości ludowej na łużycką literaturę piękną w postaci głównie wykorzystywania przez literatów materiałów folklorystycznych do ich własnej twórczości czy też wydawnictw popularnych, np. dla celów pedagogicznych. Podobnie śłedzi wykorzystywanie - dla różnych zl'esztą celów - skarbów twórczości ludowej w działalności kulturalnej, widoczne już w 2. połowie XIX w. W ostatnim z tych rozdziałów omawia pisaną twórczość ludową, a więc ludowych pisarzy i poetów, dość licznych już w 1. połowie XIX w. Zamknięcie tej ciekawej pracy stanowi omówienie nowej zupełnie sytuacji dla artystycznej twórczości ludowej w procesie wytworzenia się jednolitej socjalistycznej kultury narodowej i w aspekcie daleko idącej opieki państwa nad twórczością kulturalną. Można śmiało powiedzieć, że dzieło P. Nedo o zarysie łużyckiej słowno-artystycznej twórczości ludowej może być zarówno w swym układzie, w analizie treściowej jak i w metodach, w niej zastosowanych, w całej rozciągłości wzorem godnym naśladowania. Chciałoby się ujrzeć podobne opracowanie folkloru polskiego. Józef Rurszta Abeit und Volksleben. Deutscher Volkskundekongress 1965 in Marburg. Veroffentlkhungen des Ins.tituts fi.ir mitteleurqpaische Vdlk.sfor,schung an der Phililpps-Universitat Marburg-Lahn. A. Allgemeine Reihe, wyd. Gerhard Heilfurth i Ingeborg Weber-Kellermann, t. 4, Verlag Otto Schwartz & Co, Goettingen 1967, ss. 442 + VII. W 1967 r. Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało w Marburgu nad Lahnem kongres poświęcony problemom pracy i jej znaczeniu w życiu człowieka. 447 uczestników z niemieckiego obszaru językowego i z wielu innych krajów (Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Indii, Japonii, Jugosławii, Norwegii, Portugalii, Rumunii, Szwecji, Szwajcarii, Syjamu, Turcji, Stanów �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 369 Zjednoczonych Ameryki Północnej, Węgier i Wielkiej Brytanii) w ośmiu wydzielonych sekcjach dyskutowało nad pracą jako problemem ludoznawczo-antropologicznym. Referowane prace wydano w omawianym tu tomie. Oprócz artykułu wprowadzającego G. Heilfurtha Die Arbeit aIs kulturanthropologisch-volkskundliches Problem w tomie zamieszczono 36 referatów zgromadzonych w ośmiu rozdziałach, z których każdy poprzedzono krótką, zawierającą informację o stanie badań w danej dziedzinie i o zawartości przedstawionych dalej referatów, relacją kierownika odpowiedniej sekcji. Liczny udział referentów i rozległość problematyki implikowała dużą rozbieżność co do treści jak i formy przedstawionych prac, a przede wszystkim zaważyła na adekwatności treści artykułów względem postawionego kongresowi tematu. Przyznaje to też we wstępie inicjaltor kongresu, G. HeHfurlh: "Der Sinnzu:sammenhang zum Kongressthema ist das eine Mal sozusagen zwanglos und das andere Mal nul' auf Umwegen und manchmal, ja vielleicht sogar unwilling gewonnen worden" (s. IX). Zdając sobie sprawę z owej tendencji do nieadekwatności względem postawionego do analizy problemu i z nieporadności metodologicznej tradycyjnego ludoznawstwa G. Heilfurth, w cytowanym wyżej artykule wprowadzającym, podjął próbę określenia fe~omenu pracy jako obiektu badań ludoznawczo-antropologicznych. Nie możemy ze względu na brak miejsca dokonać w ramach recenzji krytycznej analizy artykułu G. Heilfurtha, a tym samym brak nam możliwości wykazania, w jakim stopniu wnosi on nowe wartości metodologiczne, a w jakim stopniu jest on tylko kompilacją mniej lub bardziej zasadnych sądów, wypowiadanych na gruncie socjologii, językoznawstwa, historii kultury i transponowanych, z mniejszym lub większym poczuciem odpowiedzialności, na teren ludoznawstwa. Od owej tendencji. wspólnej wielu współczesnym ludoznawcom, nie jest wolny również artykuł G. Heilfurtha, tym bardziej, iż wynik taki do pewnego stopnia implikowało antropologiczne, ponaddyscyplinarne podejście autora do problemu. Na tym miejscu zadowolimy si<: jedynie stwierdzeniem, iż pod pojęciem pracy rozumie G. Heilfurth wszelką działalność i czynność konieczną do zaspokojenia witalnych potrzeb człowieka. Definicja ta - na pewno nie wystarczająca w kontekście postawionego problemu - akcentuje we właściwy sposób czynnościowy sens pracy, który zaginął w wielu referatach szczegółowych omawianego wydawnictwa. Szczególnie autorzy referatów z zakresu kultury materialnej pomijają, z małymi wyjątkami, czynnościowy sens pracy, zadawalając się opisem formalno-typologicznym przedmiotów, względnie analizą historyczno-filologiczną. Nie negując wartości naukowej prac prowadzonych nad dokumentacją obiektów tradycyjnej kultury ludowej, względnie badań historyczno-filologicznych dla wyjaśnienia genezy faktów kulturowych, należy stwierdzić, iż przedstawienie ich na kongresie poświęconym roli pracy w życiu człowieka było pomyłką ze strony autorów, a przeoczeniem ze strony organizatorów kongresu, gdyż rozszerzając pojęcie pracy na wytwory będące jej rezultatem, pozbawiono je jakiejkolwiek przydatności: staje się ono wówczas, co do zakresu, prawie równe pojęciu ludoznawstwa i mieści obszerną klasę zjawisk, o której nie da się nic sensownego powiedzieć. Nieliczne jedynie artykuły, traktując rzeczowe fakty kulturowe jako substrat, którego analiza przydatna jest, z braku innych źródeł, do formułowania sądów o fenomenie pracy - rozumianej jako splot czynności - podjęły istotnie postawioną im przez organizatorów kongresu problematykę. Werner Haarnagel w szkicu pt. Wirtschaftsform und ArbeitsIeben in der friihgeschichtlichen Siedlung Feddersen Wierden (s. 22-36) analizując rozrzut znalezisk 24 - Lud, t. 53. 1969 �370 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism w jednej z nadbrzeżnych osad (I-V w. n.e.) Morza Północnego, miejsca ich skupień, ich położenie w stosunku do dominujących jednostek gospodarczych, jakimi są w poszczególnych warstwach tej osady wielorodzinne zagrody chłopskie, podejmuje próbę odtworzenia ówczesnego podziału pracy. Analiza zjawisk zaobserwowanych w rybackiej wsi Loddin na wyspie Uznam, posłużyła Reinhardowi Peeschowi w jego artykule Zur Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung (s. 147-153) do zdefiniowania sprzętów jako obiektywizacji doświadczenia pracy i indywidualnych zdolności. W przekonywujący sposób określa on obszary pracy jako miejsca aktualizacji tradycji. Dawna wielość obszarów pracy rybaka (las, pole, wybrzeże, morze, targ, zagroda) zostaje zredukowana we współczesnym rybołówstwie do jednej wąskiej specjalizacji, np. na kutrze praca rozdzielona jest pomiędzy szypra, maszynistę i obsługujących sieci. Autorzy referatów z zakresu plastyki ludowej nie zdobyli się na wyjście poza opis przedmiotów twórczości ludowej; istota relacji twórczość artystyczna - praca nie została w ich rozważaniach uwzględniona. Językoznawcy potraktowali problem pracy przede wszystkim od strony języków zawodowych; poszczególne referaty omawiają żargony robotników leśnych, alchemików, żeglarzy śródlądowych. Dieter Moehn w artykule Zur Sprache der Arbeit im industriellen Grossbetrieb (s. 216-222), zreferował badania językoznawcze przeprowadzone w dużym zakładzie chemicznym Hoest A. G. Hugo Stieger w artykule wprowadzającym Sprache und Arbeit. Zur Einfiihrung in den Problemkreis (s. 210215), podniósł metodologiczne aspekty problemu i wskazał na konieczność uwzględnienia w badaniach językoznawców nad zjawiskiem pracy perspektywy socjologiczno-antropologicznej. Badacze literatury ludowej położyli w swych rozważaniach akcent na następujące aspekty problemu: 1. praca jako temat w literaturze; 2. stosunek do pracy w utworach literatury ludowej; 3. opowiadanie podczas pracy. Bardzo interesujące artykuły wypłynęły na forum komisji zajmującej się pieśnią, tańcem i muzyką: 1. Ernst Klusen, Musik zur Arbeit heute; 2. Wolfgang Suppan, Volks- (volker-) kundliche und soziologische Gedanken zum Thema "Musik und 3. Anton Anderluh, Das Lied zur Arbeit im deutschen Alpenland; 4. Erlich Stockmann, Volksmusikinstrumente und Arbeit. Badacze relacji praca - obrzędowość postawili trzy aspekty w centrum swych zainteresowań: 1. W jakim stopniu, na jakich płaszczyznach, i w jakiej formie towarzyszą pracy obrzędy? 2. Jakich informacji o sensie pracy, poglądach na pracę dostarcza nam związana z pracą obrzędowość? 3. Jakie metody należy stosować w nowoczesnych badaniach obrzędowości? Ostatnią pozycją, na którą chciałbym zwrócić szczególną uwagę, jest referat Herberta Schwedta Arbeit und soziale Integration (s. 378-388). Na niewielu stronicach błyskotliwie napisanego artykułu, znajdujemy cenne uwagi o roli pracy w procesie integracji społeczno-kulturowej przesiedleńców z dawnych niemieckich ziem wschodnich. Arbeit"; Gerhard Carl-Herman Tillhagen, Folklig liikekonst. Wyd. II. Stookholm Konrad Klaska 1962, s. 378, ilustr. Książka C. H. Tillhagena "Lecznictwo ludowe" (przekład dosłowny: "Ludowa sztuka Iecz,enia") poświęoona jest szwedzkiej medycynde Iudow.ej. Auto.r, jako etnograf, wykorzystał przede wszystkim materiały z etnograficznych badań terenowych, �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 371 wyznaczające pracy zakres czasowy: koniec XIX i I połowa XX wieku. Erudycja i przekonanie o historycznym charakterze kultury ludowej nakazały dr C. H. Tillhagenowi przekraczać tak zakreślone granice terytorialne i chronologiczne. W opracowaniu znajdujemy bogate dane porównawcze, głównie skandynawskie, a historii medycyny poświęcono oddzielny rozdział. Jest nim rozdział I: Kilka wycinków z dziejów lecznictwa ludowego. Rozdział ten, pomieszczony na dziesięciu stronach, jest jedynie krótkim wprowadzeniem. Autor referuje w nim swe poglądy na genezę lecznictwa, traktowanego jako zjawisko międzynarodowe. Informacje z różnych okresów historycznych mówią o wielości wpływów, którym podlegała miejscowa medycyna. W związku ze średniowieczem C. H. Tillhagen podkreśla silne 'oddziały Wlanie cnr1Jeścij,ańSltWla. Rozdział II Przyczyny chorób i ochrana zdrowia W1pl'lowadzado pracy układ rreczowy. Zgodnie z pojęciami ludowymi przyczyną choroby są przede wszystkim demony, a także niektóre zwierzęta, rośliny i ludzie. Mimo przekonania o nieuchronności chorób, rodzącego postawy fatalistyczne, rozwinął się bogaty zespół czynności i środków zapobiegawczych. W szwedzkim lecznictwie ludowym, podobnie jak i gdzie indziej, dominowały działania o charakterze magiczno-wierzeniowym, w których iSzerokJowykoirZystYWlano przedm~oty związane z kultem (krzyż, biblia;) oraz ogień, niektóre metale, zwierzęta, rośliny, części ciała i wydzieliny ludzkie. Kolejny III rozdział poświęcony został specjalistom lecznictwa ludowego. Byli nimi mężczyźni i kobiety, tzw. "mądrzy". Autor informuje o ich liczebności (wykaz "mądrych", zamieszczony na końcu pracy, zawiera 86 nazwisk) i specjalizacji zawodowej. Działalność leczniczą podejmowali ludzie o określonych cechach ciała i umysłu, szczególnie predysponowani byli ludzie należący do pewnych grup etnicznych, szczególnie Lapończycy, Finowie i Tatarzy oraz członkowie niektórych grup zawodowych, księża, kowale czy muzykanci. Dalsze stronice rozdziału przynoszą omówienie ludowych poglądów na źródła wiedzy i umiejętności "mądrych" oraz opis ich "warsztatu". Następny IV rozdział zajmuje się metodami i środkami leczniczymi. I tutaj uderza ujednolicony kształt europejskiej medycyny ludowej. Wśród zabiegów leczniczych wymieniono m. in. okadzanie, odmierzanie, odstraszanie, mycie, nagryzanie, bicie, wydeptywanie i inne szeroko znane działania o charakterze magicznym. Srodki lecznicze pokrywają się w znacznej mierze z poprzednio omówionymi środkami zapobiegawczymi. Rozdział V Choroby i ich leczenie służy przedstawieniu poszczególnych przypadków chorób w powiązaniu z osobą leczącego i zastosowanymi przez niego środkami i zabiegamI. Materiały, rozbite w poprzednich rozdziałach dla celów opisu, tutaj ukazane zostały w zespołach, podobnych do występujących w rzeczywistości. Bez względu na powtórzenia, nieuchronne przy takiej kon!ltrukcji pracy, zastosowane rozwiązanie uznać należy za celowe i pożyteczne. Wyjątkowe walory pracy C. H. Tillhagena związane są z wykorzystaniem niezmiernie bogatych zasobów materiałowych. Autor pisze o nich we wstępie. Są to przede wszystkim materiały z archiwum etnograficznego Nordiska Museet w Sztokholmie, od wielu lat kierowanego przez dr C. H. Tillhagena. Źródła do badań nad lecznictwem ludowym, zdobyte w terenie w dwóch partiach: na przełomie XIX i XX wieku, a później między rokiem 1930-1940, oraz wypisane z literatury, stanowią w jego ramach pokaźny zbiór. Jest on rozpisany na 30 tysiącach kart i uporządkowany zgodnie z zasadami klasyfikacji d:zJiesiętlllej.Obok tekstów w pracy wykO!l'zy<st!llJno fotografie, również pochodzące z archiwum Muzeum Nordyckiego. Szczególną wartość mają uderzające autentyzmem zdjęcia wykonane na początku XX wieku, głównie na �372 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism terenie Finlandii Szwedzkiej i Smolandii, cenny dokument do badań lecznictwa ludowego. O zgromadzeniu obszernej literatury świadczy bibliografia, prezentująca kilkaset pozycji, przede wszystkim skandynawskich, a ponadto niemieckich i angielskich. Nie ma wśród nich prac słowiańskich, przy czym istotne znaczenie dla tematu mogłyby mieć opracowania dotyczące północnych grup Wielkorusów. Praca C. H. Tillhagena jest najpełniejszą, jak dotąd, monografią szwedzkiej medycy,ny ludowej. Wydanazos,tała okazale, nie!>tety bez streszczeń w szerzej znanych językach. Dążenie do osadzenia przedstawionych zjawisk w kontekście spo· łeczno-gospodarczym, przejrzysta konstrukcja, a przede wszystkim bogactwo wykorzystanych materiałów, zapewniają książce należne jej miejsce w literaturze przedmiotu. Jan Jaroszewski, Lietuviu liaudies menas (Litowskoje narodnoje iskusstwo). Zbigniew Jasiewicz Vilnius 1968. Nakładem wydawnictwa VAGA w Wilnie ukazał się w 1968 r. obszerny objętościowo album litewskiej sztuki ludowej obejmujący grafikę i malarstwo. Wyboru ilustracji oraz przygotowania całości do druku dokonał P. Galaune pod redakcją J. Kuzminskisa, 1. Vaineikyte i A. Venclowa oraz przy współpracy artystycznej V. Bacenasa i V. Armalasa. Książka obejmuje dwudziestostronicowy wstęp w języku litewskim oraz 'Sze'ściostronicowe stresz,czenie w języku rosyjskim, ponadto 153 ryciny graficzne, 119 reprodukcji malarskich, kartę przypisów i spis ilustracji w języku litewskim i rosyjskim. Reprodukowane grafiki i malarstwo ludowe pochodzące głównie z Zemajtiji, tj. zachodniej części Litwy, stanowią zbiory: Krajowego muzeum w Bidi, Krajowego muzeum w Kretindze, Państwowego muzeum sztuki w Kownie, Krajowego muzeum w Mazeikij, Ministerialnego muzeum zabytków i pamiątek kultury i Historyczno-etnograficznego muzeum Litewskiej SSR, Krajowego muzeum w Panewezu, Państwowego muzeum sztuki w Wilnie, Krajowego muzeum w Rokisl;:is i paru innych. Krótkie opisy zabytków wyłącznie o tematyce sakralnej obejmują, poza tytułem pracy, technikę wykonania, kolorystykę i wymiary oraz ewentualną wzmiankę, że na oryginale znajduje się napis; prócz tego podano, z jakich zbiorów pochodzi okaz i jego numer inwentarza, większość bowiem nie posiada określenia bliższego miejsca pochodzenia. Kolejne pozycje zebrano w poszczególnych grupach według autorów, a początek im dają prace Aleksandra Vinkausa żyjącego między 1833 i 1912 r. i działającego w Darbenuose. Są to bądź jego oryginalne prace, drukowane nawet w Warszawie, bądź kopie innych nieznanych twórców. Stąd też zapewne obok podpisów litewskich, te drugie mają napisy w języku polskim, inne w łacińskim. Jego drzeworyty są bogate w treści, mają oryginalne winiety o motywach roślinnych: postaciom centralnym towarzyszą przeważnie dodatkowe boc;me obrazy, przedstawiające sceny z Nowego Testamentu lub z historii miasta Wilna, o ile głównym tematem jest Matka Boska Ostrobramska. Ta ostatnia forma, bardzo popularna, miała widocznie swoją tradycją obwarowaną treść, którą różnicowaly tylko zdolności i inwencje twórcze poszczególnych autorów, co widać na licznych bezimiennych przykładach zarówno z ośrodka wileńskiego, jak i z innych nieznanych bliżej miejscowości. W tych dwu właśnie wymienionych grupach znajdują się też prace, przedstawiające Chrystusa w okowach, charakteryzujące się grubą geometryczną kreską, prymitywnym i prostym, romańskim prawie ujęciem lub delikatnym t·ysunkiem. Przeciwieństwem o wyraźnych barokowych cechach, zarówno postaci jak elementów �Recen::je oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 373 ubocznych, S4 prace z wyobrażeniem św. Barbat-y, r,iichała Archanioła, czy Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Do jednych z najstarszych należą dwa drzeworyty Tada Jureviciausa - jeden datowany 1787 r. z podpisem łacińskim, przedstawiający św. Antoniego i drugi z podpisem polskim Matki Boskiej Piasecznej. Następną grupę tworzą prace Stepa Jureviciausa i jego naśladowców. Część z nich charakteryzuje się dużymi, ciemnymi plamami kolorystycznymi, część - drobną, gęstą kreską i śmiałym, wyrazistym rysunkiem, część znów - bogactwem detali dekoracyjnych i czystością rysunku. Są to postacie różnych świętych: Antoniego, Tekli, Barbary, Wawrzyńca, Jerzego, Katarzyny, Jana Nepomucena, Józefa, Matki Boskiej i Chrystusa; dwa z nich datowane 1835 i 1831 r. Śmiałością rysunku i bogactwem kompozycji wyróżniają się drzeworyty Stepo Kuneikasa, obok których zamieszczono także drewniane matryce. Prócz postaci Chrystusa są tu jeszcze św. Jan Nepomucen, Agata i Helena. Poza nimi umieszczono kilka podobnych w charakterze prac nieznanych artystów oraz tych, których dziełem była przede wszystkim Matka Boska Częstochowska i dlatego właśnie grupę tf; nazwano jej imieniem. Prymitywny i niezbyt czytelny rysunek oraz stosunkowo dużo napisów w języku polskim i łacińskim mają ilustracje Samuela Stefanowa tudzież paru innych autorów. Poza nimi drobną techniką punktową wyróżniają się trzy prace K. Grigalausko, a tematycznie dalsze inne wprowadzające postać św. Kazimierza królewicza polskiego i Matkę Boską Zielną. Bardzo proste, nieudolne nawet i tym wyróżniające się od pozostałych, są nieliczne prace twórców amatOL·ów. Oprócz nich małe grupy stanowią jeszcze w tej części książki odbitki prac autorów nazwanych od naczelnej postaci patrona, która przewija się w ich tematyce drzeworytniczej. Są to np. pl'ace twórcy św. Jerzego, Antoniego, Michała Archanioła, Heleny, Barbary. Wśród nich jedne o wyraźnych cechach barokowych mają zazwyczaj tło jasne, inne gęsto zapełnione długą kreską. Szczególnie malarskie są te, na których występuje postać św. Jerzego. Ogółem stwierdzić należy, że zebrany tutaj bogaty materiał daje doskonały przegląd rzadkich już tego rodzaju dzieł o dużych walorach artystycznych i służyć może do syntetycznych opl'acowań i porównań. Niektóre drzeworyty, jak np. Matka Boska Zelensis, św. Antoni, św. Fmnciszek, św. Jerzy, św. Kazimierz królewicz, znane są z Teki Zygmunta Łazarskiego oraz z reprodukcji Adama Skoczylasa 1, wiele jednak jest oryginalnych i niepowtarzalnych. W podobne grupy, jak drzeworyty, ujęte zostały reprodukcje obrazów, przy czym nazwę dla nich ustalono również na podstawie głównego patrona. Tak więc pokazano tu prace: "św. Jerzy", "św. Barbara", "św. Piotr", "ś·w. Jan Nepomucen", "Nieznanego Świętego", "Pieta", "Ukrzyżowanie", "św. Anna", "Michał Archanioł", "Św. Rozalia", ..św. Jakub", "Droga Krzyżowa" i inne, wśród których tylko jeden twórca wymieniony jest z nazwiska (J. Iwanauskas). W zebranym zestawie pięć obrazów pochodzi z końca XVIII w., nie wykazują one jednak ani prymitywnej techniki wykonania, ubogiej, małowybrednej kompozycji, ani ograniczonej tematyki. Przedstawiają św. Rodzinę, Chrystusa w okowach, św. Stanisława biskupa, Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny. Reszta obrazów powstała w XIX w., a tematyka ich jest bardzo zróżnicowana. Niektóre zaskakują prostotą wykonania, prymitywnym rysunkiem i skromnym doborem środków wyrazu; cienka warstwa farby powoduje, że w niektórych l Teka drzClI;orytów ludowych dawnych zebranych skiego, Warszawa 1921; Adam Skoczylas, Drzeworyt i wydanych przez Zygmunta ludowy w Po~sce, Warszawa Łazar1933. �374 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism przypadkach widoczne są słoje deski, co stwarza dodatkowy efekt. Podkreślono go również w kolorowych ilustracjach, których w całości książki jest kilka. Ale obok tych naj prostszych, naiwnych nawet prac znajdują się tutaj i odbiegające od ludowych tradycji. Podczas gdy w początkowych grupach obrazów zaznacza się operowanie dużymi, ciemnymi plamami, a w środkowych - malarskość i śmiałość w pociągnięciu pędzla, ilustracje na końcu książki charakteryzują się nierówną kreskowatą linią draperii szat, rąbkiem baldachimu wypełniającego górne naroża, kulistorozetowymi motywami dekoracyjnymi rozrzuconymi dowolnie, lub wielopłatowym kwiatem zakomponowanym najczęściej symetrycznie po obu stronach postaci centralnej. Wszystkie te elementy sugerują powstanie prac w jednym ośrodku, z którego importy spotyka się także na Śląsku. Przedstawiają one między innymi św. Wawrzyńca, Rocha z Rozalią, Stanisława biskupa, Jerzego, Helenę, Barbarę, Katarzynę Małgorzatę, św. Trójcę, Chrystusa w okowach, na krzyżu i w grobie, Madonnę. Są pełne wyrazu i mają wiele cech malarskich. I ta część książki, podobnie jak drzeworyty, zawiera interesujący materiał, który ma wiele zbieżności z materiałami z różnych stron Polski. Badaczowi zajmującemu się tą dziedziną sztuki ludowej rozszerza on znacznie perspektywy poznawcze, dlatego więc warto zwrócić uwagę na tę bardzo ładną i starannie przygotowaną nową pozycję bibliograficzną. Barbara Ludove stavitielśtvo a byvanie na Slovensku. Sbornik studii. Bratyslava Bazielich 1963, s. 293. Pokaźna liczba artykułów i prac publikowanych na temat słowackiego budownictwa ludowego wskazuje na duże zainteresowanie, jakim darzą tę problematykę etnografowie słowaccy. Publikowane dotychczas prace dotyczą zarówno budownictwa mieszkalnego i gOlspodarczego we wsi, jak i budownictwa p3lsterskiego i oparte są głównie na materiałach zebranych w terenie, przy czym nie ograniczają się terytorialnie do opisu jednej wsi, zamykając się tam, gdzie to było możliwe, w obrębie okręgów administracyjnych, na jakie podzielona jest Słowacja (np. Povażska czy Kysucka oblast Orava, Zahorie i inne). Zagadnienie budownictwa przedstawione jest w tych pracach zarówno od strony konstrukcji i związanego z nią nazewnictwa gwarowego, jak i od strony funkcji, a także zmian powstalych w rozwoju historycznym. Jedną z ostatnich publikacji na temat słowackiego budownictwa ludowego jest wydanie książkowe zbioru pięciu artykułów, opracowanych przez Vilema Prażka, Jana Mjartana, Sonię Śvecovą, Alenę Plessingeróvą i Stefana Mru:skovica, a więc autorów, którzy już prsali o ludowym budowniotwie słowaokim. Praca zatytułowana Vi-dove stavitielstwo a byvanie na Slovensku w porównaniu z pracami z lat poprzednich, w zasadzie ma ten sam charakter; dotyczy różnych zagadnień budownictwa i poza jednym wyjątkiem nie ogranicza się do rozpatrywania zagadnień w obrębie jednej wsi. Artykuł Vilema Prażaka K problematice malby srubovych domu v Cićmanech poświęcony jest malowidłom naściennym w Cićmanech, jedynej górskiej miejscowości słowackiej, gdzie tego typu malowanie ścian jeszcze się zachowało do czasów obecnych. Na podstawie zachowanych reliktów w terenie, ludowej tradycji, wiadomości z literatury fachowej oraz materiału ikonograficznego z okresu od 1895 do 1922 r. autor wyróżnia dwa okresy, charakteryzujące się różnymi typami malowideł. Pierwszy z nich, od czasów naj starszych aż do r. 1922 (data wielkiego pożaru �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 375 w Cićmanech), charakteryzuje 'Występowanie domów kurnych. Ze względu rua otwarte ognisko malowidła mogły się rozwinąć tylko na zewnętrznej stronie ścian domu. Jako przypuszczalną datę powstania malowideł podaje autor II połowę XVIII w., przy czym pierwotnie chodziło tu prawdopodobnie o nacieranie drewna białą glinką lub wapnem w celu ochrony przed wilgocią. Drugi okres, od 1922 aż do chwili obecnej, charakteryzuje zmiana malowideł z ochronnych na dekoracyjne. Artykuł Prażaka zaopatrzony jest w bogaty i dobry materiał ilustracyjny (27 fotografii i 22 tablice wzorów) malowideł w Cićmanechi innych wymienionych w artykule miejscowości. Drugi z kolei artykuł Jana Mjartima Pasledne sachave damy na jużnom Slovensku jest przejawem zainteresowania się etnografów budownictwem sochowym jako jednym z najstarszych detali w budownictwie słowiańskim z okresu przed wpływami garmańskimi. Autor opisuje cechy więźby dachu sochowego z uwzględnieniem konstrukcji, nazewnictwa gwarowego stwierdzając jednocześnie, że przyczyną powstania i rozwinięcia się sachowej konstrukcji dachu jest przede wszystkim stosowanie ścian o słabej konstrukcji, niezdolnej do utrzymania ciężaru dachu. Do artykułu dołączony jest dobry materiał ilustracyjny w postaci 20 fotografii i 5 rysunków. Szkoda, że autor nie ustosunkowal się do sprawy genezy dachu sochowego na terenie Słowacji, mimo że teren objęty badaniami (południowa Słowacja) wydaje się dostatecznie duży na to, żeby wysunąć pewne przypuszczenia na ten temat. Pewną lukę w artykule stanowi również brak ilustracji do opisu wnętrza i pieca. 'I'rzeciartykul na,p~sany przez Soniię Svecovą Malomestske a mestske formy ludoveho stavvtiel'stva na zapadnom Slovensku, .opracowany jest rói\MIl;!eżna ['ods,ławie badań terenowych, prowadzonych przez autorkę na terenie zachodniej Słowacji. Autorka zajmuje się formami budownictwa ludowego w budownictwie miejskim, stwierdzając, że główna różnica między miejskim i wiejskim sposobem zabudowy polega na zupełnym zamknięciu podwórza w mieście. W przypadku zachodnio-słowackiego budownictwa rolniczego w jego miejskich formach stykamy się z dwoma typami: 1) zabudowa winoogrodnicza w kształcie litery U, spotykana w budownictwie bratysławskim i trnawskim; 2) zabudowa w kształcie litery L w okręgu Pomoravia, na terenie morawskiej Słowacji aż do Hany i w okolicach Trnawy. Autorka opisuje budownictwo ludowe, znajdujące się u podstaw rozwoju tego rodzaju budownictwa miejskiego, mianowicie tzw. długie domy na wsi (część mieszkalna i gospodarcza pod wspólnym dachem), powstałe w wyniku rozrodzenia się rodziny, podziału parceli ojcowskiej i dobudowywania pomieszczeń mieszkalnych. Na skutek kapitalizacji wsi doszło do przekształcenia długich domów w Vfiejs~ie domy czynszowe, przy czym wszyscy mieszkańcy takiego domu korzystali ze wspólnego podwórza. Artykul zaopatrzony jest w 8 fotografii i 6 rysunków, umieszczonych w tekście. Szkoda, że rysunki rzutów przyziemia są niezbyt starannie wykonane, a poza tym są one przykładami innych typów zabudowy co nie przyczynia się do pełnego zrozumienia opracowywanego zagadnienia. Alena Plesingerova w artykule virlJoj !ide leho interieru a bydleńi ve slovenskych dedińach pod Javarniky trokJtuje o zagadnieniu rozwoju i zmJan w ludowym wnętrzu i sposobie mieszkania we wsiach słowackich pod Jawornikami (północno-zachodnia Słowacja). Papradno, Brvniśfe, Horna - Dolńa Marikova i Śtiavnik są miejscowościami, które od chwili wyzwolenia, a zwłaszcza w ostatnich latach, przebywają dynamiczny rozwój, co prowadzi do zmian w sposobie życia i mieszkania. Autorka podaje podstawowe cechy osadnictwa (wpływ kolonizacji wołoskiej, osadnictwo stałe i sezonowe, zmiany demograficzne), ogólne cechy budownictwa, podstawowe źródła utrzymania, ogromne zmi'aJny w pożywieniu, ubiorze, miesZJka'I1.iJu po 1948 T. �3W Recenzje oraz przeglądy wyduwnictw i czasopism Artykuł Plessingerovej stanowi doskonały materiał porównawczy dla badań nad wpływem urbanizacji i industrializacji na warunki życia wsi. Wszystkie tezy artykułu poparte są dużą ilością materiału przykładowego w formie konkretnych opisów z terenu i ilustracji (24 fotografie), na ktÓre jednak autorka nie powołuje si<; w tekście, co w pewnej mierze umniejsza celowość ich umieszczania. Należy jednak podkreślić dużą aktualność omawianych w artykule problemów dla wielu górskich miejscowości karpackich i to nie tylko na terenie Słowacji. Piąty i ostatni artykuł zawarty w zbiorze, Stefana Mruśkovica, K niektorym problemom vyvoja ludoveho domu a byvania v oblasti Zahorskiej niźiny opracowany jest również na podstawie badań terenowych, uzupełnionych materiałami archiwalnymi z XVIII i XIX wieku (mapy) oraz współczesnym materiałem statystycznym i stanowi rezultat dalszego ciągu badań, prowadzonych przez autora na Zahorzu - najbardziej na zachód położonej części Słowacji. Autor, po ogólnej charakterystyce gospodarczej badanego terenu, przedstawia zmiany jakie nastąpiły w zastosowaniu materiału budowlanego począwszy od XVIII w. aż do chwili obecnej i w związku z tym konstrukcji i wyglądzie rzutu przyziemia, również w orientacji domów w stosunku do drogi. S. Mruśkovic nie pomija również wpływu zróżnicowania gospodarczo-socjalnego mieszkańców wsi na rozwój i zmiany w budownictwie. W zakończeniu podany jest obraz współczesnego budownictwa i perspektyw dalszego jego rozwoju. Do artykułu dołączony jest material ilustracyjny w postaci 13 fotografii i 7 tablic z rysunkami oraz niezwykle starannie wykreślonej mapy omawianego terenu. Warto zastanowić się nad tym, dlaczego właśnie te artykuły ukazały się w jednym zbiorowym wydaniu książkowym, chociaż równie dobrze mogły być drukowane oddzielnie w różnych czasopismach etnograficznych bez większej straty dla czytelnika. Otóż wydaje się, że redakcja sugerowała się tu faktem, że wszystkie one dotyczą budownictwa na terenie zachodniej Słowacji, co pozwala czytelnikowi na wytworzenie sobie pewnego obrazu ludowego budownictwa na tym terenie, bez wysuwania jednak daleko idących uogólnień ze względu na to, że prawie każdy z artykułów omawia inne zagadnienie, uzależnione od zainteresowań autora. Wspomniany zbiór wzbogaca literaturę etnograficzną, dotyczącą Karpat. Artykuły opracowane są z dużą starannością i znajomością tematu, nie zawsze jednak występuje powoływanie się na materiał ilustracyjny w tekstach artykułów, fotografie jednak zrobione są niezwykle starannie i z dużą znajomością celu jakiemu mają służyć. Szczególnie wyróżniają się swą poprawnością zdjęcia V. Prażaka. Rysunki, poza zawartymi w artykule Soni Svecovej, wykonane są również bardzo starannie, wszystkie \V skali 1:100. Jedynym mankamentem jest brak zorientowania rzutów przyziemia. Krystyna Jean Laude, Les arts de l' Afrique noire. Paris 1966, s. 384, ilustr. Ziółkowska 196, map 5. Jean Laude, docent w Instytucie Estetyki i Nauk Artystycznych w Paryżu, poprzednio pracownik Muzeum Człowieka w Paryżu, autor wielu prac z zakresu sztuki ludów afrykańskich, napisłał nową, ciekawą książkę pod tytułem Sztuka Czarnej Afryki. Rodzaj wydawnictwa może sugerować, że jest to praca popularnonaukowa (Le livre de poche), jednak zapoznając się z nią bliżej stwierdzamy, iż jest tak tylko do pewnego stopnia. Praca zainteresować może zarówno fachowca - etnografa jak i historyka sztuki zajmującego się Afryką. �Recenzje oraz pr2eg~ądy lvydawnictw i czasopism 3'77 Bardzo bogaty materiał ilustracyjny (196 fotografii, szkoda, że nie kolorowych) zebrany został w muzeach i kolekcjach prywatnych Europy i Stanów Zjednoczonych. Cenne jest również zamieszczenie 5 map archeologicznych i historycznych. Autol' próbuje stworzyć syntezę różnych punktów widzenia na sztukę Czarnej Afryki. Dlatego ciekawy wydaje się układ pracy. Nie jest to bowiem zwykle spotykane omówienie po kolei wszystkich lub wybranych działów sztuki, lecz prób3. powiązania zagadnienia z procesami historycznymi, strukturą społeczną oraz religią i mitologią. Dla lepszego zorientowania czytelników z problematyką zawartą. w tei pracy, postaram się omówić w kilku zdaniach treść poszczególnych rozdziałów. W rozdziale I pl. "Afryka zagubiona i odnaleziona", znajdujemy krótkie wprowadzenie do zagadnienia ze szczególnym uwzględnieniem początków zainteresowania się kulturą i sztuką Czarnej Afryki oraz wpływem tej sztuki na sztukę europejską (gló"vnie w pierwszych latach XX wieku). Rozdział II pt. "Rys historyczny" jest ogólnym przeglądem nielicznJ'ch źródeł pisanych (przeważnie arabskich) i źródeł archeologicznych, dotyczących historii Afryki. Autor charakteryzuje tu np. cywilizację Czadu, Nok, He; cesarstwa Monotapa, Zimbabwe, Mali; królestwa Konga, Gwinei, Aszanti itp. Rozdzial III pt. "Czarny artysta" stanowi omówienie wszystkiego, co związane jest z warsztatem artysty, a więc techniki, materiału, narzędzi, a nawet zbytu. W rozdziale IV pt. "Sztuka i społeczeństwo" autor stara się wykazać, jak wielki wpływ na sztukę miala i ma organizacja społeczeństw pierwotnych. Omawia również tradycyjne style, które wytworzyły się w poszczególnych organizacjach spoleczeństw Czarnej Afl'yki. Rozdział V pt. "Maski" jest nieco szerszym omówieniem tego bogatego działu sztuki afrykańskiej. Autor wprowadza tu ogólną typologię masek w powiązaniu z rodzajami uroczystości rytualnych. W rozdziale VI - "Rzeźbiarstwo figuralne" (La statuaire) - autor wykazuje olbrzymi wpływ religii na ten rodzaj sztuki. Dzieli on rzeźbę na fetysze plemienne, figury wcielające w siebie bogów lub zmarłych przodków oraz pamiątki. Niewątpliwie ciekawy jest rozdział VII, "Od mitu do historii", gdzie autor zwraca uwagę na te dzieła (rzeźba, relief i malarstwo), z których dowiadujemy się o wydarzeniach mitycznych, legendarnych oraz niejednokrotnie historycznych, związanych z danym plemieniem lub regionem. Na końcu swej pl'acy autor zamieścił tablice mówiące o podstawowych wiadomościach z zakresu Afryki od V tys. p. n. e. do czasów współczesnych. Dla osób interesujących się problemami Afryki, bardzo cenna jest zestawiona przez autom obszerna bibliografia (okolo 150 pozycji), w której prace podzielił tematycznie na: a) problemy ogólne, b) stare relacje a Afryce, c) ewolucja poglądów na sztukę murzyńską, d) historia Czarnej Afryki, e) związki sztuki afrykańskiej z cywilizacją śródziemnomorską, f) archeologia, g) rzeźbiarze afrykańscy, h) metalurgia i kowalstwo, i) sztuka poszczególnych krajów afrykańskich (Mali, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Dahomej, Nigeria, Gwinea, Kamerun, Gabon i Kongo). Kończąc krótkie omówienie pracy J. Laude'a należy podkreślić duże znaczenie tego rodzaju nieco spopularyzowanych prac naukowych, trafiających do rąk dużo szerszej, niż garstka specjalistów, grupy czytelników i jednocześnie życzyć sobie, aby w Polsce ukazywało się więcej niż dotychczas takich książek, zwłaszcza z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych. Tomasz Skltrż-yński �378 Stanisław Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw Świderski, Grands ą;raits des civilisations i czasopism africaines. Paryż 1966, s. 101. Jest to praca syntetyczna, będąca rodzajem skryptu, poruszająca problemy zarównf' etnograficzne jak i antropologiczne oraz socjologiczne z zakresu cywilizacji afrykańskich. We wstępie, mówiącym o podstawowych pojęciach, autor zaznacza, jak bardzo ważną rzeczą jest wyjaśnienie i dokładne sprecyzowanie pewnych terminów, które często bardzo do siebie podobne (zbliżone), nie są właściwie stosowane. Terminy związane z cywilizacjami afrykańskimi zostały przez autora podzielone na: a) terminy dotyczące dziedziny duchowej - kultura, religia a magia, religia a kultura, religia a środowisko geograficzne, religia a spoleczeństwo, religia a kult przodków, religia a symbolizm; b) terminy dotyczące dziedziny spoleczno-politycznej; tutaj autor stwierdza, że podstawowymi pojęciami decydującymi o charakterze społeczeństw afrykańskich są: patriarchat, matriarchat, społeczeństwa utajone, endogamia, egzogamia, prawa pierworództwa itp.; c) terminy dotyczące dziedziny gospodarczej i technicznej. Autor wymienia tu regiony ekologiczne (wyróżnia ich osiem) oraz systemy gospodarcze takie jak: lowiectwo, zbieractwo, prymitywne rolnictwo, pasterstwo. Według autOl"a kultury dawne (prymitywne) reprezentowane były przez łowców i zbieraczy, kultury średnie przez rolników i pasterzy; obecnie spotykamy się już często z "kulturami wyższymi" (hautes cultures). Drugi rozdział pracy autor poświęcił problemom cywilizacji i kultur. W pierwszej części rozdziału stwierdza, że wszystkie kultury można podzielić na wyższe i prymitywne. Kultury wyższe, według autora, charakteryzują się: dążnością do rozwoju państwa, istnieniem klas społecznych, występowaniem miast - centrów politycznych i religijnych, zróżnicowaniem zawodów, istnieniem ideologii, prawodawstwem ustanowionym przez klasy uprzewilejowane, systemem informacji służącym klasom uprzywilejowanym. Kultury prymitywne natomiast charakteryzują się: brakiem dostatecznej znajomości praw natury, brakiem podstaw krytycznych, realizmu w sądownictwie, krańcową uczuciowością, brakiem kontroli wyobrażni, postawą ego- lub antropocentryczną, ograniczeniem życia duchowego do wiary i kultu, dominującą rolą zdolności parapsychologicznych. Druga część rozdziału poświęcona jest omówieniu starożytnych cywilizacji afrykańskich. Autor jako zasadnicze cywilizacje tzw. Czarnej Afryki uważa: Kongo (13-14 w.), Loanga (14 w.), Luba-Lunda (16 w.), Rotses-Luis (17 w.), Monomotapa (zniszczone przez Portugalczyków około 1607 r.), państwa Hausa (9-10 w.), Mali (14 w.), Songhai (8 w.), Kanen Bornu (11 w.), Fulbe (11 w.), Joruba (12 w.), Mossi (11-12 w.), Aszanti (12 w.), Dahomej (12 w.), Benin (12 w.). W rozdziale trzecim autor wymienia i charakteryzuje typy antropologiczne występujące na kontynencie afrykańskim. I tak, obok typów: nordycznego, armenoidalnego, śródziemnomorskiego, orientalnego i alpejskiego, które albo są rzadko reprezentowane lub też charakterystyczne dla Afryki północnej, autor wyróżnia właściwe typy tego kontynentu, a mianowicie: negroidalny, bantuidalny, sudański, nilotycki, paleonegroidalny, etiopski, pigmejski, mongoloidalny, paleomongoloidalny, buszmeński i hotentocki. Przy każdym z wymienion)"ch typów podany jest zwięzły opis cech ch1lJrakterYistycznych. Rozdział czwarty poświęcony j1est omówieniu .stref ,geograficzny,ch i kulturowych Afryki. Autor wyróżnia następujące cywilizacje kontynentu afrykańskiego w zależności od rodzaju prowadzonej gospodarki: 1) zbieracko-łowiecką (Pigmeje); 2) łowców stepowych (Buszmeni, Bergdama, Kindyga) ; 3) pasterzy nomadów (Hotentoci, Tuaregowie, Nilotyci chamiccy); 4) rolników sawanny (Sudan, Afryka środkowo-zachodnia, północne Kongo i Rodezja); 5) wschodnio-afrykańską (rolnicy leśni i rolnicy �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 379 sawanny - Rodez.ia, Tanganika, wschodnia Angola); 6) neo-sudańską (spadkobierczyni starych cywilizacji egipskich, syryjskich i indyjskich); 7) paleo-śródziemnomorską (Berberowie i Arabowie). Kończąc omawianie każdej z tych cywilizacji autor podaje w punktach ich cechy charakterystyczne zarówno jeśli chodzi o kulturę materialną, jak i o duchową i społeczną· \V ostatnim, szóstym rozdziale mamy omówienie zmian i renesansu cywilizacji afrykańskich. Uzyskanie niepodległości przez kraje afrykańskie spowodowało szereg zmian nie tylko w strukturze ekonomicznej i politycznej, ale również w dziedzinie religii (np. powstanie nowej religii Ndeja Kanga), szkolnictwa, sztuki, literatury itp. Autor analizując te zmiany dochodzi do wniosku, że niezależność polityczna doprowadziła w wielu wypadkach do odrodzenia się sztuki i literatury afrykańskiej. Afrykańczyk szuka jednak z całą pewnością nowych dróg, które winny być wypośrodkowaniem między statoymi tradycjami kontynentu, a nowoczesnymi cywilizacjami europejskimi. Praca prof. Stanisława Świderskiego jest niezmiernie cenna, zwłaszcza jako podręcznik dla studentów. Jedynym jej mankamentem jest brak jakichkolwiek ilustracji, a przede wszystkim map. Teresa Skarżyńska Dietrich Drost, Topferei in Afrika. Technologie. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, Heft 15. Akademie-Verlag - Berlin 1967, s. 289, map 18, ryc. 5·8. Dietrich Drost, pl'zedstawiciel średniego pokolenia afrykanistów niemieckich, długoletni pracownik muzeum lipskiego i współorganizator muzeum etnograficznego w Ghanie, w omawianej pracy stawia sobie dwa zasadnicze cele: Pragnie on - po pierwsze - przedstawić pełny zestaw źródeł, zarówno prac publikowanych, jak również materiału archiwalnego, traktujących o technologiach w garncarstwie afrykańskim. Badacz usystematyzował źródła wedle następujących faz technologicznych: surowiec i jego przygotowanie; wyrób naczyń; techniki ornamentacyjne; suszenie i wypal. Przyjęty przez Drosta systematyczny podział źródeł w podanym rzeczowym zestawieniu gromadzi olbrzymi material faktograficzny, lecz w bogactwie swym przytłacza czytelnika, gubiącego się w końcu w nazewnictwie geograficznym oraz etnograficznym jak i w nazwiskach autorów źródeł. Autor monografii niedomagania te częściowo złagodził poprzez bogate indeksy etnograficzny i geogmficzny. Drugim celem monografii jest próba analizy historyczno-kulturowej. Wyniki jej badacz zestawił kartograficznie na 18 mapach, przedstawiając na nich najważniejsze cechy technologiczne. Analiza tych cech na tle afrykańskich kultur, zdaniem Drosta, wyraźnie pozwala wyodrębnić różne grupy w obrębie danych technol.ogii i w przybliżeniu określić ich wiek. W miarę postępu badań archeologicznych na terenie afrykańskim, praca Drosta pozwoli na połączenie wyników badań etnograficznych z ustalonymi przez archeologię grupami kulturowymi i tym samym umożliwi w pewnej mierze wyjaśnienie rozwoju kulturowego na kontynencie afrykańskim. Praca ujęta w 4 rozdziały, stosownie do wspomnianych faz technologicznych, stanowi z powodzeniem cztery małe monografie poszczególnych technologii z kartograficznym ujęciem wyników analizy. Każdy z rozdziałów zaopatrzony jest w podsumowanie najważniejszych wyników, stanowiące jak gdyby poszerzenie legend do map. Najważniejsze ustalenia do surowca i jego przygotowania Drost koncentruje na: �380 Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism pochodzeniu surowca, jego składowaniu, nieorganicznych dodatkach odtłuszczających oraz na rozdrabnianiu, oczyszczaniu i przerabianiu. Na podstawie analizowanego materiału badacz wyodrębnił następujące techniki wyrobu naczyń garncarskich: 1) wygniatanie (naj starsza technika), 2) lepienie, 3) pierścieniowa odmiana lepienia, 4) spiralna odmiana lepienia. Ulepszoną technikę wygniatania stanowi 5) "toczenie" przy pomocy specjalnych stęporów, a za starszą od tej techniki uważa Drost 6) formowanie półkolistych czar, oprócz ktcjrego jeszcze dodatkowo wyodrębnia tzw. 7) techniki mieszane. Wyrób naczyń garncarskich w Afryce odbywa się według badanych źródeł na: 1) stałych gładkich podkładkach, 2) obrotowych podkładkach (zalążek kola garncarskiego), 3) ulepszonych obrotowych podkładkach, tzw. ręcznym kole garncarskim 1 (nawet z napędem nożnym), lecz szczupłość materiału w dalszym ciągu przemawia za 4) obcym pochodzeniem obrotowych podkładek. W przeważającej mierze naczynia wYl'abia się w różnych pozycjach siedzących, na klęcząco a sporadycznie na stojąco. Wśród technik ornamentacyjnych za naj starszą na terenie Afryki Drost uważa: 1) rytową (rozwiniętą później w wielorytową), obok której w Sudanie i we wschodniej Afryce występują 2) technika wałkowa (stemple odbijane przy pomocy toczenia). Za stary autochtoniczny element w zdobnictwie uchodzi 3) malowanie wypalonych, gorących jeszcze n.aczyń, barwnikami 'roślinnymi. Zasięg 4) ,;emaliO'Wania" pozwala wnioskować o jego starym sudańskim pochodzeniu. W Sudanie centralnym i we wschodniej Afryce przede wszystkim, a także na obszarze zachodniego i południowego pogranicza występuje 5) technika grafitowania większych powierzchni naczynia. Drost wyróżnia jeszcze drugi typ malowania tzw. 6) kolorową ornamentację, której centra znajdują się a) na pograniczu Nigerii i Kamerunu (powstają prawdopodobnie pod impulsem wpływów północno-afrykańskich) i b) na pograniczu południowej Rodezji i Poludniowej Afryki, pochodzenia autochtonicznego lub powstaJ:1 pod wplywem arabsko-indyjskich kultur nadbrzeżnych. W wyniku rozwoju powyższych technik, zdaniem Drosta, powstaJy 7) technika inkrustacji i 8) polerowanie za pomoq kamienia. Suszenie naczyń odbywa się w niektórych technikach (wygniatanie lub spiralna) etapami lub w miejscach osłoniętych od słońca i wiatru. Przy wypaJe naczyń, wg ustaleń Drosta, naj starszą i najbardziej rozpowszechnioną metodc1 jest tzw. 1) wypal na otwartym polu, w którym jako material wypałowy stosuje się miejscowe surowce. Ten typ wy.pału 'obejmuj.e całą tzw. czarną Afrykę. Tylko na pograniczu północnym, południowym a także środkowo-wschodnim występuje 2) tzw. wypał jamowy, mający zapewne swoją genezę w prymitywnych piecach ziemnych do gotowania strawy. Oprócz tych sposobów znane jest 3) wypalanie w jedno- i dwudzielnych piecach cylindrycznych. Ten typ pieca może być autochtonicznego pochodzenia, ale równie dobrze może być pochodzenia obcego. Znany bowiem jest 7. malowieleI staroegipskich. Poza tym nad dolnym Kongiem występują 4) piece kopułowe, być może, powstale pod wpływem europejskim. W celu uzyskania specjalnych efektów przy wypale (siwaki) stosuje się 5) tzw. technikę "dymienia" (lepiej może byłoby ..zwęgbnia" produktów organicznych - traw, liści, trocin). Monografia Drosta jest niewątpliwie dobrym spełnieniem postulatu wysuniętego w 1959 r. przez Current Anthropology w czasie sympozjum na temat .,Quantitative Methods in Archaeology", które między innymi wysuwało "pilną potrzebę pełniejszego opisu etnograficznego produkcji garncarskiej". Konrad 1 K. Moszyński, 320 C. Por. też Fig. KuLtura Ludowa 28 w pracy Drosta. Słowian. T. I, wyd. drugie, Warszawa Wypych 1%7, s. 359, ryc. �Recen:je omz przegLądy wydawnictw P. I. Puckov, Formirowanie naselenija Melanezii. 1968, s. 225, nlb. 3, tab. 22, map 3, ilustr. i 381 czasopism Izdatel'stwo "Nauka", Moskva Omawiana praca poświęcona jest problemowi kształtowania się współczesnego etnicznego składu ludności Melanezji. W związku z tym, że niektóre wyspy Oceani i weszły na drogę niezależnego rozwoju (Samoa Zachodnie otrzymało niepodległość w 1962 r. a wyspa Nauru w 1968 r.) stały się bardzo aktualne problemy etnicznej integracji małych grup w większe etniczne jedności. Prawidłowa analiza tego zagadnienia możliwa jest tylko przy dogłębnym zbadaniu współczesnego etnicznego składu ludności Oceanii na ogólnym tle jej historycznego rozwoju. Z braku opracowania tego problemu w literaturze radzieckiej i zagranicznej, autor wybrał to zagadnienie jako cel swojej pracy. Przedmiotem badań jest obszar Centralnej i Południowej Melanezji, w skład którego wchodzą Brytyjskie Wyspy Salomona, Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia i archipelag Fidżi. Wyspy te zbliżone są do siebie pod względem piel'wotnego składu ludności, środowiska geograficznego i dziejów historycznych. Autor pómija Nową Gwineę i wyspy sąsiednie, gdyż ta część Melanezji została opracowana przez N. A. Butinova l. Praca zawiera 6 rozdziałów tekstu wraz z tabelarycznymi zestawieniami i mapami, obszerną bibliografię, indeks etnicznych jedności i języków oraz indeks nazw geograficznych. Tekst poprzedzony jest wprowadzeniem w literaturę przedmiotową. Rozdział I (s. 11-40) poświęcony jest ogólnej charakterystyce Melanezji pod względem geograficznym, historycznym, demograficznym, etnicznym i językowym. Problemy etniczne zasługują na szersze omówienie z tego względu, że autor przedstawia w nich procesy, mające wpływ na ukształtowanie się współczesnego etnicznego składu ludności, określając zarazem rolę każdego z nich na formowanie się współczesnej struktury rozważanej części Melanezji. Największy wpływ na etniczny obraz tego rejonu miały przede wszystkim imigracje z kontynentu europejskiego i azjatyckiego począwszy od połowy XIX w., powodowane chęcią bogacenia się z zakładanych plantacji i rozwijającego się przemysłu górniczego. Wskutek znacznego tempa przyrostu naturalnego imigrantów i dużej śmiertelności ludności tubylczej, będącej w kontakcie z białymi, liczebność rdzennej ludności Melanezji zmniejszyła się dwa do trzech razy. Ponadto rozważone zostały przez autora typy jedności etnicznych, powstałe w wyniku procesów integracji i asymilacji. Dynamika procesu integracji jest niejednakowa na poszczególnych archipelagach i zależy od wielu czynników: od stopnia rozwoju społeczno-ekonomicznego, rozwoju i siły ruchu n8Jwdowo-wyzw>oleńcZJego, obecnośd 1ub braku liter.ack1eg.o języka, stopnia rozwoju gospodarczych więzi oraz charakteru integrujących się grup. Najszybciej proces konsolidacji obejmuje najbardziej rozwinięte pod względem społeczno-ekonomicznym obszary, to jest wyspy Fidżi i Nową Kaledonię. Równolegle do procesów integracji zachodzą procesy asymilacji mniejszych grup przez większe grupy etniczne. Jest to związane z międzywyspowym przerzucaniem sily roboczej, której potrzebują europejscy plantatorzy. Szybkość asymilacji zależy przede wszystkim od zbieżności językowych i kulturowych kontaktujących się grup oraz ·od st{)pn.ia rOZJwoju kultur. Najwyższym typem etnicznej jec1n'ości jest według autora wykształcenie 'n.arodowości na wyspie Fidżi. Niższy typ integracyjny przedstawiają formacje etno-terytorialne na Nowej KaledonH. 1 N. A. BlItin()v, Proischozdenie i etniceskij sostav korl1nnogo naseLenija Trudy Inst. etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja AN SSSR, novaja serija, skw"-Leningrad 1962. Novoj GvineL t. LXXX, Mc.·- �383 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor poświęca także dużo uwagi ważniejszym systemom klasyfikacyjnym języków Melanezji. Język jako jeden z ważniejszych oznak etnicznych jedności, pozwala wykazać ich związek genetyczny oraz wydzielić pokrewne między sobą grupy. Po zapoznaniu się z wieloma systemami klasyfikacyjnymi (autor wymienia także pracę polskiego lingwisty T. Milewskiego 2), można zauważyć, że wśród lingwistów obserwuje się znaczną rozbieżność zdań. Systemy klasyfikacyjne mocno różnią się między sobą, nie tylko w stosunku do mało zbadanych jeszcze języków papuaskich, lecz także i do zbadanych już języków malajo-polinezyjskich. Rozwinięciem treści I-ego rozdziału są cztery następne rozdziały (s. 42-196), w których autor omawia szczegółowo poszczególne grupy wysp, sądząc, że procesy integracji i asymilacji związane ze środowiskiem terytorialnym są niejasne, jeśli badać je w oderwaniu od konkretnego terytorium. Na szczególną uwagę w tych rozdziałach zasługują statystyczne zestawienia tabelaryczne dotyczące liczebności i rozsiedlenia grup etnicznych na poszczególnych wyspach przy dużej rozpiętości czasowej. Zbyt drobiazgowe przedstawienie etnicznych i językowych jedności ·na mapach sprawia, że kartogramy wykonane techniką szrafurową i punktową trudne są często do odczytania. Charakterystykę etnograficzną wydzielonych grup terytorialnych autor pomija celowo, gdyż z jednej strony rozszerzyłoby znacznie rozmiary książki, z drugiej zaś nauka nie dysponuje dostatecznym opisem etnograficznym mniejszych wysp Melamrez,ji,a potraktowanie :tego z:agadnie'l1liaogólnJie byłoby dublowaniem tematów pracy Narody Avstralii i Okeanii. W ostatnim rozdziale (s. 197-199) autor daje prognozy dalszego etnicznego rozwoju tego regionu i stwierdza, że proces integracji będzie następował coraz szybciej za przykładem wysp Fidżi i Nowej Kaledonii. Recenzowana praca, pomimo swej wymowy politycznej, daje podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych ze współczesnymi przeobrażeniami Melanezji. Dla etnografów zajmujących się tym rejonem dużą wartość przedstawia obszerna bibliografia obejmująca 284 pozycji z wszystkich działów kultury. Anna Jahresschrift des Instituts kunde, Nr 11/12, Bautzen 1968/1969. Uitopis. fUr sorbische Volksforschung. Kozyra Reihe C, Volks- Ostatni rocznik Letopisu - serii etnograficznej - został w całości pOsw1ęcony uczczeniu sześćdziesiątej rocznicy urodzin Profesora doktora Pawła Nedo, wybitnego etnografa niemieckiego, pochodzenia serbołużyckiego. Dlatego wydaje się celowe poświęcenie mu nieco uwagi (do omówienia tego czasopisma etnograficznego powrócimy przy następnej okazji). Układ treści tomu, z racji swego przeznaczenia, odbiega od dotychczas obowiązującej konwencji. Zawiera wyłącznie rozprawy napisane przez uczniów, współpracowników, kolegów i przyjaciół Jubilata, zarówno z kraju jak i zagranicy. Prof. Nedo jest znanym specjalistą z dziedziny folklorystyki (por. np. jego Sorbische Volksmiirchen, Bautzen 1956, lub Grundriss der sorbischen Volksdichtung, Bautzen 1966). Szczególny rozgłos zdobył sobie wyborem serbskich bajek (Der Kienpeter. Eine Auswahl sorbischer Volksmii1'chen, Bautzen 1964), wydanych także w językach: ~łowackim (Bratislava 1965), czeskim (Praha 1965) i serbołużyckim (Budysin 1966), 2 T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego. Lublin 1948, cz. 2, z. 1. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 383 i czasopism Ostatnio przygotowuje się tłumaczenie polskie. W swoim dotychczasowym dorobku wydawniczym posiada 15 publikacji zwartych (w tym: 2 jako współautor oraz 4 kilkudziesięciostronicowe broszury) oraz 33 artykuły. W polskiej literaturze etnograficznej znany jest przede wszystkim z książki: Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 1965 oraz z kilku artykułów o stanie badań etnograficznych na Łużycach, zamieszczonych w Etnografii Polskiej (1961) i Literaturze Ludowej (1958 i 1967). Uczczenie Pawła Nedo wydaniem osobnego zeszytu Letopisu jako księgi pamiątkowej należy powitać z wielkim uznaniem. Zasłużył sobie na to w pełni jako najlepszy współczesny znawca i badacz serbskiej kultury ludowej. -Redakcja czasopisma zaprosiła do współpracy autorskiej przy wydaniu księgi naukowców z różnych dziedzin etnografii. Stąd też jej przekrój tematyczny jest bardzo zróżnicowany, ale nie zawsze odpowiadający wymogom tego rodzaju opracowań. W kilkunastu przypadkach jest on niezwiązany ani bezpośrednio, ani pośrednio z zainteresowaniami badawczymi Jubilata, względnie kulturą ludową Łużyc, bądź jej związkami z kulturą innych regionów etnicznych. A taki bowiem, w moim przekonaniu, powinien raczej być profil problemowy księgi pamiątkowej. Być może, że do tej sprawy nie przywiązywano większej wagi, względnie oparto się o dotychczasową, nie zawsze słuszną praktykę. Czy właściwie postąpiono, mam raczej wątpliwości. Świadczą zresztą o tym same za siebie niektóre z rozpraw. Wystarczy przytoczyć np. artykuł o "halowych" chałupach w Meklemburgii, o etnograficznej szkole wiedeńskiej, czy o związkach czesko-polskich w kulturze Moraw (nota bene referat wygłoszony w 1966 r. przy zgoła innej okazji - na międzynarodowym sympozjum), albo o współczesnej sztuce ludowej, lub o motywach Adama i Ewy w garncarstwie Czech, które w swej treści są bardzo interesującymi przyczynkami, godnymi jak najbardziej opublikowania, ale przy innej, aniżeli ta, okazji. Nie wypada chyba w takim przypadku "upłynniać" rzeczy marginesowych dla autora, znajdujących się aktualnie pod ręką. Kilka dalszych prac nie ma także powiązań tematycznych z obchodem, jednak górują nad omówioną grupą tym, że zawierają najnowsze osiągnięcia lub podsumowania natury ogólnej. Mam tu na myśli rozprawy Skalnikovej, Reinfussa, Noack, Mohrmann-Jacobeita oraz Burszty. Ostatnią stanowią te, które w jakimś stopniu nawiązują do proponowanego profilu, np. zainteresowań Jubilata (Burde-Schneidewind, Gardos, Jaenecke, Jech, Magnuszewski, Neumann, Pomeranceva, Weinhold, Woeller), czy kultury łużyckiej (Bentzien, Fasske, Fielder, Novotny, Peesch, Siebert, Wilsdorf) lub powiązań z innymi regionami (Fojtik, Putilov i Śleziński). Z nadesłanych do zamieszczenia w księdze pamiątkowej 43 rozpraw, wydrukowano 32. Natomiast pozostałe 11 zostanie wydanych w następnym roczniku. Większość (46%) dotyczy kultury duchowej, 320/0 problemów natury ogólnej, 12% kultury społecznej i tylko 10% materialnej. W tej ostatniej grupie na szczególne wyróżnienie zasługuje komunikat Haniki Fasske, Zur gegenwiirtigen Situation des Trachttragens in der obersorbischen Gemeinde Radibor, dotyczący aktualnej sytuacji w noszeniu strojów ludowych jednej z łużyckich gromad. Z przeprowadzonych przez autorkę badań wynika, iż jeszcze w 1966 r. 28% Lużyczanek w wieku 30-70 lat nosiło strój ludowy podczas ważniejszych uroczystości kościelnych i rodzinnych. Ciekawe dane materiałowe o wyrobie koszyków w Mucce na Lużycach przynosi inny z komunikatów Reinharda Peescha, Ein Korbmacherdorf der Oberlausitz. Z kultury społecznej na uwagę zasługuje Alfreda Fiedlera, Vom dorfim 18. und beginnenden 19. Jahrhundert, dotyczącą zwyczajów prawnych, a w szczególności dożywocia. Autor przedstawia na kilku stronach sytuację materialną ludzi starych na Łużycach lichen Ausgedinge in den Kreisen Bautzen rozprawka und Kamenz �38,1 Recenzje oraz przegLqdy wydawnLctw i czasopism (w XVIII/XIX w.), znajdujących się na wymiarze. W następnym tomie ukażą się prace S. Musiała o zwyczajach weselnych i M. Pulec o zwyczajach świętojańskich. Z rozpraw dotyczących zagadnień ogólnych w etnografii na uwagę zaslugują m. in. Rudolfa Weinholda Erkenntnisse aus der volkskundlichen Erfol'schung des gegenwiirtigen Dorfes in sozialistischen Liindel'n Europas, nawiązujący nota bene do zainteresowań Jubilata. Weinhold przedstawia krótki rys badań nad współczesną wsią w krajach naszego obozu w oparciu o dane z Demosu i Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Interesujący jest również ze względów metodologicznych, wywód Wolfganga J,acobeita i Ute Mahrm!ann, Zum Gegenstand uncl zur Aufgabcnstellung der Volkskunde in der DDR, traktujący o przedmiocie i zadaniach niemieckiej etnografii. Przyjmując za przedmiot badań "Erforschung des werktatigen deutschen Volkes in seiner materiellen und geistigen Kultur" autorzy rozwijają następnie związane z tym zagadnienia badawcze. Inny z autorów Olga Skalnikova, zajęła się w: Etnographische Erforschung des gesellschaftlich-kulturellen Typs neuer Siedlungen problematyką społeczno-kulturalną nowych osiedli na przykładzie własnych badań kultury górniczej z Ostravy. Natomiast Józef Burszta dokonał przeglądu wartościowania kultury ludowej na przykładzie historii badań ludoznawczych w Wielkopolsce. Z kultury duchowej do ciekawszych rozpraw należą G. Burde-Schneidewind rozważania teoretyczne na temat klasyfikacji podań, J. Jaenecke-Nickel o piśmiennictwie baroku, J. Jecha Bajka o smolarzu, czy S. Neumanna o zwrotach i facecjach. W sumie godna polecenia lektura. Walerian Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Sobisiak Berlin 1968, t. 14, cz. 1 i 2, s. 224 -I--436. Po raz trzeci dopiero nadarza się okazja recenzowania na łamach Ludu niemieckiego rocznika ludoznawczego, organu Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Czasopismo to zasługiwało, moim zdaniem, na częstsze omówienie, ponieważ należy do czołówki tego typu wydawnictw etnograficznych w Europie. Jego redakcja zdołała zorganizować współpracę autorską ze wszystkimi placówkami etnograficznymi NRD. W ostatnim roczniku drukuje się prace naukowców z siedmiu ośrodków. Redakcja nawiązała taJcie .Jmn1Jak'tynauJkiowe z równorzędnymi instytucjami innych krajów europejskich. Efektem tych kontaktów jest, jeśli chodzi o omawiany tom, udział autorski etnografów z dziesięciu krajów, w tym także i z Polski. Czasopismo to zdobyło sobie również uznanie za starannie opracowany dział informacji bieżących o najważniejszych międzynarodowych wydarzeniach naukowych ora~ o aktualnie wychodzącej literaturze fachowej. Omawiany rocznik zawiera: rozprawy (1. część - 5, 2. część - 6), doniesienia i komunikaty (1. część - 8, 2. część - 13), przegląd książek oraz omówienia - recenzje (1 - 44 pozycje, 2 - 46). Szczególną uwagę zwrócimy na dzial rozpraw. Zawarte w nim prace nie są poświęcone jakiejś określonej z góry przez redakcję problematyce. Według klasycznego podziału należą one do dwóch działów kultury: materialnej i duchowej. Ta ostatnia reprezentowana jest najobficiej. Nie jest to zresztą przypadkowe. W każdym z poprzednich roczników znajdujemy ją również. W Niemczech badania kultury duchowej są bardzo popularne, mają dużą tradycję i wielu przedstawicieli. Podkreślić także wypada nasycenie większości rozpraw różnymi źródłami historycznymi, co jest rówmez nie przypadkowe w niemieckiej szkole etnograficznej, a tak nie doceniane w naszej etnografii. Tym razem poważnie wykorzystano źródła: rękopiśmienne, dru- �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 385 kowane i ikonograficzne (wspaniałe unikalne ryciny) z XV-XVIII wieku obok etnograficznych i archeologicznych, zwłaszcza w artykułach U. Bentziena, R. Peescha, W. Radiga i W. Woeller. Z rozpraw działu kultury duchowej trzy dotyczą różnych form nazewnictwa i to: narzędzia rybackiego (R. Peesch, Benennungen und Benennungsmotive zu einem Geriitetyp), imion wła'snych zwierząt (D. Bentzien, Tiereigennamen. Untersucht an einem Quellenjund aus Mecklenburg), dokuczliwych czy przezwiskowych nazw wsi i nazwisk mieszkańców (H. Rosenkiranz, Ortsnecknamen und Einwohnernamen im Thiiringischen) . Artykuł Peescha, znanego w NRD specjalisty od zagadnień rybołówstwa, dotyka i tym razem tej dziedziny od strony pochodzenia nazw. W przedstawionej pracy chodzi autorowi o wyjaśnienie etymologii kHkJu n.azw dągnionej po dnie sieci rybackiej, w rodzaju worka z dwoma 1in:ami. uzupełnionej bardzo ciekJawymi 9 rycinami tej sieci (.określa.nej n.p. jako "Zeese" - stosowanej .ntad brzeg.iem morro, to znów jako "Stroh~arn" używanej na pozostałym terenie północnej części NRD). Do zajęcia się takim właśnie zagadnieniem skłoniły Peescha ostatnie wystąpienia Josta Thiera i Dietera Lutza 1. Wykorzystując w odpowiedniej formie ich punkt widzenia oraz wlasne spojrzenie na tę sprawę, autor dał w swoim artykule bardzo dokładną, a zarazem niezmiernie dl"Obiazgową analizę pochodzenia i znaczenia różnych określeń wspomnianej sieci opierając się w swoich rozważaniach na bogatych źródłach archiwalnych z XVIII i XIX w. oraz danych z badań terenowych i obszernej literatury. Swoje wywody poparł także bardzo interesującymi rysunkami i rycinami wspomnianej sieci oraz ciekawymi kartogramami ol<reślającymi miejsca występowania danych nazw. Przy czytaniu pracy nasuwa się jednak pytanie, czy warto było aż tyle czasu poświęcać na tak dogłębne zajmowanie się etymologią jakiegoś jednego sprzętu rybackiego, skoro brak nawet zarysu rybołówstwa i kiedy wiele bardzo istotnych problemów etnograficznych leży w NRD zupełnie nietkniętych. Rozprawka U. Bcntziena, znanego z kilku prac o narzędziach rolnych, dotyczy tym razem etymologii imion własnych zwierząt gospodarczych (krów, wołów, byków i koni). Podstawę do jej napisania stanowiły XVIII-wieczne źródła archiwalne z terenu różnych powiatów Meklemburgii. Pochodzą one ze spisów podworskich, które przeprowadzała zwykle administracja feudalna, przydzielając chłopom inwentarz żywy, względnie go u nich inwentaryzując. Zdaniem Bentziena, zwierzętom gospodarczym nadawało się jal<ieś określone imiona po to, by je można bylo w razie potrzeby łatwiej odróżnić, a nie z przywiązania do nich. Autor ustalił, iż poszczególne imiona wywodzą się: od koloru skóry (71%), szczególnych znamion fizycznych, ruchliwości, odpowiedniego zachowywania się i wieku zwierząt, i te należą do najdawniejszych. Natomiast używane ponadto a pochodzące od imion i nazwisk ludzkich mają późniejszą metrykę. Z kolei Rosenkram. bardzo interesująco i zarazem sugestywnie przedstawił genezę i rozwój powstawania, obok urzędowych, różnych ludowych nazw wsi i ich mieszkańców. Pracę swą referował już wcześniej (1965 r.) na dorocznym posiedzeniu specjalnej Grupy Roboczej Nazewnictwa. Swoje dociekania opierał w zasadzie na literaturze słownikowej i monograficznej obok spostrzeżeń z terenu. W odniesieniu do ludowych nazw wsi autor wyróżnił kilka możliwości, jednak bez jakiegoś bardziej precyzyjnego zdefiniowania kryterium ich powstawania, tak jak 1 D. Adler, Verzeichnis der SChriften von Jost Trier. i D. Lutz, Volksbrauch und Sprache. Die Benennung Friihlingsbrauche Siidwestdeutschlands. Stuttgart 1966. 25 - Lud, t. 53, 1969 Festschrift J. Trier. Kiiln-Graz von Phanomenen der Winter- 1984 und �386 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism to np. zrobił R. Kukier w stosunku do Pomorza. Mogły one upowszechnić się, według Rosenkranza, jako przezwiska nadawane przez sąsiednie wsie, lub przyjęte przez nie same jako chęć odróżnienia się od tych ostatnich. Czasami znów utrwaliły się, obok urzędowych, jako wyraz podkreślenia ich dawności, jakiegoś historycznego wydarzenia związanego z powstaniem wsi. Etnonimy mogły także ukształtować się jako wyraz ironicznego określenia "pępka świata", lub przeniesienia ulubionych czy sławnych nazw miast w rodzaju "mały Paryż" albo "Wenecja Północy" oraz podkreślenia wytwarzanych wyrobów, stosowanych upraw, zamożności, noszonych strojów, cech fizycznych mieszkańców itp. W dość podobny sposób formowały się, zdaniem Rosenkranza, przezwiska całych grup lokalnych czy też poszczególnych mieszkańców. Czasami powodem formowania się przezwisk były jakieś zachowania się ludzi, wydarzenia, przynależność feudalna, stan zamożności, zajęcia, sposób pożywienia itp. Następna praca tego działu kultury dotyczy: charakteru poezji ludowej (Mihai Pop, Bukareszt, Der forme~hafte Charakter der Vo~ksdichtung), rozpatrywanej z różnych metodologicznych punktów widzenia; następnie typologii ludowych instrumentów muzycznych (Oskar Elschek, Bratysława i Erich Stockmann, Berlin, Zur Typo~ogie der Vo~ksmusikinstrumente) inicjujący dyskusję na temat systemu ich klasyfikacji w świetle istniejącej literatury; berlińskiego tańca śmierci (Erik Hi.ihns, Der BerLiner Totentanz), tj. ana1izy średni'oWliecznego malowidła śC<iennegopr,zedstawiającego korowód ludzi różnych sfer w asyście śmierci; i wreszcie znanej legendy o latającym Holendrze (Waltraud Woeller, Die Sage vom Fliegenden Hollii.nder) dotychczas nie rozpatrywanej od strony analizy naukowej w literaturze niemieckiej. Podkulturę materialną reprezentują trzy prace z zakresu budownictwa (Mc Com"ta, Racha i Radiga) oraz jedna Bocka i Rosenkranza o flisactwie. Desmond Mc Com"t, Londonderry, w artykule Hausformen in einem kulturellen Kontaktgebiet Nordir~ands zajął się formami domów w bardzo zróżnicowanym pod względem kulturowym regionie północnej Irlandii. Wyróżnił typy według rzutu przyziemia, usytuowania komina oraz szczególnego rodzaju domu o tzw. wydłużonym jednym boku. Hans-Ji.irgen Rach (Mitte~deutsche Ernhii.user mit einer Abseite in Brandenburg) omówił bardzo charakterystyczne dla tego regionu środkowoniemieckie chałupy (w mur pruski) o dwuspadowych dachach, których jeden spad jest zwykle bardziej wydłużony. Pod tym przedłużeniem dachowym dobudowywano zwykle drugą izbę, komorę albo pomieszczenie gospodarcze. I wreszcie Werner Radig (Friihgeschichtliche Grabungsbefunde uw rezente lii.ndliche A~tbauten) dokonał próby znalezienia analogii między zabytkami archeologicznymi budownictwa wczesnośredniowiecznego a danymi ikonograficznymi oraz źródłami rękopiśmiennymi z XV-XVII wieku dotyczącymi tego problemu oraz istniejącymi jeszcze w terenie reliktami starych chałup i pomieszczeń gospodarczych. Techniką i terminologią flisactwa na Sali zajęli się Herman Bock i Heinz Rosenkranz w pracy Zur Technik und Termino~ogie der LangholzflOsserei auf der thiiringischen Saale. Autorzy dali krótki rys historyczny (1258 r. - do połowy XIX w.J, następnie opis techniki budowy tratew (z kilkoma ciekawymi rysunkami), wreszcie fachowe nazewnictwo używane przez flisaków. W "Doniesieniach i komunikatach" na szczególną uwagę i podkreślenie zasługują sprawozdania z kilku międzynarodowych konferencji (sporadyczne w Ludzie), a w "Przeglądzie książek" zestawienia bibliograficzne ze współczesnej etnografii radzieckiej, z muzealnictwa, rybołówstwa i myślistwa. W sumie ciekawe i pożyteczne czasopismo o interesującej problematyce, chociaż �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw 387 i czasopism czasami zbyt drobiazgowej, z zakresu tzw. etnografii tradycyjnej. Jak na razie odczuwa się wyraźny brak badań nad współczesnością, z wyjątkiem podjętej próby przez P. Nowotnego z Instytutu Serbskiego w Budziszynie. Być może, że ten właśnie komunikat, jak również przytoczona bibliografia radzieckich publikacji z badań nad spółdzielczością rolną i kulturą robotniczą są sygnałami dokonujących się zmian. Dotychczas bowiem etnografowie niemieccy z NRD zbyt kurczowo trzymają się problematyki z tzw. etnografii tradycyjnej. Walerian Osterreichische Zeitschrijt jur Volkskunde. Sobisiak (Nowa Seria) T. 21, ,calości t. 70; Wiedeń 1967, z. 1-4, s. 308. Austriackie czasopismo ludoznawcze jest organem Towarzystwa Ludoznawczego w Wiedniu (Verein fiir Volkskunde in Wien). Wychodzi z górą siedemdziesiąt lat. Obecnie wydaje się cztery zeszyty w roku. Do tej pory - rzecz dziwna - nie było ono omawiane w Ludzie. W czterech kolejnych zeszytach opublikowano w dziale "Doniesień i komunikatów" 19 pozycji, w "Kronice Ludoznawczej" również 19 i w przeglądzie "Literatury Ludoznawczej" 9l. Analizując zamieszczone w roczniku prace pod względem bazy materiałowej stwierdzamy, iż na 19, aż dwanaście z nich opiera się wyłącznie na źródłach historycznych - dT'ukow,anych lub rę~oIii;śmd'ennych. Powsrt;ałe opierają się na maJteriJale z badań terenowych, względnie zostały napisane w związku z opublikowaniem innych prac. Pod względem metodycznym prace te mają charakter czysto etnograficzno-opisowy, bez wyciągania bardziej ogólnych, porównawczych wniosków. W pierwszym zeszycie E. Schneider w artykule Słowniki górnicze jako źródło kultury ludowej wykazuje ich przydatność dla rekonstrukcji rozwoju historycznego kultury grupy zawodowej górników i hutników. Z wielkiej liczby tego rodzaju słowników znanych w literaturze autor wybrał naj ciekawsze, opublikowane w latach 1673, 1778, 1856 i 1870, a następnie - na podstawie wybranych z nich haseł - wykazał na ile pozw.alają one napoznan.ie kUJltury mater;talnej (np. stroju gÓ1"niczeg<J), spolecznej (bractwa górniczego i jego zwyczajów) i duchowej (świąt, wierzeń) tej grupy kulturowej. Tej samej problematyki dotyczy komunikat W. Haida, Pomnik prawa górniczego z Eisenerz. Autor przedrukowuje wyjątek dokumentu prawa górniczego z 1663 r. z późniejszymi dopiskami bractwa górniczego z XVIII w., dotyczący wykonywania kar na górnikach. Następny komunikat H. H. Hottenrotha: Krawędziowo okute łopaty w dolnoaustriackim przedałpejskim regionie nawiązuje do opublikowanej w Horn w 1966 r. pracy L. Schmidta Kultura ludowa dolnej Austrii (Volkskunde von Niederosterreich, Bd. 1). Hottenroth przytacza kilka dalszych przykładów występowania wspomnianych łopat drewnianych, a F. Waidacher podaje nieznane dotąd Dwie recepty pieczywa weselnego (tzlw. Prugelkrapjen) ze Steiermarku, które znalazł w starej książce kucharskiej. Natomiast L B. Graefe w Opowiadaniach o czarownicach z Vorarlberg daje relację o 70-letniej żyjącej jeszcze staruszce uchodzącej powszechnie za ciotę. Według wypowiedzi miejscowej ludności domniemana czarownica potrafi (i dotąd to czyni), spowodować śmierć zwierząt i nieszczęścia u ludzi. Każdy przechodzień zdala omija jej zagrodę, nawet miejscowy żandarm! Ponadto opi,suje tzw. "mądrych" posiadający,ch zdolność uzdrawiania chorych. �388 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Drugi zeszy,t otwiera praca M. Wissol' ,z tzw. podkultUJrY miejskiej pL 90 lat miasta Etnograficzne spojrzenie w jego przeszłość. Autorka daje krótki przegląd praktykowanych dotąd tradycyjnych zwyczajów rodzinnych oraz roku obrzędowego zwracając równocześnie uwagę na stopień ich żywotności oraz zachodzące w nich przemiany. Wylicza także zwyczaje zanikłe oraz nowopowstale (np. święcenia dnia matki i św. Walentego, stawiania choinek po ulicach i na grobach). Celem podtrzymania zanikających zwyczajów powołano w tym mieście do życia w 1948 r. regionalne Towarzystwo tzw. "Czarnych Kuglarzy". Rozwija ono bardzo interesująq działalność. W następnym komunikacie W. Haid zastanawia się nad Elementami ludowymi w leobeńskim policyjnym zarządzaniu porządkowym z 1790 r. Przedrukowując, z małymi wyjątkami zarządzenie magistrackie, daje następnie do niego bardzo interesujący komentarz. Wspomniane zarządzenie zabraniało pod "wielką karą" m. in. strzelania rakietami i puszczania sztucznych ogni między domami; urządzania różnego rodzaju imprez artystycznych bez zezwolenia; popisywania się wędrownych trup teatralnych oraz cyrkowców bez zgody magistratu; korzystania z pomocy mądL'ych i babek, jeżeli nie posiadali uprawnień; nabywania palm (na niedzielę palmową) od przygodny(:!1 sprzedawców; wreszcie stosowania po domach zabobonnych prakt.yk oraz dawnych zwyczajów na św. Mikołaja i na Trzech Króli. Któż by mógł przypuszcza::, że właśnie zwykłe zarządzenie magistrackie, których przecież wiele wydawały różne magistratl, mogło być odbiciem życia kulturalnego ówczesnych mieszkańców. A nasi etnografowie tak niechętnie korzystają z źródeł archiwalnych! W kolejnym wystąpieniu O. Hierhammer, Z działalności bractwa kurkowego w mieście Waidhofen nad YblJ,') na podstawie ksiąg zapisów tej instytucji oraz miejskich rekonstruuje jego rozwój. Bractwo zaczęło działać w 1514 r. Od samego założenia miasto chętnie patronowało jego rozwojowi. Autor opisał niektóre imprezy połączone z uroczystym strzelaniem, m. in. na Trzech Króli, św. Jakuba oraz z okazji przyjazdu różnych osobistości. Dalszy artykulik A. F. Gortipohla traktuje o Strzelaniu tarczami w Vorarlbergu. Autor odtwarza, prawie zanikły a praktykowany przez młodzież, zwyczaj urządzania w tzw. "niedzielę strzelecką" (podczas zimy), zabawy polegającej na wyrzucaniu odpowiednimi kijami okrągłych podziurkowanych tarcz. W ostatnim przyczynku W sprawie ubiorów do chrztu w Austrii L. Weiss-Aall wypowiada krytyczne uwagi do pracy Luise Wach e, Stroje do chrztu w Austrii, Wiedeń 1966. Na końcu "doniesień" K. Lugmayer w paru zdaniach przytacza nowe dane do słownika górniczego. W kolejnym zeszycie P. Assion omawia Walldiirneńskie obrazy najświętszej lcrwi w Polsce. Przyczynek do ludowo-religijnych stosunków między Środkową i Wschodnią Europą. Artykuł ten został opracowany w związku z nabyciem w 1965 r. przez Muzeum Kultury Ludowej we Wiedniu, pochodzącego z ziem polskich z XIX wieku, obrazu naj świętszej krwi Chrystusowej, typowego dla pracowni z Walldi.irn (Niemcy Zachodnie). Zasięg występowania tego obrazu nie obejmował dotąd ziem polskich. Jego zakupienie przez Muzeum oraz dodatkowo znalezienie dalszego eksponatu w Polsce (w Lubinie) skłoniło Assion do napisania artykułu. Podobną sprawą zajmuje się następny komunikat L. Schmidta, O jednym polskim Walldiirnskim drzeworycie. Następnie E. Grabner w artykule "Transplantatio morborum" jako metoda leczenia w ludowej medycynie, opisuje różne sposoby przenoszenia i przeszczepiania chorób ludzkich, wyjęte z europejskiej literatury antycznej, czasów nowożytnych i z XIX w., na zwierzęta (np. morskie świnki, kozy, kanarki czy pająki), rośliny (7Ji.tOla lecznicze, kapustę, oebulę. cZlOsnek).,metale (kamień magnetyczny, rtęć, ołów, stal), kamienie (korale i kamyki) i kości. Wspomniana metoda, zdaniem autorki, utrzymała się wśród ludu austriackiego do czasów nam współczesnych. FOTmuly Modling. �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw 389 i czasopism przeciw czarom, zarazom i śmierci - to kolejaa rozprawka H. Hochenegga. Również i ten autor oparł się na drukowanych źródłach (modlitewnikach) z XVII i XVIII w. Są to zbiorki zawierające różne formuły modlitewne, przytoczone dosłownie przez Hochenegga, bez krytycznego komentarza, których wymawianie miało uchronić wiernych przed przykrymi następstwami. Miały zabezpieczać przed burzą, upiorami, czarownicami (m. in. ta modlitwa miała aprobatę papieską Urbana VIII z 1635 T.), zarazą czy morowym powielrrzem (modlitwa za:chaTiasZJow,egokrzyża). Lud austriacki niektóre z tych modlitw odmawia do dziś. W dałszej rozprawie A. Hocka, modlitw Rozważania nad czasową emigracją na przykładzie najstarszych ksiąg zawierania mamy do czynienia z interesującą próbą ustalenia rozmiaru tego przenoszenia się oraz wpływu, jaki ono wywarło na stosunki społeczne rodzinnych wsi. Badania dotyczą okresu po wojnie trzydziestoletniej na podstawie ksiąg z łat 1662-1794. W ostatniej H. H. Hottenroth zajął się adwentowym zwyczajem praktykowanym przez dzieci w dniu św. Mikołaja. Jej tytuł to Schifferlsetzen. Mikołajowe łódki w Triibenbach okręg Scheibbs. Opisany zwyczaj praktykuje się do dziś (podobnie jak u nas na "zająca"). Dzieci przygotowują papierowe łódki, które w przeddzień Mikołaja podrzucają pod drzwi domów; sąsiadów i krewnych. Następnego dnia odbierają je wypełnione słodyczami. Czwarty zeszyt rozpoczyna komunikat F. Kollreidera, Wschodnio-tyrolskie meble, napisany w związku z pracą F. Colleselli, Tyrolskie meble chłopskie. Innsbruck 1967. Zawiera on kilka istotnych uzupełnień i sprostowań popartych rycinami. Ostatnim jest artykuł W. Bergera o Zawartości ilustracyjnej średniowiecznych monet z etnograficznego punktu widzenia. Dotąd zachowane fenigi opracowano już od strony numizmatycznej czy technicznej. Berger zwrócił na nie uwagę jako etnograf. Po przeanalizowaniu ponad 100 motywów doszedł do wniosku, iż spora ich część ma swoje odbicie na meblach chłopskich,' narzędziach czy strojach lub stanowiła różne symbole wierzenio-we, albo też znajdowała za:stos'owani:e w praktykach magicznych. Były one łatwo "czytelne" dla nie znającego pisma ludu, dlatego motywy te umieszczano na pieniądzach. \'1 dziale "Kronika ludoznawcza" zamieszczono sprawozdania ze zjazdów i kongresów, otwarcia nowych wystaw oraz wspomnienia o wybitnych naukowcach i nekrologii. Natomiast "Przegląd litemtury", sporządzany głównie przez Leopolda Schmidta, zawiera omówienia aktualnie wychodzących prac z zakresu etnografii rodzimej i europejskiej. W sumie bardzo interesujące, godne poznania czasopismo etnograficzne. małżeństw parafii Elbigenalp w Lechtal Walerian Schweizerisches Archiv fiLr Volkskunde. R. 63, z. 1/2 i 3/4, Basel 1967, s. 280. Wśród etnograficznych czasopism europejskich omawiane zajmuje szczególne miejsce. Spełnia ono bowiem w pewnym tywną w etnografii europejskiej, dzięki publikowaniu prac informowaniu niemalże na bieżąco o aktualnie ukazujących nictwach zwartych i ciągłych '. Zasługa to w dużej mierze l Być może, że misję jące aktualnie charakter tę przejmie informacyjny. Sobisiak z czasem Ethno!ogia czasopismo szwajcarskie sensie rolę reprezentaz różnych krajów oraz się w Europie wydawjego redaktora, Roberta EUTopaea, względnie Demos, ma- �390 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw czasopism WHdhabera. SpefnJa ,ono także !swego rodzaju Tolę "pomostu" między nauką zachodnią a wschodnią, udostępniając na swoich lamach wyniki badawcze zarówno uczonych krajów kapitalistycznych jak i socjalistycznych. Ogłaszanie w nim prac: i recenzji etnograficznych z krajów socjalistycznych ma doniosłe znaczenie dla rozwijania i poszerzania kontaktów naukowych, szczególnie dlatego, że pozwala zapozn:ać się szerszemu gronu czytelników :Ila,chodnkh z n<J;szymiosiągnięciami. Dotąd było to prawie niemożliwe albo bardzo utrudnione dlatego, że prace naszego obozu wychodzą w malo znanych na ogól językach, a zamieszczane w nich czasami obcojęzyczne streszczenia nie zawsze byly wyczerpujące, stąd też nie interesowano się zbytnio tą literaturą. Ma to również i dla nas pewne znaczenie, ponieważ znajomość języków, np. rumuńskiego czy węgierskiego, jest u nas mała. Szkoda tylko, że do tej pory nie recenzowano tego czasopisma na łamach Ludu. Szwajcarskie Archiwum Ludoznawcze ma nieco odmienny układ treści od pozostałych czasopism europejskich, zawiera bowiem tylko dwa działy: rozprawy i omówienia. W recenzowanych tu zeszytach za rok 1967 opublikowano 19 rozpraw, w większości o charakterze większych lub mniejszych komunikatów naukowych, ponadto kilka artykułów oraz ponad 150 recenzji, omówień i kilkuwierszowych not bibliograficznych. Informacja wyjątkowo bogata, zwłaszcza w odniesieniu do omówień książkowych 2. Redakcja c:Ilasopism,a z góry ustala problematykę po.szczególnych zeszytów. W recenzowanym tomie pierwszy podwójny zeszyt został poświęcony muzeum na wolnym powietrzu, drugi - problematyce wiedzy o maskach i przebierańcach, Problematyka muzeów na wolnym powietrzu 3 wzbudza w ostatnich latach duże zainteresowanie zarówno w Polsce, jak w krajach sąsiednich i innych europejskich. Znajduje to swoje odbicie w organizowanych konferencjach, poświęconych tej tematyce (np. w Czechosłowacji w 1959 r.) 4 i sympozjach (w Rumunii w 1966 r.) 5, w zakładaniu tych muzeów i wreszcie - w publikacjach a nich. Nasze osiągnięcia na tym odcinku podsumował niedawno Longin Malicki w artykule Etnograficzne muzea na wolnym powietrzu w Polsce 6. Sprawa omawianych muzeów znajduje również odzwierciedlenie w publikacjach zagranicznych. Dla przykładu można wymienić tu prace: Wernera Radiga, Situation der Freilichtmuseen in der DDR 7; Kazjucho\Ca Rodinovica (ZSRR - doty'czy RJepubHki Estońskiej); Henrika Strodsa (ZSRR - dotyczy Republiki Łotewskiej) B; Josefa Benesa (CSRR). Także w odniesieniu do pozostałych krajów europejskich znajdujemy sporo literatury na ten temat 9. Czasopisma etnograficzne poświęcają niekiedy nawet całe zeszyty tej 2 Warto chyba przemyśleć tę sprawę w naszym Ludzie. W ostatnim np. tomie za lata 1966-1967 znajdujemy omówienia zaledwie 34 publikacji wydanych w latach od 1956 do 1965! Cóż to jest w porównaniu z informacją szwajcarskiego czasopisma! w tego rodzaju czasopismach chciałoby się mieć aktualną informację bibliograficzną. 3 Nazywanych także parkami etnograficznymi lub, po dawnemu, skansenami. 4 Josef Bene~, Eine Arbeitstagung tiber die Errichtung von ethnographischen FreiLichtmuseen in der CSR. "Ethnographica", l, Brno 1959, s. 131-134. Por. tegoż autora Eine chronoLogische Obersicht der FreiLichtmuseumsprojekte. "Etnographica", 5-6, Brno 1966, s. 201206. s Paul Henri Stahl, FreiLichtmuseen. InternationaLes museographisches Symposion in Bukarest von 7-15 September 1966, Por. tegoż autora komunikat w czasopiśmie szwajcarskim. 6 Ogłoszony w j. niemieckim w: Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde, R. 13/1967, Berlin 1967, s. 117-122. Por. także artykuły: S. Brzostowskiego, Z. Czerskiego, J. Golakowskiego, W. Jostowej czy J. Lecha. 7 Opublikowany w: Neue Museumskunde, 9/1966, s. 25-41. 8 Zob.: Ethnographica 5-6, Brno 1966, s. 122-138 i 139-164. 9 POl'. Uhlrich Herta, Museen tlnd Musetlmskunde in deutschapruchingen verofjentlichungen 1956-1967, w: Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde, R. 14/1968, cz. l, Berlin, s. 124-145. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 391 problematyce, jak np. Ethnographica (1966), Szwajcarskie Archiwum (1967); to ostatnie informuje czytelnika o muzeach w: Austrii, Jugosławii, NRD i Rumunii. Skansenom w Rumunii poświęcono szczególnie dużo miejsca (6 komunikatów). Robert Wildhaber w słowie wstępnym pt. Neuere Freilichtmuseen in Europa stwierdza, iż w idei organizowania muzeów na wolnym powietrzu nie zaszły dotąd żadne istotne zmiany od momentu ich pojawienia się, co - jego zdaniem - nie jest słuszne, nadal bowiem organizatorzy ich starają się dawać wyidealizowany wprost obraz wsi, eksponując np. wnętrze chałupy w jej "odświętnym" wystroju, zamiast przedstawić je jako typ powszechnie używany. W tym względzie powinno się więc stosować daleko idący umiar. Istnieje opinia, że najtrafniejsze odbicie rzeczywistości wiejskiej zagrody znajdujemy w skansenach rumuńskich (dlatego też tyle rozprawo nich) oraz w irlandzkim Old Bunratty Folk Park am Shannon. Pierwszy z kom u:O'ik8Jtówrumuńskich T8Jnored Banatean u, Lesmusees ethnographiques roumains daje ogólne wprowadzenie i informacje o rumuńskim muzealnictwie. Autor stwierdza m. in., iż na ogólną liczbę ponad 200 muzeów istnieje w tym kraju 14 samodzielnych muzeów etnograficznych oraz 31 oddziałów etnograficznych przy muzeach regionalnych. Finanse na ich utrzymanie łoży Akademia. Muzea prowadzą intensywne badania terenowe w kierunku pozyskania najbardziej reprezentatywnych zabytków z poszczególnych regionów. Niektóre muzea specjalizują się np. tylko w ubiorach, inne gromadzą ceramikę ludową itd. W następnym komunikacie Les musees en plein air. Le choix des pieces caracteristiques Paul-Henri Stahl zajmuje się (dość pobieżnie - na 5 stronach) problemem powstania muzeów na wolnym powietrzu. Autor przedstawia kilka rodzajów skansenów organizowanych według Tóżnych kryteriów: czasowych, przestrZlennych, rzeczowych itp. Podkreśla także potrzebę zakładania dalszych parków etnograficznych. W kolejnym komunikacie Le musee ethnographique de la TransyIvanie. Section en plein air Va1eriu Butura dokonuje przeglądu ekspozycji parku etnograficznego - oddziału muzeum etnograficznego w Cluj. Autor omawia typy budownictwa: mieszkalnego, gospodarczego, sakralnego oraz obiekty produkcyjne rzemiosła i przemysłu wiejskiego z regionu etnograficznego Transylwanii, uzupełniając opisy pięcioma bardzo interesującymi rycinami. W czwartym komunikacie Ein ethnographisches Freilichtmuseum des Bauernhandwerks und der biiuerlichen Technik in Rumiinien Cornel lrimie zajmuje się rumuńskim parkiem etnograficznym w Sibiu, poświęconym wyłącznie chłopskim technikom pozarolniczym oraz rzemiosłu i przemysłowi wiejskiemu. Myśl założenia muzeum powstała już w 1906 r., do zorganizowania przystąpiono w 1956 r. (na obszarze 60 ha + 40 ha rezerwy), zaś otwarcia dokonano w r. 1966. Zdaniem autora, w muzeum zgromadzono wyjątkowo różnorodne typy obiektów, urządzeń warsztatowych i narzędzi, nie spotykanych gdzie indziej w Europie. Pracownicy muzeum drukują swoje prace w dwóch wydawnictwach: Cibinum (wychodzi w 2 językach) oraz w serii monograficznej pt. Kulturdenkmiiler im Museum der biiuerlichen Technik, w: Dumbrava Sibiului. W przedostatnim komunikacie Le musee de la pomiculture et de la viticulture de Golesti Roumanie (2 strony) Boris Zderciuc informuje o stanie zaawansowania prac nad skansenem (na obszarze 15 ha) ogrodnictwa i uprawy winnej latorośli. Zamiarem organizatorów jest przedstawienie wspomnianych działów wytwórczości od czasów rzymskich aż do czasów współczesnych. Otwarcie muzeum ma nastąpić w 1975 roku. Tenże autor podaje także ostatnią informację (również 2 strony) o oddziale etnograficznym na wolnym powietrzu w Bran, pt. La section ethnographique de plein air de Bran, Roumanie. Na terenie parku zgromadzono obiekty i urządzenia związane z kulturą pasterską. Rocznie zwiedza to muzeum ok. 100 tys. osób. �392 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Parkami etnograficznymi w Jugosławii zajęli się M. V. Dra:jldć, D. Drljaca, D. Sto Pavlović w artykule Le musees ethnographiques en plein air en Yougoslavie. W pierwszym punkcie autorzy podali króciutki rys historyczny powstawania zainteresowań muzealnictwa na wolnym powietrzu; w następnym omówili istniejące muzea w Śkofja LOka 10 (Słorwenda) i w Sisak (Kroacja), posiadające niewiele eksponatów muzealnych. Do najdekaw\Szy.ch - modro zdan.iem - należą np. pięknie malowane ule szufladkowe w Skofja Loka (niespotykane u nas) oraz specjalnie wydzielone, jako obiekty zabytkowe, zespoły wiejskich zagród w Serbii (Vojvodina i Djerdap - 2 !ryciny); w tI1z,ecim punkde prz,edlstawiono inne ~aspoły miejskich i wiejskich zagród w terenie (Sveti Stefan, Pocitelj, Novi Pazar i inne), uznane za zabytki etnograficzne; w ostatnim zaś - założenia dla dalszych regionalnych parków, które mają powstać w Zupanji - Kroacja, Bihac - Bośnia, Kamenica - Serbia, Partizanske Vode - Serbia, Djerdap - Serbia i dla centralnego parku w Belgradzie, mającego powstać na obszarze 75 ha. Austriacki skansen niedaleko Grazu (16 km) omówił Viktor Herbert Pottler w artykule Das Osterreichische Freilichtsmuseum Graz-StUbing. PottIer najpierw przedstawił - podobnie jak autorzy jugosłowiańscy 11 - idee tWO!rzenia muzeów skansenowskich w Austrii, w dalszym ciągu zrelacjonował założenia budowy oraz planowane w nim obiekty, i wreszcie stan budowy (rozpoczętej w 1963 r.; do 196(; r. postawiono 14 obiektów). Ostatnim komunikatem z serii skansenowskiej jest Das Schwarzwii.lder Freilichtmuseum "Vogtsbauernhof" in Gutach im Schwarzwald Hermanna Schilli, omawiający nowo powstałe w NRF mikromuzeum, urządzone z pozyskanej w 196:3 r. starej zagrody wójtowskiej. Rozprawą ostatnią pierwszego zeszytu jest praca Louisa Carlena Rechtliches in Bilde7'n und Zeichen religiosen Volksglaubens, która w oparciu o materiał ikonograficzny ukazuje czytelnikowi elementy kultury prawniczej, zawarte na różnego rodzaju ludowych obrazach i rycinach o treści religijnej. Dotyczą one najczęściej elementów prawa karnego, tj. procesów (Chrystusa, męczenników), stosowanych tortur, więzienia skazańców; rzadziej cywilnego - urodzin, wesel. W drugim, podwójnym zeszycie, znajdujemy wspomnianą już problematykę, dotyczącą ludowych masek i zwyczajów z nimi związanych, z terenu wschodniej i południowowschodniej Europy (Litwy radzieckiej, Polski, Węgier, Rumunii, Bulgarii, Jugosławii i Grecji; z terenów Czechosłowacji - w następnym tomie). W posłowiu zamykającym ten dział (Nachwort des Redaktors) R. Wildhaber stwierdza, iż drukując rozprawy chodziło mu głównie o przybliżenie czytelnikom zachodnim malo znanych wśród nich zwyczajów, związanych z używaniem masek z tego właśnie obszaru. Drukowane rozprawy uzupełniają niektóre dawniejsze stwierdzenia o nowe materiały, uzyskane z prowadzonych w międzyczasie badań. Z lektury artykułów o maskach wynika, iż w kulturze ludowej są one jeszcze niekiedy dotąd używane, względnie też stosuje się charakteryzację twarzy odpowiednimi dodatkami podczns będących jeszcze w praktyce zwyczajów dorocznych i rodzinnych. Wspominając niekiedy o pochodzeniu niektórych zwyczajów i o stosowaniu w nich masek, autorzy nawiązują do praktykowanego dawniej kultu przodków (pozostałość - dziad i bada na weselu), czy do innych mitycznych postaci, np. obchodzonego święta Dionizosa. Przebierańcy w maskach lub z ucharakteryzowanymi twarzami występują na całym opisywanym obszarze podczas karnawału i wesela. Najczęściej przebiera się młodzież, 10Mały park jest częścią ekspozycji mieszczącej się w zamku, którego jeden z współautorów, Pavlović. 11Takie było zresztą życzenie redaktora szwajcarskiego, R. Wildhabera. dyrektorem jest �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 393 rzadziej starsi (dawniej bez rozmcy wieku). Maski lub inne dodatki wykonują na ogół przebierańcy sami. Robią je z drzewa, zwłaszcza z kory, ze skóry lub futra, z papieru, dyni a nawet z ceramiki. Maski wyobrażają głowy zwierząt (niedźwiedzia, bociana, wielbłąda) i demonów (diabła, demonów leśnych). Charakteryzacją objęci są: dziad i baba oraz przedstawiciele różnych zawodów. Większość praktykowanych zwyczajów z maskami była bardzo żywotna do II wojny światowej. Każde! z tych rozprawek uzupełniają bardzo interesujące i dobrze wykonane ryciny (łącznie 6:3)oraz literatura. A oto kilka szczegółów charakterystycznych dla poszczególnych krajów: Stasys Skrodenis w Kostiime und Masken in Litauen stwierdza, iż prżebierańcy chodzili najczęściej w dniach od 25 grudnia do 6 stycznia oraz w zapusty. W grupie zapustnej występowała także koza lub koń. Według R. Reinfussa (Die Volksmasken in Polen) używanie maski miało dawniej nadawać rytualnym przeżyciom pewnej powagi i dostojeństwa, wywoływać zgrozę i wyjątkową sytuację. a w miarę zaniku starych ceremonii, magii i wróżb, doszedl trzeci czynnik - mający wywoływać ogólny humor. Reinfuss wyróżnił również trzy grupy widowiskowe, używające różnych charakteryzacji: pierwszą - występującą w zwyczajach wiosennych (topienie marzanny, śmiercichy, na podkoziołek i z Judaszem) i używającą do przebierania slomy i drewna; następną - charakterystycznq dla zwyczajów zimowych, w której przebierańcy zakładali maski przedstawiające głowy zwierząt lub chodzili z kukłami wyobrażającymi zwierzęta (turonia, bociana, kozę, lajkonika), i trzecią - występującą w pozostałych zwyczajach dorocznych i innych, której przedstawiciele malowali twarze, doklejając brody, bokobrody i wąsy. Przytoczone przykłady występowania maszkar i przebierańców, poparte rycinami, pochodzq zasadniczo z terenu Małopolski; o pozostałych terenach kraju brak wzmianek i informacji. Tekla Domator (Masken in Ungarn) przedstawiła swoje rozważania w kilku krótkich rozdzialach. W pie.rwszym punkcie omówiła h~sto["ię w~,edzy a maskach na Węgrzech (XVI-XVIII w.), w drugim tyopologię masek (ludzkie, zwierzęce i demoniczne), w trzecim mityczne postacie i związane z nimi charakteryzacje, w czwartym (Pjlanzenmaskierung) - przyozdabianie się zielenią (król zielono-świąteczny), w dalszym - czas i miejsce występowania (także w izbie prządek, na Mikołaja, Łucję, na 28 grudnia wraz z biciem rózgami za niewinne dziatki); wśród przebierańców występuje też lajkonik; w ostatnim - wędrówkę różnych zwyczajów i zmianę ich funkcji. O maskach w rumuńskich zwyczajach piszą Michai Pop i Constantin Eretescu w artykule Die Masken im rumanischen Brauchtum. Zdaniem autorów, przebierańcy występują także na św. Jerzego, Zielone Świqtki i 24 czerwca, a w zwyczajach rodzinnych zarówno przy chrzcinach, na weselu i pogrzebie (dziad i baba - uosobienie przodków). Poza tym w grupach przebierańców występują: trzej królowie, bojar, hajducy, Turek, Żyd, lekarz, myśliwy, głuchy oraz tzw. zielony chłop, diabeł albo stary i nowy rok. Charakterystyczny dla Rumunii jest zwyczaj przyozdabiania się dziewcząt w zielony ryż i bieganie w nim przez wieś dla zapewnienia deszczu. Greckie zwyczaje z maskami opisuje D. S. Loukatos w Masques et deguisemenl's populaires en Grece. Autor daje najpierw krótkie wprowadzenie historyczne nawi<1zując aż do obchodów Dionizosa, następnie opisy współcześnie stosowanych zwyczajów z maskami (podczas wesela i karnawału) i wreszcie typy masek (w tym wykonywane z dyni i tykwy). Loukatos przytacza bardzo obszerną, w stosunku do pozostałych artykułów, bibliografię. Jugosłowiańską problematykę wiedzy o maskach reprezentują dwa osobne art y- �394 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism kuły. Pierwszy Das Maskenwesen Jugoslaviens pod redakcją nestora etnografii Milovana Gavazzi 12, drugi Masken der Slowenen napisany przez wybitnego znawcę tego problemu, Niko Kureta. Zawarte w nich zwyczaje związane z maskami przedstawiono według regionów etnicznych. W Macedonii przebierańcy (przeważnie męż{:zyźni w wieku 20-60 lat) występują także na Wielkanoc, św. Jerzego, w izbach prządek i podczas obrzezania u mahometan. Wśród masek zwierzęcych występuje wielbłąd, osioł i koń. W rejonie Kosowe Pole wielką popularnością cieszą się przebrani za niedźwiedzia lub bociana, w Serbii grupy widowiskowe na weselach i w izbach prządek. W Hercegowinie maski prawie w ogóle nie występują, natomiast w Wojwodinie chodzą także na św. Teodora, sprawdzając, czy kominy są wyczyszczone, a na Barbarę sprawdzają znowuż postępy w pracach przy przędzeniu. W święta Bożego Narodzenia chodzą herody, i ze szopką. W niektórych regionach Jugosławii występują jeszcze dwa zwyczaje: tzw. "deszczowych dziewcząt" (podobnie w Rumunii) omz "zielony Jerzy" (zbliżony do naszego "latka"). Dla Słowenii 13 charakterystyczną postacią karnawałową jest bożek Kórent. Jedna z tamtejszy:ch wsi, Cerkno, znana jest z pnodukcji masek. Przegląd zwyczajów maskowych zamyka artykuł Rosicy Angelovej Le masques populaires bulgares dotyczący obszaru Bułgarii. Najpowszechniejszym do dziś jest na tym terenie zwyczaj maskarad noworocznych na 14 stycznia Ql'az podczas wesel wiejskich. Na terenie Bułgarii znajdujemy wielkie bogactwo różnorodnych masek. Dział omówień daje, jak już wspomniano, bieżącą informację o wychodzących: 1. czasopismach etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem naj istotniejszych problemów; 2. bibliografiach europejskich, w tym również muzealniczych; 3. podręcznikach, regionalnych monografiach i pracach specjalistycznych, a następnie o pozostałych publikacjach według podziału rzeczowego, np.: w 1 zeszycie o: a) gospodarstwie alpejskim, b) sztuce ludowej, c) zwyczajach, d) religioznawstwie, e) prawie ludowym, f) pieśniach, g) literaturze; w 2 zeszycie znajdujemy ponadto recenzje z etnografii rolnictwa, medycyny ludowej, omówienia katalogów muzealnych i krótkie streszczenia bibliograficzne. Walerian Jahrbuch -Berlin des Museums filr Volkerkunde zu Leipzig. T. XXII, Sobisiak Akademie-Verlag- 1966, s. 240, tab!. LXVII, mapy. Kolejny rocznik muzeum lipskiego zawiera obok rozpraw etnograficznych z wszystkich kontynentów również rozprawy o charakterze muzealnym, których niniejsze omówienie nie obejmuje. Starym zwyczajem tom zawiera, obok rozpraw pracowników muzeum lipskiego, także publikacje uczonych spoza NRD oraz tłumaczenie pracy Lin Yao-Hua i N. N. Ceboksarowa o gospodarczo-kulturowych typach w Chinach. Na wstępie dyrektor muzeum, prof. H. Damm, przedstawia biografię zmarłego, byłego dyr. muzeum lipskiego, prof. Fritza Krause (1881-1963), geografa z wykształcenia, który wszystkie swoje siły poświęcił etnologii, z zamiłowaniem oddawał się 12 W przygotowaniu tej rozprawki wzięli udział: Niko Kuret z Lubliany, z Belgradu, Bronislav Rusić ze Skopje, Mirjana llić-Maluckov z Nowego Benc-Bosković'i Marija Isgum z Zagrzebia. 13 Artykuł Kureta jest zarysem monograficznym. Cały problem ujęty grafach. Milenko Filipović Sadu oraz Katica został w ]1 para- �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 395 amerykanistyce i metodologii, w której uchodzi za twórcę tzw. Strukturlehre. F. Krause zajmował się również niemiecką kulturą spQł,eczmą, lecz nade wszystko był muzeologiem, usilnie ubiegającym o utrzymanie podwójnego charakteru muzeum - placówki naukowej i wychowawczej. Georg Haltker przedstawia w artykule Das Geisterhaus bei den Bosngun am unteren Ramu River, Neu Guinea wyniki badań z lat 1936-1939. Badacz zapoznaje czytelnil<a z poszczególnymi fazami wznoszenia domu oraz zwyczajami i wierzeniami, związanymi z budową domu duchów. Haltker analizuje zdobnictwo - płaskorzeźbę i malarstwo Bosngunów - a obserwacje swoje uzupełnia wartościowymi fotogramami. Artykuł Holtkera zasługuje na uwagę z dwóch powodów: l) jest unikalnym zapisem współuczestnika budowy domu duchów i 2) co wydaje się dosyĆ' odważnym i śmiałym stwierdzeniem, może rzucić światło na genezę budownictwa w zachodnich Karolinach (sposób wznoszenia slupów, wysunięty dach, platforma jak na Jap, płaskorzeźby i malowidła - jak na Palau). Kamienne lub drewniane tłuki odgrywały na wyspach Oceanu Spokojnego ważną rolę przy przygotowywaniu pożywienia. Opisowi, systematyce, funkcji, wytwarzaniu oraz historyczno-kulturowemu znaczeniu trzech tłuków polinezyjskich ze zbiorów etnologicznych uniwersytetu w Getyndze, uwagę poświęca Manfred Urban w rozprawie Polynesische Stossel. Uwzględniając wyniki różnych badaczy (A. Buhler, F. Speiser, T. Heyerdahl) i własne obserwacje, M. Urban dochodzi do wniosku, że melanezyjskie i polinezyjskie tłuki wykazują daleko idące podobieństwo, które niekoniecznie musi potwierdzić ich historyczno-kulturowe powiązania, gdyż podobną funkcję pełnią tłuki Indian północno-zachodnich wybrzeży Ameryki. Wyniki badań afrykańskich przedstawia Walter Konrad, który badał Budumów (mieszkańców wysp jeziora Czad), uchodzących dotąd za krajowców nie znających pieśni ani też instrumentów muzycznych, a wybijających takt do tańca jedynie słabym klaskaniem w dłonie. W. Konrad stwierdza na podstawie czteromiesięcznych badań w Uber Buduma-Lieder und den Bau einer fij.nfsaitigen Buduma-Harfe, że wyspiarze śpiewają do tańca, grają na harfie i wybijają również takt klaskaniem w dłonie. Różnice pomiędzy śpiewem kobiecym i męskim objawiają się w treści pieśni (kobiety śpiewają "pieśni ludowe" i "pieśni kuchenne") i sposobie wykonywania ich. Kobiety śpiewają w chórach, bez towarzyszenia instrumentów. Mężczyźni śpiewają zawsze solo i sami grają na harfie, towarzyszy im dodatkowo pomocnik, bębnujący na części rezonującej harfy dłońmi. W. Konrad stwierdzi! u Budumów trzy typy bębnów, lutnię (Binnenspiesslaute) i pięciostrunową harfę, najważniejszy, i zdaniem badacza, dawno znany Budumom instrument szarpany. Pełni on równocześnie funkcję bębna i tamtamu, co pozwala wnioskować o jego nawiązaniu do bębna wojennego. Treści pieśni śpiewanych przy akompaniamencie harfy pozwalają wnioskować, że harfę identyfikuje się z pieśniarzem, uważa się ją za żywy organizm, nadając jej nazwy ciała, jak "brzuch" (korpus rezonansowy), tętnica (struna), noszące jednak głębsze znaczenie. I tak "brzuch" identyfikować należy z "sytym, zadowolonym, z kimś, komu się dobrze powodzi". "Żyła" a właściwiej "tętnica" oznaczało w czasach przedkolonialnych szczególnie dzielnego wojownika, gwarantującego życie i powodzenie społeczności wysp. "Brzuch" nakryty jest "skórą starej krowy", co raczej tłumaczyć należy jako "skóra dobrej, poczciwej krowy" i jest wyrazem szacunku dla krów, które są marzeniem i celem Budumów. Podobnie jest z pozostałymi częściami harfy. I tak wyodrębnia się: głowę (główkę), szyję (szyjkę), dodo (tj. penis - na oznaczenie podstawka). Badacz podaje dane o surowcu (drzewo akacjowe i włókna roślinne), a kończy opisem harfy, zbudowanej dla niego na zamówienie. �396 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Ocl tradycyjnych rozpraw etnograficznych odbiega meryloryczn'l treści" przyczynek Charlesa W. Arnacle, A Discussion of the Bolivian Indian. Jest to próba ekonomicznej oceny rewolucji boliwijskiej z punktu widzenia Indian, stanowiących około 65% ogółu ludności Boliwii. Mając na względzie aktualność polityczną i społeczną omawianego zagadnienia, autor sprawozdania wykracza nieco poza przyjęte dla omówienia ramy i przedstawia naj istotniejsze problemy, dotyczące nie tylko Indian boliwijskich. Przyjmuje się, że 60-65% ogółu ludności boliwijskiej zatrudniona jest w rolnictwie, zaś z ogólnej liczby samych Indian aż lJ50/0 związanych jest z ziemią. Inne źródła z 1954 r. przyjmują, że aż 84% ludności jest związane z rolnictwem o typie średniowieczno-feudalnym. W boliwijskim systemie feudalnym w szczególnie ciężkim polożeniu znaleźli się yanaconas - Indianie, pragnący uniknąć danin w naturze, lub pracy w kopalniach, oddając się w zamian za uprawianą ziemię w rodzaj terminowej slużby. System ten uzyskał w 1834 r. status prawny i znany jest jako tzw. colonato, a Indianie służący (poddani) na ziemi zwani są colonos (rodzaj robotnika dniówkowego), zaś właściciele ziemscy - patr'Oil'i 1. Pań,szczyzna 'kształtow,ała się bardzo różnie, lecz nie wynosiła mniej niż 10 clni miesięcznie (od wschodu do zachodu słońca). W boliwijski ej strukturze agrarnej, o cechach głęboko średniowiecznych, mimo tak ciężkich warunków, Indianom (pańszczyźnianym) powodziło się lepiej niż robotnikom. Na colonos ciążył jednak jeszcze drugi obowiązek, czyniący system ten nieznośny, tzw. pongueaje. Była to służba kolona i jego rodziny na rzecz patrona, li tylko dlatego, że był patronem. Służba miała różny charakter: praca na ziemi lub w siedzibie patrona w mieście, nierzadko aż jeden miesiąc i więcej (niezależnie od odległości od siedziby), wyrób sera, pasterstwo i in. Patroni nie cofali się nadto przed stosowaniem kar cielesnych (chłosta) a nawet zabójstwem. Rząd boliwij ski nie uczynił nic, by przyjść Indianom z pomocą, a dla pozoru wprowadzone przepisy nie zostały egzekwowane kiedy stawały w obronie Indian, przestrzegano ich natomiast z calą bezwzględnością, kiedy faworyzowały właścicieli ziemskich. Kilku prezydentów w pierwszej połowie XIX w. usiłowało znieść te formy pańszczyzny, lecz próby ich spełzły na niczym. Wyzwolenie Indian nastąpiło dopiero w czasie rewolucji boliwijskiej w 1952 r. Od wieków związani nieludzk'l pańszczyzną z ziemią prawowici użytkownicy stali się jej prawowitymi wlaścicielami, ich sytuacja ekonomiczna nieporównywalnie korzystniejszn. W tym świetle Arnade ocenia rewolucję boliwijską jako wielkie osiągnięcie. Artykuł zaopatrzony jest w b0gaty zestaw bibliografii odnotowanej do zagadnienia rewolucji agrarnej w Boliwii. Dla etnografa-muzeologa o pierwszorzędnym znaczeniu są rozprawy Dietrich'ł Drosta (Die Sonderausstellung "Kunst aus Afrika" 1963-1965) i Wolfganga K6niga (Die Ausstellung Zentral- und Mittelasien - Mongolei und Turkmenien), zajmujące się problemem ekspozycji etnograficznych. Werner Hartwig przedstawia opis 350 mongolskich eksponatów etnograficznych, nabytych w 1961 r. przez muzeum lipskie w czasie ekspedycji naukowej, której plon obejmuje nadto ponad 1100 kolorowych fotografii. Konrad Wypych 1 Instytucji patronów na terenie sąsiedniego Peru więcej uwagi poswlęca Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. WrocIaw 1969, Prace Etnologiczne, t. IX, s. 149-161. Autorka monografii wyraża pogląd, że instytucja ta, na terenie Montanii, jest konsekwencją działalności misyjnej, uważa ją za rod7.aj kontynuacji misji biorąc pod uwagę jej stronG polityc7.no-gospodarczą (s. 154). �Recenzje Jahrbuch des Museums fUr oraz przeglądy Volkerkunde -Berlin 1966, s. 170, labI. XXXIII, wyd(!wnictw zu Leipzig. i czasopism T. XXIII, 397 Akademie-Verlag- ryciny, mapy. Zgodnie z dotychczasową tradycją, redakcja rocznika muzeum lipskiego przedstawia czytelnikom wyniki badań terenowych, wyniki badań nad obiektami muzealnymi a także rozprawy z muzeologii. Trzy pienvsze prace poświęcone są etnografii Melanezji. P. Carl Laufer (Der Ackerbau der Beining) przedstawia wyniki badań terenowych nad uprawą ziemi w Nowej Brytanii. Badacz koncentruje uwagę na problemach trzebieży buszu, ogrodzeniu pól uprawnych, uprawie i zbiorach tara oraz na uprawie innych roślin (szparagi, yams, kukurydza i in.) i podziale pracy. Georg Holtker (Zwei merkwiirdige Zauberb'ilndel mit Holzfiguren von de?' Insel Kairiru in NO-Neuguinea) daje opis sprężonych figur anlropomorficznych, których sila czarownicza (mana) zgodnie z wiarą krajowców wzrasta przez dodawanie. Problemy poruszane przez badacza mal'ginalnie wchodzą w zakres etnopsychologii; ciężar pracy koncentruje się na opisie figur anll'Opomorficznych. Znany badacz Nowej Gwinei Eike Haberland (Zur Ethnographie der Alfendio-Region - Siidlicher Sepik-Distrikt, Neuguinea) prezentuje część wyników badań terenowych z 1963 r., poszerzając w znacznym stopniu wiedzę o krajowcach zamieszkałych w rejonie południowego Sepiku. Na podstawie badań (ubogiej) kultury materialnej Haberland wyodrębnia wpływy sąsiednie (Sepik) i austronezyjskie, promieniujące od wybrzeża do wnętrza wyspy. W obrębie kultury społecznej i duchowej badacz zwraca uwagę na funkcję fletów i magiczne paleczki. Na uwag£; zasługują nadto istniejące obok siebie 3 systemy liczbowe. Aczkolwiek Henny Herald Hansen (Problem of Contact and Change. Field Research in a Muslim Village in the Island of Bahrain) przedstawia wyniki swoich badań socjologicznych, zasługują one ze względu na interesujące etnografa przemiany zachodzące pod wpływem industriaLizacji r,af1nerii nafty na uwagę. Przemiany kulturowe następują pod wpływem kontaktu muzułmańskich robotników z białymi i ich zdobyczami technicznymi oraz w mniejszym stopniu kobiet muzułmańskich z białą służbą zdrowia. Wolfgang Jakobcit (Ein Stirnjoch wird gemach t) w przyczynku o wyrobie jarzma w Łużycach wkracza w zakres tzw. etnografii rzemiosła, zyskującej w miarę zaniku rzemiosła (pracującego na rzecz chłopstwa) zwolenników. Także następna praca poświęcona jest kulturze materialnej. Alice Gaborjan (Ostliche Elemente in der ungarischen Fussbekleidung) przedstawia wpływy wschodnie na węgierskie obuwie dochodząc do wni.osku, że isiniejąc'e źródła pozwalają n.a zróżn"c,o'Wan·ierzemieślniczej produkcji obuwia i wyodrębnienie w określonych czasokresach wpływów zachodnich i wschodnich, uzależnionych początkowo od elementu autochtonicznego (w chwili przybycia Węgrów w ich obecne siedziby) a w XVI i XVII w. od wpływów panowania osmańsko-tureckiego. Z ustaniem ostatniego przeważają, jak w wiekach XIII-XVI, wpływy zachodnie. Formy obuwia węgierskiego z tego czasokresu nie różnią się, jak ustalono na podstawie badań archeologicznych, od obuwia polskiego, szwedzkiego, rosyjskiego czy niemieckiego. Eksponatom archeologicznym, tzw. zbiorowi Ohnefalsch-Richter, pOswlęcona jest rozprawa Edyty Hoffman, a w tłumaczeniu W. Koniga przedstawiony został przekład z Sowieckiej etnografii, pióra L. P. Potapova (Z. 4/1964) o Muzeum AntropOlogu i Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Na uwagę muzeologów zasługują wstępne wyniki badań o wprowadzeniu nowoczesnych zdobyczy do opracowywania zbiorów muzealnych przy pomocy kart dziurkowanych, zawierających zaszyfrowane wg określonych kluczy informacje o ekspo- �398 natach Recenzje muzealnych. oraz przeg!qdy wydawnictw i cza.sopism Treide (Erprobung von Lochkarten zur Auswerim Museum fUr Volkerkunde zu Leipzig) ma zapoznać muzeologów z doświadczeniem lipskim, ale także, zgodnie z życzeniem autorki, pobudzić do twórczej dyskusji. System dziurkowych kart katalogowych zdaniem autora sprawozdania - zasługuje ze względu na jego walory na wprowadzenie w większych muzeach polskich. tung ethnographischer Praca Barbary Sammlungen Konrad L'ethnographie. Societe d'Ethnographłe Wypych de ParJs. Paris 1966/1967, t. 60---61 (nouvelle serie), s. 154. Na treść podwójnego tym razem tomu, za lata 1966-1967, składają się jak zwykle, rozprawy i artykuły, dotyczące zarówno Europy jak i kultur pozaeuropejskich. Do europejskiej grupy należą cztery pierwsze artykuły, a pozaeuropejską tematykę reprezentuje dalsze sześć. Notka materiałowa o technice koszykarskiej na Tasmanii i kronika działalności Towarzystwa zamykają tom. A oto przegląd jego treści: M. L. Teneze, De quelques travaux frant;;ais et etrangers, consacres, au paysan dans la litterature frant;;aise, du Xle au XVIIle sieCZe. Wieśniak, o którym najwcześniejsze wzmianki trafiamy w średniowiecznych pieśniach rycerskich, w poezji dworskiej i tzw. pieśniach pasterskich, zrazu ukazywany jest jako postać nieucywilizowana, naiwna i przez to komiczna. Ale w literaturze XVIII wieku widzimy go już jako chłopa-mądralę, który kpi sobie z uczonych i dworaków. Szkic L. M. Teneze charakteryzuje bogatą ewolucję literackiego obrazu chłopa na przestrzeni od średniowiecza po Chlopów H. Balzaka. Zaskakuje nas, jak liczni badacze niemieccy przed I wojną światową zajmowali się tym tematem. M. Bouteiller, Les types sociaux decrits a. propos de l'Orphelin dans la litteratuTe "enfantine" de 1800 a. 1890. Powstała w XIX wieku literatura, którą można nazwać "dziecięcą" lub dokładniej "naiwną", a która przecież podjęła temat społecznie ważki: los biednych sierot i półsierot. W licznych nowelach i powieściach na ten temat powtarzają się ludzkie typy i charaktery, reprezentujące określone środowiska społeczne tak, jak powtarzają się również modne wtedy schematy pomyślnych rozwiązań w dramatach bohaterów tych utworów. J. Belin-Milleron, Les correspondances symboliques et l'ethnologie en Puisaye. Puisaye to niewielki region we Francji u styku departamentów Loiret, Yonne i Nievre. W ludowej technice selekcji ziarn siewnych roślin (np. maku, zbóż itp.), w ludowym odróżnianiu roślin pasZlowych i .in., a także w n,łektórych opowiadaniach można wykryć interesujące sposoby myślenia. Ma w nich zastosowanie symbolika, która odzwierciedla stosunek człowieka do form i procesów rzeczywistych. Autor, opisując przykłady, zwraca uwagę na duże znaczenie tych spostrzeżeń dla poznania mechanizmów w procesie myślenia. N. Dunare, L'elevage pendulaire double (bi-pendulaire) dans les economies traditionelles carphatiques et alpines. Pasterska hodowla zwierząt (owiec, bydła i świń) na obszarach Karpat i Alp ma pod wzgl. morfologicznym cztery zasadnicze postacie: 1. osiadłą z wypasem na miejscu w zagrodzie; 2. rolno-lokalną z wypasem w pobliżu wsi; 3. halną i 4. transhumacyjną. Pasterstwo halne ma dwie odmiany: a) halne-zwykłe, w którym stada wypędza się późną wiosną na kolejne hale: b) halne-dwoiste, w którym stada spędzają zimę poza wsią. Zwykle pód koniec lata �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 399 spędza się je z hal w pobliże wsi, ale tuż przed zimą przepędza się je do zimowisk, w których są nagromadzone zapasy siana i liści. Takich zimowisk jest kilka i są one usytuowane na leśnych polanach z dala od wsi. Ten podtyp pasterstwa halnego jest charakterystyczny dla stref górskich o bogatym zadrzewieniu. Ma w nim miejsce m. in. stosowanie koszarowania dla naturalnego nawożenia pól i łąk. Kultury górali, praktykujących tę formę pasterstwa, mają poza tym szereg cech swoistych. M. in. w technice wyrębu laSlu, budawnidv.-iie, gospodaroe .sianem, obróbce drewna itp. W sumie - interesujące studium porównawcze, do którego sporo wniosły polskie publikacje na temat pasterstwa w Tatrach, na Podhalu i w innych częściach Karpat. F. Beaudouin, Une famille de voiles egyptiennes de l'antiquite d nos jours. Artykuł zawiera analizę trzech typów egipskich statków żaglowych, które autor zalicza do jednej rodziny. Postępując retrogresywni e, charakteryzuje typ zwany markab, używany jeszcze i dziś na wodach Nilu. Typ starszy to statek żaglowy z okresu nowego cesarstwa, odtworzony w oparciu o malowidła ze świątyni Deir el Bahari z czasów wyprawy do kraju Punt za królowej Hatchepsout. Typ trzeci, naj starszy, odtworzony na podstawie malowideł z grobowca Sakarah z czasu V dynastii, pochodzi z okresu starego cesarstwa. Wszystkie trzy reprezentują kolejne fazy rozwojowe, w których ulepszeniu podlega sposób i miejsce osadzenia masztu, zawieszenia żagla i stopień stateczności żaglowca. M. Bekombo, Note SUT Ie temps. Conceptions et attitudes chez les Dwala. Pojmowanie czasu u ludów kopieniaczych Afryki równikowej jest wielce różne od europejskiego. Świadczy o tym m. in. terminologia, przy pomocy której określa się to, co ma związek z pomiarami i upływem czasu oraz rozmaite tradycyjne mierniki czasu. Czytając ten interesujący artykuł odnosi się wrażenie, że w dawnym ludowym kalendarzu Słowian i pojmowaniu czasu można by znaleźć sporo analogii. M. Lim,a. La terminologie de la purentte chez les Tshokwe. Grupa moczyn6w Tshokwe z rodziny Bantu zamieszkuje częściowo w płn.-wsch. Angoli, a częściowo w prowincjach Kasai i Katanga w Kongo-Kinszasa. Zyją z gospodarki kopieniaczej, uprawiając maniok na nowinach leśnych, wypalanych w puszczy. Na ogół pozostają jeszcze w stosunkach matrylinearnych, virilokalnych. Na oznaczenie stosunków pokrewieństwa stosują wielce złożone nazewnictwo. Artykuł prezentuje przykłady i wyjaśnia podstawy tego nazewnictwa. Zaskakującym szczegółem jest m. in. to, że w języku Tshokwe ojciec nazywa się tata a matka - mama (s. 71). Świetnie napisany artykuł, może być przykładem precyzyjnej metody i zwięzłości stylu. L. Balsan, L'OT du Monomotapa. Legendarna, arabska Yuti a afrykańska Monomotapa to kraina złota, która znajduje się na terytorium Rodezji. Jej stolicą było gdzieś między XII a XVII w. Zimbabwe. Autor opisuje, jak doszło do penetracji Portugalczyków na ten teren w XVI wieku, i przedstawia wyniki swoich archiwalnych oraz terenowych badań nad losami Monomotapy. Dochodzi do wniosku, że monumentalne budowle w Zimbabwe powstały nie wcześniej, niż w pierwszej połowie bieżącego tysiąclecia, i że Monomotapa nie jest legendarnym Ophirem króla Salomona ani też krainą Pount, do której faraon Ramzes II w 1180 r. p.n.e. wysłał ekspedycję złożoną z 10 tys. ludzi. Zimbabwe było stolicą krótkotrwałego, efemerycznego imperium, opartego na eksploatacji złota. R. Lacombe, Une plainte indienne internationale au XVIII e siecle: La fin du bons sauvages. Decyzja oddania przez Hiszpanów w 1750 r. terytorium na wsch. brzegu rzeki Urugwaj Portugalczykom, w zamian za port i region Sacramento �400 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism u ujścia Rio de la Plata, wywołała bunt miejscowych Indian z grupy Tupi-Guarani. Na tym terytOl'ium mieściło się bowiem siedem tzw. reductiones jezuickich, przez tych Indian zamieszkałych. Ogół kolonii i osad tego rodzaju, założonych na początku XVII w., składał się na ogromne państwo, doskonale zorganizowane i świetnie zagospodaJl'owane. Teryto:d,a oddane Portugalczykom były bogate w uprawy he1'vy mate (tzw. herbaty jezuitów) oraz w stada bydła. Bunt zaczął się oj wysłania do króla Hiszpanii, Ferdynanda VI, listów ze skargami, ale te okazaJy się nieskuteczne. Doszło więc do zbrojnego oporu. Zdarzenia, które po tym nastąpHy, skończyły się wypędzeniem jezuitów. To zaś spowodowało zniszczenie świetnie zapowiadającego się, autochtonicznego państwa Indian, jedynego jakie powstajo po konkwiście, a zorganizowanego przez jezuitów. S. Thierry, Quelques aspects du role cultuel des fleurs en Asie meridionalc. Kwiaty, jako elementy składowe obrzędów naj różniejszego rodzaju, zdają się mic'2 naj starsze tradycje w południowej Azji. Być może, że pozostaje to w związku z kultem drzewa, który, zdaniem autora, wywodzi się właśnie z Indii. Świadczy o tym starożytna literatura bramińska i buddyjska. Tam także poświadczone są najstarsze tradycje posługiwania się roślinami w celach terapeutycznych, profilaktycznych i in. W mitologii hinduskiej kwiaty odgrywają wiele znaCZ'lce role. Mnóstwo jest m. in. mitów, wyjaśniających cudowne właściwości nicktórych kwiatów. Toteż u podstawy przeróżnych praktyk z kwiatami leżą wierzenia, że ofiar'· z kwiatów mogą ofiarującym zapewnić pomyślność, zaszczyty, bogactwo, młodość, przyszłe narodzenia w uprzywilejowanych kastach, nawet nieśmiertelność i nirwanę. Indie są zatem ojczyzną bogatej symboliki kwiatów. Wielka jest rozmaitość choćby samych tylko sposobów, w jakie układa się bukiety z kwiatów, różne dla różnych okoliczności i celów. Kwiaty posiadają w Indiach pozycję szczególnie uprzywilejowaną w aktach kultowych, towarzyskich i in. Temat bardzo interesujący, rzadko w europejskiej literaturze etnograficznej podejmowany. Tadeusz W1"()blewski et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Socić!ć d'Ethnographie fran<;aise, publiee avec Ie concours du Centre national de la Recherche scienti:f1ique.Annee 15, Palr,~s 1967, zesz. 1, 2, 3-4, s. 430, ilustr. Arts Ten mało u nas popularny kwartalnik etnografii francuskiej, odpowiednik polskiego Ludu, zasługuje na bliższe poznanie. Jeśli bowiem nawet dość obojętne być mogą dla polskiego środowiska etnograficznego realia francuskiej kultury ludowej, to bez wątpienia pouczający będzie wgląd w aktualne zainteresowania, prace, a zwłaszcza metody badawcze etnografów francuskich, jak również sposób redagJwania czasopisma. Każdy z zeszytów omawianego kwartalnika zawiera po dwa obszerne artykuły oraz po 1-2 krótkich komunikatów ("Notes et matel'iaux"). Publikacje te dotyczą przeważnie zagadnień szeroko pojmowanego folkloru francuskiego. Niektórym z nich warto poświęcić nieco więcej uwagi z racji ciekawych metod badawczych oraz poglądów ich autorów, wyrażających sposób myślenia nowoczesnej etnografii. Interesującą rozprawą teoretyczną jest artykuł J. M. Guilchera poświęcony tradycyjnej kulturze wiejskiej Dolnej Bl'etonii l. Pretekstem do uogólniających roz1 Jean-Michel Guilcher, Conservation .de Basse-Bretagne. Z. l, s. 1-18. warto et renouvel!ement dans ta culture paysanne ancienne dodać, że pierwszy numer kwartalnika ma charakter �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 401 wazan teoretycznych nad kulturą ludową stała się analiza dawnych bretońskich tradycji tanecznych (Guilcher jest znawcą tańca ludowego). Autol' bada współzależnm;ci i czynniki kształtujące tradycyjną kulturę wiejską i wpływające na jej ewolucję. Omawiając poszczególne elementy badaneg'o sY'siemu kulturowego: ustrój spoleczny regionu, rolę tradycji ustnej i świadomości dziedzictwa kulturalnego, silę zwyczajów, mechanizm przemienności - jako rezultatu interakcji, wariantów, kontaminacji, zapożyczeń i adaptacji z kultur wyższych - sporo uwagi poświęca roli czynnika zabawy i wspólzawodnictwa w tal1cu, muzyce i wyczynie fizycznym. Uwidacznia się ono w kulturze bretońskiej w instytucjonalnych grach zespołowych jak wyścigi, zabawy silowe, zawody śpiewacze i taneczne, a także w pracach zespołowych: sianokosach, żniwach, karczunku, przędzeniu itd. W konkluzji autor stwierdza, że badana przezeń kultura, znajdując się pod działaniem przeciwstawnych tendencji: zachowawczej i postępowej, zbliża się jednak stopniowo lecz nieodwołalnie do swego kresu. Pasjonującq lekturą jest artykuł D. Lauranta na temat dolno bretoński ej ballady ("gwerz") o Ludwiku Ie Ravallec, młodzieńcu zamordowanym za czasów panowania Ludwika XV 2. Autor ukazał w nim interesującą metodę badań folklorystycznych nad historią powstania i realnością wątku balladowego. Omawiana ballada jest echem wydarzenia, jakie miało miejsce w pewnej bretońskiej wsi w 1732 r., i które tak silnie wstrząsnęło opinią społeczną regionu, że pamięć o nim przetrwała tam do dziś nie tylko w artystycznej formie ballady, lecz w żywej, przekazanej tradycją kilku pokoleń znajomości faktów. W przeprowadzonych dochodzeniach autor posłużył siC; metodami klasycznej kryminalistyki, badając zachowane XVIII-wieczne akta sądowe procesu przeciwko domniemanym zabójcom bohatera ballady, dokonując wizji lokalnej okolic miejsca zbrodni, które pod względem topograficznym nie uległy większym zmianom, wreszcie "przesłuchując świadków" w osobach potomków ówczesnych mieszkańców okolicznych wsi. Niezależnie od tego autor porównuje metodą filologiczną killtanaście dawniejszych i współczesnych wariantów ballady. Usiłując wykryć motywy zbrodni autor wyjaśnia zarazem powód tak silnego poruszenia opinii publicznej; obok melodramatycznych okoliczności był nim fakt nieukarania sprawców, przy czym autor ujawnia powiązania zabójców z wymiarem sprawiedliwości i odsłania kulisy ówczesnej mafii. Artykuł nie jest przeto typową pracą filologiczną lecz interesującym studium na temat historii kultury regionu i funkcjonowania mechanizmu tradycji ustnej. Jego wartość polega przede wszystkim na ukazaniu niecodzienn.ej metody prowadzenia badań folklorystycznych. Warto wreszcie wskazać na teoretyczno-metodologiczną rozprawkę H. Raulina pt. Folklor a etnologia 3. Autor utożsamiając folklor z etnografią przeciwstawia mu etnologię, przy czym folklorowi (raczej folklorystyce) przypisuje charakter deskryptywny. Doceniając wantość maŁedałów folklOO'Y'stycznych ZJebranych dawniej, postuluje nowe ich odczytanie ze stanowiska i metodą etnologii. Jako sposoby weryfikacji materiału wskazuje źródła archiwalne, żywe tradycje, przekazy zachowane w pamięci informatorów współczesnych, w ustrojach rodowych, folwarcznych itp. Posługujqc się powyższymi metodami autor polemizuje z interpretacją van Gennepa opisanych przez niego niektórych zwyczajów rolniczych z terenu Alp Północnych. monograficzny i poświęcony jest w całości folklorowi Bretanii, jednego z najbardziej zachowawczych regionów Francji. 2 Donatien Laurent, La gwerz de Louis Le Rava!!ec. Z. l, s. 19-79. 3 Henri Raulin, FoUaore et ethnoLogie. A propos de ceTl?monies agraires dans l·es ALpes dt< Nord. Z. 2, s. 101-118. 26 - Lud, t. 53, 1969 �402 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Pozostałe artykuły to monografia na temat wielkich maszkar pochodowych w półn.-zach. Europie oraz dwa studia ikonograficzno-historyczne 4. Komunikaty zawierają krótkie relacje o archaicznych zwyczajach ludowych z różnych regionów Francji. K:aildy z 2'!eszytów kwarlalnikJa Z!alWlier.a dział recenzji (m. in. w zesz. 2 omówiono jedyną pozycję polską: J. Orynżyny O sztukę ludową). Jedną trzecią objętości całego rocznika zajmuje obszerny dział kronik, co wyrażnie świadczy o wadze, jaką przywiązują wydawcy do wszechstronnej informacji. Znajduje się tam m. in. wykaz nabytków dla Muzeum Sztuki Ludowej w Paryżu i jego biblioteki, dalej kronika wydarzeń i sprawozdanie z działalności różnych instytucji związanych z etnografią, zestawienie tematyczne - ujęte personalnie - prowadzonych badań indywidualnych, a także wykaz uzyskanych doktoratów z etnologii. Rocznik zamykają wyczerpujące zestawienia filmografii, dyskografii i bibliografii etnograficznej za rok poprzedni (1966). Zestawienia te u polskiego czytelnika mogą budzić tylko cichą zazdrość i żal, że nie posiadamy u nas podobnych - wzorowych i świeżych opracowań zebranych w którymś z organów polskiej etnografii. Boguslaw Anthropos. s. 399 + Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1966, t. 61, nr Linette 1-2, 3-6, 598. Na tom 61 za rok 1966 składają się tym razem dwa obszerne zeszyty o bogatej zawartości. Jako czasopismo Anthropos zostal założony w 1906 1'. przez o. Wilhelma Schmidta. Recenzowany tom jest więc 61 tomem kolejnym. O tym przypomina artykuł wstępny aktualnego redaktora Anthroposu Arnolda Burgmanna, zamieszczony jako pierwszy, a podsumowujący ogromny dorobek i znakomity wkład wniesiony na łan1i!llch1JegocZlll&opiism:a do ffinograifii, e1lnlologiii języlmzn:awstwa w skali światowej na przestrzeni ostatnich 60 lat. Autor zwraca przy tym uwagę na znamienne zmiany, jakie zaszły w tym okresie w stosunku do pierwotnych koncepcji teoretycznych oraz ideologicznych kierunku, założonego na początku naszego stulecia przez o. W. Schmidta. A oto tytuły kolejnych, różnojęzycznych artykułów i rozpraw zamieszczonych w zeszycie 1-2: Von H. J. Pinnow, Einige Ziige indianischen Denkens dargelegt an den Sprachen der Athapasken. Języki ludów indiańskich północnej Ameryki wykazują, jak żadne inne na świecie, wielkie różnice zwłaszcza w porównaniu z językami europejskimi. Mowę Atabasków cechuje przy tym zdumiewająca, niemal fotograficzna dokładność w określaniu zjawisk i rzeczy. S. Clemhout, The Physo-Sociological Nature of Nativistic Movement and the Emergence of CuUural Growth. U podstawy wszelkich działań tak jednostki jak całych ludów zawsze znajdujemy jakiś system potrzeb i wartościowania. Zależnie od tego, jakiemu motywowi przewodniemu system ten w danej kulturze jest podporządkowany (wiara w duchy przodków, etyka religijna i in.), kultura wykazuje słabszy albo silniejszy stress w kierunku wzrostu i rozwoju. 4 Rene Meurant, Contribution ó: l'etude des geants processionnels et de cort(lge dans Ie Nord de la France, la Belgique et les Pays-Bas. Z. 2; Bruno T"vernier, Iconographie des Trois Gloriouses. Z. 3-4; Maurice de Meyer, Le Diable d' Argent. Evolution du theme du XVI au XIX siec!e. Z. 3--4. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 403 H. Fischer, Cargo-Ideen. Kult kargo to zjawisko specyficzne dla wierzeń ludów Nowej Gwinei. Przewodni w nim motyw to wyobrażenie, że duchy przodków powracają do swoich klanów statkami, które załadowane są wszelkimi dobrami, jakie posiadają biali. Autor przedstawia szczegółowe idee na temat kargo u ludu Wampar nad rzeką Markham w pobliżu miasta Lae. Z. Rudy, Die Piktographie mit besonderer Beriicksichtigung der Volkerschajten Sibiriens. Autor omawia i pokazuje przykłady bardzo interesujących ideogramów obrazkowych, głównie spotykanych u ludów syberyjskich. Także wiele ludów z innych obszarów świata, które nie posiadały własnego pisma, posługiwało się podobnymi ideogramami. Zdają się one należeć do środków komunikatywnych poprzedzających pismo. V. Guerry, La mart chez les Baoule. Niezwykle bogaty i złożony jest obrządek pogrzebowy afrykańskiego ludu Baoule, jednego z naj liczniejszych (ok. 600 tys.) na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Przedmiotem artykułu jest szczegółowy opis tego obrzędu i związanych z nim wierzeń o życiu pozagrobowym. A. Pollak-Eltz, Die Paraujano, ein arawakischer Fischerstamm in der Laguna de Sinamaica, Estada Zulia, Venezuela. Przyczynek do historii oraz etnografii wenezuelskiego ludu indiańskiego Paraujano. V. Rosner, Fire-Walking the Tribal Way. Autor szczegółowo opisuje ceremonię chodzenia po ogniu, znaną w etnografii pod ogólną nazwą "Fire-Walking". Badal ją i wielokrotnie był jej naocznym świadkiem w 1965 r., w Indiach, w prowincji Bihar, w dystrykcie Ranchi. A. Bruezzi Alves da Silva, Estrutura da Tribo Tukana. Przyczynek do etnografii, a konkretniej do struktury społecznej plemienia Tukano, zamieszkującego kraj nad rzeką Uaupes, dopływem Rio Negro, na pograniczu Brazylii i Kolumbii. M. Eder, Der Buddhismus in der japanischen Kulturentwicklung. Początki buddyzmu w Japonii przypadają na wieki VI i VII n. e. Za cesarza Shómu (724-749) buddyzm stał się religią państwową. Uległ adaptacji do stosunków lokalnych, wchłonął sporo elementów dawnych wierzeń miejscowych, ale przede wszystkim wpłynął na kierunek rozwoju narodowej kultury Japonii głównie w wiekach VIII do XV n. e. V. K. Kochar, Village Deities oj the Santal and Associated Rituals. Santalowie w prowincji Chotanagpur w kraju Bihar (Indie) czczą liczne bóstwa agrarne. Autor charakteryzuje wierzenia i obrzędy z nimi związane. C. Hentze, Die Regenbogenschlange. Motyw węża-tęczy, k,tóll'yautoll' znalazł na kilku reliefach rzeźbionych naczyń chińskich, można znaleźć także w ornamentyce staroperuwiańskiej i meksykańskiej z okresu przed konkwistą. Motyw ten nawiązuje do pewnej symboliki, w której występuje obraz węża pijącego wodę z czaszy o kształcie półksiężyca. Symbolizuje on tęczę, dość często w dawnych kulturach przedstawianą w postaci dwugłowego, w łuk wygiętego węiJa. D. Schroeder, Die Puyuma von Katipol (Taiwan) und ihre Religion. Autor przedstawia wyniki własnych badań terenowych nad szamani stycznymi treściami religii ludu Puyuma z regionu Kapitol na wschodnim wybrzeżu Taiwanu. Zeszyt kończą dwie krótkie wzmianki lingwistyczne: o gramatyce języka melanezyjskiego Tangga (H. Maurera) i o słowniku języka Pala z Nowej Irlandii (K. Neuhausa) oraz jak zwykle intell'·esujące Analecta, Miscellanea i przegląd bibLiograficzny. Na treść zeszytu oznaczonego numerami 3-6 składają się 23 artykuły o wielce zróżnicowanej tematyce. Dwa z nich dotyczą zagadnień językoznawczych, jeden archeologii a reszta to studia etnograficzne. Oto kolejne tytuły: K. H. Gursky, Der augenblickliche Stand der Erjorschung der nordamerikanischen �404 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor w obszernym omówieniu podsumowuje aktualny stan i wyniki badań nad językami Indian Ameryki Północnej. H. Aiufenange'r, AnimaL's SouLs in the New Guinea HighLand. Ludy zamiesu:ujące wyżynę centralną Nowej Gwinei wierzą, że każde zwierzę posiada duszę, podobnie jak człowiek. Ale dusza zwierzęcia jest inna niż dusza człowieka. Aufenanger, znany z wielu artykułów i rozpraw na temat ludów Nowej Gwinei, przedstawia materiały ilustrujące te wierzenia. P. Schebesta i E. Wieser, VerwandschaftsterminoLogie der Ituri-Pygmaeen und der WaLdneger Bira und BaLse. Pigmeje znad Ituri (Kongo, Afryka) posiadają co prawda świadomość swojej odrębności rasowej, ale nie są świadomi tego, że tworzą także oddzielny lud. Znają jedynie podstawowe więzy rodzinne i rodowe. Pojęcia ich na temat więzi społecznych tylko do tego się ograniczają. Wchodzą przy tym w dość bliskie kulturowe kontakty językowe i inne z Murzynami Bira-Sua i Balese-Efe. Nazewnictwo stopni pokrewieństwa, po\vstałe w tych stosunkach, jest przedmiotem tego studium. R.W. Wyllie, Same Notes on the Effutu Deities. Krótka informacja fi bóstwach i demonach ludu Effutu w Ghanie (Afryka). K. E. Mueller, Zur ProbLematik der kaukasischen Steingeburt-Mythen. U Osetyńców, Czeczeńców, Czerkiesów i innych ludów Kaukazu zapisano w XIX wieku wątki mitologiczne o herosach i bóstwach zrodzonych z kamienia. Podobne wątki posiadają niektóre mity starożytnych ludów Małej Azji, Syrii i całego Bliskiego Wschodu. Być może, wiążą się one z dość częstym na tym obszarze, pradawnym kultem aerolitów wzgl. meteorytów. Studium K. E. Muellera, znanego mitologa i językoznawcy, daje syntetyczny obraz związków, które są czytelne poprzez wymienione mitologiczne wątki. K Hechter-Schultz, FertiLity DoHs. CuUs of the Nguni and Other Tribes of the Southern Bantu. Opis form idolów kultowych, którymi posługują się niektóre plemiona południowych Bantu. Chodzi zwłaszcza o te, które wg wierzeń tych ludów są jakoby skuteczne dla uzyskania płodności, plenności, a przede wszystkim dobrych urodzajów. A. Schmitt, Ein Plan der Stadt Fumban. Autor omawia plan murzyńskiego miasteczka Fumban (Kamerun, Afryka) i naniesione nań oznaczenia, zl"edagowane w piśmie, które gdzieś ok. 1900 roku stworzył ówczesny król kraju Bamumu Nzoya. J. Fabian, Dream and Charisma. "Theories of Dreams" in the Jama-Movement (Congo). "Jama" to sekta lub raczej grupa religijna, powstała w Katandze przed około 15 laty. Jakkolwiek ideologicznie związana z katolicyzmem, Jama jest swoistą, murzyńską jego interpl'et.acją. Przywódców cechuje poczucie charyzmy, które jest związane z przeżywaniem przez nich oraz symboliczną interpretacją snów. Przedstawia on w tym artykule teorię snów, o której opowiadają autorowi wspomniani przywódcy. H. E. Kauffmann, Die FeLdbauriten der Sema-Naga in Assam. Bardzo interesujące, szczegółowe opisy praktyk, obrzędów i świąt związanych z uprawą prosa i ryżu li ludu Sema, tj. zachodnich Nagów w północno-wschodnich Indiach. Proso wysiewają oni na karczowanych w puszczy nowinach. Materiały przedstawione przez autora pochodzą z jego badań terenowych, prowadzonych tam w latach 1936 i 1937. Obszerny, analityczny a zarazem syntetyzujący artykuł. Może być wzorem poprawnej metody etnograficznego opisu. R. Boccasino, n sacrificio umano praticato dagli AcioLi deH'Uganda e da aU·ri popoLi niloti e nilo-camiti. Artykuł o ponurych, obrzędowych praktykach ofiar Sprachen. �Recenzje oraz przegiqdy wydawnictw i czasopism 405 z ludzi, uprawianych do niedawna przez lud Paiko, zwany też Acioli, w Ugandzie. Podobne praktyki miały miejsce także u innych Nilotów oraz Niloto-Chamitów w Afryce. H. G. Mukarovsky, ZU1" Stellung der Mandesprachen. Studium na temat językowej rodziny Mande w północno-zachodnim Sudanie. T. Heyerdahl, Discussion of Transoceanic Contacts: Isolationism, Diffusionism, or a Middle Course? Trwa nadal spór o to, czy podobieństwa niektórych składników w kulturach Starego i Nowego Swiata powstały w wyniku kulturowych dyfuzji, czy kształtowaly się konwergentnie, niezależnie i samodzielnie. Autor wyprawy Kontiki zabiera jeszcze raz głos w tej sprawie. Wykazuje m. in. słabość w dowodach przytaczanych przez tzw. izolacjonistów, włączając także te, które przytaczają botanicy i genetycy. Jeżeli dowodem na nieistnienie kulturowych kontaktów z przedkolumbijskq Ameryką ma być m. in. brak w tamtejszych kulturach takich elementów, jak wóz, koło ~arncarskie, technika 'obróbki żelaza, plug lub '00 najmniej radIo, znajomość uprawy zbóż itp., to na~eżałoby jednocześnie postawić pytanie: czy brak tych samych składników w kulturach ludów Polinezji ma także dowodzić braku kontaktów mi<;dzy mieszkańcami Polinezji a Azją? Pytanie Heyerdahla trafia oczywiście w sedno zagadnienia. Artykuł bardzo interesujący, choćby ze względu na wagę teoretyczną problemu. H. Watanabe, Die sozialen Funktionen des Biirenfestes der Ainu und die oekologischen Faktoren in seiner Entwicklung. Autor Japończyk - podjął próbę wyjaśnienia obrzędowego i kultowego charakteru tzw. święta niedźwiedzia, praktykowanego i uroczyście obchodzonego u Ainów. Jego zdaniem zjawisko da się uzasadnić czynnikami przede wszystkim gospodarczymi, ale także ekologicznymi i społecznymi. W. A. Noble, Toda Dwellings and Temples. Do lat sześćdziesiątych bież. stulecia dostęp do mieszkań i świątyń Todów (Indie) był dla Europejczyków b. utrudniony. Autorowi udało się jednak w latach 1962 i 1963 nawiązać takie kontakty, które pozwoliły mu poznać urządzenia wnętrz mieszkalnych i świątyń Todów. Artykuł zawiera więc kompletne opisy, ilustrowane rysunkami Autora. J. de Leuve, Entwicklungen in der Bambutti-Gesellschaft. Artykuł ma charakter wyraźnie polemiczny. Nawiązuje bowiem do studium P. Schebesty o Pigmejach Afryki, a w szczególności do zawartych w nim stwierdzeń o ustroju społecznym Bambutów. Jest jednocześnie odpowiedzią na krytyczne uwagi P. Schebesty, opublikowane w Anthropos nr 60/1962, a dotyczące pracy J. de Leuve'a pt. On farmer Gyneocracy among African Pygmies (1962). W dyskusji chodzi o interpretację śladów dawnej ginejkokracjj u Pigmejów. Kolejny, krótki artykuł P. Schebesty pt. Dach friihere Gyneokratie bei den Bambutti-Pygmaeen? jest dalszym ciągiem polemiki. H. R. van Hcekeren i A. J. Jawad, An Archaeological R.eport on the Stone Implements from the Fezzan Desert, Libya. O paleolitycznych, mezo- i neolitycznych kamiennych narzędziach z terytorium Fezzanu. M. Forno, Strumenti litici Aweikoma. Artykuł zawiera charakterystykę muzycznych instrumentów brazylijskich Indian, ludu Aweikoma z grupy Botokudów, żyjących w regionie Santa Catarina. Kolekcja znajduje się w muzeum etnograficznym Instytutu Antropologicznego w Torino. J. Riester, Forschungen im nordostbolivianischen Tiefland. Krótkie sprawozdanie z ekspedycji dla przebadania Indian z pólnocno-wschodniej Bolivii, a w szczególności plemion Czikitano i Pauserna. H. Stirnimann, Forschungen unter den Pangwa im Livingstone Gebirge (19641968). Podobnie jak poprzedni artykuł, jest to krótkie sprawozdanie z ekspedycji, �406 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym przypadku na terytorium Tanganiki. Zawiera ogólną charakterystykę ludu Pangwa, zamieszkującego na północno-wschodnim wybrzeżu jeziora Nyassa. L. S. Leschnik, A Village Community in Central India. Zwięzły opis społecznych i strukturalnych aspektów kultury ludowej trzech wsi indyjskich, usytuowanych na południowym brzegu rzeki Narbada, w prowincji Nimar w centralnych Indiach. E. A. Cook, Cultural Flexibility: Myth and Reality. Termin "flexible", "flexibility", który w niejakim tylko przybliżeniu odpowiada terminowi "elastyczny", "elastyczność" w polskim odczuciu językowym, stał się od paru lat w antropologii strukturalnej określeniem fachowym. Kiedy badacz analizuje i opisuje struktury niektórych ludów Nowej Gwinei i przy tym stwierdza, że odchylają się one trochę od wzorcowego schematu strukturalnego, który do nich przykłada aby je zaklasyfikować, wtedy mówi o "flexibility" tj. elastyczności samego schematu. Autor charakteryzuje to zjawisko na przykładzie badanych przez siebie fratrii u ludu Narak na wyżynie centralnej Nowej Gwinei. D. Hicks, The Kaingang and the Aweikoma: A Cultural Contrast. Hicks przeciwstawia się twierdzeniu, jakoby niewielki, indiański lud Aweikoma był cząstką ludu Kaingang. Pierwszy liczy aktualnie tylko ok. 200 ludzi, drugi ok. 3-5 tysięcy. Oba żyją w południowej Brazylii (Sao Paulo, Parana, Santa Catarina, Ri.o Grande de SuI). Autor wylicza te składniki kulturowe, które oba ludy różnią i dowodzi. że są one etniczl1ie odrębne. Jak w każdym z poprzednich tomów tak i w tym, część końcową wypełniaj<:j obszerne Analecta, Additamenta oraz bogaty przegląd bibliograficzny pozycji książkowych i czasopism. Sumując wyżej przedstawioną informację, trudno nie dodać. że nie sposób analitycznie i krytycznie ustosunkować się do 37 artykułów, wypełniających recenzowany tom Anthroposu. Różnorodność poruszanych tematów sprawia, że kompetentną ocenę mogliby dać tylko odpowiedni specjaliści. Z tego choćby powodu recenzja ta ogranicza się jedynie do informacji. Można jednak ogólnie stwierdzi.ć, że poziom zamieszczonych w tym tomie publikacji nadal pozostaje wysoki, zarówno od strony formy, jak i prezentowanych metod. Przegląd ich na pewno opłaca się, gdyż dają wgląd w aktualne osiągnięcia europejskiej i pozaeuropejskiej etnografii, a nadto orientują w różnych metodach ujmowania poszczególnych zagadnień. Tadeusz Wróblewski Anthropos. Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1967, t. 62, nr 1-6, s. 1027. Na całość tomu liczącego 1027 stron składają się trzy podwójne zeszyty. Główny trzon ich zawartości tworzą artykuły i rozprawy etnograficzne i etnologiczne, których tematyka obejmuje zasięgiem geograficznym cały obszar świata. Na ogólną liczbę 28 tym razem tylko 2 artykuły dotyczą zagadnień językoznawczych. Jak w tomach poprzednich tak i w tym działy: Analecta et Additamenta oraz Miscellanea zawierają interesujące etnografa, wybrane informacje o ważniejszych osiągnięciach i publikacjach z innych czasopism. W każdym z trzech zeszytów sporo miejsca zajmuje przegląd publikacji książkowych i czasopism z działem recenzji, w którym fachowo omawiane są pozycje najważniejsze. Jak zwykle w recenzjach z czasopism o bardzo bogatej i zróżnicowanej treści staje pytanie, czy wskazać jedynie na artykuły albo rozprawy - zdaniem recenzenta - ważniejsze, czy krótko informować o wszystkich kolejnych tytułach. Wybraliśmy drugą z alternatyw. Oto kolejne tytuły: �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 407 Zeszyt 1-2, s. 1-335. P. K. Sarpong, The Sacred Stools of Ashanti. W religii ludu Ashanti (Gold Coast, Afryka Zachodnia) pozycję centralną zajmuje kult przodków. Z nim też związane są zwyczaje i praktyki, w których ważką rolę grają drewniane, artystycznie rzeźbione stołki, zy.dle. Kształty rzeźb na tych zydlach mają znaczenie dla funkcji, jakie pełnią w różnych praktykach kultowych. Treścią artykułu jest omówienie tej właśnie strony zagadnienia. F. Dichoso, Some Superstitious Beliefs and Practices in Laguna, Philippines. Laguna to niewielka prowincja, położona o 30 km na południe od Manili. Mimo że ludność jej została schrystianizowana przed ok. 400 laty, pozostały tam różne, dawne resztki przesądów i praktyk zabobonnych. Autor wybrał i opisuje te, które są związane z urodzeniem dziecka, dzieciństwem, życiem i śmiercią jednostki. H. Hipszer, Quelques masques de hiboux et corbeaux. Jest to dalszy ciąg studium o zwierzęcych maskach, które mają zastosowanie w inscenizacjach obrzędowych u Eskimosów z Alaski. Część poprzednia znajduje się w tomie 60, 1965 Anthroposu. Tym razem chodzi o dwie grupy masek: sowy i kruka. Obok szczegółowych opisów autor zwraca uwagę także na ich specyficzne funkcje oraz na nazewnictwo z nimi związane. N. Christensen, Haustypen und Gehoftbildung in Westpersien. W obszernym, bo liczącym blisko 50 stron artykule, autorka przedstawia materiały pochodzące z czteromiesięcznych badań terenowych nad ludowym budownictwem w zachodniej części Persji. Opisuje kolejno technikę budowania ścian i dachów, przeprowadza typologię budynków i zagród, i prowizorycznie zarysowuje przestrzenne zasięgi wyróżnionych typów. Przejrzyste schematy rysunkowe i fotograficzne ilustracje uzupełniają dobrze opis słowny. W sumie autorka ukazuje całkiem jasny obraz wiejskiego budownictwa tradycyjnego na przebadanym obszarze. J. Hebert i M. Guilhem, Notion et culte de Dieu chez les Toussian. Autorzy podejmują temat przed pół wiekiem szeroko opracowywany przez o. W. Schmidta. Starają się mianowicie dowieść, że monoteistyczna idea Boga, stwórcy świata i człowieka, władcy dobrego i udzielającego łask s'Wloim czdcie10m, nieobca jest nawet w animistycznych wierzeniach Afrykanów. Jako dowód przytaczają autentyczne wypowiedzi Murzynów z ludu Tussi oraz ich interpretacje. M. Rauschert, Materialien zur geistigen Kultur der ostkaraibischen Indianerstiimme. Autor wyjaśnia, że z wykształcenia nie jestetnog.l1af'em. Miał jednak okazję w ciągu lO-letniego pobytu w Brazylii, w jej północno-wschodniej części, w dorzeczu rzek Jaru i Pari, stykać się przez dłuższe okresy czasu z Indianami karaibskimi, a mianowicie: Apari, Wajana i Tirijo (Trio). Przy tych okazjach dobrze poznał język Wajana, odręcznie zapisał, a także nagrał na taśmę magnetofonową, sporą liczbę wypowiedzi tych Indian, obejmujących mity, wierzenia o bogu, życiu pośmiertnym, pochodzeniu pożytecznych roślin, powstaniu zwierząt i in. W artykule przedstawia oryginalne wersje swoich zapisów. W dziale Analecta et Additamenta zamieszczony został interesujący artykuł Józefa Henningera na temat periodyzacji prehistorii. W 1961 r. ukazała się w Berlinie książka Irmgard Sellnow pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte (Akademie Verlag). Autorka poddała w niej krytyce teorie i metody etnologiczne tych kierunków, które ogólnie oznacza jako burżuazyjne. Swoje zaś ujęcie deklaruje jako marksistowskie. Ze szczególnym krytycyzmem potraktowała idee, koncepcje i metody kierunku zwanego historyczno-kulturowym. Sednem jej pracy jest jednak nie ta krytyka, ale nowy schemat periodyzacji prehistorii, który autorka proponuje, wychodząc z generalnych założeń marksistowskiej teorii rozwoju społeczeństw ludz- �408 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism l{ich. Za podstawę tych propozycji przyjęła starannie dobrane, aktualne materialy etnograficzne. J. Henniger w recenzowanym artykule dokonuje systematycznego przeglądu sz~regu ważniejszych stwierdzeń sformułowanych przez L Sellnow i wykazuje, że autorka w widu przypadkach dość ten:dencyjll'ie, a także nie zawsze dokładl1ie i poprawnie zrelacjonowała fakty z dziejów myśli i metod szkoly historyczno-kulturowej. Podając następnie krytycznej analizie dowodowe materialy, które L Sellnow służą za podstawę do proponowanej periodyzacji, Henninger kwestionuje jej naukową wartość i przydatność. Uwagi te na pewno są warte zainteresowania. Zeszyt 3-4, s. 337'-663. B. Heintze, Der siidrhodesische dziva-Komp!ex. SŁowo"dziva" znaczy w języku ludu Szona - woda. Tę samą nazwę otrzymują zalewy, zatrzymujące wodę w wyschniętych korytach rzek, w suchych porach roku. Z pojęciem "dziva" powiązane są wierzenia i wyobrażenia religijne, m. in. o wodzie· jako źródle życia, jako totemie, jako przyczynie śmierci, jako siedzibie demonów i bóstw wodnych. Także wierzenia o czarownikach władających wodami i deszczami, o wężach wodnych itp. Studium Heintzego oparte zostało głównie o bogatą literaturę etnograficzną, dotyczącą południowo-wschodniej Afryki. T. O. Beidelmann, Eight Kaguru Texts. A Contribution towaTd a Survey of KaguJ"u Folklore and Cosmology. Lud Kaguru należy do językowej rodziny Bantu we wschodniej Afryce. Autor przedstawia II oryginalnych opowiadań, zapisanych w transkrypcji jęz. Kaguru z tłumaczeniem angielskim. W tekstach tych dają się odczytać interesujące obrazy z życia Kaguru, ich tradycyjne wierzenia i wyobrażenia o ziemi i wszechświecie. H. Stirnimann, Zur GesellschajtsoTdnung und Religion der Pangwa. Na refugialnym obszarze górzystego kraju Upangwa, na północny-wschód od jeziora Nyassa żyje etniczny konglomerat niewielkich grup. Każda wewnątrz jest spokrewniona i tworzy klan. A ponieważ wszystkie żyją na terenie mało dostępnym, więc każdy z nich czuje się pod wzgl. politycznym, gospodarczym i religijnym niezależny. Autor opisuje struktury tych klanów, rodów i rodzin, ich organizacje polityczne, poglądy religijne, kult przodków, magię i czarownictwo. V. Rosner, Archery in Bhutan. W królestwie Butan na pograniczu Indii i Tybetu żyje aktualnie ok. 700 tys. mieszkańców. Ich własny etnonim to Drukpa, co znaczy: lud piorunowego smoka. Armia Butanu liczy obecnie 20 tys. żołnierzy. Dawne łuki zostaly zastąpione bardzo nowoczesną bronią palną. Natomiast lucznictwo z dawnej dyscypliny wojskowej stalo się sportem narodowym. Opisy tradycyjnych luków, strzał, techniki strzelania, charakterystyka łuczników i ich rytualnych tańców wypełniają treść artykułu. L. de Sousberghe, L'immutabilite de l'alliance dans les societes patrilineaires du Congo. Chodzi o zagadnienie szeroko pojętych więzi pokrewieństwa i powinowactwa, które powstają w afrykańskich spoleczeństwach matry- i patrylinearnych. Stwierdzono, iż jest zasadą, że wszystkie formalne skutki zawartego małżeństwa w społeczeństwach matrylinearnych zachowują swoją moc i aktualność nawet w przypadku, gdy malżeństwo zostanie zerwane przez rozwód i zwrot zaplaconego wiana, kiedy jest bezpłodne itp. Próbowano tę zasadę odnieść jedynie do stosunków matrylinearnych, sądząc, że w stosunkach patry linearnych panuje zasada odwrotna. Tymczasem autor na przykładach kongijskich ludów Yaka, Pel end e, Luba, Lulua i in. dowodzi, że także w stosunkach patrylinearnych ta sama zasada jest przestrzegana. H. Schindler, Die Inimacti und die Maca. Rozprawa dotyczy dwóch ludów indiańskich z Ameryki Połudn., z Gran Chaco w Paragwaju. Na podstawie źródeł pisa- �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw 409 i czasopism nych autor próbuje zidentyfikować oba wymienione ludy pod wzgl. językowym i kulturowym. E. Nurge, A Renewed Interest in History among Some American Anthropologists. Etnologowie ameryka6scy na ogól i od dłuższego już czasu malo interesowali się żródłami historycznymi i ich przydatnością dla poznania mechanizmów kulturowych. Autorka artykułu zwraca uwagę na kilka nowych prac, których autorzy dzięki przebadanym źródłom historycznym znaleźli rozwiązania stawianych zagadnień. Są to niewątpliwie dowody wzrostu zainteresowań materiałami historycznymi wśród amerykańskich antropologów kulturowych. R. Wiesinger, The Woman's Part in the Religions Life of the Bhil. Autorka pochodzi z Indii. Urodziła się w Indore, zna języki hindu i gujarati. W latach 1964 i 1965 prowadziła terenowe badania wśród Bhilów, ludu zamieszkującego w centralnej części Indii, w prow. Madhya Pradesh, w dystrykcie Jhabua. Tematem jej zainteresowań jest rola kobiety w życiu religijnym tamtejszych społeczności, udział w obrzędach, w praktykach magicznych, wróżbiarstwie itp. M. N. Maceda, Preliminary Studies of the Figures and Ornamentation of Some Selected Jar Covers from Kulaman Plateau (Southwestern Cotabato), Island of Min- Archeologiczny artykuł o przykrywkach ok. 600 urn znalezionych w grotach Kan-Nitong. Przykrywki są rzeźbione i zdobione rysunkami. Drog'l analizy form tej ornamentyki autor wnioskuje, że są one śladem malajo-polinezyjskiego ludu, który kiedyś wędrował przez Filipiny ku wyspom Polinezji. J. Ulenbrook, Einige Uebereinstimmungen zwischen Chinesischen und dem Indogel"manischen. Językoznawca znajduje pokrewieństwa niektórych słów dawnego języka chińskiego z odpowiednikami należącymi do językowej rodziny indoeuropejskiej. Zeszyt 5-6, 1967 s. 665-1027. A. Vorbichler, Professor Dr. Paul Schebesta t. Dnia 17 września 1967 r. zmad w wieku lat 81 znany badacz ludów pigmejskich, afrykańskich i azjatyckich Paul SchebGsta. Czech (Morawianin) z pochodzenia, był poliglotą, lingwistą, antropologiem i etnologiem. Artykuł zawiera charakterystykę jego sylwetki oraz naukowych osiągnięć 1. E. Fischer, Erz(ihlgut der westlichen Dan in Liberia. Autor prowadził badania nad rękodzielnictwem liberyjskiego ludu Danów w latach 1960 i 1963. Przy okazji zebrał materiały do folkloru słownego, spisując głównie mity i wierzenia o świecie i człowieku, opowiadania, bajki, przysłowia. Materiały te przedstawia w obszernym artykule. W. P. Fairchild, The Meaning of Pottery in Old Japan. Garncarstwo w długim, prehistorycznym okresie Jomon w Japonii od ok. 5 tys. lat p ..n. e. do II w. p. n. e. było ważnym społecznie i gospodarczo przemysłem. Rzecz dziwna w tym, że fakt ten nie znajduje odpowiednio mocnego odbicia w mitach japońskich. Dwa symboliczne przedmioty zajmują w nich główne miejsca: metalowe lusterko i miecz. Posługując się materiałami językowymi, archeologicznymi i mitologicznymi autor dowodzi, że lusterko i miecz zajęły miejsce dawnej symboliki garncarstwa tak \V mitach jak w wyobrażeniach religijnych. U. Oberem, Zur Geschichte des lateinamerikanischen Landarbeiters: Concierto,; und Huasipungueros in Ecuador. Nazwą "conciertos" określano robotników rolnych, niewolnych Indian, którzy należeli do majątków rolnych (hacjend) w sposób, przypominający położenie poddanych chłopów folwarcznych w Polsce feudalnej. Wadanao, Philippines. 1 Zob. też artykuł 1967) na s. 251 (przyp. Stefana red.). Łysika, Pawe! Scllebesta - Pionierski Badacz Pigmejów (1887- �410 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Tunki ich płacy były takie, że Indianie ci z reguły popadali w zadłużenie w stosunku do właścicieli hacjend i stawali się niewolną siłą roboczą, przywiązaną odpowiednimi ustawami do tych hacjend. Nazwa "huasipungo" oznaczała dział ziemi, który właściciel hacjendy dawał w użytkowanie tamtejszemu chłopu pod warunkiem odpracowania określonej ilości robocizny na polach hacjendy. Z instytucją tą było m. in. związane prawo użytkowania przez huasipungueros wody, lasu i pastwisk, należących do właścicieli hacjend. Artykuł zawiera krótki zarys dziejów indiańskich chłopów w Ekwadorze od konkwisty po ustawę z 1964 roku, ukazanych na tle wymienionych instytucji prawnych. H. Huber, Die unheilbringende Schwiegertochter, U ludu Kwaya z grupy Bantu <na wschodnim wybrzeżu jez. Wiktoria, Afryka Wsch.) młodą mężatkę, synowę, uważa się za tę osobę, która jest przyczyną w przypadkach losowych, ilekroć rodzina męża ponosi jakieś straty. Okazuje się, że jest to charakterystyczny motyw wierzeniowy, którego wątek przewija się w tamtejszych mitach. Autor przedstawia na to dowody. H. Goehring, Generative Grammatik und Kulturanthropologie. Artykuł informuje o podstawowych, aktualnych ideach językoznawstwa, które usiluje znaleźć nawiązania do antropologii kulturowej. Autor charakteryzuje najnowsze na ten temat koncepcje z pogranicza obu tych dyscyplin w ujęciu amerykańskiego lingwisty Noama Chomsky'ego. J. Sterly, Das Kulturkonzept Bronislaw Malinowskis. Co B. Malinowski rozumiał pod pojęciem kultury i jak ją rozumiał? Odpowiedzi na pierwsze z tych pytań sam udzielił. Kultura to aparat, przy pomocy którego człowiek zaspokaja swoje potrzeby i podtrzymuje gatunek. Natomiast na drugie z pytań dał odpowiedź raczej pośrednią, w wynikach swoich badań i komentarzach do nich. Kulturę rozumieć należy jako ,ogół funkcji,. Zaś funkcje - t,o ,zależność i sJtosunki między faktami i zjawiskami. Te zaś zawsze widzieć trzeba w ich zależności od całości kultury. Czy takie widzenie i rozumienie kultury można i należy akceptować? Czy rze~zywiście kultura w swojej istocie jest aparatem, który analizować trzeba funkcjonalnie? Na pewno można każdą kulturę ująć jako system, dający się rozłożyć na części i na działające siły. Te zaś można z kolei porządkować i schematyzować. Ale sedno zagadnienia leży w tym, że rozumienie i widzenie kultury przez B. Malinowskiego ma przecież sobie właściwe, historyczne uwarunkowanie, którego on może nie dostrzegł, a może nie docenił. W. Schmied-Kowarzik, Philosophische Erorterungen zum gegenwiirtigen Stand der Kulturanthropologie. Artykuł zawiera charakterystykę aktualnych kierunków w anglosaskiej i francuskiej antropologii kulturowej oraz ich stosunku do podstawowych zagadnień, stawianych przez filozofię na temat człowieka i kultury. Zdaniem autora istnieje pilna potrzeba generalnej, filozoficznej syntezy wszystkiego tego, eo etnologi'a osiągnęła w dziedzin,i,e badań szczegółowych nad kulturami i ludzkimi społeczeństwami. K. G. Heider, Speculative Functionalism: Archaic Elements in New Guinea Dani Culture. Lud Dani na Wyżynie Papua na Nowej Gwinei liczy między 100 a 200 tys. głów. Zyje aktualnie z uprawy słodkich kartofli i hodowli świń. Reprezentuje stosunki patrylinearne; sformowany jest w terytorialne jednostki polityczne, w których widoczne są zaczątki władzy osobników ekonomicznie i fizycznie możniejszych. Ale uprawa słodldch karrtoflii }est tu elementem stosunko'Wo młodym. Dokonując funkcjonalnej analizy niektórych archaicznych składników w kulturze Dani, autor stawia hipotezę, że lud ten znajduje się w fazie przejścia od archaicznego zbieractwa z łowiectwem do życia osiadlego i ogrodowego kopieniactwa. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 411 i czasopism A. Klein-Franke, Akkulturationsprobleme der jemenitischen Juden in Israel. Na żydowską ludność państwa Israel złożyły się głównie dwa nurty imigracyjne: Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej, przeważnie młodzi, którzy pragnęli stworzyć tam nowoczesne, żydows,~i,e państwo. Żyd"'i z ,azjatyckiego wschodu, wśród tych duża i zwarta grupa Żydów z Jemenu. Ci zamierzali wcielić w życie ortodoksyjne wzory biblijne. Spodziewano się więc, że w Izraelu nastąpi podział na dwa obozy. Tak się nie stało. Autor daje w artykule obraz procesów akulturacji i integracji kulturowych na przykładzie zmian, jakim uległy postawy i sytuacje Żydów jemenickich. M. Bawa, Role Analyzis of Fictive Kinship in a Kumaoni Society. Krótki ale bardzo rzeczowy artykuł na temat pojęć pokrewieństwa w grupie kastowej Sahs, która stanowi trzon ludu zamieszkującego górskie pasmo Kumaon w prowincji Uttar Pradesh w lndlacn. A. Hauenstein, Consideratwns sur te vase sacre ombia yohasa de la residence royale de Civonga de la tribu des Hanya. Hanya jest grupą etniczną plemienia Vimbundu w Angoli. Studium dotyczy :l'unkcji obrzędowej wazy królewskiej oraz z nią związanych wierzeń. W wazie tej przede wszystkim przetrzymuje się wodę, jakoby magiczną, która służy królowi do obrzędowych ablucji. Studium zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów obrazujących, jakie cechy sakralne i magiczne przypisywano osobie króla w archaicznych stosunkach plemiennych w Afryce. Sumując krótko ocenę całości tomu, warto może zwrócić uwagę na stosunkowo wysoki poziom metodologiczny ogółu tych artykułów i studiów, które mają charakter etnograficzno-opisowy. Ale jednocześnie przytłaczająca większość należy do etnograficznych mikrografii, niekiedy zadziwiająco szczegółowych, tym niemniej jakby oderwanych od szerszych ujęć syntetycznych. Widoczne jest też, podobnie jak w tomie poprzednim, jakby unikanie dyskusji merytorycznych na tematy teoretyczne. Artykuły: J. Sterla i W. Schmied-Kowarzika, zamieszczone w tym tomie są bardzo skromne w wymiarze i treści. Odczuwa się zatem brak ujęć szerszych, syntetyzujących, zazębiających o problemy teoretyczne, które dawniej nadawały temu pismu cechy rozmachu i metodologicznej pewności. Tadeusz Ethnology. An International burgh 1967, t. 6, z. 1-4. Journal ot Cultural ana Wróblewski :socIal Anthropology, Pitts- Przed kilku laty pojawił się wśród szeregu amerykańskich czasopism etnograficznych nowy periodyk naukowy - Ethnology. Kwartalnik ten, redagowany przez znakomitych antropologów - G. P. Murdocka i A. Spoehra, publikowany jest przy pensylwańskim uniwersytecie w Pittsburghu. Z założeń wstępnych wynika, iż ambicją wydawców było utworzenie pisma będącego aktualnym przeglądem najnowszych, światowych zdobyczy i osiągnięć nauk antropologicznych. O międzynarodo-· wym charakterze Ethnology świadczy m. in. skład rady redakcyjnej, w której zasiadają uczeni dwudziestu krajów Europy, Azji, Ameryki i Australii. Niepokoić jednak musi fakt nieobecności przedstawicieli młodej etnografii afrykańskiej, której interesy reprezentuje wyłącznie delegat z "białej" Republiki Południowej Afryki. Ponieważ do teki redakcyjnej wpływają artykuły ze wszystkich niemal dziedzin antropologii - w anglosaskim rozumieniu tego określenia - czasopismo to nie może posiadać jednolitego charakteru czy profilu. Stanowi ono jedynie luźny zbiór rozmaitych rozpraw, artykułów i studiów, podejmujących najróżnorodniejsze problemy z wszystkich kontynentów. Jedyną wspólną cechą, łączącą publikowane w Ethnology �412 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism artykuły jest to, iż stanowią one z reguły wynik ostatnio prowadzonych badań terenowych. W ten sposób kwartalnik Ethnology stał się niejako przeglądem osiągnięć najważniejszych prac terenowych, wypraw i ekspedycji etnograficznych. W omawianym tu 6 t. tego czasopisma znajdujemy m. in. rezultaty badań przeprowadzonych na wyspie Malaita w Archipelagu Salomona omówione wart. R. M. Keesinga, Statistical Models and Decision Models of Social Structure: A Kwaio Case, s. 1-16. Jeremy Becket z Uniwersytetu w Sydney przeprowadzał w latach 1958-19161 badania terenowe na melanezyj.skich wy'spach w Cieśnini,e TONesa, w oparciu o które napisał art. pt. Elections in a Small Melanesian Community, s. 332-344. W oparciu o studia terenowe na Nowej Gwinei powstał art. R. A. Rappaporta, Ritual Regulation of Environmental Relations among New Guinea People, s. 17-30, oraz opracowanie Leonarda B. Glicka, Medtcine as an Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlands, s. 31-56. Art. D. E. Walkera Jr., Nez Perce Sorcery, s. 66-96 jest podsumowamem Iti-mIesięcznych badań terenowych, przeprowadzanych z przerwami w latach 1962-H166. Następna pozycja - to krótki szkic Clifforda Sathera, ::>ocwl Rank ana JV1arnage f'ayments in an Immigrant Moro Community in Malaysia, s. 97-102, nakleślony w wyniku jednomiesięcznego pobytu w 1965 r. w okręgu Kota Belud w Malajzji. Z azjatyckiej problematyki wymIenić tu należy również art. pt. Mystical Retribution, Spirit Possession and Social Structure in a Japanese Village, ;s. 237-262, pióra japońskieg.Q uczonego Teigo "Y:oshidaz Uniwersytetu Ki'U'si;u,który oparty został na p'ółroczmych badaniadl w 19 65 r. we wsi Umamri (płd.-zach. część wyspy Silmku). Humorem Indian Czipewa zainteresował się Franc C. Miller, który przeprowadził wśród nich badania w kolejnych sezonach letnich lat 1960, 1961, 1962 i 1965. Ich podsumowaniem jest zamieszczony na lamach Ethnology art. Humor in Chippera Tribal Council, s. 263-271. Art. Richarda T. Antouna Social Organization and the Life Cycle in an Arab Village, s. 294-308, powstał w oparciu o dane zebrane w wiosce Kufr al Ma w Jordanii w latach 1959-1960. Zeszyt czwarty Ethnology poświęcony jest w całości problematyce amerykanistycznej. Zamieszczone tu artykuły oparte są na badaniach z lat 1957-1965, a ich tematyka jest również bardzo zróżnicowana, czego dowodzi zamieszczony poniżej gwoli informacji - przegląd artykułów: Charles J. Erasmus, Upper Limits of Pea1 santry and Agrarian Reform: Bolivia, Venezuela, and Mexico Compared, s. :349-380; Catherine S. Fowler and Joy Leland, Some Northern Paiute Native Categories, s. 381-404; Waren T. Morrill, Ethnoicthyology of the Cha-Cha, s. 405-416; Shepars Forman, Cognition and the Cath: The Location of Fishing Spots in a Brazilian Coastal Village, s. 417-426; Conrad P. Kottak, Kinship and Class in Brazil, s. 427443; Don Handelman, The Development of a Washo Shaman, s. 444-464; Merwyn S. Garbarino, Decision-Making Process and the Study of Culture Change, s. 465-470; Paul C. Rosenblatt, Marital Residence and the Functions of Romantic Love, s. 471430. Mimo pewnego udziału uczonych spoza granic Stanów Zjednoczonych, zdecydowaną większość autorów stanowią badacze północno-amerykańscy. Pomimo starar'I redakcji, nie udało się dotychczas bardziej zróżnicować narodowościowego składu autorów, co miało być warunkiem sine qua non odpowiedniej, międzynarodowej rangi pensylwańskiego czasopisma. Sądzić jednak można, iż ten stosunkowo "młody" jeszcze pedodyk zyska zna'czną popula!l'ność i stanie .się autentycznym przeglądem naj nowszych i najważniejszych wydarzeń w etnografii światowej. Na szczególną uwagę zasługuje zeszyt drugi Ethnology, poświęcony w całości problematyce atlasu etnograficznego, którego autorem jest G. P. Murdock. �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 413 Nie potrzeba tu udowadniać jak wielką rolę i znaczenie mają wszelkiego rodzaju atlasy etnograficzne dla studiów porównawczych i prac syntetyzujących. Dlatego z uznaniem należy podkreślić inicjatywę redaktora naczelnego Ethnology, który porwał się sam na gigantyczne przedsięwzięcie jakim bez wątpienia jest opracowanie etnograficznego (a nie etnicznego) atlasu w postaci specjalnego systemu tablic i kodów. Poszczególne partie zgromadzonych materiałów publikowane były już fragmentarycznie w poprzednich zeszytach kwartalnika Ethnology, obejmując informacje o kulturze tradycyjnej ponad 1100 społeczności. Potrzeba uzupełnienia niedociągnięć oraz uaktualnienia informacji skłoniła twórcę atlasu - G. P. Murdocka - do publikacji zebranych dotychczas materiałów, które poddane ocenie i dyskusji wszystkich zainteresowanych w tym względzie uczonych ułatwić mają opracowanie ostatecznego kształtu atlasu. To próbne podsumowanie objęło 862 społeczeństwa, w liczbie których na tzw. Czarną Afrykę przypada 239, na obszar Sródziemnomorza - 95, wschodnią Eurazję - 93, Oceanię - 128, Północną Amerykę - 218 oraz na Amerykę Łacińską 89 grup etnicznych. Ten nierównomierny pod względem ilościowym dobór społeczeństw podyktowany został w głównej mierze niewystarczającą jak dotąd ilością zweryfikowanych informacji odnośnie wybranych do atlasu zagadnień. Autor sam zresztą podkreślił szczególne ubóstwo materiałów źródłowych dla takich obszarów jak Północna Afryka, kraje Bliskiego Wschodu, Assam i Birma czy archipelagi Mikronezji i Polinezji. Dla uproszczenia atlasu dokonano podziału wszystkich 862 społeczeństw na 412 grup regionalnych kierując się przy tym kryteriami etnicznego i kulturowego pokrewieństwa poszczególnych populacji. Wyodrębniono w ten sposób ella obszaru Afryki 35 większych ugrupowań, dla basenu Morza Sródziemnego - 55, Wschodniej Eurazji - 66, Oceanii - 70, Ameryki Północnej - 69 i Ameryki Południowej - 67. Zasadniczą część atlasową poprzedza najbardziej ogólna charakterystyka poszczególnych grup, która obok numeru porządkowego (symbolu stosowanego w tablicach atlasowych) i nazwy etnicznej podaje we współrzędnych geograficznych dokładną lokalizację każdej społeczności, określa chronologię zawartych w atlasie danych etnograficznych, informuje 'o liczebności populacji, a ponadto podaje podstawowe wskazówki bibliograficzne. Wszystkie ściśle etnograficzne informacje ujęte zostały w formie literowo-liczbowego kodu. Tak zaprogramowane dane umieszczono w kolejno ponumerowanych kolumnach poświęconych poszczególnym zagadnieniom i problemom kulturowym. Należy wszakże nadmienić, iż niniejsza, próbna edycja atlasu nie objęła wszystkich podstawowych zagadnień, a tylko 49 wybranych grup tematycznych. Całość bowiem ujęta zostanie dopiero we właściwej publikacji. W pracy nad atlasem uczestniczyli również znani antropolodzy amerykańscy H. Driver i J. Whiting, a także uczniowie Murdocka i liczni jego korespondenci. Osoby te dostarczyły niejednokrotnie opracowań poszczególnych terenów czy zagadnień oraz wniosły poprawki i uzupełnienia do gotowych już partii atlasu, opierając się na własnych badaniach terenowych, względnie na wnikliwie przeprowadzanych studiach bibliograficznych. W sumie jednak aż 90% materiałów atlasowych - wg słów Murdocka - jest wyłącznie wynikiem pracy autora. Ten specyficzny stosunek pracy zespołowej do indywidualnej zwiększa na pewno prawdopodobieństwo popełnienia omyłek, przeoczeń i błędów; żaden przecież najwybitniejszy nawet uczony nie jest w stanie objąć tak ogromnego w tematycznym i terytorialnym sensie - zakresu zainteresowań. Nadmienić przy tym należy, iż interesujący nas atlas �414 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism zawiera około 50 000 różnego typu informacji szczegółowych.. Konsekwencje takie są oczywiste dla Murdocka i dlatego też apeluje on do czytelników Ethnology, by włączyli się do szerokiej dyskusji nad próbnym zeszytem atlasu. Wszelkie uwagi krytyczne zarzuty i polemiki będą stopniowo publikowane na lamach tegoż czasopisma i zostaną również uwzględnione w ostatecznym wydaniu atlasu. Należy się więc spodziewać, iż niedługo już na stronicach omawianego powyżej periodyka rozwinie się międzynarodowa dyskusja, której wkład może mieć kapitalne znaczenie w tym śmiałym przedsięwizęciu. Porządanym byłoby, ażeby wśród polemistów nie zabrakło i polskich etnografów. Szkoda jednak wielka, iż w pierwszej wersji etnograficznego atlasu świata nie znalazły się materiały dotyczące Polski. Miejmy jednak nadzieję, że i polska kultura ludowa zostanie włączona do ostatecznie już zredagowanego atlasu. Mirosława Zeitschrift fur Ethnologie. del' Berliner Gesellschaft t. 92, zesz. 1-2. Posern-Zieli1'tska Organ der Deutschen Gesellschaft fur Volkerkunde und fUr Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 1967, W ostatnich latach nie publikowano na łamach polskich czasopism etnograficznych ani recenzji, ani też przeglądów treści, czy not informacyjnych poświęconych zachodnioniemieckiemu etnograficznemu rocznikowi Zeitschrift fur Ethnologie. Warto zatem zwrócić na niego uwagę, gdyż jest to jednak przecież reprezentatywny organ etnografii powszechnej w Niemczech Zachodnich, którego tradycje sięgają niemal początków etnografii jako samodzielnej dyscypliny; został on bowiem założony już w r. 1869 przez słynnego A. Bastiana. Omawiany niżej tom 92 z kolei stanowi oficjalny periodyk Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego (Volkerkunde) i Zachodnio-berlińskiego Towarzystwa Antropologii, Etnologii i Prahistorii. Prezentowane przez wydawców laDtykuly, zarówno o charakterze syntetycznym jak i przyczynkarskim, stanowią przegląd nowych osiągnięć niemieckich etnologów. Wprawdzie kilka drobnych artykułów dostarczonych zostalo spoza obszaru NRF, lecz ich autorzy - to również naukowcy przeważnie niemieckiego pochodzenia. Bogaty wachlarz tematyczny Zeitschrift fur Ethnologie, od metodologicznych l'Ozważań przez problematykę folklorystyczną aż do studiów archeologicznych i rozpraw poświęconych współczesnym przeobrażeniom kulturowym - to niemal w całości plon oryginalnych terenowych studiów badawczych (Feldforschungen, Feldbeobachtungen). Swiadczy to w dużym stopniu o aktywności zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej, o jej rozlicznych kontaktach międzynarodowych, szczególnie zresztą silnych ze Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i innymi krajami Ameryki Łacińskiej, a więc tymi obszarami, które leżą w sferze zainteresowania polityki zagranicznej NRF i posiadają spore i - co ważniejsze - wpływowe grupy emigracyjnej mniejszości niemieckiej. Oczywiście poza tym aspektem politycznym aktywność ta wydaje się kontynuacją dobrej, dawnej tradycji prowadzenia solidnych i żmudnych badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich. O stopniu l'Ozwoju tych obustronnych zresztą kontaktów świadczy także dział kroniki wymienionych towarzystw naukowych, w którym znajdujemy zwięzłe informacje dotyczące międzynarodowej wymiany wyjazdów badawczych i ekspedycji. Rezultatem tej ożywionej działalności są nie tylko określone i wymierne wyniki naukowe w rodzaju nowych, cennych publikacji, uzupełnienia zbiorów muzealnych czy powiększenia materiału do- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 415 kumentacyjnego. Ich wynikiem jest także znaczne wzbogacenie i urozmaicenie treści monograficznych wykładów dla studentów, z których większość oparta jest o prowadzone ostatnio badania terenowe. Odpowiednie zestawienia obejmujące listę wykładów etnografii i historii eksplorowanych obszarów i grup etnicznych prezentuje w odniesieniu do 15 uniwersytetów Zeitschrift fUr Ethnologie 1. W 92 t. tego czasopisma znalazły się studia będące wynikiem wyjazdów naukowych i badawczych do krajów Ameryki Łacińskiej (Brazylia, Wenezuela), Afryki, (Maroko, Ghana, Transwal, Tanzania) i Nowej Gwinei. Szczególnie cennym wydaje się być artykuł pióra A. Aufenangera, Aus dem Leben der Duna am Kapiago-See in Neu-Guinea, stanowiący niemal encyklopedyczny przegląd przez wszystkie prawie dziedziny kultury ludności "Duna" z obszaru australijskiej Nowej Gwinei. Teren zamieszkały przez Duna odkryty został dopiero w 1964 r., a ekspedycja, w skład której wchodził również autor, stanowiła pierwszą grupę antropologów, jaka w rejonie tym przystąpiła do badań. Aufenanger krótko i w miarę syntetycznie charakteryzuje poszczególne sfery kultury tej ludności od gospodarki i budownictwa aż do wierzeń i zwyczajów społecznych. Ta swoista "mini-monografia" stanowić będzie jednak bez wątpienia płaszczyznę wyjściową do dalszych już badań szczegółowych i studiów porównawczych. Także na materiale nowogwinejskim oparta została rozprawa H. Fischera z Uniwersytetu w Tiibingen: Beobachtung und Information - Ein KontroUfall (s. 33-73), na temat wiarogodności materiału źródłowego uzyskanego drogą wywiadów. Ten wielce symptomatyczny artykuł jest wyrazem refleksji etnograficznego środowiska nad swą własną źródłoznawczą problematyką i zarazem przejawem prób zmierzający<:h do udosko:n:alenia dotychcz!łiStowy'Chinstrumentów badawczych, Ictóre dziś w związku ze zmieniającym się stale na naszych niemal oczach obrazem rzeczywistości społecznej i kulturowej, muszą być znacznie subtelniejsze i nadzwyczaj precyzyjne. Rozwojowi teoretycznej myśli nie zawsze w przeszłości towarzyszył postęp w metodach badań terenowych, dlatego też nadzwyczaj pożyteczne wydają się wszelkie próby i głosy, które tę dysproporcję starają się dziś zmniejszyć. Fischer zauważa słusznie, iż dotychczas przywiązywano znacznie więcej uwagi do samego wyboru odpowiedniego informatora z grona badanej populacji, aniżeli do naukowej weryfikacji jego wypowiedzi. Póki uzyskane tą drogą materiały można było sprawdzić i porównać z wiadomościami uzyskanymi odmiennymi metodami - sprawa nie była jeszcze taka paląca. Dzisiaj natomiast posługujemy się w badaniach nad tradycyjną kulturq coraz częściej indagacją (Befragung) aniżeli o wiele doskonalszą metodą obserwacji (Beobachtung) uzupełnianej dostępnymi powszechnie środkami audiowizualnymi. W tym znaczeniu weryfikacja wywiadów urasta do roli podstawowego niemal problemu tak szeroko dyskutowanej dziś w środowisku etnograficznym krytyki źeódel. Ilustmcją szczegółowych już badań autora w tym zakeesie jest jego oryginalny eksperyment jaki przepl"Owadził on na terenie Papui u plemienia Jeg-huje. W r. 1958 Fischer miał możność obserwowania tam przebiegu tradycyjnej' ceeemonii inicjacyjnej, którą dokładnie opisał, nagmł, sfotografował i sfilmował. Badania na tym obszarze powtórzono w r. 1965 i wówczas zarysowała się możliwość pezeprowadzenia próby sprawdzenia stopnia autentyczności wypowiedzi informatora i przydatności kwestionariusza. W tym celu wybeano czterech uczestników obrzędu inicjacji z r. 1958 i poddano ich indagacji, zmierzającej do rekonstrukcji pezebiegu tego święta w oparciu a ich wypowiedzi. Tak uzyskany materiał zesta1 Vó!kerkundliche Vor!esungen 1967.. ,Zeitschrift fur Ethno]ogie" zesz. 2, s. 286-288. und Vbungen an deutschen Hochschu!en. Sommersemester 1967, t. 92, zesz. 1, s. 116-118, i Wintersemester, t a fi Ż e, �416 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism wiono naJPierw ze sobą, a następnie porównano z dokumentacją uzyskaną w czasie pierwszej ekspedycji. Wyniki i wnioski jakie powstały w rezultacie tych zabiegów były rewelacyjne, wskazywały bowiem na znaczne, często zasadnicze rozbieżności. Wykazały także - jak wielka staje się potrzeba poddania naukowej analizie zasad krytyki tego rodzaju źródeł, które, wg słów autora, stale jeszcze pozostawiają wiele do życzenia. Doświadczenia Fischera zasługują na szczególną uwagę nie tylko specjalistów z zakresu etnografii powszechnej. ic nie stoi bowiem na przeszkodzie, by tego rodzaju pożyteczne eksperymenty przetransponować i na nasz, polski grunt. Rezultaty mogły by być nader obiecujące, a możliwość przeprowadzenia takiej próby nie nastręczałaby przecież specjalnych trudności. Zeitschrift fUr Ethnologie w przeciwieństwie do wielu etnograficznych organów muzealnych (np. Baessler Archiv) koncentruje się w zasadzie na problematyce współczesnej, wśród której zdecydowanie dominują takie zagadnienia jak: problemy procesów akulturacyjnych, przemiany kulturowe i społeczne, rola reliktów i ich nowe funkcje we współczesnej kulturze itp. W grupie artykułów obejmującej te właśnie zagadnienia wymienić należy studium H. Nachtigalla Beitriige zu Feldbau und Nomadismus der Beni Mguild, (s. 161-199), poświęcone współczesnej gospodarce wiejskiej ludności środkowego Atlasu w Maroku i perspektywom jej dalszego rozwoju. Na uwagę zasługują te rozważania autora, które koncentrują się na problematyce teoretycznej nomadyzmu północno-afrykańskiego i jego stosunku do tego co znany badacz z NRD - W. Jacobeit - określił terminem - "Wanderschiiferei" z. Omawiany tu rocznik jest również przejawem silnej, a niekiedy nawet i dominującej roli amerykanistyki w systemie zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej. Artykuły H. Bechera - Die endokannibalistischen Riten als fruheste Erscheinungsform der Anthropophagie (s. 248-253) i A. Pollak-Eltz - Die Turafeste und die Uora (s. 254-264) poruszają religioznawczą problematykę współczesnych Indian południowo-amerykańskich. Autorzy poddają analizie funkcje, role i znaczenie tradycyjnych wierzeń, zwyczajów i obrzędów w życiu tych Indian, których zwykło określać się już dziś mianem - "civilizados" i "campesinos". Zamieszczono także artykuł wybitnego antropologa i archeologa amerykańskiego - R. C. Suggsa - czołowego specjalistę w zakresie polinezyjskiej i północno-amerykańskiej archeologii 3. Mimo przyczynkarskiego charakteru tego artykułu (A Reanalysis of Galapagos Ceramic Date, s. 239-247) stanowi on ważny głos krytyczny w toczącej się już wiele lat dyskusji nad śmiałymi, lecz niezbyt udokumentowanymi koncepcjami T. Heyerdahla. Suggs poddaje szczegółowej analizie ceramiczny materiał odkryty na nie zamieszkałych wyspach Galapagos, który traktowany był przez norweskiego badacza za dowód prekolumbijskiego osadnictwa indiańskiego z Peru i Ekwadoru 4. Wynikiem dociekań Suggsa jest całkowite odrzucenie powyższej hipotezy, co uważać należy za jeszcze jeden ważki kontrargument podważający migracjonistyczne koncepcje Heyerdahla. Wg amerykańskiego archeologa - wyspy Galapagos nie były zamieszkałe przed 1535 r., tj. przed ich odkryciem przez hiszpańskich żeglarzy. Indiańska zaś ceramika pochodzi najprawdopodobniej z europejskich statków, które między XVII a XIX w. nader często odwiedzały ten archipelag. Liczne źródła hiszpańskie z tego okresu potwierdzają również fakt, iż z::llogi posłu2 Zob. W. Jacobeit, Transhumanz und Wanderschiijerei. Volkeriorschung, Berlin 1954. 3 Jedna z najbardziej znanych publikacji tegoż autora to praca pt. The islancl civilizations of polynesia. New York 1960. 4 Zob. T. Heyerdahl, A. Skjolsvold, Archaeological Evidence of Pre-Spanisch Visits to the Galapagos Islands. Memoirs of the Society for American Archaeology, nr 12, Salt Lake City 1956. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 417 i czasopism giwały się naczyniami wyrabianymi na amerykańskim wybrzeżu przez indiańskich rzemieślników. Prawdopodobnie dalsza, szczegółowa penetracja archeologiczna Galapagos wyjaśni ostatecznie tę zagadkę, a jeśli potwierdzi ona rezultaty Suggsa, wówczas okaże się, iż poza tzw. "zbieżnościami" czy "podobieństwami kulturowymi" nie ma żadnych dowodów świadczących o prekalumbijskiej penetracji Pacyfiku przez Indian. Oba półroczni ki Zeitschrift fur Ethnologie zamykają obszerne działyomówiell i recenzji co celniejszych prac z całej niemal literatury światowej. Dział ten pozbawiony jest jednak przeglądu treści choćby najważniejszych organów towarzystw etnograficznych, muzeów i instytutów. Każdy rocznik zaopatrzony jest także w obszerny wykaz nowości bibliograficznych, a zamieszczona na obwolucie lista autorów z podaniem ich macierzystej placówki i adresów ułatwia nawiązanie kontaktów naukowych i sprzyja bez wątpienia tak potrzebnej polemice. Aleksander 27 "- Lud, t. 53, 1969 Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a183bf782b6a03a2db327a4c162f08.pdf 0e006b5a914430788869f040be3de929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3706 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.119-129 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I E L I C E R W. N . : N A R O D N A J A ODIEŻDA U D M U R T O W , M A T I E R I A Ł Y К E T N O G E N E Z U ( A K . N . ZSRR. T r u d y I n s t i t u t e E t n o g r a f i i i m . E. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, t o m X ) , s. 142, 76 r y s . w t y m 10 t a b l . k o l o r , n a k r e d z i e , 1 m a p a W pracy tej autorka systematyzuje i omawia m a ­ teriały, odnoszące się d o u b i o r u U d m u r t ó w ( W o t i a k ó w ) , ogłoszone d r u k i e m , znajdujące się w m u z e a c h i z g r o m a d z o n e osobiście p o d c z a s e k s p e d y c j i e t n o g r a ­ f i c z n y c h w 1930, 1931 i 1938 r . S t a r a się o n a w y k a z a ć p o c h o d z e n i e poszczególnych f o r m u b i o r u l u d o w e g o , i c h ewolucję oraz odbicie w n i c h stosunków r o d z i n n o - p r a w n y c h i różnic społecz¬ n y c h . R ó w n o c z e ś n i e a u t o r k a p o r u s z a z a g a d n i e n i e zna­ czenia u b i o r u j a k o w y t w o r u a r t y s t y c z n e j twórczości ludowej U d m u r t ó w . P r a c a z a w i e r a o p i s y t e c h n i k i w y k o n a n i a ubiorów, f o r m y k r o j u o r a z z m i e r z a d o określenia środowiska i czasu w y s t ę p o w a n i a poszczególnych części u b r a n i a . Autorka traktuje ubiór j a k o d o k u m e n t h i s t o r y c z n y , który c h a r a k t e r y z u j e etniczną swoistość l u d u , jego kulturę o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i z l u d a m i sąsiednimi U d m u r t o w i e , d a w n i e j z w a n i W o t i a k a m i , należą dó północno-wschodnich F i n ó w i liczą o k . 600.000 l u d z i T w o r z ą r e p u b l i k ę autonomiczną o obszarze 32 t y s . k m ze stolicą I ż e w s k i e m . T r u d n i ą się uprawą r o l i . W z a ­ r a n i u s w e j ł r s t o r i i z n a j d o w a l i się U d m u r t o w i e p o d s i l n y m w p ł y w e m d a w n y c h Czuwaszów c z y l i Bułgarów nadwołżańskich a następnie p o d p a n o w a n i e m T a t a ­ rów o c z y m w s p o m i n a m i c h podania l u d o w e Po p o ­ konaniu starów Moskwa zwolnła Udmurtów w 1587 r o d nłaTen-a i m to ny dS U d m ^ t ó w Г leża także t z w B e s e r m e n o w i e S t a n o w i o T z u L u r IfzowanyszczeptatarTk" ^ " W . N . B i e l i c e r podzieliła s w o j ą pracę n a 10 r o z d z i a ­ łów: 1 — źródła; 2 — t e c h n i k a w y t w a r z a n i a m a t e ­ riałów, a w i ę c przędzenie i t k a n i e , o b r ó b k a skóry, p r o d u k c j a wojłoku wyrób o b u w i a z łyka; 3 odzież kobieca; 4 - u b i o r y głowy; 5 - obuwie; 6 ozdoby: 7 - zespoły u b r a n i o w e w s t r o j u k o b i e c y m ; 8 - odzież męska- 9 - odzież B e s e r n i e n ó w ; 10 - o r n a m e n t t k a n y i w y s z y w a n y ; w r e s z c i e zakończenie i słownik termi¬ nów w j ę z y k u u d m u r c k i m , u ż y w a n y c h w p r a c y . : b t a n o w o m z u d m u r W p i e r w s z y m rozdziale ' a u t o r k a podaje k r y t y c z n y przegląd p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , dotyczących U d m u r ­ tów, z k t ó r y c h n a j d a w n i e j s z e odnoszą się d o X V I I I w . o r a z p r a c p a l e o e t n o e r a f i c z n y c h , w y c h o d z ą c z założe­ n i a , że z a g a d n i e n i a e t n o g r a f i i U d m u r t ó w są h i s t o r y c z ­ nie z w ' a z a n e ze s t a r o ż y t n y m i k u l t u r a m i d o r z e c z a K a ­ my a w ' ę c ananińską pianoborską czepecką oraz z kulturą' B u ł g a r ó w nadwołżańskich Z a b y t k i k u l t u r y ananińskiej w y s t ę p u j ą c e w p a s i e l a s o s t e p u , sięgają p i e r w s z e g o tysiąclecia p r z e d n . e. B y ł y o n e ściśle z w i ą z a n e z p o ł u d n i o w y m i i z a c h o d n i o s y b e r y j s k i m i k u l t u r a m i t e j e p o k i o r a z z wcześniej­ s z y m i k u l t u r a m i e p o k i brązu. W y n i k i w y k o p a l i s k w y k a z u j ą , że w epoce a n a n i ń ­ s k i e j , n a p o g r a n i c z u l a s u i s t e p u , przebiegał p r o c e s m i e s z a n i a się typów mongoloidalnych i europeidalnych. Nadbrzeżna ludność K a m y w epoce ananińskiej n a ­ w i ą z y w a ł a s t o s u n k i ze s w y m i p o ł u d n i o w y m i sąsiadami i wchodziła w szeroką orbitę w y m i a n y ze światem scytyjskim. N a p o d s t a w i e szczątków znalezionych t k a n i n oraz płaskorzeźby n a k a m i e n n e j płycie g r o b o w e j z t e j e p o k i p r z y p u s z c z a się, że istniały w ó w c z a s d w a t y p y o d z i e ż y : lżejsza - z w ł ó k i e n roślinnych o r a z c i e p l e j s z a - w e ł ­ n i a n a i f u t r z a n a . O g ó l n y w y g l ą d t e i odzieży p r z y p o ­ m n ą krótką, ujętą p a s e m odzież t y p u s c y t y j s k i e g o M a t e r i a ł y ' d o odzieży z e p o k i p i a n o b o r s k i e j ( I I I w . p r z e d п. е. — V w . n . e.) są b a r d z o u b o g i e . P e w n e 2 M o s k w a 1951. w y o b r a ż e n i e o u b i o r z e dają z n a l e z i o n e 3 f i g u r k i k o ­ biece. Zespół o d z i e ż o w y p r z y p o m i n a ubiór ludności z e p o k i ananińskiej. Następna e p o k a , od V do I X w . п. е., z p o w o d u b r a ­ k u o d p o w i e d n i c h badań a r c h e o l o g i c z n y c h , n i e w n o s i żadnych n o w y c h d a n y c h do znajomości odzieży. Z n a c z n i e l e p i e j p r z e d s t a w i a j ą się m a t e r i a ł y p o c h o ­ dzące z k u l t u r y c z e p i e c k i e j (od I X do X I V w . ) . A n a l i z a t e g o materiału p o z w a l a w y j a ś n i ć w i e l e współczesnych p r z e j a w ó w k u l t u r y U d m u r t ó w , a w szczególności do­ tyczących odzieży l u d o w e j B a r d z o u b o g o przedstawiają się źródła a r c h e o l o g i c z ­ ne i piśmiennicze, dotyczące k u l t u r y u d m u r c k i e j z o¬ k r e s u od X V do X V I I w . Z w i e k u X V I I I pochodzą l i c z n e w z m i a n k i o odzieży t e g o l u d u . Ź r ó d ł a l i t e r a c k i e z X V I I I w . podają t y l k o p r z y g o d n e w y p o w i e d z i o s t r o ­ j u Udmurtów, n i e wystarczające d l a o d t w o r z e n i a i c h pełnego zespołu o d z i e ż o w e g o . Z n a c z n i e b o g a t s z a j e s t literatura etnograficzna o U d m u r t a c h z w i e k u X I X . A u t o r k a s z c z e g ó ł o w o o m a w i a w s z y s t k i e dostępne j e j źródła piśmiennicze, t a k w j ę z y k u r o s y j s k i m j a k i w obcych — prace N . Bucha, N. Tilkego, J . M a n n i n e n a i innych D r u g i rozdział p r a c y , p o ś w i ę c o n y t e c h n i c e p r z y g o t o ­ w a n i a materiałów, z a w i e r a : 1 — szczegółowe o m ó w i e ­ nie p r z e b i e g u przędzenia i t k a n i a , opis u ż y w a n y c h n a ­ rzędzi i będących w użyciu t e c h n i k t k a c k i c h ; 2 — ob­ r ó b k ę skór, u ż y w a n y c h n a półszubki, czapki, pasy i rękawice; 3 — produkcję wojłoku n a o b u w i e i c z a p k i ; 4 — w y r ó b o b u w i a z łyka, t z w . łapci. O m ó w i e n i e odzieży k o b i e c e j w r o z d z i a l e t r z e c i m za­ c z y n a a u t o r k a od c h a r a k t e r y s t y k i m a t e r i a ł ó w w y k o p a ­ l i s k o w y c h , pochodzących z X — X I w . n . e. P r z e c h o ­ dząc do u b i o r ó w współczesnych w y o d r ę b n i a 3 t y p y k o s z u l k o b i e c y c h , różniących się k r o j e m P o d a j e b a r ­ dzo szczegółowy o p i s i c h w y k o n a n i a i zasięgu i c h użytkowania Załączony materiał i l u s t r a c y j n y « a d a się z f o t o g r a f i i oraz Г rysunków k a ż d e f k o s z u h P r z e d s t a w i o n e , z p r z o d u i z tyłu ( n a r y s u n k a c h °tZy ^znaczon^Tinia orzarywana) NastonTe a u S orzecho^ fei omóudone sa z a i S 1 n a n i S k i z a z w T c z a i b o eatoTdobione haftem W w i ^ T L S \ v n o w ' a d V mało n ^ k l n v w S p o a IZnrlt ^innXŹZ o £ v ^ Г p ł ó c i e n n y ™rń*nji ^ . f h ę s c i t ™ k o , ł i e f f e s t r o j u , a u t o r k a o p i s u j e odzież wełnianą, a w i ę c k a f ­ t a n sięgający d o k o l a n , n o s z o n y l a t e m i jesienią. D o tej g r u p y należy tez k a m i z e l k a . K a m i z e l k a jest bez rękawów. K r o j e m u p o d o b n i a się d o k a f t a n a , sięga rochę niżej b i o d e r l u b d o k o l a n . A u t o r k a p o r ó w n u j e t e n ubiór z p o d o b n y m i u b i o r a m i i n n y c h l u d ó w . N a ¬ s ępnie o p s u j e sukmanę z s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o . W o k r e s i e z i m o w y m k o b i e t y zakładały n a s i e b i e p o k i l ­ k a t a k i c h s u k m a n . R z a d z i e j u ż y w a n e b y ł y s z u b y ze skor b a r a n i c h . W rozdziale c z w a r t y m z n a j d u j e m y opis l i c z n y c h o d ­ m i a n ubioru głowy kobiet. W r o z d z i a l e p i ą t y m o m a w i a n e są płócienne p o ń c z o ­ c h y — okrętacze o r a z łapcie ł y k o w e , k t ó r e p r z y gos­ p o d a r c e k o ł c h o z o w e j zostały w zupełności zastąpione przez o b u w i e skórzane. W r o z d z i a l e szóstym, p o ś w i ę c o n y m o z d o b o m , a u t o r ­ k a sięga w s t e c z d o w . X . J e j z d a n i e m większość m e ­ t a l o w y c h ozdób U d m u r t ó w p r z y p o m i n a o z d o b y T a t a - 119 �r ó w i B a s z k i r ó w o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i ze W s c h o d e m , z A z j ą Średnią. O z d o b y t e b y ł y dziełem w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j O b e c n i e o z d o b y n a b y w a n e są w m i e j s c o w y c h sklepach. Rozdział siódmy o m a w i a zespoły o d z i e ż o w e ( k o s t i u m nyje kompleksy) w stroju kobiet, typowe dla pewnych o b s z a r ó w g e o g r a f i c z n y c h . A u t o r k a w y r ó ż n i a pięć t a ­ k i c h zespołów. A n a l i z a b a d a n i a materiału p o z w a l a następnie s t w i e r ­ dzić w y s t ę p u j ą c e w n i e d a l e k i e j jeszcze przeszłości — i s t n i e n i e o b r z ę d o w e g o k o b i e c e g o zespołu o d z i e ż o w e g o udmurckiego, a mianowicie: modlitewnego, pogrzebo­ wego i weselnego. Prócz tego w u b i o r a c h kobiecych w y r a ź n i e zaznaczały się różnice g r u p w i e k u . B y ł y t o u b i o r y — dziecięce, d z i e w c z y n e k , dziewcząt n a w y ­ d a n i u , m ł o d y c h mężatek, m ę ż a t e k ^ a t e k i s t a r u s z e k . Ubiór k o b i e t w y r a ż a ł też równocześnie r o z w a r s t w i e n i e społeczne w s i u d m u r c k ' e j Zaznaczało się t o w ubóst­ w i e m a t e r i a ł ó w i ozdób u b e d o t y w s i o w e j . N a s t ę p o ­ w a ł a z a m i a n a ozdób i m o n e t z m e t a l i s z l a c h e t n y c h — b l a s z k a m i z o ł o w i u i t p U b o g a c z ó w n a t o m i a s t samo­ działy zostały w c z e ś n i e j z a s t a p ' o n e p r z e z s u k n a w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o . P o z a t y m z a c h o w a l i o n i dłużej b a r ­ dzo d r o g i e p r z y b r a n i e g ł o w y . Stopniowy w z r o s t d o b r o b y t u ludności w o k r e s i e w ł a d z y r a d z i e c k i e j w p ł y n ą ł n a t o , że k o b i e t a u d m u r c k a m a o b e c n i e możność k u p o w a n i a t k a n i n i ozdób w y ż ­ s z y c h g a t u n k ó w . T o t e ż d a w n y ubiór l u d o w y uległ s z e r e g o m przeobrażeń, uproszczeń i udoskonaleń, b ę ­ dących w y r a z e m n o w e g o ż y w i o ł o w e g o r o z k w i t u socja­ l i s t y c z n e j twórczości l u d o w e j . Rozdział ósmy poświęcony j e s t o p i s o w i odzieży m ę s ­ k i e j . U k ł a d t e g o rozdziału j e s t t a k i s a m , j a k i p r z y o p s i e odzieży k o b i e c e j . A u t o r k a w y r ó ż n i a d w a t y p y k o s z u l i . D o o p i s u d w ó c h t y p ó w s p o d n i męskich dołą­ czone są d w a r y s u n k i . R y s u n k i są m a ł o p r z e j r z y s t e , w i d o c z n i e a u t o r k a n i e opanowała t e j niezbędnej d l a e t n o g r a f a umiejętności N a przód k o s z u l i mężczyźni nakładają p r z o d k i o z d o b n i e w y s z y w a n e . Z w i e r z c h n i m o d z i e n i e m l e t n i m , z a k ł a d a n y m n a k o s z u l e , są chałaty długie d o k o l a n . Cieplejszą odzież stanowią s u k m a n y s u k i e n n e . Podczas z i m y n o s z o n e są f u t r z a n e półszubki, k r y t e s u k n e m . O d początku X I X w . odzież męska za­ c z y n a ulegać w p ł y w o m m i a s t a , co w y r a ż a się w k r o j u ubrań i d o b o r z e m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . Wśród młodzieży r o z p o w s z e c h n i o n e są kamizele. Ważną r o l ę w u b i o r z e p o s i a d a p a s r z e m i e n n y , l u b t k a n y , własnego w y r o b u l u b fabrycznego. W jego f o r ­ m i e i m a t e r i a l e zaznacza się związek z g r u p a m i w i e k u . Miał o n również znaczenie obrzędowe. Dawny ubiór g ł o w y s t a n o w i ł y c z a p k i s u k i e n n e . O b e c n i e rozpowszechniły się c z a p k i t y p u m i e j s k i e g o , nabywane w sklepach. Nogi owijano onucami i po­ w s z e c h n i e n o s z o n o łapcie z łyka. A u t o r k a r o z p a t r u j e ubiór męski n a t l e w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h i środowiska g e o g r a f i c z n e g o w y k a z u ­ jąc, j a k k s z t a ł t o w a ł się o n w ciągu w i e l u wieków. Występują w n i m e l e m e n t y związane z leśną kulturą myśliwską i ze stepową kulturą hodowlaną, p o d o b n i e , j a k t o się p r z e j a w i a w u b i o r z e k o b i e t . 120 R ó w n o c z e ś n i e ze z r ó ż n i c o w a n i e m n a g r u p y w y t w ó r ­ cze, ubiór U d m u r t ó w w c z e ś n i e zaczął stawać się o z n a ­ ką odrębności p l e m i e n n e j . A u t o r k a a n a l i z u j e c z y n n i k i w p ł y w a j ą c e n a w y o d r ę b n i e n i e się i z a c h o w a n e t e g o u b i o r u . O b e c n i e męski ubiór U d m u r t ó w p r a w i e w z u ­ pełności zatracił s w o j ą odrębność narodową, został zastąpiony p r z e z u b i o r y m i e j s k i e , t a k i e s a m e , j a k i e noszą r o s y j s c y chłopi i r o b o t n i c y . Rozdział d z i e w i ą t y p o ś w i ę c o n y został o p i s o w i o d z i e ­ ży B e s e r m e n ó w . U b i ó r B e s e r m e n ó w zbliżony j e s t d o u b i o r u U d m u r t ó w . P e w n e różnice zaznaczają się w a r ­ chaicznych elementach u b i o r u głowy. Wykazują one jakieś p r z e d t a t a r s k i e u w a r s t w i e n i a , sięgające jeszcze e p o k i bułgarskiej. : W r o z d z i a l e dziesiątym r o z p a t r y w a n y j e s t o r n a m e n t t k a n y i w y s z y w a n y n a ubiorze Udmurtów i Beserme­ nów. A u t o r k a szczegółowo o m a w i a o z d o b n e t e c h n i k i t k a c k i e , g ł ó w n i e technikę .,braną" — i z a s t o s o w a n i e j e j n a poszczególnych częściach u b i o r ó w . W k i l k u wierszach w s p o m n i a n a jest technika tkania d y w a n ó w , k t ó r e w y k o n u j ą u d m u r c k i e kołchoźnice. A u t o r k a z a z n a c z a , że p r z e d R e w o l u c j ą s z t u k a l u d o w a U d m u r t ó w ograniczała się g ł ó w n i e d o t k a c t w a w z o ­ r z y s t e g o i h a f c i a r s t w a , o b e c n i e a r t y s t y c z n a twórczość U d m u r t ó w z n a j d u j e w y r a z w różnorodnych p r z e j a ­ wach sztuki. W o s t a t n i m rozdziale a u t o r k a p o d s u m o w u j e w y n i k i s w o j e i p r a c y . W y k a z u i e o n a , że w y r ó ż n i o n e p r z e z nią c z t e r y k o m p l e k s y u b i o r u U d m u r t ó w mogą b y ć s p r o ­ w a d z o n e d o d w ó c h z a s a d n i c z y c h . Są t o : j e d e n — p ó ł ­ n o c n y , z w i ą z a n y z ludnością s t r e f y leśno-rolniczej, za­ mieszkującą d o r z e c z e C z e p c y i W i a t k i , d r u g i — p o ­ ł u d n i o w y ukształtował się n a obszarze p o g r a n i c z a lasos t e p u , g d z i e szczególnie w y r a ź n i e zaznaczył się w p ł y w stepowych k u l t u r hodowlanych. R o z d z i a ł t e n z a m y k a p r a c ę k r ó t k i m o p i s e m życia i k u l t u r y m a t e r i a l n e j Udmurtów, i c h gospodarki, za­ jęć, mieszkań, jadła i n a p o j ó w . A u t o r k a z e s t a w i a w y n i k i badań e t n o g r a f i c z n y c h z badaniami archeologicznymi i antropologicznymi, sta­ rając się w y c i ą g n ą ć z t a k i e g o zestawienia bardziej ogólne w n i o s k i o e t n o g e n e z i e U d m u r t ó w . „ P o W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej w r a z z u t w o r z e n i e m U d ­ murckie j Autonomicznej Radzieckiej Socjalistycznej Republiki, naród u d m u r c k i stał się r ó w n o p r a w n y m członkiem w r o d z i n i e n a r o d ó w F e d e r a c j i Rosyjskiej. Uczestniczy o n a k t y w n i e w b u d o w n i c t w i e socjalistycz­ n y m całego w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o p a ń s t w a / w n o s z ą c swój wkład do k u l t u r y r a d z i e c k i e j . " D o p r a c y dołączony został słownik u d m u r c k i c h w y ­ r a z ó w , s p o t y k a n y c h w tekście W. N Bielicer b a d a ubiór U d m u r t ó w w z w i ą z k u z historycznym procesem kształtowania się n a r o d u u d m u r c k i e g o . W t e n sposób ujęty strój l u d o w y zostaje uwydatniony jako dokument Ivstoryczny i bardziej z r o z u m i a ł y m i stają się p r z e j a w y twórczości l u d o w e j , sztuka i u p o d o b a n i a estetyczne Udmurtów. Interesująca p r a c a W . N . B i e l i c e r j e s t c e n n y m p r z y ­ c z y n k i e m d o wyjaśnienia e t n o g e n e z y U d m u r t ó w . E. Frankowski I �R O M A N REINFUSS: POLSKIE DRUKI L U D O W E N A PŁÓTNIE. Państwowy Warszawa Instytut Wydawniczy, 1953, s. 260, 16 tablic, mapa. Ryc. 1. Odbitka z klocka o wzorze ciętym w drewnie. Muzeum w Słupsku. Wzór ten służył do zdobienia dołu fartucha, spódnicy itp. N i e z m i e r n i e c i e k a w a t a książka, która ukazała się n i e d a w n o , o m a w i a zagadnienie dotychczas w P o l s c e p r a w i e w c a l e l u b bardzo mało z n a n e . T e c h n i k a druków n a t k a n i n a c h była szeroko r o z ­ p o w s z e c h n i o n a w świecie, sięgając w k r a j a c h W s c h o ­ du odległych l a t p r z e d naszą erą W k r a j a c h euro­ p e j s k i c h d r u k o w a n i e t k a n i n zjawiło się nieco później, a od X V T I I s t u l e c i a z n a n e jest również w P o l s c e . Z d o ­ bienie płócien techniką d r u k u przeszło u n a s różne k o l e i e Początkowo rozwiiało sie w małych w a r s z t a ­ t a c h potem w m a n u f a k t u r a c h aż w y p a r t e przez p r z e ­ mysł f a b r y c z n y do p r o w i n c j o n a l n y c h c i a s t e c z e k i wsi przez długie lata bo do okresu^tórwszei w o l n y Ś w i ­ towej służyło wyłącznie p o t r z e b o m T u d n o ś T i w ^ k i e j . A u t o r dokonał żmudnej p r a c y . N a p o d s t a w i e dostęp­ nej m u l i t e r a t u r y i w o p a r c i u o własne b a d a n i a tere­ nowe zgromadził poważny materiał p o z n a w c z y , w y ­ pełniający w n a s z y m piśmiennictwie n a u k o w y m dot­ kliwą lukę. B a d a c z e s z t u k i l u d o w e j , a zwłaszcza h i ­ storii l u d o w e j odzieży, etnografowie i h i s t o r y c y sztuki, -СЯК w r e s z c i e p r o j e k t a n c i opracowujący n o w e w z o r y n a t k a ­ n i n y , znajdą w książce R e i n f u s s a cenną p o m o c w s w e j pracy. Z a g a d n i e n i e d r u k ó w n a płóinie zostało p r z e z R e i n ­ fussa o p r a c o w a n e w s z e c h s t r o n n i e . W sześciu r o z d z i a ­ łach książki a u t o r o p s u j e d z i e j e d r u k a r s t w a t e k s t y l ­ n e g o n a g r u n c i e e u r o p e j s k i m i w Polsce. P r z e p r o w a ­ dza drobiazgową analizę o r n a m e n t u i n a t y m m a t e r i a l e c z y n i p r ó b ę c h a r a k t e r y s t y k i ręcznych d r u k ó w t e k s t y l ­ n y c h w Polsce, porównując j e z d r u k a m i l u d o w y m i k r a j ó w sąsiednich R e i n f u s s posługuje się p r z y t y m dużą ilością i l u s t r a c j i i r y s u n k ó w o r a z mapą, n a której rozmieszcza u s t a l o n e p r z e z siebie miejscowości, gdzie znajdowały się w a r s z t a t y d r u k a r s k i e t k a n i n . P o n i e w a ż sprawą d r u k ó w n a płótnie osobiście ż y w o się i n t e r e s u j ę , p r a g n ą ł b y m , poza p o d k r e ś l e n i e m n i e ­ z b i t e j wartości o m a w i a n e j p r a c y , p r z y t o c z y ć p e w n e szczegóły, które uszły u w a g i a u t o r a , i uzupełnić j e , co — j a k m n i e m a m — p r z y c z y n i się d o g r u n t o w n i e j szego p o z n a n i a interesującego z a g a d n i e n i a . P r z e d e w s z y s t k i m należałoby n a m a p ę wpisać d a l ­ sze c z t e r y ośrodki, g d z i e b y ł y w a r s z t a t y d r u k ó w , a m i a n o w i c i e : K w i d z y n ( w o j . gdańskie), K l o n o w a ( p o w . s i e r a d z k i ) , C h o d e c z ( p o w . w ł o c ł a w s k i ) i Leśnica ( p o w . Strzelce Opolskie). 1 G d y b y a u t o r p r z y o p r a c o w y w a n i u książki m i a ł d o d y s p o z y c j i materiał z t y c h w a r s z t a t ó w ( w s a m y m t y l ­ k o K w i d z y n i u m u z e u m p o s i a d a b l i s k o 80 k l o c k ó w cię­ t y c h w d r e w n i e , n i e licząc g r z e b y k o w y c h ) , mógłby szerzej i głębiej oświetlić o m a w i a n e z a g a d n i e n i a O t o k i l k a d a n y c h dotyczących w y m i e n i o n y c h p r z e z e m n i e w a r s z t a t ó w . W 1925 r . d o książki i n w e n t a r z o w e j m u z e u m w K w i d z y n i u w p i s a n o k l o c k i , które ofiaro­ wał r a d c a m i e j s k i W a g n e r , ówczesn y właściciel f i r m y J . H . W a g n e r — F a r b i a r n i a , założonej w 1772 r o k u . W z o r y znajdujących się t a m k l o c k ó w są oczywiście w p r z e w a ż n e j ilości p o d o b n e d o o m a w i a n y c h p r z e z R e i n f u s s a , n i e m n i e j są też i o r y g i n a l n e , k t ó r y c h w książce b r a k . Z n a n y b y ł również s z e r o k o w p o w i e c i e w ł o c ł a w s k i m w Chodczu warsztat d r u k a r s k i farbiarza Andrzeja G i r a u d później należący d o F r y d e r y k a K o e h l e r a , oże­ nionego z wdową G i r a u d . Farbiarnia i drukarnia czynne b y ł y w l a t a c h 1826—1860. D r u k o w a n o t a m w z o r y n a płótnie p r z y n o s z o n y m p r z e z okoliczną l u d ­ ność j a k też f a r b o w a n o p r z ę d z ę W z o r y b y ł y p r z e ­ ważnie d w u k o l o r o w e . Z materiałów drukowanych szyto f a r t u c h y , spódnice i k ? p y n a łóżka. T r z e c i pominięty w książce w a r s z t a t , n a którego ślad R e i n f u s s już p r a w i e trafiał, g d y w S i e r a d z u z a ­ sięgał i n f o r m a c j i o d r u k a c h n a płótnie u k u s t o s z a m i e j s c o w e g o m u z e u m , z n a j d u j e się w S i e r a d z k i e m . B y - Ryc. nica Z. Odbitka z klocka do drukowania tkanin. Leś­ (pow. Strzelce Opolskie). Ze zbiorów Muzeum w Bytomiu. P i o t r G r e n ' u k : D r u k i l u d o w e n a płótnie w połu­ dniowej Lubelszczyźnie. „Polska S z t u k a L u d o w a " 1949 n r 9 — 1 0 . 1 121 �la n i m m i a n o w i c i e p r a c o w n i a d r u k a r z a T . W e j c h e r t a w K l o n o w e j , k t ó r y działalność swoją p r z e j a w i a ł w p o ­ c z ą t k o w y m o k r e s i e r o z w o j u łódzkiego przemysłu w ł ó ­ kienniczego. Dziesięć k l o c k ó w z t e g o w a r s z t a t u z n a j d u j e się w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Młocinach. W r e s z c i e n a ślad i s t n i e n i a w a r s z t a t u d r u k ó w n a płótnie w L e ś n i c y naprowadzają nas z b i o r y k l o c k ó w w m u z e u m w B y t o m i u , gdzie s a m y c h t y l k o klocków ciętych w d r e w n i e j e s t 12, o w c a l e n i e b a n a l n y c h w z o ­ r a c h . N i e są t o zresztą w s z y s t k i e w a r s z t a t y , które należałoby nanieść n a mapę. R o z w ó j badań w t e j d z i e ­ d z i n i e n a p e w n o z n a c z n i e ją zagęści Poza t y m a u t o r n i e z b y t ściśle określa p o c h o d z e n i e niektórych k l o c k ó w d r u k a r s k i c h , ograniczając się j e ­ d y n i e d o p o d a n i a miejscowości i m u z e u m , w k t ó ­ r y m znajdują s i ę z b i o r y ; w p r o w a d z a t o p e w n ą d e ­ zorientację u c z y t e l n i k a . B r a k w y j a ś n i e ń n p . o k l o c ­ k a c h z m u z e u m w Zamościu (s. 177, ISO, 181 i i n n e ) , które n i e m a l wszystkie ( w l i c z b i e 32) pochodzą z warsztatu Chaima Flindera w Tarnogrodzie (pow. biłgorajski). C z y t e l n i k n i e p o t r a f i więc ich sobie umiejscowić w t e r e n i e . N a l e ż y r ó w n i e ż wyjaśnić p o c h o d z e n i e t y c h w z o r ó w t k a n n które R e i n f u s s , opierając się n a dokumentacji Działu'Przemysłu Artystycznego M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e l o k u j e w e w s i „Modrzeniec", (na m a p i e Modrzvniec''') w powiecie h r u b i e s z o w s k i m . M i e j s c o ­ wości o t a k ' e l n a z w ' e w p o w i e c i e h r u b i e s z o w s k i m n i e ™ N i e i s t n i e j e też . M o d r z e n i e c p o d Z a m o ś c i e m " ^47) Jest n a t o m i a s t p o d H r u b i e s z o w e m wieś M o H r v n е - w e m i n i e M i r c z e , j a k t o zresztą p o t w i e r d z a S n i k GeWrafczny Warszawa 1885. N i e m a też „ C l W e c i e w s i o nazwie „Dobromieszyce" Z 12fl D o d o r ' n o d m 88) Są n a t o m i a s t D o b r o m i e 7vre w S i e Moloduitvcze tSłowmk Geograficzny. Warszawa?881) " Są t o być m o ż e potknięcia d r o b n e i n i e o n i e m i w t e j c h w i l i chodziło W a ż n i e j s z y m i w y d a j ą m i się n a t o m i a s t te, k t ó r e sugerują, j a k o b y w t y c h w s i a c h istniały k i e d y k o l w i e k w a r s z t a t y d r u k ó w n a płótnie. J a k się orientuję, w c y t o w a n y c h miejscowościach n i e było t e g o r o d z a j u w a r s z t a t ó w , a d r u k i , k t ó r e R e i n f u s s o m a w i a w s w o j e j p r a c y , mogą być d w o j a k i e g o p o - Уг.'.'М-.^-гЛ-у^ Z\ [i )z : : < V . ' Y / " 0 ^' '^ 'Ж'-Д .^4ч° : : - ••~-;:.:fr.4> "( ()i I; Л-А r/xi-VSYV : Ryc. 4. Odbitka z klocka do drukowania tkanin z war­ sztatu T. Wejcherta w Klonowej (pow. sieradzki). Ze zbiorów Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. a М О Ю С Ш У 1 c h o d z e n i a . J e d n e ( r y c . 149, 150 i 154, s. 177 i 180) w y ­ konane były w n i e d a l e k i m od Modryńca miasteczku K r y l o w i e , w powiecie h r u b i e s z o w s k i m , względnie w odleglejszym Tarnogrodzie — ( p o r ó w n a j r y c . 86, s. 120, z r y s u n k i e m w m o j e j p r a c y , s. 283), zaś pozostałe ( r y c . 152 i 153, s. 179 i 180) w s a m y m H r u b i e s z o w i e . T w i e r d z e n i e t o o p i e r a m n a spostrzeżeniu, że oby­ d w i e g r u p y w z o r ó w są zupełnie o d s i e b i e o d m i e n n e i n i e są t y p o w e d l a j e d n e g o w a r s z t a t u . P i e r w s z e z g o ­ d n e są całkowicie z o p i s e m , j a k i R e i n f u s s p o d a j e , że „ g w i a z d k i b a r d z o zbliżone d o p r z e d s t a w i o n y c h n a r y c . 149, t y l k o s t a r a n n i e j w y k o n a n e , o d b i j a n o r ó w n i e ż w T a r n o g r o d z i e , k ą t y zaś, w z g l ę d n i e k ą t y z k r o p k a m i , znaleźć m o ż n a w ś r ó d w z o r ó w n a d e s k a c h z e b r a n y c h w m u z e u m w Z a m o ś c i u " (s. 178). O p s t e n poszerzę o d a n e , że p r a w i e i d e n t y c z n e „ k ą t y z k r o p k a m i " s t o ­ sował r ó w n i e ż w a r s z t a t d r u k a r s k i w K r y ł o w i e ( p a t r z p r a c a m o j a s. 279). Charakteryzując zaś w z o r y d l a całości t e r e n ó w L u b e l s z c z y z n y , R e i n f u s s s t w i e r d z a , że „ u l u b i o n y m u k ł a d e m z d o b n i c z y m b y ł układ p a s o w y , składający się z s z e r e g u biegnących d o s i e b i e r ó w n o ­ legle l i n i i p r o s t y c h , z y g z a k o w a t y c h , ząbkowanych, f a ­ l i s t y c h l u b ze szlaków w p o s t a c i l i n i i p r o s t e j , p r z e k r e ­ ślonej poprzecznie p o w t a r z a j ą c y m i się e l e m e n t a m i w kształcie c y f r y „ 8 " . T a k i s t o t n i e było. D l a t e g o t o d r u g a g r u p a w z o r ó w jest czymś zupełnie r ó ż n y m i n a t y m t e r e n i e całko­ wicie odrębnym m o t y w e m zdobniczym. Najprawdo­ p o d o b n i e j m o g ł y o n e powstać w w a r s z t a c i e h r u b i e s z o w ­ s k i m , o k t ó r y m w s p o m i n a R e i n f u s s (na s 84—85), że p r z y d r u k o w a n i u płócien n a odzież s t o s o w a n o t a m technikę s z a b l o n u . D r u k i t e m o g ł y r ó w n i e ż przedostać się n a t e r e n H r u b i e s z o w s k i e g o drogą w y w i a n o w a n i a „ p a n n y m ł o d e j " pochodzącej z i n n e g o t e r e n u . W każ­ d y m r a z i e łączenie o b u t y c h - g r u p w z o r ó w r a z e m i l o ­ k o w a n i e i c h w w a r s z t a c i e d r u k ó w n a płótnie w M o dryńcu j e s t niesłuszne. W t a k i c h m a ł y c h w s i a c h w a r ­ sztatów d r u k a r s k i c h z a z w y c z a j n i e było, lecz obsługi­ w a n e o n e b y ł y p r z e z w ę d r o w n y c h m a l a r z y . Błąd t a k i m ó g ł s p o w o d o w a ć t y l k o ktoś z p r z y g o d n y c h z b i e r a c z y eksponatów z d r u g i e j ręki, skoro dla dokumentacji w m u z e u m k r a k o w s k i m n i e podał n a w e t w ł a ś c i w e j n a z w y w s i , a czynił t o t y l k o j a k w i d a ć z z a w o d n e j pamięci. P r a g n ą ł b y m jeszcze uzupełnić twierdzenie autora, który m ó w i , że w e „ w z g l ę d n i e r e a l i s t y c z n i e w y k o n a : Ryc. 222 3. O d b i t k a z k l o c k a d o drukowania tkanin. zbiorów Muzeum w Kwidzyniu. Ze �n y c h m o t y w a c h roślinnych twórca b y n a j m n i e j n i e s i l i się n a konsekwencję w sensie p r z y r o d n i c z y m " (s. 101). P r z y k ł a d ó w — poza t y m j e d n y m z M u s z y n y , że „for­ m a roślinna składająca się z łodygi, p i e r z a s t y c h liści oraz rozczłonkowanego k o r z e n i a w y k o n a n a t a k , j a k b y to miał być r y s u n e k w k l u c z u służącym do o z n a c z a n i a roślin (tabl. V I I I 7 ) " — i est więcej. O t , chociażby b a r d z o r e a l i s t y c z n i e , wyraźnie b o t a n i c z n i e p o t r a k t o ­ w a n y liść k a s z t a n u ( k l o c e k z tejże M u s z y n y ) , gałąz­ ka konwalii (klocek z K w i d z y n i a ) czy wreszcie ga­ łązka z k w i a t a m i ładniczki ( l u d o w a n a z w a Birza^in e s e ^ T ^ ^ ^ ^ J ^ ^ z liśTicy Ciekawy o r z v t y m i M t t u ш в а f a k t w y b i t n i e r e a l i s t y ^ ego S Ł a n i a r o f l k T i M v zaś n a t u r a l s t y c z n e g o W ^ z u c i T d ^ tówTrzynaim^ieTw^ód klockóT nolskl S ^ b y l o u ^KóT^rozwtóe> w d u ^ s S S . W r e s z c i e n a zakończenie należy podkreślić i tę c e n ­ ną stronę p r a c y R e i n f u s s a , że podał wyczerpującą l i t e ­ raturę p r z e d m i o t u . A c z k o l w i e k c z y t e l n i k p o l s k i będzie miał p e w n e trudności w j e j p r z y s w o j e n i u , gdyż jest w językach o b c y c h , n i e m n i e j d l a specjalistów będzie ona dużym u ł a t w i e n i e m S a m a zresztą p r a c a R e i n ­ f u s s a p o t r z e b y te z a s p o k a j a w dużej m i e r z e i ze w s z e c h m i a r d o b r 7 p sie stało została o r w i b l i k o w a n a N i e z n a c z y - t o j e d n a k ż e t e m a t z o s t a ł ?uż w s z e X t r o n n i e o S t o i dz%Taln^ć teao c z y nneao T a r S u d r X S e o n a ołótnte chociaż w i e ^ y h i ż o w ' e l u ш М е i k * d v S t n U ł v Z e b r a n e m S a h i hedz° ^'eVz cze^stosunkowe"atw* bo żyją mZ którzy udztelą P Ryc. 5. Odbitka z klocka do drukowania tkanin. ten służył do zdobienia narożników chustek lub sów. Ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i u . Wzór obru­ i n f o r m a c j i o tej f o r m i e z d o b n i c t w a t k a n i n Jest t o t y m b a r d z i e j p o t r z e b n e , że w i e l u spośród p l a s t y k ó w s z u k a i n w e n c j i d l a s w o i c h p r a c twórczych w t r a d y c y j n y m d o r o b k u s z t u k i l u d o w e j , d l a t a k szeroko występującej dziś s z t u k i u ż y t k o w e j . B ę d z i e t o jednocześnie c e n n y dorobek w dziedzinie upowszechnienia k u l t u r y n a r o ­ d o w e j , t a k m o c n o w ł ą c z a j ą c e j się dziś w b u d o w ę so­ cjalizmu w naszym kraju. Piotr Greniuk W Y S T A W A POKONKURSOWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O W GRAJEWIE Prezydium łymstoku w Wojewódzkiej i Prezydium Grajewie, Ligi przy Kobiet, sztuki i udziale otwarcie Narodowej CPLiA, zorganizowały rękodzieła Uroczyste Rady Powiatowej ZSCh, ZMP oraz pokonkursową powiatu wystawy Bia­ Narodowej wystawę ludowego w Rady grajewskiego. nastąpiło dnia 15-go c z e r w c a u b . r . w obecności l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i i g o ­ w k o l o r a c h pomarańczowym i ciemno-niebieskim, po­ siadał z a r ó w n o w ą t e k j a k i o s n o w ę w e ł n i a n ą . Ś r o d k o ­ we jego pole wypełnione było rzędami ośmioramiennych g w i a z d sześcioma pionowymi ( 8 x 8 cm), rozmiesz­ czonych na tle drobnej szachownicy ( o k . 0,5 c m ) . B o k i zdobiły s z e r o k i e s z l a k i (29 c m ) p r z e c h o d z ą c e w e f r ę d z l e . D r u k i „ s e j p a k " , t k a n y czarną w e ł n ą n a c i e m n o - ż ó ł t e j ści. W y s t a w ę p o p r z e d z a ł k o n k u r s ogłoszony n a t k a n i n y osnowie wełniane w z b o g a c o n y j e d n a k skośną, o z d o b n i e r o z w i ą z a n ą kratą hafty, i l n i a n e , rzeźbę, c e r a m i k ę , zabawki, ozdoby, stroje ludowe, wikliniarstwo i pisanki. prezentowane ków k o n k u r s u nagrodzonych stawie stopniu r e ­ były w y r o b y siatkowe, ceramika, p i s a n - karstwo i pieczywo jarmarczne. pokazano Spośród 96 u c z e s t n i ­ zostało 28 osób. N a w y ­ eksponaty nagrodzone za wartość artystyczną i w c e l a c h d y d a k t y c z n y c h wiono przykłady negatywne, czeństwie z r y w a n i a świadczące o z tradycyjną Najciekawszą pozycję w y s t a w y tkaniny tzw. „sejpaki" z 1895 r o k u . „Sejpaki", oraz formą wysoką wysta­ niebezpie­ ludową. stanowiły d w i e „dywan" stare zeszyte z dwóch płatów, w y ­ c i u 4 n i c i e l n i c i ręcznie p r z e t y k a n e . terze geometrycznym Wzór w y k o n a n y był w uży­ o charak­ d w u kolorach. T e c h n i k a t k a n i a „sejpaków" występowała w p o w i a t a c h grajewskim, „sejpaków" osnowy. augustowskim i suwalskim. Do używano wątku z czystej Niekiedy wyrobu wełny i lnianej zarówno wątek, j a k i osnowa k o n a n e były z l n u . Jeden z w y s t a w i o n y c h pozwala zasadniczo wzór podobny, niestety wy­ „sejpaków", określić czasu powstania obu „sej­ paków". „Dywan" dwuosnowowy wełniany, w k o l o r a c h czer­ w o n y m i ciemno-brązowym, zaopatrzony boku w t k a n y napis: „Wiktoria Środkowe pole „dywanu" był z jednego Żbikowska R o pokrywała 1895". skośna krata o linii haczykowatej, która w y s t ę p u j e z a r ó w n o w s t a ­ rych mazurskich „dywanach" Kompozycja 2-osnowowy k o n a n e były n a wąskich k r o s n a c h t k a c k i c h p r z y posiadał oraz k i l k u m o t y w a m i d o d a t k o w y m i . B r a k d a n y c h n i e W w y n i k u k o n k u r s u z e b r a n o p o n a d 200 eksponatów, głównie z zakresu t k a c t w a , w m n i e j s z y m lnianej, zurskie z X V I I I w. Do ny" jak i białostockich. bordiury żywo przypomina „dywany" m a ­ rzadszych wełniane 1 tkanin w należały ciemnych również d w a barwach, „dywa­ wykonane splo­ t e m r z ą d k o w y m p r z y p o m o c y 20 t z w . p r ą d k ó w , u m o ż l i ­ w i a j ą c y c h osiągnięcie w y n i k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h uży­ c i u 20 n i c i e l n i c . T e c h n i k ę jako tę o b e c n i e zarzucono, z b y t s k o m p l i k o w a n ą , chociaż p o p r z e d n i o b y ł a o n a r o z ­ powszechniona w całym województwie białostockim. „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1950 n r 7 — 1 2 , s. 112, r y c . 5 i 6. 1 123 �Z innych tkanin dekoracyjnych wspomnieć należy Grajewskiego ze S z c z u c z y n a . Dostarczył o n różne n a ­ „płachtę" wykonaną „po p i k o w e m u " , t j . s p l o t e m rząd­ czynia użytkowe z czerwonej, n i e polewanej g l i n y , zdo­ k o w y m w d r o b n e k w a d r a c i k i , sporządzoną p r a w i e w y ­ b i o n e p a s k a m i z pobiałki, i różne d r o b i a z g i , p r z e w a ż ­ łącznie ze s z t u c z n e g o w ł ó k n a z nieznaczną t y l k o d o ­ nie zabawki, j a k f l a k o n i k i , dzbanuszki, dwojaczki. mieszką w e ł n y , o r a z różne o d m i a n y rozpowszechnio­ n y c h t u t k a n i n p r z e t y k a n y c h t y p u t z w . „radziuszek", t k a n y c h wełną n a l n i e l u b z samego l n u . Wśród tkanin białych wyróżniono P i s a n k a r s t w o w i d o c z n i e już z a n i k a w p o w i e c i e j e w s k i m , g d y ż n a k o n k u r s dostarczyła p i s a n e k Szkoła P o d s t a w o w a obrus zszywany gra­ jedynie n r 2 ze S z c z u c z y n a . P i s a n k i w y k o ­ n a l i u c z n i o w i e . Niektóre z n i c h nawiązują w podziale z d w u płatów, t k a n y l n i a n y m w ą t k i e m n a b a w e ł n i a n e j , i poszczególnych m o t y w a c h ( n p . k ó ł k o z w a c h l a r z y k o - podwójnie wato i skręconej kanwowym. Jest osnowie splotem płóciennym to stara t e c h n i k a obecnie jeszcze Ciekawie wypadły próby zastosowania sztucznych włókien, j a k n p . „wistry", w j e d n o k o l o r o w y c h i b a r w ­ n y c h t k a n i n a c h l u d o w y c h , g d z i e n i e rażą o n e b y n a j ­ m n i e j , a p r z e c i w n i e — d o b r z e n i e r a z podkreślają wzór w y d o b y w a n y dotychczas w t k a n i n a c h j e d n o k o l o r o w y c h jedynie przy pomocy splotu. W s p o m n i e ć jeszcze należy o t k a n i n a c h n i e n a g r o d z o ­ n y c h , e k s p o n o w a n y c h m i m o to, j a k o u j e m n y przykład n a ś l a d o w n i c t w a w z o r ó w f a b r y c z n y c h . Są t o p r z e w a ż n i e w nowszych czasach (łącznie 15 s z t u k ) wełniane „dywany" oraz dwuosnowowe lniane przetykane (7 s z t u k ) t y p u t z w . „ k a p o w e g o " , t j . naśladujące l u b więcej jak w i e r n i e k a p y fabryczne. np. „dywan" dwuosnowowy Niektóre mniej z nich. z 1909 r o k u , mają obok t r a d y c y j n y c h motywów starych, m o t y w y przejęte z robótek k r z y ż y k o w y c h . I n n e n a t o m i a s t , j a k n p . „ d y ­ w a n " z o r ł e m i d r u g i o d e k o r a c j i k w i a t o w e j , naśladują w zupełności układ i o r n a m e n t y k a p o w e . smutny objaw jewskiego zatracenia linii Stanowi to przez t k a c z k i p o w i a t u tradycyjnej oraz wszelkiej gra­ inwencji t w ó r c z e j , czego n p . n i e można zarzucić i c h t o w a r z y s z ­ kom z p o w i a t u sokolskiego, zrzeszonym n i a c h C P L i A w Wasilówce, P r z y s t a w c e Ceramika p o w i a t u grajewskiego ła tylko przecinkami) przez jedynego w i spółdziel­ Sitawce. reprezentowana b y ­ czynnego garncarza Z innych wyrobów wełną, w y r o b y nizowały znalazły Wystawę Wydział Łodzi Kultury zeum Etnograficzne zasięgiem w WRN w powiaty zorga­ oraz M u ­ Tomaszowie Maz. obejmowała wym Wystawa piotrkowski, koszykowe tkanin na, dobrze rozmieszczona. innymi „kra­ e k s p o n a t a m i , które przez Wydział Kultury zo­ WRN z eksponatów pozostałych p o w y s t a w i e „ S z t u k i i r ę k o ­ dzieła l u d o w e g o w o j . łódzkiego" o t w a r t e j w ub. r. w Łodzi, bądź trwania eksponatów spoza wystawy konkursu t e r y t o r i a l n y przegląd wej w y p o ż y c z o n e z t e r e n u n a czas wystawy. Organizatorzy i styczniu zamierzali dać krótki całokształtu o r a z pokazać, w j a k i e j m i e r z e przy pomocy historyczny twóczości eksponaty ludo­ dostar­ c z o n e w r o k u u b i e g ł y m n a k o n k u r s nawiązują d o t r a ­ d y c j i , a co wnoszą n o w e g o . 124 pie­ Szczu­ ekspozycja ograniczała się Możetza bardzo dominowało n a d całością s t o i s k o h a n d l o w e C P L i A , mieściło się o n o bowiem n a scenie wszelkiego i z konieczności zwracało uwagę rodzaju towarem. Z wyrobów regionalnych były t a m j e d y n i e w y r o b y tekstylne, t j . „ d y w a n y " d w u ­ osnowowe, lniane pasiaki i kraciaki oraz „krajki", reszta t o t o w a r t z w . „chodliwy", czyli z a b a w k i i p a ­ m i ą t k a r s t w o (obce d a n e m u t e r e n o w i ) o r a z d r o b n a g a ­ l a n t e r i a , k t ó r e z a p e w n i ł y s t o i s k u dość o ż y w i o n y Atrakcyjne Społeczeństwo g r a j e w s k i e teresowaniem wystawę młodzieży. spotkało z w i e l k i m z a i n ­ otwarcie wystawy sztuki ludowej. P o m i m o , że w G r a j e w i e stawę po r a z p i e r w s z y , organizowano wypadła podobną w y ­ ona — n y c h niedociągnięć — n a d s p o d z i e w a n i e mimo Przeździecka MAZOWIECKIM Z z a k r e s u t k a c t w a p r z e g l ą d b y ł dosyć Pokazano f a r t u c h i gorset powszechnie w stosowaną powiatach drob­ dobrze. Maria stulecia ruch. z a b a w k i rozłożone n a s t o i s k u p r z y c i ą g a ł y u w a g ę , zwłaszcza z w i e d z a j ą c e j urozmaicony. rawski wykonany w drugiej połowie opoczyńskim i techniką ubiegłego rawskim. Było t o płótno l n i a n e t k a n e w 4 l u b 6 n i c i e l n i c i p r z e t y k a n e chu uzupełnionej użytkowe oraz c u k r e m ) w y k o n a n e p r z e z D o m i n i z i a k ze Wobec przewagi w bądź d o s t a r c z o n e czysto g ł ó w n i e d o w y k o r z y s t a n i a ścian, była n i e p r z e ł a d o w a ­ brzeziński i r a w s k i . Nosiła o n a c h a r a k t e r w y s t a w y p o ­ (konkurs na tkaniny, wycinanki i rozpowszechnione czyna. konkursowej stały się Józefa Tomaszowie Mazowieckim. swym szanki") wos­ c z y w o j a r m a r c z n e ( s y l w e t k i zwierzęce u b r a n e k o l o r o ­ W d n i u 24 m a j a 1953 r . o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u ­ w pisanek w Białostockiem s e r w e t y s i a t k o w e w y s z y w a n e k o l o r o w ą W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W TOMASZOWIE dowej dość s i l n i e d o k i e m i b a r w i o n e w łupach o d c e b u l i . stosowana. tkane ułożonymi k u r p i o w s k i c h . Wszystkie p i s a n k i były w y k o n a n e p a s k i c z e r w o n ą i czarną b a w e ł n ą . P a s k i n a f a r t u ­ b y ł y szersze (do 2 c m ) , n a g o r s e c i e w ę ż s z e ( o k . 1 cm). Przegląd t k a c t w a uwzględniał skompletowane s t r o j e k o b i e c e pochodzące z p o w i a t ó w r a w s k i e g o , zińskiego i p i o t r k o w s k i e g o . S t r o j e z d w ó c h p o w i a t ó w w y s t ę p o w a ł y już n a w y s t a w i e łódzkiej wą zaś p o z y c j ę stanowił strój p i o t r k o w s k i śię o n ze s t a n i k a z k u p n e g o zdobionego Г stebnówka - k o l o r o w e oranatnmri Тi e Г r/ ówn ż i z Welone n a w nionnwe zТa o 1 o i o1 ny materiału wełniaka" żółte spódnicy buraczkowe na r z a r n v m t l e Fartuch i c i e m n o z i e l o n e, ciemnobrązowe, ^anaiowe ™ ; ' r o z o w e i zołte) p a s y p i o n o w e , t k a n y „ w deskę C no¬ Składał seledynowego czyli różowe ™^ r oó zż n n ooK k o il o rr oow we w brze­ pierwszych ' i przy- �brany wełnianą koronką szydełkową w k o l o r z e kowym z deseńfem czerwonym (gałązką) i żółtym. Koszula marszczonym powyższy, w kolorach o kroju przyramkowym została d o b r a n a o d i n n e g o z wyjątkiem śliw­ zielonym, stroju. Strój k o s z u l i , pochodził z g m i n y wycinanki k u r p i o w s k i e i mogła służyć szkodliwego Ujemnym ska przemieszania jako odrębności przykład regionalnych. p r z y k ł a d e m była też w y c i n a n k a z Olszowca, która n i e posiadała piotrkow­ zrównoważonej k o m p o z y c j i . Z b y t duże k o g u t y u m i e s z c z o n e u szczytu B o g u s ł a w i c e . D r u g i strój, z g m i n y Golesze, składał się wycinanki z zapaski n a r a m i o n a c h w k o l o r o w e (brązowe, zielone, d e k z a n a d t o obciążają o p t y c z n i e w ą t ł ą p o d s t a w ę . N i e ­ fioletowe i buraczkowe) uzasadnione p a s y p i o n o w e n a pomarańczo¬ w y m t l e oraz z „wełniaka" w t y c h s a m y c h lecz o s z e r s z y c h kolorach, pasach. tów w oraz były-rawskie jest gdzie drobnych m u „ w deskę" w k o l o r a c h różowym, żółtym, c z a r n y m , akcenty pomarańczowym wprowadzono n a jasnobrązowym tle, d r u g i , późniejszy, p r z e t y k a n y „ w k o z i o ł k i " n a b i a ł y m tle w b a r w a c h (bawełna) pomarańczowej, niebieskiej, oliwkowej i czerwonej szeroką (15 c m ) białą koronką s z y d e ł k o w ą z o z d o b a m i w tych samych k o l o r a c h oraz k i l k a i n n y c h t k a n i n . T k a n i n y wyróżnione niny na k o n k u r s i e t o płótna, t k a ­ wełniane i „ d y w a n y " technik nawiązujące i zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , a do starych równocześnie d o n o w y c h p o t r z e b życia, n p . c h u s t k a n a g ł o w ę z w e ł ­ ny, tkana w pasy (w żółtym, f i o l e t o w y m k o l o r a c h różowym, zielonym, oraz pomarańczowym n a c i e m n o ­ z i e l o n y m t l e ) l u b ręczniki l n i a n e z w e t k a n y m i mi barwnymi (zielone, czerwone, fioletowe szlaka­ i poma­ rańczowe). W y c i n a n k i i „kraszanki" (jajka wyłącznie te, k t ó r e n a g r o d z o n o n i c h znajdowały zdobione) pokazano n a k o n k u r s i e . Wśród się „ k r a s z a n k i " o w z o r a c h tradycyj­ n y c h w y k o n a n y c h w o s k i e m p r z e z 70-letnią staruszkę. „Kraszanki" te były najczęściej podzielone n a 8 pól p r z e z 2 k r z y ż u j ą c e się n a b i e g u n a c h o b w o d y oraz jeden poziomy przeprowadzony pionowe równikowo. L i ­ n i e p o d z i a ł ó w stanowiła k r e s k a z j e d n y m l u b d w o m a szeregami kropek, łuków względnie „pazurków" (3 kółek Oprócz wicza podzielone Ziome l u b w o r ó l e h e / o o d z i a ł u nvmi mi motvwami e.nwptv™ bvłv na 3 strefy po orLhinne krz J n w a 4 nnłńwk* wU^dniJirh w v.tkip Wśród ciernnym tle wycinanek były jeanoKoiorowy typowe skiego k w a d r a t y rozpowszechnione dla powiatu w zbliżonej raw­ formie również w P i o t r k o w s k i e m , d r z e w k a zwane w P i o t r k o w skiem „rózgami", ponadto oraz kompozycje obok siebie ków. Na poziome umieszczonych ogół tła. Główne obwód, gdzie kółek. znalazły garncarskie wyko­ Maz. Były tu użytkowe: polewane częściowo b i a ł y m i p a s k a m i . C i e k a w ą próbą do starej nany to f o r m y techniki polewania p r z e z Józefa malachitowym, Butkiewicza o polewie która jednakże nawro­ był dzbanek była w wyko­ kolorze spieczona i bez połysku. Na i wystawie pokazano „kraszanki" oraz t k a c t w o , strój, w y c i n a n k i garncarstwo. Pominięto rzeźbę ludową, chociaż w Sulejowie natomiast (pow. p i o t r k o w ­ s k i ) rzeźbi K a z i m i e r z A j s , a w T o m a s z o w i e M a z . Ż a k i Wąchała, którzy, m i m o p e w n e g o p r z e s z k o l e n i a , zują jeszcze d o r z e ź b y l u d o w e j . W nawią­ Tomaszowie Maz. z n a j d u j e się p o d o b n o m a l a r k a l u d o w a , k t ó r e j p r a c e m o ­ g ł y b y n a s r ó w n i e ż zainteresować. N i e s t e t y , p l a s t y k ę l u ­ dową pominięto całkowicie. Natomiast garncarstwo przedstawiono n i e k o m p l e t n e , ograniczając do Tomaszowa produkcji Brzeziny i oraz Maz., a się ośrodki g a r n c a r s k i e j a k Edwardów, Sulejów, wystawa Rawę w-powiecie Norbertów, chociaż jedynie pomijając Poręby, obejmowała również i te p o w i a t y . uchybień n a t u r y o r g a n i z a c y j n e j należy zaliczyć niedbały sposób z e b r a n i a e k s p o n a t ó w z t e r e n u , w w y ­ n i k u czego n i e w i a d o m o n a w e t w przybliżeniu, k i e d y , p r z e z k o g o i g d z i e d a n a r z e c z została w y k o n a n a , n i e 4 7 biały w z ó r M i szeregiem eksponatów również w y r o b y z Tomaszowa i ozdobione Do _ kolorze t o środek g a r n k i , dzbanki, m i s k i czerwone, Grocholice bochni (now rawski) założenie było n a n e p r z e z E d w a r d a A r k u s z y ń s k i e g o i Józefa B u t k i e ­ piotrkowskim, podział i m o t y w y l u b też j a k n p u Z o f i i K u b i c z z L u - — wymienionych się n a w y s t a w i e ki) podobny o t y m samym wyżej w y p e ł n i a ł y k r o p k i , g w i a z d k i (3 przecinające się k r e s ­ k r a s z a n k i " posiadały otoczone kogu­ na konkursie charakteryzowało koło śro­ wielobarwność przez n a k l e j a n i e n a sie­ k r e s k i u s t a w i o n e do siebie p o d p e w n y m kątem). Pola Inne duże kolorystyczne Maz., lub litery postaci bie różnokolorowych, coraz m n i e j s z y c h fioletowej, i obszyty umieszczenie piotrkowskie centralne, „ d y w a n y " n a łóżka, j e d e n z n i c h t k a n y o k . 50 l a t t e ­ i fioletowym również i masywny dwóch k i e r u n k a c h . Wyróżnione naklej anki Z tkanin nie ubraniowych wystawione mało z r ó ż n i c o w a n y wycinanki 4- i 8-promienne składające się gwiazdy z szeregu postaci l u d z k i c h l u b p t a ­ piotrkowskie zbliżone d o r a w s k i c h . W y j ą t k o w o są wycinanka z R z e c z y c y p r z y p o m i n a ł a w założeniu k o r o n y bardzo rawska drzewka m ó w i ą c już o l u d o w y c h n a z w a c h l u b innych danych, k t ó r e p r z y t e j o k a z j i można b y w y k r y ć . W t a k i c h w y ­ padkach mówi nieczności pomocy się z a z w y c z a j korzystania przy osób n i e o b e z n a n y c h o braku zbieraniu czasu i o ko­ eksponatów dostatecznie z z zagadnie­ n i e m . Dość ł a t w o j e d n a k usunąć t e b r a k i — wystar­ czy wręczyć każdej z osób zbierających eksponaty k a r t k ę z o d p o w i e d n i m i p y t a n i a m i , co u ł a t w i i skróci czas p r z e p r o w a d z e n i a małego wywiadu o przedmio­ t a c h z b i e r a n y c h . W t e n sposób u z y s k a n e d a n e n i e z a w - 125 �sze zresztą znajdą stawianego. najmniej się n a m e t r y c z c e Metryczka przedmiotu w y ­ p o w i n n a posiadać j e d n a k co nazwę ludową p r z e d m i o t u i miejsce pocho­ a n i r z e c z o w y , a n i też s p e c j a l n i e umieszczono d z e n i a o r a z czas w y k o n a n i a (może być w p r z y b l i ż e n i u ) . pują W ekspozycyjny wypadku tryczek nieumieszczenia obowiązują przy przynajmniej eksponatach m e ­ napisy orientacyjne dobrany pod wzglę­ d e m e s t e t y c z n y m . O b o k t k a n i n i luźnych części s t r o j ó w rze g a r n k i i w y c i n a n k i , chociaż d a l e j wystę­ o n e też j a k o zespoły w y o d r ę b n i o n e . T e n nieład m o ż e być w y t ł u m a c z o n y w p e w n e j szczupłością miejsca częściowo mie­ zastosowaniem charakteryzujące g r u p y eksponatów. N a w y s t a w i e t o ­ oprawy maszowskiej Zwłaszcza stoiska i t a b l i c e d y d a k t y c z n e , n i e p r z y s t o ­ niektóre p r z e d m i o t y ( g a r n k i i k i l k a n i n ) n i e posiadały m e t r y c z e k , a czasem t r u d n o b y ł o stwierdzić, k t o n p . d a n y g a r n e k Ekspozycja udanych. wystawy Przede tomaszowskiej wszystkim tka­ nawet n i e należała do konsekwent­ n e g o układu, n i e b y ł t o b o w i e m układ a n i t e r y t o r i a l n y , pozostałej p o w y s t a w i e do rozmiarów sali tomaszowskiej, wrażenie wykonał. n i e miała sowane plastycznej i Należy łódzkiej'. potęgowały przeładowania. podkreślić, z zainteresowaniem że społeczeństwo tomaszowskie przyjęło wystawę s z t u k i l u d o w e j , o c z y m świadczy l i c z n a f r e k w e n c j a już w pierwszym d n i u o t w a r c i a w y s t a w y , zaś obsługujący w y s t a w ę 1 M . Przeździecka: W y s t a w a dowego województwa s z t u k i i rękodzieła l u ­ łódzkiego. „ P o l s k a Sztuka L u ­ sonel M u z e u m Etnograficznego jącym f a c h o w y c h M a r i a Przeździecka V I I I POWOJENNY KONKURS SZOPEK W D n i a 22 g r u d n i a 1953 r . odbył się w K r a k o w i e , w l o ­ k a l u miejskiego M u z e u m Historycznego, V I I I powo­ j e n n y k o n k u r s n a najpiękniejszą szopkę. L i c z b a szopek zgłoszonych n a t e n k o n k u r s była n a j ­ niższą ze w s z y s t k i c h k o n k u r s ó w p o w o j e n n y c h . Z j a ­ w i s k o t o tłumaczy się w , z n a c z n y m s t o p n i u p r z y c z y ­ n a m i natury ekonomicznej. Wykonanie szopki jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m k o s z t o w n y m i pochłaniającym dużo czasu. Szopkarz stający d o k o n k u r s u opracowuje swą szopkę z a z w y c z a j k i l k a miesięcy, poświęcając k a ż ­ dą c h w i l ę wolną o d p r a c y z a w o d o w e j ; p o n a d t o p o n o s i 1 1. 126 Fragment szopki z pierwszą odsłoną bajki Misiu n i e r o b i e " . Wyk. A l e k s a n d e r K u d ł e k . KRAKOWIE znaczne koszty, zakupując materiał, zwłaszcza zas b a r w n e m e t a l o w e f o l i e , dosyć t r u d n e d o n a b y c i a . W czasie p i e r w s z y c h p o w o j e n n y c h konkursów, g d y n a g r o d z o n e s z o p k i b y ł y jednocześnie k u p o w a n e p r z e z różne i n s t y t u c j e i muzea, wkład p r a c y włożonej w szop­ k ę opłacał się w y k o n a w c y dosyć d o b r z e . O b e c n i e m u ­ zea s k o m p l e t o w a ł y s w o j e z b i o r y w t y m s t o p n i u , że s z o p e k już n i e kupują, a n i e z b y t w y s o k i e n a g r o d y ( I n a g r o d a w 1953 r . w y n o s i ł a z a l e d w i e 600 zł) s t a n o ­ wią właściwie t y l k o z w r o t wydatków poniesionych p r z v z a k u p i e p o t r z e b n e g o materiału. Po k o n k u r s i e szoókarz s p r z e d a j e s w o j ą szopkę p r y w a t n e m u o d b i o r ­ c y za k i l k a s e t złotych, co s t a n o w i cenę n i e w s p ó ł m i e r ­ n i e niska wobec rzeczywistego wkładu p r a c y w y k o ­ nawcy. D l a t e g o s z o p k a r z e chętniej robią s e r y j n i e m a ł e s z o p e c z k i , k t ó r e s p r z e d a w a n e p o kilkadziesiąt złotych z a ­ pewniają i m zysk znacznie większy. S p r a w a u t r z y m a n i a zamierających t r a d y c j i s z o p k i k r a k o w s k i e j łączy się, o c z y m pisaliśmy już k i l k a k r o t ­ nie, z dostosowaniem j e j f u n k c j i do a k t u a l n y c h potrzeb n o w e j rzeczywistości — p o z w o l i ł o b y t o s z o p k a r z o m w y k o r z y s t a ć w pełni s w e doświadczenia i t a l e n t , a z a ­ r a z e m z a p e w n i ł o b y i m szerszą możność z b y t u szopek. D r o g ą w i o d ą c ą d o t e g o c e l u j e s t d a l s z e zeświecczenie s z o p k i i przekształcenie j e j w k u k i e ł k o w y t e a t r z y k d l a użytku świetlic s z k o l n y c h i p r z e d s z k o l i , t e a t r z y k , w którym n a t l e bajecznej a r c h i t e k t u r y stworzonej orzez szonkarzy — mogłyby same dzieci reżyserować i wystawiać p o p u l a r n e b a j k i , opowiadania i t p Organizatorzy konkursu niejednokrotnie zwracali się w t e j s p r a w i e d o s z o p k a r z y — lecz bez r e z u l t a t u . Z t y m większym zainteresowaniem m u s i m y więc s p o j ­ rzeć n a szopkę, którą w r o k u u b i e g ł y m p r z e d s t a w i ł A l e k s a n d e r K u d ł e k , z d o b y w c a I n a g r o d y z r o k u 1952 ( r y c . 2). S z o p k a j e g o z u m i e s z c z o n y m n a d scenką n a ­ pisem „Krakowski teatrzyk kukiełkowy »Jacuś«" świadczy o pierwszej próbie p r z e m i a n y szopki n a t e ­ a t r z y k d l a dzieci. Por. dane Rok „O per­ zwiedza­ wyjaśnień. d o w a " 1953 n r 3. Ryc. n i e szczędził 1948 1949 1950 1951 1952 1953 statystyczne: Ilość s z o p e k zgłoszonych na konkursach 38 40 26 34 29 21 �Ryc. 2. Szopka krakowska. Aleksander Kudlek (II nagroda) Wyk. Ryc. 3. Wyk. Szopka krakowska. Wacław Morys (I nagroda) A r c h i t e k t u r ą swą n a w i ą z u j e o n a d o f o r m t r a d y ­ c y j n y c h . J e s t t o s z o p k a średniej w i e l k o ś c i (szerokość p o d s t a w y w y n o s i o k . 70 c m ) , j e d n o p i ę t r o w a , o pięciu wieżach, w z o r o w a n y c h n a w a w e l s k i c h . Środkowa — n i e c o w i ę k s z a o d i n n y c h — j e s t w i e r n i e oddaną w i e ­ żą Z y g m u n t o w s k ą . D w i e n i s k i e w i e ż y c z k i , u m i e s z c z o ­ n e między ś r o d k o w a a b o c z n y m i , p r z y p o m i n a j ą kształ­ tem wieżę Srebrnych Dzwonów Część środkową p i e r w s z e g o piętra s t a n o w i m o t y w zaczerpnięty z e l e ­ w a c j i bocznej S u k i e n n i c . Pod a r k a d a m i pierwszego piętra w i d o c z n e są a k t u a l n e hasła: „ Ż ą d a m y p o k o j u n a c a ł y m ś w i e c i e " , „ N i e c h ż y j e przyjaźń p o l s k o - r a d z i e c ­ k a " oraz sztandary biało-czerwony i czerwony P i ę t r o j e s t o d d z i e l o n e o d p a r t e r u balustradą p o m y s ł o ­ w o w y k o n a n ą z t o c z o n y c h k o ł e c z k ó w Podobne b a l u ­ s t r a d y dzielą w i e ż e b o c z n e n a t r z y k o n d y g n a c j e S z o p k a w s w e j g ó r n e j części u t r z y m a n a j e s t w c i e ­ p ł y m t o n i e o p r z e w a d z e k o l o r u złotego. D w i e d o l n e k o n d y g n a c j e w i e ż b o c z n y c h zdobią p o s t a c i e c z e r p a n e z podań k r a k o w s k i c h , j a k L a j k o n i k , T w a r d o w s k i n a Księżycu. D o d e k o r a c j i s z o p k i , poza s t a n i o l e m , p o r a z p i e r w s z y zastosował Kudłek szklane k o r a l i k i , d i a ­ menciki i j e d w a b n y sznur dekoracyjny. Umiejętnie r o z m i e s z c z o n e błyszczące, r ó ż n o k o l o r o w e k o r a l i k i z n a ­ k o m i c i e podkreślają f o r m ę architektoniczną s z o p k i . Z n i c h w kształcie m i s t e r n e j m o z a i k i ułożone sa także p o s t a c i e L a j k o n i k a . N a t o m i a s t postać T w a r d o w s k i e g o , umieszczona n a parterze, jest wycięta z k a r t o n u i p o ­ m a l o w a n a temperą. E f e k t u dopełniają w i t r a ż e w o k ­ nach wież bocznych, m a l o w a n e n a szkle bardzo sta­ rannie. Pomimo wielkiego wysiłku, j a k i Kudłek włożył w swoją szopkę, n i e udało m u się uniknąć p e w n y c h błędów, spośród k t ó r y c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t k i m niejednolite p o d względem k o l o r y s t y c z n y m i f a k t u r o w y m t r a k t o w a n i e całości. P o d c z a s g d y górna część s z o p k i była u t r z y m a n a , j a k w i e m y , w k o l o r z e złota i o z d o b i o n a s e t k a m i m i g o c z ą c y c h w ś w i e t l e k o l o ­ r o w y c h szkiełek, w części d o l n e j n a p l a n p i e r w s z y w y ­ b i j a się c z a r n a p l a m a k u r t y n y , o z d o b i o n a n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą girlandą róż, o r a z wykonane temperą m a t o w e m a l a t u r y , p r z e d s t a w i a j ą c e T w a r d o w ­ s k i e g o n a t l e n i e b a , p o m a l o w a n e g o farbą niebieską D o l n a część s z o p k i m a r ó w n i e ż p e w n e b ł ę d y a r c h i ­ t e k t o n i c z n e — j e s t m i a n o w i c i e z b y t l e k k a i za m a ł o r o z b u d o w a n a w s t o s u n k u d o części górnych. Ryc. Wyk. 4. Szopka krakowska. Franciszek Tarnowski (I nagroda). T e w ł a ś n i e niedociągnięcia s p o w o d o w a ł y , że K u d ł e k , należący dziś d o g r u p y n a j z d o l n i e j s z y c h k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y , musiał z a d o w o l i ć się n a o b e c n y m k o n k u r ­ sie I I nagrodą. D l a t e a t r z y k u swego, który o d i m i e n i a s y n k a a u t o r a n o s i n a z w ę „ J a c u ś " , K u d ł e k napisał k r ó t k ą sztuczkę w t r z e c h odsłonach „ O M i s i u n i e r o b i e " . T r e ś ć j e j j e s t b a r d z o p r o s t a . M i ś b u d z i się w y g ł o d n i a ł y ze s n u z i m o ­ w e g o i cieszy się, że będzie m ó g ł podbierać miód pszczołom: W r e s z c i e skończył się s e n z i m o w y , M o ż n a odetchnąć p o w i e t r z e m t r o c h y , Już k w i a t u s z k i , j a k w i d z ę , z a k w i t a ł y , G ł u p i e pszczoły m o c r o b o t y będą miały. W y p r a w a M i s i a d o d z i u p l i , g d z i e mieści się r ó j , k o ń ­ czy się n i e p o w o d z e n i e m . P s z c z o ł y pokąsały r a b u s i a , który obolały i spuchnięty l e ż y w łóżku. D z i ę k i p o m o ­ c y d o k t o r a Z i ó ł k o , leczącego c h o r e g o z a s t r z y k a m i , M i ś p r z y c h o d z i d o z d r o w i a , a l e z a r z e k a się, że już n i g d y nie będzie „bumelantem", żyjącym z cudzej p r a c y . Pszczoły, litując się n a d c i e r p i ą c y m M i s i e m i w z r u ­ szone j e g o obietnicą p o p r a w y , przynoszą m u s a m e m i ó d w słoiku. T r e ś ć s z t u k i , zakończonej m o r a ł e m , n a w i ą ­ z u j e d o l i c z n y c h o p o w i a d a ń d l a d z i e c i , w f o r m i e zaś, zwłaszcza w „kalwaryjskim" sposobie rymowania z n a j d u j e m y e c h a d a w n y c h tekstów s z o p k o w y c h . Z d w u w y m i e n i o n y c h d e k o r a c j i , które wykonał K u ­ dłek d o s z o p k i , j e d n a ( r y c . 1) p r z e d s t a w i a p o k ó j M i s i a i k r a j o b r a z , d r u g a ł ą k ę n a t l e gór, ze s t a r y m w y p r ó c h niałym d r z e w e m n a p i e r w s z y m p l a n i e . D e k o r a c j e , w y ­ k o n a n e b a r d z o umiejętnie, p r z y p o m i n a j ą m o d e l e sce­ n o g r a f i c z n e , mają j e d n a k tę zasadniczą w a d ę , że c h a ­ r a k t e r e m s w y m zupełnie odbiegają o d zewnętrznej o p r a w y t e a t r z y k u — o d s z o p k i . P r z e p r o w a d z o n a próba zastąpienia t y c h s k o m p l i k o w a n y c h d e k o r a c j i płaskim tłem w y m a l o w a n y m ręką d z i e c k a , dała już l e p s z e r e ­ z u l t a t y N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i że K u d ł e k w s w y c h d a l s z y c h p r a c a c h n a d t e a t r z y k e m k u k i e ł k o w y m i tę trudność zdoła z c z a s e m p r z e z w y c i ę ż y ć . Jeśli t a k w i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c i l i ś m y n a o m a w i a ­ nie „teatrzyku kukiełkowego", to m a to swoje uzasad­ n i e n i e . P o k i l k u l a t a c h o c z e k i w a n i a została d o k o n a n a p i e r w s z a próba zupełnego zeświecczenia s z o p k i i d o ­ s t o s o w a n i a j e j d o p o t r z e b t e a t r z y k u dziecięcego. P r ó ­ ba t a n i e osiągnęła jeszcze p e ł n e g o wyniku. Przed u z d o l n i o n y m szopkarzem k r a k o w s k i m stoi ważne za- 127 �d a n i e n a przyszłość dalsza rozbudowa architektury szopki, umożliwienie kukiełkom większej s w o b o d y r u ­ c h u (obecnie mogą się one poruszać t y l k o w obrębie scenki), przygotowanie nowego typu dekoracji dosto­ s o w a n y c h do w y g l ą d u szopki, a możliwych do w y k o ­ n a n i a p r z e z dzieci, w r e s z c i e o p r a c o w a n i e z e s t a w u t y ­ p o w y c h kukiełek, które d z i e c i mogłyby ubierać w s p o ­ sób zgodny z treścią różnych reżyserowanych p r z e z siebie b a j e k i opowiadań. Próby przeprowadzone n a scenie „Krakowskiego t e a t r z y k u kukiełkowego » J a c u ś « " wykazały, że d z i e c i niesłychanie s z y b k o zapoznają się z a r k a n a m i n i e ­ s k o m p l i k o w a n e j reżyserii kukiełkowej i b a w i ą się t e ­ atrzykiem znakomicie. Jeżeli wysiłek podjęty p r z e z k r a k o w s k i e g o s z o p k a r z a n i e m a rozpłynąć się w próżni, należałoby z a a p e ­ lować do kierowników p r z e d s z k o l i i świetlic dziecię­ c y c h , a b y się jego t e a t r z y k i e m bliżej z a i n t e r e s o w a l i . I n n e s z o p k i zgłoszone n a ostatni k o n k u r s n i e w i e l e odbiegały od t y c h , które widzieliśmy n a p o p r z e d n i c h k o n k u r s a c h — poziom był wyrównany, przewaga szopek średniej wielkości, f o r m y t r a d y c y j n e , oparte n a elementach architektury krakowskiej. D w i e pierwsze nagrody przyznano Wacławowi Morysowi, zdobywcy I I n a g r o d y w 1952 г., i F r a n c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u , który po d w u l e t n i e j p r z e r w i e znów stanął do k o n ­ kursu. S z o p k a w y k o n a n a p r z e z M o r y s a ( r y c . 3), jednopię­ t r o w a , o t r z e c h wieżach, z których boczne w z o r o w a n e są n a wieży Z y g m u n t o w s k i e j , p o s i a d a część frontową opartą n a m o t y w a c h zaczerpniętych z S u k i e n n i c . P o d ­ stawę s z o p k i stanowią m u r y o b r o n n e W a w e l u , z w n ę ­ k a m i , w których u m i e s z c z o n e są h e r b y Krakowa. Szopka Morysa jest bardzo kolorowa, w y k l e j o n a b a r w ­ n y m i błyszczącymi foliami. N i e s p o d z i e w a n y kontrast Fotografował stanowią wieże boczne w y k l e j o n e j e d n o l i c i e c z e r w o ­ n y m papierem. ' Szopka F r a n c i s z k a Tarnowskiego (ryc. 4) jest śred­ n i e j wielkości i m a pięć wież.JSzopka t a b a r d z o p r z y ­ p o m i n a s w y m kształtem i układem szopkę tego a u l o r a z 1948 г., znajdującą się w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w Krakowie. P e w n a j e d n a k różnica między o w y m i s z o p k a m i p o l e g a n a t y m , że wieże b o c z n e n o w e j , n a ­ wiązujące do wyższej wieży kościoła M a r i a c k i e g o , p o ­ siadają dookoła — z a m i a s t małych wieżyczek — s t r z e ­ liste dwuspadowe daszki. Szopka Tarnowskiego, w y ­ k o n a n a b a r d z o p r e c y z y j n i e , w y k l e j o n a j e s t błyszczą­ cymi foliami w kolorach pastelowych. P r z y k r y d y ­ sonans stanowi jedynie czerwona p l a m a dachu, w y ­ pełniającego przestrzeń między wieżami, oklejona zwykłym c z e r w o n y m p a p i e r e m z Ы а Т у т n a d r u k i e m , mającym imitować dachówkę. P a r t e r od piętra o d ­ g r o d z o n y j e s t ażurową balustradą. Drugie nagrody oprócz A l e k s a n d r a K u d ł e k a — otrzymali Tadeusz R u t a i Antoni Wojciechowski. S z o p k a R u t y j e s t s t o s u n k o w o większa o d p o z o s t a ­ łych, m a 2 piętra i 7 wież. W o j c i e c h o w s k i przedstawił szopkę n i e różniącą się w i e l e od t y c h , j a k i e robił w l a ­ tach poprzednich. T r z y trzecie nagrody u z y s k a l i — nestor k r a k o w s k i c h szopkarzy, m u r a r z Stefan Mitka, oraz A d a m D u d z i k i Ryszard Kijak. W porównaniu z l a t a m i ubiegłymi zauważyć można było n a o s t a t n i m k o n k u r s i e częste w y k o r z y s t y w a n i e k r a k o w s k i c h elementów architektonicznych, czerpa­ n y c h z W a w e l u (np. zakończenie wież), S u k i e n n i c ( a t t y k a , e l e w a c j a boczna), c o r a z m n i e j n a t o m i a s t w i d u j e się elementów g o t y c k i c h , zwłaszcza zaś d a w n i e j chęt­ n i e naśladowanego gotyckiego zakończenia wieży k o ś ­ cioła M a r i a c k i e g o . - Roman Reinfuss. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e N r 1. W a r s z a w a , Wiślana 6. Z a m . 900. P a p . i l u s t r a e . k l . Ш 100 g : A l f k a r t o n biały V k l . 100 g B I . N a k ł a d 3 000 egz. 5-B-16084. K l i s z e w y k o n a ł a D r u k a r n i a A k c y d e n s o w e , W a r s z a w a , T a m k a 3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997ed22f91238a47cd7b74f7d85b147a.pdf 8457bea292ec5342b8e55d9260b3353e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:241 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania cz.1 /LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.321-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 320 cJlep;yeT Cql1TaTb 3a 3XO MHTeJlJleKTyaJlbHOrO TBOpqeCTEa )KpeQoB TeoTeryaKaH, 3a MCTOqHMKrro3HaHMH MX 60JlbllI0i1 pem1rMo3Hoi1 M J1JilTepaTYPHOi1 Tpa,[lHQVlJil.MOHYMeHTaJlbHocTb, 3TMQeCKMi1MaKcMMam.t3M, pe3KMe rrepeXO,[lbl HacTpolOHHH OT QyP;OBMl.l.\HOCTM K yTOQHeHHoi1 rrpHBJleKaTeJlbHOCTM,rrepe,[la''la C OP;HOi1CTOpOHbIHeOObIQai1Hblx 11 TparWleCKMX IICMXM'-leCKHX COCTORHMM, a c ;I1pyroi1 OQapOBaTeJlbHbIX rrei13al:Kei1-'" BOT HaHóo.:ree xapaKTepHble '-lepTbI MX rrpoH3Be,[leHMH. II. RECENZJE Sztuka Kamerunu. s. 11, tablic I Muzeum SPRAWOZDANIA Etnograficzne w Krakowie. Kraków 1961 r., 12. Z okazji wystawy prymitywnej sztuki "ludu kameruńskiego" pokazano naj piękniejsze okazy, które przywiózł do Krakowa Stefan Szolc-Rogoziński (wyprawa do Kamerunu 1882-85). Znajdują się one w Muzeum Etnograficznym i Muzeum Narodowym w Krakowie. Krótkie objaśnienia dotyczące pochodzenia zbiorów oraz bardzo ogólnikowe zamknięte na półtorej strony - objaśnienia eksponatów (podane w 4-ch językach), spis eksponatów bez określenia szczegółowego ich pochodzenia oraz bardzo dobre fotografie - zamykają całość. Niezupełnie jednak jasnym jest, dlaczego w objaśnieniu podano: "lud kameruński", skoro ta jedność z punktu widzenia etnografa jest wątpliwa, i skoro da się tu naliczyć aż 15 plemion (L. R a t a j s k i, Afryka, W. P. Warszawa 1963. str. 139) należących z kolei do różnych grup etnicznych i językowych, jak np. Bantu, Semi-Bantu, Chamito-Semici, Hausa, Sudańczycy (Czamba, Mburu, Bute i inni) a nawet Pigmeje (Babinga). Na północy - Kanuri, Arabowie. W radzieckiej encyklopedii (Afrika, Encyklopedyczeskij sprawocznyk, Moskwa 1963. str. 387), grupy te ujmowane są mianem "narody" - i słusznie, bo trudno dawną jedność kolonialną i zmienioną sytuację polityczną określać obecnie mianem "lud kameruński". Sama nazwa "Kamerun" pochodzi od nazwy rzeki, stworzona przez Portugalczyków Rio dos Camaroes. W konsekwencji - nie można uznać za ścisłe, a nawet słuszne określenia pod ilustracjami takie jak "wybrzeże Kamerunu", "Góry kameruńskie", "Kamerun", "znad rzeki kameruńskiej" - bez próby powiązania etnicznego. Także objaśnienie pod ryciną 11, "grzebień z Loango" wprawia w zakłopotanie, gdyż leży ono w Kongo w okolicach Brazzaville i było w średniowieczu osobnym państwem. Sztuka Loango i Kamerunu - to nie to samo, bowiem tym zróżnicowaniom etnicznym i językowym odpowiadają różnice kulturowe, zwłaszcza w sztuce plastycznej i instrumentach muzycznych. Co więcej, mimo gruntownej industrializacji i ogólnego postępu, różnice w kulturze, zwyczajach, wierzeniach i sztuce silnie ważą na nowych procesach etnograficznych. Świadczą o tym zarówno prace dawnego typu jak B. Ankermanna, L. Frobeniusa, H. Baumanna, R. Thurnwalda, D. Westermanna, jak i nowsze np. A. Murdocka. Rozumie się, że w zbiorach mogą brakować niekiedy, bardziej szcze21 �• 322 323 gółowe metryki - przy opracowywaniu jednak naukowym ekspozycji etnograf musi usiłować powiązać wiadome i uzupełnić braki. wych, wprost z zewnątrz. Obok !ali jest izba jadalna a po bokach tych izb, tak w ciągu środkowym (głównym), jak i w ciągach bocznych, mieszczą się małe alkierze służące za sypialnie lub składziki. Wnętrze domu nie jest rozplanowane symetrycznie. Nie można też ustalić schematu typowego rozplanowania wnętrza, choć zawsze można określić rodzaj pomieszczeń występujących w każdym domu. Ich wielkość uzależniona jest od wielkości samego budynku a to zaś łączy się z zamożnością właściciela. We współczesnym budownictwie w badanym przez autorów rejonie Portugalii dają się obserwować pewne przemiany. Budynki bywają stawiane obecnie co'raz częściej jako wolnostojące. W takich domach mieszkalnych zanika wtedy podcienie przed głównym wejściem do domu. W nowych budynkach ulegają powiększeniu okna, nawet w wypadku gdy pozostawiło się małe podcienie przed głównym wejściem. Bywają też drugie drzwi wejściowe umJ,eszczane z frontu domu. Wypadnie dodać, że obecna publikacja autorów jest kontynuacją poprzednio prowadzonych prac. Należy spodziewać się dalszych publikacji z tej dziedziny. K. Wolski J. Gaje/<: Ernesło Veiga de Oliveira i Fernando Galhano Casas da .?ona centra! do portugues Trabalhos de Antropologia e Etnologia da Sociedade de Antropologia e Etnologia e do Centro de Estudos de Etnologia Peninsular, vol. XVIII, Fasc. 3-4 (Nowa Serie da Sodedade e do Centro), Porto 19611962 (Instituto de Antropologia - Faculdade de Ciemcias), s. 239-255. fot. 12, rys. 4. Autorzy zajmujący się już w swych poprzednich pracach zagadnieniami związanymi z budownictwem mieszkalnym w Portugalii (A Regiao e a Ca:;a Gandaresa, w Trabalhos de Antropologia e Etnologia vol. XV, fasc. 3-'1, Porto 1955/57, s. 265-285) w swej ostatniej pracy publikują materiały pochodzące z własnych badań terenowych przeprowadzonych w nadmorskim rejonie środkowej Portugalii, głównie w okręgach Leiria i Pombal. Autorzy zajmują się wyłącznie domem mieszkalnym. Oczywiście nie jest to budow':1ictwo drewniane, lecz charakterystyczne dla Portugalii budownictwo kamienno-gliniane. W większości, wiejskie domy mieszkalne są parterowe, choć w innych okręgach kraju trafiają się domy jednopiętrowe. Ściany są grube i masywne. Jako pokrycie dachu występuje dachówka "rzymska". Budynki stoją wolno, lecz także często rzędem obok siebie, przypierając do siebie ścianami, co im nadaje formę jakby jednego długiego domu o licznych podcieniowych werandach. Podcienia te są typu wpuszczanego, mieszczą się przy wejściu do mieszkania przed drzwiami frontowymi. Podcienia jednak nie <ą rozmieszczone symetrycznie i nie zajmują całego czoła budynku. Przeważnie podcienie mieści się w jednej trzeciej cz~ści ściany czołowej. W niektórych budynkach bywa też podcienie od strony patio. Patio i ogródek znajdują się na tyłach domu mieszkalnego. Obecnie od strony tylnej domu umieszczane są lokalności gospodarczo-kuchenne. Kuchnia a raczej ognisko mieści się w części przylegającej do patio. Ognisko wywędrowało z części środkowej domu do części zewnętrznej. W środku domu pozostały tylko duże kominy. Budynki bywają często trójtraktowe. Jako pierwszy trakt trzeba przyjąć w takim wypadku ciąg izb i podcienie przy ścianie czołowej. Autorzy podają jako przykła:i takiego rozwiązania wnętrza plan domu z Granja (w okręgu Leiria). Ciekawym jest, że ciągi zewnętrzne są znacznie węższe od ciągu wewnętrznego, są one też niższe. Także posadzka w nich znajduje się na nieco niższym poziomie niż w pomieszczeniach ciągu środkowe~o. W środkowej części znajduje się główna izba, zwana "sala", do której wchodzi się bezpośrednio z podcienia a w domach nowszych, bezpodcieniolitoral Henry Field, Camel brands and graffiti from Iraq, Syria, Jordan, Iran Arabia, Supplement to the Journal of the American Oriental Societ,Y NO 15, October-December 1952, s. VI, 41, fig. 43. and Cenna praca znanego badacza Wschodu prof. H. Fielda, zawiera omówienie bogatego materiału ikonograficznego (załączonego w 43 ilustracjach) zebranego w latach 1925-1950, podczas badań terenowych, przeprowadzanych w Iraku, Syrii, Jordanii, Iranie i Arabii. Materiał ten to znaki własnościowe poszczególnych ludzi lub szczepów przeważnie arabskich beduinów (koczowników), wypiętnowane <wypalone) na skórze wielbłądów. Te znaki własnościowe, zwane wasm (pl. wusum) lub ausam w Arabii (w Algierze nazwą tą oznacza się inicjał), umieszczano na udach, policzkach, szyjach lub nogach wielbłądów. Wypalano je zaś po lewej lub prawej stronie zwierząt. Raz tylko piętno znajdowało się dwukrotnie wypalone na jednym i tym samym zwierzęciu na udzie i na szyi. Na 1040 zebranych i podanych znaków, część tylko odnosi się do wielbłądzich, oznaczających przynależność własnościową zwierząt. Spory procent zebranego materiału, to znaki na skałach, rysunki (ozdoby), znaki na cysternach, które autor porównuje i usiłuje połączyć ze znakami dawnych alfabetów występujących niegdyś na badanych terenach. Hans A. Winkler, współautor jednego z rozdziałów w pracy Fielda (The origin and distribution of Arab camel brands, s. 26-35>, zwraca też uwagę na to, że większość chamickich i protochamickich plemion afrykat'lskich piętnuje swoje zwierzęta, umieszczając znaki na nogach. Piętnowanie nie- sn f �324 325 wolników znakiem własnościowym pana, zakazywał już kodeks Hammurabiego. Na Kaukazie są używane całe serie znaków własnościowych (tamgas). Często znaki te noszą cechy pokrewier'lstwa z literami miejscowych alfabetów. Arabskie napisy ścienne wykazują łączność z literami napis6w thalmudycznych, lyhyanicznych i safaitycznych. Przeglądając omawianą pracę nasuwa się pytanie, dlaczego nie przeprowadzono porównania znaków własnościowych i napisów skalnych z elementami miejscowego zdobnictwa. Wszak często znaki własnościowe wiążą się też bardzo ściśle ze zdobnictwem, jak to wykazał na materiałach pochodzących z Półwyspu Iberyjskiego E. Frankowski w swej cennej pracy wydanej w roku 1916 (E. F l' a n k o w s k i, Los signos quemados y esquilados sabre los animales de tiro de la Peninsula Iberica. Memorias de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural. vol. X. Madryt 1916, s. 267310, fig. 49), której autor niestety nie wymienia w załączonej bibliografii. . Również niezmiernie cenne byłoby nawiązanie do innych znaków własnościowych występujących np. na terenach europejskich (znaków kamieniarskich, garncarskich, rybackich lub wreszcie naszych słowiańskich bartnych). Pewnym uzupełnieniem omawianej pracy Field'a, a właściwie podanych materiałów ikonograficznych, jest dodatek o znakach własnościowych stosowanych przez hodowców wielbłądów w Czolistanie w księstwie Bahawalpuru w Pakistanie Zachodnim (Czolistan, jest to nazwa północno zachodnich terenów pustyni Thar). Do poprzedniej kolekcji znaków własnościowych dochodzi jeszcze 51 znaków z Czolistanu (Appendix: O Animal brands in Cholistan, H. F i e l d, An Anthropological Reconnaissance in West Pakistan, 1955, pub!. by the Peabody Museum, Cambridge, Mass, 1959, p. 274275). Bezsprzecznie dużą zasługą prof. Field'a jest staranne zebranie różnych znaków i znaków własnościowych z krajów Islamu i udostępnienie ich w publikacji, światowej literaturze fachowej, tym wszystkim, którzy zajmują lub zajmować się będą zagadnieniami sfragistyki, heraldyki i znaków własnościowych. Krzysztof Dov Noy, Jefet Volkserziihlungen Schwili erziihlt hundertneunundsechzig Wolski jementische 1957-1960, wydane przez wydaw& Co., Berlin 1963, oprawa płócienna, fot. l, s. 376, aufgezeichnet in Israel nictwo Walter de Gruyter cena 58 DM. Zbiór zestawiony przez D o v N o y'a obejmuje 169 opowiadań zapisanych lub nagranych na taśmie magnetofonowej wedle relacji żydowskiego bajarza, imigranta z Jemenu, Jefet Schwili, w języku hebrajskim w roku 1957 w Holan, przedmieściu Tel Avivu. Jefet Schwili, znakomity narrator urodzo- ny w 1918 roku, uczęszczając przez 4 lata do szkoły poznał 5 ksiąg Thory (Księgi Mosisa) i wyjątki z Talmudu. Mając lat 9 wstąpił dla nauki do zawodu ojca, po którym został złotnikiem. Ożeniono go kiedy miał lat 16. Dar opowiadania oraz repertuar Jeret Schwili odziedziczył po ojcu, namiętnym opowiadaczu. Ani ojciec ani Jefet Schwili nie traktowali opowiadania profesjonalnie śladem innych wschodnich bajarzy. Za opowiedziane bajki na sesji izraelskich badaczy bajek Jefet Schwili został wyróżniony oraz odznaczony jako "najlepszy opowiadacz bajek w Izraelu". Na uwagę zasługuje fakt, że bajarz nie zna tytułów swoich bajek, lecz wierzy w autentyczność opowiadanych zdarzeń. D o v N o y, uczeń Stith T h m o p s o n'a, po powrocie z Indiana University (USA), tworzy w 1955 roku IFA (Israel Folktale Archive), mające swoją siedzibę w Muzeum Etnologicznym w Haifie, dysponujące w końcu 1962 roku zbiorem 500 zinwentaryzowanych opowiadań żydowskich z ponad 30 krajów. Inwentaryzacji dokonano na podstawie systematyki wątków Aarne - Thompson'a z roku 1928. Po wstępie przynoszącym dane biograficzne o narratorze i jego najbliższej rodzinie następują opowiadania kolejno numerowane od 1 do 169. Opowiadania te Dov Noy podzielił na następujące grupy wedle typów dotyczących dziedzin życia: A. - Opowiadania o zwierzętach w ilości 10, B. Bajki - 36, C. - Religijne opowiadania - 23, D. - Romantyczne opowiadania - 27, E. - Rządzenie losu (Das Walten des Schicksals) - !O, F. Zbój, głupi anioł śmierci - 6, G. - Opowiadania komiczne (Schwiinkeund Schnurren) - 38, H. - Zydowsko-jemeńskie legendy i podania - I. lVIaimonides i Ibn Esra - 4, II. - Rabbi Schalom Schabasi - 5, III. - Zydzi w Jemenie - 10. Wszystkie opowiadania są bardzo krótkie, (najdłuższe z nich zajęło bajarzowi 2 godziny opowiadania). W nielicznych tylko bajkach występują wiersze, podane w prozie na podstawie arabskiego oryginału. Część ostatnia - suplement - prócz bibliografii, skrótów i rejestru informatorów zawiera objaśnienia do poszczególnych opowiadań z podaniem numeru IFA, typów oraz wątków wedle AT, z ewentualnym podaniem dodatkowych objaśnień jak np. pochodzenie opowiadania, wzgl. krótkie streszczenia opowiadań opowiedzianych przez bajarza, lecz nie wydanych w tym zbiolrze. Z uwagi na to, że z 263 opowiadań podanych przez Jefeta Schwili względnie jego rodzinę do końca 1961 roku tylko 171 zostało wydanych w omawianym zbiorze, Dov Noy podaje krótkie streszczenie pozostałych 92 opowiadań. Cennym dla badacza jest również indeks typów i wątków w liczbie porządkowej wedle AT3 z przeciwstawieniem inwentarza IF A. Wydawca wylicza nadto 19 nowych, nie występujących w AT3 typów opowiadań. Pewna część opowiadań odpowiada typom EB (Wolfram E b e l' h a l' d i Pertev Naili B o l' a t a v, Typen Tilrkischer Volksmiirchen, Wiesbaden 1953). Część �326 327 ostatnią suplementu stanowi słowniczek zawierający objaśnienia terminów hebrajskich, arabskich, tureckich i innych występujących w opowiadaniach. Jefet Schwili erziihlt jest cennym wkładem do poznania arabsko-żydowskiej prozaicznej literatury ludowej, której zinwentaryzowaniem wedle naj nowszych wymogów naukowych poszczycić się może Żydowskie Archiwum Folklorystyczne w Haifie a zasługuje na uwagę nie tylko jako zbiór bajek iudowych i baśni, występujących na odmiennym terytorium językowym, lecz także jako usystematyzowany zbiór, z którego wybrano to, co jest pierwotne i autentyczne i to, co stanowi obce domieszki lub jest stylizacją narratora. Konrad Wypych Peter Fusch, Die ViiIker der Siidost-Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi; VerOffentlichungen zum Archiv fur Vćilkerkunde (Museum fiir Vćilkerkunde in Wien), Band 6, Wien 1961, rys. 20, w tym 1 mapa, 1 szkic mapy oraz 20 fotografii na kredzie, opr. płóc., s. 254. Autor przedstawia wyniki naukowe swoich dwóch wypraw do południowo-wschodniej Sahary w latach 1955 i 1956, których zadaniem było przeprowadzenie badań etnograficznych nad kulturą i historią szczepów Tibesti, Borku i Ennedi, które w XIX i pierwszej połowie XX wieku były przedmiotem badań H. Barth'a, G. Nachtigal'a i H. Carbou'a, lecz z różnych przyczyn przedstawiały bardzo odbiegający od rzeczywistego stanu obraz faktyczny. Większość szczepów Ennedów, zwanych przez autora Balami (nosi arabską nazwę Bidejatów, zwanych przez Barth'a także Terauami), nazywa swój kraj nie Ennedi lecz Belebe. Zamieszkuje go 30 tys. mieszkańców. Mieszkańcy Tibesti, zwani Tuhu również Teda, Toda czy Tibbu, zajmują tereny w okolicach szczytu Emi Kussi w liczbie około 35 tys. mieszkańców. Dazagadami autor nazywa mówiących narzeczem dazaga szczepy, zwane również z arabska Goranami. Należą do nich: Gedowie, Anakazowie, Dozowie, Kamadjadowie i Unjadzi, zwani również Wanjami. Goranów jest około 30 tys. Jako podstawę podziału etnicznego autor przyjął język - tibu - należący do grupy języków centralno sudańskich. Objęte badaniami terytorium mieści się w granicach pomiędzy 13° i 24° wschodniej długości i zwrotnikiem Raka a 16° szerokości północnej. Góruje nad nim najwyższy szczyt Sahary, wulkan Emi Kussi, wysokości 3415 m. Nie bez znaczenia jest fakt, lż objęte badaniami tereny leżą zdala od uczęszczanych szlaków komunikacyjnych, że mieszkańcy nomadzi i p6łnomadzi - zajmują się hodowlą osłów i wielbłądów obok kóz, owiec i bydła. Najczęściej uprawiane rośliny to: pszenica, jęczmień, proso, rzadko kukurydza, bawełna, tytoń, matu południowo-wschodnia pustyni. cebula Sahara i pomidory. Pod względem klinależy do naj cieplejszych obszarów Z uwagi na bliskie stosunki pomiędzy badanymi plemionami autor omawia zbiorowo ich zdobycze ergologiczne, wymieniane tradycyjnie zapewne od setek lat. W rozdziale o kulturze materialnej autor omawia formę i funkcję pomieszczeń mieszkalnych - domu stożkowego, namiotu z mat i in., studnię; techniki: kolwalstwo - przetapianie starego żelastwa i wytop nowego, - narzędzia kowalskie, garncarstwo, plecionkarstwo, garbarstwo, farbiarstwo, impregnację, ubiór, zdobnictwo, tatuaż, broń i narzędzia, łowiectwo - zapadki i sieci, - instrumenty muzyczne, siodła i uprząż konia, artykuły użytku codziennego jak misy, koszyki, ceramikę itp. oraz zabawki. Trafny dobór rysunków stanowi cenne uzupełnienie bogatego materiału faktograficznego, ujętego w sposób bardzo zwięzły i z wnikliwą znajomością· Z kolei autor analizuje formy gospodarcze, podział socjalny z wyszcze_ gólnieniem klanów, grup spokrewnionych, genealogii, podział zajęć wedle płci, ich wzajemny stosunek, urodziny, małżeństwo i śmierć oraz związane z nimi zwyczaje, prawo zwyczajowe, religię i magię u Balów, Tubów i Daza gadów, starając się wyodrębnić wpływy iberyjskie i arabśkie, wskazać zwyczaje, przejęte przez inne kultury, nawet grecką. Osobno autor omawia kastę kowali, socjalnie na niskim poziomie stojącą, występującą u wszystkich narodów południowo-wschodniej Sahary, jest to najprawdopodobniej odłam sudańskich szczepów kowali. Godny uwagi jest również fakt, że li Tubów znajdujemy jeszcze (rok 1956) nielicznych starszych niewolników obojga płci i że oddalenie się niewolników spowodowało zaburzenia gospOdarcze wśród niedoceniających uprawę ziemi nomadów i półnomadów. Rozdział dotyczący historii południowo-wschodniej Sahary autor dzieli na 4 podrozdziały, wyodrębniając źródła pisane, przekazy ustne oraz źródła archeologiczne i dokonuje próby porównania kultur sąsiednich narodów afrykańskich. Uwzględniając dostępne wyniki badań archeologicznych autor w konkluzji dochodzi do wniosku, że pierwotny człon ludności badanych terenów stanowiły typy antropologiczne odpowiadające jasnoskórnym, iberyjskim, północno-afrykańskim, o czaszkach dolicho-cephalos i acro-cephalnych. Stan ten uległ zmianie dopiero po najazdach Etiopijczyków, którego to terminu autor używa dla uniknięcia terminu Chamitów, których wpływy znajdują odbicie w kulturze badanych. W suplemencie autor podaje: krótki zarys chorób i sposoby ich leczenia - zalecane na podstawie przepowiedni z piasku przez występującego w charakterze znachora kowala. Kilka bajek, podań i legend oraz przegląd znaków własnościowych, używanych do znakowania wielbłądów, bogata bibliografia oraz indeks zamykają całość. Die Volker der Siidost-Sahara to monografia, w typie kierunku historycz- �328 nego, w krytycznym świetle szeroko uwzględniającą wyniki badań naukowych od zapisów Herodota (500 p.n.e.) poprzez Artemidoresa (270 p.n.e.), Ptolemeusza i innych do pierwszych lat drugiej połowy XX wieku. Stano_ wi cenny zbiór wiadomości, otrzymanych drogą badań terenowych u progu drugiej połowy XX wieku, do poznania kultury narodów Afryki północno-wschodniej, zasługujący szczególnie w świetle postli'Pującej cywilizacji i zachodzących w Afryce przemian narodowo-wyzwoleńczych na baczną uwagę· K. W. Rein Helmut, Die Insektennahrung der australischen Ureinwohner. Aka.demie- Verlag, Berlin 1962, s. 159, ilustr. 22, tab!. 5, map. 3. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, zeszyt 13. Opierając się na bogatej literaturze autor omawia zagadnienie znaczenia insektów w pożywieniu zbieracko-łowieckich ludów Australii. Dwa rozdziały pracy poświęcone są najważniejszym owadom: gąsienicom, molom, szarańczy, termitom i mrówkom. Autor daje zasięgi ich występowania, spożywania, znaczenia w gospodarce i pożywieniu Australijczyków. Przeprowadza też klasyfikację owadów oraz sposobów zdobywania ich. Na podkreślenie zasługuje- wszechstronne ujęcie zagadnień. Poznajemy nazwy owadów w języku potocznym, używanym pomiędzy białymi i tubylcami, ich łacińską terminologię, miejsca występowania, czasem związane z owadami totemy i kulty. Przy użyciu ujęć kartograficznych autor przedstawia na 3 mapach występowanie: owadów, miodu z dzikich barci jako pożywienia i narzędzi jak witka, piła rotangowa, liny i inne. Owady autor dzieli na dwie zasadnicze grupy: tłuszczodajnych, do której zalicza 19, występujących w drzewach, korzeniach i na liściach insektów wzg!. ich larw, powszechnie określanych jako Witchetties lub Witchetty Grubs i mole Bogong (Euxoa infusa) oraz cukrodajnych, do której zalicza pszczoły Trigona (Meliponinae) w Kordylierach, mrówki miodowe (Melophorus spp.) w północnej i środkowej Australii oraz występujące głównie w środkowej Australii mszyce (Psylidae, Aphididae, Spondyliaspis eucalypti i inne), wytwarzające wskutek fizjologicznej potrzeby rodzaj rosy miodowej, szybko parującej i krystalizującej się w czysty cukier zwany manna. Podział ten dokonany został przez samych Australijczyków i ma swoje uzasadnienie gospodarcze i kulturowe. Autor dochodzi do wniosku, że owady wbrew dosyć szeroko rozpowszechnionej opinii, nie stanowiły zastępczego pożywienia, lecz wręcz odwrotnie, stanowiły przysmak o wysokiej zawartości odżywczej i wybornym smaku, ulegający w zależności od technologii przerobu dodatkowo zmianom aromatycznym. 329 Zbieractwo owadów i larw, miodu i cukru spowodowało podział pracy, polegający na kooperacji, w ramach której mężczyznom przypadały w udziale zajęcia wymagające siły i wiele zręczności, jak np. przy podbieraniu miodu, kobietom pozostało zbieranie bardziej dostępnych owadów i larw, miodu mrówkowego czy też cukru. Nasuwające się wnioski po przeczytaniu omawianej pozycji to: a) owady nie stanowiły zastępczego pożywienia w okresach głodowych, lecz były równorzędne z pożywieniem mięsnym, rybnym i roślinnym, b) podział owadów na tłuszczodajne i miododajne, c) składanie poprzez spożywanie owadów zapasów tłuszczu i cukru in corpore na przyszłość (zarówno jedne, jak i drugie insekty oraz produkty zbierano sezonowo), d) rozwój specjalistycznych narzędzi zbierackich i e) podział pracy przyowadobraniu. Die Insektennahrung der australischen Ureinwohner bez wątpienia jest poważnym przyczynkiem do studiów nad pożywieniem Australijczyków. K. W. Marie Reay. The Kuma - Freedom and Conformity in the New Guinea Melbourne University Press, Carlton 1959, s. 222, fot. 19, tab!. 9. Kumowie, jak mówi autorka w swojej socjologicznej rozprawie, liczącej 8 rozdziałów, nie wytworzyli i nie znają żadnego etnonimu na określenie siebie samych. Nazwą Kuma autorka określa część ludności znacznie większego ugrupowania etnicznego, znanego sąsiadom pod nazwą Nangampów (Nangamp), zamieszkujących w liczbie 25 tys. osób środkową część Doliny Waghi, w górach zachodniej Nowej Gwinei. Ludność tego obszaru posługuje się kilkoma dialektami zwanymi przez nich yoowi, yoonerag, yoosera, yookoga, yoonam oraz yooma, należących do grupy języków papuaskich. Od ostatniego dialektu autorka wyprowadziła nazwę Kuma fonetycznie najbardziej zbliżonej do wymowy y ooma. Praca przedstawiona przez M. Reay jest owocem około półtorarocznych badań terenowych nad prymitywnym ludem, o ubogiej kulturze materialnej. Trudnią się oni hodowlą świń i uprawą ogrodową orzechów ziemnych, kukurydzy, trzciny cukrowej, słodkich ziemniaków, owocujących cały rok i innych jarzyn. Ogrody wznoszą się terasowato, a obszar ich wynosi około 88 km X 24,5 km. Ustrój społeczny znamionuje wyraźny poligamiczny patriarchat. W dalszej treści pierwszego rozdziału autorka omawia stosunki własnościowe - ziemia stanowi wspólną własność, a tylko plony są własnością uprawiającego; podział pracy plony ziemi zbierają kobiety, owoce z drzew, kukurydzę i trzcinę cukrową - mężczyżni. Oni też trudnią się budową domów dla żon i siebie, handlem, wytwarzaniem narzędzi i zaopatrywaniem w opał. Highlands, �331 330 Na czoło jednak wysuwa się hodowla świń; ilość ich stanowi o bogactwie i znaczeniu właściciela. Świnie odgrywają bardzo ważną rolę w wierzeniach i praktykach. Opiekunem ich jest jeden z wielkich duchów - Ceru duch płodności. ' Następne dwa rozdziały poświęcone są klanowi i jego funkcji społeczn~j. Na czele klanu stoi wódz, pierwszy wśród równych - primus inter pares. Jego insygniami są sokole skrzydła. Poznajemy również terytoria zamiesz~ane przez róż~e ,~lany, ich podział, sposoby zawierania małżeństw pomiędzy członkami roznych klanów, problemy zdrady małżeńskiej, wcielenie przybysza do klanu, potyczki tudzież zawarcie pokoju pomiędzy powaśnionymi k~anami.. Omawiając stosunki społeczne autorka przedstawia w3pólnotę mieszkamową. Odróżnia w nich 3 grupy: rodzinne, poligamiczne i br~ci z. żona~i ~ d~iećmi .<tubylCy są bowiem zdania, że bracia i ich żony z dZiećmi powInm mleszkac we wspólnocie). Dowiadujemy się nadto o emocjonalnYCh. więza~h rodzinnych, jedynych w swoim rodzaju. I tak np. więź brata do sIOstry Jest silniejsza niż do żony (zgodnie z zasadą, że w razie śmierci żony ~ożna mieć inną żonę, lecz siostry już mieć nie można). Dalej autorka omawia władzę rodziców nad dziećmi, ich stosunek do matki i ojca, ~ota ~ene w odróżnieniu od matki, jeszcze po ślubie dziecka troszczącego Się o Jego los, tradycję poligamii określającą stosunki małżeńskie i pozamałżeńskie. Prawo zwy,czajowe Kumów określa rolę "wod.za" i "biegłego mówcy" (zastępca "wodza" i wyraziciel jego woli), dziedziczność tych stanowisk, ewentualnie sposoby wyborów; środki represji i zapobiegania zdradzie małżeńskiej. Godnym uwagi jest sposób regulowania sporów w drodze publicznej dyskusji, po której wódz decyduje o trybie załatwienia nieporozumienia. Nie mniej ciekawie przedstawiają się zagadnienia wchodzące w zakres kultury społecznej jak sposoby wychowywania dzieci, wdrażanie ich w życie, zajęcia dzieci, zamążpójście wzgl. żeniaczka i zwyczaje weselne. Problemom kultury duchowej, w szczególności wierze w istoty duchowe kultom autorka poświęca dużo miejsca. Dowiadujemy się że Kumowie :wyrÓżni~~ą duchy, którym przypisują takie właściwości jak wolę, apetyt I zdolnosc wyczuwania urazy. Zdaniem tubylców duchy te zainteresowane są losem ludzi, a także i plonami. Pojęcie duszy jest u Kumów dualne świadomo~ć i nieśmiertelność. Ma ona także, wedle ich wierzeń, nad przyrodzon~ siłę dobra i zła, z którymi można się kontaktować. Poznajemy dobre I złe duchy, czarowników, czarownice i ich dzieci, wielkie duchy: B.ollm płodności ludzkiej, Ceru - płodności świń. Na cześć tych ostatmch odbywa się najwięk3za uroczystość doroczna tzw. święto świń w .czas~e którego Kumowie zabijają nieomal wszystkie świnie, wYko~ n~Ją tance rytualne, obnoszą broń, nakładają szaty ornamentowane i wspamałe peruki z pióropuszów. Zarówno Bolima jak i Geru uważane są za duchy szkodliwe, lecz kontrolowane przez człowieka, niewidoczne, z których Bolim wędruje, zaś Geru jest duchem osiadłym. Ostatniego przedstawia się za pomocą figur geometrycznych, noszonych na głowie dzieci a także przez mężczyzn w czasie święta. Różnego rodzaju kulty zajmują w życiu Kumów bardzo wielką rolę i uderzają podobieństwem do kultów Melanezji i Afryki. Autorka przedstawia również historię najmłodszego kultu Kumów, nazywanego cargo cutt*. Z uwagi na to, że historia tego kultu jest odzwierciedleniem poziomu umysłowego ludów pierwotnych omawia ją nieco szerzej. Swoje pierwsze zetknięcie z białym człowiekiem Kumowie datują na rok 1947, w którym przez ich obszar przechodził patrol wojskowy. Nic dziwnego, że zetknięcie się kultury epoki kamiennej z cywilizacją połowy XX wieku wzbudziło u tubylców ciekawość. Stosunki handlowe Kumów bazują na handlu wymiennym zawodo'wym i przypadkowym. Handel wymienny przypadkowy cdbywa się najczęściej wzdłuż szlaków handlowych. Na podstawie opisu imprezy handlowej na największą skalę - targów jesiennych - dowiadujemy się ciekawych rzeczy o sposobach i trybie zawierania transakcji handlowych, których przedmiotem są wprost olbrzymie ilości produktów rolnych, z których najważniejszą pozycję stanowią orzechy (na 500 mieszkańców oferuje się do sprzedaży około 6000 m3 orzechów). Tubylcy rozróżniają 3 kategorie wartości, z których najwyższą stanowią świnie i pióra ptaków rajskich, naj niższą mała miarka bambusowa soli. Nawet zaręczyny wartościuje się i przelicza na pióra ptasie, płatne po urodzeniu się pierwszego dziecka. Oszukany w transakcjach handlowych dopuszcza się porwania i oddaje dziecko dopiero po wyrównaniu strat. Kuma, pionierska praca o ludach w Nowej Gwinei, jest ważnym wkładem do etnografii, choć przedstawia tylko cząstkę dwu milionowego narodu o 500 językach, w aspekcie socjologicznym. Praca ta nie jest stricto sensu monografią etnograficzną ale doskonałym źródłem do poznania Nangampów, przedstawionych wszechstronnie i z dogłębną znajomością· Spostrzegawczy czytelnik znajdzie w poszczególnlych rozdziałach książki, a przede wszystkim w ilustracjach pewne wiadomości z zakresu kultury maThe terialnej. K. W. BEITRAGE ZUR VOLKERFORSCHUNG, Hans Damm zum 65. Geburtst3.g, VerOffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Heft 11. Redakcja Dietrich Drost i Wolfgang Konig. Akademie- Verlag, Berlin 1961, Textband s. 750, ryc. 9, wkładki 2, map 11, Tafelband 152 tabJ. Z okazji 65 rocznicy urodzin profesora dra Hans'a D a m m'a, etnologa ') Zob. G. O nal of Cultural t e r wal, and Social O S A Cargo Cult Anthropology, in the Mamberano Area. An Intern. JourPittsburgh 1983, vol. n, number l, S. 1-14. �333 332 i muzeologa, dyrektora lVIuzeum Etnologicznego w Lipsku, wydano prace ponad 50-ciu autorów obejmujące przede wszystkim przyczynki do etr.ografii Oceanii. Problemom etnografii Oceanii poświęcone są następujące prace: Bengt A n e II w pracy o sieciach rybackich zajmuje się zastosowaniem sieci typu kłoni i typu suwaty w Polinezji i Oceanii, przedstawia kilka ich odmian, charakterystykę i zasięgi. Thomas S. B a r t h e l na podstawie studiów Metraux'a i P. Englert'a oraz własnych badań terenowych przedstawia zabawy mieszkailców Wysp Wielkanocnych, dochodząc do wniosku, że w kulturze społecznej istnieją tu prócz znanych na 'całym świecie zabaw jak zagadki, bąki, ćwiczenia cielesne, szczudła, także zabawy rodzime lub przejęte drogą migracji z Polinezji, (a nie jak dotąd przypuszczano z południowej Ameryki). Zaliczamy tu przede wszystkim latawce, jazdę na deskach po falach, saneczkowanie po zielonych stromych zboczach, (także budowanie zabawek-okrętów wskazuje na pochodzenie zachodnie), kościane łyżwy i sposób poruszanh się nimi przypominają polinezyjskie chodzenie na skorupach orzechów kokosowych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że nieomal wszystkie związane ze sportem i zabawą nazwy są pocbodzenia polinezyjskiego. Tibor B o d r o g i w artykule pt. "Kapkap z Melanezji", poświęconym sztuce ornamentacyjnej ozdób typu wisiorkowatego zwanej "kapkap", dokonuje podziału ornamentów, wyznacza drogi migracyj i obecne zasięgi. Ogólną cechą "kapkap" jest ornament, składający się z wężykowo wyciętych motywów na obwodzie kilku kół lub kilku elips, oparty w części centralnej o kształt krzyża lub sześcioboku, o zewnętrznym ząbkowatym wykończeniu. Szlaki migracyjne okrągłych wisiorków prowadzą z Mikronezji do Melanezji (z Nowej Irlandii do Santa Cruz), zaś elipsowatych z Nowej Irlandii do Cieśniny Torresa. Hans F i s c h e r przedstawiając zabawy dziecięce szczepu Wotut we wschodniej Nowej Gwinei wskazuje najważniejsze elementy zabaw jak: l) ruch ciała (aktywny bądź pasywny), 2) powodowanie ruchu, 3) echa, 4) wytwarzanie formy, 5) napięcie, 6) naśladownictwo, 7) współzawodnictwo, 8) zręczność, które należy uwzględnić przy podjęciu systematyki zabaw. GUnter G u h r w rozprawie o małżeństwach wewnątrzrodzinnych i ich terminologii na wyspach Melanezyjskich, wchodzących w skład Nowych Hebrydów, ilustruje wyniki badań 12 diagramami oraz zestawia wyniki uzyskane przez R. H. Codrington'a i W. H. R. Rivers'a. Ernst G e r m e r poświęca artykuł pamięci Mikłucho-Makłaja, jego walce przeciwko polityce kolonialnej cesarstwa niemieckiego o równe prawa mieszkańców mórz południowych. Werner H a r t w i g w rozważaniach na temat kultury społecznej na płd.-wsch. Wyspach Salomona w XIX wieku omawia stosunki własnościo- we, socjalny podział, charakter wytwórczości, formy wartości w handlu wymiennym i wpływ kolonizatorów wymiany, pojęcia na Melanezyjczy- ków. Georg H o 1t ker opierając się na własnych badaniach i notatkach podręcznych misjonarzy, wśród nich także J. P. Schebestyl zapoznaje czytelnika z kulturą duchową, sz(:zególnie ciałopaleniem nad dolnym Ramu w Nowej Gwinei, terenie zamieszkałym przez szczep Kire-Puir. Szczególną wartość posiada równieź słowniczek papuaski i rozważania nad systemem liczenia, opartym na częściach ciała w odróżnieniu od innych np. systemów dwójkowych, trójkowych, piątkowych, siódemkowych i dziesiątkowych. Gerd K o c h w przyczynku do problemów migracji w Polinezji daje krótki przegląd dotychczasowych teorii (nie wypowiadając się zdecydowanie za żadną). Od lat już dyskusja toczy się o to, czy szlaki wędrowne Polinezyjczyków z południowo-wschodniej Azji prowadziły przez Mikronezję czy Melanezję. W. S c h m i d t (1899) wnioskując na podstawie podobieństwa języków polinezyjskich i salomońskich wypowiada się za szlakiem melanezyjskim. F. G r a e b n er (1905) na podstawie badań nad rozprzestrzenieniem elementów kultur jest przekonany, że drogi migracyjne dla kultur południowo-polinezyjskich prowadziły przez Melanezję a dla kultur północno-wschodnich przez Mikronezję. P. S. S m i t h (1910) jest zdania, że drogi te prowadziły przez Melanezję. W. C h u r c h i 11 (1916) dopatruje się aż trzech szlaków migracyjnych: na północ i na południe od wysp melanezyjskich i polinezyjską. Ostatnia nie posiadała jego zdaniem żadnego połączenia z Melanezją. A. W. Nieuwenhuis wypowiada się na podstawie nie występowania malarii na Polinezji za drogą migracyjną przez Mikronezję. Wedle G. T h i 1e n i u s a (1903) względy meteorologiczne przemawiają za wyborem drogi przez Mikronezję. R. Heine-G e 1 d e r n (1932) na podstawie megalitycznych pomników i toporów wypowiada się za szlakiem przez Mikronezję. Również F. S p e i s er (1946) dopatruje się w "całkowitym braku mieczy o 4 ostrzach ... niezbitego dowodu na to, że Polinezyjczycy nie wędrowali przez Melanezję". No podstawie badań kulturowych Oceanii dochodzi nawet do wniosku, że Polinezyjczycy w większości dotarli bezpośrednio z Filipin przez Mikronezji: do Polinezji. B. S t i 11 f r i e d (1953) wskazując na polinezyjskie elementy językowe w Mikronezji, strukturę socjalną, mity i inne elementy kulfury wypowiada się za mig,racją przez Mikronezję. Godna uwagi jest również opinia B. A n e ll'a (1955), stwierdzającego na podstawie badań nad narzędziami rybackimi wyraźną granicę między Melanezją i Polinezją. Dla polinezyjskich narzędzi rybackich nie widzi pierwowzorów na Archipelagu Malajskim, lecz ustala ich północno-wschodnie pochodzenie, przede wszystkim japoilskie. Zdumiewające są także wyniki badań grup krwi, wskazujące wbrew wynikom t. 'zob. też: XLV, Wrocław Stefan Ł Y s i k, 1960, S. 35. Pigmeje ajrykańcy i zagadnienie ich języka, Lud, �334 pisuje się w Nowej Gwinei, w okolicach górnego Kwama, magiczną siłę powodującą miłość, wprowadza czytelnika w wierzenia, czary i tańce, posiadające magiczną siłę, powodującą miłość u wybranki. Herbert T i s c h n e r w przyczynkach do etnografii wysp WiU Lewu i Wanua Lewu publikuje dotąd nieogłaszane drukiem wyjątki prac J. T. Kleinschmidt'a z jego pobytu na wyspach w latach 1876-1877. Jedyną w swoim rodzaju wartość przedstawiają rysunki zatytułowane "Tatuaż kobiet na wyspach Fidżi". Doskonały materiał ilustracyjny oddaje nieocenione usługi w poznaniu tej sztuki. Autor omawia nadto przyrządy używane do wykonywania tatuażu, barwniki i różnice pomiędzy dwoma zasadniczymi sposobami wykonywania tatuażu. Nie mniej ciekawie przedstawiają się również dalsze rysunki Kleinschmidt'a jak świątynie i chaty, z których jedna do złudzenia przypomina chatę symetryczną o dachu dwuspadowym. Etnografii i pokrewnych nauk poświęconych Azji i Afryki dotyczą prace: Walter B o t t g e r omawia znajdującą się w Museum fUr Volkerkunde statuę japońskiego króla piekła i przedstawia proces jej restauracji. Herbert B r a u t i g a m rozpatruje zbrojne powstania ludowe polyetnicznych grup w poł.-zach. Chinach z punktu widzenia etnografii i dochodzi do wniosku, że grupy polyetniczne podzielają wspólny historyczny los. Ich żądania ziemi, obniżki podatków i dzierżawy, walki o zniesienie feudalizmu i etnicznego ucisku zostały w różnym stopniu spełnione, zależnie od lokalnych, socjalnych, etnicznych i historycznych przesłanek. Wszystkie zwycięstwa lub klęski polyetnicznych grup powstańczych dotknęły w mniejszej mierze całego narodu niż ludności polyetnicznej danego terytorium. badań lingwinistycznych i kulturowych na pokrewieństwo między Polinf!zyjczykami i Indianami i nie wykazujących takiego pokrewieństwa pomiędzy Polinezyjczykami z jednej i Melanezyjczykami, Mikronezyjczykami i Indotlezyjczykami z drugiej strony. Karl Erik L a r s o n daje krótki opis drewnianego wieszaka człekokształtnego, prawdopodobnie wykonanego przez członka szczepu, specjalizującego się w wyrobach snycerskich, na Wyspach Fidżi. Carl L a u f e r zaznajomia z magią związaną z połowem dzikiej świni n3. Wyspach Nowej Gwinei oraz z technikami łowieckimi. Andreas L o m m e l porównuje style malarstwa naskalnego w Australii i przedstawia zasięgi wzorów antropomorficznych i linearnych oraz nawarstwianie się ich w południowo-wschodniej Australii. Szczegółowa analiza motywów i form na terenie wymienionych obszarów wykazuje dobitnie występujące paralele. Np. ryciny kangurów z obszarów południowo-zachodniej Australii są pod względem stylu bardzo podobne do rycin kangurów z południowo-wschodniej Australii. Nie mniej godne uwagi są paralele w odniesieniu do przedstawień figur ludzkich i motywów abstrakcyjnych. Źródłem występujących na południu i północy paraleli stylu jest nawarstwienie się linearnych motywów na południowym-wschodzie i południowym-zachodzie. W wyniku tego nawarstwiania w każdym z tych obszarów znajdujemy podobne sceny (kopulacja), podobne figury ludzi siedzących, figury pod lukami, figury z profilu, motywy labiryntowe itp. Hans N e ve r m a n n przeprowadza badania nad genezą słów Mo'o (oznacza na Samoa, Tahiti, Markizach i Hawai - jaszczurkę) i Taniwha (oznacza jaszczurkę, również wieloryba) i przedstawia liczne podania polinezyjskie z nimi związane, podaje także zasięg tych podań. Hans P l i s c h k e podejmuje próbę ustalenia początku geograficznego pojęcia wysp Salomonowych, które wedle legendy były źródłem bogactwa Salomona. Kraina złota, Ophir, stała się celem licznych wypraw, z którymi autor zaznajamia czytelników. Frederick R o s e przedstawia w pracy swoJeJ skutki gospodarcze i zmiany językowe, jakie spowodowało przejęcie przez mieszkańców wyspy Groote Eylandt od Iridonezyjczyków dłubanki w miejsce dotychczas stosowanej tratwy. Ludność przeszła z myślistwa do rybołówstwa. Erhard S c h l e s i e r w rozprawie o dwujęzyczności i pozycji społecznej władających dwoma językami w Melanezji, omawia środki stosowane przez mieszkańców Nowej Gwinei celem przezwyciężenia trudności językowych. Autor podziela zdanie B. Malinowskiego2, że podjęte przez tubylców próby wynikły z "potrzeby" rzeczy w pojęciu funkcjonalnej etnologii. Carl A. S c h m i t z dając opis drewnianej figurki kobiecej, której przy• zob. K. M o s z y ń s k i, Ludy pasterskie, Kraków Kate F i n s t e Irb u s c h poza dokładnym opisem instrumentu muzycznego tzw. organów ustnych, wsch. i płd.-wsch.-azjatyckiego znajdującego się w Museum fUr V61kerkunde, podaje również opisy i zasięgi innych odmian .tego instrumentu. Wolfgang K 1>n i g pisze o wojskowo-administracyjnej organizacji pasterzy turkmeńskich, umożliwiającej im utrzymanie swojej odrębności. Johannes S c h u b e r t omawia nowe nabytki z północnych Indii i Himalajów dla Museum fUr V1>lkerkunde w Lipsku. S. We s t p h a l - H e 11 b u s c h w pracy o uprawie ryżu w południowym Iraku wskazuje na odmienność sprzętu i technik. Ernst D a m m a n n w artykule pt. Do przekazów Segedju porównuje dane uzyskane drogą wywiadu z danymi naukowymi i dochodzi do wniosku, że pokrywają się one z materiałami ze starej literatury naukowej, są w konkretnym wypadku bogatsze od opracowań naukowych i mogą rzucić ciekawe światło na badania nad historią Afryki, szczególnie nad migracjami. Dietrich D r o s t przeprowadza studium nad główką glinianej fajki z Ka- 1953, s. 299 i dalsze. 'f z ,. �336 337 merunu, zasługującą na uwagę ze wzgłędu na płastykę, odtwarzającą jeźdźca na koniu. Eike H a b er 1 a n d w rozprawie poświęconej żelazu i kowalom w północno-wschodniej Afryce zaznajamia czytelnika z techniką wytopu żelaza, jego obróbką, narzędziami, przede wszystkim miechem kowalskim i pozycją socjalną kowala-hutnika dochodząc do wniosku, że prócz wielu innych elementów kultury również sposób wytopu żelaza, forma miecha kowalskiego i pozycja społeczna kowala wskazują, iż pierwotni osadnicy południowej Etiopii w przeszłości stanowili wspólnotę kulturową z ludami Sudanu, nim zostali od ostatnich wskutek migracji oddzieleni. Wskazują na to archaiczna technika wytopu żelaza, różniąca się zasadniczo od wysokiej techniki południowo-etiopskiej, jak również kowalstwo, różniące się od kowalstwa Bantu wschodnłej Afryki. Rolf H e r z o g daje przegląd muzealnictwa, placówek i instytutów etnograficznych w Kairze. Hildegard H o f t m a n n na licznych przykładach omawia możliwości oddania europejskich pojęć z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej w języku eve. Walter K o n r a d w przyczynku do kultury duchowej szczepu Buduma, zajmującego wyspy jeziora Czad, podaje 9 bajek o zwierzętach, zasłyszanych u tubylców. Kurt K r i e g e r omawia garncarstwo szczepu Hausa oraz daje dokładny opis procesu technologicznego, funkcjonalnego przeznaczenia wyrobów garncarskich, określa pozycję socjalną garncarza oraz możliwości zbytu wyrobów. Na uwagę zasługują bardzo dobre ilustracje. Rudolf L e h m a n n w artykule "Jonker Afrikaner i misjonarze Herero jako 'naczel!nicy wbrew woli' w południowo-zachodniej Afryce w 19441861 r." daje przegląd wydarzeń politycznych. Gunther S p a n n a u s publikuje po raz pierwszy materiały z badań terenowych nad naczelnikami plemion Tombodji, Danda i Szanga w południowo-wschodniej Afryce z lat 1931/32. Określenie pozycji społecznej naczelnika, stosunki własnościowe, jego pozycja w kulcie przodków, rola w sądownictwie, wreszcie pogrzeb, itp. stanowią bogaty materiał do badań nad kulturą społeczną. Lothar S t e r n opierając się na dostępnej literaturze pisze o handlu żywnością nad jeziorem Czad w IX wieku. Wyliczając najważniejsze targi, artykuły zbytu, liczby handlujących oraz środki wymiany i płatności, autor dochodzi do wniosku, że: istniała całkowita wolność handlu i rzemiosła, zawodowi maklerzy regulowali kupno i sprzedaż wyrobów bawełnianych (wpływ wschodni), w targach udział brały niższe klasy społeczne. Artykuły zbywane były przez kobiety (produkty rolne, owoce i zioła) i mężczyzn (mięso i artykuły gospodarcze) a taltże przez pielgrzymujących kupców. Siegfr~ed W o 1f . p:zeds:awi~ opisy żelaznych, lanych wyrobów szczepu B.ena o Jeszcze defImtywme me określonej funkcji. StylizaCja ptaków zdamem autora wskazuje, iż pełniły one rolę instrumentów muzycznych. Pro?lemom etnografii Ameryki i pokrewnym naukom poświęcone są następuJące rozprawy: .. H~rbert .B a 1 u s pisząc o napoju kaui, używanym przez szczepy brazyliJskIe TapIrape, wykazuje, że istniał kulturowy związek Indian Tapirape ze szczepami Tupinamba na co wskazują: l. nazwa napoju, 2. jego skład (maniok i. kukurydza), 3. cztery fazy produkcyjne, 4. rola odżywcza napoju, (~hoć ?uprnamba w odróżnieniu od Tapirape używają kaui jako napoju podmecaJącego). Lothar D r li g e r korzystając z wyjaśnień F. Weygold'a omawia malowidło tipi 'Indian Dakota, którzy przypisują malowidłom moc ochraniającą (na .podst~wie wizji wzgl. snów). Symbole' malowane dzielą na dwie grupy: 1. sIły śWIa.tła - słońce, księżyc, tęcza itp. i 2. Przedmiot wizji właściciela. Heinz I s r a e 1 omawia rzeźbione kły koni morskich z południowowschodniej Alaski, wskazuje na wysoki poziom technicznego wykonania rzeźb, charakterystyczne zwyczaje ich twórców i dopatruje się wpływów obcych kultur na tę sztukę, np. wpływ sztuki indiańskiej. Paul Kir c h o f f pisze o przyczynku Chimalpahin'a do historii Tolteków, w szczególności o jego mylnym zestawieniu danych historycznych na podstawie różniącego się kalendarza, co w konsekwencji uniemożliwiło porównanie różnych opisów i bezbłędne ustalenie dat. Eva L i p s - w etnobotanicznej rozprawie o cukrze klonowym, jego spo~oba:h. uzYS~iwania, ~rzerobie, zasięgach uprawy w północnej Ameryce I roh Jako srodku odzywczym, zapoznaje nas nadto 'ze zwyczajami i wier~eniami .Indian, związanymi z cukrodajnym drzewem klonowym i jego pIelęgnacJą. Peter N e u m a n n przedstawia opis ozdobnej w demony wodne misy murzynów z dorzecza Amazonki, omawia wierzenia w dobre i złe duchy wodne, ich siłę magiczną, modlitwy do demonów i wskazuje na paralele w wierzeniach murzynów zachodnich wybrzeży Afryki. Ursula S c h 1 e n t h e r w przyczynku do problemu uwarstwienia etnicznego obu Ameryk na podstawie argentyńskiego zbioru archeologicznego i prac materiałowych dochodzi do wniosku, że istnieje: 1. koncentracja bardzo wczeSn!c,h kultur n.a obszarze południowym Ameryki Południowej, 2. brak podobIenstwa pomIędzy wczesnymi kulturami Ameryki Północnej Ameryki Południowej. Franz T e r m e r w tłumaczeniu na język niemiecki publikuje pierwszy opis ruin Uxmal i Yucatan wedle relacji misjonarza Antonio de Cuidad Real, drukowanej w Hiszpanii w roku 1586. Sprawozdanie to ukazało się pod tytułem: "Relación Breve y Verdadera de algunas cosas de las muchas que sucedieron al Padre Fray Alonso Ponce en las provincias de la Nueva 2:? �338 Espana" i opisuje wyprawę do ruin Uxmal i Yucatan w 1588 r. w której autor uczestniczył. Problemom etnografii Europy i pokrewnym naukom poświecone są następujące prace: Friedrich B e h n w artykule o malowidłach skalnych w Alpach włoskich wskazuje na uzupełnianie się nauk etnografii i prehistorii w interpretacji malowideł. Rudolf M o s c h k a u omawiając dwa obrazy ryte w skałach Rudawy saksońskiej określa je jako wczesnobrązowe, powstałe pod silnym wpływem południowo-wschodnioeuropejskim jako odbicie magicznych wzgl. kultoworeligijnych wyobrażeń. Wolfgang J a c o b e i t wypowiada się w sprawie wzajemnych stosunków pomiędzy nomadyzmem, pasterstwem górskim i transhumancją i ubiega się o zmianę terminu jako niewłaściwego, nie oddającego stanu rzeczywistego. Termin "transhumancja" pochodzi od hiszpallskiego "transhumar" wzgl. z włoskiego "trashumanar" i dotarł do naszej nomenklatury poprzez francuskie "transhumar" wzgl. "transhumance". Zarówno "transhumance" jak i "trashumar" występują po raz pierwszy w pierwszej połowie XIX wieku i oznaczają ogólnie "wędrówki stąd". Nie udało się .;ak dotąd ustalić jakiego terminu używano wcześniej na określenie tego typu gospodarki zarówno we Francji jak i Hiszpanii. Człony "trans" i "humus" prowadzą do następującej definicji: z transhumancją mamy do czynienia kiedy korzystanie z ziemi wykracza poza uprawianą ziemię w formie hodowli zwierząt, nie stanowiącej innej jedności jak tylko własność (lecz nie wspólnoty interesu). Autor proponuje w miejsce terminu "transhumancji" nowy termin, oddający bardziej charakter tegoż typu gospodarki a mianowicie "Wanderschafhaltung" to jest "wędrowna hodowla owiec". Ludwik K u n z w rozprawie o uprawie bru i żyta dwuletniego we wschodnich Morawach w XIX wieku zapoznaje nas z uprawą ziemi, siewem, żniwami, młócką i przerobem tych dwóch gatunkó\v zbóż i wskazuje na niektóre techniki rolnictwa pierwotnego, które utrzymały się wśród małorolnych, uprawiających ber i żyto dwuletnie. Barbara T r e i d e przedstawia kronikę Adama Bremeńskiego o północno-wschodniej Europie XI wieku, zawierającą wg niej bądź to w skutek nieznajomości wzgl. złej interpretacji etnonimów - zgoła fantastyczne informacje. Sprawom muzealnictwa: historii zbiorów prehistorycznych w lVluseu:n fUr Volkerkunde v; Lipsku, ekspozycjom czasowym w Museum fiir Volkerkunde w Berlinie oraz historii i zbiorom Museurn w Herrnhut, obejmującym około 3000 eksponatów etnograficznych, (w głównej mierze z Grenlandii, Alaski i Labradoru, obok licznych z Ameryki, Australii, Oceanii, Afryki i Azji) poświęcone są prace Edith H o f f m a n n, Brigitte M e n z e l i Lore S i e v er s. 339 Różnym problemom poswlęcone są pozostałe prace i tak: Ferdinand H err m a n n w artykule pt. Obrzezanie, dochodzi do wniosku, że sensu inicjacji należy dopatrywać się w idei ofiary, w tym wypadku idei ofiary krwawej, choć przypisuje się obrzezaniu również ideę przemiany albo oczyszczenia. Irmgard S e 11 n o w w rozważaniach teoretycznych "teoria poznania i pojęcie historii szkoły socjologiczno-funkcjonalnej" dochodzi do wniosku, że w szkole funkcjonalnej istnieją dwie grupy: 1. "czyści" albo właściwi funkcjonaliści (Malinowski, Radcliffe-Brown), którzy z góry wykluczają historyczne badania, 2. grupa, która pragnie prowadzić badania historyczne, ale przy tym zajmuje się wyłącznie historyczną przemianą funkcji (Thurnwald, Miihlmann). Grupy te różnią się jeszcze i tym, że pierwsza jako przedmiot badań obiera funkcję; druga - włącza do badań psychologiczne punkty widzenia. Thurnwald np. mówił o "socjalnopsychologicznych sytuacjach", podcz.as gdy Miihlmann włączył do badań "międzynarodowe daty", tak, że "można szkołę funkcjonalną uważać za gałąź socjologicznej szkoły". Na podstawie dalszych rozważań autorka dochodzi do wniosku, że "stosunek funkcjonalistów do historii nie był więc jednolity. Przyczyna tego leżała w różniącym ich pojęciu historii. Dla Radcliffe-Brown'a i Malinowskiego historia była niczym innym jak następującymi po sobie konkretnymi wydarzeniami, więc historią polityczną. Dla Thurnwald'a i Miihlmann'a natomiast historia była procesem, z której przebiegu należało rejestrować u różnych narodów identyczne lub podobne sytuacje wzgl. wydarzenia". Skutkiem tego "w licznych badaniach zwolennicy szkoły funkcjonalnej nagromadzili bogaty materiał, który często zawiera interesujące i cenne szczegóły. Niemniej metoda funkcjonalna opracowała ten materiał naukowo tylko jako problem cząstkowy ... nie tylko związek wydarzeń, lecz przede wszystkim decydująca przyczyna musi zostać zbadana. Przesłanką do tego jednak jest przywrócenie ważnego związku, którego brak jest w monografiach pisanych przy pomocy metody funkcjonalnej: związku histOll"ycznego". Tego badania jednak zwolennicy tej szkoły nie chcieli podjąć. Zastąpili oni dochodzenie historycznej prawidłowości przez dochodzenie funkcyj względnie historycznej zmiany funkcji". Wydany na cześć Hans'a Damm'a tom kończy się spisem bibliograficznym prac i wykładów, w opracowaniu Adalbert'a Plott. W podsumowaniu tego bardzo skrótowo przeprowadzonego omówienia należy stwierdzić, że większość publikowanych w tym tomie prac, to istotny wkład do etnologii. Szeroki wachlarz problemowy i światowy zasięg terytorialny stanowią o wartości Beitriige zur VoLkerforś.:hung, z których czerpać będq wiadomości fachowcy. Konrad W ypych �340 Gottfried Oosterwal,People of the Tor. A. Cultural-Anthropological Studyon the Tribes of the Tor Territory (Northern Netherlands New-Guinea), Rotterdam 1961, s. 293, mapy 2, fot. 11. Książkę G. Oosterwala, misjonarza, przebywającego w latach 1957 do 1959 w Nowej Gwinei czyta się z wielką przyjemnością. Jest ona podsumowaniem etnograficzno-socjologicznych badań terenowych, obejmujących obszar około 1400 km2 w dorzeczu górnego Toru, przecinającego tropikalne lasy, mokradła i góry Gauttier. Warunki geograficzne, jak to autor stale podkreśla, wywierają decydujący wpływ na życie mieszkańców Toru. Pracę swoją autor podzielił na następujące rozdziały: obszar i jego mieszkańcy, gospodarstwo, małżeństwo i życie seksualne, związki pokrewne i struktura pokrewieństwa, grupy socjalne i (w zakończeniu) - religijny aspekt kultury. Materiał etnograficzny przedstawiony przez autora obejmujący szczególnie kulturę społeczną, jest tak bogaty, że nie sposób omówić go w krótkiej recenzji. Najważniejsze problemy to: zawieranie małżeństw na zasadzie teW. wymiany sióstr (wh.en yO'lL have no sister, you cannot merry); w wypadku braku siostry może to być inna krewna. Dziewczyna stanowi więc objekt wymiany. Małżeństwa są w ponad 20% poligamiczne. Obok nich istnieją również małżeństwa typu: lewirat, sororat, porwanie i uprowadzenie z miłości (love - marriage). Po ślubie młodożeńcy obierają przyszłe miejsce zamieszkania wedle własnej woli, bądź to przy rodzicach. Ściśle przestrzegany jest również podział pracy. Za wyłącznie męskie zajęcia uchodzą: handel, karczowanie lasów, budowa domów, połów ryb, polowanie oraz wielka ilość różnych ceremoniałów o charakterze religijnym. Kobietom w udziale przypada zaopatrzenie mężczyzn i dzieci w żywność (szczególnie Sago) oraz opieka nad dziećmi. Autor wspomina, że kobiety posiadają również udział w radzie starszych i wywierają decydujący wpływ na sposób przyjmowania gości. Opuszczają mężów w wypadku złego traktowania. Dużą rolę w życiu miłosnym i religijnym odgrywa tzw. Wambo znaczące: pieśń, taniec, uczucie, ducha, siłę i liście drzew, służące jednemu celowi _ zdobyciu kobiety. Wambo to czar miłości, mit siłodajny, taniec zwycięstwa i największa pomoc. (s. 143). Godne uwagi są także: religijny aspekt kultury, budowa faareh ("święty dom mężczyzn") oraz zdobiące jego wnętrze symbole (latający lis, księżyc, penis), dom fatrau (dostępny w odróżnieniu od faareh tylko mężczyznom, jego przeznaczenie i cel), wierzenia odnośnie istot nadprzyrodzonych, zwyczaje związane z urodzinami, leczeniem chorych i ciałopaleniem zmarłych. Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, iż kobiety gromadzą w swoim ręku dwie podstawowe, najważniejsze w życiu mieszkańców Toru funkcje: z,opatrzenie w podstawową żywność (Sago) oraz przekazują matrilinearnie 341 święte flety i mity, chociaż matrl'll'nearnos'c' me . przejawia się w innych dziedzinach życia. Stara~ni~ dobrany, choć nieliczny, materiał ilustracyjny daje cenne ~zupełmeme do ubioru (ozdoby głowy, konstrukcji i wyglądu wewnętrznego I . zewnętrznego faareh), rybołówstwa oraz sposobu przechowywania fl~tow. Napisan~ z wielką znajomością zagadnienia książka jest dalszym wkładem do poznama kultury tubylców Nowej Gwinei; byłoby pożądane aby autor z podobną dogłębnością przedstawił także kulturę materialną i duchowa. K. W. ~. L. Kr~eber Anthropology, s. 856 + XXXIX, 50 ilustracji (map, diagramow, tablIc), Harcourt, Brace & World, INC New York and Burlinga . d . me, pierwsze wy ame 1923, drugie uzupełnione 1948 przedruk drugiego wyd 1961 (bez zmian). ' . Antropologia jest bodaj jedyną dyscypliną, która w różnych środowiskach .. naukowych na świecie jest odmiennie definiowana. Katedry antroPO:Ogll spoty~amy na różnych wydziałach uniwersyteck.ich w zaleźności od zamteresowan pos~czególnyCh badaczy. Tam, gdzie antropolog zajmuje się tema:yką z pogr~mcza etnologii i archeologii, katedra jego znajduje się na :vydZlale humamstycznym - gdzie antropogenezą i biologią człowieka tam Jes~ na wydziale przyrodniczym łącząc się naj ściślej z zoologią - ~dzie znow kons~ytucjonalizmem i genetyką, tam włączono ją do nauk lekarskich. Powszechm-=: zresztą podkreśla się stanowisko antropologii jako dyscypliny kontak:oweJ. Wskutek tego nawet niektórzy pedanci zarzucają złośliwie, że prawdzIwy, wszechstronny antropolog jest po prostu wielowydziałowym dyletantem. Jest to z pewnością krzywdzące. Nauka o człowieku musi szerokim "':achlarze~ o~ejmować ~roblematYkę dotyczącą człowieka łącząc syntetyczme .z~g~dmema przyrodmcze z humanistycznymi. W związku z tym właśnie defm~cJ.a antropol?gii jest taka trudna. Są nawet antropologowie, którzy ,,",:yrazme rez~gnuJą z podawania definicji swej dyscypliny. Dość wspommeć podręcznik Lestera i Mi1lota wydany w 1947 r " gd'Zle pozot .,francuskl . s aWla Sl~ tę kwestIę intuicji zainteresowanych nie wypowiadając się samem~. Ciekawe były też wyniki ankiety wysłanej w latach 1947/48 przez \vłosk.lego badacza środowisk nau.co 1h ł .,. Sergio Sergi'ego do stu rozmaitych wyc na antropologl'l' . Na' Jwszec-h . .' ca ym SWleCle z prośbą o zdefiniowanie stronmeJsza była bodaJ odpowiedź dana przez Aleśa Hrdlićkę arne k . k' t ' ry ans lego an ropologa pochodzenia czeskiego. Orzekł on, że dyscyplina ta ma trzy zak~esy,. s.ą to kol~jno: a. fizyczna zajmująca się biologią człowieka, w szczegolnoscl fizJologią i patologia . b ' ps yc h'ICZ. tanatomią l . . porównawczą, na z:"lązana z. e no Oglą, Językoznawstwem i psychologią wreszcie c. archeologiczna powiązana z antropogenezą. �34:2 A. L. Kro e b e r w swym syntetycznym dziele pOswlęconym antropologii zgadza się zasadniczo z definicją Hrdlicki, skraca ją jednak do jednego zdania: "jest to nauka o człowieku, jego dziełach i zachowaniu (behavior)". Wydaje się jednak, że najlepszą z możliwych definicji dał Jan Czekanowski: antropologia zajmuje się człowiekiem, jako biologicznym podłożem zjawisk społecznych. Wynikają z tego ujęcia konsekwentnie dwa nurty. Jedni badacze zajmują się bardziej biologicznym podłożem, drudzy zjawiskami społecznymi. Antropologia polska w okresie powojennym przeszła pod kierunkiem Jana M y d l a r s k i e g o wyraźny proces biologizacji, stała się wyłącznie "antropologią fizyczną". Zagadnienia humanistyczne pozostawiono dyscyplinom pokrewnym zachowując z nimi oczywiście bliskie kontakty. Nauka zachodnia pozostała wierna dawnym tradycjom. Uprawia zarówno antropologię fizyczną jak psychiczną, przy czym ta ostatnia jest czymś w rodzaju "pan-nauki" obejmującej niemal wszystkie dziedziny ludzkiego poznania i ludzkiej działalności. Książka Kroebera nie jest podręcznikiem sensu stricto lecz pewną syntezą osiągnięć wielu dyscyplin szczegółowych. Jest ona doskonałym odbiciem zachodnich poglądów. Antropologii fizycznej poświęcił autor zaledwie 4 rozdziały obejmujące ok. 22u/o całości dzieła, reszta - w sumie 14 rozdziałów - to antropologia psychiczna z bogatym zróżnicowaniem tematyki uwzględniającej między innymi np. historię alfabetu a nawet sprawy mody. Szczegółowa kompozycja książki przedstawia się następująco: Rozdz. 1 Krótka część ogólna traktująca o definicji i zakresie antropologii i wskazująca zarazem na powiązania tej dyscypliny z dziedzinami pokrewnymi. Rozdz. 2 .- Miejsce człowieka w przyrodzie. Autor uwzgl<;dnił obszerną literaturę, nie podaje jednak - jak to jest powszechnie w zwyczaju alfabetycznego spisu autorów, lecz tylko w wykazie źródeł na końcu książki wymienia niektóre nazwiska i tytuły, które uznał za najważniejsze. Ten sam tok postępowania znajdujemy następnie we wszystkich dalszych rozdziałach. Jest zarazem ciekawe, że Kroeber powołuje się nie tylko na literaturę ściśle naukową, ale również na beletrystykę H. G. Wellsa. To postępowanie może budzić pewne zastrzeżenia w odniesieniu do warsztatu .na~kowego Kroebera. Wśród publikacji wykorzystanych w rozdz. 2 znajdUją się zarówno prace z zakresu neurofizjologii i zoopsychologii jak monografie o życiu pszczół, mrówek i termitów. W zakresie anatomii porównawczej naczelnych stoi autor pod wyraźnym wpływem klasycznych już prac Thomasa Huxleya, ponad to wykorzystał jednak nowszą literaturę w tym zakresie. Do naj ciekawszych należą podrozdziały dotyczące psychologii porównawczej małp człekokształtnych. Rozdz. 3 o człowieku kopalnym zawiera rr:nóstwo braków wynikających z tego, że w 1948 r. paleontologia Primates nie dysponowała wieloma później poznanymi materiałami. Szczególnie dotyczy to kopalnych pramalp 343 człekokształtnych z kręgu Limnopithecus-Proconsul oraz dwunożnych form przedludzkich z kręgu Australopithecinae. Również sprawa Eoanthropus dawsoni, czyli słynnej chimery z Piltdown, nie była wówczas jeszcze wyświetlona. Ten rozdział wymaga bodaj największych uzupełnień. W dobie obecnej zasadniczymi problemami ewolucji najwyższych Primates wraz z człowiekiem są: stanowisko filogenetyczne Proconsulidae, stanowisko filogenetyczne Australopithecinae, stanowisko filogenetyczne Homo neandertaliensis i wreszcie pojawienie się bezpośrednich przodków dzisiejszych ras ludzkich. Kroeber nie dał nawet próby rozwiązania tych czterech fundamentalnych zagadnień. Rozdz. 4 omawiający rasy współczesnego człowieka uzupełnił autor danymi z genetyki, serologii, endokrynologii, konstytucjonalizmu i badań nad domestykacj ą. Dla polskiego czytelnika szczególnie interesujące jest wyczerpujące przedstawienie osiągnięć polskiej szkoły antropologicznej Jana C z e k a n o w s k i e g o. Kroeber znał osobiście Stanisława K lim k a ucznia Czekanowskiego, i współpracował z nim w czasie jego pobytu w Ka~ lifornii. Dzięki temu kontaktowi poznał gruntownie podstawy metodyczne stworzone w polskiej szkole antropologicznej. W rycinie 12 przedstawił Kroeber części mapy antropologicznej świata ogłoszonej przez K l i m k a w publikacji pi. Terytoria antropologiczne (Prace Geograficzne nr 15, Warszawa 1932). Kroeber ocenia bardzo pozytywnie osiągnięcia polskiej szkoły, jakkolwiek nie widzi w nich jedynej podstawy dla dalszych prac dotyczących etnogenezy. Należy tu podkreślić, że wbrew Kroeberowi jedynie polskie metody ilościowe mogą być przydatne dla prac etnograficznych. Rozdz. 5 o zagadnieniach rasogenezy wydawał się autorowi szczególnie trudny ze względu na groźbę interpretacji zróżnicowania u ludzi w sensie dyskryminacji rasowej. Wyjaśnia przeto, że badania różnic rasowych są zagadnieniami biologicznymi, a wszelkie wyciąganie wniosków rasistowskich jest świadomym nadużyciem. Szczególnie drażliwym momentem okazała się sprawa testów sprawdzających poziom inteligencji. Na s. 194 przytacza autor zestawienie wyników testowania warmii USA, gdzie między innymi badaniom została poddana grupa Polaków (382 osób). Wypadli oni fatalnie i znaleźli się na szarym końcu. Autor jednak wyjaśnia, że polegało to na słabej znajomości języka angielskiego badanych i nie stanowi odbicia rzeczywistego poziomu ich inteligencji. Rozdz. 6 pt. "Język" rozpoczyna część humanistyczną dzieła. Autor opiera się wyłącznie na literaturze lingwistycznej amerykańskiej. Obniża to z pewnością wartość jego pracy, ponieważ dzieła europejskie z zakresu językoznawstwa wniosłyby wiele cennych danych do zagadnienia, szczególnie w zakresie języków europejskich. Rozdz. 7 do 15 dotyczą zjawisk kulturowych, w szczególności: istoty kultury; jej form i wzorów; postępu kultury; możliwości jej przeobrażeń; �344 345 wisk o zajmowane jest bliskie teorii średnim wpływie. dalej historii niektórych wynalazków; zasięgu pewnych zjawisk kulturowych; historii alfabetu; rozprzestrzeniania się kultur; wreszcie psychologii i socjologii. Rozdziały te nie stanowią kompozycyjnych całości, a przy tym nadmiar rozważań filozoficznych nieraz dezorientuje. Autor odbiega często od tematu robiąc rozmaite dygresje - oczywiście ciekawe - ale wprowadzające niewątpliwy zamęt. Rozdz. 16 omawia początki cywilizacji ludzkiej cofając się do paleolitycznych prapoczątków. Wydaje się, że należało tę część omówić wcześniej, gdy była mowa o antropogenezie. Przerzucanie zagadnienia powstania cywilizacji na końcowe rozdziały nie jest niczym usprawiedliwione. Rozdz. 17 i 18 dotyczą dalszych etapów rozwoju kulturowego u najwcześniejszych społeczeństw Starego i Nowego Swiata i stanowią dalszy ciąg rozważań rozdz. 16-go. Ostatni rozdz. 19 poświęcony jest retrospekcjom i perspektywom na przyszłość. Ogólnie charakteryzując poglądy Kroebera należy podkreślić pewien polifiletyzm w odniesieniu do rozwoju kultur oraz monofiletyzm, jeśli chodzi o biologiczny proces antropogenezy. Autor wywodzi zresztą zgodnie z danymi paleontologicznymi - gatunek Homo sapiens z jednego tylko pnia wyjściowego wraz z całym rzędem Primates. Podkreśla zarazem nieodwracalność procesu ewolucyjnego oraz niemożność wtórnego scalania się raz wyodrębnionych gatunków czy rodzajów, jakkolwiek powstały z tych samych form wyjściowych. Biologiczne linie rozwoju, które z biegiem czasu wytworzyły wyższe jednostki systematyczne, są od siebie izolowane i nie mogą się wtórnie krzyżować ani mieszać. Inaczej jest z ewolucją kultur, tam wciąż widzimy przeplatające się procesy dyferencjacji i integracji, wpływy krzyżują się w rozmaity sposób, a rozwój postępuje drogami wielce zawiłymi. Graficznym przedstawieniem tych zjawisk jest ilustracja nr 18 na str. 260 przedstawiająca drzewo życia i drzewo kultur. Każde zjawisko kulturOwe może według Kroebera powstawać wielokrotnie i to zupełnie spontanicznie wszędzie, gdzie istnieją po temu warunki, a więc w różnych, nawet dalekich punktach kuli ziemskiej - w niezbyt jednak odległych okresach czasu. Pogląd ten przypomina ciekawą te::>rię ologenezy, której autorem był Daniele Rosa z Modeny w początku XX wieku. Wszędzie, gdzie środowisko sprzyja, powstają wg Rosy nowe formy organiczne. Według tej teorii zastosowanej do antropogenezy przez G. M o n t a n d o n a w 1928 r. istoty przedludzkie powstawały niezależnie oj siebie w różnych częściach świata, a więc były szeroko rozpowszechnione. Dalsza selekcja następowała raczej przez wymieranie tych istot w pewnych okolicach niż przez dalekie wędrówki. Teoria ologenezy nie jest właści\'.·ie polifiletyzmem we właściwym tego słowa znaczeniu, ale jakimś powszechnym monofiletyzmem, ponieważ formy powstające są ze sobą blisko spokrewnione i mogą się ze sobą krzyżować w sposób nieograniczony. Stano- przez Kroebera w odniesieniu do zjawisk kulturowych ologenezy, jakkolwiek trudno byłoby tu mówić o bezpo- Można by u Kroebera znaleźć także pewne nieświadome analogie do teorii p a n t o p i z m u J ó z e f a P a c z o s k i e g o, tym dla nas bliższej, że autorem był Polak. Paczoski opierał się na swych badaniach z socjologii roślin i ogłosił teorię różniącą się nieco od ologenezy. Zgadza się z tym, że nowe odmiany powstają tam, gdzie zaistnieją korzystne warunki środowiskowe, niemniej odmiany te nie muszą powstawać, nie jest to więc zja_ wisko zdeterminowane, ale mogą jedynie powstawać w zależności od warunków i otoczenia. Rozwój progresywny postępuje dichotomicznie, to znaczy odmiana lub gatunek dzieli się na dwa, tak jak to następuje w pączkowaniu u istot niższych. Z tych dwu nowych gałęzi dalszy podział nie musi się odbywać w tym samym czasie, lecz niektóre formy powstają z pewnym opóźnieniem, jednak stosunkowo niewielkim. Kolejność występowania nowych podziałów może być różna, zależnie od tempa ich powstawania, raz szybszego, raz powolniejszego. Botaniczna teoria Paczoskiego nie znalazła do tej pory odbicia ani w zoologii ani w antropologii, ale zapewne w przyszłości będzie musiała być uwzględniana. Kroeber z pewnością nie zetknął się z poglądami Paczoskiego, ale jest z nimi zgodny, co w gruncie rzeczy potwierdza słuszność przedstawionego w omawianej książce ujęcia. Niezależne koncepcje powstawały niemal równocześnie w różnych krańcach świata. Dzieło Kroebera informuje zarówno o bazie materiałowej, którą dysponuje antropologia, jak o zasadniczych postawach światopoglądowych współczesnej nauki amerykańskiej. Niejedno w filozofii referowanej przez autora może budzić sprzeciwy, nie przekreśla to jednak wartości tego wielkiego dzieła, powinno jednak pobudzić do dyskusji. Może właśnie ta dyskusyjność poglądów autora stanowi największy walor omawianej publikacji, ponieważ dyskusje są jednym z najważniejszych elementów rozwoju nauki. Wanda Stęślicka .1 ANTHROPOLOGY TODAY, Antropologia współczesna, przegląd encyklopedyczny, dzieło zbiorowe pod redakcją A. L. Kroebera, University of Chicago Press, wyd. pierwsze 1953 r., s.. XV + 950 + 16 (index) 30 tablic. Obszerna ta publikacja zawierajqca 50 rozpraw różnych autorów amerykańskich i europejskich ukazała się dzięki subwencjom Fundacji WennerGren (dawniej Viking Fund), w dziesięciolecie jej istnienia. Zależność poczynań naukowych od rozmaitych prywatnych fundacji jest dla nas czymś �346 347 bardzo egzotycznym, niemniej jest to zjawisko charakterystyczne dla warunków amerykańskich. Po ostatniej wojnie zaznaczył się ogromny rozwój nauk biologicznych, a także społecznych. Ponadto antropologowie przekonali się naocznie, do czego może doprowadzić nadużycie koncepcji antropologicznych przez zgubną doktrynę polityczną. Powstała zatem konieczność przedyskutowania C3łości zagadnień wchodzących w zakres nauk antropologicznych. Z funduszów Fundacji Wenner-Gren zorganizowano w 1951152 międzynarodowe sympozjum antropologiczne, którego przewodnictwo objął Alfred L. K I' o e b er, autor syntetycznego dzieła "Anthropology". W wyniku obrad sympozjum zrodziła się właśnie niniejsza publikacja. Zawiera 50 prac będących niejako 50 rozdziałami zamykającymi całość problematyki antropologicznej w ujęciu amerykańskim, a więc stosunkowo skromny zakres antropologii fizycznej z ogromną przewagą antropologii psychicznej. W wielu przypadkach "Anthropology Today" stanowi uzupełnienie, rozszerzenie i wzbogacenie syntetycznej książki Kroebera "Anthropology" o nowe materiały i nowe ujęcia. Omawiana publikacja rozpada się na trzy wielkie działy: I. Ewolucja biologiczna i rozwój kultur (ss. 3-400); II. Postępy w różnych dziedzinach badań, nowe osiągnięcia (ss. 401-740); III. Zastosowania antropologii (ss. 741-950). Każdy z tych działów kolejno podaje wpierw prace dotyczące metod, następnie nowych wyników, wreszcie teorii. W sumie powstało dzieło będące czymś pośrednim między encyklopedią a podręcznikiem. Dział I. Wśród prac z zakresu metod znajdujemy trzy tytuły: Datowanie znalezisk archeologicznych; Datowanie znalezisk kostnych; Metodologia historii kultury. W artykułach referujących wyniki doby ostatniej omawia się kolejno: Naczelne; Zagadnienie istnienia człowieka kopalnego w aspekcie historycznym; Znaleziska człowieka kopalnego (jedyny w całym tomie artykuł w języku niemieckim H. Weinerta); Paleopatologia; Biologiczne podstawy ludzkiego zachowania (behavior); Rasa; Paleolit Starego Swiata; Neolit Starego Swiata; Historia kultur Ameryki Południowej; Historia kultur Ameryki Srodkowej; Historia kultury anglo-amerykańskiej; Lingwistyka, w szczególności języki społeczeństw niepiśmiennych; Style. W artykułach treści teoretycznej znajdujemy następujące tematy: Ewolucja i postęp; Teoria ewolucji i filogeneza człowieka; Archeologiczne teorie i interpretacje dla Starego Swiata i dla Nowego Swiata; Osiągnięcia w b3daniach historycznych. Dział II. Najpierw znajdujemy 5 prac dotyczących metodyki prac terenowych, a mianowicie: Metody i techniki w językoznawstwie; Technika badań psychologicznych, metoda testów; Metoda ankietowania, sprawa na,viązywania kontaktów; Kontrola i eksperymentowanie; Zbieranie materiałów antropologicznych. W artykułach dotyczących naj nowszych osiągnięć badawczych następują kolejno tytuły: Wkład genetyki do antropologii; Uniwersalny podział kultur; Struktura społeczna; Związek języka z kulturą; Lingwistyka formalna; Postępy w badaniach folkloru; Kultura, osobowość i społeczeństwo; Oddziaływanie kultury; Cechy narodowe; Wartości kulturowe; Koncepcje wartościowania w antropologii. Wreszcie w zakresie teorii mamy trzy prace: Ekologia ludzka; Metodologia antropologii fizycznej; Zależność antropologii od nauk społecznych oraz humanistyki. Ostatni dział dotyczący zastosowań zawiera wyłącznie prace referujące dotychczasowe osiągnięcia, brak w tym dziale zagadnień metodycznych i części tearetycznej. Oto przegląd tytułów: Zastosowania antropometrii; Wzrost a konstytucja; Zastosowania antropologii w naukach lekarskich; Zastosowania zdobyczy lingwistyki do nauczania języków; Zastosowania antropologii w przemyśle; Zastosowania antropologii w administracji państwowej w USA, w Afryce południowej, w koloniach holenderskich, wreszcie w działalności ONZ. Ostatnia praca dotyczy aparatury technicznej w pracy badawczej. \ , Jak wynika z treści dzieła, którą pozwalają ocenić w przybliżeniu pod3ne tytuły, w amerykańskiej antropologii badanie duchowych właściwości człowieka wypiera coraz bardziej "historię naturalną gatunku ludzkiego". Jest rzeczą oczywistą, że ani osteologia ani somatologia ani fizjologia nie potrafią nic powiedzieć o świadomości człowieka. Zachodzi jednak pytanie, czy antropologia ma się rzeczywiście tym wszystkim zajmować. Przeglądając pokaźny tom "Anthropology Today" dochodzi się mimo woli do wniosku, że antropologia amerykańska stała się poniekąd "omnibusem", jeśli wolno w tym miejscu użyć nieco trywialnego wyrażenia. Oczywiście antropologia nie może się ograniczać do dawnej "sztuki mierzenia" ciała żywego i szkieletu, co mogło wystarczać w wieku XIX i na początku XX, gdy celem była klasyfikacja i problem był rozwiązany, gdy każdą formę potrafiono odpowiednio nazwać. Antropolog współczesny poszukuje całościowego ujęcia rzeczywistych i czynnych ludzi, do tego celu potrzebuje wszystkiego: pomiarów i statystyki, badań genetycznych, behaviorystyki i konstytucjonalizmu, jego działalność nie może być li tylko kontynuacją tradycyjnych form antropologii. Nowa antropologia dąży do wyjaśnienia procesów ewolucyjnych, które doprowadziły do powstania zróżnicowanych form ludzkich. Gdy się zaczyna szukać przyczyn zróżnicowania, nasuwają się problemy dotyczące funkcji, fizjologii i psychologii. Dawniej, w fazie opisowej antropologii fakty mówiły same za siebie. Obecnie decydują pewne kierunki myślowe, koncepcyjne, które dążą do tego, by fakty łączyć w związki przyczynowe w sposób możliwie bezsprzeczny. Weryfikacją hipotez są doświadczenia, w antropologii kontrola biostatystyczna nieraz musi zastępować doświadczenie bezpośrednie. Rozwój antropologii światowej zmierza �349 348 raczej ku fizjologii porównawczej u różnych grup ludzkich. To widać chociażby z programów wielkich międzynarodowych kongresów antropologicznych. Na kongresie w Paryżu w 1960 r. mówiono o "anthropologie physiologique", która ma stanąć równorzędnie obok tradycyjnej "anthropologie morphologique". Wewnętrzny związek między punktem widzenia morfologii i fizjologii przedstawia hasło: "Kształt jest utrwaloną funkcją". Takie ujęcie sprawy jest jak najbliższe poczynaniom antropologii polskiej. Z tego też względu śledzenie rozwoju antropologii amerykańskiej budzi niejakie obawy. Czy tam antropologia nie rozpłynie się \v morzu zagadnień humanistycznych? Czy to nie zagrozi jej samoistności? Chyba słuszniejszą drogę obrała antropologia polska rezygnując z ekspansji w dziedzinę humanistyki· i stając się po prostu częścią biologii. Jest rzeczą oczywistą, że antropolog musi nadto badać biologiczny sens tych ugrupowań, jakie wytworzyła społeczna organizacja ludzkich populacji. Niemniej przyszłość antropologii polskiej leży w dalszej biologizacji tej dyscypliny. Szczegółowy wykaz autorów "Anthropology Today" wraz z krótkimi notkami biograficznymi (s. 941-950) pozwala się zorientować w zespole współpracowników tego dzieła encyklopedycznego. Większość stanowili oczywiśc~e badacze amerykańscy, jest ich 41, autorów angielskich jest 6, franCUSkICh4, ponadto jeden Niemiec (niektóre artykuły miały dwóch autorów). Wszyscy autorzy reprezentują poważne instytuty naukowe lub katedry uniwersyteckie. Ciekawy jest przE;'gląd kierunków naukowych reprezentowanych przez poszczególnych współpracowników Anthropology Today, otóż mamy wśród nich 11 archeologów, 10 socjologów, 8 etnologów, 7 językoznawców, 6 antropologów fizycznych, 3 fizjologów, 3 zoologów, 1 filozofa, 1 prawnika, 1 historyka medycyny i 1 geologa. Ten dobór specjalności mówi sam za siebie. Właściwie mamy tylko 6 rzeczywistych antropologów, czyli antropologów fizycznych, cała reszta to nie antropologia lecz w najlepszym przypadku dyscypliny pokrewne, a czasem wogóle nie mające z antropologią nic wspólnego. Całość dzieła stanowi przeto bardzo pouczający przegląd współczesnego stanu antropologii amerykańskiej, która poniekąd przestaje być antropologią. Wanda Stęślicka CURRENT ANTHROPOLOGY. Dzieło zbiorowe, suplement dla "Anthropology Today" pod redakcją dyrektora Fundacji Wenner-Gren, W. L. Thomas'a jr. University Chicago Press 1956 ss. 351 + 26 (index), 9 tablic. Ponieważ każdy rok przynosi nowe osiągnięcia, zachodzi konieczność stałE:go modernizowania dawnych syntez. Z tego też względu już w trzy laca po opublikowaniu przeglądu encyklopedycznego nauk antropologicznych pt. "Anthropology Today" przystąpiła Fundacja Wenner-Gren do uzupel- nienia tego dzieła suplementem. Redakcję powierzono W. L. T h o m a s ow i, który równocześnie przygotowuje obszerne dzieło zawierające wyniki sympozjum na temat roli człowieka w przeobrażaniu powierzchni Ziemi. Nie zwoływano tym razem specjalnego zjazdu, lecz Redakcja zwróciła się do 19 czołowych przedstawicieli nauk antropologicznych na całym świecie zapraszając ich do współpracy. Przeważnie Redakcja wysuwała zarazem propozycję tematu, niekiedy jednak, jak np. było z Julianem S. Huxleyem, pozostawiono wybór tematu autorowi. Większość artykułów zawartych w "Current Anthropology" to uzupełnienie prac ogłoszonych przez innych autorów w "Anthropology Today". W artykułach tych znajdujemy bardzo wiele nowych materiałów, dotąd nigdzie jeszcze nie publikowanych, ponadto sporo w nich nowych ujęć syntetycznych. Pierwsza część dzieła pt. Ewolucja biologiczna i rozwój kultury, pióra Juliana S. H u x l e y a, jest rozprawą czysto teoretyczną o charakterze światopoglądowym. Huxley jest w gruncie rzeczy nowoczesnym filozofem przyrody, a główną dziedziną jego zainteresowań jest ewolucjonizm. W tym duchu jest utrzymana jego rozprawa. Druga część tomu nosi ogólny tytuł: Przeszłość człowieka - środowisko, znaleziska, przodkowie - i omawia kolejno następujące zagadnienia: Filogenetyczna zmiana trybu życia przez przodków człowieka i związane z tym zjawiska; Współzależność prymatologii z antropologią; Formy kopalne człowieka; Archeologia Starego i Nowego Świata; Archeologiczne teorie oraz interpretacje; Chronologia i metody datowania; Historyczny rozwój kultur; Przekazywanie i przejmowanie dóbr kulturalnych. W części trzeciej znajdujemy ogólne rozważania teoretyczne, a mianowicie: Koncepcje prymitywizmu i autochtonizmu w antropologii; Badania zespołów cywilizacyjnych; Cechy ogólne natury ludzkiej i jej zmienność; Aktywność funkcjonalna; Metody porównawcze w badaniu kultur; Historia myśli antropologicznej; Scalenie nauk antropologicznych; Powiązanie socjologii z antropologią. Formalny przegląd tytułów pozwala bardzo ogólnie zorientować się w treści całego dzieła. Do naj ciekawszych należy rozdział dotyczący scalenia nauk antropologicznych. Jego autorem jest Sol T a x, profesor antropologii Uniwersytetu w Chicago i wydawca czasopisma pt. "Current Anthropology", mającego właśnie w myśl jego intencji spełniać misję integrowania antropologii. Autor podaje bardzo ciekawą statystykę publikacji antropologicznych z ostatnich lat w różnych amerykańskich wydawnictwach. Spośród nich 39% dotyczyło etnologii, 4% językoznawstwa, 13% antropologii fizycznej, 12% archeologii, 28% różnych innych zagadnień. W takiej sytuacji badacze, określający się sami jako antropologowie, nie mogą często znaleźć wspólnego języka, poniewaź zakres badań, metody i cele mają zgoła różne. Sol Tax widzi więc także zarysowujący się kryzys w antropologii amerykańskiej. Dochodzi jednak do optymistycznego �351 350 wniosku, że mimo wszystko można będzie znaleźć wspólną płaszczyznę porozumienia. Widzi drogę wioaącą do tego celu we wzajemnej współpracy i wymianie doświadczeń, w dyskusjach na wspólnych zjazdach, w zbiorowych publikacjach i wogóle w pracy zespołowej wiążącej różne kategorie nauk antropologicznych w funkcjonalną całość. Zapewne tą drogą można będzie istotnie doprowadzić do scalenia nauk antropologicznych. Należy oczekiwać, że w najbliższych latach pojawią się nowe uzupełnienia amerykańskich syntez antropologicznych w postaci dalszych suplementów. .CAHIERS FRANc;AIS dawnictwo trymestralne, Wanda StęśHcka D'ANTHROPOLOGIE. Nr 1, 1963, rocznik 1. Wyorgan profesorów Ecole d'Anthropologie de Paris. Pierwszy zeszyt będący debiutem nowego czasopisma naukowego poświęconego antropologii nawiązuje do dawnych tradycji tej dyscypliny we Francji*. Na początku XIX wieku był Paryż jedynym ośrodkiem antropologii na świecie. Wszystkie zagadnienia antropologii zostały już wówczas sprecyzowane, lecz adepci tej nauki byli rozproszeni po różnych wydziałach uniwersyteckich. Czynnikiem koordynującym ich poczynania stały się towarzystwa naukowe, które miały na celu "badanie historii naturalnej człowieka". Pierwszym z nich było założone w 1800 r. stowarzyszenie pod nazwą "Societe des Observateurs d€ l'Homme", którego zadaniem było poza obserwacją biologiczną także badanie zjawisk kulturowych. Na drugim miejscu wymienić należy "Societe d'Anthropologie de Paris" założone przez znakomitego chirurga i antropologa Pawła Broca w 1859 r. Od tej daty rozpoczyna się żywiołowy rozwój nowo powstającej dyscypliny we Francji. Broca utrwalił ostatecznie stanowisko antropologii jako samodzielnej nauki zakładając w 1876 r. "Ecole d'Anthropologie de Paris". Szkoła antropologiczna w Paryżu doszła pod koniec XIX wieku do najświetniejszego rozkwitu dysponują·c aż 17 katedrami. W tym okresie antropologia francuska dominowała nad wszystkimi pozostałymi środowisk3mi tej dyscypliny na całym świecie. Ten okres świetności jednak przen-,inął. Gdy dziś przeglądamy pierwszy zeszyt "Cahiers Frani;ais d' Anthropologie" trudno się oprzeć rozczarowaniu. Rozmiary wydawnictwa są skromne, 28 stron in 4°, wprawdzie na doskonałym papierze, ale bez materiału ilustracyjnego, poza kilkoma wykresami. Brak nawet skorowidza treści oraz wszelkich komunikatów informujących o życiu placówki czy przeglądu wydawnictw. Mamy w całym zeszycie pięć różnej treści artykułów niczym ze sobą nie powiązanych. W pierwszym zeszycie nowego wydawnictwa oczekuje się jakiegoś słowa wprowadzającego, informacji ogólnej o celach pu• Patrz; Sprawozdanie J. Lud XLVIII, str. 529-542. G aj k a z VI Kongresu M. U. N. A. i E. w Paryżu. blikacji i zapowiedż przyszłego kierunku prac. Zamiast tego znajdujemy na wstępie krótką wypowiedż J. A. H u e t'a pod nieco pretensjonalnym tytulem "Antropologia zawsze żywa" rzucająca haslo bliskiego już "odrodzenia" tej dyscypliny. Jest tam mnóstwo wytwornie stylizowanych frazesów zdumiewających po prostu ubóstwem treści. Jedyny artykuł mogący wzbudzić rzeczywiste zainteresowanie antropologa to "Metody oceny wieku biologicznego człowieka", (Les methodes de mesure de l'age biologique chez l'homme F. B o u l i e re' astr, 5-14 z 18 wykresami), Zagadnienia gerontologii i geriatrii są dziś szczególnie aktualne. Wobec coraz dalszego przesuwania granicy wieku w populacjach cywilizowanych dochodzi do stałego podwyższania odsetka ludzi starych w społeczeństwie. Badania procesu starzenia, usuwanie jego skutków i uaktywnianie ludzi starych jest dziś szeroko dyskutowane. Autor omawia testy fizjologiczne, badania cytologiczne, procesy utleniania, krążenie, wydala?ie, sprawność umięśnienia, wydzielanie dokrewne, narządy zmysłów l układ nerwowy u ludzi starych, Do tej pory nauka nie dysponuje jednoznacznymi wynikami badań. Trudno określić, co należy uznać za "normę" w procesie starzenia, a co podpada pod patologię. Być moż€ w dalszym ciągu prowadzonych badań ustali się nowe wskazania higieniczne dla wieku młodzieńczego i dojrzałego, które zapewnią "łagodne" starzenie się organizmu w wieku podeszłym. Wykresy dotyczą nie tylko zjawisk czysto biolog.icznych ale także sprawności intelektualnej. Cały artykuł daje wyczerpUJący przegląd zagadnienia i zasługuje na uwagę wszystkich zainteresowanych gerontologią. Dalsze artykuły w omawianym zeszycie są treści wyłącznie psychologicznej. Jest wprost zadziwiające, co w Ecole d'Anthropologie uważa się za antropologię P. R. B i z e pod tytułem "Dla nowych czasów nowi ludzie" zamieszcza apel o zmianę sposobu myślenia. Zastosowania psychologii w czasach współczesnych dotyczą selekcji odpowiednich ludzi do różnych typów pracy, dalej stosunków między ludźmi i wydolności psychicżnej, organizacji pracy i naukowego przygotowywania decyzji. W paryskiej szkole antropologicznej otwiera się nowe studium poświęcone metodologii umysłowej. Dla polskiego antropologa ta tematyka nie mieści się w obrębie naszej dyscypliny. Następnie P. Vas s a l omawia "Co to jest thalassolithicum"; są to mianowicie mezolityczne wyroby kulturowe znajdowane na wybrzeżach morskich. Problematyka ta łączy etnologię z oceanografią. R. C h a n t a l w artykule "Naukowe przygotowanie decyzji" referuje wyniki konferencji odbytej w Ecole d'Anthropologie pod kierownictwem prof. R. Bize. Sprawy niezwykle ciekawe z zastosowaniem teorii informacji i rachunku prawdopodobieństwa mogą dostarczyć cennych danych dla psychologów. Całość jednak pozostawia dla antropologa sensu stricto poczucie niedosytu. �352 353 Jeśli się uwzględni sytuację antropologii zachodniej, zarówno anglosaskiej jak francuskiej, wydaje się konieczne przedyskutowanie zakresu antropologii i zakreślenie jej wyraźnych granic. Wanda Stęślicka M. O. Koswen, Etnograficzeskije Rezultaty Wielikoj Siewiernoj Ekspe1733-1743, s. 167-212. Sybirskij Etnograficzeskij Sbornik III, Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, tom. LXIV, Moskwa-Leningrad 1961. Artykuł M. O. K o s w i e n a sumujący wyniki Wielkiej Północnej Ekspedycji Rosyjskiej wprowadza czytelnika w historię badań rosyjskich na terytorium północno-wschodniej Syberii. Rosja, która odkryła światu północno-wschodnią Azję, poczyniła rówDlez poważne kroki ku jej zbadaniu. W roku 1725 na mocy zarządzenia cara Piotra I zorganizowana została pierwsza rosyjska wyprawa na teren Syberii północno-wschodniej. Na czele tej wyprawy stał doświadczony żeglarz Vitus B e r i n g, a cel jakim było zbadanie wybrzeży północno-wschodniej Azji zaprowadził go na półwysep Kamczatki. Etnograficzny rezultat tej wyprawy był raczej skąpy, stanowiły go fragmentaryczne opisy dotyczące ludów tej części Syberii. Pierwsza wyprawa Vitusa Beringa posiadała rekonesansowy charakter, przed mającą odbyć się wielką północną ekspedycją, która już w roku 1733 wyruszyła na ten teren. Ekspedycję podzielono na dwie części: pierwsza z nich, na czele której stał Vitus Bering, miała za zadanie przeprowadzić dokładne badania wybrzeży północno-wschodniej Azji oraz ostatecznie ustalić, czy kontynent amerykański łączy się z kontynentem azjatyckim. Druga część wyprawy, na czele której stał G. F. MUller, miała prowadzić badania przyrodnicze, a w skład jej wchodzili S. P. Kraszennimkow, G. W. Steller, I. G. Gmelin, I. E. Fischer, J. r. Lindenau późniejsi autorzy bogatych opracowań o ludach północno-wschodniej Syberii. dycji Zestawiona bogata bibliografia dotycząca pierwszych badań północnowschodniej Azji, czyni całość zajmującą i ciekawą. Sumując rezultaty Wielkiej Północnej Ekspedycji podkreśla autor zebranie przez jej uczestników cennego materiału etnograficznego, a uwagi poczynione nad językiem Koriaków i Kamczadali są pierwszymi lingwistycznymi opisami w historii rosyjskiej etnografii. Warto też podkreślić, że recenzowany artykuł Koswiena jakkolwiek tytułem swym wyznacza treść omawianych zagadnień, przynosi także informacje geograficzne dotyczące obu wypraw Vitusa Beringa. Antoni Kuczyński Z. P. Sokołowa, Zamietki ob Ewienkach bassieJna Kefi, Sibirskii etno-[,raHeze,kij :,bornik, IV, s. 165-175, Trudy Instituta Etnograrii im. N.' N. Mikłucho-Makłaja, Nowaja serija, tom LXXVIII, Moskwa 1962. Recenzowany artykuł oparty jest na materiałach pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych latem 1958 roku przez Obski Oddział Akademii Nauk ZSHR w dorzeczu rzeki Keti Tomskiego ObWOcli..l G'Jrno-Kcc" skiego Rejonu. Narodowy Okręg Ewenkijski utwcrzony w roku 193000c; względem administracyjnym wchodzi w skład Kraju Kr8sncjarskiC'<.;o. ~ Zestawione przez autorkę wyniki badań terenowych nie posiadają prob:em.ov>ego omówienia, lecz podkreślają one jedynie wystqpowanie szeregu zJawIsk kulturowych wspólnych dla całej grupy Ewenków. W czasie przeprowadzania badań w rejonie tym znajdowało się GO gospodarstw Ew(nków .łą.cznej licz?i.e. 175 .osób. Współczesny tryb życia tej małej grupy ludnoscI Jeszcze dZISiaJ posIada tradycyjne znamiona bogatej niegdyś kultury ludowej. Mieszkanie ich stanowi przcnośny stożkowy szałas pokryty korą brzozową lub brezentem, w zimie zaś skórami reniferowymi. Idac nieco dalej aniżeli uczyniła to autorka warto podkreślić, że tak'l sam'ą formę mieszkail posiadały inne koczowniczo-myśliwskie plemiona syberyjskie !j. Samoje~zil, Koibalowie2, Sojad, Ostjacy3, Karagasi4• Tuwińcy, Dołg~ny', Oroc201116• Oprócz szałasów budują Ewenkowie spichrze na wysokI:h palach, w których przechowują zbyteczne dla życia codziennego j::rzedmIOty. Podczas polowania myśliwi budują takie schowki zabezpieczając w ten sposób upolowaną zwierzynę przed drapieżnikami. Podstawę gospodarczego bytu tej małej grupy ludności stanowi hodowla reniferów, dodatkowo zajmują się myślistwem i rybołówstvvem a wiele przedmiotów codziennego użytku wyrabiają z drzewa, kory brzozo'~ej i skó~y. Wyprawą skór zajmują się kobiety i one też szyją odzież przyozdabiając Ją kolorowymi nićmi oraz drobnymi koralikami. Tradycyjną odzież noszoną podczas ciepłych pór roku weliminowały ubrania dostarczone przez placówki handlowe. Jednak \v okresie zimy Ewenkowie ubierają się w swoje futrzane ubrania uszyte według starych wzorów. ? Autorka podkreśla, to odległa przeszłość u Ewenków. 1 A. C a s t r 389. 1856,str. ~",~,~c 'W. S e n, h m i d t, że silna władza ojcowska i egzogamiczna rodzina ustroju patriarchalno-rodowego panujc1cego dawniej Reiseberichte Die und Karagassen. Brieje Ursprung aus den der Jahren Gotteside 1845-1849, Petersbu:.g . :\Iiinslcr in Westf. , N. W. Z a 1 e s ki - K ctnogrUjii i antropologii Kuragasutc. Trudy Antropologii Ob~zczestwa pn Imperat0r~koj WOjennoj Akademii, 1891,tom III. str. ;;1. IstOTL,ko-EtnograjlCzeS"kl) Atlas Sibz.ri, l\iosk\va-Leningrad IDGI, S. 178, rys. 1, 3. ~ op. CIt., S. 183, rys. 1. s op. cit., s. 191, rys. 1, S. 193, rys. 1. 2: �354 355 Idąc dalej za autorką wspomnieć naldy o tym, że poważną rolę w życiu dawnych Ewenków odgrywał szamani7.m, który jest dzisiaj zjavviskiem raczej sporadycznym. Szamani Ewenków ubierali się w odrębne bardzo r.rygi'181ne str'Jje ozdobione dzwoneczkami, koralikami, pa'ćeczkami ze skóry i metalowymi kółkami. Silnie zakorzeniona wiara w życie pozagrobowe Dozostm\iia trwale zwyczaje, które jeszcze i (łzisiaj są przestrzegane. Do ~robu zm~.rłcgo wkładają E,venko'",ie naczynia oraz drobne sprzęty go~podarcze. Na mogile stawiają sanie, a na sąsiednich drzewach rozwieszają odzież zmarłego. W sumie artykuł wnosi wiele ciekawego materiału odnoszącego się do kultury materialnej, społecznej i duchowej Ewenków koczujących w rejonie rzeki Keti Tomskiego Obwodu. Poznanie tradycyjnej kultury Ewenków posiada istotne znaczenie dla studiów nad zasiedleniern Ameryki Północnej przez paleomongoloidalne Antoni Kuczyński ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ ATLAS SIBIRI, pod red. }\1. G. L ew i n a i L. P o t a p o w a. Wydawnictwo Akademii Nauk Z.S.R.R., Moskwa-Leningrad 1961 r., s. 496, tablic 229, map 29, rysunków lużnych 35, format 84 X 108 oprawa płócienna, cena 6 rubli. Historyczllo-Etnografi"zny Atlas Syberii opracowany został przez Syberyjski Oddział Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R. Atlas posiada następujący układ tematyczny, którego poszczególne działy oprac.owali: 1) Transport i komunikacja przy pomocy reniferów - M. G. L e w 1 n i G. ]\II. Was i l e w i c z; 2) Formy psiego zaprzęgu - W. \V. A n t r o p o w:' iM. G. Le wi n; 3) Formy nart - W. W. A n t r o p o w a; 4) Formy łodzi.-:W. W. Antropowa; 5) Budownictwo A. A. Popow; 6) Odzlez wierzchnia - N. F. P r y t k o w a; 7) Nakrycia gło\vy - N. F. P r y t k o w a. Oprócz te·matów dotYC:ćclcych kultury materialnej jest w ;\ Fasie roz;~iał poświęcony formie bębnów s/;amal',skich w opraco\vanh E. D. ~o T o kOlI ewe j i rozdział o sztuce ludowej, dotyczący form i motywów orname~tacyjnych u ludów Syberii napisany przez I. W. I wan o w a. Atlas zaWIera 29 map, w tym dwie pierwsze znajdujące się na str. 6 i 7 dotyczą ro:mieszczenia ludów Syberii w XIX i na początku XX wieku oraz w XVlI wieku. Mapa rozmieszczenia ludów Syberii w XVII wieku przedstaw.ia p,rzy.bliźoll.c cr~;nicc !-::rvtorL'.li12ĘO :=c(SiE::gll II-u grup jt~z?ko\'.'ych: tlUTS1\..L~,1, ugryjs;d;j .. l1lOw,olskiej, pó1t'ocno-wschodni2j, samojedzkie;,. jU~~2.irskis.i, tunguzko-m2ndżurskiei. kc:tckit'j, giliackic1. eckimosk;oi i al 'os,ne') Mapa druga lokalizuje rozmieszczenie poszczególnych grup etnicznych D.')kladnicj:~L_ dou'oj i pleii1icnnoj 1 o:lH"\vicnic sostatc tego zagadnienia znajdt!je się: P. narodolo Sibiri tv X'lII w. Mosk\va D a ł g i c h, 1960 r. O. Ro- w końcu XIX i na początku językowe. XX wieku w oparciu o terytorialne zasięgi Tablice typologiczne poszczególnych faktów kulturowych zestawione w obrębie działów wspólnie dla terenu całej Syberii, poprzedzone są tekstem informacyjnym uwzględniającym material, technikę wykonania, formę i funkcję poszczególnych typów i odmian. Przestrzenne występowanie wytworów kulturowych, ich typów i wariantów, przedstawione jest w Atlasie na kartogramach stanowiących dopełnienie tablic typologicznych i tekstu informacyjnego. Większość map zestawionych w Atlasie odnosi się do końca XIX oraz do początków XX wieku, a tylko niektóre z nich rzucają pewne światło na wiek XVIII. Mapy dotyczące wieku XVIII przedstawiają rozmieszczenie form psiego zaprzęgu i typów sań ciągnionych przez psy. (str. 75, 76, 77). Podstawę materiałową do opracowania Atlasu stanowiły bogate zbiory Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, Etnograficznego Muzeum Narodów ZSRR, Archeologiczno-Etnograficznego Muzeum Akademii Nauk ZSRR oraz zbiory Przyrodniczych Towarzystw Naukowych i innych mniejszych muzeów regionalnych. Posiadany materiał determinował chronologiczne ramy pracy, a słaba jeszcze znajomość archeologii Syberii, szczególnie jej niektórych regionów, nie mogła stanowić naukowego dopełnienia przy opracowywaniu poszczególnych działów Atlasu. Licząc się jednak z tymi brakami materiałowymi do wcześniejszych okresów historycznych naukowy zespół badaczy Syberii przeanalizował posiadany materiał faktograficzny w świetle którego udało się wyznaczyć kilka historyczno-etnograficznych regionów. Szczególną uwagę etnografów zwracały te ludy Syberii, które zachowały archaiczny ustrój gospodarczo-kulturowy, - koczujący hodowcy renów, osiadli rybołówcy, nadmorscy i tajgowi myśliwi. Analiza porównawcza elementów kultury materialnej tych ludów zwłaszcza Kamczadałów, Koriaków, Czukczów, Jukagirów, Giliaków, - całej tej grupy tzw. paleoazjatów, dała wspólnie z materiałem archeologicznym, .ięzykowym i ą.ntropologicznym możliwość prześledzenia rozwoju kulturowego i gospodarczego każdego z tych niewielkich narodów. Narody te stanowią relikt naj starszej ludności Syberii co słusznie już wcześniej zauważyli W. G. Bogoraz i A. M. Zołotarew2• Oprócz północno-wschodniej czów, Koriaków, Kamczadałów ~'v. l\luzeja G. B o g o r a z - Dre'1.cnie Antropołogj.i i Etno~r'J t. 7.F:almootnoszenij t. IV, 1938. na SClI·crO-tcostoke prowincji kulturowej wydzielono również perescLcnia VI. 1~1:27;.:\. /\:jl, w Seu', wspólnej dla region amurski Czukobej- Elcra:.:jż i Art1ljr.JJT\.ie, SborniJ{ () ł l) t a r e \v, l::. istOTii etnic:eskich Iz\\'estLJ woroncżskoq;') G·)s. Pccl. In-L.l, ::'.1. Z �356 mujący grupy etniczne dolnego Amuru i wyspy Sachalin. Uzyskano liczne l"Ja ist:'i;:nie sajańsko-8łt8jskiego regionu or:c,imu,h1C2s() c2ły szereg grup etnicznych tiurskiej rodziny językowej. Zarysowała się również wschodnio-syberyjska prowincja, do której należą liczne grupy Ewenów i Ev,;enków, wydzielono też zachodnio-sybersyjski region wspólny dla kultury Chantó\'i, l\Iansów, Ostjaków i Samojedów. Najnowsze odkrycia radzieckiego archeologa A. P. Okładnikowa onz materiały antropologiczne i językowe potwierdzają wyniki analizy etnograficznej. Oprócz wydzielenia tych kilku historyczno-etnograficznych regionów uzyskano potwierdzenie na istnienie dawnych związków pomiędzy ludami Azji Środkowej i Syberią Zachodnią oraz ludami Wschodniej Syberii i Chinami. Główny swój cel, którym jest badanie sposobów życia różnych narodów 0'37. ich k\'ltury etnografia radziecka rozwiązuje w ujęciu historycznym wyjaśniając w ten sposób skomplikowane procesy powstawania poszczególnych form działalności gospodarczej i kulturowej nierozerwalnie związanych z etnogenezą, historią rozmies1:czenia i migracji grup etnicznych. Badając te zagadnienia pamiętać należy o skrupulatnym badaniu materiałów archeologicznych i etnograficznych uzupełniając je wynikami badail antroole ,ii e\nL'znej i językoznawstwa, zakladając, że każdy krok ;1aprzód w rozwoju kultury ludzkiej wywołany jest określoną potrzebą społeczną. Zestawiony w Atlasie materiał faktograficzny daje jako wynik swoistą monografię zjawisk kulturowych z ich podziałem na typy i odmiany z zaznaczeLiem wspólnych cech i różnic, natomiast kartograficzna metoda ujmowania tych zjawisk ,przyczyniła się do v!yjaśnienia skomplikowanej sprawy pochodzenia i kształtowania się zespołu faktów kulturowych wspólnych dla określonych grup etnicznych na terenie Syberii. (o~"vody o Antoni Kuczyński TABLE OF CONTENTS PART I I. Dissertations The 70-th anuary of the Polish Folklore Society (J. Gajek). . of Golds and Orochons in 1914) . F r a n c i s z e k Wok r o j, The Population of the River Amur in the Light of Anthropological Materials of S. Poniatowski. . J ó z e f G l i n k a, Somatoscopy and Somatotypology (Constitutional) of the Groups of River Amur Population of Golds and Orochons . T a d e u s z L e w i c k i, Relics of Old Worships and Pagan Beliefs of Medieval Berbers at Moslem time. T a d e u s z M i l e w ski. Earth and Heaven in the Poetry of the Aztecs I S t a n i s ł a w P o n i a t a w s k i, EXI:edition Diary (to the Country II. Reviews 7 121 191 230 297 and Reports The Art of Cameroun, Ethnographic Museum in Cracow, Cracow 1961 (J. Gajek) E r n e s t o V e i g a d e O l i v e i r a, F e r n a n d o G a l h a n o, Houses of the Central Zone of the Portuguese Seacost (K. Wolski) H e n r y F i e l d, Camel Brands and Graffit from Iraq, Syria, Jordan, Iran and Arabia (Krzysztof Wolski) . . .. D o v N a y, Jefet Schwili Tells 169 Jemen Folk Tales marked out in Israel 1957-1960 (Konrad Wypych) . . . P e t e r F u c h s, Populations of South-East Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi, Vienn~1 1961 (K. W.) . . . • . R e i n H e l m u t, Insect Alimentation of the Australian Primitive Inhabitants, Berlin 1962 (K. W.) . ... M a r i e R e a y, The Kuma-Freedom and Conformity in' the .Ne\~ Guinea Highland", Carlton 1959 (K. W.) .". . . . CONTRIBUTIONS TO THE FOLK INVESTIGATIONS, To the 65-th i\nuary of Hans Damm's Birthd3Y, Publicatio;ls of the Museum of Ethnology in LeiiJzig, Berlin 1961 (Konrad V.'ypych) 321 322 323 324 326 323 329 331 �360 Kir i a n a v A n g e l, Language National Elements -Bulgarian History, Sofia HJ62 (lI. R.) RUSSIAN FOLKLORE, vol. VIII, Moskwa-Leningrad Of the Sbv- CH 1963 (Henru,:ri Romańska) 696 III l' a w a, Ethnographic Yluse701 16.50 27.29.25.- IV C r a n i c l e Reminiscence Coanected wit;" Dr Tadeusz Delimat (.l. Gaje:~) . Report of the Whole Works of the Polish Ethnographic Society in 1963 (O. G.) Reports on the Scientific and Didactic Activity Ol the chairs, of the Institute of History of Material Culture and of th2 D20art111ents I American Seminar Organized by the Cracow Section or the Polish Ethnographic Society (Ta(eusz Milewski) 749 757 13.50 29.30.- 772 V Miscellanea Index of the L-th volume of Lud (Olga Gajkowa) Table of Illustrations and Maps in Polish Table of contents in English zł 22.29.27.- Museum s M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e um Collections in Pol,md . cena 775 793 798 16.50 25.27.28.28.27.32.- 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.30.- nowolnoI, pc>"wski. Nawy �I I Jf..;<t."", T· .4 '.M. J;(j 013 ATLAS POLSKICH CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Kionowsl<i ~-O tJ-t. Ą - 1. 2. 3. 4. Adam Adam Adam Halina I POMORZE Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój warmiński, CZĘSC j STROJÓW I WARMIA 1955 1959 1960 II WIELKOPCLSKA III KUJAWY IV MAZOWSZE l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9, 10. 11. 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE Maria Zywirska - Strój kurphwskl Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) Jadwiga Swiątkowska Strój lowlcki, 1953 Jan Pi~tr Dekowski - Strój piotrkowski, 1954 Janusz Swieży Strój p:>dlaskl, 1958 Jan Pbtr Dekowski - Strój sieradzki, 19~O Janina Krajewska - Strój opoczyński, 19~6 Adam Chętnik Strój km'piowski Puszczy Zielonej, 1960 CZĘSC 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz - Strój pszczyński, 1954 3. Longin Malicki - Strój górali śląSkich, 1956 CZĘSC cena zł 22.29.27.- Glapa Strój szamotuhki, 1~51 (wyczerpany) Glapa - Strój dzierżacki, 1958 . Glapa Strój iubuskl, 1956 Mikulowska - Strój kujawski, 1953 CZĘSC 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. LUDOWYCH 16.50 25.27.28.28.27.32.- V MAŁOPOLSKA Roman Reinfuss Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Francis2ek Kotula Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) Edyta Starek - Strój spiski, t954 • Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 . Setastian Fli ak - Strój Za~órzan, 1916 . Farbara KacnowskaTarecka Strój bllgoraJskl. 1958 Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1957 . Tadeusz Seweryn - Strój Krakowiak6w wschodnich, 1960 J. I M. Kamoccy - Sr6j Swiętokrzyski 1961 Edyta Starek Strój orawski LITERATURA 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- 30.- LUDOWA Dwumiesiecznik poświęcony sp:'awom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskir!,o i S. Swirki. Zeszyty: podhalański, kielecki. rzeszowski, cieszyński. dolnośl'ski. górn~sląsko-opolski, kaszubski, warmiński, luteiski. mazurski, podlaski, p~morski, iubuski, łowicki, mazowie~ki, kurpiowski, sie"adzko-ł<:czycl<i. phtrk~wski. Prenumcl ata roczna 48.-. Zamówi;mia przyjmuje Redakcja, Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110000 iub Oddzlaly Ruchu. �100.-- A ReEl ~r Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr W U.\1 Wladysław ZicmaeJ,i, MATERIALY :X) HISTCRII ODZIEZY LUDCWEJ 1818-1863, 1956 . 11. Halin" Eittncr, MATERIALY DO BIBLIOGRAFIl ETNOGRAFII PCLSKlEJ CZŁCNKOW ?T.L., Do5 12 . WlesJaw ElcńkQwskl, FCPRZ~DNICY CSKARA KOLBERGA NA POLU BADAŃ LUDC ZNAWCZYCH W PCLSCE, 1956 13, 14, 15, 16. Praca zbi)rowa, BIULETYl\; 1;-';2CRMACYJNY PCLSKIE~O TCWARZYSTWA LUDC ZNAWCZEGC Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany) 17. Wikt"r Schra;n;n, LUDOWE OBRZĘDY WESE;LNE WE WSIACH DeLINY HCCZEWKI I TAR;\JAWKI ZIEMI SANCCKIEJ, 19:;8 (wycz.) 18. ~tanisław Bąk, WESELE LUDCWE W GRĘBGWIE SANDOMIERSKIE 19. Clga GaJkJwa, JAN KARŁCWICZ I LUDWIK KRZYWICKI JAKO REPREZENTANCI DWU NURTOW W ETNOLCGII FOLSKIEJ (wyczerp.) 20. Julian Bartys i Irena Turn'lu, MATERIALY DO HISTGRII CDZIEZY LUDCWEJ Pl.-WSCH. WIELKCPCLSKI 21. Ten'sa Siudowsl~a-Muzyk, BARTNICTWO W PŁN.-WSCH EUROPIE ZE SZCZEGOLNYM UWZGLĘDNISNIEM POLSKI 22. Józef Gajek, TRANSPORT I KOMUNIKACJA LĄDOWA - kwestionariusz Nr 5 dla celów P.A.E. (wyczerpany) 23. Anna Lyszcz-Wirpsz"wa, NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. W LATACH 1956-1959 24. Józef Babicz, NAUKA O LUDACH FRYDERYKA PATZLA 25. Marla Henslowa, ROSLINY DZIKO ROSNĄCE W KULTURZE LUDU PCLSKIEGO 26. Janusz Bohdanowicz. MATERIALY DO KOWALSTWA LUDOWEGO PCŁUDNICWEJ KIELECCZYZNY. 27. Jólef Gajek, LUDCWA KULTURA MATERIALNA ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwestionariusz Nr 6 dla celów. P. A. E. 28. Aleksander Oleszczuk, PI£SNI LUDOWE Z PODLASIA Nr Nr Nr I cen a Zł lU. BIBLIOTEKA Nr ~ ~]' 1\ F. .~ l , . Ii ,j 20.- 16.- 20.25.20.30.25.30.25.30.20.- :1 I ,l I 30,30.30.- '\ POPULARNA 1. Józef Burszta, CD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ DO WSI WSPOŁCZESNEJ (wyczerpany) 2. Alfred Zaręba, PRACA DIALEKTCLOGA W TERENIE 3. Adam Glapa I Alfons Kowalski, TANOE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE 4. Aleksander Lech Godlewski, DReGI SYNOW SLONCA... • 30.30.10.46.30.- OSKAR KOLBERZ;:'DZIEŁA WSZYSTKIE Reedycja monografII etnograficznych. Inedita. Studia, materiały i przyczynki etn0graficzne. Korespondencja. Twórczość muzyczna. Mat2rialy dokumentacyjne. Zam6\\'ienia PRdsyłać na adres: PCLSKIE T WARZYSTWO LUrOZ!\'AWCZE WROCŁAW, NANKERA 4 II ! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd634d5d359504ce40a5104095cdc5ab.pdf 60ff9fa09c59b5d42e946f87e0c762ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:255 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania cz.2 / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.629-700 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 628 nie zawsze w sposób dostatecznie przemyślany. Przykładem może być ogólna charakterystyka wsi badanej, która koncentruje uwagę na ludności i podstawach gospodarczych. W danych o ludności poza zasygnalizowaniem liczby i przynależności etnicznej obywateli główny nacisk położony jest na zarejestrowanie ewentualnych migracji sezonowych i stałych, co ma zapewne rzucić światło na strefę kontaktów mieszkańców wsi. Na zakończenie krótka czysto formalna charakterystyka składu zawodowego z uwzględnieniem miejscowej specyfiki i zmian zaszłych w ustroju socjalistycznym. Zagadnienia te w porównaniu z częścią szczegółową kwestionariusza potraktowane są niezwykle zwięźle, co z uwagi na tego nie': wprawnego badacza, który się ma nim posługiwać, budzi obawę, że obraz wsi będzie bardzo ogólnikowy. Koniecznie należałoby rozbudować punkt dotyczący migracji i kontaktów. Jest to zagadnienie pierwszorzędnej wagi, które często nie znajduje żadnego odbicia w oficjalnych statystykach. Ponadto w ogólnej charakterystyce wsi dla właściwej oceny uzyskanych informacji niezbędnym jest chociaż wyliczenie instytucji kulturalno-oświatowych działających na terenie badanej wsi wraz z adnotacją, kiedy zaczęły swą pracę oraz podanie jakie są możliwości przenikania do wsi przejawów kultury masowej ogólnonarodowej (prasa, radio, kino, telewizja). Tu należy stwierdzić, że niewystarcza sama ogólna charakterystyka wsi, ale wieś badana powinna być widoczna w wielu innych miejscach kwestionariusza. W opracowywaniu kwestionariusza, podobnie jak i w badaniach własnych autora zamierzenie badań tzw. "kompleksowych" nie jest i w takim ujęciu nie mogło być w pełni zrealizowane. Pomimo drobnych niedociągnięć omówione powyżej prace przynoszą ciekawy i dotąd mało znany materiał etnograficzny niewątpliwie bardzo przydatny w dalszych badaniach karpackich. II. R E CE N ZJ E I S P R A W O Z D A N I A Richard we~ss, Hauser und Landschaften der Schweiz, S. 368, ryc. 233. Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959. Niedawno zmarły świetny etnograf szwajcarski wydał pod koniec życia doskonałą pracę o budownictwie. Wartość jej podnoszą wnikliwe i pomysłowe, utrzymane w jednym stylu ilustracje Hansa Egli. Obfity materiał ilus:racyjny je~t niewątpliwie pod względem koncepcji dziełem R. Weissa, gdyz uderza mezwykła przejrzystość ujęć typologicznych i kartograficznych z podkreśleniem współzależności formy budynków i materiałów budowlanych ze środowiskiem geograficznym oraz typem gospodarki. Proste a nawet prymitywizujące rysunki Egliego oddają celnie styl budownictwa szwajcarskiego (np. rys. 12, 14, 27, 69, 96 i inne). Prostot? środków i celność ujęć materiału ilustracyjnego posiada dużą siłę sugestywną spod której uroku trudno się czytelnikowi wyzwolić. Rysunki przedstawiają konkretne wybrane .fakty indywidualne; w większości wypadków nie są to wię~ abstrakcYJne schematy typologiczne, ale uproszczone i wypreparowane z śro~owiska. f~kty kulturowe. Nie jestem przekonany, czy słuszną była deCYZJa wyehmmowania z pracy fotografii. Dzieło straciłoby ale autentycznoś~ faktów indywidualnych, jako dokumentów podstawO~yCh zyskałaby ":'lele. ~Yb~r .konkretnego faktu jako podstawy rysunku, jego uproszczeme, styllzacJa l przyjęcie pewnej konwencji rysunkowej, są to wszystko czynności związane z systematyką faktów kulturowych. Zastrzeżenie io osłabia nieco ogromny kredyt naukowy, jakim uczeni obdarzają prace R. Weissa, nie mniej jednak zasada ukazywania czytelnikowi możliwie najbar~ziej autentycznych, j e d n o s t k o w y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h, k t o r e p r o wad z ą k u u o g ó l n i o n y m t y P o m, j e s t c h Y b a słuszna.. D~ieło Weissa jest niewątpliwie ostatnią, ale nie ostateczną syntezą etnog:aflczną na temat budownictwa szwajcarskiego, (na rubieży świata śródzlemnomorskiego i północnego świata romańskiego i germańskiego oraz na rubieży nizin i najwyższych gór europejskich). Autnr zdobył się w tym dziele na indywidualny sąd, na własną koncepcję na temat genezy i przyc~y~ zróżnicowania ludowego budownictwa szwajcarskiego, co zaznaczyło Slę l w tytule pracy, podkreślającym związek między "Hauser" i "Landschaften". Stworzenie nowej syntezy nie było rzeczą łatwą po pracach R. Henninga (1876/82), A. Meitzena (1882), E. G. Gladbacha (1885), J. Hunzikera (19CO1914), H. Shwaba (1914), C. Jeklina (1914), J. Bielandera (1931), B. Schiera �631 630 (1932), H. Brockmanna (1933), J. Roberta (1939), G. Ranka (1951), P. Scheuermeiera (1956), A. Baeschlina (1957). Wymienieni autorzy, to twórcy wielotomowych dzieł; niektórzy z nich rozpatrywali budownictwo szwajcarskie na tle budownictwa ogólnoniemieckiego, jak M e i t z e n, czy H e n n i n g, inni dotykali zagadnień budownictwa tego na tle północno-eurazjatyckim (Ranka). czy jak S c h i e l' środkowo-wschodniej Europy. Podobieństwa i różnice między budownictwem szwajcarskim a włoskim i francuskim zostały mimochodem podkreślone w pracach J. R o b e l' t a i P. S c h e ue l' m e i era. Każdy z wymienionych autorów reprezentował, względnie reprezentuje, określone metodologicznie stanowisko naukowe: a więc koncepcję uwarunkowań etnicznych, środowiskowych-geograficznych, konstrukcyjnych, przyrodniczo-ewolucyjnych lub funkcjonalnych. R. We i s s ustosunkowuje się do wszystkichlych kierunków we wstępie, przeprowadza ich krytykę, i sam nie odrzucając a limine zdrowych ziaren wydobytych przez poprzedników, usiłuje zająć stanowisko konkretno-historyczne, zbliżając się do swoiście pojmowanego funkcjonalizmu. W całej pracy uwidocznia się tendencja przeciwstawienia się szkole etnicznej, a więc koncepcjom Meitzena, Henninga a zwłaszcza H u n z i k e- ra (Das Schweizerhaus nach seinen landwirtschaftlichen Formen und sei- Autor mocno uderza w tezę. jakoby dzisiejsze zróżnicowanie szwajcarskiego budownictwa ludowego było wynikiem pierwotnych różnic, sięgających okresów plemiennych czy szczepowych, i odpowiadało zróżnicowaniu językowemu. Zresztą, jak wykazały np. studia Fringsa, i układ gwar w Niemczech nie odpowiada pierwotnemu układowi plemiennemu i pierwotnym dialektom plemiennym. Tę prawdę widzi Weiss w stosunkach etniczno-językowych w Szwajcarii. Podważa więc tezy Hunzikera, a zwłaszcza uogólnienie, jakoby budownictwo kamienne i osadnictwo skupione wiązało się ze światem romańskim, a więc było dziedzictwem rzymskim, a budownictwo drewniane i osadnictwo rozproszone - z światem germańskim. R Wei s s słusznie zauważa, że materiał budownictwa, a więc jego "kamienność" względnie "drewnianość" wiąże się ze środowiskiem naturalnym, na co wskazuje mapa materiałów budowlanych P. Vidal'a de la Blache (str. 37), natomiast forma budownictwa i osadnictwa z typem gospodarki. W myśl tej zasady wyróżnia on: dom nizinny, rolniczy z wyżką i wysokim słomianym dachem, oraz dom górski, hodowlany z kamiennym, płaskim dachem. Widoczne to szczególnie w tabelarycznych zestawieniach na str. 42-43, 66-67, 276, 324. To trafne ogólne ujęcie podważyło koncepcję typologiczną Hunzikera, który widział w Szwajcarii następujące typy budynków: burgundzki, alemański, szwabski oraz dom retoromański (GraubUnden), celtoromański (Jura i Szwajcaria francu~ka) i tzw. Walserhaus - a więc typy genetycznie powiązane z określonymi jednostkami etnicznymi. Nie wydaje się jednak, aby krańcowe stanowisko Weissa dało się utrzymać bez reszty, gdyż nawet w jego ujęciu poszczególner geschichttichen Entwicklung). ne typy regionalne, jako zespoły różnych cech, dadzą się sprowadzić w pewnych rysach do takich form, które odpowiadają czterem elementom etnicznym: Celto-romanie, Reto-romanie, Halowie i Niemcy. Widoczne to na mapach (str. 66, 90, 106, 123, 158, 178). Jest rzeczą jasną, że pierwotne formy, które wyrosły w określonych środowiskach i w określonych warunkach gospodarczych uległy przeobrażeniom pod wpływem czynników gospodarczych, mieszania się ludności posiadającej rozmaity inwentarz kulturowy. Nie mniej stare elementy są czytelne i w konkretnych faktach, jak też w zasięgach. Są to już wprawdzie przeżytki i relikty, ale trudno etnografowi z nich zrezygnować, na rzecz ujęcia funkcjonalnego. Nie chodzi tu zresztą o obronę idealistycznych fikcji, a mianowicie o istnienie jakichś "Volkergedanken" w zakresie budownictwa, gdyż u dna takich twierdzeń leżą aprioryczne założenia o istnieniu korelacji między faktami kulturowymi a psychiką społecznych grup etnicznych. Chodzi jednak o wysiłek wyanalizowania na drodze retrogresji' naj starszych elementów budownictwa, w tym wypadku historycznego. Chodzi o położenie większego nacisku na genezę a nie tylko na uchwytną historycznie dynamikę rozwojową· Unikanie przez Weissa tej problematyki widoczne jest w zakończeniu pracy, w VI rozdziale i jego podrozdziałach: Biiuerliche und nichtbiiuerliche Siedlung; Landschaften, Der Mensch in der Landschaft. R. We i s s skierował ostrze swej krytyki również przeciwko teoriom, czy też kierunkom konstruktywistycznym, reprezentowanym w Szwajcarii przez E. G. Gladbacha, H. Schwaba (Das Schweizerhaus, sein Ursprung und seine konstruktive Entwicklung,1918). Zwolennicy tegoż - wywiedli budownictwo szwajcarskie z dwu praform: 1) z domu zrębowego z siodłowatym dachem, i 2) z szałasów bezściennych (Dachhiltten) zbudowanych z kozłów, czy krokwi. Wedle zwolenników tego kierunku, rozwój toczył się zgodnie z prawidłowościami jakie narzucał materiał i narzędzia. Na marginesie warto zauważyć, że w Polsce kierunek ten zaznacza się w pracach dawniejszych: W. Matlakowskiego i póżniejszych K. Sosnowskiego, G. Ciołka, F. Tłoczka i F. Piaścika. Zwolennicy konstruktywizmu nie widzą potrzeb gospodarczych społeczeństwa, ani funkcji budynków mieszkalnych i gospodarczych. Obiekty budowlane rozwijają się z konkretnej, pierwotnej formy, którą traktują ..."als Produkt de~ Volksgeistes". Tak więc u dna koncepcji tuła się heglowski pogląd. Zwolennicy tego kierunku nie widzą związku między procesem historycz~ym a rozwojem budownictwa wiejskiego, nie widzą też funkcji bytowej I gospodarczej badanych obiektów. Budownictwo rozwija się z fikcyjnych pratyPÓw, automatycznie, a proces rozwoju determinuje materiał i narzędzia . .weis~ zrywa z tymi tradycjami spóźnionego romantyzmu, którym przewodZIł mIstyczny duch narodu. W gruncie rzeczy i konstruktywiści są również zwolennikami "etnizmu" w idealistycznym słowa tego rozumieniu. �632 Ten swego rodzaju ewolucjonizm konstruktywistyczny spotykamy nierzadko i w pracach polskich o budownictwie. R. Weiss celnie rozprawił się z tymi fikcjami, jakkolwiek w pełni docenia rolę materiału i technologii jego obróbki. Swoistą postać na gruncie nauki szwajcarskiej posiada ewolucjonizm przyrodniczy H. Brockmann-Jeroscha, dla niego - podkreśla krytycznie Weiss, budownictwo szwajcarskie to jeden, konkretny ciąg ewolucyjny od palafitów do budownictwa współczesnego. Dlatego też Weiss staje w opozycji do wszelkich form etnizmu ..."dass die Hausthypen nicht volkisch sein kennen". Natomiast - według niego - motorem rozwoju jest ziemia, konkretne środowisko geograficzne, traktowane poniekąd jako genius loci. Przyjąwszy takie założenia, autor wyodrębnił z mniej więcej współczesnego materiału typy budownictwa, a następnie usiłował nawiązać je metodą retrogresywną do materiału archeologicznego. Za Schwabem i Brockmannem przyjął jako praformy "Dachhtitte" i "Wandhlitte" a sam włączył jeszcze jedną formę wyjściową, a mianowicie ziemiankę. Różnił się jednak od Schwaba tym, że formy te traktuje jako wynik oddziaływania środowiska geograficznego. Mimo dużej dozy krytycyzmu wobec nieraz dziwacznych analogii Brockmanna, Weiss w pracy swojej ulega jednak jego wpływom, co przejawia się w przecenianiu geografizmu; przyjął też brockmannowski podział systematyczny i wyodrębnił 5 typów budynków: 1) Dreisćissenhaus (rolniczy), 2) Landenhaus (hodowlany), 3) GoUhardhaus (hodowla i rolnictwo) 4) Tessinerhaus i 5) Jurahaus. Łączy go również z Brockmannem, a pośrednio i z Meringe;rem i Schierem,swoisty stosunek do metody kartograficznej; obaj unikają kartografowania opisywanych typów budynków, natomiast kartografują różne elementy budownictwa. Zasięgi tych elementów wiążą, zwłaszcza Brockmann, z klimatem i zasięgiem roślin. Weiss czyni to z pełną świadomością wobec trudności zdefiniowania opisywanych typów regionalnych*). Ponieważ taki fakt kulturowy jak dom jest bardzo złożony, więc i liczebność cech branych przy typologii pod uwagę jest bardzo duża. Wyraźnie rysuje się istnienie kilku a nawet kilkunastu podstaw podziału (np. materiał, forma zewnętrzna, rozplanowanie, funkcja, położenie ogniska itp.), każdy zaś fakt indywidualny stanowi skrzyżowanie bardzo różnych cech. Sprowadzenie ich do wspólnego mianownika wymaga wyboru ich, ten zaś ma charakter subiektywny, brak *) Mapy: Rozprzestrzenienie materiałów i technik budowlanych. Ryc. 4: Budownictwo kamienne i drewniane a zasięg uprawy kasztanów. Ryc. 6; Zasięgi różnych materiałów pokrywających dachy a typ gospodarki i rozmieszczenie odpowiednich surowców. Ryc. 15; Rozmieszczenie różnych konstrukcji dachów. Ryc. 19; Różne formy dachów. Ryc. 25; Różne formy palenisk. Ryc. 32; Rozpowszechnienie komina burgundzkiego. Ryc. 35b; Rozpowszechnienie gminnych pieców piekarskich (poza domem mieszkalnym). Ryc. 41; Rozmieszczenie typów domów O rozplanowa~ niu" sumującym" i "dzielącym". Ryc. 57; Rozmieszczenie zabudowy jednodworczej (wszystko pod wspólnym dachem) w dwu odmianach; 1) Mittertennhaus i 2) Dreislissenhaus. Ryc. 60a; Rozmieszczenie różnego typu tendencji kształtowania się zagrody w Alpach. Ryc. 61a; Rozmieszczenie różnych form osad. Ryc. 35. Mapa przeglądowa rozmieszczenia lokalnych form budownictwa. Mapa 100. 633 bowiem obiektywnych kryteriów doboru. Być może, że zastosowanie analizy statystycznej przyniosłoby pewne rezultaty. R. Weiss nie czyni jednak w tym kierunku żadnych usiłowań; wobec tych teoretycznych trudności zrzekł się on opracowania typów "całkowitych", czy też ogólnych - rzecby można "kompletnych", ostrożnie wyodrębnia 20 typów lokalnych, na wzór ujęć Ch. B i e r m a n n a w pracy "La maison paysanne vaudoise" (1946), a obawy swe wyraża w opinii o skartowaniach dawniejszych: "Darum muten um die Hausthypenkarten Hunzikers oder Jecklins wie Phantomkarten an" ... Stanowisko zaś swoje sprecyzował w słowach: "Die Karte der lokaltypischen Hausformen ist jedoch keine Typenkarte im alten Sinne .. Sie zeigt led iglic h einige aIs lokaltypisch empfundene Beispiele in ungefahrer Ortsbindung, urn eine allgemeine Anschauung von Vielialt landschaft1icher Formen zu geben". Nie sądzę jednak, aby koncepcje Schiera i Meringera dotyczące studiów nad mo.rfologią kultury i traktujące Europę jako swojego rodzaju jedność kulturową, niezależną od geografii językowej, wystarczały do uzasadnienia braku studiów nad: a) współzależnością poszczególnych elementów budownictwa, a więc nad tendencją wspułwyst.ępowania; b) oraz nad dawnością elementów wyrażnie korelujących lub wzajemnie się wykluczających. Wyrażna bezsilność badacza wobec zjawisk zmienności, różnorodności form i ich rozproszenia na terenie Szwajcarii spowodowała, że Weiss wolał dać zróżnicowaniu budownictwa tylko interpretację funkcjonalną, i niesłychanie wnikliwie rozpatrzył je jako zbiór faktów uwarunkowanych przez przyrodę i potrzeby człowieka jako hodowcy, ogrodnika i rolnika. Natomiast mniej wyraźnie w pracy rysuje się dziedzictwo kulturowe, jego dawność i jakość, którą każde pokolenie zastaje. Nie ulega wątpliwości, że ten rzetelny wkład Weissa jest jeszcze jednym przyczynkiem demaskującym pseudonaukowe metody porównawcze, oraz nadużywanie analogii. (Chodzi tu o takie stosowanie metody porównawczej w którym badacz w sposób nieobowiązujący zestawia fakty od siebie odległe w przestrzeni i w czasie, i na podstawie dalszego lub bliższego ich podobieństwa wysnuwa wnioski o ich genetycznym pokrewieństwie). Wyniki pracy Weissa kierują uwagę na potrzeby i wysiłek człowieka, przeciwstawiającego się uwarunkowaniom środowiska przyrodniczego i temu, co narzuca dziedzictwo kulturowe. Rozeznanie tych procesów nie powinno jednak tamować poszukiwań genetycznych, a zat:ewne i etnogenetycznych. Brak równowagi między historycznym i funkcjonalnym spojrzeniem na budownictwo wyraził się naj dobitniej w zakończeniu pracy, w którym autor w podrozdziale "Die Wirtschatsform aIs kennzeichnendes Merkmal von Landschaftstypen" (str. 323), i załączonych dwu tabelarycznych zestawieniach dał syntezę, wykazując zależność między klimatem a gospodarką· To niewątpliwie duże osiągnięcie prowadzi autora do dalszych uogólnieil, charakterystycznych dla niektórych kierunków socjologii. Są to rozważania �634 635 na temat grup społecznych pasterzy, rolników a także na temat kryzysu kultury alpejskiej. Omawiając dzieło Weissa położyłem szczególny akcent na zagadnienia metodologiczne i metodyczne, chcąc zwrócić uwagę na walory tej trudno osiągalnej w Polsce książki. Być może iż skąpo zostały naświetlone doskonałe opisy syntetyczne dotyczące powiązania budownictwa szwajcarskiego z życiem i jego potrzebami. Pod tym względem dzieło Weissa jest wysokim, wzorcowym osiągnięciem i - co należy szczególnie podkreślić osiągnięciem oszczędnym w słowa. Józef Gajek Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury Muzeum w Lublinie. Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia 1. str. 7-75. Lublin 1962. We wstępie autor określa zadania jakie sobie postawił i na tym tle snuje rozumowanie na temat celowości bibliografii regionalnych. Autor ma w zasadzie rację, twierdząc, że bibliografie takie są odbiciem dziejów kultury regionu, dziejów życia umysłowego. Bibliografia regionalna jest często wstępnym bojem o monografię historyczno-etnograficzną regionu. Nie godziłbym się jednak z twierdzeniem, że celem takiej monografii jest "konieczność wydobywania ludzi zapomnianych", zapomnienia te są przeważnie wynikiem naturalnej selekcji wartości. Przegląd osobistości w układzie alfabetycznym uwzględnia spośród lubelskich etnografów i folkorystów, tudzież zbieraczy materiałów do zagadnień kultury ludowej następujące osoby: Jan Brandt (bez bliższych danych biograficznych), Aleksander Bryk (niejasno rozgraniczono twórczość literacką autora od autentycznych tekstów ludowych), Maria Bylczyńska - Żywirska, Jan Czekanowski, Stanisław Dąbrowski, Henryk Dobro'Nolski, Adam Fischer, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Józef Gajek, Franciszek Gawełek, Józef Gluziński, Maria Hempel (współpracowała z O. Kolbergiem), Teresa Karwicka, Konstanty KietliczRayski (artysta malarz), Bolesław Bukowski, Hieronim Kłosowski, Jerzy Kolasiński, Oskar Kolberg, Zofia Kowerska, Joachim Lelewel, Hieronim Lopaciński, Michał Maciąg, Erazm Majewski, Zofia Malewska, Bronisław Malewski, Helena Morozewicz, Kazimierz Moszyński, Józef Nakoneczny, Władysław Olechnowicz, Aleksal).der Oleszczuk, Janusz Optołowicz, Janina Petera, Michał PękaIski, Adolf Pleszczyński, Ksawery Piwocki, Maria Przeżdziecka, Tadeusz Preizner, Roman Reinfuss, Karol Staruch, K. Skryńska, Karolina Smoleńcówna, Jan Stelmaszczyk, Wanda Sliwińska, Janusz Swieży, Zygmunt Wasilewski, Henryk Wiercieński, Erazm Wierzbowski, Kazimierz Wł. Wójcicki, Wikto!, Żurkowski, Henryk Zwolakiewicz. Kolejne wyliczenie nazwisk najlepiej ilustruje zakres tego zarysu badań nad regionem lubelskim; nie jest on może najbardziej konsekwentnie przeprowadzony, ale daje pewien obraz rzeczywistości i jest napewne poważnym przyczynkiem do historii etnografii polskiej. Przykro uderza brak nazwisk: T. Delimata, J. Jastrzębskiego, F. Olesiejuka i innych. Przy osobistościach, które w dziejach etnografii polskiej stanowią ważną pozycję, niepotrzebnie wymieniono prace, które nie dotyczą Lubelskiego. Szkoda, że autor nie podał wykazu czasopism lubelskich. Należałoby też oczekiwać od autora rozpraw na temat historii etnograficznych zbiorów muzealnych w Lublinie, a także iydowskiej kultury małomiasteczkowej. Na omówienie takie czeka region lubelski i "Kamena". J. Gajek Henryk Zwolakiewicz, ludowej Lubelszczyzny. Piotr Swierć, Pieśni Józefa Lompy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963, In'stytut Śląski w Opolu, nakład własny 500 egz., 40, s. 19, 1 nlb. Z okazji 100-ej rocznicy śmierci J. Lompy ukazała się praca P. Swiercia zawierająca wybór pieśni ludowych zawartych w dziele Juliusza Rogera, Pieśni ludu polskiego w Górnym Slqsku (Wrocław 1863). Wybór ich poprzedza krótka przedmowa, w której autor omawia dzieje rękopisów J. Lompy. Część z nich znajduje się obecnie w archiwach Krakowa, Cieszyna, Dębicy, część zaginęła jeszcze za życia Lompy. Pod wpływem lektury tego małego zbiorku nasunęły się pewne spostrzeżenia i uwagi. J. Lompa w liście do J. I. Kraszewskiego z dnia 6 lipca 1863 1'. pisze: "Krąży jeszcze i teraz pomiędzy ludem górnośląskim pieśń zaczynająca się od słów: "Za Ujazdem czarna rola« opowiadająca o dziewczynie z Opola, która swego brata otruwszy, w Ujeździe stracona była. Pieśń tę mieścić będzie zbiór pieśni ludowych w Górnym Sląsku, które ma wydać radca sanitarny, książęcy przyboczny doktór w Rudach"!. Jak podaje P. Świerć, pieśni zebrane przez J. Lompę, ogłoszone są u Rogera pod nume~ami: 69, 79, 97, 104, 141, 318, 388, 456 i 499. Z melodiami jest ich pięć, pozostałe zawierają sam tekst. Pieśni te posiadaj,! następujące incipita Nr Nr: 69 - Siedzi zajączek pod miedzą, 79 - Służyłem u pana na pierwsze lato, 97 - W ciemnym lesie ptaszek śpiewa, 104 - Na krakowskiej ulicy, 135 - Tam łowiło dwóch rybaków na rzece, 141 - Z tej tam stro,ny jezioreczka, 318 - Czyś nie był doma, 388 - Ach, biada, biada, 391 - A Jakeś mi namawiał, 395 - Matko, matko, matusio moja, 456 - Swieci miesiąc na niebie, 472 - Co to za wesele, 499 - Miałam ci ja pierwszego. Jest ich w rzeczywistości 13 - ale wśród nich nie ma pieśni "O siostrzetrucicielce". W zbiorze Rogera ogłoszona jest ona pod nr 118 i 119, lecz nie pochodzi z rękopisów J. Lompy. Prawdopodobnie rękopis z jej zapisem 1 Odsyłacz P. Swiercia. op. cit. s. 5; K. do J. I. Kraszewskiego, Katowice 1931. D O b r O w O l S k i, Listy Józefa Lompy �637 636 albo nie został przez Rogera wykorzystany i do dziś kryje go któreś z archiwów, albo zaginął. Wybór i zestawienie pieśni ludowych zebranych przez J. Lompę, jakiego dokonał autor, jest pożyteczny dla badacza folkloru polskiego, gdyż posiadają one dosyć dokładną metrykę zapisu, co w XIX w. bywało rzadkością u zbieraczy utworów ludowych. Henryka Romańska Linda Degh, M iirchen, Erziihler und Erziihlergemeinschaft. Dargestellt an der ungarischen Volksilberlieferung, Akademie-Verlag, Berlin 1962, s. 435. Praca ta jest dysertacją doktorską przedstawioną Węgierskiej Akademii Nauk w 1956 r. i przetłumaczoną na język niemiecki przez Johannę Till. Instytut Badań nad Kulturą Ludową od 1947 r. zainteresował się specjalnie grupą Szeklerów, starego szczepu węgierskiego, osiadłego dziś głównie w komitacie ToIna. Autorka operuje bogatym materiałem, zebranym w latach 1948-56 w Kakasd, wsi która najpełniej zachowała dawne tradycje i obyczaje. Stawiając sobie zadanie poznania bajki ludowej, autorka dąży przede wszystkim do wydobycia kolektywnej funkcji opowiadania, nie ogranicza się do samego ich tekstu, który jej zdaniem, jest tylko "torsem bajki". Przedmiotem badań staje się więc społeczna funkcja opowiadania, stąd rodzi się potrzeba poznania okoliczności, w jakich jeszcze dziś można znależć wdzięcznych słucha'czy. Takim właśnie, związanym z archaicznym sposobem myślenia terenem, jest wieś Kakasd - pole badai1 nad bajką Lindy Degh. Autorka zebrała przeszło 200 bajek a oprócz tego inne epiczne utwory mówiące o stosunkach historycznych, ekonomicznych i społecznych wśród Szeklerów. Praca dzieli się na 3 części: I. Szeklerzy w Kakasd, II. Bajka w spcłeczeństwie opowiadających i przysłuchujących się, III. Opowiadacze. W L części poznajemy historię grupy Szeklerów, których pochodzenie nie jest dotąd wyjaśnione, wg jednych są to potomkowie bułgarsko-tureckiego szczepu, wg innych jest to '.vęgierski szczep niejednolity, zawdzięczający swą zwartość historycznemu zadaniu strzeżenia grcmicy. Sami Szeklerzy twierdzą, że pochodzą od Hunnów i już za Attyli, jeszcze przed Węgrami, znaleźli się nad Dunajem. Byli koczującymi pasterzami, a ponieważ dostarczali dzielnych żołnierzy, otrzymali nadania gruntów i pewne prawa. W XVI w. nałożono na nich prócz wojskowych - ciężary finansowe, wielu nawet popadło w poddaństwo. W XVIII w. rządy wiedeńskie rozwiązały wojskowe organizacje Szeklerów, zniknęły więc dawne przywileje, choć pozostała pamięć o nich. Za Marii Teresy Szeklerzy przenieśli się z Siedmio- grodu na Bukowinę (1740-80), a znaczna część uciekła do Mołdawii (1764), będącej wówczas pod panowaniem tureckim, Po tym przeglądzie historycznym autorka ograhicza opis do losów Szeklerów ze wsi Andrasfalva na Bukowinie. Położenie ich pogorszyło się w XX w., trudno było o pracę, a dołączyło się do tego polityczne napięcie, bo żyjące dotąd w zgodzie narodowości były przeciw sobie podjudzane (w 1930 r. żyło tam 3680 Szeklerów, 200 Niemców, 180 Polaków, 80 Rumunów i 16 Rusinów). Toteż przesiedlenie na Węgry w 1941 r. nie napotkało na sprzeciw. W Kakasd żyje dziś ok. % dawnych mieszkańców Andrasfalva, co stanowi 800/0. Zachowali oni odrębność i tradycje, pielęgnują własny dialekt, najbardziej archaiczny wśród gwar węgierskich. W II. części autorka daje przebląd wyników dotychczasowych badań nad bajką, wśród których wyróżnia dwa nurty: filologiczną analizę porównującą internacjonalne teksty bajek (Folklor-Fellows) i traktowanie bajck jako przyczynku do badań socjologicznych (Francja, Anglia, ZSRR). Dzieło nie powstaje niezależnie od grupy społecznej. Nie można lekceważyć roli słuchaczy, którzy swą reakcją oddziaływują na opowiadającego. Mają tu zastosowanie zasady socjologicznej szkoły francuskiej i antropologicznej szkoły angielskiej, a więc teoretyczne wywody Lucien Levy-Bruhl'a i metodyczne Bronisława Malinowskiego, który uważa, że tekstu nie można badać w oderwaniu od rytuału, od warunków społecznych i od kultury materialnej. Tą drogą poszli badacze angielscy, amerykańscy, niemieccy, szwajcarscy i inni. (Na Węgrzech już w 1914/15 r. Lajos Kalman ogłosił zbiór bajek jednego parobka). Autorka stoi też na stanowisku, że w literaturze ludowej społeczne podłoże jest głębsze niż indywidualne różnice stylowe. Przed badaczem leżą więc zadania zbierania autentycznego, ściśle oznaczonego materiału, poznania opowiadającego oraz społeczeństwa, w którym opowiada, wreszcie obserwacji samego przebiegu opowiadania. Badania powinno się powtarzać w pewnych odstępach czasu dla prześledzenia nie uniknionych zmian zaznaczających się w tekście. Bajkę zrodziła potrzeba oderwania się od codzienności. Trudno ustalić, które z jej elementów są starsze, tak samo, jak w ogóle określić, jak stara jest sama bajka. Motywy i wątki wędrują od Irlandii po Indie, ale znamy je na ogół dopiero z XIX w. Europejski materiał czerpie z dwóch źródeł: z dzieł literackich (często średniowiecznych) i z tradycji ustnej. Dziś pozostała bajka jako wspomnienie, żyje jeszcze tylko w naj biedniejszych warstwach ludu. Okoliczności sprzyjające opowiadaniom - to wspólne prace takie, jak: wygładzanie i nawlekanie liści tytoniu albo wieczory spędzane razem w czasie robót sezonowych. Bajka rzeklerska ogranicza się coraz bardziej de, ogniska domowego. Tradycja bajek jest organicznym składnikiem literatury ludowej; istnieją dwa sposoby opowiadania albo kilka osób opowiada kolejno albo jedna przez cały wieczór, wtedy są to długie baśnie czarodziejskie, łąc:zące wiele wątków. �638 Z chwilą przesiedlenia Szeklerów z Andrasfalva do Kakasd zmieniły się warunki życia, ale źródłem tradycji bajek pozostały prace sezonowe. Najsławniejszym opowiadaczem był Józef Zaicz (t1938 r. w wieku 97 1.), ojciec Zuzanny Palkó. Obecnie zaczynają też opowiadać kobiety. Był też zwyczaj 48-godzinnego czuwania przy zmarłym, w czasie którego śpiewano pieśni i modlitwy a opowiadano bajki. Dziś wobec przesiedlenia Szeklerów "wyschło" pierwotne źródło bajek. W bajce z Kakasd odbija się wpływ kościoła, pobożność łączy się z przesądami i magią stosowaną zwłaszcza w leczeniu, z wiarą w czarownice i strachy, Materiał baśni jest archaiczny, metody kompozycji nie zepsuły książki "dla ludu" z przełomu XIX/XX w. Teksty zaczerpnięte z literatury są nieliczne, życie wsi odbija się w szeregu opowieści, a świat codzienny i z fantazji łączą się w baśniach. Facecje budzą śmiech i wytykają wady, przy czym jest charakterystyczne, że antyklerykalne tak częste na ogół w literaturze ludowej - tu grają rolę podrzędną. III. Autorka charakteryzuje czterech głównych opowiadaczy z Kakasd, którzy znani są jeszcze z Andrasfalva, są to Zuzanna Palkó (ur. UmO), Gyorgy Andrasfalvi (ur. 1904), Anna Sebestyen (ur. 1879) i Marton Laszló (t w l-ej poło XX w.), podaje krótką informację o 100 ich bajkach (s. 267307) oraz niezmiernie ciekawy ich wybór (s. 310""7415). Z. Palkó, G. Andn'tsfalvi i A. Sebestyen pochodzą wszyscy z rodziny Zaicz, podany zaś materiał daje jakby przegląd opowiadań paru pokoleń. Dowiadujemy się, jak bogaty jest repertuar baśni, facecji i opowiadań każdego z czworga bajarzy, jak przedstawiają życie wsi i jakim poglądom moralnym i społecznym dają wyraz. Z. Palk6 otrzymała w 1954 r. tytuł "mistrza sztuki ludowej", wtedy to po raz pierwszy była w Budapeszcie. Repertuar jej składa się z 43 baśni czarodziejskich, 17 facecji i 10 opowiadań. Główne źródło bajek Z. Palkó - to bajki słyszane w dzieciństwie od ojca (Józef Zaicz) a później od brata (Janos Zaicz), niektóre od Martona Laszló. Zuzanna Palkó nie umie czytać. Obraz świata w jej baśniach odpowiada typowo chłopskiemu, konserwatywnemu, powiązaniu z wierzeniami. Religijność polega nie tylko na powoływaniu się na Boga, ale zaznacza się w po_ glądzie na karę za zło. Facecje są w znacznej części satyrami społecznymi. Bajki Z. Palkó są na ogół długie (12-15 s.} facecje krótsze. Styl jest giętki, dopasowuje się do treści. Gyorgy Andrasfalvi skłonność do opowiadania odziedziczył po dziadku (Józef Zaicz), po ojcu zamiłowanie do książek i głód wiedzy. Po przesiedleniu do Kakasd zyskał uznanie i szacunek w społeczeństwie, tu też zaczął opowiadać, w Andnłslalva był na to jeszcze za młody. W sposobie myślenia jest bardziej racjonalistyczny od Z. Palkó, znajomość literatury i świadomość historyczna wyznaczają pewne granice jego baśniom czerpanym z tradycji, a nie mającym na ogół charakteru moralizatorskiego, raczej awanturniczy i romantyczny. G. Andrasfalvi często biErze udział w czuwaniach przy zmarłym i jest bardzo ceniony, choć repertuar jego nie jest 639 bogaty, opowiada zawsze te same bajki, (s. 227) głównie 4. Bajki te są długie (ok. 30 S. maszynop.) i dobrze skomponowane, uderza stapianie i przekształcanie wielu elementów. Andrasfalvi opowiada w bardzo urozmaicony sposób, posługuje się opisem, uwzględnia psychologię, akcentuje to, co chce uwydatnić. Język jego jest mniej archaiczny niż Z. Palkó, skutkiem lektury są wyrażenia niezwykłe albo nowoczesne. Gdy opowiada wstaje, rusza się, chętnie pali i pije wino. Jest niezwykle uzdolniony, jakkolwiek nie dorównywa Z. Palkó. Anna SebestYEm chętnie opowiada w każdym zgromadzeniu: przy pracy, w rodzinie, w czasie czuwania przy zmarłym, ale tylko wtedy, gdy nie ma lepszego opowiadacza. Wśród jej repertuaru, obejmującego 26 tekstów, są historie wierzeniowe, baśnie i facecje, pobudzają do śmiechu, są żyv.'e, ujęte w dialogi, nieraz dramatyczne. Autorka naśladuje głosy, wżywa się w nędzę i okazuje współczucie. Anna Sebestyen jest przykładem lubianej przeciętnej opowiadaczki, chce i umie zabawić, wnosi wesołość do izby, gdzie przędą, rozp~dza smutek w czasie czuwania przy zmarłym. Czwarty z uwzględnionych przez Lindę Degh bajarzy to nieżyjący Marton Laszló, właściwie ludowy poeta, który pozostawił w rękopisach szereg ,,'l'otenblicher" tj. zbiorów pieśni, opowieści budujących, moralizatorskich i biblijnych, jakie opowiadał, kierując czuwaniem przy zmarłych. Niekiedy teksty te są pisane rymowaną prozą. Można wśród nich wyodrębnić 8 bajek, a jeśli doliczyć do nich te, których mieszkańcy Kakasd od Laszló się nauczyli - jest ich razem 18, wśród nich tylko 5 bez zabarwienia religijnego. Ponieważ nie znamy źródeł tekstów, nie można powiedzieć, o ile Laszl6 je przetwarzał; sądząc po stylu zdradzającym obok patosu bezpośredność, nie są przejęte niewolniczo. Opowiadania Laszló są żywe i nieskostniale, a przez rozpowszechnienie "Totenblicher" miały wpływ na magicznoreligijny pogląd na świat mieszkańców Kakasd. Praca Lindy Degh jest cennym wkładem do badań nad bajką ludową, a zarazem nad kulturą Szeklerów. Maria LATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA. Izd. Akademii Nauk Latwijskoj SSR, Riga 1962. Tekstu str. 165, ilustr. 12. Wyboru tekstów dokonała A. Ancelane, przekładu - M. Krupnikowa, rysował art. pIast. P. Szenhof, red. E. Sokoł. Wybór podań ludu łotewskiego w języku rosyjskim. składający się z 317 pozycji, jest oparty na oryginalnych tekstach łotewskich, które zostały wydane w postaci zbiorku (752 poz.) w roku 1961. Tytuł tego zbiorku 1:rzmi: "Lat7;ieśn ta1tfas tejkas. Is!ase. Sastadijusi A. Ance\ane. Riga, 1961". Oba zaś te wydawnictwa opierają się głównie na materiałach zebranych cd polcwy W. XIX przez F. J. Bdvzemnickat, największego zbieracza po1 • Fryczowa F. J. B r i v z e m n i e 1<s, Sborni!-c materia/ow po etnografii, v:yd. II, Moskwa 1887• �641 640 dań i bajek łotewskich A. Lerhis-Puskaitisa2 a także na wydawnictwach znanego systematyka łotewskiego podań i bajek oraz redaktora XV-tomowej całości - A. Smita3• W skład ostatniego zbiorku, poza materiałami dawnymi, wchodzą także materiały zebrane w terenie w okresie międzywojennym (137 poz.) i po II wojnie światowej (41 poz.). Podania są usystematyzowane pod względem tematycznym następująco: zjawiska kosmiczne i metereologiczne (19 poz.), ziemia i jej ukształtowanie (86 poz.), przyroda żywa (102 poz.> olbrzymy, siłacze i śmiałkowie (20 poz.), miejsca, osoby i wydarzenia historyc:zne (90 poz.). Obszerny popularnie napisany wstęp objaśnia genezę różnych form folklorystyki łotewskiej, historię jej kształtowania się, sens i znaczenie poznawcze oraz daje podstawową analizę materiału podaniowego, zawartego w zbiorku. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że połowa materiału pochodzi z wieku XIX, kiedy ustna tradycja była szczególnie żywa. W podaniach, które kształtowały się przez wieki, odbija się byt ludu łotewsk~ego, jego praca, obyczaje oraz moralne i estetyczne nawyki. Prześledzić się w nich dają także dążenia ludzkie do wyjaśniania różnych zjawisk przyrody i kosmosu. U podstaw wielu podań leżą wydarzenia i osoby historyczne. Pod względem treści podania dają olbrzymi materiał do poznania rozwoju łotewskiej kultury ludowej i historii tego narodu. Jeżeli chodzi o formę artystycznoliteracką podań, to zarówno ich styl, język, jak i kompozycja całości zależna jest głównie od okresu historycznego czy regionu, z którego pochodzą a także od uzdolnień narratora. Forma podań łotewskich świadczy dodatnio o uzdolnieniach artystycznych ludu. Podania łotewskie są szeroko wykorzystane przez pisarzy i poetów łotewskich. Literatura ustna Łotyszów miała i ma olbrzymią wagę ze względu na to, że do połowy w. XIX t y l k o ona reprezentowała literaturę narodową. Stan ogólny zbiorów w archiwum folklorystyki łotewskiej na dzień l stycznia 1962 r. zamykał się 54300 pozycjami. Wydany wybór podań po rosyjsku ma za zadanie zapoznanie z ludową literaturą łotewską innych narod"ów. Dla naukowca ma on jednak znaczenie ograniczone. O ile bowiem wybór daje pewną ilustrację podań łotewskich pod względem treściowym o tyle tłumaczenie nie jest w stanie oddać specyfiki języka łotewskiego, jego klimatu i charakterystycznej formy literackiej. Bez porównania z oryginalnymi źródłami łotewskimi trudno sądzić recenzentowi czy wybór został dokonany w sposób trafny i reprezentatywny. Kazimierz Pietkiewicz • A. L e r h i s - P U l k a i t i s, Latvieh, tautas teikas un pasakas. Sakartojis A. Lerhis-Pulkaitis, T. I-V, Jelgava 1891-1894; T. VI, Riga, 1896; T. VII, J, Cesis 1903. 3 P. S m i t s, LatvieJu pasakas un teikas. Sakopojis un redigejis P. Smits, I-XV, Riga, 1925-J937. I Giuseppe Cocchiara, lstorija folkloristiki w Jewropie. Pieriewod s italianskogo Izdatielstwo inostrannoj litieratury. Moskwa 1960. Istoria deI folkore in Europa Giuseppe C o c c h i a r y ukazała się jeszcze w roku 1952. Napisana w języku włoskim przeszła u nas niezauważona. Rosyjski jej przekład czyni ją bardziej dostępną czytelnikowi polskiemu. Książka Cocchiary jest pierwszą próbą nakreślenia dziejów badań nad folklorem tej części świata. Predestynowało do tego autora znakomite znawstwo folkloru nie tylko włoskiego, ale i europejskiego oraz jego historii. Spod pióra włoskiego folklorysty obok licznych opracowań wyszły między innymi Historia badań tradycji ludowych we Wfoszech (1939), Mit o dobl'ym dzikusie (1948) oraz Lud i literatura we Włoszech (1959). Podręcznik Cocchiary obejmuje formowanie się i rozwój folklorystyki, nauki, która dziś zaczyna dopracowywać się swojego odrębnego przedmiotu i metody badań, od czasów pierwszego zainteresowania folklorem w dziejach, to jest od wieku XVI, do drugiej wojny światowej. Autor rozpatruje jej rozwój od prehistorii do dziś na szerokim tle filozoficznych, etnologicznych, filologicznych i estetycznych teorii. Hołdując metodzie materializmu historycznego zasadę historyzmu czyni głównym kryterium swoich rozważań i wywodów. Książka Cocchiary przedmiotem swych badań - wbrew zbliżaniu się dzisiaj folklorystyki do historii literatury - ciąży ku etnologii. Jak zaznaczył autor rosyjskiej przedmowy do niej, E. M i e l e t i n s kij, pojęcie folklorystyki, jakim w swych rozważaniach posługuje się Cocchiara, jest bardzo szerokie. Implikuje w sobie nie tylko folklor "stricto sensu" w dzisiejszym rozumieniu, to jest nie ogranicza się tylko do dziejów badań ustnej twórczości ludowej, ale obejmuje także i wciąga w jej historię nauki folklorystyce pokrewne, fak etnologię, naukę o kulturze ludów pierwotnych, w której skład wchodzą między innymi wierzenia religijne i przesądy. Zasadniczym kryterium, określającym przedmiot i zakres tak pojętego przedmiotu folklorystyki, odróżniającym ją od innych pokrewnych jej nauk, implikujących niejednokrotnie naukę o folklorze, jest l u d o w ość, rowmiana szeroko jako atrybut tego, co dotyczy ludu i spraw "ludu", nie wyłączając nawet pojęcia ludu jako klasy społecznej i jej poglądów ideowych. W skład "ludowości" wchodzi także prymitywizm kultury ludów pierwotnych z ich wierzeniami, przesądami (zabobonami i mitologią). Foll~lorystyka nie będąc od początku samodzielną dyscypliną naukową, wchodząc w skład, czy uczestnicząc w naukach bliskich jej czy pokrewnych, takich jak: etnologia, socjologia, filozofia, psychologia, filologia, czy estetyka, i nie maji1c skonkretyzowanego zakresu i metody badań, zależnych od przejawiających się w danym okresie tendencji czy kierunków, zbliżała się do jednej z nich i zapożyczała niejednokrotnie metodę postępowania nauko\\·ego. W ciągu swego rozwoju, zanim usamodzielniła się i wykształciła jako samodzielna dyscyplina naukowC', wchodziła w zakres już to etnologii, antropologii, filo41 �642 logE, estetyki itd. Jej odrębna w przyszłości metodologia kształtowała i formowała się w łonie wymienionych nauk. Cały dotychczasowy rozwój folklorystyki dzieli C a c c h i a r a na 3ześć cyklów rozwojowych, uwarunkowanych i uzależnionych od panującego w danym okresie prądu kulturowego czy filozoficznego: 1. okres humanizmu połączony z odkryciem dzikusa; 2. między oświeceniem a preromantyzmem; 3. romantyzm; 4. pozytywizm; 5. folklorystyka angielskiej szkoły antropologicznej; 6. Folklorystyka ostatnich lat pięćdziesięciu. Jak widać, wyznacznik podziału folklorystyki na etapy historyczne nie jest jednolity. Mimo respektowania przez autora zbieżności rozwoju folklorystyki z podziałem historii literatury, ciążenie i zależność rozwoju tej nauki do etnologii czy antropologii zadecydowały, że Cocchiara wyróżnił prehistorię folklorystyki związaną z mitem o dobrym dzikusie i naukę o cywilizacji ludów pierwotnych oraz w okresie późnego pozytywizmu - kierunek tak zwanej szkoły antropologicznej czy uzależnione od szeregu różnych prądów i nauk tendencje folklorystyki ostatniego pięćdziesięciolecia. Narodziny folklorystyki i jej prehistorię rozpoczyna Cocchiara od wieku XVI, okresu licznych odkryć geograficznych, które skoncentrowały uwagę podróżników i uczonych na kulturze i cywilizacji ludów pierwotnych. Główną uwagę zwrócił wówczas na siebie stworzony przez pierwszych odkrywców nowych lądów, upostaciowany później w Robinsonie, dobry dzikus. On też stał się przedmiotem rozważań Montaigne'a i Lafontaine'a. W odkryciu dobrego dzikusa, który przez dwa wieki zaciążył na opinii uczonych o ludach pierwotnych i który stał się kryterium sądzenia współczesnej cywilizacji, w etnograficznych rozważaniach nad świeżo odkrytymi ludami pierwotnymi widzi Cocchiara zalążek historii folklorystyki. Twórczość ich dała tej nauce impuls rozwoju. Ważnym bodźcem dla rozwoju nauki nad folklorem było odkrycie Wschodu, jego kultury, religii, zwłaszcza literatury ludowej (Arabia, Egipt, Indie). Zetknięcie się z bogatą literaturą ludową Arabów i Hindusów wzmogło wielce zainteresowanie światem bajek arabskich, wśród których prym wiodły baśnie "Z tysiąca i jednej nocy", tak popularne w Europie zachodniej. W orbicie oddziaływania współczesnego orientalizmu noszącego w sobie cechy folklorystycznych zainteresowań mieści się działalność bajkopisarska Ch. P err a u l t a i J. L a f o n t a i n e'a. Porównywanie wątków wschodnich baś~i dały podstawy stworzeniu późniejszej metody porównawczej w folklorystyce. Do okresu humanistycznej folklorystyki włącza Cocchiara także wpływ reformacji, która dla celów porównawczych i interpretacyjnych zwracała się do źródeł mitologii chrześcijańskiej i legend biblijnych. Reformacji zawdzięczał swój początek rozwój demonologii z jej epokowym dziełem, jakim było Maleus maleficarum. Zasługom J. S P r e n g e l' a, Th. B r o w n e'a, B. B e k ker a, J. T o 11 a n d a zawdzięczamy systematyczną inwentaryzację podań, przesądów itd. Kontynuacją zasług tych ostatnich 643 w dziedzinie folklorystyki było oświecenie. Odrzuciwszy mit dobrego dzikusa, któremu z ludzi oświecenia hołdował tylko Jan Jakub Rousseau, uczeni tego okresu w swej walce z ciemnotą i zacofaniem zajęli krytyczne 3tanowisko wobec przesądów i wierzeń pierwotnych. Szersze zajęcie się ninti spowodowało konieczność opracowania tej dziedziny kultury ludowej. Drugi okres rozwoju folklorystyki nazwany "Poszukiwanie źródeł. Między oświeceniem a romantyzmem", obejmuje omówienie działalności J. F. Lafitau, który pierwszy dokonał paraleli świata antycznego z świa_ tem dobrego dzikusa, wiążąc w ten sposób etnologię z folklorem, oraz G. B. Vico, który folklor i pierwotnego człowieka włączył w orbitę historii, jak i Rousseau'owską apologię kultury pierwotnej i zwrot do poezji ludowej w Europie w okresie preromantyzmu. Mistyfikacja pieśni Osjana wywarła zbawienny wpływ na zbieranie i zbadanie pieśni ludowych w poszczególnych krajach europejskich (Haller, Bodmer, Muller). Jej ukoronowaniem była płodna w swych skutkach teoria Herdera, poezję ludową utożsamiającego z poezją narodową. Epoka preromantyzmu uczyniła folklor źródłem poezji i literatury narodowej, uludowiła Homera, a nawet Dantego i Szekspira, uznała biblię za hebrajski odpowiednik eposu greckiego poety. Wszechwładny dotąd od narodzin folklorystyki mit dobrego dzikusa zastąpiła mitem dobrego ludu. W następnym, trzecim z kolei okresie folklorystyki europejskiej, omawia C o c c h i a r a rozwój związanej i opartej na folklorze literatury romantycznej w Niemczech, Anglii, Francji, Włoszech, Rosji, w niektórych krajach słowiańskich, skandynawskich i in. Wiele miejsca poświęca tu teoriom literackim i działalności folklorystycznej braci Schleglów, Novalisa, TiecJm, artystycznej obróbce literackiej poezji ludowej przez Arnima, Brenntana, powstaniu pierwszych teorii poezji ludowej braci Grimmów. Dalej znab.zło się omówienie opartej na motywach ludowych twórczości romantyków angielskich. (W. Wordswirth, 1. T. Colridge, Walter Scott), francuskich i włoskich. Dużo stosunkowo miejsca poświęcił autor wyrosłej z podloża folklorystycznego rosyjskiej literaturze romantycznej (Daniłow, Puszkin, Glinka). Ludowość czeskiego romantyzmu reprezentuje w książce Cocchiary J. KolI a r, polskiego - Lenartowicz, Kolberg i Chopin. W okresie romantyzmu włączone zostały płodne dla dalszego rozwoju folklorystyki odkrycie ludowej poezji serbskiej przez V. K a l' a d z i ć'a, "Kalewali" przez L a n n r a t a oraz folklorystyka krajów skandynawskich. Zasługą epoki romantyzmu dla dziejów folklorystyki było przygotowanie licznych zbiorów poezji ludowej, pierwsze prace nad istotą poezji ludowej, ukazanie jej związków z literaturą, włączenie jej do skarbnicy literatur narodowych. W przeciwieństwie .do romantycznego okresu rozwoju folklorystyki epoka POzytywizmu zbliżyła ją do etnologii. Prym w tym okresie dzierżyli tu Maks Muller, Th. Benfey oraz kontynuatorzy stworzonej przez nich szkoły w osobach E. Kohlera, M. Landaua, R. Cosquina itd. Okres pozytywizmu �644 zapoczątkował rozwój folklorystyki "stricto sensu", wypracował metody badań folkloru, utrzymujące się do dnia dzisiejszego. Maks MUller wprowadzoną przez braci Grimmów do lingwistyki komparatystykę rozciągnął między innymi także na folklor. Teoria jego polegała na sprowadzeniu wątków i wariantów folkloru do wspólnego źródła pierwotnego, krótko mówiąc do mitu leżącego u podstawy starożytnych legend. Koncepcje szkoły Mlillerowskiej mimo wielu zastrzeżeń ówczesnych uczonych wywołały wielki wpływ na dalszy rozwój folklorystyki. Kontynuatorem stworzonej przez Maksa Mi.illera metody był Theodor B e n f e y, twórca szkoły historycznoorientalistycznej w folklorystyce. Wbrew teorii swego mistrza o wspólnym źródle wątków folklorystycznych, wiele wkładu w ich rozwój przyznawał Benfey ich twórcom i nosicielom ludowym w ich wędrówkach przestrzennohistorycznych. I dla niego, jak dla Mi.illera, Indie były kolebką folkloru. W stworzonej przez siebie teorii migracji wątków folklorystycznych Benfey wiązał ustną twórczość ludową z literaturą, z której przejmowane i przetworzone później wątki ludowe powracały z powrotem do folkloru. W obręb tej szkoły zaszeregował Cocchiara rosyjskich przedstawicieli folklorystyki: Millera, W i e s i e ł o w s k i e g o, którzy w twórczości ludowej widzieli właściwe źródło literatury i za M. Mi.illerem - negowali hipotezę o kolektywnym powstawaniu utworów folklorystycznych, przyznając zasługę twórcom indywidualnym. Teoria migraCJi znalazła punkt szczytowy w fińskiej metodzie historyczno-geograficznej, stworzonej przez Juliusza Kro h n a, udoskonalonej przez A. A a r n e, do dziś dnia panującej w folklorystyce zachodnio-europejskiej i amerykańskiej. Jej twórcy usiłowali drogą zbierania i porównywania wariantów danego wątku dojść do jego "archetypu", z których każdy miał swego twórcę. Wiele miejsca poświęcił w swej książce Cocchiara przedstawicielom tej szkoły w innych krajach, zwłaszcza we Włoszech (E. Nigra, E. Rubieri, A. D'Ancona, D. Comparetti) i Francji (P. Rajna, J. Bedier) oraz ich związkom i pokrewieństwom z metodą fińską. W piątym rozdziale swej książki rozważa Cocchiara folklorystykę angielskiej szkoły antropologicznej a szczególnie wpływ koncepcji E. B. T y lor a, który włączywszy folklor do systemu przesądów i przeżytków drogą zestawienia kultury dzikusów z kulturą człowieka cywilizowanego doszedł do hipotezy ewolucyjnego ciągu kultury, na początku którego stoi między innymi folklor. Rozważania nad folklorem włączył E. B. Tylor w swoją teorię animizmu. Nie mniejszą rolę od wpływu Tylora wywarła na badanie folklorystyczne teoria drugiego przedstawiciela angielskiej szkoły antropologicznej - L. B. F r a z e r a, u którego miejsce Tylorowskiego animizmu zajęła w jego teorii magia. Kontynuatorem swych mistrzów byli omawiani przez Cocchiarę A. Lang, E. Hartland, L. B. Gomme, S. Reinach, R. Marett. Folklorystykę ostatniego pięćdziesięciolecia reprezentują u Cocchiary przedstawiciele różnych szkół: Fr. Ratzel i Fr. Graebner - jako twórcy 645 szkoły kulturalno-historycznej, oraz W. Schmidt, którzy zbliżyli folklorystykę do literatury. W obrębie tego rozdziału omówił także Cocchiara kartograficzną metodę badań A. Van-Gennepa, jak również E. Laintyves'a, który w swych badaniach obok zbieźności wątków folklorystycznych kładł akcent na ich różnice. Estetyczny punkt widzenia badań folklorystycznych reprezentuje tu Benedetto C r o c e swą teorią poezji artystycznej i ludowej, M. Barbi, oraz P. Menendez jako przedstawiciele krajów romańskich. Osobno omówił Cocchiara teorię recepcji poezji ludowej P. M e i e r a, która stanowi zmodyfikowaną kontynuację założeń metodologicznych Benfeya, poruszył postulaty M. G o r k i e g o w zakresie badań folkloru oraz zasługi braci S o koł o w ów. Włoskie pochodzenie autora "Historii folklorystyki w Europie" - zadecydowało do pewnego stopnia na wyeksponowaniu folklorystyki włoskiej i niedocenianiu wkładu innych krajów europejskich w kszt2.łtowanie nauki o folklorze. Najwięcej miejsca zajęły w książce Cocchiary teorie i kon_ cepcje krajów zachodnio-europejskich (Francja, Niemcy, Anglia, Włochy, nawet Hiszpania). Na tę proporcję wpłynął niewątpliwie łatwiejszy dostęp do źródeł tej nauki. Zbyt mało miejsca poświęcił Cocchiara folklorystyce krajów skandynawskich, nikło także poza folklorystyką rosyjską reprezentowana jest ;folklorystyka innych narodów słowiańskich. Niczego prawie nie dowiadujemy się z podręcznika Cocchiary o rozwoju folklorystyki polskiej. Poza wykraczającą z granic folklorystyki dygresją na temat spraw Polski przy omawianiu dzieła Jana Jakuba Rousseau ,,0 duchu praw" w Polsce, w książce Cocchiary padają tylko nazwiska Kolberga, Lenartowicza i Chopina, jako tych, którzy w swej twórczości czerpali z folkloru. Przyczyna tak słabej znajomości polskich badań folklorystycznych na zachodzie leży nie tyle w słabym dotychczas rozwoju tej nauki w Polsce, ile w niedostatecznej propagandzie naszej folklorystyki za granicą. Jak słusznie zauważył autor rosyjskiej przedmowy do książki Cocchiary, obok pominiętych przedstawicieli psychoanalitycznego podejścia do folkloru (Freud, Jung, itd.) brak również Bronisława Malinowskiego, polskiego twórcy szkoły funkcjonalnej, jak również omówienia badań takich baśniologów jak Leyen, Luthi A. N. Wiesiełowski, czy Azadowski. Mimo nowoczesnego, historycznego i marksistowskiego podejścia do historii folklorystyki w Europie za główny niedostatek książki Cocchiary uznał rosyjski przedmówca brak dostatecznej krytyki fińskiej szkoły historyczno-geograficznej, tak modnej jeszcze dziś w Europie, traktującej folklor w oderwaniu od podłoża społecznego i rozwoju historycznego. To samo da się po\viedzieć o łączeniu folklorystyki z etnologią i etnografią zamiast rozpatrzeć ją na tle historii literatury. Rozpatrując jednak rozwój folklorystyki, wyks~tałcaj8,cej się i formującej w łonie różnych i pokrewnych jej nauk, ukazuje Cocchiara zależność jej metod od nurtujących ją prądów kulturalnych i filo- �646 647 zoficznych, czyni ją jednym ze składników uczestniczących w rozwoju ogóL noludzkiego naukowego dorobku ludzkości. Rosyjski przekład "Historii folklorystyki w Europie" zaopatrzono w cenne "dodatki" i komentarze. Owe uzupełnienia, jakie wydawcy dodali do kc:żdego rozdziału książki, zawierają dosyć obszerną bibliografię, która studiującemu rozwój tej nauki w poszczególnych krajach może ułatwić szczegółowe zaznajomienie się z omawianym w książce zagadnieniem. Cenniejsza jest tym bardziej, że podobnie jak tytuły dzieł w tekście przy przekładach rosyjskich i nazwiska autorów w indeksie podano w oryginalnym brzmieniu, nie w transkrypcji rosyjskiej, co czyni przekład książki Cocchiary dostępnym dla każdego Europejczyka znającego język rosyjski. Przeważają w bibliografii opracowania niemieckie, francuskie, angielskie, głównie zaś włoskie, próżno natomiast szukalibyśmy tu pozycji w językach słowiańskich. Dzięki tym zaletom metodologicznym i zawartemu w niej ogromowi materiału książka Cocchiary powinna się znaleźć w bibliotece nie tylko folklorysty, etnologa, ale historyka literatury. Aleksander bądź co bądź - skomplikowanym problemem oddziaływania twórczość literacką, a także literatury na folklor. folkloru na . W pe~nym. s~nsie k~ntynuacją myśli P. S. Wychodcewa są dalsze prace PI.er~szeJ CZęSCIomawIanegO wydawnictwa. Są to prace poświęcone omów.lemu wpły,:,u folklor.u na twórczość poszczególnych pisarzy i poetów. CIekawe studIum opubllkowala J. A. T u d o r o w s k a j a na temat kształtowania się ballady w twórczości A. S. Puszkina. Autorka wykazuje na wielu przykładach, że bylina puszkinowska zrodziła się i rozwinęła na tradycjach ballady ludowej. Po raz pierwszy w folklorystyce radzieckiej E. S. L i t w i n omawia wpływ folkloru na twórczość poety rosyjskiego Walerego Briusowa. Pierwszą część tomu kończą dwa polemiczne opracowania F. L Ławrowa i L. L Jemieljanowa, w których znajdujemy odgłosy głośnej w latach 50-ych w folklorystyce radzieckiej dyskusji na temat nihilistycznego stosunku do współczesnego folkloru radzieckiego. ":' ~rugiej cz~ści tomu - z h i s t o l' i i f o l k lor Y s t y k i l' o S Y j_ s k l e J czytelmk znajdzie szereg ciekawych prac, przede wszystkim N. P. K o l' p a k o w e j, Piesiennaja komisja russkowo gieograficzeskowo (jb~zczest~~. Autorka mówi o początkach zorganizowanej na terenie Rosji dZlałalnOSCI ekspedycyjnej nad zbieraniem folkloru, zapoczątkowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne w 1884 roku, w szczególności przez jego komisję pieśni. Praca ta była tym ciekawsza, że teksty pieśni zaczęto zapisywać razem z nutami. Autorka przytacza bibliografię wydanych przez Komisję zbiorów pieśni ludowych. W. P. A n i k i n omawia działalność folklorystyczną M. N. Sperańskiego. Autor analizuje jego poglądy estetyczne na twórczość ludową. Sperański _ wybitny historyk literatury - prawie nie był znany jako folklorysta. W całości tom zawiera szereg bardzo ciekawych i nowatorskich prac o Wp~ywie folkloru na t,,;,órczość poszczególnych pisarzy, jak również szere~ c~ekawych przyczynkow do badań nad historią folklorystyki rosyjskiej, ~)Oswlęconych mało znanym dotychczas problemom, albo zupełnie pomiJanym. Żyga RUSSKIJ FOLKŁOR. Materiały i issledowanija, t. VII. Izdatielstwo Akademii Nauk SSSR, Moskwa-Leningrad 1962. VII tom wydawnictwa Russkij fOlklor poświęcony został w zasadzie dwu problemom: wzajemnym wpływom literatury i folkloru, oraz historii folklorystyki rosyjskiej. Pierwszą część - literatura a folklor - otwiera bardzo ciekawy artykuł P. S. W y c h o d c e w a, Sowietskaja litieratura i ustnoje narodnopoeticzeskoje tworczestwo. Autor traktuje swój artykuł jako wskazówkę metodologiczną dla badaczy wzajemnych wpływów literatury i folkloru. Krytykuje on folklorystów i literatów radzieckich za spłycanie tego zagat!nienia. Wpływ folkloru na twórczość literacką sprowadzano przeważnie do cech zewnętrznych, formalnych. Literaci i folkloryści radzieccy zrobili dużo, aby pokazać rolę i znaczenie folkloru w twórczości poszczególnych pisarzy. Jednak większość prac ograniczała się tylko w zasadzie do analizy niektórych elementów folklorystycznych (przysłowia, motywy, obrazy itp.). Natomiast pozostawały na uboczu takie problemy, jak specyfika przedstawiania rzeczywistości w folklorze i literaturze, specyfika wplywu folkloru na literaturę w różnych okresach historycznych, czy wreszcie oryginalne podejście każdego pisarza do tradycji folklorystycznych. P. S. Wychodcew daje krótką analizę stosunku literatury do folkloru w literaturze rosyjskiej na przestrzeni poszczególnych etapów jej rozwoju. Zwraca uwagę na oryginalne podejście do problemu różnych indywidualności poetyckich. Należy przypuszczać, że praca ta zapoczątkuje szeroki roz\vój bada!'l nad - Zamyka go opracowana przez lVI. J. Mielca bibliografia prac, wydanych w latach 1956-1960 w języku rosyjskim, a poświęconym problemowi: f o lk lor a l' o s Y j s k a l i t e l' a t u l' a l' a d z i e c k a. Kazimie rz Strzała DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKSKUNDE, Bd. VIII, Teil 1-11, Jhrg 1962, Akademie- Verlag-Berlin 1962, ss. 498. WYda~vany przez Institut fUr deutsche Volkskunde an del' Deutschen Akademie der Wissenschaften \\' Berlinie pod redakcją Wilhelma Fraengera ?t �648 i sporego zespołu współpracowników, ten wschodnioniemiecki rocznik etnograficzny z każdym rokiem staje się coraz więcej czasopismem międzynarodowym. W omawianym tomie drukują swoje prace, prócz etnografów z NRD, przedstawiciele większości krajów europejskich. Bardzo bogaty w treść rocznik 1962 otwiera artykuł Reinharda P e es c h a z Berlina pt. KuLturstromungen in den Kii.stenzonen der sii.dlichen Ostsee. Autor podejmuje badane z dawna zagadnienie wpływów i wędrówek kulturowych z tym, że ogranicza się tylko do samego wybrzeża Bałtyku i uwzględnia - nie jak dotąd - wpływy zachód-wschód, ale głównie kontakty i prądy kulturowe północ-południe i odwrotnie. Podstawą są badania narzędzi i urządzeń do połowu śledzi, w pierwszym rzędzie sieć ciągniona i zastawna. Na podstawie różnic w sposobie umocowania pływaków (Flotten) i ciężarków (Senkern) wyróżnia dwa typy tych sieci. Pierwszy, wcześniejszy (Simm-Flottreep) i drugi, nowszy (Hanken-Flottreep) powstały wtedy, gdy rybacy zaczęli poławiać śledzie na pełnym morzu. Zasięg i chronologia występowania obu tych typów, począwszy od średniowiecza, wskazują, że istniała wyraźna wymiana kulturowa między południową Skandynawią, Danią a wyspami i południowym wybrzeżem Bałtyku. Co więcej, wpływy szły także ze wschodu, od Słowian. Wskazują na to niektóre zjawiska językowe, jak "mansen", "mans", Inne terminy (np. krabbe) przyszły z północy, inne (kous, kas, kaasen) z zachodu. Wnioski: stare rybołówstwo przybrzeżne wykazuje w wielu elementach jednolity obraz jako efekt intensywnej wymiany kułturowej idącej we wszystkich kierunkach. ''''Wolfgang R u d o l p h publikuje ciekawy artykuł (Eine Ubergangsform vom Einbaum zum Plankenboot an der deutschen Ostseekii.ste) będący jednym z efektów bardzo szczegółowej inwentaryzacji łodzi i statków na całym wybrzeżu NRD. W pierwszej części autor zajmuje się zasięgiem przestrzennym trzech zasadniczych typów łodzi: kilowej (Kielboat), wąskodennej (SohLenboot) i płaskodennej (PLattbodenboot). Ich zasięgi, po części pokrywające się, ilustrowane są mapą. Druga część artykułu omawia szczegóły techniczne łodzi o szczególnej formie, jaką znaleziono w Rostocku. Jest to łódź o półokrągłym, dłubanym w dębowym pniu dnie. Autor stawia i uzasadnia hipotezę, że typ ten ma bezpośredni swój rodowód z czółna dłubanego z jednego pnia; takie czółna były w użyciu jeszcze w końcu XIX w. i służyły przeważnie do transportu wodnego. Na podstawie znalezisk archeologicznych i innych źródeł autor daje próbę rozwoju tego typu łodzi od czółna z jednego pnia poprzez łódź rostocką aż do nowoczesnego typu łodzi wąskodennej. Rozwój ten mógł odbywać się na trzech różnych drogach. Na tej podstawie daje autor metodyczne uwagi co do konieczności uwzględniania pojedynczych szczegółów w przyszłych tego rodzaju badaniach. Jadwiga K u c h a r s k a z Łodzi relacjonuje w artykuie: Die kaschubischen 1I1aschoperien in der FeLclforscllung znane z publil~Rcji polskich in- 649' tensywne badania ośrodka łódzkiego nad maszoperiami kaszubskimi. Artykuł zaopatrzony jest w teskst odnośnego kwestionariusza. Die finnische VoLkslyrik im "Kanteletar" und ihr gesellschaftlicher Hintergrund to temat artykułu Viiino K a u k o n e n a z Helsinek. Choci~i tu o analizę społecznej treści dzieła Eliasza Lonnrota z 1840 r. pt. "Kanteletar", autora znanego z eposu "Kalevala". Zbiór 652 pieśni składających się na 3-tomowe "Kanteletar" zawiera bardzo ciekawą treść społeczną. Są to liryczne pieśni śpiewane głównie przez kobiety wiejskie, odzwierciadlające: miłość, rozczarow'anie w miłości i małżeństwie, losy sierot, położenie służących i czeladzi. Obok pieśni zawierających jako główny motyw pracę, są inne: pasterskie, żołnierskie, rodzinne i inne będące m. in. krytyką istniejącego ustroju społecznego i gospodarczego. Na tle tych pieśni autor charakteryzuje charakter narodu fińskiego w tym okresie. Następny artykuł Arno S c h m i d t a z Greifswaldu, Studien zum "Strassburger RatseLbuch", zajmuje się pochodzeniem i filologiczną analizą zagadkowej dotąd książki z początku XVI w., zachowanej w kilkunastu zaledwie egzemplarzach różnych wydań. Porównanie z sobą tych egzemplarzy oraz filologiczna analiza porównawcza ich treści z treścią innych analogicznych książek i rękopisów doprowadza autora do następujących wniosków: autorem dzieła był mnich lub duchowny pochodzenia bawarskiego, a w treści książki da się odkryć elementy łacińskie pochodzące z Gesta Romanorum, z łacińskich klasztorów z okresu Karolingów, przekłady z francuskiego oraz treści lokalne, przede wszystkim pochodzenia studenckiego. Pierwszym drukarzem książki był Johann Pruss ze Strassburga, a kompilatorem i autorem prawdopodobnie Thomas Murner. Przedmiotem artykułu Clausa Kreuzberga z Berlina, Die "Imker" Pieter BruegeLs des Alteren, jest szczegółowa analiza rysunku piórkowego tegoż artysty z 1565 r. przedstawiającego pszczelarzy. Analizowaną treść tego rysunku porównuje autor z jedenastoma współczesnymi ilustracjami przedstawiającymi analogiczną treść oraz zestawia z odnośnymi fragmentami merytorycznymi ówczesnej i nowszej literatury. Siegfried K u b e z Drezna w artykule Zum Entstehen der Bergmansbarte zajmuje się genezą, rodzajami i historią charakterystycznej odznaki górników XVI i XVII wieku na terenie Gór Kruszcowych, jaką był topór, Odznaka ta była już od XVI w. wyrazem dumy zawodowej i świadomo.sd grupowej górników. Zarazem spełniała ona funkcję broni. Artykuł ilustrowany szeregiem rycin, zawierających także analizowane elementy stroju górników na tle strojów innych warstw zawodowych i klas społecznych. Drugą część tomu otwiera przeglądowy i przyczynkowy artykuł Wolfganga Jacobeita z Berlina, Zur Erforschung der biiuerliehen Arbeit und Wirtsehaft in der deutschen Volkskunc!e. Autor referuje o efektach szeroko zakrojonej i systematycznie przeprowadzonej przez Instytut Etnografic3l1Y l\iemieckiej Akademii Nauk inwentaryzacji wszystkich tradycyjnych na- �650 651 rzędzi chłopskiej pracy uwidocznionych w zgromadzeniu ca 13 000 fotografii tych narzędzi wraz z ich dokładną inwentaryzacją. Inwentaryzacja ta, rozpoczęta w 1956 r., traktowana jest dzisiaj jako zasadnicza podstawa do opracowania historii kultury niemieckiego chłopa i jako taka podjęta jest po raz pierwszy. Etnografia niemiecka okresu międzywojennego, choć przystąpiła do wielkiego zadania - opracowania niemieckiego atlasu etnograficznego - problematyki tej nie uwzględniła. Wprawdzie postępowi etnografowie jak W. Fraenger czy A. Spamer, zwracali uwagę na te braki, jednak w ówczesnej etnografii dominował kierunek badania "duszy narodu" choć tego pojęcia nikt dokładnie nie sformułował. Pojęcie to stało się straszydłem w obrębie etnografii i przyniosło jej wielkie szkody. Do naj ciekawszych w całym tomie należy niewątpliwie artykuł Helmera T e g e n g r e n a z Abo (Finlandia), Der Handel mit Walrosszahnen une! die 7'ussischen Fangstationen auf Spitzbergen im 17. und 18. Jahrhundert. Chodzi tu o relację z zespołowych badań o charakterze archeologicznym w latach 1955-1960 na wyspie Spitzbergen, na tych miejscach, gdzie mieściły się w 17 i 18 w. rosyjskie stacje połowów koni morskich celem głównie zdobycia poszukiwanych w handlu zębów tych zwierząt. Handel zębami koni morskich rozwinął się wówczas, gdy zaistniały trudności w handlu kością słoniową. Są dane o istnieniu tego handlu już od X wieku. Szedł on m.in. wzdłuż wielkich rzek syberyjskich. W połowach konia morskiego główną rolę od XV w. grała wyspa Spitzbergen. Właśnie tam funkcjonowało w cis,gu XVII i XVIII wieku kilka rosyjskich stacji połowów. W wiecznej zmarzlinie tego terenu zachowały się po nich b. liczne i doskonale zachowane ślady: konstrukcje domów i budynków gospodarczych, cerkiewki, łodzie, urządzenia wnętrz, wszelkie narzędzia, przyrządy i urządzenia techniczne do połowu koni morskich, niedźwiedzi, lisów i zajęcy polarnych itp. Na ich podstawie autor odtwarza szczegółowo całą ówczesną kulturę materialną łącznie z uprawianymi tam przez łowców rzemiosłami, jak szewstwem i nawet garncarstwem. Badania te rzuciły więc bardzo instruktywne światło na stan kultury rosyjskiej przed dwoma i trzema wiekami. Charles P a r a i n z Paryża w artykule Vorine!ustrieUe Pressen Une! Kel- zajmuje się po raz pierwszy w literaturze ogólną systematyką rodzajów pras do wyciskania: oleju, wina, moszczu, miodu itd. Wyróżnia cztery zasadnicze rodzaje pras: Tortionpressen - działające na zasadzie skręcania, Keilpressen - przy zastosowaniu podbijanych klinów, Baumkeltern działająca na zasadzie obciążonej dźwigni, oraz Spindelkeltern - prasy śrubowe. Każdy rodzaj wykazuje kilka odmian stosownie do różnic w cechach drugorzędnych. Opisowi technicznemu towarzyszy krótka historia danego typu prasy od jej starożytnych początków oraz ukazanie ich znanego zasięgu w czasach nowożytnych czy jeszcze wspólcześniej. Lekturę ulatwia 18 szkiców rysunkowych. tern une! ihre Verbreitung in Westeuropa Zagadnień kształtowania się krajobrazu kulturowego Europy środkowej i północnej oraz stosowania metody kartograficznej w etnografii dotyczy przyczynkarski artykuł Leopolda S c h m i d t a z Wiednia, pt. Der Heubogen im siie!!ichen B1Jrgenlane!. Chodzi tu głównie o skartografowanie występującego na obszarze wschodniej Austrii charakterystycznego przyrządu do znoszenia siana, znanego z naszych północno-wschodnich terenów pod nazwę r e z g i n i. Autora zaciekawia wyspowe występowanie tego elementu kulturowego zarówno w Austrii, jak w krajach pólnocnych, szczególnie w różnych okolicach średniej i północnej Skandynawii. Przy próbie wyjaśnienia tego zjawiska nawiązuje do dawnych niesłusznych teorii (Rhamma, Kosinny i in.) wiążących zjawiska typów kulturowych zetnosem i zastanav.'ia się czy sama forma tego przyrządu (półksiężyc) nie odegrała jakiejś roli, czy zatem nie wiąże się to z wierzeniami i z mitami związanymi z pracą (Arbeitsmythos). Widzi też możliwość wpływów warunków środowiska przyrodniczego i geograficznego oraz czynników gospodarczych. Bardzo interesujący artykuł publikuje Paul Henri S t a h l z Bukaresztu, mianowicie o pochodzeniu i rozwoju obronnych domów chlopskich na Wołoszczyżnie (Die befestigten Baue?"nhiiuser in der Walachei. Ursprung und Entwicklung). Chodzi tu o typ budowli zwany "cula", który składa się z dwóch poziomów: parteru zaopatrzonego w jedną mocną bramę, używanego jako komory do przechowywania zapasów czy też trzymania bydla, oraz zaopatrzonego w kolumnowe podcienie (prizba) piętra używanego jako dom mieszkalny. Genezy tego typu budynków nie wiąże - jak inni z warunkami geograficznymi (budowa domów na pochyłości) lecz z historycznymi. "Cula" wywodzi się z wież obronnych spotykanych szeroko na Bałkanach, w Małej Azji czy na Kaukazie. Dalszy rozwój szedł w kierunku zmniejszenia wysokości tej budowli, przez co przybrała ona wygląd domu. Typ obronnych domostw został wpierw zastosowany przez bojarów, kt~rzy poza tym otaczali je dodatkowo palisadą. W ciągu XIX wieku wzor ten zaczął być naśladowany przez ludność miejską i chlopów. U tych ostatnich miał on takż€ gospodarcze uzasadnienie: chłopi na Wołoszczyźnie zajmowali się głównie uprawą winorośli, potrzebowali więc większych, chlodnych pomieszczeń - a do tego cula nadawała się znakomicie. Część artykułową tomu zamyka obszerna i wytrawna rozprawa Bela G u n d y o j:odziale przestrzeni węgierskiej izby chłopskiej (Die Rczumauftei!1Jng de?" ltnga?"ischen Bauernstube, ihre gesellschaftlichc FunJ(tion l!nd kultische Bedeutung). Autor nawiązuje tu do dawniejszych własnych i innych studiów na ten temat i daje usystematyzowany i ciekawy pogląd na to zagadnienie w porównaniu z analogicznymi zjawiskami w innych kulturach ludowych Europy. W podziale wnętrza izby chłopskiej na Węgrzech wyróżnia cztery części: 1) przestrzell przy drzwiach wejściov'iych. Jest to miejsce nie zaliczane do wnętrza izby a przeznaczone do zatrzymywania się żebraków czy takich przychodniów, których nie chce się przyjąć. - �652 653 2) Druga przestrzeń przeznaczona jest dla kobiet do pracy i do spania. Jest ona ograniczona z jednej strony piecem stojącym w kącie przy ścianie wejściowej oraz z drugiej podciągiem przy suficie. Tej przestrzeni określonej podciągiem nie wolno kobietom w określonych okolicznościach przekraczać. 3) Przeciwległy piecowi kąt izby jest miejscem kultowym. Stoi tu przy obu ścianach ławka, przed nią stół z krzesłami, na ścianach wisz'l obrazy oraz półki zapełnione naczyniami odświętnymi. Z tym właśnie kątem wiąże się najwięcej tradycji, obrzędowości oraz praktyk kultowych i innych. Miejsce to traktowane jest często jako "ołtarz", gdzie kładzie się chore dzieci, a w czasie burzy chowa się pod stołem w przekonaniu że tutaj piorun nie uderzy. Przy tym stole nie wolno jest siadać takiej dziewczynie, która utraciła cnotę. Na innych znów terenach mogą przy tym stole zasiadać tylko mężczyźni, tutaj sadza się młodą parę w czasie wesela. Kąt ten ma w kulturach ludowych Europy zazwyczaj swoje specyficzne nazwy (locul mare, grosser Platz, Brautwinkel, kucik, vrch stole poćestnyj ugol, itp.). 4) Ostatnią wydzieloną przestrzenią izby jest piec i miejsce przy nim. To jest miejsce głównie dla kobiet oraz miejsce do spania dla innych członków rodziny. Taki podział przestrzeni izby chłopskiej ma długie tradycje. Wiąże się on m. in. z podporządkowaną rolą społeczną kobiety w stosunku do mężczyzny, a zwłaszcza głowy rodziny. Uwidocznia się to także w źródłach archeologicznych. Stwierdzono mianowicie, że na cmentarzach istniały odrębne miejsca dla pochówku mężczyzn i odrębne dla kobiet. Odpowiadało to wierze, że życie pośmiertne odbywa się według tych samych co poprzednio zasad. Obie części rocznika 1962 - podobnie jak wszystkie roczniki poprzednie zawierają bogaty zestaw drobniejszych prac przyczynkarskich i sprawozdawczych z konferencji, zjazdów czy sprawozdania innych ważnych wydarzeń w zakresie etnografii europejskiej. Spory jest również zestaw celowo dobieranych recenzji. Redakcja realizuje poza tym konsekwentnie zasadę, aby w każdym roczniku dać bibliografię ważniejszych powojennych publikacji etnograficznych poszczególnych krajów europejskich. W tym wypadku spotykamy bibliografię belgijską. Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde należy bez wątpienia do najlepiej redagowanych czasopism etnograficznych. Józef Burszta PRACE I MATERIAŁY MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI. Seria Etnograficzna, nr 1-6, Łódż 1957-1962. Interesująca seria, redagowana przez prof. K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k ą, przynosi nie tylko wiadomości o pracy muzealnej, ale także wyniki badaó terenowych prowadzonych przez pracowników Muzeum - Etnograficznego i cały łódzki ośrodek naukowy. Poszczególne zeszyty posiadają dość różnorodny charakter. Cztery z nich zawierają wyniki badall terenowych prowadzonych w trzech wsiach województwa łódzkiego: Jasieniu, Klonowej i Załęczu Wielkim, poza tym omówienie zagadnień szczegółowych jak np. garncarstwa w Rawie Mazowieckiej i Tuszynie, rybolówstwa i spławu drzewa na Pilicy, wreszcie zaś opisy bardziej interesujących narzędzi przechowywanych w Muzeum Etnograficznym. Poza tym zesz. 4-y został poświęcony specjalnie pracom muzealnym, podczas gdy zesz. 6-y zawiera monografię M. M i s i ń s k i e j o tradycyjnym spławie drewna w Polsce. Najpoważniejszą część omawianej serii zawierają wyniki badań etnograficznych prowadzonych w trzech wsiach. Dokonano przytem wyboru wsi o różnym charakterze i historii: Jasień, położony w pow. rawskim, na terytorium dawnego Łęczyckiego jest wsią o charakterze dość tradycyjnym z przewagą gospodarstw małorolnych, Załęcze Wielkie w pow. wieluńskim jest także wsią konserwatywną, podczas gdy Klonowa w pow. sieradzkim nabrała już cech małego miasteczka, nastąpił w niej wyraźny rozkład tradycyjnej kultury ludowej pod wpływem gospodarki towarowo-pieniężnej i emigracji. Wszystkie trzy wsie otrzymały małe monografie, które są zbiorową pracą wielu autorów. Należy podkreślić, że w odniesieniu do każdej z badanych społeczności wiejskich przeprowadzano wstępnie badania archiwalne. Tak więc J. K a z i m i e r s k i przedstawił dzieje Klonowej w XVXVIII w., J. G o l d b e r g scharakteryzował gospodarczo-społeczny rozwój ziemi wieluńskiej w XVI-XVIII w., a J. P. D e k o w s k i dał ogólną charakterystykę wszystkich badanych wsi ze szczególnym uwzględnieniem ich dziejów w ubiegłym stuleciu. Na podstawie dalszych artykułów dostrzec można pewną specjalizację dość nieliczne go zespołu autorów w zakresie poszczególnych temató',v z zakresu tak materialnej jak i duchowej czy społecznej kultury. Specjalizacja ta pozwoli w przyszłości na napisanie szczegółowych monografii poszczególnych zjawisk kulturowych, gałęzi rzemiosła czy konsumpcji dla całego regionu, czy nawet całego kraju. Tak więc J. P. Dekowski daje ogólne charakterystyki badanych wsi, poza tym zaś opracowywał obrzędy weselne, zagadnienia gospodarki leśnej i wnętrz mieszkalnych, W. Nowosz zajął się rolnictwem i hodowlą. Różnymi typami rzemiósł zainteresowało się kilku autorów: W. Lech, J. Dutkiewicz, D. Mikołajczykowa, W. Drozdowska opracowała różne tematy z zakresu kultury duchowej i społecznej, podczas gdy Z. Neymanowa przedstawiła wnętrza mieszkalne w dwóch zbadanych wsiach. Trudno w krótkiej recenzji wymienić całą tematykę omawianych monografii. Należy jednak zwrócić uwagę na interesujące stwierdzenia co do zanikania tradycyjnej kultury ludowej w Klonowej pod wpływem sezonowej po części emigracji. W opracowaniu każdej z wymienionych wsi wybrano szereg problemów szczególnie ją charakteryzujących. �655 654 Wybór ten został dokonany ze względu na odpowiednią ilość interesują..; cego materiału. Pod tym względem najbardziej wszechstronne wydaje się opracowanie Klonowej, najmniej zaś Jasienia. Jest rzeczą jasną, że publikowanie całego materiału terenowego nie było możliwe, posłuży on natomiast w przyszłości przy zestawianiu wyników badań nad całym regionem. Wyniki badań stacjonarnych w innych wsiach zostały opublikowane w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" i innych periodykach. Inny charakter posiadają zeszyty 4 i 6. Ten ostatni zawiera tylko zwięzłą monografię M. M i s i ń s k i ej; Tradycyjny spław drewna w PoLsce (druga połowa XIX i wiek XX). Ta sama autorka w innym zeszycie ukazała spław drzewa na Pilicy. Monograficzne opracowanie przedstawia rzeki spławne w Polsce, technikę i organizację spławu, życie i zwyczaje flisaków, oraz rolę spławu w życiu wsi flisackiej. Bogato ilustrowana praca ukazuje tę zanikającą technikę transportu towarów. Na osobne omówienie zasługuje zesz. 4, w którym ukazano historię Muzeum i zbiorów, prace archiwum i biblioteki, wystawy stałe, działalność popularyzacyjną. Szczególne znaczenie ma artykuł redaktora serii omawiający prace badawcze, a więc badania penetracyjne o charakterze inwentaryzacyjnym, stacjonarne i dociekania związane z zakupami, oraz wydawnictwa etnograficzne regionu łódzkiego. Zeszyt ten został wyjątkowo bogato ilustrowany a wszystkie artykuły zostały przedrukowane w języku francuskim (w innych tomach każdy artykuł posiada streszczenie obcojęzyczne). Wydaje się, że prezentuje on dobrze prace Muzeum czytelnikowi zagranicznemu. Każdy z pozostałych zeszytów omawia fragmenty zbiorów w dziale "Z inwentarzy muzealnych", podczas gdy "Kronika" zawiera wstępne sprawozdania z badań terenowych i drobne informacje. Irena Turnau PRZEGLĄD HISTORYCZNY, t. LIII, z. 4, Warszawa 1962. Omawiany tom "Przeglądu Historycznego" zawiera rozprawy i materiały uczniów prof. Mariana M a ł o w i s t a poświęcone trzydziestoleciu Jego pracy naukowej. Wpłynęło to na zawężenie chronologiczne artykułów do okresu od XII do XVII w., podczas gdy ich tematyka dotyczy przede wszystkim historii gospodarczej, charakteryzując kierunek badań naukowych warszawskiej grupy historyków. Największa ilość rozpraw orr:awia rozwój gospodarczy miast pomorskich. Tak więc H. Samsonowicz zajmuje się strukturą handlu gdańskiego w I połowie XV w. i nie znajduje jeszcze w tym okresie początków nowożytnej wymiany opartej na szerokim rynku zbożowym i podziale pracy między bardziej uprzemysłowionym Zachodem i Wschodem dostarczającym surowców i półproduktów. Wymiana ta rozwija się dopiero w końcu XV w. Zbliżoną tematykę porusza M. Bogucka ukazując import zboża rosyjskiego na rynek amsterdamski w I połowie XVII w. Zboże to przywożono z Archangielska, co stało się dla Holendrów opłacalne dzięki (wojnom na Bałtyku), jego niskiej cenie przy równoczesnym kurczeniu się dostaw polskiego zboża do Gdańska. B. Zientara rozważa początki patrycjatu szczecińskiego podkreślając rolę feudalnej własności ziemskiej w kształtowaniu się podstaw gospodarczych kierowniczych warstw społeczeństwa miejskiego. W XII do I połowy XIV w. pomorscy panowie feudalni nie gardzili jeszcze kupieckimi dochodami, ten sam ród rozpadał się nieraz na dwie gałęzie - mieszczańską i szlachecką. Kilka rozpraw dotyczy różnych zagadnień z zakresu rozwoju gospodarczego miast i wsi. S. Trawkowski analizuje taberny płockie na przełomie XI i XII wieku. Taberna służyła wymianie handlowej, przyśpieszała obrót towarowo-pieniężny i stawała się w tym okresie jedną z dżwigni rozwoju miasta. W późniejszym okresie \'1 warunkach gospodarki towarowo-pieniężnej ważną rolę zaczyna grać kredyt. Interesujący przyczynek w tym zakresie stanowi artykuł A. Żaboklickiej przedstawiający zadłużenie hipoteczne domów w Nowym Sączu w końcu XVI wieku. Wreszcie A. Mąc2:ak daje próbę analizy statystycznej struktury majątkowej szlachty pomorskiej w XVI-XVII w., ukazując perspektywy zbadania zmian w strukturze własności ziemskiej w całym kraju dzięki interpretacji statystycznej rejestrów poborowych, wizytacji kościelnych a także badań nad pojedyńczymi majątkami poprzez materiały z ksiąg sądowych. Należy podkreślić szczególne znaczenie tej inicjatywy badawczej: zestawienie wyników masowego badania pokrewnych typów źródeł nowożytnych wydaje się konieczne w wielu dziedzinach tak historii gospodarczej jak historii kultury materialnej. Dwie rozprawy dotykają zagadnień z pogranicza tych dwóch nauk: D. Molenda opracowała zagadnienie nakładu w małopolskim górnictwie kruszcowym w XV i XVI w. podczas gdy A. Wyrobisz porusza zagadnienia organizacji rzemieślników budowlanych w średniowieczu w różnych krajach europejskich. B. Gieremek omawia jedno z ważnych zagadnieil ogólnej historii kultury: umysłowość i psychologię zbiorową w bistorii referując najnowsze pozycje historiografii francuskiej. J. Tazbir ukazuje stanowisko polskich polemistów wyznaniowych wobec prześladowania antytrynitaryzmu w XVI wieku. Materiały i recenzje zawarte w omawianym tomie dotyczą różnych dziedzin historii gospodarczej tak polskiej, jak i powszechnej. Całość interesującego tomu świadczy dobrze o rozleglości zainteresowań badawczych warszawskiej grupy historyków. Irena Turnau NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUSEA. Pre:1nasky z druhe celostani konference etnografu-musejnich pracowniku na Bystficce ve dnech 24.-28. kvetna 19fi8. Usp0J-adal Ludvik Kunz. Brno 1959. �B56 657 Male tisky, Cislo 7 Narodopisneho ss. 160 + 6 nIb, ilustr. Oddeleni Moravskeho musea v Brne. 8° Nr 7 serii etnograficznych wydawnictw Muzeum Morawskiego w Brnie zawiera referaty oraz rezolucję uchwaloną na ogólnokrajowej konferencji etnografów, poświęconej omówieniu zadań stojących przed działami etnograficznymi w muzeach krajoznawczych. Miroslav Horacek: Uplatneni etnogratickeho materialu v historicke expo- (s. 15-16) zwraca uwagę na konieczność uwzględniania na wystawach regionalnych także i eksponatów związanych z życiem i kulturą klasy robotniczej. Referat Ludvika K u n z a pt. Okoly vlastivednych musei plynouci ze socialisace venkova (s. 17-29) omawia aktualne zadania muzeów regionalnych w zakresie gromadzenia eksponatów i materiałów naukowych odzwierciedlających stosunki produkcyjne i społeczne w dziedzinie rolnictwa w XIX i XX wieku. Muzea powinny gromadzić także i typy narzędzi i pierwszych maszyn rolniczych używanych w tym okresie. Kunz wytyka błędy najczęściej popełniane przez organizatorów wystaw i podaje wskazówki odnośnie opracowywania objaśnień tekstowych, ułatwiających zrozumienie wystawy. Helena J o h n o v a: Zamestnani, ~emesla a lidowe umimi vytvarne v historicke exposiei vlastivedneho musea (s. 31-39). Za ludowe uważa referentka nie tylko przedmioty wytwarzane na wsi, lecz także wykonywane przez rzemieślników miejskich a nawet w fabrykach, na potrzeby wsi, w oparciu o wzory wiejskie. Autorka jest skłonna zaliczać dawne prace artystów ludowych raczej do działu rzemiosła ludowego i zdobnictwa niż do działu sztuki ludowej. Dopiero dzieła dzisiejszych artystów ludowych są wykonywane świadomie jako dzieła sztuki. siei vlastivedneho musea Alena P l e s s i n g e r o v a: Pozncimky kroje a lido(s. 41-49). Autorka zwraca uwagę na konieczność przedstawienia historycznego rozwoju strojów ludowych na danym terenie, z uwzględnieniem nie tylko tła ekonomiczno-społecznego ale także i zróżnicowania ubioru w zależności od przynależności do klas wieku itp. Wystawy etnograficzne powinny tępić przejawy złego smaku. Plessingerowa udziela również wskazówek dotyczących stosowania pomocniczych materiałów, filmów i nagrań magnetofonowych. Referując problemy nasuwające się w trakcie przygotowywania ekspozycji obrzędów ludowych, autorka podkreśla również konieczność oceny ich pozytywnego lub negatywnego wpływu na życie wsi. Josef B e n e ś: Specicilni narodopisnci exposice ve vlastivednyc:h mus eis ch (s. 51-57). W oparciu o swe dotychczasowe doświadczenie autor udziela wskazówek odnośnie urządzania działów i wystaw etnograficznych. Zgodnie z tendencjami panującymi w muzealnictwie czechosłowackim wystawy te powinny obrazować historyczny rozwój poszczególnych działów kultury vych obyćeju v historicke exposici k instalacji vlastivedneha lidoveho musea ludowej, uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Zróżnicowania regionalnego nie należy stawiać na pierwszym miejscu. An~rej p o lon e c, Studijne a wychovne wyuiitie zakladnych zbierak vo vlastlVe~nych museach (s. 59-68) omawia znaczenie zbiorów i wystaw etnograficznych dla akcji oświatowej oraz dla rozwoju nauki. Niezależnie ~.d. ilustracj zawartych w tekstach, do omawianej publikacji dołączono częsc IlustraCYJną, przedstawiającą m. in. fragmenty niektórych wystaw oraz m~gazyny zbiorów etnograficznych. Wyżej omówione referaty streszczono w Językach niemieckim, francuskim i rosyjskim. ! Halina Bittner-Szewczykowa SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MOZEA. Rocnik XLVI-LIV 1952-1960. Bratislava-Martin 1960, 8° ss. 235 + 10 nIb, ilustr. . Na ł~mach tego wydawnictwa publikowane są przede wszystkim prace 1 matenały z dziedziny etnografii słowackiej oraz z zakresu muzealnictwa, przygotowane przez pracowników i współpracowników muzeum w Martinie. K~żdY rocznik obejmuje następujące działy: I. Studia, II. Materiały, III. DZiał muzealny, IV. Recenzje, V. Kronika. Vladimir wstępnym pt. NOVe perspektivy (s. 7-16) strukturę organizacyjną muzeum w Mart~ni~ oraz powojenną działalność i plany tej placówki, którą w 1956 r. podrueslOno do rangi instytutu naukowo-badawczego. Oprócz prac muzealnych Muzeum w Martinie prowadzi badania terenowe oraz poszukiwania archiwalne, zmierzające do odtworzenia dziejów kultury lud~we~ słowackiej. Matula omawia również plany związane z organizacją wielkiego muzeum budownictwa ludowego. a ulohy M a t u l a omawia Slovenskeho narodnćho w artykule muzea Ema K a h o u n o v ił: Vcipennictwo na Dobrej Vade (s. 19-28). Niniejsze opracowanie typu monograficznego przedstawia wyniki badań prowadzonych przez autorkę nad techniką wypalania wapna, w której wyspecjalizowały się zawodowo biedniejsze rodziny we wsi Dobra Voda w Niżnych Tatrach. Autorka opisuje również warunki życia ludzi trudniących się wypałem i rozwożeniem wapna. Metody pracy stosowane przez tych wapniarzy nie odbiegały wiele od metod stosowanych na Węgrzech. Vasil M a r i n o v: Prispevok k studiu radiel v Bulharsku (s 30-34). Bułgarski etnograf Marinowomawia używane w Bułgarii (prócz radeł z długimi grządzielami) jednorękojeściowe radła grządzielowe typu rylcowego. Grządziele tych radeł są albo proste (wykonane z osobnego kawałka drzew~), albo krzywe (stanowiące jedną całość z rylcem). Jedno ze zdjęć zamIeszczonych przez autora przedstawia część pnia z wyrastającym z niego 42 �659 658 konarem - stanowiący surowiec do wykonania w/w radła krzywogrządzielowego. Marinowomawia również sposoby zaprzęgania koni ~.~ tych radeł. Stefan A p t h y: Klobucnictvo a kapciarstwo v Hornom SaTts~ (s. 35-1?2). Jest to naj obszerniejsze z opracowań, zamieszczonych w tym rocz~lku. Wstęp historyczny przedstawia szczegółowo rozwój ~ upadek rzemIOsła kapeluszniczego w Bardyjowie i innych miastach reglOnu Szarysz~. Rzemiosło to rozwinęło się już w średniowieczu, ale początkowo znaJdowalo się w rękach Niemców, którzy nie dopuszczali Słowakó,:, d~ cechu. Autor wylicza rodzaje kapeluszy wykonywanych na modłę memle~ką .lub v:ęgierską. Osobny rozdział poświęcił opisowi dawn;~h wars~t~tow. I dom?w kapeluszników bardyjowskich. W obszernej CZęSCl omawlaJą?eJ techmk~ rzemiosła kapeluszniczego znajdujemy zarówno dokładne OPlSY. narzędzl i przyborów używanych przez kapeluszników do wykonywama s,,:y~h różnorakich czynności zawodOWych jak również i szczE,gółowe omówlen~e poszczególnych faz obróbki wełny, wykonywania kaplinów i formowan~a kapeluszy (od prania i gremplowania wełny, .poprzez ~rzetrzepywame i formowanie warstw, filcowanie ich, nadawame kształt~w. kapeluszom, farbowanie, usztywnianie, suszenie, prasowanie i przyst~aJame ka~eluszy (s. 76-96). Kapelusznicy bardyjowscy docierali ze sw~ml. wyrobamI ?rze~ znaczonymi na potrzeby wsi na teren Węgier, a takze: do połudmow€J Polski. Jedna z wykonywanych przez nich fasonów nOSIł nazwę "klobuk ·" W XX wieku kapelusznicy zaprzestali wyrobu nowych kapeluszy, po l sk l . .' l t t' trudnili się już tylko czyszczeniem l farbowamem starych. a ego :z wiadomości dotyczące całego procesu pracy mógł Apathy zebrac w;łąc~me drogą wywiadów i wobec tego nie był już w stanie .sfot~grafowac opIsywanych technik. Gros materiału ilustracyjnego omawlanej p~acy stano"":lą więc z konieczności rysunki. Autor referuje też mniej skomphk~waną tec~nikę wyrobu filcowych kapców (walonek). Do pracy załączony ?e~t słowmk . , ch l' zwrotów używanych przez kapeluszmkow. Praca wyrazen gwarowy . . .' . i Apathy'ego stanowi naj obszerniejsze i naJ bard ZleJ szczegołowe opracow ~n.e omawiające technikę wyrobu kapeluszy. W naszej literaturze bra~ podoome dokładnego opracowania, a wartoby i u nas przebadać d~kła~n:e tę t~c~nikę, tym bardziej że np. w Nowym Targu istnieją po dZls dZlen rzemlesl- a I? nicze warsztaty tego typu. · l A H u ska' Korene a vyvin krest'anskych obradov (s. 113M lros av.· . . b d' 135). Autor wyjaśnia w sposób bardzo popularny genezę WIerzen, orzę. ow religijnych i świąt katołickich, wskazując zwłaszcza na elementy. przeJ~te od prastarych ludów rolniczych - związane głównie. z kul:em słon~a, sennym zrównaniem dnia z nocą oraz zimo:vym l let~lm przes.lle~~em~ Autor stara się podbudować swą pracę danymi zebran~ml \V trakCIe \, łas nych badań terenowych w różnych okolicach SłowaCJI. . • o v a'· A'exander Salzmann posledny maliar obrazkov g I rena M u r a s .' .. na skle na Slovensku (s. 136-150). Charakteryzując twórczosc A. Sa1zmana ':10- ·l (1870-1959), autorka wyróżnia w niej kilka okresów. W pierwszym Sałzman namalował najlepsze swe obrazy, o tematyce religijnej, w drugim malował obrazy o tematyce Janosikowej (ale były one już inspirowane przez znawców i miłośników malarstwa na szkle), w trzecim okresie pracował wyłącznie dla celów zarobkowych wykonując m. in. wywieszki sklepowe. Pod koniec życia wrócił do malarstwa na szkle, ale ostatnie jego prace nosiły już wszelkie cechy dekadencji. Murgasova pokazała również i niektóre tajniki warsztatu malarskiego Salzmana (np. jego szkice robocze). Autorka pokreśla fakt, że materialną bazę dla rozwoju tej gałęzi słowackiej sztuki ludowej w XVIII i XIX wieku stanowiły liczne wytwórnie szkła istniejące w Słowacji. W dziale II znajdujemy następujące prace: Pavol H o r vat h: Invent(j:re poddanskych hospodarstiev z 18. a za zaciatku 19. storoCia (s. 151-160). Autor prezentuje materiały archiwalne w postaci lO-u inwentarzy gospodarstw chłopskich pańszczyżnianych, sporządzonych po śmierci bezdzietnych gospodarzy, kiedy całe ich mienie przechodziło na rzecz pana. Ten sam, badacz publikuje w przyczynku pt. K dejincirn l'udoveho rybcirstva na Orave (s. 161-162) treść kontraktów zawierających m. in. opisy różnych rybackich przyborów oraz sposobów łowienia ryb. Pavol Kuk a: Crpdky vo vlastivednom rnuzeu vo Zvolenie (s. 163-170), omawia kolekcję czerpaków i charakteryzuje ich zdobnictwo o motywach geometrycznych, zoo- i antropomorficznych. Eugen Kle m e n t i s: L'udovci satira z okolia Banskej Stiavnice (s. 1712), podaje in extenso treść i zapis melodyczny żartobliwej pieśni ludowej, w której znajdujemy wiadomości z zakresu magii miłosnej. W dziale muzealnictwa opublikowano następujące rozprawy: Andrzej P o lon e c: Andrej Krnet zakladatel' sLovenskeho rnuze]nt(s. 173-182). Jest to wspomnienie opublikowane z okazji 50-tej rocznicy śmierci A. Kmeta, przypadającej w 1958 r. Podobnie jak wielu ludzi jego epoki Kmet łączył zainteresowania przyrodnicze z humanistycznymi. Działacz ten nie tylko propagował piE;kno folkloru i sztuki okolic ludowej Ba11skiej Bystrzycy, ale również starał się o poprawienie warunków bytu tkaczy ludowych, szukając odbiorców dla ich pięknych wyrobów. Sztukę ludową propagował organizując wiele wystaw w kraju i zagranicą. Eksponaty zgromadzone np. na wystawę w Martinie w 1887 roku oraz prywatne zbiory Kmefa, stały się zalążkiem Muzeum w Martinie. ctwa Stefan A p a t h y: a vyuziti2 norodopisnych zbiero~" v muautor definiuje etnografię jako gałąż nauk historycznych, gromadzącą wiadomości o życiu ludu pracującego, zwłaszcza wiejskiego, od czasów naj dawniejszych aż do dzisiejszych. Zbiory etnograficzne zebrane w muzeach stanowią materialne dokumenty życia ludu pracującego. Autor charakteryzuje ważniejsze zbiory etnograficzne znajdujące się w muzeach słowackich, omawia ich pochodzenie i znaczenie naukowe. Spracu:l;anie zeach (s. 183-195). W tej rozprawie �661 660 Rozprawa zawiera szereg wskazówek dotyczących sposobów gromadzenia, ewidencjonowania, przechowywania i zabezpieczania muzealiów etnograficznych. Autor zwraca uwagę także na konieczność rozpoczęcia planowej akcji pozyskiwania materiałów i eksponatów, obrazujących zmiany kulturowe i społeczne, zachodzące współcześnie. Ivan B o h u s: Ncirodopisne Oddelenie Muzea Tatranskeho narodneho parku. (s. 195-198). Dyrektor Muzeum przy Tatrzańskim (Słowackim) Parku Narodowym przedstawia perspektywy rozwoju działu etnograficznego, zorganizowanego w 1959 r. w Tatrzańskiej Łomnicy na bazie zbiorów gromadzonych już od końca XIX wieku w okolicach Popradu i Velkej. Ta nowa placówka etnograficzna zorganizowała już wystawę pt. "Lud pod Tatrami"; w ramach akcji oświatowej organizuje wieczorki dla turystów i miłośników kultury ludowej, połączone z popisami regionalnych zespołów i kapel ludowych. Ponadto dział etnograficZJny w Łomnicy gromadzi materiały dotyczące terenu Podtatrza. Stefan Apathy i Jan Hycko omawiają na str. 199-204 wystawę pt. Slovenskci dedina kedysi a dnes zorganizowaną w 1960 r. w Martinie. W omawianym roczniku znajduje się również dział recenzji. M. in. Adam Pranda omawia serię broszurek i filmów na temat sztuki ludowej i rzemiosła, wydawanych przez Ustredie ludov~j umeleckej vyroby instytucję zbliżoną do naszej CPUA. Na uwagę zasługuje również zestawiona przez O. Kovacikovą: Kniznci a casopiseckci bibliografia narodopisnej a m'uzeologickej literatury za r. 1959 (s. 216--227), przy czym KovaCikova nie poprzestała na podaniu samych tylko tytułów ale dodała i krótkie recenzje ważniejszych prac. Rocznik zamyka kronika notująca ważniejsze z działalności placówek muzealnych itp. Sbornik Slovenskeho ilustr. Na wstępie Narodnl2ho znajdujemy Muzea. dwa obszerne wystawy, sprawozdania R. LV: 1961, 8° ss. 162 opracowania z dziedziny + 10 nIb, kultury materialnej: Ji'm P o d o l ak: Letne salasnictwo oviec v oblasti Horneho Hrona (s. 5-76). W tej bardzo ciekawej i obszernej pracy przedstawia autor wyniki skrupulatnych badań terenowych, jakie przeprowadził w rejonie górnego biegu rzeki Hron (w Srodkowej Słowacji). Omawia więc szczegółowo organizację spółek pasterskich, następnie opisuje szałasy pasterskie znane na interesującym go obszarze, przedstawia wszystkie czynności i umiejętności pasterzy oraz warunki ich bytowania na halach. Podolak wylicza dokładnie korzyści płynące z hodowli owiec. W omawianej pracy znajdujemy również wiadomości o zwyczajach i wierzeniach pasterskich. Studium jest bogato ilustrowane zdjęciami wykonanymi przez autora podczas badań terenowych. Magdaleny S t e h l i k o v e j pt. Stare tex(s. 77-92). Autorka kiasyfikuje na wstępie stare techniki tekstylne: plecionkarskie i tkackie, do których zalicza: l) wyrób siatek na krosienkach, 2) robienie frędzli, 3) roboty na drutach, 4) wiązanie sieci, 5) ro1::ioty szydełkowe (polegające na wykonywaniu wyrobów z jednej ciągłej nici) a dalej: 6) tkanie wąskich krajek na deseczkach tkackich, 7) tkanie na formach, 8) plecionkarstwo przy zastosowaniu słomy lub łyka, 9) tkanie przy pomocy krosienek tabliczkowych i 10) koronki klockowe, wymagające osnowy i wątku. Nie wszystkie w/w techniki opisała autorka jednakowo dokładnie. Na naszą uwagę zasługuje zwłaszcza opis techniki wyrobu wąskich pasków i czepców siatkowych, wykonywania rękawic i pantofli na drewnianych formach oraz wyrobu pasków przy zastosowaniu krosienek tabliczkowych. Autorka starała się również podać wiadomości dotyczące genezy tych technik oraz zasięgu ich występowania na terenie Słowacji. Rysunki i fotografie ułatwiają zrozumienie opisów technicznych. Dział Studiów zamyka praca: Eugen K l e m e n t i s: Stiavnicky rezbcir Jozef Cerven (s. 93-98). Ten rzeźbiarz - górnik, zmarły w 1932 roku wykonywał oprócz rzeźb we flaszkach, kałamarze, miniaturowe ruchome modele kopalń a także szopki i figurki szopkowe. Klementis omawia tab:e technIkę pracy rzeźbiarza. Dosyć obszerna tilne technik y na jest i praca Slovensku W dziale II znajdujemy obszerne sprawozdanie z kolektywnych badań nad ludową kulturą materialną okolic Sniny prowadzonych przez zespół badawczy Muzeum Narod. - Materialy z etnografickeho prieskumu okolia Sniny z roku 1960 (s. 99-118), a także z badań nad budownictwem ludowym w okręgu turczańskim, związane z etnograficznymi pracami przygotowawczymi i założeniem Słowackiego Muzeum Budownictwa ludowego (Jozd T u r z o: Z vyskumu l'udovej architektury w Turci - s. 119-123). W pracy pt. Goticke l'udove tabul'ove mal'by v ZóbreZi (s. 124-128) Peter Mendel omawia malatury pochodzące z XVI-wiecznego drewnianego kościółka, wykonane przypuszczalnie przy współpracy rzeźbiarzy ludowych i cechowych. W dziale muzealnictwo wysunięto na pierwszy plan rozprawę Igora Hrubeca pt. Problemy narodopisnej exposicie starsieho obdobia (s. 129-138). Porusza ona problemy nasuwające się przy reorganizacji ekspozycji etnograficznej w Muzeum Martińskim. Zdaniem autora, przy wprowadzaniu zmian w wystawie mającej zobrazować historyczny rozwój poszczególnych dziedzin kultury ludowej w Słowacji, powinny posłużyć w pierwszym rZE;dzie cenne wskazania radzieckiego etnografa SP. Tołstowa. precyzuj·lee zakres współpracy etnografii z innymi naukami historycznymi oraz zadania etnografii w zakresie wykrywania specyfiki etnicznej drogą dziejów danej grupy od czasów najdawniejszych do dzisiejszych. Zdaniem autora wystawa przedstawiająca całokształt dziejów kultury ludowej nie może �662 663 bazować jedynie na eksponatach etnograficznych. Konieczne jest posłużenie się odpowiednio dobranymi eksponatami archeologicznymi, materiałami historycznymi, literackimi oraz ikonograficznymi. Muzeum w Martinie zamierza położyć specjalny nacisk na przedstawienie kultury wsi słowackiej w dobie feudalnego ucisku. Stosunkowo naj skromniejszy ma być dział budownictwa, a to dlatego, że planuje się zorganizowanie odrębnej placówki typu skansenowskiego, w której zostaną zgromadzone obiekty z całej Słowacji. Andrej P o lon e c: Ema Goldbergerova, prva kustódka Slovenskeho na(s. 139-144). Autor omawia zasługi E. Goldbergerowej położone dla muzeum martińskiego. Pod koniec XIX wieku istniała żywa współpraca między organizującym się muzeum a stowarzyszeniami patriotycznymi kobiet słowackich. rodneho muzea W dziale recenzji znajdujemy m. in. recenzję XLV tomu "Ludu" napisaną przez Stefana Apathy'ego. W kronice zaś zamieszczono m. in. sprawozdanie z ogólnokrajowej konferencji poświęconej omówieniu roli etnografii w dokumentowaniu zachodzących obecnie przemian kulturowych; relację o obradach międzynarodowej konferencji muzeów regionalnych w Jugosławii w 1960 r., oraz sprawozdanie z trzydniowych obrad czechosłowacko-polskiej Komisji Karpackiej w Starym Smokowcu. Sbornik ss. 201 + Slovenskeho Narodneho Muzea. Etnografia 3. R. LVI: 1962. 80 12 nIb, ilustr. Pod koniec 1961 roku nastąpiło połączenie Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie i Słowackiego Muzeum w Bratysławie w jedną instytucję pod nazwą Slovenske narodne muzeum z trzema działami: przyrodniczym i historycznym w Bratysławie, a etnograficznym w Martinie. Odtąd i Sbornik wychodzi w trzech odrębnych seriach. Dotychczasowy układ l"zeczowy serii etnograficznej Sbornika nie uległ zmianom. W dziale "Studia" zamieszczono następujące prace: Igor K l' i s t e k: Zeleninarstwo na Zdhori (s. 7-32). Jest to praca o charakterze monograficznym, dotycząca warzywnictwa. Autor omawia w niej zarówno dawne jak i obecnie stosowane sposoby mechanicznej uprawy ziemi, opisuje i klasyfikuje narzędzia pracy ogrodniczej, omawia także sposoby nawożenia gleby, uprawy i zbioru płodów, wylicza gatunki uprawianych jarzyn oraz sposoby ich magazynowania i przewożenia na sprzedaż. Ema K a h o u n o v a: Ludove kamenarstvo na Dobrej Vade (s. 33-43). Autorka omawia rzemiosło kamieniarskie, stanowiące dodatkowe źródło dochodu dla biedniejszych mieszkańców wsi Dobra Woda w Karpatach Niskich. Autorka zarejestrowała wszelkie zmiany jakie zaszły w technice produkcji oraz w asortymencie wykonywanych przedmiotów (nagnbki, ocembrowania do studzien, kob. szlifierskie i młyńskie - ostatnio już tylko wyroby cementowe). Richard Jer a b e k: Voraistvi na Popradu a Dunajci. PJispevek ke studiu slovensko-polskych styki! na pielomu 18. a 19. stoleti. (s. 44-60) Ta obszerna praca bazuje przede wszystkim na materiałach historycznych, ponieważ flisactwo po stronie słowackiej należy już do przeszłości. Autor podaje na wstępie przegląd literatury z XVIII, }GIX i XX wieku, traktującej o tych zagadnieniach. W traktacie swych poszukIwań dotarł Jerabek m. in. do tabel które wykorzystał Wincenty Pol. Praca zawiera omówienie warunków hydrograficznych, geograficznych, politycznych oraz społecznoekonomicznych, które zadecydowały o roli Popradu i Dunajca jako szlaków komunikacyjnych (do przewozu drzewa, win, wód mineralnych, miodu pitnego, a także rud żelaznych itp.), zanim wybudowano linię kolejową łączącą Polskę z Węgrami. Autor opisuje też rodzaje tratew używanych na tych rzekach. Stefan M l' u s k o v i ć: K niektorym preiitkom v sposobe l'udoveho byvania za kapitalizmu na Zcihori (s. 61-84). Autor przedstawia warunki mieszkaniowe we wsiach w rejonie Zahorza, panujące w okresie kapitalizmu. Mruskovića interesowały przede wszystkim rozplanowanie i funkcjonalność wnętrza chat w zależności od liczebności rodzin chłopskich; dużo miejsca poświęcił opisowi legowisk i sprzętów przeznaczonych do spania; opisał także zwyczaj spania w lecie poza izbą na strychach i w budynkach gospodarczych. Wyniki własnych badań terenowych, przedstawił na szerszym tle porównawczym słowiańskim, zwracając uwagę na rolę czynników geograficznych, historycznych i społeczno-ekonomicznych i in. Dusan H o l y: Jinonarodni n.udebni varianty lidovyeh tanei! ze Slovenska (s. 85-98). Jest to opracowanie z zakresu muzykologii, omawiające obce warianty muzyczne (rumuńskie, ukraińskie i bułgarskie) stanowiące odpowiedniki dla niektórych słowackich tańców ludowych. Badania nad tego rodzaju zagadnieniami są bardzo skomplikowane i nie zawsze przynoszą pozytywne rezultaty. W dziale "Materiały" zamieszczono następujące publikacje (głównie z dziedziny kultury materialnej i społecznej): Ema M a l' k o v a: Vranovske tkaniny. Prispevok k technológii (s. 99117). Autorka omawia technikę wyrobu tkanin ozdobnych (ręczników, obrusów, bielizny pościelowej itp.) wyrabianych przez dawne i dzisiejsze tkaczki we Vranovie. Zdobienie tkanin polegało na zastosowaniu odpowiednich splotów tkackich (w tkaninach jednobarwnych), bądź też na wprowadzeniu barwnych ornamentów tkackich. Markova załącza szereg rysunków technicznych i fotografii. Zdena C a p l i ć o v a: Za zazrivskeha salasnictva (s. 118-129). Autorka omawia nie tylko tradycyjne sposoby wypasu owiec oraz warunki życia pasterzy na Orawie (czerpiąc informacje m. in. także i z ludowych pieśni �665 664 tego regionu) - ale również przedstawia w zakońcżeniu pracy najważniejsze zmiany, jakie zachodzą w wyniku wprowadzenia gospodarki socjalistycznej. Herman L a n d s f e l d: Dva nezname nastroje na zdobenie hrnCiorskeho riadu (s. 130-131). Ta praca może zainteresować nie tylko etnografów ale także i archeologów. Autor poszukiwał w trakcie swych badań terenowych narzędzi służących do zdobienia ceramiki. W niniejszej pracy omówił dwa takie przyrządy: 1) skórzane grzebienie, przy pomocy których wykonywano ornamenty faliste na miskach i dzbankach (używane od XVI-XIX w.) oraz 2) radełka (kółeczka) metalowe używane do wykonywania rytmicznie powtarzających się pasowych zdobin, używane jeszcze do niedawna w Słowacji przyozdabianiu ceramiki "siwej". Autor omawia również sposób posługiwania się tymi przyrządami. Jan B o d a: Materialy k dejinam turcianskych obci v 18. stor. (s. 138156). Boda publikuje protokoły z lustracji w 8 gminach okręgu turczańskiego, przeprowadzonych w 1770 roku w ramach przygotowań do terezjańskiej reformy rolnej. W dziale poświęconym sprawom muzealnictwa na specjalną uwagę zasługuje ro:z;prawa programowa pióra Josefa B e n e s a pt. Lidove bydleni v muzejni exposici. Piispevek k narodopisne muzeologii (s. 157-175). Autor referuje znaczenie wystaw poświęconych przedstawieniu wiejskich wnętrz domostw. Następnie daje zarys historyczny omawiający najważniejsze sposoby ujmowania tego zagadnienia począwszy od XIX vd.eku. W XIX wieku zgodnie ze zbyt realistyczną manierą umieszczano w wystawianych wnętrzach także manekiny w strojach ludowych; w I poło XX w. obywano się już bez zbytecznych dekoracji obecnie zdaje się zwyciężać koncepcja postulująca przedstawianie poszczególnych elementów wnętrza. Autor daje przykłady wystaw wnętrz ludowych zorganizowanych zarówno w kraju jak i zagranicą, podaje także literatur p, traktującą o ekspozycjach tego typu. W drugiej części Benes omawia znaczenie metody historycznej jako głównej wytycznej przy organizowaniu takich wystaw oraz zaleca stosowanie pomocniczych materiałów ekspozycyjnych w postaci fotografii, wykresów, tabel itp. Irena Murgasova: Formy na obradave peCivo z Dacovho Lomu (s. 176180). Autorka opisuje drewniane formy (używane niegdyś do wypieku kołaczy weselnych w miejscowości Dacov Lom), znajdujące się obecnie w zbiorach muzeum w Bratislavie. W dziale recenzji znajdujemy m. in. recenzję pracy M. ZnamierowskiejPrufferowej: "Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich ", napisaną przez A. Poloneca (s. 187-188). Wszystkie roczniki Sbornika są bogato ilustrowane i zaopatrzone w streszczenia w języku rosyjskim i w jednym z języków zachodnio-europejskich, najczęściej niemieckim. Graficzna szata omawianego wydawnictwa jest bar- .,1 dzo staranna i estetyczna. Przegląd omówionych wyżej roczników Sbornika pozwala na zo'rientowanie się w zainteresowaniach i tendencjach badawczych słowackich etnografów związanych z Muzeum w Martinie. Trzeba specjalnie podkreślić, że niektóre z zamieszczonych rozpraw jak np. praca Apathyego, Kahonouvej czy Kristka poruszają zagadnienia dotychczas prawie wcale nie badane przez etnografów. Zarówno w pracy naukowo-badawczej, jak i w pracy muzealnej w Słowacji widać próby stosowania metody historycznej, tendencje do wykorzystywania dostępnych materiałów archiwalnych oraz możliwie wszechstronnego ujmowania badanych zagadnień w dynamice ich rozwoju - zgodnie z wymogami marksizmu. Sbornik ilustruje chlubnie ożywioną i owocną działalność muzeum w Martinie. Halina Bittner-Szewczykowa ETHNOGRAPHICA. I: 1959,Moravske Museum v Brne. 80 ss. 308 + 3 nlb., ilus. R,ed. L. Kunz. W dziale I tego rocznika znajdujemy prace następujące: JI. II. IIoTarroB (JIeHIl.Hrpa}:\): O HaYQHO-rrpOcBeTIl.TeJIbHOii pa60Te MY3elłAHTpOrrOJIOrHIl. Il.3THorpa<PHil.A. H. CCCP (JIeHIl.Hrpa,n:)(s. 13-17). Potapow omawia przede wszystkim aktualne wystawy zorganizowane przez Muzeum Antropologii i Etnografii Akad. Nauk. ZSRR w Leningradzie, przedstawia także formy działalności oświatowej prowadzonej przez tę największą w Związku Radzieckim etnograficzną placówkę muzealną. Valeriu B u t u r a (Muzeul Etnografic al Transilvaniei - Cluj); publikuje studium pt. "Die Siebenbiirgischen Turbinen-Miihlen" (s. 19-26), w którym omawia zasady poruszania młynów turbinowych, znanych niegdyś na obszarze ciągnącym się od zachodu i północy Europy aż do Baszkirii w Azji. Marius S t a d l e r (Textilni museum- Dvur Kralove nad Łabą): Napoleons-Leipziger und Tiirkentiicher. Ein Beitrag zur miihrischen Trachte!1- (s. 27-39). Autor wyjaśnia szczegółowo pochodzenie ręcznie drukowanych bawełnianych chustek na głowę (białych lub czerwonych) bardzo popularnych od pierwszej połowy XIX wieku w strojach ludowych nie tylko na Morawach, ale także i w innych krajach zwłaszcza byłej monarchii austro-węgierskiej. Autorowi udało się ustalić nieznane dotychczas fakty, dotyczące wpływu farbiarstwa alzackiego na produkcję słynnych w Czechach chustek kosmanowskich, (drukowanych w Sudetach) a także zebrać dane dotyczące importu chustek ręcznie drukowanych, wykonywanych w małych drukarniach na pograniczu austriacko-szwajcarskim (podaje nazwy ważniejszych firm oraz łi.urtowników sprowadzających te artykuły. jeszcze przed II wojną światową). W pracy Stadlera znajdujemy również wiadomości o małych wytwórniach we Frydku, które naśladowały w/w kunde, �666 667 wyroby. W dalszym ciągu pracy autor omawia wazmeJsze ornamenty drukowane na tego rodzaju chustkach, załączając szereg fotografii. Praca Stadlera moż: zainteresować także i naszych kostiumologów, ponieważ podobne chustkI były swego czasu popularne również i u nas np. na Śląsku czy w Krakowskiem. Sporo ich zachowało się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Georg J a c o b (Museum fill' Volkskunde, Berlin): Der PosamentierHochkammwebstuhl im Museum fUr Volkskunde in Berlin. Mit einer Einjuhrung von Helene Ebner-Eschenbach (s. 53--64). Część wstępna omawia pokrótce rodzaje warsztatów tkackich znajdujących się w muzeum berlińskim oraz przedstawia historię produkcji wstążek. W dalszym ciągu pracy znajdujemy szczegółowy opis konstrukcji skomplikowanego warsztatu tkackiego służącego do produkcji wzorzystych wstęg, pochodzącego z Tyrolu. Bardzo V y d l' Y (Moravske Museum - Brno) pt. blanche (s. 65-81). Autor wprowadza bardzo słuszne rozróżnienie zdobnictwa powstałego przez zastosowanie prostszych ściegów hafciarskich służących do obrębiania lub łączenia płatów tkanin oraz ornamentów ozdobnych wykonywanych wzdłuż nitek prostych (znanych już w epoce renesansu) od właściwego haftu białego, którego zas~dniczą cechę stanowią mniej lub bardziej rozwinięte desenie, pokrywaJące całe płaszczyzny tkanin (rozkwit tego typu haftu przypada dopiero na okres empiru). J. Vydra omawia dotychczasowe wyniki badań nad hafciarstwem ludowym w Czechosłowacji i podkreśla konieczność dalszego kontynuowania tej akcji badawczej. Przedstawia następnie historyczny rozwój haftu białego, wpływy różnych prądów mody na hafciarstwo ludowe m. in. zwraca uwagę na wpływy orientalne i niemieckie, ale docenia również i rolę utalentowanych hafciarek ludowych propagujących nowe wzory ludowe. Osobny rozdział poświęca Vydra na przedstawienie wszystkich 1'0rodzajów ściegów i technik hafciarstwa białego (s. 73-75) z uwzględnieniem ich zastosowania w hafciarstwie ludowym. Omawia również ważniejsze motywy zdobnicze oraz ich symbolikę. W ostatnim rozdziale analizuje funkcję haftów białych w stroju ludowym oraz wylicza przyczyny stopniowego upadku hafciarstwa ludowego. Apres cenna la couture jest praca blanche - J. la broderie Josef Dostal (współpracownik Muzeum w Brnie) daje przyczynek omawiający zdobienie kapeluszy męskich piórami "Der "kosiiek" genannte Kranichjederschmuck an mdhren)" (s. 91-97). Ruzena a Huten der Mdnnertracht von Podluz'i. (Sud- (współpracownik Muzeum w Brnie): Olmutzer und (s. 101-106), charakteryzuje wyroby fajansowe ośrodków ceramicznych w Ołomuńcu i Sternberku, pochodzące z końca XVIII i pocz. XIX wieku, należące do najpięknie.iszych okazów ceramiki morawskiej. Po przestudiowaniu materiałów archiwalnych, autorka zdołała ust9.Sternberger H l' b k o v den Fayencen lić nazwiska garncarzy sygnujących swe wyroby inicjałami N lub M. Autorka podaje szereg wskazówek ułatwiających identyfikację okazów ceramiki z w/w miejscowości, na podstawie kształtów, glazury, charakterystycznych motywów zdobniczych itp. Podobny charakter ma praca: Marianne Mund (Stadtmuseum Zittau): Zitt.auer Fayancen (s. 113-117), mająca ułatwić identyfikację okazów fajansów żytawskich bardzo popularnych w Saksonii w XVII i XVIII wieku, których genezę poznano lepiej dopiero ostatnio. Autorka nie wyklucza możliwości zapożyczenia technik garncarskich z Czech, aczkolwiek napisy oraz elementy zdobnicze tych fajansów są typowo niemieckie. Dział I zamyka praca Stanisława .B ł a s z c z y k a (z Poznania) pt. Les sculptures populaires du Musee de Poznań (s. 119-123), podającą charakterystykę wielkopolskich rzeżb ludowych z uwzględnieniem ich walorów formalnych i plastycznych. W części II zgrupowane zostały prace o charakterze informacyjnym referujące ważniejsze osiągnięcia i program prac muzealnictwa etnograficznego krajów socjalistycznych: Ludvik Kunz daje sprawozdanie z obrad II ogólnokrajowej konferencji etnografów czechosłowackich obradującej nad zadaniami stojącymi przed muzealnictwem w dobie budowy socjalizmu: "Die II Gesamtstaatliche (s. 129-130). Josef Konferenz der Museumsethnographen in der CSR" Eine Arbeitstagung uber die Errichtungvon Benes: Freilichtmuseen in der CSR (s. 131-134). Znajdujemy tutaj również i artykuły nadesłane z Polski przez Longina Malickiego (Projekt eines Freilichtmuseums in Gdańsk-Oliva - s. 135-137), Wandę Jostową (Organisationsarbeiten uber die Grundung von regionalen Freilichtmuseen auf dem Gebiete von Podhale und Orava s. 139-143), Roderyka Lange (Les recherches et la documentation de la danse populai,re dans le Musee Ethnographique d Toruń - s. 144-146). W dziale III znajdujemy następujące prace: ethnographischen Helene Ebner-Eschenbach Sowjet-Union ubergegebene (Museum fill' Volkskunst Sammlungsgegenstćinde - Berlin): der Von Volkskunde der und (s. 149-151). Siegfried Wolf (Museum fill' Volkskunde publikuje przyczynek dotyczący sposobów walki z molami: "Bemerkung zur Schćidlingsjrage ethnographischer Museen" (s. 152-155). Vilem Hank (Moravske museum - Brno): "Zur Eingliederung volkskundlichen der Volkskunst Dresden) Materialen in Kulturgeschichtrfche Schausammlungen und Austellungen" (s. 156-172). Studium Hanka referuje znaczenie zbiorów etnograficznych jako materiału pomocniczego dla wystaw historycznych, podaje przykłady takich wystaw organizowanych w Czechosłowacji. Hans fill' V6lkerkunde Leipzig): "Vitrinenneinim Museum jur Volkerkunde Leipzig" (s. 173-187). Autor zaznajamia czytelników z rodzajami sprzętów ekspozycyjnych, stosowanych dla pokazania zbiorów egzotycznych muzeum w Lipbauten Dam m und (Museum ćihnliche Hiljsmittel �668 669 sku; omawia natów. Tadeusz także zagadnienie oświetlenia gablot i ekspo- Dział VII stanowią także i polskich. w pracy pt. "Les problllmes de l'expo(s. 189-192), próby przeprowadzone przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, zmierzające do wypracowania nowoczesnych metod organizowania wystaw obrzędów ludowych. Za najwłaściwszy sposób uważa T. Seweryn przedstawienie najważniejszego, kulmin'lcyjnego momentu danego obrzędu. Tę metodę zastosowało muzeum krakowskie przy urządzaniu wystawy obrzędów dorocznych. sition S e we r y n odpowiedniego des coutumes referuje recenzje niektórych wydawnictw etnograficznych, Ethnographica. II: 1960. Moravske museum v Brne 1960 8° ss. 377 + 3 nlb. ilustr. Pierwsza część tego tomu zawiera referaty wygłoszone na ogólnokrajowej konferencji muzeologów czechosłowackich w 1960 roku, poświęconej omówieniu aktualnych zadań muzealnictwa etnograficznego (publikowane w języku rosyjskim). Ludvik Kunz omawia aktualny stan badań oraz dalsze potrzeby w zakresie badania przemian zachodzących współcześnie na wsi (zwłaszcza w kulturze materialnej) (s. 17-40); Olga Skalnikova przedstawia potrzeby w zakresie gromadzenia ekspontów obrazujących życie górników i hutników zatrudnionych w przemyśle (s. 41-46), Karel Fojtik daje sprawozdanie z badań przeprowadzonych nad warunkami życia klasy robotniczej w XIX i na pocz. XX wieku i wymienia ważniejsze prace i źródła dotyczące tego zagadnienia (s. 47-54); Vilem Hank referuje konieczność przeprowadzenia badań etnograficznych nad tworzeniem się nowej społeczności na terenie Sudetów. Hank akcentuje fakt, że w Niemczech Zachodnich powstała już tendencyjna gałąź etnografii tzw. Volkskunde der Heimatvertriebenen; Vladimir Karbusicki referuje zadania w zakresie gromadzenia i udostępniania zbiorów folklorystycznych, zwłaszcza dot. poezji i pieśni robotników, przy zastosowaniu nowoczesnych metod zapisu na taśmach magnetofonowych (s. 58-64). Druga część omawianego rocznika zawiera studia z dziejów osadnictwa i budownictwa oraz rzemiosła ludowego: Paul Henri S t a h l (Institul de Istoria Artei, Bukareszt): Les habitations humaines sur la Vallee de la Bistrita en Roumanie (s. 67-81) - referuje wnioski z badań nad usytuowaniem zagród. Studium to zawiera tabele statystyczne ilustrujące występowanie poszczególnych typów zagród, ich rozplanowanie, usytuowanie w stosunku do dróg wiejskich, stron świata itp. Tancred B a n a t e a n u (Museul de Arta Populara al R.P,R. Bukareszt): populaires" Dział czwarty, to katalog muzeów etnograficznych. Jest to kontynuacja specjalnego wydawnictwa Muzeum Morawskiego w Brnie, opublikowanego w 1958 r. pod tytułem "Die ethnogra.phischen Museen der Mittelund osteuropaischen Staaten" (Seria: Male Tisky nr 5). W I tomie "Ethnographica znajdujemy wiadomości o muzeach etnograficznych w NRD (Museum fi.ir Bergmannische Volkskunst und Heimatgeschichte Schneeberg; Heimatund Spielzeugmuseum Eisfeld, Thiiringen; Otto Ludwig-Heimatmuseum Eisfeld; Altmarkisches Bauernhaus Diesdorf, Altmark: Museum fiir Thiiringer Volkskunde - Erfurt, Heimatmuseum "Thiiringer Bauernhauser" - Rudolstadt) - w Polsce: (M. Zn'amierowska-Priifferowa pisze o muzeum w Toruniu; Longin Malicki o placówkach Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Wdzydzach a także Kartuzach i Kwidzyniu; Jerzy Golakowski o Parku Etnograficznym w Olsztynku) - ZSSR: (J. Linnus pisze o Muzeum w Tartu (Estońska SRR); N. Tipainis o Muzeum w Rydze; D. Figo i M. Łomowa o muzeach etnograficznych we Lwowie). Dołączone do tego działu fotografie pokazują fragmenty ekspozycji oraz magazyny niektórych muzeów. Dział V obejmuje recenzje i sprawozdania z niektórych wystaw etnograficznych: Ludvik Kunz omawia wystawy w Muzeum w Vsetinie i Gottwaldowie (s. 251-253), Josef Benes wystawy w Ołumuńcu, Czeskich Budziejowicach, Bańskiej Bystrzycy i Pardubicach (s. 253-4). Tutaj zamieszczono również artykuł Tadeusza Delimata ..Le musee Flottant" (s. 255-256) omarównież artykuł Tadeusza D e l i m a t a "Le musee Flottant" (s. 255-256) omawiający objazdową wystawę egzotyczną zorganizowaną przez Muzeum warszawskie na pływającej barce. Stanisław Błaszczyk pisze o objazdowej wystawie wielkopolskiej sztuki ludowej. Tamas Hofer omawia działalność wystawienniczą węgierską w sprawozdaniu pt. Neuere Ausstellungen ungaj'ischer Volkskultur im Ethnographischen Museum Budapest (1950-1958) (s. 261-263); Otto Domonkos recenzuje wystawę kowalstwa zorganizowaną w Sopronie. W dziale VI znajdujemy artykuł omawiający działalność Bernarda Strucka oraz nekrologi Dr Juliusa Bieltza, kustosza muzeum Brukenthal \v Rumunii i Dr Frantiska PospiSila (dawnego dyrektora działu etnograficznego w Muzeum w Brnie), Types d'dtres dans les villages roumains d'une des regi.ons marecageuses du (s. 82-104). Autor opisuje trzy typy naj prymitywniejszych pieców kurnych i ich warianty regionalne, spotykane na obszarach naddunajskich; podaje ich zasięgi. Zebrane przez siebie materiały przedstawia na szerszym tle porównawczym. Opisuje również i pomocnicze przybory, ułatwiające gotowanie i pieczenie potraw na otwartych paleniskach. Na samym końcu podaje wysnute przez siebie wnioski dotyczące pochodzenia omawianych typów pieców kurnych z kapami. Sona S v e c o v a (Uniwersytet w Pradze): Die Entwicklung der FeU2rstiitten in Siidmiihren und den anliegenden Gebieten der Westslowakei (s. 105-130). Również i ta obszerna praca dotyczy ewolucji palenisk. BaDanube - ~ �671 670 dania terenowe na w/w terenach dostarczyły materiałów na podstawie których autorka stara się odtworzyć ewolucyjny łańcuch form prymitywnych p~eców kur~ych. Za najstarsze uważa Svecova piece (w których wnętrzu me tylko pIeczono chleb, ale także gotowano potrawy) z otworami paleniskowymi znajdującymi się w izbach (Vorderladerprinzip), a za póżniejsze piece znajdujące się w izbach, ale posiadające szczegóły dotyczące przyrządzania posiłków wewnątrz pieców, a nie na nalepach; podała również dane o kształtach naczyń i pomocniczych przyborach do gotowania wewnątrz pieca. Następnie omawia przekształcanie się takich pieców w piece z nalepami, a następnie w piece zaopatrzone w blachy. Vilem H a n k: Altertiimliche Schornsteinhauben von miihrisch'm Bauernhausern (s. 131-142). Autor przedstawia wyniki swych badań terenowych nad kształtami wierzchołków kominów murowanych; podaje tabele zestawiające różne typy oraz mapki ich zasięgów. Adolf M a i s (Osterreichisches Museum fur Volkskunde - Wiedeń): DClS Beharrungsmoment in der Keramik (s. 171-180). Autor przeprowadza na wstępie porównanie kształtów i zdobin kilku okazów dzbanków fajansowych, pochodzących z pogranicza morawsko-śląskiego, wykonanych w latach 1784-1841 przez przedstawicieli różnych pokoleń garncarzy. Analiza ta służy mu za podstawę do rozważań na temat przyczyn utrzymywania się tradycyjnych kształtów i zdobin w ceramice. Główną przyczyną tradycjonalizmu - jest zdaniem Maisa - sposób wdrażania uczniów w tajniki rzemiosła garncarskiego. Majstrowie trzymają się starych form i technik świadomie lub bezwiednie; dlatego dopiero w elementach drugorzędnych znajdujemy pewne indywidualne odrębności formy czy zdobnictwa ceramiki danego regionu. Ruzena H I' b k o v a (współpracownik Muzeum w Brnie): Fayencen mit der Marke L. (s. 181-186). Artykuł stanowi próbę wyświetlania, spornej dotąd kwestii pochodzenia licznych naczyń fajansowych, zachowanych w muzeach, sygnowanych lterą L. Wg. jednych znawców miały to być wyroby z Lindenburga (niem. nazwa Breclava) z południowych Moraw, wg. innych (np. Haberlandta) wyroby wiejskich dzbankarzy z Dolnej Austrii. Autorka daje szczegółową charakterystykę interesujących ją wyrobów i dochodzi do wniosku, że nie są to wyroby ludowe, lecz raczej manufakturowe, produkowane we wsi Laukov w okolicy Ołomuńca na Morawach w XIX wieku. Frantisek K a l e s n y (Bratislava): Ein Beitrag zur Frage der Herkunft der KlOppelspitze in der Slowakei (s. 195-221). Dotychczas nie zdołano ieszcze ustalić, który kraj był kolebką koronek klockowych oraz od kied; zaczęto je wyrabiać. Autor pragnie udowodnić, że koronki klockowe słowackie są pochodzenia rodzimego, a nie niemieckiego. Dla poparcia swych tez o rodzimości techniki koronkarstwa klockowego w Słowacji autor powołuje się na prace niektórych znawców słowackiej sztuki ludowej oraz na mate- riały archiwalne z XVII w. dotyczące kontaktów handlowych Słowacji z południem Europy. Ta część pracy jest dyskusyjna. Następnie autor analizuje słowackie nazwy służące do określenia poszczególnych przyrządów i technik koronkarskich. Wymienia również stare techniki plecionkarskie i tkackie, które jego zdaniem mogły stanowić punkt wyjściowy dla rozwoju koronkarstwa klockowego (wyrób frędzli, plecenie sznurów, tkanie na deseczkach tkackich, na ramach, przy użyciu krosienek tabliczkowych itp.). Praca zawiera również wykaz motywów stosowanych w koronkarstwie klockowym (z podaniem ich nazw słowackich) oraz listę ważniejszych ośrodków wyrobu ludowych koronek w Słowacji. W dziale III poświęconym ochronie zabytków zgrupowano prace dotyczące zwłaszcza problemów ochrony budownictwa ludowego: Laszló Vargha (Budapest): Die Baudenkmaler des ungarischen Volkes (s. 245-256). Jest to streszczenie głównych tez studium przygotowywanego przez tegoż autora. Vargha podaje m. in. definicję budownictwa ludowego oraz wymienia kryteria pozwalające zaliczyć dany obiekt do kategorii budownictwa ludowego. Tenże sam autor publikuje tutaj drugi artykuł pt. Prinzipielle und praktische Fragen der Errichtung eines ungarischen Freilichtmuseums (s. 262269). Otakar Macel (Brno): omawia w pracy pt. Denkmalpflege und museologische Betreuung der volkstiimlichen Baudenkmaler im Zeitabschnitt der Sozialisierung des Dorfes in der CSRR (s. 257-261) zasady gromadzenia i ochrony zabytków architektury ludowej bądź to na miejscu, bądź to przez przeniesienie do muzeów lub parków etnograficznych. Dział IV zawiera omówienia wystaw etnograficznych zorganizowanych w 1960 r.: w Pradze, Martinie, Bratislawie, Budapeszcie, Bazylei (wystawa polskich wycinanek ludowych zorganizowana przez R. Wildhabera), oraz notatkę o wystawach etnograficznych w Muzeum Pomorskim w Gdańsku. Dział V stanowi kontynuację katalogu etnograficznych placówek zealnych: NRD - Blazij Nawka-Nauke z Budziszyna pisze o rozwoju zealnictwa etnograficznego na Łużycach w pracy pt. Zum sorbischen seumswesen und den sorbischen ethnographischen Bestanden in mumuMu- LCLUsitzer (s. 313-324); J. Weiser omawia działalność działu historii kultury przy muzeum w Schwerinie. Z Polski nadesłali artykuły informacyjne o swych placówka muzealnych etnograficznych: L. Itman z Wrocławia, M. Iskrzycka z Lublina, H. Świątkowski z Łowicza oraz L. Malicki o zbiorach muzealnych etnograficznych z woj. Koszalina. H. Hoffmann pisze o Brukenthalmuseum w Sibiu a Dihor loan o muzeum regionalnym banackim w Temeszwarze. W dziale VI Dietrich Drost omawia zasługi Hansa Damma (s. 361-362) a Ludwik Kunz zamieszcza nekrolog poświęcony pamięci wybitnego znawcy sztuki ludowej Prof. dr J. Wydry (363-364). Oba dotychczas wydane roczniki "Ethnographica" są bogato ilustrowane Museen �672 673 fotografiami i rysunkami, szkoda tylko że objaśnienia do poszczególnych fotografii czy rysunków zgrupowano na osobnych stronach, a nie umieszczano bezpośrednio pod planszami, utrudnia to lekturę i orientację. Wydawnictwo "Ethnographica" bardzo starannie redagowane i wydawane spełnia dobrze ważną rolę trybuny muzeologów krajów socjalistycznych i informuje o działalności muzealnictwa w naszych krajach. Halina darczych, jakie zachodzą od czasów rewolucji październikowej do chwili obecnej, siła tradycji jest bardzo duża. Wyraża się to w współczesnym sposobie życia i gospodarowania (przykłady gospodarki Ewjenków, Encjew i Nganasan), w twórczości rzemieślniczej (np. stosowaniu prymitywnych technik garncarskich) i artystycznej (np. w archangielskim rycie w drewnie - technika i ornament, czy zdobnictwie Samojedów - Encjew i Nganasan), wierzeniach etc. Doskonałym przykładem procesu adaptacji starych tradycji do nowych warunków życia, które stworzyło wprowadzenie lepszych narzędzi pracy (w myślistwie i rybołówstwie) i rozszerzenie terenów łowieckich, zaobserwować można w kulturze Ewjenków (jedna z grup etnicznych okręgu Krasnojarskiego). Wspomniane sprawozdania rejestrują współczesny stan określonego wycinka kultury określonej grupy etnicznej i stanowi cenny wkład naukowy radzieckich badaczy. Bittner-Szewczykowa KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, XXXVII, Institut Etnografii imjeni N. N. Mikłucho-Makłaja, Izdatjelstwo Akadjemii Nauk SSSR, Moskwa 1962. Kolejny zeszyt "Krótkich informacji" Instytutu Etnografii im. MikłuchoMakłaja obejmuje na 85 stronach kilka artykułów-sprawozdań. Są to: L. M. Saburowa, Rosyjskie grupy etniczne Przyangarja; G. S. Masłowa, Garncarstwo ludności rosyjskiej wschodniej Syberii; N. W. Taranowskaja, Sztuka ludowa okręgu archangielskiego; K. L. Zadychina, Niektóre zagadnienia z badań nad etnicznym stanem zaludnienia basenu Kaszka-Darskiego i Surchan-Darskiego okręgu uzbeckiej SSR; Ju. B. Strakacz, W sprawie przodujących tradycji Ewenków; S. W. Iwanow, Kulturalno-historyczne związki Encjew i Nganasan w oparciu o ich ornamenty; W. I. Wasilew, System hodowli reniferów leśnych Encjew i jego pochodzenie; S. A. Arutjuriow, O językach Ksa w północnym Wietnamie; A. N. Pulanos, Właściwości antropologicznego typu Greków Małej Azji - kolonistów w Grecji i Gruzji. Wspomniane artykuły podsumowują wyniki badań, jakie prowadziły ostatnio, głównie nad kulturą ludów wschodniej i północnej części ZSRR, różne ekipy, np. pracowników muzeów niektórych okręgów oraz zespoły: angarski, zabajkalski, środkowoazjatycki, ewjenkijski, tajmirski Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Wskazują one na dwie drogi zainteresowań: demograficzno-antropologiczne i językowe oraz historyczno-kulturalne i etniczne określonych grup. Badania nad stanem ludności prowadzono przede wszystkim w oparciu o kulturę tradycyjną, tzn. poznając sposoby gospodarowania i zajęcia, zwyczaje, sztukę, wierzenia, praktyki etc. Analiza etnogra~ic:na wYk~z:rje pr~y tym, że obecna kultura danego rejonu, np. Przyangana Jest własme :vymkiem stopienia się kultury osiadłych tu północnych i środkowych WIelkorusów, dostosowanej do miejscowych warunków przyrodniczych i geograficznych. Dołączyły się do tego jeszcze elementy kultury południoworosyjskiej i ukraińskiej. Podobnie rzecz ma się i w rejonie basenu Kaszka-Darskiego, gdzie obecnie zamieszkUJą Uzbekowie, Tadżykowie, Ara~owi~ i liczne inne, a niewielkie grupy etniczne, które przedostały się tutaJ ze srod~owej Azji, nadto w rejonie północnosyberyjskim, zamieszkałym przez. EncJew i Nganasan. Okazuje sę, że mimo zmian w stosunkach społecznych l gospo- Barbara Petrov Petar, Kragovidni pametnici 4, 1962, kn. 2, s. 17-24, 11 obr. v Zapadna Balgarija, Bazielich Archeologija, W pracy tej autor wyjaśnia pewne zagadnienia dotyczące nagrobnych pomników o kształtach kolistych na terenie zach. Bułgarii. Analizuje ich kształt, kompozycję i przeznaczenie oraz podaje ich zasięg geograficzny, z którego wynika, że najgęściej występują one w powiecie Godecz, położonym w okręgu sofijskim. Pomniki nagrobne o wymienionym kształcie dzielą się na trzy grupy: mogilne, cmentarne i wotywne (dziękczynne). Pierwsze bywają własnością rodzin, drugie - gmin, pomniki dziękczynne stawiano poza obrębem osiedla. Z porównania ich wynika, że pod względem kompozycji nie wiele różnią się od siebie a w zdobnictwie ich na pierwszy plan wysuwa się znak koła i krzyża, ze znaczeniem któi'ych wiązały się dawne wyobrażenia i pojęcia ludu. W rejonie m. Godecz pomniki nagrobne wskazują na wzorce obcego pochodzenia. Wyrabiane i sprzedawane masowo były cenione wśród ludu tylko ze względu na wyryty na nich znak krzyża - symbol chrześcijaństwa i śmierci. Henryka Romańska I Atanas Primovski, Trudovo-pomynac/li pesni. (Pieśni o pracy). Balgarsko narodno tvorcestvo. V dwanadesat toma. Tom VIII, Red. kol. M. Arnaudov, Iv. Burin, Chr. Vakarelski i in., Sofia 1962, Balgarski pisatel, 612 s. 43 l �675 674 Ukazał się ósmy tom zbioru bułgarskiej twórczości ludowej. Weszło do niego 329 pieśni obyczajowych dotyczących pracy, zebranych z różnych stron kraju. Weszły weń też pieśni, które pośrednio odzwierciedlają szeroką i różnorodną działalność twórczą ludu bułgarskiego w tej dziedzinie. Pieśni o pracy dzielą się na trzy główne grupy: 1. rolnicze, 2. pasterskie, 3. rzemieślnicze. Z kolei podzielone zostały one na odpowiednie podgrupy odbijające momentY życia rolnika, pastucha czy rzemieślnika. Autor podkreślił też ten rodzaj pieśni, w których element pracy przeplata się z innymi motywami pieśniowymi, praca bowiem jest organicznie związana z bytem materialnym i społecznym ludu. Pokazany został ścisły związek tych pieśni z innymi ich rodzajami, omówiona ich strona poetycka, pełna świeżego optymizmu. W tomie tym podano również przegląd dotychczas wydanych zbiorów pieśni bułgarskich i stan badań nad nimi. Na końcu zamieszczono objaśnienia, wykaz bibliograficzny wariantów pieśni o pracy oraz słownik wyrazów nieznanych lub mało używanych. Henryka Romańska Dinekov Petar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika. (Bracia Miładinowie w historii bułgarskiej folklorystyki). W pracy tej autor przeprowadził przegląd dorobku folklorystyki bułgarskiej przed ukazaniem się zbioru pieśni ludowych braci Miładinowych. Podkreślił cenny trud autorów, którzy przy publikacji pieśni różnych rodzajów podali ich szeroki zasiąg geograficzny oraz dokładność zapisu. P. Dinekov dał charakterystykę dzieła, w której omówił bogactwo treści, wysoce artystyczną jego wartość a także podkreślił świadomość narodową obu wydawców tp. J. i M. Miladinowów. W toku swej pracy omówił zainteresowania literackie obu braci i sam' moment pojawienia się dzieła na rynKu księgarskim w XIX w. Zostało ono wtedy niezwykle serdecznie przyjęte w Bułgarii i innych krajach słowiańskich, gdyż w owych czasach (a także i dziś) posiadało duże znaczenie w historii bułgarskiej folklorystyki i odegrało niepoślednią rolę w rozwoju bułgarskiej literatury pięknej. M. in. autor zwrócił uwagę na okres pobytu braci Miładinowych w Rosji, spotkania i korespondencję z uczonym rosyjskim W. Grigorowiczem oraz kontakty z bułgarską emigracją owych czasów. Szczególnie życzliwie odniósł się wtedy do dzieła obu braci J. Sztrosmajer, okazał im bowiem pomoc i dał poparcie w kręgach literackich. Henryka Romańska IZWESTJJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZEJ, Nr 5, XXV, Sofija 1962; B'lgarska Akademija na Naukite. Etnografia bułgarska stawiała swe pierwsze kroki w 1889 r., kiedy wykładowcą w nowootwartej Wyższej Szkole w Sofii był prof. Iwan D. S z is z m a n o w, założyciel i redaktor czasopisma "Sbornik za narodni umotworenija, nauka i kniżnina" (do t. XVIII). W t. I "Sbornika" Sziszmanow opublikował artykuł pod tytułem Znaczenie i zadania etnografii bułgarskiej (s. 1-64), zakładając w ten sposób podstawy tej nauki w Bułgarii. Przed I wojną światową i w okresie międzywojennym co prawda ukazało się wiele ciekawych prac etnograficznych, większość z nich jednak dotyczyła folkloru; dopiero po II wojnie światowej zaczęły częściej ukazywać się prace związane z kulturą maerialną. Ta właśnie tematyka przeważa w V tomie "Izwestij". W pierwszym artykule E. M a n o w e j Rodzaj ubiorów średniowiecznych według fresków XIII-XV w. (s. 5-73) autorka zajmuje się ubiorami carów, arystokracji feudalnej, kleru i ludu bułgarskiego, oparłszy się o źródła o charakterze etnograficznym, jakimi są freski z tego okresu w cerkwi Bajany, Zemenu, Berende, Kalotyny, Boboszewa, Dragalewci i Kremikowci oraz ilustracje znajdujące się w rękopisach. Autorka rozpatruje zagadnienie stroju na tle porównawczym i stwierdza, że ubiory były podobne do ubiorów takich samych warstw społecznych w Serbii, Rosji i w Bizancjum. Zdaniem jej ówcześni malarze bułgarscy malowali wprost z życia. I tak widoczne są tu tkaniny i stroje rodzin carów i feudałów. Materiały na ubiory pochodziły z Bizancjum i Włoch, pozostałych warstw społecznych produkowane były w kraju. Materiał porównawczy, dotyczący pozostałych ludów słowiańskich oparła autorka na różnych pracach. Brak natomiast powiązania z ubiorami greckimi, występującymi na freskach. Nie wspomina jednak dawnego ludowego ubioru bułgarskiego, którego elementy zachowały się na obszarze dzisiejszej Bułgarii. R. P e s z e w a - P o p o w a w pracy Starodawne nauszniki i kolczyki (s. 75-133) pisze o biżuterii kobiet bułgarskich. W pracy tej omawia okres od XIII w. do naszych czasów, biżuterię zaś dzieli na 17 grup, zaliczając naj starsze do X w. Chronologię innych form ustalała na podstawie fresków cerkwi bułgarskich. Rozpatrując starodawne i nowsze nauszniki i kolczyki dochodzi do wniosku, że klipsy współczesne mają wiele cech wspólnych, co świadczy o bogatych i nieprzerwanych tradycjach Bułgarów w wykonaniu tych wyrobów. Wpływ bizantyjski i turecki był przyczyną powstania nowych form artystycznych; jest to zjawisko charakterystyczne dla kultury Słowian Południowych. I tak nauszniki z wielolistnymi rozetami, rozpowszechnione w zachodniej Bułgarii, Serbii i Dalmacji zostały odziedziczone po starożytności. Nauszniki zachowały się w Bułgarii do XIX w., co świadczy o starodawnej tradycji słowiańskiej w kulturze bułgarskiej. Tradycyjne formy z biegiem czasu zbogacały nowe elementy o realistycz- �677 676 nych kształtach tak charakterystycznych dla form bałkańskich. Po wyzwoleniu Bułgarii spod jarzma tureckiego, starodawne zauszniki i nauszniki zamieniono na nowe klipsy i kolczyki na wzór zachodnioeuropejskich. Lilija P e n e w a - S'b e w a w rozprawie Urzqdzenie domu mieszkalnego w powiecie Panagjuriszte* (s. 135-171) pisze o budownictwie i rozplanowaniu wnętrza domu mieszkalnego w tym powiecie. Autorka rozpatruje podstawowe etapy rozwoj u domu mieszkalnego, które uzależnione hyły od potrzeb i materialnej sytuacji chłopów we wsiach Poibrene, Oboriszte, Banja, V'ta, oraz Popinci. Tu dominuje dom asymetryczny. W czasie niewoli tureckiej domy były parterowe. Piętrowe domy zaczęto budować po 1878 r. Początkowo dom wiejski składał się z dwóch pomieszczeń, później w miarę rozwoju odrzucano prymitywny sposób życia, a urządzenie wnętrza domu odbiegało coraz bardziej od dawnych tradycji. Autorka niepotrzebnie poświęca wiele miejsca współczesnemu budownictwu i urządzeniu domu mieszkalnego, który radykalnie różni się od przedwojennego. B. G e o l' g i e w a w bogato ilustrowanym artykule Sufity Koprywsztycy (s. 173-225) omawia - budownictwo sufitów w tym mieście, które zajmuje jedno z czołowych miejsc w tej dziedzinie w Bułgarii. Poza szafami ściennymi, drzwiami, paleniskami i zewnętrznymi okiennicami, sufity były przedmiotem artystycznego wykonania. Najbardziej bogato ozdabiane były sufity w izbach mieszkalnych, zwłaszcza bogatych mieszczan. Podstawowym materiałem dla wykonania ozdób było drzewo sosnowe. Dekoracyjne części sufitu wykonywane były osobno, poczym przymocowywano je do sufitu gwoździami. Sufity Koprywsztycy z punktu widzenia kompozycyjnego dzielą się na dwie grupy; z kompozycją geometryczną i z uwypuklonym centrum. Podstawowym elementem dekoracyjnym są -kwadraty, oraz rytmicznie powtarzające się prostokąty i romby. Sufity bogatych ludzi mają "sl'nce", które jest centralnym motywem kompozycyjnym. .. W. M a r i n o w w artykule Obserwacje życia Cyganów w Bulgarn (s. 227-275) rozpatruje życie Cyganów bułgarskich. Autor w I rozdziale omawia zawody i warunki bytu Cyganów bułgarskich przed wojną. Cyganie zorganizowani byli w katunach, składających się z 10-·20 rodzin pokrewnych, na czele których stał czelibdszija, pochodzący z najbogatszych sfer. Zycie Cyganów było bardzo prymitywne, byli analfabetami. Mieszkali w ziemiankach na peryferiach miast i wsi. Zyjąc grupowo zachowali swoje obyczaje, tradycje i język. Autor dzieli ich na trzy grupy: a) grupa Cyganów bułgarskich, którzy przyjęli język bułgarski, b) Cyganów tureckich, którzy przyjęli język turecki i religię mahometańską i c) grupa Cy~anów rumuńskich, którzy przyjęli język rumuński. Główne zawody Cyganow w Bułgarii to kowalstwo i koszykarstwo. Wyrabiają też drewniane. łyżki, sita, wrzeciona itp. Autor opisuje ich narzędzia, podając nazwy w Języku cygańskim. Omawia też domy mieszkalne, urządzenia mieszkalne i ubiory, oraz biżuterię kobiet. Na końcu poświęca sporo miejsca dzisiejszej sytuacji • Palrz: Chr. Wa kar e l s k l, Etnografia. Bulgarii. P.T.L. Wrocław 1965. Cyganów. Tryb ich życia zmienił się radykalnie. Dzieci cygańskie uczą się obecnie w cygańskich szkołach. W 1960 r. na Uniwersytecie Sofijskim studiowało 38 Cyganów. Marinow, niestety nie wspomina o Cyganach, zamieszkałych w Jugosławii i Grecji, którzy są tego samego pochodzenia i składają się z tych samych prawosławnych lub mahometańskich grup. Ci ostatni, pozostali w Grecji w północno-zachodniej części. W ostatnim artykule P. P e t l' o w pisze o obyczaju "pomana", zachowanym w północno-zachodniej części Bułgarii. Jest to rodzaj stypy, praktykowanej na wsiach wśród ludności rumuńskiej w okręgu Widina i w innych wsiach wzdłuż rzeki Os'm. Autor opisuje "pomanę", którą obserwował we wsi Bregowo. Obrzęd ten odbywa się trzy razy po śmierci jednego z małżonków, po 6 tygodniach, pół roku i w rok po śmierci. "Pomana" obchodzona jest też i dla żywego małżonka lub małżonki. W obrzędzie tym główną rolę odgrywa dziewczyna nie krewna, która symbolicznie poświęca siebie dla służby nieboszczykowi w życiu poza grobowym, albo przekazuje resztę swego życia żywej osobie, obchodzącej "pomanę". Obrzęd ten, jak pisze autor, związany jest z niemoralnymi wymysłami i z punktu widzenia społecznego jest obyczajem szkodliwym. Trzykrotne urządzenie "pomany", jak oblicza Petrow, pochłania około 24000-36000 zł. Obrzęd ten związany jest z epoką pogańską (puszczanie wody, bankiet związany z rozdawaniem mebli, pościeli i in. rzeczy nieboszczyka), choć ma też charakter chrześcijański, gdyż odbywa się z udziałem popa na cmentarzu. Autor uważa, że jest to obyczaj dakomezyjski albo tracki. Podobny obyczaj istnieje i wśród lud.ności rumuńskiej zamieszkałej w Jugosławii. Mimo malowniczych cech "pomany", autor wzywa do zlikwidowania tego obrzędu, ponieważ wpływa ujemnie na wychOwanie młodych generacji, a jednocześnie rujnuje gospodarczo. K. Simiczijew POWOJENNE MACEDOŃSKIE WYDANIA FOLKLORYSTYCZNE Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, str. LXV + 511; Stefan Verković, Makedoński narodni pesni, Skopje 1961, str. XLVI + 356; Marko K. Cepenkov, Makedoński narodni prikazni, t. I-III, Skopje 1958-1959, str. 987; Stanko Kostik', Maleśevski Narodni pesni, Skopje 1959, str. 254; Paskal Paskalevski, Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959, str. 144; Filip Kavaev, Narodni poslovici i gatanki od Struga i struśko, Skopje 1961, str. 192. Zaden z ludów słowiańskich nie miał tak ciężkiego losu jak Macedończycy. Przez cały prawie okres swego istnienia, z wyjątkiem krótkich przerw �678 podczas panowania cara Samuila 993-1014 i królewicza Marka 1371-1394 znajdowali się oni w niewoli. Od VII w. Macedończycy byli stale eksploatowani, dziesiątkowani przez swych sąsiadów oraz Turków. Przez cały ten okres nie ustawała walka o wolność i niepodległość. Choć pod różnym panowaniem zachowali oni swoją kulturę, język oraz dawne tradycje. Do panteonu bohaterów weszły postacie historyczne, a ich dzieje stanowią jądro macedońskich ludowych pieśni bohaterskich. W folklorze macedońskim zachowała się pamięć niektórych wydarzeń, często wspominani są Łacyny, to jest krzyżacy, którzy jak wiadomo okupowali Macedonię w XIII w. Czyny dawniejszych bohaterów zostały powiązane z historią bohaterów póżniejszych - Momczyla, Relji, królewicza Marka i in., którzy działali w XIV w., gdy na Bałkanach pojawili się Turcy. Wtedy słowiańscy Macedończycy włączyli do swego eposu Momczyla, Relję, Nowaka, Dojczyna, królewicza Marka i in. postacie historyczne tego okresu, które stały się ulubionym tematem macedońskiej literatury ludowej. Sława ich objęła i sąsiednie ziemie słowiańskie. W ten sposób stali się oni bohaterami eposów wszystkich Słowian Południowych. Macedońskie pieśni opiewające tych bohaterów powstały pod koniec XIV i XV w., kiedy Turcy zajęli kraje południowosłowiańskie. Nie ma serbskiej, ani bułgarskiej pieśni historycznej, w której nie byłyby wspomniane góry, miasta, albo rzeki macedońskie, jak: Prilep, Sołuń, Kostur, Ochrid, Wardar, Szarplanina itp. Poczet tych średniowiecznych bohaterów działających w Macedonii jest wspólny dla Macedończyków, Serbów, Bułgarów i Czarno gorców. Podczas wielowiekowej niewoli tureckiej czyny bohaterskie królewicza Marka, Momczyla, Nowaka podtrzymywały ducha walczącego ludu macedońskiego. Wielu uczonych XIX i XX w. przyznaje, iż Mac'e,donia jest ojczyzną bohaterskich pieśni ludowych Słowian Południowych o Momczylu, królewiczu Marku, Dojczynie, Relji, Nowaku1• Prawdziwą ojczyzną kręgu epickiego 1 M. Varsava C h al a n s kij, Juznoslavjanskie skazani,ja o kralevice Marke, 1895, s. 739; M. M u r k o, Tragom srpsko-hrvatske narodne epik e, putovanja u godinama 1930-1932, Zagreb 1951, t. I, str. 514; G. G e s em a n n, Jugosłowiańska poezja ludowa, Warszawa 1938, Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska", s. 12-13, 57, 58; M. V u k c e nić, Jezik u Kereckom, "Rad. Jung. Akademije Zn. i Um.", kn. 1945, Zagreb 1901, s. 113, Pet'r D i n e k o v, B'lgarski tolklor, cast' p'rva, Sofij a 1959, s. 429, 431, 435; Evgenij K. T e o d o r o v, Proizchod na pesenta za dete Dukalinće, Izvestija na Etnografskija Institut s Muzej, kn II Sofija 1955, s. 387; J. T r i f o n o v, Belezki v'rchu rozvitieto na pesnite za Novaka u b'lgarite i s'rbite, Spisanie na B'lgarskata Akademija na Naukite, kn. XXIX, Sofija 1923, 103, 104, 126, 128; Penco S t a v ej k o v, B'lgarska literatura kn. II, 1923 str. 16; K. P. 679 królewicza Marka - pisze Iwan Sziszmanow - jest Macedonia. Stąd rozpowszechnił się on w Serbii, Bośni, Dalmacji i ChorwacjP. Pieśni te przechowały się wśród Macedończyków do XIX w., kiedy weszły do zbiorów braci Miladinowców, Kuzmana Szapkarewa i in. Lud mac~dOński chętn,ie. śpiewał, podczas całego okresu niewoli tureckiej, pieśni hIstoryczne POswIęcone tym bohaterom, jak i nowe pieśni hajduckie pows.tając,e we. ws~ystkich niem~l zakątkach kraju, gdzie działały drużyny haJdukow. PIeśm ludowe o haJdukach są odmienne, niż pieśni w których opiewani są bohaterowie średniowiecza. Ich fabuła jest bardziej realistycz.na; hajducy są zn~ni ludowi, działają wraz z nim. Lud ich widzi i pomaga Im. Dlatego są om tylko lokalnymi bohaterami. Później macedońska pieśń epicka święci swoje wspaniałe zmartwychwstanie i wśród drużyn powstania Ilindeńskiego (1903 r.). Folklor macedoński przepojony jest patosem patriotycznym i demokratycznym. W serbskiej epice ludowej królewicz Marko posiada określone cechy feudalnego władcy i wasala tureckiego. W macedońskim eposie ludowym natomiast jest on tylko obrońcą ujarzmionego ludu i wrogiem Turków; posiada cechy bardziej ludowe, antyfeudalne i demokratyczne. W bajkach, przysłowiach i w wielu pieśniach macedońskich odbija się również ruch bogomił6w. Bogomilstwo, jako herezja pojawiło się najpierw w M,!lcedonii w X w. nabierając z biegiem czasu treści społecznej a nawet politycznej. Bogomilstwo miało zwolennik6w w Macedonii do XIV w., wielu z nich zapłaciło życiem za te poglądy. Dziś jeszcze istnieje wieś Bogomiła w Mace;donii. Wielowiekowa niewola Macedończyk6w odbiła się wyraźnie i w folklorze. Życie społeczne Macedończyków w ciągu trzynastu wieków istnienia na Bałkanach znajduje swój wyraz w pieśniach ludowych, w bajkach, przysłowiach i klechdach. Folklor macedoński jest głęboko narodowy. W tym małym kraju słowiańskim, według G. Gesemanna, żyje dotąd cenna resztka dawnego ducha wspólnoty i właśnie duch ten utrzymuje pieśń wspólnoty, a czasem jeszcze ją tworzy3. W macedońskiej M i s irk kasina epice ludowej o v, Juznoslovjanskie v svjazi s voprosom zamknięty epiceskie o pricinach jest skazanija cały ten okres, pełen o zenitbe korolja Vol- korolja Marka sredi populjarnosti Odessa 1909; Iv. D. S i s m a n o v, Znaćenieta i zadacite Sbornik za narodni umotvorenija. nauka i kniźnina, kn. I, Sonja 1889, str. 37, 38, 39; M. Ar n a u d o v, Folklor ot Elensko, Sbornik za narodni umotvorenija i narodopis, kn. XXVII, Sofija 1913, str. 108. juznych slavjan, na nasa ta etnogratija, 2 Sbornik 3 G. G e s e m a n n, Jugosłowiańska s. 39. za narodni umotvorenija, nauka poezja i kniznina, ludowa, kn. I, Sofija 1889, 'Warszawa 1938, s. 9. �680 681 walk i dążeń prostego ludu. Okupacja turecka była okrutną. Zrujnowano całe wioski. Mężczyżni uciekali w góry, a w XIX w. emigrowali do Ameryki, pozostawiając swoją rodzinę w kraju. O tym ciężkim życiu samotnych kobiet, sierot, wdów i matek mówi macedońska pieśń liryczna. Na tle tego właśnie życia powstały pieśni ludowe pełne tęsknoty i smutku. Folklor macedoński stał się macedońską sztuką ludową, ponieważ tu nie było szkół, nie wydawano książek w języku ojczystym. Istniały tu natomiast szkoły pieśniarzy i gęślarzy dla niewidomych. O takiej szkole we wsi NEidob'rsko wspominał w 1851 r. At. C z o ł a k o Wł. Pisał o niej i W. K'n c z o w5 oraz S. A. B o j a n o w, który zanotował dwie pieśni bohaterskie, które włączył do zbioru wydanego w 1884 r. O niej pisze i folklorysta A. S t o i ł o w6• Marin Drinow podaje, iż takie szkoły istniały nie tylko w powiecie Razloga, ale i w Bitola oraz w południowo-zachodniej Macedonii'. Profesor Piotr B e z s a n a W, nazywa Bitolę "klasycznym krajem pieśniarzy" (Bito L' jest'klassiceskaja starana pievcov)8. Znany folkbrysta M. M u r k o, wspomina, że taka szkoła istniała i w Prilepie, skąd pochodził królewicz Marko. Uważa on, że właśnie szkoła tych pieśniarzy, którą nazywa slepacka akademij a rozpowszechniła po Macedonii pieśni z cyklu królewicza Marka9• Oprócz kalekich i niewidom'ych pieśniarzy w Macedonii istniało dużo utalentowanych pieśniarzy takich· jak: Depa K a waj e w a ze Strugi, która była główną wykonawczynią pieśni ludowych dla braci Miladinowców, Gjurgja K o t e waz Prilepu, Dafina z Seresa od której Stefan Verkovic zanotował 270 pieśni ludowych, Arsa S t r e z o w a - babka macedońskiego zbieracza folkloru Kuzmana Szapkarewa i in. W okresie odrodzenia macedońskiego, folklor odegrał główną rolę. Pierwsi zbieracze, którzy wydali macedońskie pieśni ludowe nie byli Macedończykami lecz przedstawicielami innych narodów jugosłowiańskich. Vuk Kar ad ż i ć w swoim "Dodatku" wydał 28 macedońskich pieśni ludowych z Razłogu w 1822 r. W 1847 r. entuzjasta iliryzmu, słoweński poeta Stanko V r a z w IV i V zeszytach czasopisma "Kolo", wychodzącym w Zagrzebiu, wydał 22 macedońskie pieśni ludowe, większość których pochodzi ze wsi Galicznik; 4 A. Ś l e c e r, Vvedenie v vseobsta Chiljandarec, Carigrad, 1851, s. 188. s P'tuvane po dolinite na Struma, istorija, Mesta prevel ot ruski i Bregalnica, At. Colakov SBNU, XII, 1895, są to pieśni historyczne ID. Stanko V r a z jest pierwszym, który podaje informacje o ludzie macedońskim i jego epice ludowej. Pieśni te dostarczył mu rosyjski slawista Wiktor G r i g o r o w i c z, profesor Uniwersytetu kazańskiego, który przebywał w Macedonii w 1844 r. szukając po klasztorach tekstów starosłowiańskich. Kontakty z przedstawicielami innych narodów słowiańskich, którzy odwiedzali Macedonię w I połowie XIX w. przyczyniły się do rozpowszechnienia ich. Także inteligencja macedońska zaczęła zbierać folklor swego ludu, jak bracia M i l a d i n o wow i e, Kurman S z a p kar e w, Marko C ep e n k o w, Rajko Z i n z i f o w, Efrem Kar a n o w i in. Folklor macedoński wzbudził wielkie zainteresowanie i wśród naukowców XIX w. W Rosji W. Grigorowicz, P. Bezsonow i Kaczan o w s k i wydali macedońskie pieśni ludowe. Profesor Uniwersyt.etu Warszawskiego M. C h a l a ń s k i w swej obszernej pracy Jużnoslavjanskie epiceskie skazanija a kralievice Marke, Warszawa 1894-95, korzystał ze zbiorów macedońskich pieśni historycznych. W Czechosłowacji Jan G eb a u e r ze zbioru Miladinowców przetłumaczył 60 pieśni11, a Josef Holecel{ aż dwa tomy w Poesie svetovcil2• Do drugiej wojny światowej, ze względu na sytuację polityczną jaka panowała w Macedonii, macedońska inteligencja nie mogła zająć się zagadnieniami własnego folkloru, ponieważ w języku ojczystym nie ukazywały się żadne czasopisma ani książki. Dopiero po wojnie folklor macedoński znalazł się na warsztatach etnografów i slawistów. Zbiór braci M i l a d i n o w c Ó w wydany w Zagrzebiu vi 1861 r. stanowił bibliograficzną rzadkość. Zawarty w nim folklor reprezentuje wszystkie okresy istnienia ludu macedońskiego. Dawniejsze czasy przeplatane mitologią odbite są w naj starszych pieśniach historycznych, w których opiewane przez lud postacie historyczne działały na terenach Macedonii. Zbiór ten ma wielką wartość naukową, gdyż jest już obecnie źródłem historycznym. Nie ma jednak dotąd pracy etnograficznej lub slawistycznej, dotyczącej genezy i charakterystyki epickiej twórczości Słowian Południowych. Ciekawe i oryginalne są również pieśni liryczne, które zbiór ten zawiera. Są one odbiciem całe~o życia Macedończyków. Książka ta: została wydana z okazji setnej rocznicy tragicznej śmierci Dimitra i Konstantina Miladinowców, którzy walcząc przeciwko Turkom i fanariotom greckim polegli po ciężkich cierpieniach w więzieniu Konstantynopola w styczniu 1861 r. s. 275. Otecestvo, sedmicno spisanie, III godina, Sofija, 18. VI. 1916. , M. D r i n o v, Archiv Sl. Phi!., VII, s. 112. 8 P. B e z s o n o v, Kaleki perechozie, Moskva 1861, wypusk III, s. 581. II M. M u r k o, Tragom srpsko-hrvatske narodne epike, putovanja u godinama 1930-1932, Zagreb 1951, t. I, s. 214. 6 10 Kolo, kn. IV, Zagreb 1847, s. 4-56; Kolo, kn. V, Zagreb 1847, s. 24-54; K. S i m i c z i j e w, Stanko Vraz-Izdatel na makedonski narodni pesni, Demokrat, Nr 25/1962, s. 9; "Demokrat" Nr 26/1962, s. 11. 11 Lumir XIII, Praha 1863. 12 Sbirka bcisnickych spisuv jinojazycnych, Praha 1874, tom I; 1875 tom II. �683 682 D. M i 1 a d i n o w jako nauczyciel macedoński zaczął zbierać pieśni ludowe po zapoznaniu się z kazaiiskim profesorem Wiktorem Grigorowiczem. Przebywał on w Strudze w 1845 r. i tu matka Miladinowców zaśpiewała mu jedną z macedońskich pieśni ludowych. W liście z dnia 25 lutego 1846 r. do Grigorowicza, D. Miladinow pisze, że postara się "zebrać jak najwięcej pieśni ludowych i wysłać mu je"13. Zbiór Miladinowców jest naj poważniejszym pomnikiem folkloru macedońskiego; zawiera 660 pieśni ludowych, reprezentujących wszystkie gatunki, a także opisy zwyczajów weselnych i inne materiały etnograficzne ze Strugi i Kukusza. Zawiera również legendy i podania o niektórych postaciach historycznych lub miastach macedońskich, podaje imiona, zabawy dziecięce, 104 zagadki i 50 przysłów. Jubileuszowe wydanie tej pozycji było konieczne, jako potrzeba młodej folklorystyki macedońskiej. Drugiego wydania zbioru dokonano w Sofii w 1891 r. Wydała go żona D. Miladinowa, M i tra. Trzecie wydanie ukazało się w 1942 r. pod redakcją M. A r n a u d o w a w Sofii, kiedy ówczesna Bułgaria okupowała dzisiejszą Socjalistyczną Republikę Macedońską. Wydanie to zaopatrzone jest w'stępem pióra M. Arnaudowa (s. XIII-LXXXIII), w którym omawia on działalność Miladinowców i znaczenie ich dla folklorystyki bułgarskiej. Autor, niestety, pomija prawdziwe oblicze obu braci ze Strugi i ich znaczenie dla folklorystyki, a także dla odrodzenia Macedonii. Czwarte wydanie ukazało się w 1961 r. w Sofii pod redakcją profesora Uniwersytetu Sofijskiego Petra D i n e k o waz jego wstępem (s. 5-32) pod tytułem "Dzieło braci Miladinowców". Wszystkie wydania sofijskie mają dedykację: Josipowi Strossmayerowi oraz wstęp Konstantina Miladinowa. Dinekow również nie akcentuje aspektów historycznych odrodzenia macedońskiego zapoczątkowanego przez MiladinowcÓw. Wydanie macedońskie pod redakcją Dimitra M i t r e w a, Kirila P en u s z l i s k i e g o i Aleksandra S p a s o w a poprzedza wstęp D. Mitrewa. Zawarto w nim obszerną analizę zbioru Mi1adinowców i bogate dane bibliograficzne. Wstęp nosi tytuł "SIadami czynu bohaterskiego Mi1adinowców" (s. V-LXVI). Omawiane są w nim nie tylko momenty z życia i działalności tych przedstawicieli odrodzenia macedońskiego, lecz rozpatrywane są wydarzenia związane z macedońską historią oraz znaczenie Miladinowców dla rozwoju literatury i języka macedońskiego. Obaj bracia macedońscy uznani są za wybitnych działaczy w dziedzinie kultury macedońskiej. Zbiór ten był lekturą macedońskiej inteligencji w II połowie XIX w. i początku naszego stulecia. Prawie cały materiał folklorystyczny zebrany był przez starszego Dimitra, nauczyciela w wielu miastach Macedonii. Zapisywał go 13 N. T raj k o v, Novootkriti cenni pisma na Dim. Miladinov, cesko delo, Nr 343, Sofij a 9. XII. 1962, s. 2. Rabotnj- alfabetem greckim, to też, kiedy dzięki pomocy Strossmayera K. M i l a d in o w przybył z Moskwy do Zagrzebia aby redagować zbiór, musiał ~ałY materiał przepisać cyrylicą. Pierwsze i drugie wydanie nie jest pozbawlOne błędów. Wydanie w Skopje nie zmienia języka lecz tylko pisownię. Użyty jest współczesny alfabet macedoński oddający wiernie dźwięki języka macedońskiego. Jak pisze w przedmowie K. Miladinow, prawie wszystkie napisane pieśni wyśpiewały kobiety. Główna ich część pochodzi ze s~r~g~, Prilepu i Kukusza. W Strudze zapisał D. Miladinow 150 cudownych plesm, śpiewanych przez 1 kobietę, większość których stanowią pieśni b~haterskie.14: "Przepisując tyle pieśni - pisze K. Miladinow w przedm?wI~ - x:nysl~ człowiek, że wyczerpało się całe ich bogactwo; ale gdy pójdZIe SIę do Innej dzielnicy znajdzie się tam dużo innych pieśni, jakby z nowego źródła"15, Pieśni ludowe - podkreśla on - są wskaźnikiem stopnia rozwoju umysło" . . . lk' . "16 wego ludu i zwierciadłem jego życia". Lud bOWIem Jest wIe. lm Plev.:cą. . Ta wypowiedź K. Miladinowa pokrywa się całkiem ze zdan:em A. Mlc~lewicza który na wykładach paryskich mówił ... "kiedy w mnych krajach litera~i śpiewają dla ludu, na Południu Dunaju lud śpiewa dla literató:v':17: Zbiór Stefana V e r k o v i ć a Makedoński narodni Pesni zawiera plesl1l liryczne z części Macedonii, która obecnie należy do Grecji. W pieśniach tych odbita jest ewolucja życia prostego ludu macedońskiego. Tematyka ich jak w zbiorze Miladinowców, związana jest bezpośrednio z lud:m i z prawdą. Lud opiewa w nich życie codzienne uwarunkowane przez. m~wolę oraz stosunki między warstwami społecznymi. Pieśni zbior~ ~lladlnowców pochodzą z miast. Natomiast Verkovica ze wsi. Wydarzema I uczucia bohaterów są częścią żywego ludzkiego potoku. Pieśni te są odbitką rzeczywistości. Wszystko zachowało tu swój charakter aut~nty:z.n~; b?ha: terowie, ich przeżycia i uczucia, miejsce wydarzeń i narodzIn plesm. Pleśm te zebrane i wydane przez Verkovica w Belgradzie w 1860 r. pochodzą głównie z południowo-wschodniej części Macedonii18• Był to okres, kiedy na odrodzenie Macedonii zwracała uwagę coraz bardziej inteligencja innych narodów słowiańskich. Stefan Verkovic był entuzjastą teorii ilirskiego pochodzenia i dla niego wyzwolenie i zjednoczenie wszystkich Południowych Słowian było celem i programem działalności politycznej. Ponieważ w ówczesnej Macedonii nie było warunków do wydania zbiorów folklorystycznych, uczynili to najpierw obcy, wśród których znalazł się i St. V e r k 0- 14M i l a d i n o v c i, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 7. 15Tamże, s. 7. 16 Tamże, s. 10. 17 Literatura Słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez A. Mickiewicza, wyd. III, rok pierwszy 1840-1841, Poznań 1865, s. 30. 18SL V e r k o v i ć, Narodne pesme makedonski bugara, Beograd 1860. - �685 684 I C. Jak pisze w przedmowie ••Veda Slovena" pieśni ludowe i bajki macedońskie zaczął zbierać na początku marca 1856 r. i w ciągu czterech lat zebrał około 1000 tekstów. Zapisywał macedońskie utwory ludowe do 7 lutego 1877 r. Wtedy, jak wiadomo, trwała wojna między Turcją i Rosją. Bojąc się, żeby go nie spotkał los Miladinowców pojechał do Rosji, gdzie pozostawał do 1891 r. Verkovic wydał zbiór "Veda Slovena" (t. I, Beograd 1874) oraz tom II w Petrogradzie w 1881 r. (Veda Slovena II). Ostatnie te dwa zbiory, jak wiadomo, uznano za mistyfikację. W 1920 r. w Petrogradzie został wydany Sbornik Verkovica, I Narodnyje pieśni makedońskich boZgar, a w 1932 r. w Pradze Lidove povidky jihomakedonske pod redakcją J. P o l i v k i. Po wojnie, profesor Uniwersytetu Skopja R u s i c znalazł w archiwum Serbskiej Akademii Nauk w rękopisach niewydane pieśni macedońskie zebrane przez Verkovica. W zbiorze Makedoński narodni pesni jest bardzo dużo nieznanych pieśni lirycznych z innych powiatów Macedonii. Są to oryginalne pieśni powstałe tylko w Seresie. Tylko kilka z nich są ogólnomacedońskimi wariantami, np. pieśń Nr 75 o Elkenie i winiarzach Wardara. Jest to motyw popularnej pieśni ludowej z Ochridu Biljana platno belesze o której pisał Ludvik K ub a19. Poza tym zawiera ten zbiór krótkie epickie pieśni, pochodzące z Macedońskiego eposu bohaterskiego. O tym zjawisku w macedońskiej epice ludowej pisał 1. S. J a s t I' e b o w20. Oryginalność tego zbioru polega i na tym, że z 335 pieśni, 235 pochodzi ze wsi Prosenek, powiatu Seresa; zapisał je Verković od jednej tylko osoby - Macedonki Dafiny, którą nazywa Homerem "kobietą rzadkiej mądrości i niespotykanej zdolności zapamiętywania"21. Zapytał ją jakim cudem zapamiętała 270 pieśni (tyle bowiem zapisał), Dafina odpowiedziała mu, że "tekst pieśni znajduje w melodii". "Myślałem - pisze Verković - że pieśni te, które w ten sposób pamięta są nie tak ładne i oryginalne jak pozostałe, jednak żdziwiłem się, kiedy spostrzegłem, że między nimi są i takie, które należą do najlepszych"22. W pieśniach tych zawarta jest cala historia wsi Prosenka. W nich, jak i w pozostałych stu innych piewcy doprowadzają do oryginalnej oszczędności słów. Te macedońskie pieśni ludowe są krótkie, acz pełne wdzięku i artyzmu. Jest to cechą charakterystyczną macedońskich pieśni lirycznych. Christo Va k a I' e l s k i i Bożan A n g e ł o w porównują np. pieśń ze wsi Kosel, powiatu ochridskiego Nr 729 ze zbioru K. S z a p- V 19Ludwik K u b a, Cesty za sZovanskou pisni, 20 1. S. J a s t r e b o v, Obycai i pesni tureckich Praha s. 690. S. Peterburg 1953. Serbov, s.48. 21 Si. V e r k i v i c, 22 Tamże, s. 9. Makedonski narodni pesni, Skopje 1961, s. 8. 1889, kar e w a23 z wierszem Goethego "Uber allen Grifeln tej macedońskiej pieśni ludowej: Las, Całą Gdy Sam Caly Caly ist Ruh"24. Oto tekst ani prządł ani też tkał; zimę chory leżał. przyszedł dzień Jerzegc, się las ubrał, w zielonym płaszczu w zielonym pluszu. M. A r n a u d o w, porównując pieśni liryczne zawarte w zbiorach Miladinowców i Verkovića z pieśniami bułgarskimi zbiorów L. Kar a we ł owa i J a n k o w a, widzi dużo różnic w treści i formie. Przyczyna tkwi w tym, że zbiory z Macedonii i Wschodniej Bułgarii wyrażają różny poetycki naturalizm dwóch oddalonych od siebie krajów25• Makedoński narodni pesni Ve r k o v i ć a redagował i wstępem zaopatrzył Kiril P e n u s z l i s k i (s. V-XLVI). Ponieważ Verković jako Bośni~k nie znał języka macedońskiego, popełnił dużo błędów, które. w drugIm wydaniu Penuszliski poprawił. Verković podzielił pieśni nieco sztucznie na "wielkanocne", "taneczne", "robotnicze", "łazarskie" (poświęcone świętemu Łazarowi), "śpiew~ne przy stole" i "weselne". Jednak, prócz nielicznych obrzędowych, zWIązanych z weselem, wszystkie pozostałe są pieśniami lirycznymi oraz epickim~. Opowiadają w wielobarwnych fabułach o nienawiści do Turków i o życIu prostego ludu (miłość, awantury miłosne itd.). Tematyka ich jest różno.ro~na, ogarnia całe życie wiejskie z jego kłopotami i :narzeniam!. ~biór ~e~ ~wladczy, że nie ma szablonowego sposobu układama macedonsklch plesm ludo~ wych. Lud z Seresa, jak również z centralnej Macedon~i, ~kąd p~chodZ1 pozostałych 100 pieśni, dał kompozycje w duchu tradYCYjnej epo?el narodowej. Świadczy to, iż wsie macedońskie są źródłem i ojczyzną mewyczerpanych pieśni; nadal zachowały się tu dawne tradycje, a życie współczesne nie zdążyło jeszcze obalić kultu twórczości ludowej. . Marko C e p e n k o w, samouk, urodzony w PriJepie, skąd pochod.Zlł również królewicz Marko, należy do tej generacji, która odegrała decYduJą.~ cą rolę dla odrodzenia Macedonii. Urodził się w 182.9 r., zma~ł w Sofll w 1920 r. Przez całe życie był wielkim entuzjastą lIteratury I folkl~ru. Przez pół wieku zbierał bajki, pieśni i inne materiały etnograficzne. WIele 23 Sbornik ot b'lgarski narodni umotvorenija, otdel IV, kn. V i VI, s'bral i izdava K. A. Sapkarev, Sofij a 1891, s. 209. 24 Ch. Va kar e l s k i i B. A n g e l o v, Kniga na narodnata lirika, So- fija 1946, s. 17. 25 M. A r n a u d o v, Folklor ot Elensko, Sbornik i narodopis, kn. XXVII, Sofija 1913, s. 114. za narodni umotvorenija �686 687 drukował w czasopiśmie sofijskim Stornik za narodni umotvorenija z lat 1889-1900. C e p e n k o w uważany jest za jednego z największych zbieraczy folkloru macedońskiego. Sam był też autorem bajek. Zapisywane bajki układał według swego planu poprawiając je stylistycznie, postępował zresztą tak, jak i Vuk Karadżić z serbskimi pieśniami ludowymi. Jednak dialogi i styl bajek pozostawiał bez zmian. Bardzo ciekawa jest jego autobiografia, napisana w 1896 r. w Sofii, dokąd przesiedlił się z rodzinnego miasta w 1889 r. i pozostał do końca swego życia, by zrealizować wydanie wszystkich zebranych przez siebie macedońskich utworów ludowych. Autobiografia ta, zaopatrzona krótkim wstępem Kirila Penuszliskiego została wydrukowana dopiero w 1958 r.26 Jak wynika z niej, wiele bajek i pieśni ludowych zapisał Cepenkow na podstawie relacji jego ojca Konstantina, stanowiło to jednak nieznaczny procent tego, co on umiał. D. Miladinow, będąc nauczycielem w Prilepie (1856-57) odwiedzał dom Cepenkowa i opowiadał, że zbiera utwory ludowe. Od tego czasu 27-letni Marko Cepenkow zaczął również zapisywać bajki i pieśni ludowe. Zakochany w folklorze, siedział nad książkami, aby nauczyć się poprawnie czytać i pisać "kieszenie moje były pełne książek i zeszytów" - pisze w autobiografii. "Często jadłem obiad trzymając pod talerzem książki, które chciałem przeczytać"27. Do zbierania folkloru namawiał go i inny zbieracz Kuzman S z a p kar e w - też nauczyciel w Prilepie, który w swym pierwszym zbiorze zamieszczał bajki dostarczone mu przez Cepenkowa. Do Cepenkowa przychodzili i inni znajomi i opowiadali mu bajki, które chętnie zapisywał. Był tak zajęty zapisywaniem, że rodzina czyniła mu wyrzuty28, mimo to Cepenkow nie zaniechał swoich zamiłowań29, choć często rozpaczał, iż nie miał możliwości wydać wszystkiego co zapisał. Oprócz pieśni i bajek, miał zamiar wydać książkę z opisem zwyczajów narodzinowych, wesel i śmierci. Dlatego chętnie przyjął propozycję swych przyjaciół i pojechał do Sofii. W Sofii spotkał się z ministrem Oświaty Sziszmanowem, któremu przekazał zebrane zbiory. Według wskazówek Sziszmanowa, Cepenkow udał się do Prilepu, aby zabrać materiał etnograficzny, dotyczący obyczajów i narzędzi rzemieślników, a także podania. Materiał ten, jak również i wiele baśni, przysłów i pieśni ludowych (przeszło 2500 stron), znajduje się w Archiwum Bułgarskiej Akademii Nauk dotąd niewydany. Znany folklorysta bułgarski Ch. Va kar e l s k i też wspomina o tym niewydanym materiale30. 28 Makedonski 27Tamże, 28 Tamże, 29 Tamże, 30 Rodna jazik, s. 127. s. 135. s. 133. ree, rocznik rocznik IX, zeszyt 1-2, Skopje XII, 1939, zeszyt 3, s. 124-127. Marko Cepenkow zmarł w biedzie. Jak pisał A. P. Stoiłow; na grobie Cepenkowa nie złożono ani jednego wieńca. Nauczyciel w Prilepie Mikołaj Eniczerow, w swych wspomnieniach podkreśla wielką rolę Cepenkowa. "Jego rodacy - pisze on - powinni wiecznie wspominać go"31. Dopiero po II wojnie światowej oceniono zasługi tego macedońskiego Karadżića. W 1954 r. został wydany w Skopje tom jego bajek, redagowany przez Elaże K o n e s k i e g o ze wstępem (str. 7-22) zawierającym 80 bajek. Oprócz tego, począwszy od 1945 r. nie ma macedońskiego podręcznika szkolnego, gdzie nie znalazłyby się bajki Cepenkowa. Trzytomowe wydanie zawiera nie wydane dotąd bajki. Przepisywał je w archiwum BAN folklorysta macedoński Kiril P e n u s z l i s k i zaopatrując wstępem i posłowiem. Chociaż w okresie, kiedy Cepenkow zapisywał bajki i pieśni nie było jeszcze macedońskiego języka literackiego, widać, że znał doskonale gwarę Prilepu. Poza tym miał rzadki talent, jeśli chodzi o opowiadania. Język Cepenkowa jest gładki, soczysty; autor przeważnie podaje od kogo bajkę zapisał, brak tylko daty, kiedy została zapisana. Bajki w wymienionym wydawnictwie ułożone są według klasyfikacji Antti Aarnego32. Każdy tom jest na końcu zaopatrzony w słownik nieznanych wyrażeń. W I tomie, zawierającym 49 bajek, większość to bajki o zwierzętach i istotach mitologicznych, o królach, smokach, Zydach i Cyganach. Są tu bajki o złych macochach oraz kilka religijno-moralistycznych. Bajka Nr 37 ma znany motyw polskiej bajki o królewnie Śnieżce. W tomie II znajduje się 89 bajek o królach i filozofach, o stosunkach z Turkami i o biednych. Trzeci tom zawiera 148 bajek o najróżnorodniejszej treści, w których jest mowa o stosunkach ludu macedońskiego do innych ludów bałkańskich - do Turków, Greków, Zydów, Cyganów i Albańczyków. Wszystkie bajki Cepenkowa pochodzą ze środowiska biednych rzemieślników. Poza tym w bajkach tych odbita jest mądrość i uczciwość prostego ludu macedońskiego, ich patriotyzm i duch wolnościowy. M. Cepenkow, chociaż był zwykłym krawcem z zawodu, ma wielkie zasługi dla folklorystyki macedońskiej. Brak jeszcze dotąd pracy monograficznej o jego działalności. Dlatego Cepenkow tostaje nadal w cieniu i jest nieznany poza granicami swego kraju. Pieśni zebrane przez Stanko K o s t i ć a Malesewski narodni pesni wydał "Institut za makedonski jazik" Wydziału Filologicznego Uniwersytetu w Skopje pod redakcją Todora Dimitrowskiego w 1959 r. Zbiór ten zawiera 177 macedońskich pieśni ludowych z powiatu Maleszewo. Na końcu książki 1958, str. 112-145. 31 Sbornik za narodni umotvorenija, XX, 1904, s. 27-28. 32 Antti A a r n e, Verzeichnis der Miirchentypen, Helsinki munications 3. 1910, F. F. Co- �689 688 jest indeks imion, postaci historycznych opiewanych w pieśniach epickich, indeks miast, krajów i narodów oraz słownik mało znanych słów. Pieśni podzielone są na liryczne I-VI (129 pieśni) oraz na epickie I-III (48 pieśni). Zbiór Kostića zaopatrzony jest wstępem T. D i m i t 1: o W s k i e g 033. Pieśni te Stanko Kostić zapisał we wsi Ratewo, gdzie był nauczycielem, potem w mieście Berowo, pow. Maleszewa. Zapis Kostića jest staranny, zachowuje rytm i rymowanie oraz cechy gwary lokalnej. Kostić był Macedończykiem. Pieśni te, a także obyczaje, klechdy, przysłowia, zagadki, bajki zebrał w latach 1899-1900 i wysłał do Serbskiej Akademii Nauk. Prócz zawartych w tym zbiorze pieśni, cały pozostały materiał zaginął. Wśród pieśni tego zbioru jest wiele nowych (np. Nr 12, 99 i in.), ale są i znane wątki, co świadczy o wędrówkach pieśni ludowych z jednego powiatu do drugiego. Jest dużo oryginalnych pieśni, takich jak Nr 146, 147, 149 i in.54 We wszystkich pieśniach historycznych występują osoby i opiewane są wydarzenia zgodnie z historią (np. Adrijasz brat królewicza Marka, jego matka Efrosina, która jak wiadomo była siostrą Momczyla i in.). Oprócz pieśni o Królewiczu Marku, Dojczynie, Nowaku, Sekule są i takie, które opiewają czyny bohaterów miejscowych, a więc hajduków, walczących przeciwko Turkom. Wśród lirycznych pieśni w rozdziałach I-IV znajdują się miłosne, a w rozdziałach V-V:I różne. Pieśń Nr 108 Jaśa Prodanović wraz z innymi włączył do swego zbioru. Maleszewo jest dziś terenem badań folklorystów jugosłowiańskich. Ten terem Macedonii badał prof. Duśan Nedelković i Jovanka Lazarević. D. Nedelković we wsi Maczewo zapisał od Angeliny Bałdazarowskiej przeszło 100 pieśni epickich. Maleszewo nie stanowi wyjątku. Na festiwalu w BitoH i Sztypie w 1948 r. zapisano sporo ciekawych pieśni. Miasta i wsie macedońskie, które są prawdziwymi kopalniam~ utworów ludowych, dopiero od 18 lat staly się terenem badań slawistów i etnografów macedońskich. Jak pisze KirH P e n u s z l i s k ps, który przebywał w Maleszewie w 1956 r. kilka takich pieśni zaśpiewała mu 65-letnia Wasiłka Pirońska z Berowa. "Pieśni historyczne żyją i nadal w tym kraju - pisze on ponieważ Maleszewo jest terenem oddalonym od głównych arterii komuni, kacyjnych. Specyfiką epickich pieśni tego kraju jest to, że są one taneczne"36. Tak samo pisał w 1900 r. Kostić. Chyba tylko cecha ta trzyma je przy życiu jeszcze dziś. W piśmie "Nova Makedonija" Nr 3804 z 1957 r. Penuszliski drukuje jedną z zebranych pieśni "Gruica i niewierna Angelina". 33 Malesevski narodni pesni, Zbirka na Stanko Kostić, Skopje 1959, Niestety, zbiór Kostića poza suchym wstępem T. Dimitrowskiego nie doczekał się obszerniejszej próby syntetycznego ujęcia i porównawczego badania ze strony folklorystów macedońskich37• Zbiór Paskala P a s k a 1 e w s k i e g oNarodni pesni od Egejska Makeclonija wydał też "Institut za makedonski jazik" pod redakcją Błagoja KOfUbina w 1959 r. Paskalewski dzieli pieśni te na 8 grup. Jednak jest tu kilka tylko obrzędowych, a reszta to pieśni liryczne i historyczne. Zbiór Paskalewskiego zawiera pieśni może mniej wartościowe jeśli chodzi o stronę artystyczną, aniżeli omówione zbiory Miladinowców, Verkovića i Kostića. Są to szczególnie krótkie pieśni ludowe. Nie mniej jednak, jeśli z punktu widzenia artystycznego pieśni te stoją niżej niż pieśni innych zbiorów macedońskich, to ich znaczenie dla etnografii macedońskiej jest nie male. Pieśni te pochodzą z powiatów Kostura i Lerina, najbardziej na południe wysuniętych terenów słowiańszczyzny. Paskalewski jest poetą macedońskim, a w latach 1947-1949 był partyzantem podczas wojny domowej w Grecji. Paskalewski pierwszy raz zajął się zbieraniem pieśni ludowych. Gdyby miał przygotowanie filologiczne i etnograficzne, napewno mógłby nawet i w takich warunkach w jakich zapisywał te pieśni, zebrać bardzo ciekawe i nowe teksty, ponieważ tu jeszcze dotąd żyją legendy z X, ~I i XV wieków. Legenda o "Świętej Janie", którą' zapisał, pochodzi z XV wieku, kiedy Turcy opanowali wszystkie kraje bałkańskie. Zbiór Szapkarewa, wydany pod koniec XIX w. zawiera bardzo oryginalne pieśni historyczne z tej właśnie części Macedonii. W zbiorze Paskalewskiego pieśni Nr 21, 25, 40, 46, 53, 60, 61, 67, 78, 90, 91, 100, 104, 106, 112, 113, 119, 120, 121, 134, 135 i 149 są wariantami podobnych pieśni ludowych, które lud macedoński śpiewa i w innych powiatach. Partyzanckie pieśni Nr 153-188 śpiewano podczas ostatniej wojny z niektórymi zmianami wszędzie po Macedonii. Pozostałe natomiast są oryginalne i poraz pierwszy opublikowane. Inną pozycją wydaną w 1961 r. przez "Institut za makedonski jazik" to "Zbiór przysłów i zagadek ze Strugi i jego powiatu", zebrane i re~agowane przez Filipa K a waj e w a. Jest to pierwsze tego rodzaju wydame w Macedonii. Zbierał zaś ten materiał przez 30 lat. Zbiór jego zawiera 4302 przysłowia, 567 zagadek oraz teksty błogosławieństw, przekleństw, modlitw i zabaw. Czytając przysłowia widać wpływ kultury greckiej, łacińskiej i turec·· kiej. (Nie puszczaj języka przed rozumem. Poszedł po wełnę, wrócił ostrzyżony, Oczy, których się nie widzi szybko się zapomina). Jest też wiele przysłów macedollskich, w których znajdu;e odbicie stosunek ludu do wyższych warstw społeczeństwa (Broda królewska, głowa młynarza. Jeśli praca była dobra, pracowałby i metropolita. Jeśli jest cesarzem s. 5-13. 34 Makedonski 35 Nova 35 Tamże, s. 3. pesni, Skopje 1948, s. 66-67. Nr 3804, l, 2, 3, stycznia 1957, s. 3. narodni Makedonija 37 Makedonski s. 237-238. jazik, rocznik Xl-XII, zeszyt 1-2, Skopje 1960-61, �690 691 nie ma dwóch głów. Związany pop - spokojna wieś. Pop ma dwie ręce, jedną dla błogosławieństwa, inną zaś dla brania). Wszystkie wspomniane pozycje są bogatym źródłem dla prac porówna"vczych nad twórczością ludową Słowian Zadunajskich. Zbiory folkloru macedońskiego, zgromadzone przed wojną przez Macedończyków, wydawane były za granicą, gdyź w kraju nie było wydawnictw w języku macedońskim i traktowano go jako gwarę. Nie tylko Turcy, którzy panowali tutaj do 1912 r., lecz i kler grecki w XIX w. - a potem po rozbiorze kraju i administracja grecka, serbska i bułgarska starały się stłumić kaźdą próbę podjętą przez inteligencję dla popularyzowania utworów ludowych, zwłaszcza pieśni historycznych. Folklor uwaźano za czynnik budzący uczucia narodowe i patriotyczne. Dla pierwszych poetów macedońskich w XIX w., a nawet i w obecnym stuleciu folklor był ich jedyną szkołą. Ich bohaterowie działają w taki sam sposób, jak i opiewani przez lud. Dlatego też z takim kultem odnoszą się Macedończycy do swego folkloru. W Polsce folklor macedoński jest prawie nieznany. Mało kto wie - że y...r II połowie XIX w. Seweryna D u c h i ń s k a przełoźyła kilka macedońskich pieśni ludowych38• Po wojnie Anna K a m i e ń s k a i Jan S p i e w a k w antologii ludowej poezji bułgarskiej39 włączyli 8 macedońskich pieśni ludowych. Brak przekładów i prac poświęconych folklorowi macedońskiemu utrudnia prace porównawcze, na podstawie których można było wydobyć jego cechy charakterystyczne, jak równie i wspólnie cechy folkloru Słowian Południowych. Oprócz krótkich wzmianek o folklorze macedońskim40 brak w Polsce o nim informacji naukowych. KOle Simiczijew ROMANOSLAVICA, Organ Asociata Slavistilor din Republica Populara Romina. Bukareszt 1963. Tomy: VII Dialectologie; VIII, IX - Referate si Comunicari, prezentate la cel d-al V-lea Congres International al Slavistor (Sofia, 17-23. IX. 1963). Red. E. Petrovici. 38 Biblioteka Warszawska t. I, 1875, s. 198-233; Tygodnik Powszechny Nr 37 1881, s. 580-582; Tygodnik mód i powieści, Nr 44/1885, s. 345; Kronika rodzinna, 1886 s. 4, 36, 65; Kole S i m i c z i j e w, M akedonskatn narodna epika vo Polska, Razgledi IV/1963, s. 679-704. 39 Anna K a m i e ń s k a i Jan S p i e w a k, Oj lesie, lesie zielony, wybór bułgarskiej pieśni ludowej, Warszawa 1956, 8°, s. 288. 40 Jugosłowiańska epika ludowa, Wrocław 1948, Ossolineum; Tadeusz Stanisław G r a b o w s k i, Z życia naukowego Macedonii, Pamiętnik słowiański, t. XII, 1962, s. 236-238 :,1 "Romanoslarica", to dobrze już znana seria wydawnicza w której w 1963 r. ukazały się 3 tomy, w tym najbogatszy tom IX, zawierający referaty na V-ty Kongres Slawistów w Sofii.* Seria ta publikuje pra.ce najlepszych rumuńskich językoznawców, znawców literatury, folklo:ysto~ i historyków interesujących się slawistyką. Do naj częstszych autorow tej serii wydawniczej należą: E. Petrovici, I. Patrut, A. Vraciu, L. Todorov, E. Fodor, T. Chitimia, T. Gh. Bulat, C. N. Velichi, E. Vrabe, E. DeboveanuMali:iescu, Gr. Benedek, M. Pop i wielu innych uczonych rumuńskich i zagranicznych. Oczywiście wymieniam głównie tych autorów, których pr~ce wiąźą się z problematyką etniczną, etnograficzną i folklorystyczną, wazną dla etnografii Słowian, w tym również i dla Polski. Romanoslavica" poświęcona jest zagadnieniom styków etnicznych, zapoży~zeń kulturowych, substratów etnicznych kultur i języków słowiańskich, jak też językowi i kulturze rumuJlskiej. Rozw~żane są też pro~lemy dotyczące procesów migracji, przesiedleń i osadlllctwa dawn~go l nowsze~o. W serii dociekliwych artykułów ogólne te zjawiska są ośwletlane przez Językoznawców, historyków i folklorystów, jednakże dominu~e problematyka etniczna. Etnograficzny punkt widzenia reprezentują badallla folklorystyczno-językoznawcze; inne działy kultury ludowej nie są tu omawian.~, ~lode zaś pokolenie etnografów wypowiada się w wydawn.ictwach ,,~tUdll Sl cercetiiri de Istoria Artei" brak więc ich głosu na odcmku slawlstycznym. Anonsując jedynie to ciekawe wydawnictwo - należy po~k~:śli~, że nie: maI każdy artykuł, czy też większe prace w "Romanoslavlca z~n:tere~u ją etnografa, zwłaszcza studia leksykalne i dialektologiczne,. a :",srod n~ch toponomastyka wskazująca strefy wpływów Słowian wschodmch 1. po.łudn,lOwy ch a także i zachodnich. Do takich należą prace E. P e t r o v l C l, ktory wnikliwie ujął w świetJe izoglos, wpływ języków słowiańskich, topo~onimikę i słownik rumuński (t. VII str. 11-22, 6 map) jak np. występowame toponimów słowiańskich na terytorium Rumunii (t. IX str. 5, mapa). Autor dochodzi do wniosku, że zjawiska te nie występują w sposób regularny i nie obrazują stanu sprzed okresu romanizacji Słowian na tym obszarze, lecz przeniknęły w czasach późniejszych z sąsiednich terenów słowiańskich, czasem za pośrednictwem Węgrów. Taki sam charakter mają studia G. M i h a i Iii oparte na ligwistycznym atlasie rumuńskim. (t. VII str. 23). Na 29-u mapach podaje on szereg zasięgów wyrazów pochodzenia słowiańskiego, takich jak: pług, ugor, snop, gradina - w znaczeniu sad, stilp - stolb, grebla, "vreme", "nevasta", "boroana" w znaczeniu brona, i wiele innych. W świetle tych izoglos rysuje sie strefa wpływów języka ukraińskiego, serbskiego i bułgarskiego. Prace te~o typu pomyślane są jako wstęp do lingwistycznego atlasu Słowiańszczyzny, którego realizację uchwalono jeszcze na IV Kongresie Slawistów w 1958 r. w Moskwie. Etnograf jednak może tylko odcyfrować treść, formę i funkcję tych desygnatów, których nazwy podają wymienione prace, prze• Patrz "Lud" t. 48 str. 817-821. �-w 692 clez właśnie w faktach kulturowych kryją się przyczyny zapożyczeń leksykalnych, a na pewne ułatwiają one datowanie tych wpływów. Problematyka ta jest zresztą dobrze rozumiana choć nie praktykowana przez uczonych rumuńskich jak można wnosić z prac E. P e t r o V i c i a i E. V r ab e g o (\liII str. 55 in., 187 in.). Autorzy rozważają cele rumuńskiego atlasu językoznawczego i cel badań. nad ,.slawizmami" w języku rumuńskim. Oprócz prac zawierających treść etniczną i slawistyczną, na szczególną uwagę zasługują prace E. Vrabego dotyczące słowiańskich grup językowych na obszarze Rumunii (t. VII str. 75-85; t. IX str. 195-218). Autor szacuje liczebność skupisk mówiących "po słowiańsku" wg spisu w 1956 r.l Jeśli idzie o Polaków, w rejonie suczawskim istnieją skupiska: Solonet-Majdan, Pojana Mikuli, Plęsa (por. Codrui Cosminolui VI. 1929-1930), Partes-de -Sus, Moara, Bulai, Bosanci, Teodoresti, Mihoveni Buninti, region Radauti, Putna, region Cimpuluny: Moldovita, region Siret Vicsani (VII str. 84). Ludność ta osiadła tu bądź w XV-XVI stuleciu, bądź w okresie rozbiorów Polski, zwłaszcza po klęsce pod Maciejowicami (l0.X.1794). Nie brak tu też osadników z drugiej połowy XIX wieku, szczególnie z okresu po 1863 r., na co zwrócił uwagę już dawniej T. Lukasik2, E. 'Vrabe w drugiej rozprawie ("La place des patois slaves parIes sur Ie territoire dela R.P.R. dans Ie system e des langues slaves et leur importance pour la dialectologie slave" t. IX str. 195) pogłębia temat. Omawia on poszczególne języki i stwierdza, że jęz. słowiańskie występują w dwu typach, w okręgu marmaroskim, suczawskim i banackim przeważają dialekty południowo-zachodnie, gwary huculskie, zakarpackie i pokuckie, natomiast w Dobrudży - południowo-wschodnie. Język rosyjski reprezentują tu staroobrzędowcy i raskolnicy, mówiący dialektami południowo-wielkoruskimi. Słowacy mówią dialektami wschodnimi bądź centralnym. Autor omawia też grupy czeskie, serbo-chorwackie i bułgarskie, a nawet grupę polską, najmniej zresztą zbadaną; sądzi, że skupiska te reprezentują dialekty małopolskie, powołuje się przy tym na badania I. C. Chitimia i E. Deboveanu. Najgruntowniejszego opracowania doczekała się ludność polska w pracy I. C h i t i m i a i E. Deboveanu-M e l a e s c u "La parler et Ie folklore polonais de Bulai (distr. de Suczava)". Autorzy w oparciu o materiały zebrane wedle specjalnego kwestionariusza opracowali charakterystykę 1 Ukraińcy 68 252, Rosjanie 45029, Serbokroaci 43057, Słowacy 18935, Bułgarzy 13182, Czesi 6 196, Polacy 5435. , Warto przy tej okazji zwrócić uwagę na prace dotyczące osadnictwa polskiego w Rumunii. T. B a l a n, Emigranti poLani in Bucovina si MoLdowa in sec aL XIX-Lea, Czerniowce; P. P. P a n a i t e s e n, Emlgratia palona si revo[utia romina de La 1848, Studia si documente. Bukareszt 1929; T. L u k a s i k, Po[ogne et Raumanie. Paryż ln8. Porównaj też "Lud" t. XLVII str. 565-671; "Ziemia" 1939, ze~z. z lutego oraz R. 1948, L XXVII nr I(}-ll Biblioteka Warszawska t. IV; "Prace i Materiały Etnograficzne" t, VII 1948, M. G O t k i e w i c z. ,;Wierchy" t. 25/1956 str. 80-100. "Lud" XLIV s. 281-98. 693 językoznawczą tej gwary ludowej, określając ją jako małopolską. Szczególnie ciekawie przedstawiają się materiały leksykalne, które skrzętnie zestawiono z dorobkiem polskiej dialektologii, z wynikami prac K. Nitscha, jak również z polskimi gwarami na Podolu, przyczym za żródła posłużyły tu prace B. D. Hrinczenki i J. Gajka, S. Hrabca i P. Zwolińskiego. Szczególną wartość mają zestawienia słownikowe działami kulturowymi. W zasadzie ludność utrzymała swój słownik zmieniły się tylko nieliczne nazwy jak: guzan z rum. guzgan = szczur, plugarz być morze pod wpływem rum. plugar = oracz, perlog z rum. pir/oaga = odłóg, tarabonka z rum. taTClboanta = taczki, bańki nazywają się z rum. ventuzy, a kominiarz za rumuńską nazwą cosar brzmi koszarz. Interesująco przedstawia się zebrany przez autorów folklor; cytowane przysłowia i fragmenty pieśni reprezentują prawie powszechnie znany materiał. Można jedynie wątpić czy piosenka "Kukułeczka kuka" wywodzi się z "Trzech godów" Kniaźnina, jak chcą tego autorzy3. Trzy baśni - jedna o trzech synach kowala, druga - o szczęściu biednego brata, trzecia o skarbach w podziemiach i 42 zbójcach (motyw lampy Aladyna) znane są dobrze w literaturze folklorystycznej całej Europy i orientu. Ciekawy jest również fragment ballady "Jasio konie poił, Kasia wodę brała", Jest to zresztą daleka odmiana tej ballady, względnie zbitka z wątkiem o uwiedzionej. Wśród opracowań o tematyce etnicznej opartej o źródła historyczne zasługuje na uwagę praca M. Comsa na temat rozsiedlenia Słowian w Rumunii w okresie między VI a IX w. (t. IX str. 505). Autorka dała na podstawie literatury historycznej i archeologicznej dość przejrzysty obraz nawarstwień etnicznych i przesuwających się migracji na obszarze Rumunii. Wyniki tych rozważań ilustrują 3 mapki, dwie pierwsze ukazują sieć wykopalisk archeologicżnych, wśród których wyróżnia stanowiska słowiańskie i słowiańsko~warskie (VI i VII wiek oraz VII-IX w.).. Na tle tych stanowisk w oparciu o dane historyczne konstruuje wnioski uwidocznione w 3-j mapie, a ujmujące wyraźnie 3 strefy kulturowe: 1) na nizinie wołoskiej region wschodnio-romański, 2) w Siedmiogrodzie region gepidzko-romański 3) w północnej Mołdawii - region Karpato-dacki. Charakterystyczne, że podobnie przedstawia się Rumunia w świetle Rumuńskiego Atlasu Lingwistycznego. Przez tę podstawową strukturę etniczną przesun~ły się wedle autorki fale "Sklawinów" w VI-VII wieku, Antów w VI-VII w., Słowian wschodnich (Siewierzan) z końcem VII wieku, tureckich Bułgarów - koniec VII w., Awarów - w połowie VII w. a po nich ruchy awaro-słowiańskie oraz od zachodu Słowianie zachodni (kurhany i mogilniki) na koniecSłowacy w Vln wieku. Józef , Patrz: J. G a j e k, Troiste weseLe F. D. Kniaźnina s. 227 Księga ku czci Prof. Juliusza Kleinera. w świetle foLkLoru, Gajek Łódź 1949, �694 695 PRZEGLĄD Wydawnictwo Wśród etnografa HU;vrANISTYCZNY. Rok VII, 1963, nr Naukowe - Warszawa, s. 176. bogatej treści i tym jedynie tego zeszytu niektóre prace poświęcimy tu słów kilka. 2 (35) mogą Pal1stwowe zainteresować Henryk B a r y c z "Pamiętnikarz, powlesclOpisarz, historyk" Ref rat wygłoszony na Sesji naukowej poświęconej J ę d r z e j o w i K i t o w ic z o w i którą zorganizowało Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu w 1962 r. Autor podkreśla, iż ocena twórczości Kitowicza od czasu pierwszych wydań w latach 1823-45, aż do dzisiaj nie jest zgodna, zarówno co do wartości literackiej jak i historycznej dzieło rozmaicie było interpretowane. Brak pełnego wydania całej spuścizny Kitowicza oraz należytej znajomości jego biografii utrudnia sklasyfikowanie dzieła, bądź jako historii współczesności, bądż jako pamiętnika. Kitowicz nie ma zdaniem Barycza, zmysłu politycznego, opisuje wypadki w których brał udział, lub o których słyszał i na tej podstawie wartościuje je. Ma jednak nowoczesne zrozumienie dla konkretów życia, a przez to zmierza do dania dokumentacji swoich czasów od strony życia codziennego. Ki towicz prowadził raptularz od 1743 do 1771 r. Po przerwie podj ął tę pracę dalej po osiedleniu się w Rzeczycy (1770 r.), całości dał tytuł Memorial życia. Dzieło to przeredagował, włączył w nie starsze części diariusza, opuścił niektóre lata, w tej formie całość powstała między 1788 a 1803 r. Sam nazywa to dzieło "kroniką". Opis obyczajów za panowania Augusta III nie jest pracą ukończoną, mimo tego jednak Barycz uważa, że to "pierwszy samoistny utwór treści historyczno-kulturalnej", uwzględniający w szerokim zakresie obyczaje związane z życiem umysłowym, z kulturą materialną, ze stosunkami społecznymi. Wyłączył opis grup społecznych: niemieckiej, białoruskiej i ukraińskiej, opuścił opis znacznego obszaru Litwy, bo, jak wyznał był go "nieświadomy", gdyż tam nie jeździł. Ta więc bezpośredniość w ujęciu pracy stanowi jej wielką zaletę. Źródła Kitowicza to: 1) własna obserwacja i wspomnienia, 2) informacje, 3) aktualna literatura, zabytki sztuki plastycznej, monety, pieczęcie (najmniej dla niego ważne). "Opis ..." Kitowicza obok innych zalet literackich posiada tę jeszcze dodatkową, że jest ścisły i wiarygodny; spełnia wiele postulatów współczesnej etnografii i etnologii. a wartości literackiej dzieła świadczy doskonała kompozycja, świetna narracja, realizm, plastyczność i wizualność obrazowania. Należy się też miejsce Kitowiczowi w dziejopisarstwie, bo nikt mu nie dorównał w przedstawieniu obyczajów i ta strona jego dzieła interesuje specjalnie etnografa. Niejednokrotnie można, w dzisiejszych zwyczajach ludowych spotkać relikty obyczajów XVIII-wiecznych, a szerokie uwzględ- nienie przez stwem. Kitowicza kultury materialnej jest prawdziwym prekursor- Poza artykułem Barycza w "Recenzjach i przeglądach" mamy mlęazy innymi wzmianki o dwóch dziełach, sięgających jeszcze głębiej w przeszłość, a treścią swą wiążących siĘ z kulturą obyczajową dawnych czasów; Leszek Kuk u l s k i opracował "Podróż do Ziemi Sw., Syrii i Egiptu 1582-1584 M. K. Radziwiłła-Sierotki" (Czytelnik, Warszawa 1962, s. 65'!), a Henryk Z i n s pisze a Richard'zie Henry Tawney jako o badaczu historii społeczno-gospodarczej XVI i XVII wieku. Maria Kirjanov bdgarska" izsledvanija Fryczowa Angel, Narodnostni elemznty v ezika na "Istorija (Elementy ludowe w języku "Historii słowiańskiej"), po slucaj 200-godisninata ot Istorija slavjano- ot V sb. D. Kosev, Sbornik slavjano-bdlgarska. Paisij C h i l e n d a r s k i i negovata epocha (1762-1962), Red. Al. Burmow, Chr. Christov i in. Sofia 1962, BAN, s. 379-399. Jest to praca z zakresu językoznawstwa. Autor przeprowadził w niej wnikliwą analizę języka Paisija Chilendarskiego, użytego w dziele "Historia słowiano-bułgarska". Wyjaśnił w swej publikacji zasady ówczesnej ortografii i fonetyczne właściwości poszczególnych liter alfabetu, przy czym podkreślił, że podstawą pisowni Chilendarskiefj::> była ortografia starocerkiewno-słowiańska. A. Kirjanov poświęcił wiele miejsca morfologicznym właściwościom gwarowym. Ciekawym zjawiskiem w "Historii" jest wpływ zmian gramatycznych przejawiających się szczególnie w odmianie rzeczownika. Podał też przykłady używania czasowników, w których tradycyjną pisownię wypiera żywy język potoczny (Są to zmiany w koniugacjach i ich czasach, przeniknięcie form gwarowych do imiesłowów a także zmiany zaszłe w używaniu i stopniowaniu przymiotnika, przede wszystkim w tworzeniu stopnia najwyższego). Autor zanalizował też przenikające do "Historii" gwarowe formy zaimków, których użycie jest do dziś żywe i charakterystyczne dla gwar zachodnio-bułgarskich. Z części nie odmiennych mowy rozpatrywał zagadnienie użycia przysłówków. W wyniku tej pracy doszedł do wniosku, że P. Chilendarski skłaniał się raczej w swym dziele do używania języka codziennego niż cerkiewnoliterackiego. Autor wskazał na ciekawe zjawiska syntaktyczne, wyliczył najbardziej charakterystyczne ludowe zwroty językowe, a w syntezie określił, że język Paisija jest bliski gwarom do dziś używanym w okręgu stankedimitrowskim. W związku z tym powstaje otwarty problem - z jakich stron kraju pochodził ojciec bułgarskiego Renesansu? H.R. �697 696 RUSSKIJ FOLKLOR, t. VIII. Moskwa-Leningrad 1963. Karel Horalek, Wzaimosvjazi v oblasti slavjanskoj narodnoj ballady (Wzajemne związki w dziedzinie słowiańskiej ballady ludowej). s. 98-101. Narodnaja Poezija Słavjan, We wstępie, w kilku zdaniach, autor podaje charakterystykę stanu badań, naukow.YC,h ~ad folklorem zwłaszcza balladową i baśniową twórczością ludow słowlansklch. Zebrano już tyle przekonywających materiałów że na ich podstawie można przystąpić do charakterystyki głównych kierunków filiacji i zapo~yczeń w folklorze tych ludów. Mimo, że Słowianie tworzyli wspólnotę etmczną, w pewnych okresach historycznych rozwój twórczosci ludowej nie postępował jednakowo, Pod tym względem bardzo wyraźne różnice dostrzec można w dziedzinie b~śni i pie.śni. W twórczości prozaicznej (baśnie) zaznacza się wpływ :v~tkow wędruJ~cych ze wschodu na zachód, w twórczości poetyckiej (piesm) - odwrotme, Jeśli chodzi o balladę ludową, według autora - na Białorusi i Ukrainie można odnaleźć wiele cech wiążących ten rodzaj pieśni z pieśniami Słowian zachodnich. Do wpływów zachodnio-słowiańskich zaliczyć .należy rozpowszechnienie się w ludowych pieśniach ukraińskich wiersza sylabicznego, oraz stosowanie rymu i podziału na strofy. Różne kierunki wzajemnego przenikania wykazał autor na wybranych przez siebie przykładach. Jednym z nich jest ballada polskiego pochodzenia Pani pana zabila. Pieśń ta przeniknęła do Czech i Słowacji i została tam przyjęta prawie bez większych zmian dzięki pokrewnym cechom, jakie łączą poezję ludową obu tych zachodnio-słowiańskich grup. Blisko spok~ewnione z tą balladą są pieśni ukraińskie pochodzące z Galicji. Ballady wlelkoruskie odbiegają daleko od wspomnianego wzorca. Wpływy idące z zachodu w kierunku północno-wschodnim można wyśledzić w wielkoruskiej balladzie ukraińskiego pochodzenia O wojewod::ie Stefanie. Wspólne związki łączące pieśni ludowe Słowian północno-wschodnich i południowych wykształciły się pod wpływem wzajemnych kontaktów kulturowych trwających przez całe stulecia. Przykładem wędrówki takiego wątku z południa na północ może być pieśń o brance, która została poturczona. Przykładem wędrówki wątku z północy na południe i wschód jest pieśń O córce zamienionej w ptaszka. Tezę tę opiera K. H o r a l e k na pracy F. Koł ł e s y, który w badaniach swoich wykazał, iż pieśń ta powstała na Morawach. (Przeciwko tej tezie występuje Zemcowskij I. I, "Ballada o docke-ptaske", Russkij folklor, t. VIII, 1963, s. 144-159- przyp. rec.). Wzajemne wpływy i związki w twórczości ludowej Słowian wschodnich i południowych tworzyły się specyficznie przebiegając przez Rumunię i Węgry, stąd u tych ostatnich (Rumuni i Węgrzy) występuje wiele cech wspólnych ze słowiańskimi. Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że pewne bałkarlskie "n' wątki balladowe przeszły na Ukrainę za pośrednictwem Rumunów i Węgrów i tu się zatrzymały. Autor podaje jako przykład pieśń o mistrzu Manole, który żywcem zamurował swoją żonę· Pieśń ta znana jest w strefie Karpat wschodnich. Natomiast północno-zachodnia część terytorium Jugosławii (Słowenia i sąsiadujące z nią części Chorwacji) nie należy do strefy wzajemnych wpływów słowiańskich na Bałkanach. Autor podkreśla, że stwierdzieć to można w niektórych wariantach pieśni o królewiczu Marku. Podobne zjawisko występuje też w twórczości baśniowej. W serbskich, macedońskich i bułgarskich baśniach odczuwa się silnie wpływ pierwiastka orientalnego. Twórczość poetycka (pieśni) i prozaiczna (baśnie) w grupie zachodniosłowiańskiej posiada wielką ilość cech wspólnych. Jedynie twórczość ludowa Serbo-łużyczan nosi cechy wpływów germańskich w dziedzinie baśni w poezji ludowej natomiast spotyka się wiele archaizmów i utworów ~ierymowanych, co świadczy o wczesnym oderwaniu się Serbo-łużyczan od wspólnoty słowiańskiej. Autor zaznacza, że najtrudniej jest przeprowadzić badania nad wzajemnymi wpływami w twórczości ludowej na terytoriach etnicznie ~ieszany~, czego przykładem może być Śląsk, gdzie ścierały się wpływy P?lskle, c~:sk~e i niemieckie, lub Białoruś, gdzie przenikały wpływy polskle, ukramskle i wielkoruskie. B. N. Putilov, Russkaja istorićeskaja ballada i jejo slavjanskije otnośe(Rosyjska ballada histor. i jej słowiańskie odpowiedniki), s. 102~:31. Pieśni historyczne o napadach Tatarów i Turków zajmują pokaźne mleJsce wśród słowiańskich ludowych pieśni balladowych. powstały one pod wpływem wypadków historycznych jakimi były najazdy na ziemie Słowian wschodnich i południo'wych. Folkloryści wskazują na to, że najwi~c:j u~v.:0~ rów tego rodzaju pojawiło się w okresie XVI-XVII w. Na Ukra.m~e ple:m tego typu _ według badań prowadzonych nad nimi - po~stały J.uz w Wleku XIII-XIV, kiedy to rozbita Ruś Kijowska dostała Slę w mewolę ta- nija tarską. . , Tematyką tych pieśni są walki z najeźdźcą i niedola ludzl, kt.orz~ dostali się w jassyr. Pieśń tego typu oryginalna u Słowian wschodmch l południowych na gruncie zachodniosłowiańskim jest zapożyczeniem, np. w polskiej literaturze D. M. Balasov, ludowej. Banada o gibiHi oklevetannoj zeny (Ballada o straceniu zniesławionej żony), s. 132-143. . Autor podkreśla, że w badaniach nad folklorem mało miejsca ~Ośwlęcono dotychczas balladom ludowym, a prawie wcale nie zajm~wa~o .s~ę u~worami balladowymi Słowian wschodnich. Jeśli nawet uczem mowlh. ,o ~ywotności takich pieśni, to w interpretacji swojej starali się .u~asadmc.' ze ballada sensu stricto jest gatunkiem powstałym w zachodme] Europle. Autor �699 698 przyznaje, że istnieją wspólne wątki europejskie, ale wskazuje też na fakt istnienia takich, które nie są zapożyczeniem lecz są charakterystyczne dla specyficznych zespołów etnicznych. Wt;drowne wątki przenikają przeważnie z zachodu na wschód lub południe Europy, ale i odwrotnie. Balasow, przeprowadzając badania nad balladą "o zniesławionej żonie", wykazał, że pieśń ta była szeroko znana w całej Wielkorusi, Białorusi i Ukrainie, a nawet w Polsce, szczególnie na obszarach etnicznie mieszanych. Notowano ją w XIX w. we wschodniej Galicji (Kolberg). Pieśń ta, według autora, wywodzi sit; z obszaru wschodnio-słowiańskiego, na co wskazuje analiza treści i formy tej ballady. Stanowisko kobiety ruskiej w XIV-XVI w. było określone całym kodeksem norm i zakazów prawodawstwa zawartego w "Domostroju". Kobieta zamężna uzależniona była od męża i teściowej, a dzieci i służba zależne były od pani domu tylko podczas nieobecności pana. Do kobiety należało wtedy zarządzenie domem i włościami. We wspomnianej już balladzie teściowa o~karża synową przed synem powracającym z wojny. Mąż w przypływie gniewu zabija żonę. Potem jednak okazuje się, że wszystko to było zrt;cznie zmyślonym kłamstwem. Na zachodzie Europy w XVI w. kobieta zdobyła sobie pewne prawa do samodzielności a jej stanowisko w domu jako żony i matki posiadało cechy dużej swobody. Pieśń "o zniesławionej żonie" jest odbiciem średniowiecznych stosunków feudalnych panujących na Rusi Moskiewskiej, podczas gdy zachodnia i środkowa Europa w XVI w. przeżywała szczytowy okres Odrodzenia. I. I. Zemcovskij, Ballada o docke-ptaske (k voprosu o vzaimosvjazjach v slavjanskoj narodnoj poezji) - Ballada o córce-ptaszku (przyczynek do zagadnienia o wzajemnych związkach w słowiańskich pieśniach ludowych), s. 144-159. Dużą popularnością w twórczości ludowej Słowian cieszy się ballada "o córce zamienionej w ptaszka". Tematem tej pieśni jest tragedia dziewczyny wydanej za mąż w dalekie strony. Matka nie pozwala jej wrócić do domu prędzej niż po siedmiu latach. Lecz dziewczyna nie wytrzymuje próby, po roku wraca przemieniona w kukułkę i opowiada o swej niedoli w domu męża. Pierwszy F. Koł ł e s a poświęcił tej pieśni pracę pt. "Ballada o córceptaszku w słowiańskiej poezji ludowej" (Lud słowiański, t. III, zesz. 2, Kraków 1934, s. B147-B185). Problem ten podjął następnie J. H o l' a k pisząc obszerny komentarz. Podkreślił on m. in., że pieśń ta dawniej musiała należeć do rodzaju pieśni obrzędowych, ściślej weselnych. Obaj autorzy są zgodni co do tego, że ws.zystkie warianty pieśni pochodzą z jednego źródła, szczególnie pieśni zachodnio-słowiańskie są sobie bardzo bliskie. Z e m c o v s kij podkreśla, że pieśń ta znana jest i u Słowian wschodnich, lecz tu spotyka się już większe zrozmcowania tekstu i melodii. Ponadto dodaje autor, że pieśń wykonywana była w różnorodnych sytuacjach życiowych ludu (np. Wielki Post, żniwa, dzień św. Trójcy). Analiza tekstu i melodii wykazała, że pieśń ta nie należy już do pieśni weselnych, choć zawiera w sobie wiele elementów cnarakterystycznych dla lirycznych pieśni obrzędowych. Z e m c o v s kij zgadza się z poglądem F. Kołłesy, że pieśń ta powstała jako pieśń obrzędowa. Należała ona od niepamiętnych czasów do części weselnego widowiska, a pewne treści wskazują na to, że są reminiscencjami z okresu pogal1skiego, ze środowiska, w którym były znane małżeństwa egzogamiczne. Autor odrzuca tezę F. Kołłesy według której jedynym miejsce powstania tej pieśni są Morawy. Twierdzi bowiem, że na podstawie materiału zebranego z jednego tylko regionu (Morawy) nie można wyciągać daleko idących uogólnień. Henryka Roma1Lska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ba20c7b1a5ec391a6a9b2d8b3981a5d.pdf d7c3bf08ce75166130850f5aace8a826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4761 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.309-405 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA TADEUSZ MILEWSKI, « Z a r v s językoznawstwa o g ó l n e g o * . Część I . Teoria językoznawstwa. Z przedmową Ta­ deusza Lehra-Spławińskiego. Prace Etnologiczne, tom I . Wydaw­ nictwo Towarzystwa Ludoznawczego. Redaktorzy E. Frankowski i J. Gajek. Lublin—Kraków 1947. Str. YTII+208. Jest to część I wielkiego zamierzenia naukowego, jakie autor przedsięwziął jeszcze 1930 r. podczas swoich studiów w Paryżu, a które stało się potem przez kilkanaście lat głównym i ulubionym przedmiotem jego badań. Chodzi o syntezę nauk lingwistycznych, 0 uporządkowanie problematyki i materiału, jaki przynoszą ję­ zyki całego świata, o zakres i metodę badań językowych, o okre­ ślenie właściwego miejsca lingwistyki wśród nauk humanistycz­ nych i wzajemnego związku poszczególnych dyscyplin lingwi­ stycznych. Zagadnienia celów i metod językoznawstwa były szczegól­ nie w ostatnim dziesiątku lat przed wojną żywo dyskutowane 1 w Europie i w Ameryce, na szerokim tle wachlarza języków ca­ łego świata, w oparciu o nowe zdobycze nauk pokrewnych: psy­ chologii, socjologii i przede wszystkim etnologii. Przyniosło to duże, zasadnicze zmiany poglądów w zakiesie językoznawstwa ogólnego, a także w zakresie różnych działów gramatyki i stylistyki. Dzieło T. Milewskiego składa się z trzech części: obecnie oma­ wiana «część I poświęcona jest teorii językoznawstwa, jego hi- �310 storii i systematyce. Część I I przedstawi klasyfikację genetyczną języków świata oraz ich rozmieszczenie w czasie i przestrzeni. Część I I I wreszcie ma zanalizować zasadnicze typy budowy języ­ ków, ich cechy wspólne i odrębne. Stanowić ma ona syntezę opartą z jednej strony na założeniach teoretycznych przedstawionych w części pierwszej, z drugiej zaś na materiale faktów zestawio­ nych w części drugiej* (Od autora, str. 3). Część pierwszą swego dzieła ujął autor przejrzyście w cztery rozdziały. Rozdział I (str. 5—26) omawia badania językoznawcze po rok 1800. Rozdział I I (str. 27—72) daje charakterystykę języko­ znawstwa XIX wieku od Boppa i Humboldta, głównie młodogramatyków. Rozdział I I I (str. 73—134) przedstawia najnowsze wysiiKi nauki л л wieKu, zapoczątkowanej przez r . cle baussure a rozwiniętej przez fenologów. Rozdział IV (str. 135—200) jest samo­ dzielnie przemyślaną syntezą Milewskiego. Przy tak szeroko zakrojonym planie w ciasnych ramach 200 stronicowej książki nie mógł autor wchodzić w szczegóły w dy­ skusje i w historię badań. Daje zasadniczy zarys teorii języko­ znawstwa, wybiera do omówienia autorów najważniejszych, oryginalnych myślicieli, charakterystycznych dla epoki czy kierunku naukowego, lub stanowiących zwrot zasadniczy w historii badań. Wszystko inne pomija. Nawet w bibliografii dołączanej na końcu każdego rozdziału, aczkolwiek obfitej i tak zwanej ^rozumowa­ nej*, daje tylko wybór rzeczy najważniejszych, które przemilczeć nie sposób. I tak w r o z d z i a l e I omawiając poglądy na język szkoły indyjskiej (str. 7—11) wybiera najlepszą gramatykę Paniniego z IV w. przed Chrystusem, która w cień usunęła wszystkie po­ przednie i stała się wzorem następnych. Tę gramatykę szczegó­ łowo charakteryzuje, podkreślając jej główne zagadnienia: fone­ tykę, słowotwórstwo, alternacje, fleksję. Rozwój językoznawczej myśli greckiej przedstawia kilkoma uwagami o Platonie, Epiku­ rze, Arystotelesie, a bliżej charakteryzuje Dioniziosa Traka (170— 90 przed Chr.) i Apolloniosa Dyskolosa ( I I w. po Chr.), zwraca­ jąc szczególną uwagę na centralne zagadnienie Greków. I j . leorię *i < ф �311 części mowy. W szkole łacińskiej bliżej informuje o poglądach św. Augustyna na język, jako o najlepszym w starożytności ujęciu pod­ staw lingwistyki funkcyjnej. R o z d z i a ł I I omawia językoznawstwo XIX wieku, wyrosłe z odkrycia sanskrytu, które oprócz badań opisowo-normatycznych, uprawianych przed 1800 rokiem ma charakter przede wszystkim porównawczy i to w dwu aspektach: ewolucyjnym i funkcyjnym. Milewski wybiera tu postacie zasadnicze Boppa i Humboldta dla kierunku porównawczo-funkcyjnego, zaś Paska i Grimma dla kie­ runku porównawczo-ewolucyjnego, który stał się podstawą zało­ żeń szkoły młodogramatyków. Teorie i metody tej szkoły, założo­ nej głównie przez Schleichera, Rrugmanna, Delbriicka, Paula J l . f i l j p l 4 """"-b " Ć44ilAnnnl.ifl П Г 7 У 1 ndllJAZV ГП Я t p t ' i Я 1 i S t V P 7 n V ujmuje autor w postaci czterech zasadniczych dla ich badań pro­ blemów: 1) bezwyjątkowość praw głosowych, 2) analogia, 3) skła­ dnia, 4) semantyka. Problem f o n e t y k i historycznej obejmuje przede wszystkim teorię zmian głosowych, sformułowaną najle­ piej przez Grammonta. Chodzi tu o zmiany: a) niezależne, wywo­ łane głównie obcym substratem i b) zmiany zależne — bezpośre­ dnie, tj. asymilacja, dyferencjacja, interwersja i odpowiednie im zmiany zależne pośrednie, tj. dylacja, dysymilacja, metateza. Zmiany te Russelot i Meillet tłumaczą przede wszystkim prawem najmniejszego wysiłku, które jest hamowane przeciwnym pra­ wem: potrzebą jasności, przy czym za główny warunek zmian przyjmują przechodzenie języka z pokolenia na pokolenie. A n al o g i ą tłumaczą młodogramatycy większość odstępstw od praw głosowych, których działanie jest ograniczone w czasie i prze­ strzeni. Są to nowotwory analogiczne typu leksykalnego lub for­ malnego, których warunki powstawania najlepiej zestawił Brćal: zastępowanie typów skomplikowanych lub rzadkich przez proste lub bardziej wyraziste, jaśniejsze i częściej używane. S k ł a d n i ę pojmują młodogramatycy, głównie Delbrućk i Wackernagel, jako naukę o znaczeniu i ewolucji kategorii gramatycznych, które są odziedziczone z epoki kształtowania się języka, jako przejaw od­ powiednich kategorii psychicznych. Ewolucja tych kategorii jest �312 uwarunkowana: 1) dążnością do używania szczegółowych wykła­ dników morfologicznych, stąd np. łać. longior zmieniło się we franc. plus long, także 2) irradiacją, opartą o mechanikę asociacji i 3) absorbeją morfologiczną. S e m a n t y k a u młodogramatyków jest nauką o podstawowym i okazyjnym znaczeniu wyrazów (Paul), przy czym zmiany znaczeniowa, jak: rozszerzenie, zwężenie lub przenoszenie treści zależą (Meillet) od różnych czynników, пр.: zmiana pokoleń, rozbicie grup wyrazowych, zmechanizowanie uży­ cia wyrazu w zdaniach, zmiany kulturalno-cywilizacyjne i spo­ łeczne w życiu narodu, których wynikiem są różne zabarwienia w uczuciowej treści wyrazów. Stanowisko porównawczo-ewolucyjne w badaniach młodo­ gramatyków wyraziło się w dwu symbolicznie ujmowanych teonach: Schleichera Stammbaumtheorie i Johannesa Schmidta Wellentheorie, która jest konsekwencją poglądów H. Schuchardta o mieszanym charakterze języków. Badanie języka jednostek lub małych grup społecznych doprowadziło w wyniku do tzw. geo­ grafii językowej czyli dialektologii, objaśniającej przestrzenny roz­ wój właściwości językowych. R o z d z i a ł I I I książki Milewskiego przedstawia rozwój teo­ rii językoznawczej XX wieku głównie w okresie międzywojennym. O ile szeroko rozbudowane badania lingwistyczne młodogramaty­ ków miały charakter ewolucyjny, przyczynowy, indywidualisty­ czny i przyniosły wielkie zdobycze na polu historii i geografii form językowych, t j . w zakresie fonetyki, morfologii, semantyki i skła­ dni — to myśl językoznawcza XX wieku nawraca znowu do ba­ dań funkcyjnych, celowościowych, społecznych i fenomenologicz­ nych. Jest to do pewnego stopnia nawiązanie do poglądów myśli greckiej (Epikur), św. Augustyna, a przez stosowanie metody po­ równawczej do Boppa i Humboldta. Punktem wyjścia były wy­ siłki powiązania językoznawstwa z etnologią, psychologią i so­ cjologią, co młodogramatycy na ogół ignorowali. I tak Steinthal do­ wodzi, że język jest jednym z przejawów «duszy zbiorowej* spo­ łeczeństwa. Wundt opiera rozwój językowy o ogólną ewolucję psy­ chiki ludzkiej, przy czym przedmiotem jego zainteresowania nie są języki poszczególne, lecz język całej ludzkości, co znów Cassi- �313 rer naświetla w duchu filozofii Kanta, pojmując język jako jedną z form symbolicznych, przez którą duch ludzki uświadamia so­ bie świat i samego siebie. Syntezę etnologiczno-lingwistyczną two­ rzy P. W. Schmidt (1926), dążąc do powiązania rozwoju języków z rozwojem prakultur totemicznych, matriarchalnych i paster­ skich przez podkreślenie wpływu zmian kultury materialnej i spo­ łecznej na przeobrażenia lingwistyczne. Z tych szerokich założeń wyrosła synteza genewskiego l i n ­ gwisty Ferdynanda dc Saussure'a (1857—1913), która siała się pod­ stawą nowej sźkoly i wszystkich wysiłków teoretyczno-językowych okresu międzywojennego. F. de Saussure odróżnia język (la langue) od mówienia (la parole), co razem składa się na mowę (le lanciage). Jezvk iest «cześcia snołeczna mowy, zewnętrzna w stosunku do jednostki, która sama nie może go ani stworzyć ani zmienić», tylko musi się go nauczyć od otoczenia. Jest to «system znaków, których istotę stanowi związek znaczenia z obrazem akustycznym, przy czym obie te części znaku są w równej mierze natury psy­ chicznej*. Natomiast mówienie jest częścią indywidualną i chwi­ lową, przypadkową mowy. Badanie języka może być synchroni­ czne, gdy chodzi o przedstawienie systemu języka na podstawie elementów współczesnych, albo diachroniczne, oświetlające roz­ wój, tj. zmiany i substytucje systemu językowego. Ów system ję­ zykowy de Saussure pojmuje jako wzajemną zależność, przeci­ wieństwa i opozycje poszczególnych elementów języka, tj. fonemów, wyrazów i ich morfemów, a także całych kategorii grama­ tycznych. De Saussure stworzył nową metodologię lingwistyki, co pozwoliło uczniom jego ująć całość zjawisk lingwistycznych w ra­ my sześciu odrębnych dyscyplin: 1) fonetyka jako gałąź lingwistyki mówienia i 2) fonologia jako część lingwistyki języka — obie w zakresie nauki o formie mowy, 3) składnia poświecona mówie­ niu i 4) morfologia badająca stronę językową tej dziedziny — obie w zakresie nauki o treści intelektualnej mowy, 5) stylistyka lite­ racka, poświęcona mówieniu i 6) stylistyka lingwistyczna jako za­ gadnienie języka — obie w zakresie nauki o treści uczuciowej mowy. �314 Bliższe określenie charakteru tych sześciu dyscyplin nauko­ wych stanowi główną treść I I I rozdziału książki Milewskiego. 1) Fonetyka, gorliwie uprawiana przez młodogramatyków, w XX w. dzięki pracom ks. Rousselol i jego uczniów wyspecja­ lizowała swoje metody w osobnych pracowniach eksperymental­ nych; zadaniem jej jest badanie wszystkich właściwości głosek. 2) Fonologia natomiast bada tylko znaczące cechy głosek, tj. takie, które są podstawą opozycji znaczeniowych. Ten dział lingwistyki zapoczątkowany jeszcze przez J. Baudouina de Courtenay w 1870 r. został opracowany główmie przez Trubeckiego i jego współpracowników zgrupowanych w towarzystwo nauko­ we: «Cercie linguistique de Pragę». Trubecki ustala pojęcie fonemu jako 7psnńł reeh z których każda, istnieje, dzięki onozvcii do cechy przeciwnej jakiegoś innego fonemu. Ów zwarty system opozycji akustycznych jest systemem fonologieznym języka. Opozycje fonologiczne mogą być t) jednowymiarowe (p:b), lub wielowymiaro­ we (p:t), 2) proporcjonalne (p:b), lub izolowane (r:), 3) prywa­ ty wne (p:b), gradualne (a:o:u), lub ekwipolentne (p:t), 4) stałe (r:l) i fakultatywne (p:b). Otóż opozycje jednowymiarowe, propor­ cjonalne, prywatywne i fakultatywne tworzą korelacje lub związki korelacyj (p:p' — b:b'). Tak sformułowane cechy fonologiczne gru­ pują się na: 1) cechy konsonanlyczne, 2) wokaliczne, np. donio­ słość, wysokość tonu, rezonans nosowy, 3) cechy prozodyczne. Prócz tego w systemie języka odgrywają rolę pewne sygnały ję­ zykowe, wskazujące granicę między morfemami, wyrazami i zda­ niami, np. akcent wydechowy. Po badaniach systemu fonologicznego języków świata można spodziewać się trwałych wyników wiedzy ogólnojęzykowej także w zakresie ewolucji języka, która u fonologów nie ma charakteru mechanicznego, lecz celowościowy. tełeologiczny. 7 Obok fonologii sformułował Trubecki też zasady morfonologii jako nauki o grupach fonemów zdolnych do wzajemnej wy­ miany w obrębie jednego morfemu. 3) Nowe ujęcie stosunku składni do morfologii dał John Ries, wyróżniając w składni trzy główne zagadnienia: a) badanie grup wyrazowych, b) zdań i c) zespołów zdaniowych. �315 4) Przedmiot i zakres badań morfologii ustalił Ludwik Hjelmslev, jako badanie cząstek wyrazowych: a) semantemów o treści leksykalnej i b) morfemów określających stosunki, z któ­ rych zbudowany jest system językowy. Podstawowe znaczenie ma tu badanie kategorii przypadku i części mowy zarówno w każdym poszczególnym języku (gramatyka idiosynchroniczna), jako też po­ równawczo w zakresie języków świata (gramatyka panchroniczna). 5) Zakres badań stylistyki sprecyzował Bally; chodzi o ję­ zykową ekspresję impulsów emocyjnych i odwrotnie wpływ two­ rów językowych na uczuciowość. Stylistyka lingwistyczna bada «materię ekspresywmą mowy codziennej, tworzącą część integralna systemu języka*, i ten dział głównie interesował Bally jako też Meillet. Stylistyka literacka natomiast analizuje ekspresywność tekstów wybitnych pisarzy. W nowych czasach powstały tu dwie szkoły: a) psychologiczna (Croce, Vosler, Spietzer) badająca od­ rębne cechy autora czy epoki, jako wyraz ich właściwości psychi­ cznych; b) szkoła funkcyjna albo formalna bada strukturę samegodzieła jako całości, określa funkcję ekspresywną poszczególnych jego części, lub elementów językowych, np. wiersza (Winogradów, Żirmunski, Grammont). Osobno omówił autor książkę Btilera: «Sprachtheorie. Die Darstellungsfunktion der Sprache* (1934), opartą zarówno o tra­ dycje szkoły etnopsychologicznej, jak i de Saussure'a, przynoszącą pełną analizę funkcji znaków mowy, jako elementów systemu ję­ zykowego. Prócz samej analizy znaków mowy, Buler duże znacze­ nie przywiązuje do określenia konsytuacji (Zeigfeld) i kontekstu (Symbolfeld) jako tla (Umfeld) znaków mowy, które precyzują znaczenie wyrazów i zdań. R o z d z i a ł IV książki Milewskiego jest samodzielną kon­ strukcją teorii językoznawstwa. Autor porządkuje przedstawione w rozdziałach poprzednich doktryny i przedstawia samodzielną klasyfikację nauk lingwistycznych. Wychodząc z założenia, że lin­ gwistyka jest nauką o znakach mowy, wyróżnia przede wszystkim lingwistykę zewnętrzną «badającą oddzielnie poszczególne ele­ menty 13'ch znaków i na lingwistykę wewnętrzną, która analizuje �316 związek tych elementów ze sobą, związek formy i treści znaków mowy. W lingwistyce zewnętrznej wyróżnia autor trzy główne działy: 1) fonetyka, posługująca się metodami przyrodniczymi i eksperymentem w badaniu, 2) psychologia mowy badająca pro­ cesy psychiczne zachodzące u mówiącego, a w szczególności od­ chylenia od ustalonych norm językowych, 3) socjologia mowy, badająca przemiany językowe uwarunkowane kulturą i warun­ kami społecznymi. O wiele bardziej rozbudowana jest lingwistyka wewnętrzna. Zależnie od różnorodnej funkcji znaków językowych wyróżnia autor w ligwistyce wewnętrznej po pierwsze dwa działy: grama­ tykę i stylistykę. Pierwsza bada konwencjonalną stronę znaków, » » * -— - - —с 1—:',, ,i, ,— JV/*\KU Ч\ \ L I I , U l U g d 1U1 i u i l i \ ^ j u u u i u j a i u . i , kontekstu i konsytuacji. Po drugie ze względu na obiektywną lub subiektywną treść znaków, zarówno gramatyka jak stylistyka może być obiektywna lub subiektywna. Po trzecie w każdym z tych działów wyróżnia dyscypliny formalne i treściowe, którym przy­ pisuje ustalone tradycyjne nazwy. Więc gramatyka formalna to fonologia, — treściowa to morfologia, obie mogą być obiektywne lub subiektywne. Stylistyka formalna obiektywna to onomatopeika, zaś subiektywna to prozodia. Stylistyka treściowa obiekty­ wna to składnia, zaś subiektywna to tropika. Każda z tych dyscy­ plin lingwistyki zewnętrznej — z wyjątkiem chyba stylistyki su­ biektywnej — może w dalszym ciągu być (po czwarte): synchro­ niczna, tj. badać określone systemy, lub diachroniczna, co anali żuje przyczyny wewnętrzne ewolucji systemów. Wreszcie (po piąte) dyscypliny te mogą być szczegółowe, tj. dotyczyć jednego języka, łub ogólne, polegające na porównywaniu faktów z możliwie naj­ większej ilości języków. W ten sposób przez pięciokrotny podział dychotomiczny w dziale lingwistyki wewnętrznej wyróżnił autor razem teoretycznie możliwych 30 dyscyplin szczegółowych. Nie wszystkie jednak są w- dzisiejszym stanie nauki, jako też ze względu na swój materiał, równie daleko naprzód posunięte. Naj­ lepiej rozpracowana jest w nauce gramatyka obiektywna w dziale fonologii synchronicznej i szczegółowej. Słabiej znacznie przed­ stawiają się inne działy nauki. Dla ilustracji autor daje analizę 1J. ^JMClil 11U1111 �317 sonelów polskich z punktu widzenia stylistyki subiektywnej, więc ze stanowiska prozodii i tropiki. Tak wygląda w pobieżnym zestawieniu treść pierwszej czę­ ści książki Milewskiego (teoria językoznawcza). W części drugiej autor zapowiada bliższe rozwinięcie działu socjologii mowy w zagresie lingwistyki zewnętrznej, t j . głównie problemu ekspansji ję­ zyków. Część trzecia znów ma przynieść bliższe rozwinięcie kilku działów lingwistyki wewnętrznej, głównie gramatyki, tj. fonolo­ gii i morfologii, także składni i to z punktu widzenia głównie syn­ chronicznego i ogólnego. Centralnym bowiem problemem lingwi­ styki wewnętrznej, wedle autora, jest ustalenie drogą porównaw­ czą różnych typów systemów językowych. Wysoka wartość książki Milewskiego wynika przede wszyst­ kim stąd, że w sposób przemyślany, ale obiektywny zestawił w ca­ łość harmonijną rozwńj teoretycznej myśli językoznawczej, uła­ twiając czytelnikowi — niespecjaliście w zakresie językoznaw­ stwa ogólnego — zapoznanie się z bogactwem problematyki i me­ todologią tej nauki. Książka ta jest zatem bardzo dobrym podrę­ cznikiem, z którego się można wiele nauczyć. Obiektywizm autora daje gwarancję bezstronności w ocenie faktów omawianych. Książka mimo lo nie jest tylko eklektycznym zestawieniem teorii dotychczasowych, to nie kompilacja, a z drugiej strony autor szczę­ śliwie ustrzegł się ekskluzywnego wartościowania, przeceniania ja­ kiejś jednej wybranej czy modnej teorii. Jest to przemyślane ze­ stawienie dotychczasowych wyników nauki o teorii językoznaw­ czej. Autor wychodzi ze słusznego założenia, że «każda doktryna, która stała się podstawą pewnej szkoły lingwistycznej i w ten spo­ sób wykazała swą produktywność w zakresie konkretnych badań naukowych, nie może być ani odrzucona, ani przemilczana, lecz musi być włączona do systemu dyscyplin bądź lingwistyki, bądź którejś z nauk pokrewnych* (str. 135). Samodzielny wkład naukowy autora polega na uporządko­ waniu i sprecyzowaniu celów i metod poszczególnych dyscyplin, tak bardzo nieraz różniących się między sobą. Trzecią część tekstu �318 książki (rozdz. I V ) poświęcił autor wykładowi własnej konstruk­ cji systemu i definicji poszczególnych gałęzi lingwistycznych. Kla­ syfikacja przedstawiona jest jasno metodą dychotomiczną. Ter­ minologia częściowo tylko nowa, przejrzysta ułatwia orientację w materiale. Wydaje mi się, że ujemną cechą książki jest jej przesadna zwięzłość, co sprawia, że niektóre ujęcia autora trzeba czytać k i l ­ kakrotnie, nie dadzą się już dalej streścić. Ta niewielka ksią­ żeczka wymaga jednak dużo wysiłku od czytelnika. A niektóre punkty dla laika mogą się wydać wprost enigmatyczne. Szkoda пр., że autor nie rozwinął od razu szerzej swoich poglądów na składnię. Nie jest bowiem jasne, dlaczego składnię (jako naukę o stowotworstwie, semantyce i o grupach wyrazowycn; zanczyi całkowicie do działu lingwistyki wewnętrznej, w szczególności do stylistyki obiektywnej. W ogóle większa ilość przykładów ilustru­ jących pewne uogólnienia byłaby bardzo pożądana. Prawdopodob­ nie autor w części I swego dzieła świadomie pewne zagadnienia potraktował krócej, by wrócić do nich osobno w częściach na­ stępnych. Prof. Tadeusz Lehr-Spławiński w przedmowie dał prze­ gląd polskich prac naukowych z tego zakresu. Niewątpliwie książka Milewskiego jest wielkim krokiem naprzód, obejmuje bowiem ca­ łość zagadnienia. Byłoby może jednak pożyteczne, gdyby autor w większej mierze uwzględnił polski dorobek, omawiając poszcze­ gólne problemy, choćby w podobny sposób, jak to zrobił, przed­ stawiając problem dialektologii. Wreszcie szata graficzna książki jest zasadniczo bardzo schlu­ dna. Wydaje mi się. że byłby pożyteczny indeks nazwisk i ter­ minów na końcu, co ułatwiłoby korzystanie. Prócz tego autor w ca­ łej książce nie skorzystał np. z druku rozstrzelonego, nie wprowa­ dza żadnych podkreśleń w tekście, przez co tekst optycznie wy­ gląda dość monotonnie. Korekta druku jest bardzo staranna, spostrzegłem tylko ta­ kie niedopatrzenia. Na str. 83 wiersz 15 od góry: «czlonem utoż­ samiający zaś jest rdzeń» — powinno być «członem odróżniają­ cym*; str. 89 wiersz 7 od dołu: wmówienie jest jego częścią» — za­ miast «jest jej częścią*; str. 108 wiersz 18 od góry: «logicznie r ó - �зш norzędne cech» — zamiast «ró\vnorzędnych cech»; str. 123 wiersz 15/16 od góry: «podczas gdy lingwistyka Шегаска» — zamiast «stylistyka Шегаска»; str. 130 wiersz 10 od dołu: «ich konstytucja* — zamiast «konstytuacja»; str. 170 wiersz 14 od dołu: «musi pole­ ga* — zamiast «polegać». Tych kilka uwag, o ile znajdą uznanie u autora, łatwo mo­ żna wprowadzić przy niewątpliwie rychłym drugim wydaniu pod­ ręcznika. W niczym one nie umniejszają jego wielkiej wartości. Lublin, maj 1947. Władysław Kuraszkiewicz TADEUSZ LEHR-SPLAWINSKI, «О pochodzeniu i p r a o j c z y ź n i e S 1 o w i a n». Prace Instytutu Zachodniego. Nr 2. Poznań. 1946. 8°, str. 237, plansz 7. Książka prof. Lehra-Spławińskiego jest nową próbą rozwią­ zania tak spornego dotąd zagadnienia praojczyzny Słowian i ich pochodzenia. Autor, wybitny slawista, wyszedł w swoich rozważa­ niach od danych językoznawczych i one stanowią główny trzon jego dowodzeń. Zająwszy się naprzód w rozdziale I l - i m stanowi­ skiem języka prasłowiańskiego w indo-europejskiej rodzinie ję­ zykowej, dochodzi do wniosku, że język ten wykazuje o wiele silniejsze powiązania z grupą języków zachodnioindoeuropejskich aniżeli wschodnioindoeuropejskich. Stąd też praojczyzny Słowian szukać należy raczej na zachodzie. W rozdziale następnym I I I - i m zajął się rozpatrzeniem sze­ regu nazw geograficznych na przestrzeni między Łabą i Wołgą a na północ od linii Sudetów, Karpat i wybrzeży Morza Czarnego. Na 112 roztrząsanych nazw (gór, rzek, miejscowości) okazało się 16 indoeuropejskich, których jednak nie dało się zaliczyć do ja­ kiejś bliżej określonej grupy, 11 irańskich, 9 trackich, 17 bał­ tyckich, 14, które autor określa mianem weneckich, 20 słowiań­ skich, 8 germańskich, 16 nieindoeuropejskich, z czego 11 ma na­ wiązania do języków ugrofińskich, 5 zaś prawdopodobnie do ję­ zyka etruskiego. 7 �320 W zakończeniu językoznawczych rozważań nad owymi naz­ wami geograficznymi autor stwierdza, że same one nie dają do­ statecznych podstaw do ścisłego określenia zasięgu, a zwłaszcza chronologii poszczególnych nawarstwień etnicznych, bez czego nie można się obyć w rozwiązywaniu problemu pochodzenia i pra­ ojczyzny Słowian. Pomoc w tym wypadku znaleźć można jedynie w wynikach badań prehistorycznych. To też autor próbuje po­ wiązać fakty językoznawcze z faktami prehistorycznymi, poświę­ cając tym zagadnieniom cały obszerny rozdział IV. Uwagi na marginesie rozdziału ryczno-etniczne, str. 92—115. IV. Perspektywy prehisto- W nawiązaniach orehistoiYCzno-etnicznych cofa się autor aż do młodszej epoki kamiennej. To stanowisko jest niewątpliwie słuszne, gdyż w istocie w tej właśnie epoce poczęły się dokonywać i zarysowywać pierwsze zróżnicowania etniczne, a zatem i ję­ zykowe. Z kultur (w znaczeniu prehistorycznym) młodszej epoki ka­ miennej na terenach dorzeczy Odry i Wisły autor bierze dwie przecie wszystkim pod uwagę: prafińską, zwaną inaczej niezbyt zreszlą słusznie i szczęśliwie kulturą ceramiki grzebykowej, i cykl kullui wstęgowych. Z obiema kulturami wiąże nazwy nieindoeuropejskie, jakie występują na wymienionym obszarze t j . z kul­ turą ceramiki grzebykowej nazwy o nawiązaniach praugrofińskich. z kulturą zaś wstęgową nazwy o charakterze śródziemno­ morskim względnie etruskim. Dwie inne kultury neolityczne czasz lejowatych i amfor ku­ listych uważa autor za drobniejsze, nic odgrywające żadnej wy­ bitniejszej roli i nie pozostawiające trwalszych śladów w pra­ dziejach ziem polskich. Szerzej dopiero zajmuje się kulturą cera­ miki sznurowej, łączącej jej rozprzestrzenianie się z inwazją Indoeurope jeżyków, a jej nawarstwienie się na inne miejscowe kultury z ich indoeuropeizacją. Decydujące znaczenie w rozwoju stosunków etnicznych ma wedle autora nawarstwienie się indoeuropejskiej ceramiki sznu­ rowej na podłoże praugrofińskie (kultura ceramiki grzebykowej) 7 �321 od Odry poprzez dorzecze średniej i dolnej Wisły wzdłuż Bałtyku aż do zatoki Fińskiej i dalej na wschód do łuku Wołgi. To na­ warstwienie miało spowodować wytworzenie się zespołu etnicz­ nego prabaltoslowiańskiego czyli, jak go autor określa, protobałtyckiego, który później uległ rozbiciu na odwie odrębne już grupy prabałtycką i prasłowiańską. Rozbicie zespołu protobałtyckiego dokonało się już w ciągu epoki brązu. Zanim zajmiemy się dalszymi losami Praslowian i powią­ zaniami prehistoryczno-etnicznymi wysuwanymi przez autora, należy naprzód kilka słów poświęcić przedstawionym wyżej wy­ wodom odnoszącym się do młodszej epoki kamiennej na ziemiach w dorzeczu Odry i Wisły. Otóż stwierdzić należy, że stosunki kulturowe młodszej epoki kamiennej na ziemiach polskich zo­ stały przez autora zbyt uproszczone. Jest rzeczą oczywistą, że zaj­ mując się faktami rozgrywającymi się w ogromnej, bo około trzy i pół tysiąca lat liczącej przestrzeni czasu, a przy tym niejako na marginesie zasadniczych wywodów językoznawczych autor zmuszony byl przedstawiać zagadnienia w streszczeniu i dotykać tylko jego zdaniem najważniejszych i zasadniczych momentów. Jednakże uproszczenia te są może trochę za daleko posunięte, wskutek czego ważne i dużą rolę w stosunkach neolitu, a także i późniejszych na ziemiach naszych odgrywające kultury, zostały zaledwie wspomniane, a niektóre nawet zupełnie pominięte. Tak np. nie można uznać za słuszne twierdzenia autora odnoszące się do kultury czasz lejowatych jakoby przedstawiała ona drobniejszą i bez znaczenia ekspansję na ziemie nasze. Wprost przeciwnie kultura la jest przecież jednym z zasadniczych skład­ ników neolitu polskiego. Wykazuje ona dużą prężność, zajmuje cały prawie obszar ziem naszych, wywiera duży wpływ na kul­ tury z cyklu wstęgowych i odwrotnie, a wreszcie rozwija się przez cały prawie czas trwania młodszej epoki kamiennej. Pominą] autor zupełnym milczeniem kulturę pucharów dzwonowatych, która pojawia się u nas pod sam koniec młod­ szej epoki kamiennej i która także wywarła swój wpływ na kształtowanie się i rozwój późniejszych stosunków kulturalnych na ziemiach naszych. A z tą właśnie kulturą może byłoby słuszniej Luil. T. X X X V I I . 21 �322 połączyć owe nazwy nieindoeuropejskie o nawiązaniach nadśródziemnomorskich czy etruskich. Próba bowiem połączenia ich z kulturą ceramiki wstęgowej, jak to czyni autor, jest trudna do przyjęcia z tego choćby względu, że między pojawieniem się Etrusków i ich kultury, a kulturami z cyklu wstęgowych, istnieje gruba różnica chronologiczna, a także centra, na których kultury te się rozwijają, są dość od siebie odległe (Italia i środkowy bieg Dunaju). Co najwyżej możnaby tylko stwierdzić, że tak jedna jak i druga pochodzą gdzieś z dalekiego wschodniośródziemnomorskiego źródła, ale i tu pomijając już różnicę czasową, istnieje jeszcze i inna różnica a mianowicie, że w powstaniu kultury ceramiki wstęgowej zasad­ niczą rolę odegrał raczej pierwiastek miejscowy, zasiedziały, popaleolityczny, otrzymujący tylko silne podniety kulturowe z ja­ kiegoś ośrodka wschodniośródziemnomorskiego, może z jakąć małą przymieszką i ludnościową, gdy kultura Etrusków została w całości przyniesiona z zewnątrz, a później dopiero uległa sil­ nym wpływom greckim z południowej Italii. Natomiast kultura pucharów dzwonowatych wychodzi z pół­ wyspu pirenejskiego, gdzie wytworzyła się pod wpływami tzw. kultury Almeria, która jest tu kulturą obcą, przybyłą, jak pewne dane wskazują, znowu gdzieś z wschodniej części basenu śród­ ziemnomorskiego, skąd przybyli i Etruskowie. Kultura pucharów dzwonowatych występuje zresztą także na terenie Italii i na wy­ spach zachodniej części morza Śródziemnego. Połączenie więc nazw o typie etruskim z tą kulturą wydaje się może bardziej prawdopodobne aniżeli z kulturą ceramiki wstęgowej. Jeśli już mowa o nazwach typu etruskiego, to nasuwa się jeszcze jedna możliwość ich wyjaśnienia. Jest rzeczą zastanawia­ jącą, że prawie wszystkie nazwy tego typu grupują się na wschod­ nim Pomorzu w pobliżu ujścia Wisły, na terenie, który jest ośrod­ kiem powstania kultury pomorskiej we wczesnej epoce żelaza, na terenie, na którym pojawiają się owe zagadkowe popielnice twa­ rzowe. Pojawienie się popielic twarzowych, ze względu na pewne analogie z terenów italskich (kultura Villanova), nasuwa przypu­ szczenie o jakichś bliżej na razie trudnych do uchwycenia sto- I J �323 simkach pomorsko-italskich, które doszły tu może drogą morską. Czy zatem i owe nazwy nie pochodzą przypadkiem z tego samego czasu i źródła i czy nie są one jeszcze jednym świadectwem istnienia ścisłych i żywych kontaktów handlowych (bursztyn) i innych italsko-pomorskich? A teraz przejdźmy do kultury prafińskiej (kultury ceramiki grzebykowej), która w dowodzeniach autora zajmuje miejsce naj­ ważniejsze, najbardziej zasadnicze, na której autor opiera całą swoją konstrukcję. Otóż, jak już wspomniano, nawarstwienie się indoeuropejskiej kultury ceramiki sznurowej na podłoże parafińskie (ceram. grzebykowej) i połączona z tym indoeuropeizacją tego podłoża, miały spowodować powstanie grupy protobałlyckiej czyli 1 л 4-. 1 : ( i_j • Jednakże pogląd o zasadniczej roli kultury prafińskiej nie da się powstrzymać. Trzeba bowiem zdać sobie sprawę z charak­ teru tej kultury i jej śladów materialnych i zastanowić się, cz\ tego typu kullura mogła stanowić zasadnicze podłoże, na którym wytworzyły się i powstały nowe grupy etniczne. Wszak jest to najuboższa, najnędzniejsza, prymitywna kultura rybacko-myśliw ska, której przedstawiciele prowadzili koczowniczy żywot, wę­ drując w niewielkich gromadkach po rozległych borach, wzdłuż rzek i brzegów jezior, zatrzymując się na krótki, chwilowy pobyt w miejscach suchszych, na wydmach. Ślady owych obozowisk to kilka kruchych skorup z naczyń niezgrabnych, źle wypalonych i trochę pogubionych narzędzi krzemiennych. Czyż więc ludność, która tylko takie ślady po sobie zostawiła, można uważać za za­ sadniczy trzon potężnej grupy Słowian i Bałtów? Wydaje się to mocno nieprawdopodobne, zwłaszcza jeśli porównamy ślady ludności parafińskiej ze śladami choćby np. kultury czasz lejowatych, o której autor powiada, że stanowi drobną i bez znaczenia ekspansję nie zostawiającą trwalszych śla­ dów na naszym gruncie. A przecież po kulturze czasz lejowatych pozostały ślady dużych osiedli na lądzie i nawodnych, pozostały resztki osad obronnych, pozostały "liczne cmentarzyska (gdy np. grobu kultury prafińskiej z terenu Polski nie znamy dotąd bodaj ani jednego), pozostały ogromne z wielkim nakładem pracy bu7 21* �324 dowane groby megalityczne (kujawskie) wznoszone widocznie dia wybitniejszych osób (władców, coby świadczyło o istnieniu ja­ kiejś organizacji politycznej). Ludność kultury czasz lejowatych uprawiała rozległy handel, stworzyła ośrodki górnicze (Krze­ mionki w pow. opatowskim) i związane z górnictwem ośrodki przemysłowe, fabrykujące na eksport, miała nawet początki prze­ mysłu metalowego, uprawiała rolnictwo i hodowdę bydła. To samo a nawet jeszcze w większym stopniu stwierdzić trzeba odnośnie kultur z cyklu wstęgowych wożeśniej, aniżeli kultura czasz lejowatych u nas zadomowionych, zasiedziałych, tak bogatych, utrzymujących ciągłe i rozległe stosunki z połud­ niem i zachodem. •U7„i,„_ ł„^,„ —... _ i ,. „,...i.I...U,.... l.i,;.... w,;,,,!,.,, tu i rozwijają się przez cały długi kilkusetletni okres trwania młodszej epoki kamiennej, które tak liczne i bogate ślady po sobie zostawiły, a przyjmować i decydujące znaczenie przypisywać kul­ turze ubogiej, prymitywnej, zajmującej wyłącznie tereny puszcz i tylko z rzadka poza nie wychylającej się, po której pozostały bardzo nikłe i rzadko rozrzucone znaleziska. Wydaje się, że chyba raczej te pierwsze odegrały rolę znaczniejszą, zasadniczą, a nie kultura parafińska. Tezę zatem autora o roli kultury prafińskiej trudno będzie przyjąć i utrzymać. I jeszcze jedna uwaga, aby już skończyć z zagadnieniami młodszej epoki kamiennej. Chodzi tu o rolę kultury amfor kuli­ stych, która także nie jest taka mała i bez większego znaczenia dla naszych stosunków. Ekspansja kultury amfor kulistych, wy­ chodząca z tego samego mniej więcej ośrodka i tylko nieco od niej późniejszej kultury ceramiki sznurowej, sięgnęła dość da­ leko na wschód, w głąb Rosji i wywarła tam jak i gdzie indziej dość znaczny wpływ. Istnieją poważne dane, że kultura amfor kulistych stanowi pierwszą, słabszą falę indoeuropejskiej eks­ pansji, która przygotowała niejako grunt i ułatwiła ekspansję i szybką asymilację fali indoeuropejskiej następnej, wnet po niej następującej i dużo potężniejszej a mianowicie kultun ceramiki sznurowej. W dalszym ciągu swoich rozważań zajmuje się autor za- �325 gadnieniem rozbicia zespołu prolobałtyckiego tzn. wspólnoty prabałlycko-prasłowiańskiej na dwa odrębne zespoły prabałlycki i prasłowiański. Należy Lu zaznaczyć, że zdania prehistoryków zajmujących się tym zagadnieniem były często rozbieżne. Jedni z nich przyjmowali, że podział ów dokonał się w początkach epoki brązu z chwilą wyodrębnienia się tzw. kultury łużyckiej (przy czym kultura łużycka miała być wyrazem wyodrębnionych Prasłowian) inni przypuszczali, że wspólnota Bałto-slowiańska trwała nadal w postaci właśnie kultury łużyckiej i że dopiero we wcze­ snej epoce żelaza dokonanym został podział pierwotnej w spólnocy z chwilą powstania tzw. kultury pomorskiej (daw niej zwanej kul­ turą grobów skrzynkowych z urnami twarz owy mi). Z a ga dn i en i e stawało się jeszcze bardziej sporne i zagmatwane przez upor­ czywe, wbrew oczywistym dowodom, podtrzymywanie przez uczo­ nych niemieckich starej teorii Kossinny o rzekomo illiryjskim po­ chodzeniu kultury łużyckiej. Prof. Lehr-Spławiński usiłując te rozbieżne poglądy uzgodnić, wypracował jeszcze jedno odmienne rozwiązanie tego zagadnie­ nia. Mianowicie opierając się na kilku nazwach z pierwiastkiem wen- występujących na obszarach zajętych w czasach historycz­ nych przez Słowian, Illirów i Celtów przyjmuje, że jest to świa­ dectwem jakiejś wspólnoty trzech tych odłamków indoeuropejskich, której wyrazem materialnym jest początkowo tzw. kultura unietycka i rzekomo dalszy jej ciąg stanowiąca kultura łużycka. Temu dość niejasno przedstawiającemu się zespołowi, mającemu stanowić następną fazę wędrówek indoeuropejskich, wychodzącą z tego samego mniej więcej ośrodka co ekspansja kultury cera miki sznurowej, nadaje autor nazwę weneckiego. Nasunięcie się tej weneckiej fali indouropejskiej na teren protobałtycki miało spowodować rozdwojenie tego zespołu na Prasłowian i Prabałtów. Jak więc wynika z przedstawionych wyżej wywodów autora nie uważa on kultury łużyckiej za prasłowiańską. Idźmy jednak dalej za jego wywodami. We wczesnej epoce żelaznej wyodręb­ niają się z zespołu łużyckiego dwa nowe zespoły kulturowe tj. kultura pomorska i kultura tzw. grobów kloszowych, które autor uważa za twory odrębne. Ze zmieszania się tych dwóch kultur T T 7 �326 wyrosłych na podłożu łużyckim wytwarza się pod koniec środ­ kowego okresu żelaza kultura grobów jamowych, która jest do­ piero kulturą wyodrębnionych i całkowicie wykrystalizowanych Prasłowian. Na tym kończą się zasadnicze dowodzenia autora. Sprawy bowiem dalszego podziału Słowian na grupy wschodnią, zachodnią i południową już nie próbuje wyjaśniać. Przedstawione wyżej wywody nie rozwiązują jednak za­ gadnienia Prasłowiańszczyzny w sposób jasny i uzasadniony w oparciu o fakty prehistoryczne. W wielu bowiem punktach sta­ nowisko autora jest niejasne i bliżej niesprecvzowane. Niejasną jest przede wszystkim sprawa owego zespołu we­ neckiego, który ma sianowie, jakaś bliżej nieokreślona wspólnotę słowiańsko-celtycko-illiryjską. .lak wiadomo kultura łużycka jest potężnym zespołem kulturowym, znanym od środkowej epoki brązu (około 1300 przed Chr.), którego zasadniczy ośrodek roz­ woju leży w dorzeczach Odry i Wisły. W tym ośrodku rozwija się ona nieprzerwanie około 1000 lat. Z tego ośrodka wychodzi jej ekspansja na tereny sąsiednie, a wpływy jej sięgają bardzo daleko. Trudno się jednak zgodzić by z kultury łużyckiej wywo­ dzić było można lak Celtów, jak i Illirów. Owszem kultura łu­ życka lak na tereny celtyckie, jak i illiryjskie wywiera duży wpływ, ale podobne wpływy stwierdzić możemy także na tere­ nach np. germańskich (Dania, Skandynawia), dalej bałtyckich, trackich itd. i na odwrót inne ośrodki kulturowe wywierają rów­ nież swoje wpływy na kulturę łużycką. Także i połączenie kultury łużyckiej z kulturą unietycką, która dla pierwszej ma być rzekomo kulturą macierzystą, wydaje się mocno wątpliwe. Tezę o unietyckim początku kultury łużyc­ kiej ukuł osławiony królewiecki profesor, działający przedtem na Śląsku Bolko v. Richthofen, którą za nim bezkrytycznie pow­ tarzano. Richtholen rozpatrywał genezę kultury łużyckiej na cia­ snym śląskim podwórku na podstawie nikłych znanych mu wów­ czas materiałów. W świetle zaś nowych znalezisk sprawa genezy kultury łużyckiej przedstawiać się zaczyna całkiem inaczej i do­ tychczasowe poglądy będą musiały ulec rewizji. �327 Przeciw hipotezie autora, jakoby kultura łużycka była wy­ razem celtycko-ilłiryjsko-słowiańskiej wspólnoty, przemawia cho­ ciażby fakt, że w czasie rozwoju kultury łużyckiej ośrodki zarówno celtycki, jak i illiryjski są również już najzupełniej wykrystali­ zowane i najzupełniej od kultury łużyckiej różne. Ośrodek celtycki nad górnym Dunajem i górnym Renem już w ciągu starszej epoki żelaznej rozpoczyna przecież swoją ekspansję we wszyst­ kich kierunkach i nacisk plemion celtyckich i ich kultury jest także między innymi jednym_ z powodów- przemian, jakie w kul­ turze łużyckiej zachodzą. Wydaje się rzeczą dość dziwną, dlaczego kultura łużycka, J 1\УПГ7ара щ i łat- m v r a m i p 7Qn;grm Qm: r brort l/nltiiTV\wy т Я b v p W V - razem czegoś lak nieokreślonego, gdy wszystkie sąsiednie ośrodki kulturowe są bez większych wątpliwości identyfikowane z róż­ nymi ludami, jak Germanie, Trakowie, Bałtowie, Illirowie, Cel­ towie itd. Czyż nie nasuwa się tu najprostszy sposób rozwiązania, że są to juiż wyodrębnieni Prasłowianie? Czy nie przemawia bar­ dziej do przekonania wyjaśnienie pewnych łączności językowych słowiańsko-illiryjskich i celtyckich raczej, jako wyraz wzajem­ nych wpływów, będących wynikiem bliskiego sąsiedztwa. Wszak nawet owe nazwy z pierwiastkiem -wen, których nie ma znowu tak dużo, mogą pochodzić jeszcze z okresu praindoeuropejskiej wspólnoty, jak to zresztą wyjaśniał np. Rudnicki. Wskutek lego, że autor powiązał Prasłowian dopiero z kul­ turą tzw. grobów jamowych (nazwa także niezbyt słuszna, bo i tu są obok jamowych groby popielnicowe) nie bardzo wde, co począć z kulturą pomorską i kulturą grobów kloszowych i z kim je powiązać. Streszczając swoje wywody przy końcu pracy, uważa i te kultury za prasłowiańskie, choć jest w tym przecie niekon­ sekwencja. Nie było już jednak możliwości innych powiązań. Należy tu nadmienić, że kulturę grobów kloszowych i pomorską uważa autor za dwie odrębne kultury, choć z jednego podłoża łu­ życkiego wyrosłe. Wiele danych jednak przemawia, że mamy tu do czynienia z jedną tylko kulturą, używającą najrozmaitszych form grobu. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia należy zresztą już �328 tylko do piehistoryków i trudno było autorowi językoznawcy te rzeczy wyjaśnić. Jeśli chodzi o kulturę grobów jamowych to również zwrócić należy uwagę na pewne drobne zresztą nieporozumienia. Mówi bowiem autor raz o kulturze grobów jamowych, to znowu o kul­ turze przeworskiej, to wreszcie o grupie oksywskiej. Tymczasem trudno mówić o jakiejś kulturze przeworskiej. Jest to tylko połud­ niowa grupa kultury grobów jamowych, jak grupa oksywska grupą północną tej samej kultury. Może lepiej byłoby nawet uży­ wać takich określeń geograficznych aniżeli odmiejscowyeh, jak przeworska, oksywska, gdyż uniknęłoby się w ten sposób niepo­ rozumień, które i niektórym prchistorykom się przytrafiają. Podniesione wyżej wątpliwości wskazują, ze powiązania autora faktów językowych z faktami prehistorycznymi nie zawsze są szczęśliwe i bezspornie przyjąć się dające. Niemniej jednak próba podjęta przez autora wyjaśnienia całokształtu zjawisk po­ siada dużą wartość tym bardziej, że jeśli chodzi nawet o fakty prehistoryczne została bodaj po raz pierwszy na taką skalę wyko­ nana. A próba to nie łatwa, gdyż stosunki przedhistoryczne na ziemiach polskich są mocno zagmatwane i trudne do wyjaśnie­ nia. W każdym razie książka prof. Lehr-Spławińskiego stanowić będzie mocną i dobrą podstawę do podjęcia dalszych prób tego rodzaju. Wykazanie zaś, że praojczyzny Słowian szukać musimy na zachodzie a nie na wschodzie, jak to próbują dość niefortunnie wykazać uczeni niemieccy i niektórzy, nieliczni słowiańscy, jest bez wątpienia trwałym dorobkiem autora i nauki polskiej. Wresz­ cie należy tu jeszcze na zakończenie podkreślić, że praca prof. Т. Lehra-Splawińskiego stanowi dla piehistoryków, zwolenników tezy autochtonistycznej niemały triumf. Okazuje się bowiem, że i językoznawca doszedł w rozważaniach swoich do tej samej tezy. Różnice zaś w zapatrywaniach na szczegóły nie zmieniają w n i ­ czym ostatecznego wyniku. Stefan Nosek �329 PIGOŃ STANISŁAW, . G ł ó w n e p r o b l e m y l i t e r a ­ t u r y l u d o w e j * . Kraków 1947. Wyd. L. I . O. K. Biblioteka pi­ sarzy ludowych. Т. I , odb., 8°, str. 21. Nie tyle treść, co sam tytuł artykułu St. Pigonia zobowiązuje etnografa do zainteresowania się nim, są to bowiem rozważania z zakresu socjologii i historii literatury, dociekania nad przedmio­ tem i charakterem oraz celami literatury wiejskiej grupy społecz­ nej. Autor walczy o prawo określania jej mianem literatury ludo­ wej, a więc terminem mającym w etnologii zdefiniowane znacze­ nie. Obok terminu «lileratura ludowa* w sensie etnologicznym, ujmującego zespół utworów bezimiennych, h e z r z a s o w y r h . opar­ tych o przekaz ustny, wprowadza autor pojęcie literatury ludowej obejmującej utwory autorów chłopskiego pochodzenia, a więc określone co do miejsca, czasu a także osoby tworzącej. Dla roz­ różnienia proponuje autor wprowadzenie nazwy «literatura ludowa nowsza*, uważając za niecelowe określanie jej mianem «literaturv chłopskiej*, ze względu na wieloznaczność wyrazu «chłopski» w Polsce. W określaniu przedmiotu tak pojętej literatury ludowej wy­ klucza autor jako kryteria: 1) tematykę i wątki ludowe, 2) prze­ znaczenie dzieła, a więc twórczość popularyzatorską wsi, 3) spo­ łeczno-polityczną postawę dzieła. Nowsza literatura ludowa po­ wstaje wedle autora «przez lud, jest wytworem jego własnego wy­ siłku twórczego*, lub leż jest jej budowniczym i podmiotem. Po­ nieważ takie określenie nie jest zupełnie jasne, uzupełnia autor swoje dociekania twierdzeniem, że literaturą ludową jest twór­ czość utalentowanych, autentycznych chłopów, związanych bezpo­ średnio z ziemią-żywicielką. Drugą charakterystyczną cechą wedle autora ma być jej funk­ cja społeczna na wsi, jej rola «sumienia stanu wieśniaczego* opar­ tego o indywidualne władanie ziemią. Jest ona wytworem i wy­ razem tej grupy społecznej, sprawdzianem zaś jej wartości ma być «prawda człowieka wiejskiego*. Ocenę słuszności co do meritum sprawy pozostawiam histo­ rykom i teoretykom literatury, ograniczę się tylko do stwierdzę- �330 nia, że istotnie etnografia i etnologia liczyć się musi z uwielokrotnieniem terminu «literatura ludo\va». Samo zresztą pojęcie «ludu» jest dostatecznie w mowie potocznej bałamutne, raz jest to stan wieśniaczy, w innym wypadku «proletariat» (np. «Na barykady ludu roboczy*), kiedy indziej oznacza cały naród («Rota» Konop­ nickiej), tak że wątpliwy jest zysk w określaniu literatury środo­ wiska wiejskiego mianem literatury ludowej. Na koniec podkreślić muszę, że definicja autora odnosząca się do terminu «literatura ludowa* w sensie etnologicznym, nie we wszystkim oddaje nowoczesne poglądy na tę kwestię, wynika to jednak z drugoplanowości rozważań nad tym zagadnieniem oraz z chara.kte.i4i cale.fio artvkutu. Józef Gajek JÓZEF KOSTRZEWSKI, «K u 11 u r a p r a p o l s k a * . Prace Instytutu Zachodniego, nr t l . Poznań 1947. 8°, str. 605, 261 rycin. Druk. św. Wojciecha. 0 kulturze prapolskiej, tzn. o kulturze plemion, z których w zaraniu dziejów wytworzył się naród polski, w okresie czasu od V wzgl. VI wieku do końca X I wieku wiedziało się do niedawna niewiele. Wszak jeszcze do dziś bez mała w szerokich warstwach panują ogólne pojęcia o stanie kultury prapolskiej takiej mniej więcej, jakie wyrobić sobie można na podstawie «Starej baśni» J. I . Kraszewskiego, gdzie to przodkowie nasi żyją zaszyci w gęstych borach, posługując się w większości kamiennymi jeszcze narzę­ dziami i bronią, a jedynie z rzadka tylko przenika z Zachodu od Niemców znajomość nowych zdobyczy kultury. 1 nie można się dziwić nawet, że podobne pojęcia utrzymy­ wały się tak długo, gdyż i «oficjalna» nauka przez długi czas trak­ towała len okres pradziejów iście po macoszemu. Dopiero w ostat­ nich latach intensywnie prowadzone badania szeregu grodzisk i osad nieobronnyeh prapolskich przyniosły wiele nowych, bar­ dzo obfitych materiałów, stawiających kulturę prapolską w jakże odmiennym świetle, aniżeli to dotąd było nam wiadome. �Wynik tych właśnie ostatnich badań prehistorii, jak też i i n ­ nych nauk, zwłaszcza etnografii i językoznawstwa, przynoszących wydatne uzupełnienia dociekań prehistorycznych, przedstawia książka prof. J. Kostrzewskiego, dająca po raz pierwszy możliwie pełny obraz kultury prapolskiej. Książka składa się z trzech części (działów), na jakie zwykle kulturę dzielimy, t j . I . Kultura materialna (techniczna). I I . Kul­ tura duchowa (umysłowa) i I I I . Kultura społeczna. Dział I , kultura materialna, najobszerniejszy, bo zajmujący przeszło polowe książki, obejmuje 13 rozdziałów , przy czym roz­ działy większe podzielone są jeszcze na szereg mniejszych ustę7 P P " pńw * A 7 n n l-ei'3'Ягч vtTc.bn io j n n nr7air7irctni;ni i j Rn^rl-zioł 1 ~ „TTr-n4 ' —j i ludzie» stanowi niejako wstęp do przedstawienia kultury pra­ polskiej. Dopiero od rozdziału 2 rozpoczyna autor omawianie po­ szczególnych działów kultury materialnej. Rozdział 2 «Gospodarka» jest jednym z najciekawszych i bo­ daj najważniejszych. Zestawione bowiem przez autora wyczerpu­ jąco wyniki badań polskich, a także i niemieckich na prapolskich grodach pozwalają stwierdzić dziś ponad wszelką wątpliwość, że ludność prapolska utrzymywała się wyłącznie z rolnictwa i ho­ dowli bydła, łowiectwo zaś i rybołówstwo stanowiło przeważnie zgoła nieistotny dodatek. Wobec takiego stanu rzeczy, do ostat­ nich czasów utrzymujące się i szeroko popularyzowane poglądy badaczy niemieckich, jakoby ludność prapolska żyła tylko z ry­ bactwa i myśliwstwa, okazały się zwykłą fantazją i zmyśleniem. Po rolnictwie, ogrodnictwie i sadownictwie oraz hodowdi zwierząt domowych omówione jeszcze zostały dalsze działy go­ spodarki jak bartnictwo, rybołówstwo, łowiectwo wreszcie zbie­ ractwo. Dwa następne rozdziały przedstawiają przejawy osadnictwa (Rozdział 3) i związanego z nim budownictwa (Rozdział 4 ) , po­ czym omówiwszy sposoby odżywiania się (Rozdział 5) przechodzi autor z kolei do opisu odzieży (Rozdział 6), ozdób stroju (Roz­ dział 7), wreszcie hygieny (Rozdział 8 ) . Obszerny rozdział 9 dotyczy jednego z najbardziej interesu­ jących w materialnej kulturze prapolskiej działu, a mianowicie �332 rzemiosła. Znowu bowiem nauka niemiecka głosiła powszechnie, że rzemiosło na ziemiach polskich rozpowszechniło się i stanęło na odpowiednim poziomie dopiero po kolonizacji niemieckiej w X I I wieku. Tymczasem ostatnie badania terenowe przyniosły ogromne ilości materiału wykopaliskowego, pozwalającego stwier­ dzić, że rozliczne rzemiosła nie tylko znane były ludności pra­ polskiej, ale stały na bardzo wysokim poziomie, a co więcej, że ze względu na poziom wyrobów, musiały istnieć warstwy specjalistów-rzemieślników, gdyż trudno sobie wyobrazić, by tak dosko­ nałe wyroby wykonywane były przez niespecjalistów. Jeśli chodzi o rzemiosło, to wymienia autor rzemiosła zwią­ zane z obróbką drzewa, j a k ciesiołka, kołodziejstw^, bednarstwo, tokarstwo, wreszcie obróbkę kory i koszykarstwo, dalej obróbkę tkanin i skóry, jak tkactwo, krawiectwo, szewstwo i siodlarstwo,. wreszcie obróbkę kości i rogu, kamieniarstwo, garncarstwo, od­ lewnictwo i kowalstwo oraz zlotnictwo. W ostatnich czterech rozdziałach działu kultury material­ nej omawia autor górnictwo i hutnictwo (Rozdział 10), uzbroje­ nie (Rozdział 11), komunikację (Rozdział 12) i wymianę towarów «handel» (Rozdział 13). Dwa następne działy kultury, tj. kultura duchowa, i kultura społeczna, zostały już potraktowane znacznie krócej i stanowią ra­ czej kompilację danych językowych, etnograficznych i historycz­ nych, co zresztą stwierdza we wstępie sam autor. W tych bowiem działach kultury prehistoria, posługująca się przecież wyłącznie za­ bytkami z trudem tylko i w rzadkich wypadkach pewne zjawiska rekonstruować może i siłą rzeczy musi w znacznie szerszym za­ kresie oprzeć się na wynikach innych nauk. Z zakresu kultury du­ chowej jedynie tylko obrzędy związane z kultem zmarłych i pewne działy sztuki może prehistoryk badać na podstawie swoich ma­ teriałów. Dział I I Kultura duchowa składa się z 7 rozdziałów, w któ­ rych autor zajmuje się po kolei imiennictwem miejscowym (Roz­ dział 14), pogańskimi wierzeniami religijnymi i magią (Roz­ dział 15), początkami chrześcijaństwa (Rozdział 16), lecznictwem (Rozdział 17), kosmografią, kalendarzem, miarami i wagami (Roz- �333 dział 18), zdobnictwem i sztuką (Rozdział 19), wreszcie gędźbą. śpiewem, pląsami, grami i zabawami (Rozdział 20). W dziale I I I (kultura społeczna), najkrótszym, przedstawiono w 5 rozdziałach następujące zagadnienia: rodzina (Rozdział 21), ustrój społeczny i państwowy (Rozdział 24) i stosunki kulturowe z innymi ludami (Rozdział 25). Uzupełnienie treści książki stanowią obfite przypisy i trzy skorowidze: rzeczowy, nazw osobowych i nazwy miejscowych, wy­ konane bardzo starannie przez L. J. Łukę, i ułatwiające znako­ micie korzystanie z przebogatej treści książki. Należy wreszcie pod­ kreślić znakomity dobór obfitych rycin pięknie wykonanych, jak i staranne wydanie książki (dobry papier, duży, wyraźny krój : l i i i. i i • i^; Jak już wspomniano wyżej, najobszerniejszym i najbardziej oryginalnym jest dział I Kultury materialnej, choć i tu autor obfi­ cie korzysta z danych językoznawczych i etnograficznych (te ostat­ nie dostępne są dzisiaj różnego rodzaju badaczom zjawisk kultury dzięki znakomitemu dziełu M. Moszyńskiego «Kultura ludowa Słowian»). Wyzyskuje także wyczerpująco wszelkie dane, jakich dostarczają badania botaniczne i zoologiczne nad zna­ leziskami szczątków roślin i resztek kostnych zwierząt odkrytych w osadach prapolskich. Podając poza tym niemal bez reszty ma­ teriał prehistoryczny, jaki z tego okresu znamy (przy czym sporo tu materiału z własnych badań autora) dal nam autor po raz pierwszy przedstawienie całokształtu kultury materialnej prapol­ skiej tak obszerne i wyczerpujące. Także i przedstawienia kultury duchowej i społecznej mimo tego, że oparte są w przeważającej mierze na wynikach innych nauk, dokonane zostały w len sposób również po raz pierwszy. Z tego też powodu, że wyzyskano w książce i zestawiono tak bogaty materiał z różnych dziedzin wiedzy, korzystać z niej mu­ szą wszyscy interesujący się kulturą polską i lo zarówno prehistoryk i etnograf jak i językoznawca i historyk, nie mówiąc już o historyku kultury czy sztuki, ba nawet zoolog czy botanik. Ka­ żdy w niej znajdzie źródło obfitych informacji i podniet do dal­ szych badań. �Przedstawienie po raz pierwszy całokształtu kultury prapol­ skiej, jej niesłychanie żywych i bogatych przejawów, podanie wielu nowych, dotąd nieznanych materiałów, zebranie rozproszonych po licznych trudno dostępnych czasopismach i publikacjach, uporząd­ kowanie materiałów, jak i podanie wyczerpującej literatury w przypisach nie tylko uczonym, ale i szerokim warstwom społe­ czeństwa przez jasny i nadzwyczaj przystępnie ujęty wykład, — oto największe walory książki prof. J. Koslrzewskicgo, wypełnia­ jącej tak dotąd dotkliwą i przykrą lukę w naszej literaturze nau­ kowej. Stefan Nosek PIGOŃ STANISŁAW, «Z К o m b o m i w ś w i a t». Bibioteka dziejów i kultury wsi. Т. X. Kraków 1948. 8°, str. 288. Pamiętnikarskie wspomnienia młodości St. Pigonia, zrodzone w swym głównym zrębie w czasach wojny, podczas więziennych wieczorów wrocławskich, są nie tylko sięgnięciem pamięcią wstecz, ale i dojrzałym, wnikliwym obrazem ciernistej drogi chłopskiego dziecka do kultury i nauki. Jest rzeczą jasną, że główny lemat tej pełnej uroku książki luźno się wiąże z etnografią, nalomiast na­ kreślone w niej tło i dzieje przemian tradycyjnej kultury ludo­ wej tej części Podkarpacia zawierają wiele cennych materiałów etnograficznych, pokazanych w pełnej dynamice życia. Autorowi zresztą nie są obojętne problemy etnologiczne, co sam potwierdza w słowach: «Był to okres bliższych mych zainteresowań się etno­ logią, do których podnietę miałem także z uniwersytetu; nie na próżno kolegowałem z Franciszkiem Gawełkiem i w Bibliotece Ja­ giellońskiej wertowałem «Lud» lwowski... Chwytałem więc w pa­ mięci i z mojej także wsi obrzędy, a zwłaszcza pieśni ludowe. Ob­ chodziła mnie naturalnie przede wszystkim ich wartość literacka. Niestety nie zdobyłem się na systematyczne zebranie ich i spisa­ nie* (str. 256—7). Niemniej pierwsze dwa rozdziały tej książki, a mianowicie: «Moja wieś» i «Mój скип» wyrównują w części zobowiązania autora �335 wobec kraju lat dziecinnych. Oba rozdziały stanowią wartościową pozycję etnograficzną, która nie będzie mogła być pominięta w przyszłych monografiach Podkarpacia. Rozdział pierwszy zawiera w kolejnym układzie następujące zagadnienia: topografia wsi, zarys historyczno-osadniczy, rabacja, tradycje pańszczyźniane, przemiany kulturowe w ostatnim pół­ wieczu w dziedzinie rolnictwa, stroju, budownictwa, pożywienia. Następnie omawia autor zanikanie zwyczajów, takich jak wspól­ noty pracy, dożynek, rozluźnianie się więzi rodzinno-sąsiedzkiej. przyczyny tego i skutki, a dalej opisuje hierarchię wiejską, rolę emigracji zarobkowej, dworu i plebanii jako czynnika postępu, rolę prądów politycznych, wreszcie rolę szkoły, omawia też stosunki między wsią a miastem, kompleks niższości, typy wiejskie. W rozdziale drugim porusza autor zagadnienie tradycji i sto­ sunków rodzinnych na wsi, okolicznościowo wspomina o przę­ dzalnictwie. Charakteryzując ojca, omawia ciekawe zagadnienie społecznej roli kowali i rzemieślników we wsi oraz szereg zagad­ nień z zakresu kultury społecznej i duchowej komborniańskiego środowiska. Ciekawe również światło rzuca na rolę matki. Opisy faktów podane są przez autora w ciągłej postępowej zmienności: «Kombornia dzisiejsza w porównaniu z tą, jaką pa­ miętam w dzieciństwie, przedstawia stadium rozwojowe daleko posunięte*. W rezultacie zaś tracąc swój kształt staroświecki, two­ rzy powoli nową strukturę, pozbawioną jednak dawnej swoistej odrębności, toteż autor uważa za najbardziej znamienne zjawi­ sko pękanie więzi rodzinno-społecznych i idące za tym zbytnie indywidualistyczne rozproszkowanie, obok zaniku auLorytelów mo­ ralnych wsi. «Rozwoju wsi i przemiany oczywiście nic nie po­ wstrzyma, bo nie powstrzyma postępującego naprzód życia», wy­ raża natomiast autor słuszne wątpliwości, czy rewolucyjna linia rozwojowa zrywająca z dawnymi formami jest dla wsi korzystna, czy raczej wieś powinna być «organieznym rozrostem podnoszą­ cym i bogacącym swoistą kulturę ludu». Słuszna to i trafna dia­ gnoza przełomu w kulturze ludowej, zastrzeżenia autora warto wziąć pod rozwagę. Uczą one i etnografa, jak należy patrzeć na zjawiska kulturowe w chwili przełomu. Józef Gajelc �DR JULIAN ALEKSANDROWICZ, «Z zagadnień w s p ó ł c z e s n e j b i ok 1 i m a t у к i l e k a r s k i e j» («Wszechświat», 1946, I I I ) . Astrologia zdewaluowana do niedawna w nauce, tzw. «morowe powietrze*, przeczucia pogody i ludowe wróżby urodzajów bywają coraz częściej naświetlane przy pomocy nowoczesnego aparatu badawczego, przy czym uczeni dochodzą do interesujących wyników. Doc. dr Julian Aleksandrowicz stwierdza, że poznawa­ nie praw kosmicznych uczy szacunku do «dorobku dawnych po­ koleń, których obserwacja zjawisk przyrodniczych równie była by­ stra, jak nasza, jedynie we współczesnym ujęciu zdaje się być za­ mazana przez rysy odległej epoki. Również nie луо1по n a m j ^ r z u cać mądrości zawartej w tradycjach ludowych, jak i ludowej me­ dycynie, będącej wynikiem doświadczeń wielu pokoleń (wiara w zjawiska przyrodnicze, rokujące przebieg pogody czy urodza­ jów, wiara w złowróżbne komety itp.)». Astrologia, jako próba unormowania wpływu czynników kosmicznych i atmosferycznych na ustrój psychofizyczny człowieka, nie była, jak wykazują naj­ nowsze badania, «w głupstwa wywarzona kuźni* — jakby to po­ wiedział Mickiewicz słowami Śniadeckiego — ale jako nauka oparta na trafnych obserwacjach przyrodniczych, sięgała śmiało po ta­ jemnice, o których wyjaśnienie trudzi się dziś fizjologia i fizyka oraz meteoropatologia, klimatologia i prawnuczka starożytnej astrologii, bioklimatyka. e T Doc. dr Aleksandrowicz w badaniu wpływu makrokosmosu na organizmy żywe opiera się na wynikach prof. Ludomira Kor­ czyńskiego, który dojrzał u niektórych osób wielką wrażliwość na wpływy atmosferyczne (np. halniak) czyli meteorotropie i badał jej przejawy. Powołuje się na spostrzeżenia Rettmanna, który za­ uważył, że depresja psychiczna tych ludzi jest zależna od zmian w naczyńkach włosowatych przed burzą elektryczną. Meteoropa­ tologia liczy się dziś poważnie z tzw. «prawem serii* w zgonach i nagłych schorzeniach, a dr Aleksandrowicz twierdzi, że przyj­ dzie czas, kiedy rady bicklimatologa zasięgać będzie chirurg, «wyczi-kujący sprzyjającej aury dla zabiegu operacyjnego — niby śre- �337 dniowieczny wódz, pytający astrologa o szczęśliwą konstelację dla jego zamierzeń. On ostrzeże kardiologa przed niekorzystną sytua­ cją klimatyczną dla jego chorych, dzięki czemu zastosuje zaradcze środki. On ostrzeże ftizjologa o groźbie krwotoków płucnych. Ta profilaktyczna jego czynność więcej może przynieść nieraz cho­ rym pożytku, niż najbardziej wyszukane leki». Dziś uczeni nie lekceważą przedbakteriologicznych wiar w «morowe powietrze*, a w ślad za angielskim epidemiologiem w. X V I I Sydenhamem, prof. Kostrzewski nawołuje, by «nie lekce­ ważyć epidemiologicznego rozumowania*. Bakteriologia Pasteura i wynalazek mikroskopu elektronowego wykrywają zarazki cho­ robotwórcze, ale nie wyjaśniają epidemicznego nasilenia choroby. r wicz — równolegle z plamami na słońcu, które znów z drugiej strony wywierają wpływ na natężenie opadów, to wszystko czyn­ niki powiązane ze sobą korelacyjnie. W nich szukać należy tego tajemniczego «genius epidemicus* (termin Sydenhama). Wchodzą tu w grę i «promienie ziemne*, czynne nad podziemnymi źródłami i potokami, wywierające podobno ujemny wpływ na żywe ustroje, co eksperymentalnie stwierdzali: Jenny, Oehler, Staufler, Miescher, Schaaf i anatomopatolog Bietzke, posługujący się w swych badaniach pomocą różdżkarza. Ponadto czynniki kosmiczne. Duell dopatruje się zależności nasilenia zgonów w dwóch odległych mia­ stach, Zurychu i Koblencji, w pewnych okresach od eleklroinwazji, od rytmicznego zarzucania naszej planety przez cząstki pro­ mieni Alfa i zmian w ziemskim polu elektromagnetycznym — aż do burz elektromagnetycznych włącznie. Podobnie ma się sprawa ze współrzędnością stanów długo­ trwałej pogody lub słoty, których współzależność od rytmu nasi­ leń plam słonecznych stwierdził na podstawie materiałów z dwóch wieków Bruckner, a Edw. Stenz zaryzykował nawet twierdzenie, że istnieje zależność ruchów rewolucyjnych i wojen od maksymal­ nej plamistości słońca, którą w przeciągu półtora wdeku notowano w r. 1788, 1830, 1848, 1905, 1917, 1939. Doniosłe znaczenie dla ży­ cia posiadają promienie kosmiczne. Dzięki bowiem własnościom jonifikacyjnym wywierają one olbrzymi wpływ na organizmy i ich 1 Luil, Т. X X X V I I 22 �338 ustrój psychofizyczny. Ujemnie zjonizowane powietrze, jak stwier­ dzili to Dessauer i Czyżewski, «zwalnia ruchy oddechowe, obniża ciśnienie krwi, zwalnia tętno, powoduje obniżenie podstawowej przemiany materii, zwiększa zdolność zatrzymywania i odtwarza­ nia wrażeń wzrokowych i słuchowych. U meteoropatów oddycha­ nie ujemnie zjonizowanym powietrzem usuwa migrenę i wpływa dodatnio na samopoczucie*. Rozważania doc. dra J. Aleksandrowicza dotyczą nie tylko nowych horyzontów bioklimatyki lekarskiej. Są one bowiem po­ mocne również w ustalaniu pozytywnych dziedzin kultury ludowej. T. Seweryn ZAJĄCZKOWSKI WŁODZIMIERZ, « P r z y s ł o w i a , po­ w i e d z e n i a i f o r m u ł k i K a r a i m ó w t r o c k i c h . Myśl ka­ raimska. Seria Nowa, tom I I . 1946—1947. Odb. 8", str. 53—65. Krótka rozprawka W. Zajączkowskiego podaje we wstępie wyczerpującą bibliografię odnoszącą się do przysłowi ludów tu­ reckich, z uwzględnieniem zbiorów Karaimów krymskich, łuc­ kich i halickich, po czym autor uzupełnia materiały przyczynkiem własnym, zawierającym 35 przysłowi i 43 powiedzeń Karaimów trockich. Autor dochodzi do wniosku, że przytoczony materiał wiąże się ściśle, tak pod względem treści, jak i formy, z dorob­ kiem ludowej literatury tureckiej; świadczy o tym dwudzielność paralelnie zbudowanych zdań, obecność typowych rymów i aiiteracyj. Zwłaszcza owa dwudzielność zdań jest charakterystyczna dla starszej poezji ludowej tureckiej, co stwierdzają również bada­ nia T. Kowalskiego. Przytoczone w rozprawce przykłady wyka­ zują duże podobieństwa w treści do przysłowi Karaimów krym­ skich, halickich, łuckich i besarabskich Gagauzów, nawiązują równ.eż do przysłowiowych motywów Turków anatolijskich, azerbejdżańskich, turkeslańskich i Tatarów kazańskich. Nie brak też analogij do przysłowi arabskich i perskich. Kilkakrotnie też zestawia autor polskie przysłowia z materiałem Karaimów trockich i do7 �339 palruje się równań w następujących przykładach: karaim.: «Kto daje i odbiera, niech pocałuje psa w tyłek», polsk.: «Kto daje i od­ biera, ten się w piekle poniewiera*. Karaim.: «Każdy drapie swój strup», polsk.: «Każdy ma swego mola, co go gryzie*. Trafniejszą jednak pod względem formalnym analogię przedstawia przysłowie podane przez S. Adałberga w «Księdze przysłów* (str. 106): «Każdy drapie, gdzie go świerzbi*. Obie wersje trudno uznać za pokrewne, wiąże je jedynie wspólna myśl, brak natomiast wiązań formal.nostylistycznych. Warto natomiast zestawić kilka przysłowi o identycznej i n ­ tencji i wspólnych symbolach wyobrażeniowych np. karaim (nr 5): «Ryba od głowy (począwszy) cuchnie, polsk.: «0d głowy ryba ;u^L..:^ , (3. Aduibcig, j j u J ryba, nr o, sir. ivó). Karaim, (nr 19): «Zaproszonemu gościowi dużo trzeba*, polsk.: «Dla proszonego gościa wiele potrzeba*, (S. Adałberg, pod gość, sir. 155, nr 5 ) . Karaim, (nr 20): «Ręki której nie możesz ugryźć, ucałuj ją«. polsk.: «Całuj rękę, której ugryźć nie mo­ żesz* (S. Adałberg, str. 106). Karaim, (nr 23): «Kotka za drzwi, mysz z dziury*, poisk.: «Kot z domu — myszy na pokój (na stół)*, (S. Adałberg, pod kot, str. 232, nr 45). Odpowiedniki tego przysłowia istnieją również w językach łacińskim, francuskim, angielskim i niemieckim, (por. • I . St. Ryslroń, Przysłowia polskie, str. 18, oraz F. Seiler, Deutsche Sprichwórterkunde, str. 87). Karaim, (nr 24): «Dla kotki zabawa, dla myszy śmierć*, polsk.: «Kolowi żart a myszce śmierć* (S. Adałberg, pod kot, sir. 232, nr 37). Karaimsk.: «Rozlane mleko i psu i kotu», polsk, "•Na rozlane mleko pies i świnia lezie*. Dla trzech ostatnich przysłowi nie znalazł autor odpowiedni­ ków tureckich, natomiast przysłowia nr 5 i 20 posiadają swoje od­ powiedniki w literaturze starotureckiej. W pierwszym wypadku możnaby się liczyć z wpływami polskimi, w dwu ostatnich jednak mamy do czynienia z motywami wędrownymi. Rozwiązanie łych problemów w obecnym stanie wiedzy nie jest możliwe, dopóki paremiografia nie upora się z systematyką przysłowi, tak jak to się slalo z innymi gatunkami literatury ludowej opracowanymi 0 9 , �34U przez Antti Aarneo, Stitha Thomsona, a w Polsce przez J. Krzy­ żanowskiego. Na koniec należy podkreślić staranne wydanie tekstów ka­ raimskich w fonetycznej transkrypcji oraz tłumaczeń polskich, które umożliwiają studia porównawcze. Józef Gajek ETNOGRAFIA W PRODUKCJI FILMU POLSKIEGO. W epoce, kiedy ziemie nasze przemierzał z kosturem wę­ drowca w ręku Zorian Dołęga-Chodakowski poszukując «starożytności słowiańskich*, normalną formą utrwalania zebranego ma­ teriału Lyi opis I rysunek. Za czasów KoILcigd, Iiuiitiukkn,gu, czy Udzieli do dyspozycji etnografa stanęła kamera fotograficzna, zrazu ciężka i niezgrabna, która z czasem osiągnęła precyzje i roz­ miary dzisiejszych aparatów małoobrazkowych. Był to duży postęp w zakresie techniki zbierania materia­ łów ludoznawczych, gdyż klisza oraz soczewka fotograficznego obiektywu zastąpiła na zawsze wprawną rękę i oko rysownika. Dziś arsenal środków-, jakim rozporządzać może etnograf, wzbogacił się wydatnie. Nie ulega jednak wątpliwości, że wśród nowoczesnych środków, służących do utrwalania etnograficznych materiałów, na pierwsze miejsce wysuwa się film dźwiękowy. Dzięki niemu mamy możność pokazania nie tylko, jak dane zja­ wisko «wygląda», ale i jaki ma przebieg. Nic dziwnego, że wobec kolosalnych możliwości, jakie ma zastosowanie filmu w dziedzinie wiedzy o kulturze ludowej, oczy etnografa pilnie śledzą w szelkie próby, wiodące do stworzenia naukowego filmu etnograficznego. W Polsce pierwsze kroki w tym zakresie robiono już przed wojną. Jedna z wytwórni kręciła np. film w Łowickim przy udziale prof. E. Frankowskiego. Obecnie zanotować wypada nowe próby. W grudniu ub. r. Film Polski zobowiązał niektórych etnografów polskich do napisania scenariuszy z różnych dziedzin ludowej kul­ tury, które po nakręceniu miały być wyświetlane w ramach serii filmów naukowych. Dotychczas zrealizowane zostały trzy scenar �341 riusze: « Wielkanoc w Łowickim*, «Boże Narodzenie u Górali ślą­ skich* oraz «Zwyczaje rolnicze w Krakowskim*. Dzięki uprzej­ mości Dyrekcji Instytutu Filmowego w Krakowie grono etnogra­ fów krakowskich miało możność obejrzenia «Wielkanocy w Ło­ wickim* oraz «Zwyczajów rolniczych w Krakowskim*. Przed szczegółowym omówieniem obu filmów, należy kilka słów poświęcić rozważaniom na tematy ogólniejsze, związane z filmem etnograficznym. Wychodzimy z założenia, że celem na­ ukowego filmu etnograficznego powinno być pokazanie pewnego szerszego lub węższego wycinka z życia ludu, ilustrującego jego kulturę tradycyjną, gdyż ta właśnie kultura jest przedmiotem ba­ dań etnograficznych. Wiemy, że wieś polska od wybuchu I wojny i o n i u i u :— H t j i UiCgcł i t i i_łcllH\W • i 1UUI VIII 2 . —. : p i A L U U l d/.CillUlll, R I U K » llllCUZy i i l - nymi polegają na zanikaniu treści właściwych tradycyjnej «kulturze ludowej* i uleganiu przemożnym wpływom kultury miej­ skiej. Film etnograficzny jest dziś w dużej mierze filmem histo­ rycznym. Pokazuje nam zwyczaje, które niejednokrotnie są już przez lud zapomniane, narzędzia, które wyszły z użycia i stroje, których się (przynajmniej na codzień) nie nosi. Wobec nauko­ wego filmu etnograficznego musimy stosować te same kryteria, co wobec filmów historycznych. Musi on więc, poza walorami este­ tycznymi, oddawać wiernie ducha epoki, nie może zawierać ana­ chronizmów, musi dawać pełne złudzenie, że oglądamy rzeczywi­ ste życie z czasów, które minęły. Wymaganiom tym musi spro­ stać i scenarzysta, który daje roboczy projekt filmu, i reżyser, który ten projekt realizuje, i aktor, a wreszcie i rekwizytor, któ­ rego zadaniem jest nadanie filmowi właściwej «oprawy». Od scenarzysty wymaga się, żeby opracowywane dla potrzeb filmu zjawisko podane było w formie możliwie najpełniejszej. Musi tam być wiernie zachowana kolejność rozgrywającej się akcji, musi być uwzględniona związana z nią treść obrzędowa i zwyczajowa. Scenariusz musi, niejako na marginesie głównej akcji, dać reżyserowi możność pokazania krajobrazu właściwego danej okolicy, wyglądu wsi, architektury, wnętrza, strojów co­ dziennych i uroczystych, zajęć domowych etc. �342 Rola tła, na jakim rozgrywa sic akcja, stroju, czy jakichś mało zdawać by się mogło, ważnych rekwizytów, w filmie etno­ graficznym nabiera bardzo dużego znaczenia. Chałupa, czy żarna do mielenia zboża powinny w filmie «grać» na równi z aktorem. Niejednokrotnie, niby mimowolne podkreślenie jakiegoś drobnego szczegółu drugoplanowego, np. otwierania zamku drewnianego przy drzwiach, czy założenie siekiery między wystające węgły zrębu, lepiej podkreśla atmosferę właściwą danej wsi, niż, cała akcja filmu z najstaranniej wyreżyserowaną grą aktorów. Dzięki umiejętności operowania w filmie architekturą drewnianą, stro­ jem oraz masą drobnych rekwizytów — osiągnąć mogły swą wy­ soką w artość etnograficzną i estetyczną zarazem filmy takie jak np. «Janosik z frhowej» wyprodukowany przed wojną przez wy­ twórnie czeskie, czy niektóre filmy radzieckie (choćby «Świniarka i pastuch*). Przy pewnej dozie sumienności i wyczucia stworze­ nie odpowiedniej scenerii dla filmowania przewidzianej w scena­ riuszu akcji nie nasuwa większych trudności. Jeszcze w nawpół zurbanizowanych, podmiejskich wsiach polskich przy odrobinie staranności ze strony reżyseia można sfilmować obrazy, dające złudzenie, że rzecz dzieje się w zapadłej wiosce za siedmiu rzeka­ mi. Tam, gdzie osiągnięcie odpowiedniego efektu nie jest przy po­ mocy środków miejscowych możliwe, nie należy się cofać przed ma­ kietą, czy rekonstrukcją pod warunkiem oczywiście, że sporządzona zostanie na odpowiednim poziomie. Zagadnienie, kogo należy an­ gażować do gry w filmach etnograficznych, nie jest łatwe do roz­ strzygnięcia. Najprościej byłoby posłużyć się aktorami zawodo­ wymi. Niestety, aktorzy nasi nie umieją należycie wcielić się w po­ stać chłopa, tak że wszelkie znane mi z ekranu sceny wiejskie kwa­ lifikowały się właściwie do usunięcia. Pozostaje więc autentyczny chłop, który nie potrzebuje «grać», wystarczy, żeby «był sobą». Nie jest to jednak takie proste. Umiejętność swobodnego porusza­ nia się przed okiem obiektywu w obecności obcych ludzi, którzy komenderują, każą na zawołanie wykonać pewne czynności, czy manifestować pewne uczucia nie jest daną każdemu. Na wsi sporo mamy pierwszorzędnych talentów aktorskich, ale chcąc z nich korzystać, trzeba je umieć wyłowić spośród stokrotnie większej 7 �343 ilości ludzi, którzy przed obiektywem aparatu tracą głowę lub po­ ruszają się jak drewniane manekiny. Nad całością obrazu czuwa reżyser. Od jego kultury i su­ mienności zależy, czy film etnograficzny będzie arcydziełem (Ja­ nosik z Trhowej), czy tzw. w języku filmowców «szmirą». Zadaniem reżysera jest filmowa interpretacja scenariusza. Ze scenariusza naukowego filmu etnograficznego nie wolno reży­ serowi niczego istotnego wyrzucić. Obowiązkiem jego jest zgod­ nie z wymaganiami nauki dać całokształt zagadnienia. Może on jednak i powinien w czasie realizacji filmu charakterem zdjęć oraz przemyślanym rozplanowaniem metrażu bardzo wydatnie mo­ delować surowy materiał dostarczony przez scenarzystę. łości charakter bardziej popularny lub ściślej naukowy, może pe­ wne momenty uwypuklić, inne potraktować pobieżniej lub tylko zaznaczyć ich istnienie krótką migawką. Musi on dobrać odpo­ wiedni co do charakteru filmu komentarz słowny i dbać o utrzy­ manie równowagi między komentatorem a stroną muzyczną i efek­ tami dźwiękowymi. W rękach odpowiedniego reżysera tematy z zakresu trady­ cyjnej kultury ludowej stanowią niesłychanie wdzięczne tworzy­ wo. «Naukowy film etnograficzny* mimo swego «dokumentarnego» charakteru nie musi być koniecznie nudny i niestrawny dla prze­ ciętnego widza kinowego. Wprost przeciwnie. W ręku utalento­ wanego reżysera spoczywają nieograniczone wprost zasoby środ­ ków technicznych, ujęć, efektów , czy wręcz tricków, które pozwa­ lają etnograficznie wierny materiał podać widzowi w sposób i n ­ teresujący. Przykładem niech będą chociażby filmy popularno-naukowe z zakresu historii sztuki (film o katedrze w Pradze, czy rzeźbach Michała Anioła), w których rzecz tak na pozór sucha, jak analiza dzielą sztuki, bez akcji, bez udziału aktorów przeprowadzona jest w sposób przykuwający uwagę widza od pierwszej chwili do ostatniej. Odbieganie od prawdy i ścisłości dla rzekomego nadania f i l ­ mowi bardziej popularnego charakteru jest błędem podstawowym, 7 �344 odbierającym takiemu filmowi wszelką wartość naukową i dy­ daktyczną. Droga popularyzacji wiedzy przy pomocy filmu prowadzi tylko poprzez odpowiednie ujęcie, nigdy zaś przez pokazanie «efekcików» stojących w sprzeczności z wymaganiami naukowej pra­ wdy, czy duchem epoki. Naszkicowane tu po krotce wymagania, stawiane dobremu filmowi etnograficznemu, nie są bynajmniej «kajdankami», ma­ jącymi krępować twórczą pracę reżysera. Są to postulaty elemen­ tarne, które podczas produkcji filmów naukowych z innych dzie­ dzin wiedzy są już od dawna bez dyskusji realizowane. Cóż po­ wiedzielibyśmy, gdyby tak np. w filmie przedstawiającym cykl r « ? w f v i o w v tu^Unlta k a r m ^ T t u k a - . - n n l ; n 7 i n n mntvln—wvktnwnirirarm się wprost z jajka, gdyby na przepoczwarczenie «brakło rnetrażu», a gąsienica zajadałaby ze smakiem korzonek marchwi, gdyż w mo­ mencie filmowania nie było pod ręką listka kapusty? Podobne braki w filmie etnograficznym spotykają się z na­ szej strony z życzliwą pobłażliwością. Patrzymy na nie przez palce. Stanowisko takie przynosi w rezultacie dużą szkodę, gdyż dopusz­ cza do utrwalenia się w produkcji filmowej taniej łatwizny, obni­ żającej poziom i wartość naukową filmu etnograficznego. Przechodząc po tym wstępie do omawiania obydwu wyświe­ tlanych w Krakowie filmów, zastrzegam się, że pomijam celowo zagadnienia, tyczące się ich walorów estetycznych i momentów czysto technicznych. Na marginesie niejako pragnę podkreślić, że strona techniczna zdjęć poza paru niewielkimi usterkami jest bez zarzutu, zaś szereg obrazów oglądanych na obydwu filmach pod względem estetycznym stoi na bardzo wysokim poziomie. Nie da się niestety tych pozytywnych ocen utrzymać, gdy pa­ trzymy na filmy od strony czysto etnograficznej. Zacznijmy od analizy treser Zarówno film o zwyczajach wielkanocnych w Łowickim, j a k i o zwyczajach rolniczych w Kra­ kowskim odznaczają się dość przypadkowym doborem sfilmowa­ nych obrazów. W zwyczajach wielkanocnych położono główny na­ cisk na jednakową w całej Polsce, a z punktu etnograficznego �345 mniej ciekawą obrzędowość kościelną Wielkiego Tygodnia, nie pokazano natomiast robienia pisanek, czy papierowych wycina­ nek, którymi przed Wielkanocą zdobi się izby. W zwyczajach rol­ niczych z Krakowskiego darmo szukalibyśmy wiosennego zwy­ czaju obchodzenia pól, przepędzania chmur gradowych przy po­ mocy dzwonków loretańskich, czy też «opalania» zasiewów przy pomocy ognia przeniesionego z płonącego na Zielone Świątki stosu sobótkowego. Z braków tych (których rejestr można by rozsze­ rzyć), trudno jest czynić zarzut scenarzystom. W scenariuszu pun­ kty te były uwzględniane, jedynie w czasie realizacji pominięto te wszystkie momenty, których sfilmowanie nasuwało by nieco większe trudności techniczne lub pociągało za sobą wydatki f i ­ nansowe. Bardzo nierówno w obydwu omawianych filmach wykorzy­ stane zostały elementy, składające się na etnograficzne odrębno­ ści filmowanych regionów. W Łowickim np. szereg scen, zresztą zupełnie niepotrzebnych, nakręcono na tle pozbawionych wszel­ kiego wyrazu domków z przedmieść Łowicza, nie pokazano nato­ miast jedynej w swoim rodzaju chałupy włościańskiej z ciemnym zrębem pomalowanym na święta wapnem w białe kwiaty. W Kra­ kowskim architektura wsi uwzględniona została stosunkowo do­ syć szeroko, ale i tam nie widać świadomego posługiwania się nią w celu uzyskania pewnej zwartej całości kompozycyjnej i wy­ wołania odpowiedniego nastroju. Stosunek realizatorów filmu do ubiorów ludowych w oby­ dwu filmach odznacza się dużą niefrasobliwością. Aktorzy ubrani są raz w stroje ludowe, raz w tzw. «miejską tandetę* lub co gor sza, ani tak ani tak, tylko w jakieś ad hoc skomponowane unifor­ my, przypominające najbardziej ubiory organizacji młodzieżo­ wych (żeńcy w Krakowskim). Wszystkie te ubiory noszone są w dodatku z rażącą niekonsekwencją. Widzimy więc kobiety przy żniwach ubrane w kosztowne gorsety, siewców w błyszczących cholewach, starców ubranych po miejsku, a młodzież w strojach ludowych itp. Miarą ustosunkowania się realizatorów filmu do zagadnienia strojów ludowych w naukowym filmie etnograficz­ nym jest fakt, że nakręcono szereg zwyczajów i obrzędów w Lo- �wickim, w których aktorzy ubrani byli... w mundury'ochotniczej straży pożarnej. W dziedzinie doboru pozostałych rekwizytów nie widać ani próby dążenia do trzymania się w ramach kultury tradycyjnej. Fabryczny żelazny pług, brona, mechaniczny siewnik oraz bla­ szana trąba w dożynkowej kapeli stanowią próbkę, która mówi za całość. Gra aktorów jest bardzo nierówna. Widać, że nikt ich nie selekcjonował, ani poszczególnych scen z nimi należycie nie prze­ pracował. A szkoda. Wspaniała postać starego siewcy (n. b. nie­ potrzebnie wpleciona do filmu o obrzędach wielkanocnych) w Ło­ wickim świadczy najlepiej, jak doskonały materiał aktorski ukry­ wa *'ie У!а V ' i * j — " b^rd?^ Л/,К*а . g r a .mnys>—rerutniflśó—e let v p z n 1 wartość filmu. Z dwu omawianych filmów na ogół lepszą grę aktorską ma­ my w Łowickim. W filmie z Krakowskiego aktorzy grają raczej słabo. Ruszają się nieudolnie, bez przekonania i temperamentu. Nawet w takiej scenie, jak wywracanie dziewek przy sadzeniu ziemniaków, czy przy wiązaniu gospodarza powrósłami, nie ma życia. Słabą grę aktorską uwypukla jeszcze pretensjonalna kom­ pozycja scen zbiorowych, które nie mają w sobie nic naturalno­ ści i konsekwentnie «robione są na żywy obraz». W rezultacie widz zamiast ulegać złudzeniu, że ma przed oczyma wycinek co­ dziennej wiejskiej rzeczywistości, odnosi wrażenie, że przygląda się sztuce teatralnej, w której podają mu obraz chłopa w formie przestylizowanej. W niektórych wypadkach nienaturalnością gry i sztucznością obrazu rywalizować mogą «Zwyezaje rolnicze w Krakowskim* z «Halką» Moniuszki, nakręconą u nas przed wojną z Ladisem Kiepurą w roli głównej. Brak znajomości i wy­ czucia wsi ze strony realizatorów spowodował, że nie powstrzy­ mano się nawet od wkładki baletowej w formie typowego kra­ kowiaka estradowego z figurami wprowadzonego w scenie dożynków. 7 e Ł7 7 7 Gdyby oba omawiane filmy poddać pedantycznej analizie, przytoczoną listę potknięć i błędów można by pomnożyć wielo­ krotnie. Należy stwierdzić, że nie posiadają one charakteru f i l - �347 mów etnograficznych ani w płaszczyźnie ściśle naukowej ani po­ pularyzatorskiej. Filmów tych nie można w żadnym wypadku wprowadzać np. do szkól, gdyż od pomocy szkolnych wymagać musimy naukowego poziomu, którego te filmy nie reprezentują. Czemu tak się stało, nie trudno wyjaśnić. Produkcja filmów naukowych jest dziedziną bardzo specjalną. Pracy na tym polu nie podoła nawet najlepszy reżyser i operator, o ile nie posiadają gruntownej znajomości danej dziedziny wiedzy. Film etnograficzny niesłusznie jest w kołach fachowców f i l ­ mowych bagatelizowany, jako rzecz rzekomo łatwa. Wprost prze­ ciwnie, nierównie łatwiej nakręcić jest poprawny film z zakresu np. mikrobiologii, gdzie wszelkie trudności ograniczają się jedynie ao strony scisle technicznej, niż stworzyć poprawny film etno­ graficzny, który łączyłby walory estetyczne z naukową ścisłością, a równocześnie stanowiłby całość interesującą dla widzów, re­ krutujących się z najszerszych sfer społeczeństwa. Ażeby film taki utrzymał się na poziomie, wymaganym od filmów naukowych, konieczną jest przede wszystkim współpraca fachowych etnogra­ fów, którzy w czasie realizacji filmu mieliby w zakresie swych specjalności glos nie doradczy, ale decydujący. Rola reżysera w naukowym filmie etnograficznym ograniczyć się musi do czu­ wania nad estetyczną i techniczną stroną filmu, zaś strona rze­ czowa spoczywać musi wyłącznie w ręku fachowców . 7 7 Drugi warunek, umożliwiający produkcję filmów naukowych na należytym poziomie, stanowią środki finansowe. Nie można re­ żysera skazywać na posługiwanie się w filmie etnograficznym aktorem bezpłatnym, który ochotniczo zgłosił się «do filmu» lub został przez członków ekipy filmowej zwabiony namową. W ma­ teriale takim nie można dokonać należytego wyboru i nie można stawiać mu poważniejszych wymagań. Dostarczenie środków f i ­ nansowych w należytej ilości położy też kres kaleczeniu scenariu­ szów, podyktowanemu w wielu wypadkach momentami oszczęd­ nościowymi i wpłynie niewątpliwie na podniesienie «wystawy filmu», gdyż umożliwi należyty dobór odpowiedniej ilości kostiu­ mów i innych rekwizytów. T Wydatek poniesiony przez Film Polski na cele produkcji do- �348 brych, naukowych filmów etnograficznych w krótkim czasie przy­ niesie przedsiębiorstwu poważne zyski. Kopie filmów etnograficz­ nych znajdą życzliwe przyjęcie w szerokotaśmowych kinach oświa­ towych, a zredukowane na taśmę szerokości 16 mm wejdą na ekran kin szkolnych i świetlicowych. Ponadto pamiętać należy, że filmy z zakresu folklorystyki stanowią jeden z najbardziej na rynku międzynarodowym po­ szukiwany artykuł wymiany filmowej. Roman Reinfuss «POLISH PEASANTS COSTUMES*. Tuż przed samą wojną w r. 1939 ukazało się luksusowe wy­ dawnictwo, formatu dużego folio pt. «Polish Peasants Costumes*. Publikacja ta wydana przez C. Szwedzickiego w Nicei, jako jedna z tzw. Editions d'Art, następuje po wydanych poprzednio Sioux Indian Painting, Kiowa Indian Art, Pueblo Indian Pottery, — co nie pozostaje bez specjalnej wymowy. Książka, o której mowa, stanowi zbiór plansz robionych na podstawie malowideł i kolorowych rysunków Z o f i i S t r у j e ri­ sk i e j z serii strojów ludowych w Polsce. Zbiór len jest poprze­ dzony przedmową T a d e u s z a S e w e r y n a (przetłumaczoną na język angielski i francuski), wprowadzającą czytelnika po­ krótce w historię grup kostiumowych w Polsce, z podaniem ich ogólnej charakterystyki. Tak więc omawiane są stroje góralskie, krakowskie, śląskie, lubelskie, sieradzkie, łowickie, poleskie, kur­ piowskie, wileńskie, huculskie itd., ilustrowane odpowiednimi planszami. Barwnemu opisowi odpowiadają kolorowe tempery Stryjeńskiej, na których stroje i typy ludowe, wybitnie stylizo­ wane, pełne są rozmachu, niepozbawionego groteski. Znane zre­ sztą wszystkim z oryginałów, nie wymagają specjalnego omó­ wienia. W związku ,z techniczną stroną wydawnictwa, nadmienić trzeba, iż tablice kolorowe wykonane są wzorowo, z ogromnym nakładem pracy i doskonale sharmonizowane kolorystycznie. Za- �349 stosowano bowiem dwa typy plansz, z tym że jedne są wykonane ręcznie, drugie jako zwykłe reprodukcje kolorowe, w których drobne szczegóły też uzupełnione ręcznie. Plansze malowane ręcz­ nie, mają tło robione techniką prószoną (przez rozpylacz), a na tym malowane przez patron figury, z uzupełnieniem szczegółów, wykonanych cienkim pędzelkiem. Dlatego też ogólny nakład wy­ niósł raptem 400 egzemplarzy, stanowiąc przy zastosowaniu tej techniki, wydawnictwo luksusowe. Publikacja powyższa nie pretendując do wartości naukowej, spełnia bardzo dobrze zadanie popularyzacyjne wobec zagranicy, dla której Polska, to jeszcze ciągle kraj ,z pogranicza Siuksów czy innych czerwonoskórych. MICHAŁ JAGŁA, «C h ł o p s к a k u l l u r a — u w a g i n a d k r z e p n ą c ą k u l l u r a w s i » . Poznań 1938. Wielkopolski Zw. Młodzieży Wiejskiej. Stanowisko aulora slreszcza się w zdaniu: «Cały dotychcza­ sowy swój dorobek, oczywiście ten, jaki mu ukazali badacze miej­ scy w tej tzw. «kulturze ludowej*, wziął chłop dzisiaj na szuflę i począł miotać pod wrota postępu i zdrowo pojętej kultury i . . . okazało się, że w tej przez panów odchuchanej «kullurze ludowej* było mnóstwo plew, które poleciały z wiatrem*. Jakież to plewy? Stroje ludowe, «jaśnie panom pokłony wybijające śpiewki — te prymitywne na szkle malowane i z drzewa wyrzynane świątki — te wierzenia, cuchnące ciemnotą, zabobony, gusła — poddańcze zwyczaje i obrzędy, albo zgoła pogańslwa znamię jeszcze noszące*. «Wieś się tego «swojego» dorobku wstydzi — wypiera —• bez żalu go odrzuca*. Gdy w Nietążkowie na uroczystości nadania imienia Kaspro­ wicza Uniwersytetowi Wiejskiemu zespół uczennic tegoż uniwer­ sytetu wykonał inscenizację sobótek, — padły z tłumu uwagi, że młodzież «nawraca się do zabobonu*. �350 Aulor zadaje sobie pytanie, co do dziś pozostało z tej, jak pisze, «kulturki ludowej*. Wylicza więc: mazury, kujawiaki, kra­ kowiaki, obertasy, budownictwo góralskie, wreszcie «zostaną ponie­ które przecudne erotyki tchnące głębią uczucia i ujęciem głębokim, filozoficznym*. Na dowód słuszności swych twierdzeń przytacza jedną z takich pieśni: «Kochanie, kochanie — gorsze nad więzienie, Z więzienia wyjść możesz — z kochania broń Boże*. W tych «uwagach» nad krzepnącą(?) kulturą wsi wygłasza­ nych stylem kaznodziejskim, najwięcej dostało się strojowi ludo­ wemu: «Gdy ktoś zachwyca się pięknością wiejskiego stroju, czy obrzędu, otrzymuje zazwyczaj cierpką odpowiedź: Przecie lo slare — nan sie oe.woie. z r i a s p r z y s z e d ł n a ś m i e w a ć » , Stroi ludowy wcale nie jest piękny: to tylko panowie wmawiają w lud, chytrzesobie obiecując, że gdy lud w to uwierzy, T «Już nie będzie orłem wzlatał w górę, w słońce do w olności — już nie będzie duszy prościł, że się będzie ino stroić barwą oczy pańskie koić*. 7 r Te próbki najoezywistszych bzdur, demagogicznego tupetu i frazesu bez pokrycia dostatecznie charakteryzują autora. T. S'. JAN REYCHMAN, «Z n o w s z e j g r a f i с z ne j s 1 o-w а с к i e j». literatury e l n o- W okresie ubiegłej wojny literatura etnograficzna słowacka wzbogaciła się szeregiem nowych prac, które znacznie posunęły naprzód dorobek etnografii słowackiej. Dotychczas poza kilkoma pracami, jak Czecha Yaclavika czy Rosjanina Bogatyrewa — a więc autorów niesłowackich, choć piszących po słowacku — większość pozycji w etnografii słowackiej obracała się dookoła przyczynków czy też materiałów gromadzonych na sposób zna- �351 mienny dla X I X wieku i ogłaszanych głównie na łamach «Sbornika Slovenskej Muzealnej Spolećnosti». Obecnie tak pod wzglę­ dem melodycznym jak i wydawniczym nastąpił tu znaczny po­ stęp, który etnografię słowacką podniósł do poziomu nowoczesnego. Pozostaje to w związku z utworzeniem przy Maticy Slovenskej Sekcji Etnograficznej i wydawaniem «Narodopisnego Sbornika* pod redakcją fachową Rudolfa Bednafika i Jana Mjartana. «Narodopisny Sbornik» skupił większość ogłaszanych prac etnograficz­ nych. Potrzebom metodologicznym ogólnego rysu o etnografii za­ radzono przez przekład wydanej w r. 1928 pracy uczonego radziec­ kiego E. Kagarowa «Ulohy a metody etnografie* (Zadania i meu/uj minogi dLiij u . i ui uhim a i i c t w « i \ a i w . oiJÓi.» tum V, n i 1. Ogólne studium o antropologii Słowaków (i Bułgarów) dał prof. M. Popów z uniwersytetu w Sofii w tymże zeszycie «Xarod. Sbornika». Dużo studiów poświęcono kulturze materialnej. V. Prażak ogłosił ciekawe studium z zakresu budownictwa ludowego «Problem vzniku jednoposchodoveho domu v G i ć m a n o c h » (Problem po-, wstania jednopiętrowego domu w Cziczmanach). Dobre studium porównawcze typologiczne dal A. Polonec analizując «Detskć koHsky» (Kołyski dziecięce). Z teki pośmiertnej P. Sochania ogło­ szono «Vyroba 1'anu a konopi a ich vlastnosli» (Wyrób lnu i ko­ nopi i ich właściwości). Niemiecki profesor Br. Schier wykłada­ jący w czasie wojny na uniwersytecie w Bratysławie dał studium «U1 ako zdrój narodopisneho vvzkumu», kładąc badanie ula sło­ wackiego na szerokie tlo badań nad kulturą materialną ludów środkowo-europejskich. Wszystkie te cztery ostatnie prace dru­ kowane były w «Narodop. Shorn.» I . I I . Dwie rozprawki o sposobie przędzenia nici u Słowaków ogło­ sił etnograf węgierski Bela Gunda (tom V «Narodop. Shorn.») P. Kuruc opracował w artykule w I . V «Narodop. Sborn.» warze­ nie żywicy i jej użycie w Wyżnich Łapszach na Spiszu, a Fr. Stefunka opisał «Zbożne jamy» (Jamy na zboże na Zachodniej Sło­ wacji). �352 Z zakresu sztuki ludowej V. Prażak opracował «Talianskć ornamenty v slovenskej ludovej vyśivće» (1940) (Włoskie orna­ menty w słowackich wyszyciach ludowych), A. Guntherova-Mayerova, «Slovenska keramika», dała pogląd na słowacką ceramikę, ta sama autorka w opracowaniu zabytków artystycznych Orawy («Dejiny a supis vytvarnych pamiatok Oravy» w Sborniku Slov. Naród. Muzea, XXXVI, V I I , 1943) uwzględniła i pewne zabytki wiążące się ze sztuką ludową. r Z zakresu kultury duchowej wymienić należy obszerne stu­ dium M. Huski «Medzislovenske paralely lenorskeho cyklu», w którym autor zajmuje się motywem zmarłego brata względnie kochanka powracającego z za grobu. Autor analizuje szereg opo­ wiastek i piesm słowackich i kładzie je na szerokie tło ogolnosłowiańskie, uwzględniając przy tym i wpływ tego motywu na podobne wątki rumuńskie i węgierskie. Studium Huski drukowane jest w Narodopisnym Sborniku (1943). W drugim tomie tegoż Narodopisneho Sbornika (1941) A. Melicherćik umieścił fragment swej pracy o funkcji śpiewu wiej­ skiego pt. «Funkcne premeny v dnesnom dedinskom speve». Autor dzieli śpiew wiejski na dwie grupy: do pierwszej zalicza śpiew związany z obrzędami, do drugiej pozostały. Warto przy okazji wspomnieć, że wyszła włoska praca o sło­ wackiej pieśni ludowej, L. Salvini, «Canti popolari slovacchi», Rzym 1942. Analizując słowacką pieśń ludową włoski slawista zwraca uwagę na jej pokrewieństwa z pieśnią czeską, morawską i polską z jednej, a z pieśnią rumuńską (co wykazał już rumuński badacz Densusianu) z drugiej. Poza tymi pracami szereg mniejszych rozpraw z zakresu etnografii ukazało się w rozmaitych periodykach i tak np. w Sbor­ niku Slovenskej Muzealnej Spolećnosti ukazały się m. in. intere­ sujące rozprawy o kobzie, o flisactwie na Orawie i in., ale z po­ wodu rozproszenia po tych pismach, trudniej są one dostępne do ewidencji. W r. 1942 Matica Slovenska ogłosiła konkurs na monografie etnograficzne wsi. Pierwszą nagrodę uzyskał G. Horak za pracę �353 o wsi Pohorela (jest to zresztą pochodzenia polskiego wieś ukryta w Niżnich Tatrach). Nagrodzone prace miały być wydane. Nie mamy jednak wiadomości czy one rzeczywiście ukazały się dru­ kiem. Jan Reychman LITERATURA ETNOGRAFICZNA 1939—1944. WĘGIERSKA Z LAT Literatura etnograficzna węgierska, aczkolwiek mało dotąd u nas znana, posiada duże znaczenie dla całej etnografii słowiań—i—^дл i : 1 a i 1—'.—:—•—i-i—• • '-- - wpływy w kulturze tak materialnej jak i duchowej czy społecz­ nej są b. silne. Szereg zagadnień w zakresie etnografii ludów sło­ wiańskich sąsiadujących z Węgrami nie da się dziś opracować bez uwzględnienia literatury węgierskiej. Nie od rzeczy będzie więc podanie tutaj w krótkim przeglądzie tych dzieł z etnografii wę­ gierskiej z ostatnich lat, to jest z okresu, gdy wzajemna wymiana wydawnictw czy periodyków między Polską a Węgrami prawie nie istniała. W szczególności interesują nas zagadnienia, które wchodzą w zakres etnografii obszaru karpacko-naddunajskiego. Zagadnienia metodologiczne do zbierania przedmiotów z za­ kresu etnografii opracował Wł. Kovacs w wydanej w czasie wojny małej broszurze «A neprajzi gyujtćs modszere» (Metoda zbiorów etnograficznych), Budapeszt b. r. (ok. 1942). Całość etnografii węgierskiej objęło jeszcze przed wojną wy­ dane, ale niedługo przed wojną ukończone i mało u nas znane, ze wszechmiar godne uwagi zbiorowe dzieło pod redakcją E. Czako «Magyarorszag neprajza» (Etnografia Węgier), Budapeszt 1933— 1937. Tom I objął stroje, budownictwo i rzemiosło w opracowa­ niu Batkiego, Gyórffyego i Viskiego, tom I I gospodarstwo, myśliwstwo i sztukę dekoracyjną w opracowaniu Viskiego i Gyórf­ fyego, tom I I I kulturę duchową i poezję ludową w opracowaniu Berse-Nagy, Gyórgy i Horgana, wreszcie tom I V muzykę, tańce i obyczaje opracowane przez Barthę, Gyónyeya i Kodalyego. [.ud, T. X X X V I I 23 �354 W czasie wojny w ramach wielkiego zbiorowego wydawnictwa «A magyar muvelodes tórtenete» (Dzieje kultury węgierskiej) zna­ lazło się i miejsce na kulturę ludową mianowicie w rozdziałach «A magyar neprajza» (Etnografia Węgier) przez I . Gyórffyego «Magyar nepmuveszet>> przez K. Viski i «Magyar nepzene» (Mu­ zyka ludowa węgierska) przez L. Laithę (wszystkie Budapeszt 1940). Ogólny zarys etnografii Węgier dał w krótkim podręczniku J. Ortitay «Kis Magyar neprajz» (Mała etnografia Węgier), Bu­ dapeszt 1940. Cały szereg zagadnień z etnografii, przede wszystkim z kul­ tury materialnej ludu węgierskiego znalazło się w wydanych podГ7ЯЧ w r v i n v d w i V b i A m a c h nAsmiwtftvrh naiwifjfiiypgn <atnn— grafa węgierskiego I . Gyóffyego: «Magyar пёр — magyar fóld» (Budapeszt 1941) i «Magyar falu — magyar haz» (Budapeszt 1943). Jest to cały szereg rozpraw o osadnictwie, budownictwie, strojach, zwyczajach, ugrupowaniach etnicznych ludu węgier­ skiego, o targach, starych drogach, o tzw. «tanya» (osiedlach od­ rębnych na Alfóldzie), formach pasterskich, ze szczególnym uwzględnieniem najbardziej typowego obszaru węgierskiego, lo jest tzw. Alfóldu. Sztuce ludowej węgierskiej poświęcone jest dużo, bogato za­ opatrzone w ilustracje i w obfitą a dla nas cenną bibliografię dzieło J. Ortutaya «Magyar nepmuveszet» (Sztuka ludowa węgier­ ska), 2 tomy, Budapeszt 1942. Szereg zagadnień z zakresu sztuki ludowej, zdobnictwa, form zdobniczych zawiera nieco szeroko po­ myślana praca G, Luko «A magyar lelek formab (Formy ducha węgierskiego), Budapeszt 1942. Tenże Luko opracował dzieje zdob­ nictwa haftowego «A magyar himzomuveszet tórtćnete» (Buda­ peszt 1939) (O zastosowaniu tego wyszycia na kożuchach trak­ tuje ważna ze względu na ewentualne pokrewieństwa z na­ szymi haftami, wyszyciami, parzenicami itd., praca Gyórffyego «A ciffraszur», Budapeszt 1930). O stroju ludowym wyszła popu­ larna broszurka Szentivanyiego «Magyar mosoIy» (1942). O ele­ mentach tureckich w haftach węgierskich jest nowa rozprawa G. Palotay wydana i z tekstem francuskim: «Les elements turco- �355 ottomanes des broderies hongroises» (Budapeszt 1940); autorka stara się wykazać, że większość wzorów kwiatowych ornamen­ tyki haftowej pochodzi z okresu późnego kontaktu Węgrów z Tur­ kami, to jest z czasów panowania Turków na Węgrzech w X V I i X V I I w., uważa je zresztą za zapożyczone od innych ludów, z B i ­ zancjum, Persji, Egiptu, a nie rdzennie osmańsko-tureckie. O meblach ludowych wyszła nowa rozprawka J. Domanovszkyego «Magyar parasztbutor» (Budapeszt b. r. ok. 1942). Instytut Hungarystyczny przy Uniwersytecie budapeszteń­ skim wznowił w r. 1940 stare wydawnictwo zbioru poezji ludo­ wej pod nowym tytułem «Uj Magyar nepkóltćsi gyujtemeny». Bal­ ladę ludową opracowała E. Danos «A magyar nepballada» (Bui l a r u ł s z i .Ш2Ш Onmvimiri l'^m™ z Riiransza / n n l u r l n . Wpprv^ zebrane są przez St. Lano «Baranyai nepmesek», 1941. O pieśni ludowej węgierskiej jest mała nowa przeglądowa rozprawka w ję­ zyku niemieckim J. Petnekiego «Das ungarische Volkslied» (Bu­ dapeszt 1943) zaopatrzona w nuty wielu melodyj ludowych. Z zakresu muzyki ludowej godna uwagi w tym okresie jest rozprawka L. Laithy «Ujra megtalat magyar nepdalstilus» (Od­ naleziony styl węgierskiej pieśni ludowej*) w księdze zbiorowej ku czci Z. Kodalego pod red. B. Bundy «Emlekkónyv Kodaly Zol­ tan hatvanadik sziiletesnapjara», Budapeszt (1943). Materiały do. humoru ludowego zawierają ostatnio wyszłe Ortutaya «Trefaszavu Magyarok» (Budapeszt 1942) i A. Orboka «Erdely mosolya» (1942). Gry i zabawy opracowane zostały przez A. Lajosa «A magyar пёр jatekai* (Gry ludu węgierskiego), Bu­ dapeszt 1940. Zabobonom i lecznictwu ludowemu poświęcił ksią­ żeczkę L. Gyórgy «Nepi babonak ćs gyógymódok» (Budapeszt 1941). Całość znaczenia tradycji ludowej dla kultury narodowej ujęta jest w małej, ale treściwej rozprawce Gyórffyego «A ma­ gyar nephagyomany es a nemzeti muvelodes» (Węgierska trady­ cja ludowa a kultura narodowa), I I I wyd., Budapeszt 1939. Interesujące nas specjalnie związki etnografii węgierskiej ze słowiańską ujął w .małej rozprawce B. Gunda «Magyar szlav neprajzi kapcsolatok» (Związki etnograficzne węgiersko-słowiań­ skie) w zbiorowym dziele pod redakcją G. Szekfii «A magyarsag 23' �356 es a szlavok* (Węgrzy i Słowianie), Budapeszt 1942. Podstawą tych związków były z jednej strony tysiącletnie stosunki Węgrów ze Słowianami, poczynając od czasów gdy jeszcze nad Wołgą sty­ kali się Węgrzy z ludami słowiańskimi aż po współżycie ze sło­ wiańskimi sąsiadami na równinie panońskiej, z drugiej zaś strony ciągłe wędrówki różnych Słowian, ich przenikanie na terytorium rdzennie węgierskie oraz takie same wędrówki rozmaitych innych elementów przenoszących pierwiastki słowiańskie (o tych wędrów­ kach pisze osobno autor w osobnej, bardzo dla nas ciekawej rozpra­ wie « Wanderers of Carpathian Еигора» w wydawanym w języku angielskim kwartalniku Hungarian Quaterly V I , 1940). A więc Słoweńcy z komitatu Zalla nosili płótno na targi do Nagykani7 T S7Q SUnwQrv 7 Crnrnvrh -Wpffi^r p h r u i z i l i rux ^alvfh- Л^РГ^ГУРСЬ- -iakn płóciennicy, druciarze, olejkarze, z Galicji znów przychodzili bojkow ie («pojakok»). Jeśli chodzi o wpływy w zakresie kultury l u ­ dowej to typ pieca kuchennego, spotykanego w południowo-zachodnich W ęgrzech, uważany jest za typ słoweński. W północnych częściach Węgier' spotykamy znów w budownictwie wpływy sło­ wackie i ruskie. Wy stępujące w komitatach Szathmar i Bereg brogi na siano są np. owocem wpływów ruskich. Ze swej strony kul­ tura węgierska wywarła zaś wpływ na kulturę ludową sąsied­ nich Słowian. W Chorwacji wpływy węgierskie sięgają aż po Za­ grzeb. Na północy są pewne wpływy w zakresie .pasterstwa w Kar­ patach (o tych stosunkach mówi stara, ale u nas mało znana roz­ prawa Kniezsy «A tót es lengyel kóltózkódó pasztorkodas magyar kapcsolatai» w piśmie «Ethnographia», 1935). Ozdobne wyszycia z kożuchów wełnianych («ciffraszur») dostały się na Słowację i Podhale («cyfrowane portecki»). Silne wpływy uwidoczniają się w zakresie muzyki i pieśni ludowej ruskiej; motywy węgierskie występują nie tylko wśród Rusinów na południe od Karpat, ale i na północy. Z drugiej znów strony tzw. kołomyjka wywarła wpływ na muzykę ludową węgierską. r T Umyślnie nieco szerzej omówiliśmy rozprawkę Gundy, gdyż jest ona podstawą w dalszych badaniach etnograficznych sło­ wiańsko-węgierskich. Poszczególne fragmenty stosunków między Słowianami a W ę - �357 grami też znalazły swe odbicie: tenże sam autor B. Gunda opra­ cował «Ungarisch-kroatische volkskundliche Verwandschaft* w p i ­ śmie «Donaueuropa», 1943, nr 11. O wpływie południowo-słowiańskim na stroje ludowe w Sarkóz pisał E. Fel w piśmie «Dćlvideki Szemle*, 1943. W artykule «Szlovak nepviselet* w piśmie «Тйког» za maj 1942, J. Manga podkreślił, że badania Gyórffyego w zakresie stroju ludowego stwierdziły istnienie całego szeregu wspólnych pierwiastków między strojem ludu węgierskiego a po­ łudniowo-rosyjskiego; Gyórffy uważa je za pierwiastki bułgarsko-tureckie, które dadzą się zaobserwować i w stroju innych są­ siednich ludów słowiańskich. Okres pobytu wielkiej ilości Polaków jako uchodźców na zaznajomienie się z ludoznawstwem węgierskim. W języku pol­ skim wyszły w przekładzie T. Csorby «Węgierskie bajki ludo­ we* (Budapeszt 1941) oraz «Zbiór węgierskich pieśni ludowych* L. Horvatha-Palocziego, z nutami (Budapeszt 1941). Piszący te słowa na łamach dwóch zeszytów wydawanego dla obozów pol­ skich na Węgrzech powielanego czasopisma «Materiały Świetli­ cowe* (z 1 i 10 sierpnia 1942) omówił «Ludoznawstwo węgier­ skie wraz z ważniejszymi wskazówkami bibliograficznymi. Jan Reychman SPRAWOZDANIE Z ROCZNIKÓW «ANNALES LATERANENSb, ZA LATA 1939—1946. Najpoważniejszym i właściwie jedynie ściśle etnologicznym czasopismem włoskim, o ile się mogłem zorientować, są «Roczniki Lateraneńskie*, założone przez lego samego O. W. Schmidta, który wydaje «Anthropos». Dlatego uważam za pożyteczne dołączyć od siebie treść artykułów poszczególnych tomów «Annali Lat.» z okresu wojny, uwzględniając tylko etnologiczne: 1939: Laydevant P. Fr., «Inicjacja lekarza-czarnoksiężnika w kraju Basuto* (po francusku). �358 Arndt P., «I)ua Nggae, Najwyższa Istota w okręgu Lio — środk. Flores* (po niemiecku). Schumacher P., «System feudalny w Ruandzie» (po nie­ miecku). 1940: «Plastyka tubylców pn.-amerykańskich zbioru Ferd. Pettrich w Muzeum Laleran. z X V I I I w» (opisana po włosku). «Religia Vent rów (Gros Ventres) w Montana (plemion na zach. od Sioux)» (po angielsku) przez J. Cooper. «Przyczynek misjonarza jezuity włoskiego do poznania geo­ grafii i etnologii Ameryki pd. z r. 1693» — przez G. Rosso (po włosku). «Z okazji jednego szczególnego wzoru przemysłu żelaznego u Inkasów» G. Mazzini (po włosku). «Opis sumaryczny zbioru przedmiotów etnograficznych wy­ spy Bougainville* O'Reilly (po francusku). «Religijne wyobrażenia i kultura kilku szczepów pn.-zach. Australii w pięćdziesięciu legendach* Worms E. (po niemiecku). 1941: «Dokoła zagadnienia powstania społeczeństwa ludzkiego* (z punktu socjologii i etnologii) Cavazza F. (po włosku). «Zwyczaje chińskie* przy zaręczynach, małżeństwie, naro­ dzinach i w wychowaniu — Boucherie N. (po francusku). «Ruch Mambu w N. Gwinei, przyczynek do kwestii proroctwa na Melanezji* Hoeltker G. (po niemiecku). «Sło\vnictwo tkackie u Iloko* (Filipiny) Vanoverbergh M. (po angielsku). «Ava, Guayaki, Tobas» (tubylcze plemiona Paragwaju i pro­ wincji pobliskich), Mivaglia L . (po włosku). 1942: «Ponmiki zmarłych u plemion Bhils i innych w środkowych Indiach* Kopper W. (po angielsku). �359 «Uroczystości Goronara w australijskim Kimberley» Worms E. (po niemiecku — mowa o tajemnej instytucji mężczyzn, zwanej Goronara). «Rośliny i etnografia w kraju Basuto» Laydevant P. Fr. (po francusku). «Przyczynek do poznania niektórych punktów Buddyzmu Siamskiego* Schulien M. (po włosku). 1943: «Pojęcia duszy u Navaho» (India pn. Ameryki) Haile B. (po angielsku). «System Parak w wierzeniach i w kulcie u tubylców pn. wy­ brzeża N . Gwinei*" Meyer п . yjo шелиески). «Wakikouyous a wojna» Bugeau Fr. (plemiona wsch. brzegu Aryki, pomiędzy portem Mombasa a jez. Wiktoria) (po franc). «Hisloryczne podania niektórych grup szczepu Acioli» Boccassino (po włosku). 1944: «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). «(Plemiona) Luoz Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Kult Lionezów» (środk. Flores) Arndt P. (po niemiecku). «Pierwiastki obce w religijnej ideologii starożytnej Romy» Schulien M. (po włosku). 1945: «Rodzina w prawie tradycyjnym Albanii* Valentini Gius. (po włosku). «Małżeństwo u Gouraghes* (Etiopia) Pascal de Luchon (po (francusku). «(Plemiona) Luo z Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Etnograficzne szczegóły z N . Gwinei* Hoeltker G. (po nie­ miecku). �360 «Strój głowy i ubranie (szczepu) Koma na pograniczu etiopsko-sudańskim» Grottannelli V. L. (po włosku). «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). r 1946: «Zarys doskonałości Aryasura* Ferrari Alfonso (cenny art. ze względu na przytoczony w oryginale tekst sanskrycki — art. (po włosku). «Mistyka muzułmańska a mistyka indyjska* Moreno M. (po włosku). e. Bulanda T. J . T SPRAWOZDANIE Z RUCHU NAUKOW EGO W DZIEDZI­ NIE ANTROPOLOGII, ETNOLOGII I ETNOGRAFII PODCZAS WOJNY WE WŁOSZECH. 1. G r o n o n a u k o w c ó w . Prawie wszyscy antropologowie i etnologowie ocaleli w okresie wojny i większość z nich mogła powrócić, chociaż z pewnymi ograniczeniami, do swego zawodu profesorskiego i do swoich badań naukowych. Na liście ich wid­ nieją następujące nazwiska: P. Barocelli, R. Battaglia, R. Biasutti, G. A. Blanc, А. C. Blanc, R. Boccassino, M. Boldrini, E'. Cerulli, C. Conti Rossini, R. Corso, F. Frassetto, G. E. Genna, E. Graffi Behassi, P. Graziosi, L. Livi, С. Magnino, J. Pastore, R. Pettazzoni, M. Schulien, G. L. Sera, Sergio Sergi, Toschi, C. Tagliavini, X. Turchi, G. Tucci. Brak jeszcze kilku nazwisk innych; przytoczone wyżej wymieniają łych, których czynność naukowa już się zazna­ czyła po wojnie. Do Lej liczby przedwojennych badaczy naukowych doszły nowe nazwiska, jak M. F. Ganella (Uniw. Boloński), V. Grottanelli (Muzeum Pigorini w Rzymie), C. Massari (Un. Florencki), G. Natoli (Un. Messyński), R. Parenti (Un. Florencki), A. Sacchetti (Un. Rzymski), L. Vanicelli (Kat. Uniw. Mediolański). Dwu profesorów zmarło: Luigi Castaldi (Un. Genueński), 12 czerwca 1945 i Ugo Rellini (Un. Rzymski), 15 sierpnia 1943. �361 Trzej profesorowie przeszli w stan spoczynku z powodu wieku: Callegari, Farina i Beguinot. 2. T o w a r z y s t w a . «Włoskie Towarzystwo Antropologiczno-Etnologiczne» (prez. G. E. Genna) i «Włoski Instytut Antropo­ logiczny* (dawniej «Rzymskie Towarzystwo Antropologiczne*) były i są czynne nadal. 3. M u z e a i O d d z i a ł y U n i w e r s y t e c k i e . Włoskie muzea, zbiory i książnice, z małymi wyjątkami, wyszły z wojny nieuszkodzone. Tak przynajmniej wynika ze sprawozdań szcze­ gółowych odnośnie do Rzymu, Florencji i Bolonii. Nie otrzyma­ liśmy żadnych wiadomości co do Turynu i Padwy. Antropologiczny Instytut Uniwersytetu Rzymskiego doznał małych uszkodzeń wsku­ tek bombardowania, lecz w pełni prowadzi dalej swą działalność. Muzeum Etnograficzne Włoskie w Tivoli zostało częściowo znisz­ czone. Antropologiczny Instytut Uri i w. Neapolitańskiego poniósł następujące straty: uszkodzenia w zabudowaniach, wiele przyrzą­ dów zniszczonych lub rozkradzionych, niektóre dzieła zabrane z Biblioteki. 4. P u b l i k a c j e . a) Periodyczne i seryjne. Nie słyszy się o zupełnym zawie­ szeniu jakiegoś ważniejszego czasopisma antropologicznego czy etnologicznego w okresie wojny. W ychodziły zaś następujące: «Annali lateranensi* (Citta del Vaticano), vol. 4. 8, 1940—1945. «Archivio di antropologia criminale* (Milano) 1942. «Archivio per 1'antropologia e la etnologia »(Firenze) vol. 70—75, 1940—45. Via del Proconsolo 12. «Bolletlino di paletnologia italiana* (Roma) anno 7, 1943. «Rivista di antropologia* (Roma) vol. 33—34, 1940— 1943. S. A. S. Bollettino del Comitate internazionale per 1'unificazione dei metodi e per la sinlesi in antropologia, ugenica e bio­ logia* (Bologna) vol. 10—12, 1940—42. r b) Książki. Najobszerniejszym, chociaż pod względem war­ tości naukowej budzącym zastrzeżenia fachowców, dziełem zbio­ rowym z okresu wojny jest «Razze e popoli delia terra* 3 tomy, Turyn (U. Т. E. Т.). 1941—43, przez Renato Biasutti przy współ- �362 pracy Bartoli, Battaglia, Boccassino, Cipriani, Corso, Graziosi, Imbelloni, Muccioli, Puccioni, S. Sergi, Tagliavini i Vidossi. Z in­ nych publikacji to: Alberto С. Blanc, «Etnolisi» (Rivista di an­ tropologia, v. 33, 1940—42) i «Cosmolosi» (ibid. v. 34, 1942—43) — (bez większej wartości). V. L. Grottannelli i Klaudia Massari, «I Baria i Cunama e i Beni Amer» (R. Academia d'ltalia, v. 6. 1943, Roma — praca cenna, podaje wyniki badań przeprowadzo­ nych nad plemionami tzw. odpryskowymi (Splitterstamme) w Afryce pn. pomiędzy Galla a Sudanem). Giuseppe E. Genna, «I Seri e la loro costituzione scheletrica» Roma 1943. (Serowie i ich budowa szkieletowa) — prof. Genna (cieszy się wielką po­ wagą naukową jako antropolog). Sergio Sergi, «Craniometria f rraninorafia del primo naleantrnnn di Яяссппя store* Ricerche. di morfologia, 1944 (Pomiary i opis czaszki pierwszego człowieka paleolitycznego z Saccopastore). O innych dziełach wydanych względnie przygotowanych do druku nie dostarczono nam szczegółowych danych bibliograficz­ nych, jako to: Renato Boccasino o szczepach Acioli w Afryce pn., które autor zbadał; Enrice Cerulli, o religijnych rękopisach sta­ rej Abissynii; Giuseppe Tucci, o historii Tybetu; Luigi Yanicelli: a) o religii Lolo i b) o rodzinie chińskiej, z uwzględnieniem lu­ dów Miao, Tai, Katchin i innych pobliskich. Jak wszędzie, tak i we Włoszech trudności z uzyskaniem papieru są jedną z głównych przeszkód, iż wiele prac przygo­ towanych spoczywać musi w lekach naukowców. P. M. Schulien S. V. D. CARL WHITING BISHOP, . T h e . b e g i n n i n g s o f c i ­ v i l i z a t i o n i n E a s t e r n A s i a». Smithsonian Institut. Wa­ shington 1941, str. 15. Aby zrozumieć początki cywilizacji na Dalekim Wschodzie, należy je rozpatrywać pod kątem widzenia praw rządzących wszę­ dzie postępem kulturalnym, a także zwrócić uwagę na położenie geograficzne i stosunki pomiędzy poszczególnymi krajami. �363 Dwie były główne drogi lądowe pomiędzy Wschodem a Za­ chodem: jedna, łączyła północno-wschodnie Indie przez Burmę ъ zachodnimi Chinami, druga — sławny «korytarz stepowy* — biegła od Karpat i okolic Morza Czarnego poprzez prawie całą Azję. Wszystkie starożytne cywilizacje rozwijały się wzdłuż tych dwóch szlaków i miały bardzo podobne podłoże. Powstały one w północnej, umiarkowanej strefie Starego Świata i oparte były na znajomości brązu i miedzi, jednakowym budownictwie miast, używaniu pojazdów na kołach, hodowli tych samych zwierząt do­ mowych, uprawy pewnych roślin, zwłaszcza pszenicy i na mniej lub więcej rozwiniętym piśmie. W całej tej strefie, lecz nigdzie i n ­ dziej, znajdujemy ten sam podział na: epokę kamienną, brązu i żelo70 _ W okresie neolitu powstało we wschodniej Azji kilka ogól­ nych typów kultury, których ślady dziś jeszcze można dostrzec. Daleki Wschód miał w tych czasach styczność przeważnie z pół­ nocnymi częściami Starego i Nowego Świata. W spólnym narzę­ dziem dla tych stref był kamienny nóż w kształcie półksiężyca łub prostokąta, łuk o podobnej konstrukcji i zimowe mieszkania w do­ łach ziemnych. Podstawą wyżywienia było proso, a pod koniec tego okresu w centralnych Chinach ryż, obie rośliny musiały być przywiezione z Indyj, gdyż w tych okolicach nie znajdują się w sta­ nie dzikim. Jedynymi domowymi zwierzętami były świnie i psy, później owce i woły. Posługiwano się prymitywnymi, glinianymi naczynami. Religia była animistyczna, odbywały się orgie nawet z ludzkimi ofiarami, społeczność miała chaiakter matriarchalny. T W ostatnich wiekach trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem pojawiają się chińskie wazy gliniane z kolorowymi ozdobami, oraz drobne przedmioty z miedzi i brązu. W północno-wschodnich Chinach po okresie naczyń malowanych, z późnej epoki neolitycz­ nej, znajdujemy naczynia czarne, bardzo delikatne w wyrobie i or­ namencie. Wtedy też powstawały małe miasta otoczone ziemnym wałem. Po krótkim, niezbadanym dotąd okresie znajdujemy się nagle w epoce brązu o dość wysokim poziomie kultury, którego główną siedzibą było dorzecze żółtej Rzeki w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem. Pojawiają się tam po raz �364 pierwszy rzeczy znane już na Bliskim Wschodzie, jak пр.: uży­ wanie brązu dla celów wojennych, obrzędowych i zbytku, uprawa pszenicy, używanie wozu ciągnionego przez dwa konie w jarz­ mach, nowa architektura i dobrze wyrobiony system pisania. W tej epoce z dynastią Shang rozpoczyna się historyczne istnienie Chin. Królowie-kapłani czczą przodków i bóstwa, miasta stanowią jed­ nostki administracyjne, organizacja społeczeństwa jest patriarchalna. Pod koniec drugiego tysiąclecia dynastia Shang uległa na­ jazdowi ludów z Zachodu, zwanych Chou. Wódz ich ogłosił się królem północnych Chin, gdzie zaprowadził ustrój feodalny, siedmio-dniowy tydzień i eunuchów. Zaczęto wtedy budować wielkie groby dla znakomitych zmarłych. W V I I I wieku przed Chr. w y ­ cofali się do północnych centralnych Chin pod naporem Jungów, utracone zostało wtedy znaczenie polityczne, lecz na 500 lat po­ zostało kapłańskie. We wschodniej Azji epoka brązu trwała dłużej i była mniej rozwinięta niż na zachodzie. W pierwszej połowie pierwszego ty­ siąclecia powstało pasterskie koczownictwo. Przodkowie ludów za­ mieszkujących teraz środkową Azję nie używali zwierząt pociągo­ wych, chodzili piechotą, nie przyjęli od sąsiednich Chińczyków zaprzęgów konnych, prawdopodobnie z powodu zbyt niskiego stop­ nia kultury. Na Zachodzie żelazo zajęło miejsce brązu o wiele wcześniej niż w Chinach. Pol koniec panowania dynastii Chou upada feodalizm, dzięki powstaniu konnego wojska zaopatrzonego w luki na wzór północ­ nych nomadów; w tym samym czasie zostaje zaprowadzona gospo­ darka pieniężna, która wyparła niewolnictwo. Powstają państewka prowadzące pomiędzy sobą wojny, pomimo koniecznej potrzeby konsolidacji władz dla spraw inżynierii wodnej (opanowania po­ wodzi i nawadniania pól). Okres ten politycznie niestały przyczy­ nił się do rozwoju chińskiej cywilizacji, zwłaszcza w dziedzinie myśli. W ciągu I I I wieku przed Chr. powstał w północno-wschod­ nich Chinach wielki zdobywca i organizator Shih Huang T i . On to zjednoczył wszystkie chińskie państwa w jedno wielkie biuro- �365 kratyczne cesarstwo, którego sam był absolutnym władcą. Podobne systemy rządzenia powstały nie wiele wcześniej w Persji i I n ­ diach. Z założeniem cesarstwa cywilizacja Chin, która z czasem stała się cywilizacją całej wschodniej Azji, weszła na drogę swego wielkiego historycznego rozwoju. Broszura jest zaopatrzona w liczne fotografie i mapy. J. D. ALEŚ HRDLIĆKA, «T h e E s k i m o c h i l d». Smithsonian Institution, Washington 1942, stron 15. Eskimosi kochają swoje dzieci na równi z białymi, chociaż mniej to okazują, faktycznie jednak matka więcej musi im się poświęcać, gdyż w ciężkich warunkach życia na dalekiej Północy, mężczyźni są bardziej zajęci i cały obowiązek wychowania po­ tomstwa spada na matkę. Jak długo dziecko eskimoskie jest zdrowe, sprawia mało kłopotu. Każda Eskimoska lubi mieć jak najwięcej dzieci, toteż rodziny są bardzo liczne. Najwięcej Eski­ mosów czystej krwi jest w okolicach rzeki Kuskokwim, jest ich tam około 4 tysięcy; przeciętnie na każdą kobietę wypada 6,2 dzieci żywo urodzonych. Z wprowadzeniem europejskiej pomocy me­ dycznej ludność rozrasta się, pomimo periodycznych okresów śmiertelnych epidemii influenzy, gruźlicy i innych chorób przy­ wleczonych przez białych. U Eskimosów dziecko rodzi się zazwyczaj bez fachowej po­ mocy. Zachowało się w iele starych obyczajów w odniesieniu do matki i dziecka przy urodzeniu. Eskimosi mają jednak dużo zdro­ wego rozsądku i nauczyli się wiele w tej dziedzinie tak od Ro­ sjan, jak i od Amerykanów. Dzieci są zazwyczaj pucułowate i zdrowe, przeważnie trochę cierpliwsze i spokojniejsze od na­ szych. Gdyby nie mniej lub więcej brązow a cera i charaktery­ styczna zmarszczka przy wewnętrznym rogu oka (epicanthus), mało by się różniły od białych niemowląt. Matka nosi je ze sobą w szędzie w kapturze swojej «рагка», a w domu leżą one na skó7 7 7 7 7 7 r �366 rach lub kocach. Gdy są chore, reagują bardzo dobrze, tak samo jak matki, na tran i inne lekarstwa. Dawniej, gdy tylko dziecko* miało kilka ząbków dawano mu do gryzienia kawałeczki mięsa, teraz udzielają w szkołach fachowych wskazówek co do karmie­ nia, wobec czego śmiertelność ulega zmniejszeniu. Wykształcenie zaczyna się wcześnie; matka lub babka uczą dziewczynki obowiązków domowych, ojciec lub wuj zaprawiają chłopców do wioślarstwa, polowania i zakładania sideł. Nie umieją oni pływać, gdyż woda jest za zimna, natomiast świetnie obcho­ dzą się ze wszelkiego rodzaju łodziami, wyrabianymi przeważnie ze skóry, rzucają oszczepem i harpunem, gdyż strzelanie z łuku jest rzadko używane i to tylko na lądzie. Dzieci rzadko bywają karane, nie nadużywają bowiem nigdy dużej wolności i swo­ body, a poza tym istnieje także dyscyplina grupowa. Od 3 czy 4 lal zaczynają już być pomocą w domu, mimo to jednak nie są przepracowane i mają wiele czasu na wesołe zabawy. Strojenie dzieci ogranicza się tylko do dziewczynek, polega ono przeważnie na paciorkach noszonych na szyi lub wplatanych we włosy, szczy­ tem elegancji jest tzw. «рагка» (suknia) z białej skóry renów ze wspaniałym futrzanym kapturem. Dzieci lubią bawić się z psami zwłaszcza ze szczeniętami i nie boją się tych groźnych zwierząt, bywają one jednak nawet i dla nich niebezpieczne, gdy np. dziecko wśród nich upadnie, a nie nadejdzie szybko pomoc. Potrafią rozedrzeć je w kawałki, zupełnie jak wilki. Młodzież rozwija się jak u nas i wiek dojrzewania jest mniej więcej ten sam, wtedy kończą się zabawy i zaczyna się pracowite życie. Okres ten obchodzono dawniej wybijaniem jednego lub wię­ cej przednich zębów, -zwyczaj ten jednak zaginął już prawie na Alasce. Młodzi chłopcy są przystojni, odważni, ruchliwi, dziew­ częta często bardzo ładne, skromne, nieśmiałe. Często wychodzą za mąż za białych, a dobrze wychowane i wykształcone np. w Mo­ rawskim Sierocińcu nad rzeką Kuskowim, są bardzo poszuki­ wane jako żony, nieraz zdarza się, że wielu konkurentów czeka aż panna szkolę ukończy. Zdrowe eskimoskie dzieci są szczęśliwe i miłe, łatwo przy­ wiązują się do nauczyciela, nie są bynajmniej głupie ani tępe, �367 gdy opanują pierwsze trudności językowe, robią duże postępy w naukach. Śmierć starszego i zdrowego dziecka jest szczerze opła­ kiwana, lecz nie wylewnie; gdy matka nie może mieć już więcej dzieci, bierze sierotę na wychowanie, aby tym sposobem zapełnić puste miejsce w domu. Wiele jest ciekawych szczegółów życia i specjalnych oby­ czajów u Eskimosów, które należałoby zebrać, tym bardziej że ulegają one szybko wpływom cywilizacji i nabierają coraz wię­ cej nowoczesnych form życia. Broszurka jest ilustrowana ładnymi fotografiami dzieci eski­ moskich w różnym wieku. n • C a n a d a ' s I n d i a n p r o b l e m s * by Diamond Jennes, Chief, Division of Antropology, Natonal Museum of Canada. From the Smithsonian Report for 1942, pages 367—380 (with 4 plates). United States, Government Printing Office, Washington 1943. Na wstępie dzieli autor Kanadę na 4 rejony: 1) Kanadę wschodnią Wielkich Jezior, 2) prerie, 3) zbocza gór ku Pacyfi­ kowi i 4) daleką północ. Każdy z tych rejonów ma inny klimat, florę i faunę i różnice te odbiły się wydatnie na indiańskich mie­ szkańcach Kanady: różnią się oni między sobą trybem życia, orga­ nizacją społeczną i wierzeniami, a także ustosunkowaniem do cy­ wilizacji europejskiej. Europejczycy zastali na wschodzie Kanady: 1) wędrownych Algonkinów nad morzem i na wyżynach między Quebec i Ontario, oraz 2) na wpół osiadłych lwlniczych Irokezów na południu On­ tario i wzdłuż rzeki św. Wawrzyńca. Irokezi przybyli tu na 3—4 stuleci przed podróżą J. Cartiera (1535) w górę rzeki św. Waw­ rzyńca prawdopodobnie z południa Pensylwanii lub dorzecza Ohio, gdzie od południowych sąsiadów nauczyli się uprawy zboża, gro­ chu, dyni i tytoniu. Uprawą roli zajmowały się kobiety, męż­ czyźni zaś polowali i łowili ryby w pobliżu swych lepianek. Ko­ czowniczy Algonkini, zajmujący się polowaniem i traperstwem, 7 �368 stronili od Irokezów, choć często wymieniali u nich futra na zboże i tytoń. — W X V I w. przybywają tu brelońscy, baskijscy i portugalscy rybacy i handlarze skór. Przynoszą ze sobą na­ rzędzia żelazne i broń, czym przyczyniają się do zmiany gospo­ darki plemiennej Indian. Na tle rywalizacji w handlu skórami między Algonkinami a Irokezami wybuchają raz po raz wojny, które sprawiają, że Irokezi z doliny rzeki św. Wawrzyńca stają się śmiertelnymi wrogami Irokezów .z Ontario i Algonkinów. W czasie wojen kolonialnych Irokezi zdobyli się szybko na zor­ ganizowany w nich współudział, co dało im po skończeniu tych wojen nowe uprawne tereny i częściową autonomię. Algonkinom brak było zdolności zjednoczenia się, nie odegrali więc w tych wojnach większej roli. Jeśli chodzi o postęp knltiirqlnv TnHian wschodniej Kanady, to w najlepszej sytuacji znaleźli się Algonkini. Pierwsi biali osadnicy na tych terenach, Francuzi, niewiele różniący się trybem życia od Indian jeszcze w X V I I w., odsepa­ rowani od Starego Świata i nie zamierzający doń powrócić, wcho­ dzili w .związki małżeńskie z Indiankami zwłaszcza kształconymi w szkołach misyjnych. Zarówno mieszańcy z tych małżeństw, jak i Indianie wzięli udział w budowaniu kolonii. Niektórym grupom indiańskim oczywiście nie podobała się praca na fermach, woleli uprawiać dawny koczowniczo-myśliwski tryb życia. Ich to potom­ kowie zajmują dziś rezerwaty i włóczą się po północnym Ontario i Quebec'u. Na preriach zastał młody Kelsey w r. 1690 tylko Blackfoolow i Gros Ventre'ow. Blackfoot'owie na początku X V I I I w. dostają konie z pd.-zach. Stanów Zjednoczonych oraz strzelby z nad Za­ toki Hudsona. Polowanie na bawoły, będące podstawą ekono­ miczną plemienia, jest udogodnione. Ъ tej racji sąsiednie plemiona Sarcee. Cree i Assiniboine wnikają w terytorium Blackfoofów i żą­ dają od nich większych udziałów w polowaniach na bawoły. Pre­ rie stają się terenem walk. Plemiona organizują się na sposób woj­ skowy, zmieniają obyczaje, odzież, nawet religię. W jednakowych warunkach geograficznych i ekonomicznych plemiona zaczynają prowadzić jednakowy tryb życia (wspólny zwyczaj «tańca słońca», cenne lekarstwa każde z odmiennym rytuałem). Europejczycy �369 wchodzą w głąb prerii, stada bawołów niszczeją (ok. r. 1879). Na­ stępuje w życiu Indian zwrot: polowania na bawoły, z miłym po nich próżnowaniem ustają, Indianie biorą się do pogardzanej pracy na fermach. Liczebność ich maleje. Taki spadek liczebności zaznacza się wszędzie, gdzie niecywilizowane ludy zetkną się nagle z cywilizacją europejską; brak ze strony Europejczyków ustalenia podstaw ekonomicznych tych ludów , obniżenie ich spo­ łecznego stanowiska i niedostateczne pożywienie powodują znisz­ czenie poczucia godności, obniżenie moralności, brak celu życia i ambicji życiowych. Jest to wina europejskich władców, którzy najczęściej eksploatując, niczego w zamian nie dają. — Blackfoot'owie przetrzymali lepiej wstrząs gospodarczy tale samo, jak inne plemiona wyżynne, które dziś wvkazuia odoorność na cho­ roby i stały wzrost populacji mimo, że warunki ekonomiczne "w rezerwatach są jeszcze dalekie od zadowalających. Autor stwierdza, że, jak wszędzie tak i w Kanadzie pod euro­ pejskimi rządami, powodzi się ludom rolniczym lepiej, niż koczu­ jącym. Ważną również jest rzeczą umiejętna administracja, której celem powinno być danie rządzonym ludom przywódców, którzy by potrafili zdobyć wśród rodaków zaufanie i prowadzić ich ku lepszej przyszłości. Rolniczy Irokezi lepiej się mieli, niż koczu­ jący Algonkinowie. Mądrzy przywódcy-ideaiiśei, jak Józef Brani u Irokezów i Crowfoot u Blackfoofów, potrafili uchronić swoje na­ rody od zagłady. «Siła odrodzenia czy podnoszenie się ludzi leży w nich samych, a nie poza nimi». Wybrzeże Pacyfiku ma łagodny klimal i bardziej niż inne części Kanady urozmaiconą florę i faunę. Ludy, które tu przy­ były przeważnie г południowej Alaski, zdołały rozwinąć stosun­ kowo wysoką kulturę. Już przed przybyciem Europejczyków mieli tu Indianie oryginalne drewniane budownictwo. Domy niezwy­ kłych nieraz rozmiarów, ozdobione olbrzymimi rzeźbionymi fila­ rami (słupy «totem») jeszcze dziś się tu spotyka. Obfitość żywno­ ści, zwłaszcza łososi, czyniła życie łatwym. Rozwinęły się takie sztuki, jak malarstwo, rzeźba w drzewie, muzyka, dramat. W y ­ soko siało tkactwo. Ludność dzieliła się na szlachtę, gmin i nie­ wolników (jeńcy wojenni i ich potomkowie). Przybycie Europej7 Lilil. T. N X X V I 1 24 �370 czyków spowodowało całkowity przewrót w życiu Indian. Lekce­ ważenie społecznych rang przez białych, zniesienie niewolnictwa^ ograniczenia w rybołówstwie, sprowadzenie metalowych narzędzi i naczyń, w końcu rozwój mechaniki w w. XIX postawił Indian w zupełnie innych warunkach życiowych. Czerwoni wynajmują się do pracy u Europejczyków. Dawny podział społeczny zostaje zastąpiony innym: sięgający zamierzchłych czasów zwyczaj urzą­ dzania wspaniałych uczt (potlatches), będący przywilejem szlachty, staje się teraz środkiem do uzyskania szlachectwa. Ludzie ciężko pracują po to tylko, by zyskać popularność i uznanie przez urzą­ dzanie przyjęć na 3—4 tysięcy ludzi na przeciąg 7—8 dni! Rząd zakazał tych potlatches i od razu tempo życia Indian opadło. Za­ brakło ambicvi życiowych, przerwano tradycjonalny postęp. Cześć Indian zabrała się do uprawy roli, inni od zbierania owoców i chmielu, do rybactwa lub do robót w portach, tartakach i do innych zajęć. Zetkniecie się ludzi, tkwiących jeszcze w epoce ka­ mienia, z cywilizacją europejską było zbyt nagle. Choroby euro­ pejskie dziesiątkowały Indian, liczebność ich malała przerażająco. Rozrzuceni w terenie, różniący się między sobą nawet językiem, bez jakiegokolwiek bodźca, bez przywódcy, niezjednoczeni — giną. Gdyby byli rolnikami w czasie zetknięcia się z cywilizacją euro­ pejską, los ich byłby zupełnie inny. Dorzecza Mackenzie i Yukonu oraz północne Ontario i Que­ bec mają surowy klimat. Podstawą życia tamtejszej ludności był jeleń wędrujący pojedynczo po leśnych przestrzeniach, dający nie tylko pożywienie i odzież, ale i material na namioty. Polowanie na niego było trudne, rybołówstwo także niełatwe, Indianie więc głodowali. Niebyło lu jednak wojen. Spokój ten .zniweczyło przy­ bycie handlarzy futer w X V I I i X V I I I w. Plemiona Cree i Chipewyan, dążąc do zmonopolizowania handlu futrami, prowadzą mordercze wojny z Żółtymi Nożami, Logribami i Indianami z gór­ nego biegu Mackenzie, przerwane w X V I I I w. epidemią czarnej ospy. W pierwszej połowie X I X w. walki znowu się wzmogły. Obecnie od stu lat panuje spokój, istnieją instytucje handlowe i misje, komunikacja powietrzna i wodna ułatwia dostęp do tych terenów, ale stopa życiowa Indian się nie podnosi. Są niedożywieni �371 i podatni na choroby, zwłaszcza gruźlicę. Przed rządem stoi za­ danie podniesienia moralności tych Indian i danie im odpo­ wiedniego dla ich zdolności zatrudnienia, by umożliwić ich re­ generację. Wybrzeże arktyczne Kanady zajmują Eskimosi, różniący się mocno od innych autochtonów Ameryki. Gęstość zaludnienia tych terenów jest słaba: od wschodniej Syberii po Grenlandię — 38.000 Eskimosów. Ciężkie warunki bytowania wpływają na ich wielką śmiertelność. Uzbrojone załogi statków wiclorybniczych, przybywających do Zatoki Hudsona i północnej Alaski od dru­ giej polowy XIX w. przyczyniły, się wydatnie do zmniejszenia populacji, ale nie wpłynęły na zmianę trybu życia tubylców. Więk­ szy wpływ wywarli handlarze futer: dzięki nim Eskimos zmienił ubiór ze skóry jelenia na wełniany i bawełniany, zaczął jadać po­ trawy mączne. Brak higieny i niewystarczające odżywianie wpływa ujemnie na liczebność Eskimosów, prawdopodobnie bardziej na dalszej północy. Wyłoniły się i są dyskutowane dwa systemy rządzenia l u ­ dami stojącymi na niskim stopniu cywilizacyjnym: system pole­ gający na odosobnieniu administrowanej jednostki etnicznej i sy­ stem «drzwi otwartych* dążący do jej zasymilowania. I jeden i drugi może znaleźć skuteczne zastosowanie, ale skuteczność ta zależna jest od rozmaitych warunków. Duńczycy na przykład rządzą Grenlandią w myśl zasady «Grenlandia dla Grenlandczyków», dając jej oficjalny eskimoski język w urzędzie i szkole, — i populacja jej stale wzrasta (dziś jest lam pizes.zlo 17.000 Eskimosów). Japonia odosobniła u siebie Ajnów, Wielka Brytania swoich Naga w Assam, Belgia Pigmejów w Kongo, Południowa Afryka Buszmenów i częściowo Bantów", a Australia rozważa możliwości segregacji swoich czarnych. Odo­ sobnienie bvwa niekiedy aktem humanitaryzmu ze strony białych, czasem jest stosowane ze względów ekonomicznych. Rezultaty ta­ kiego odosobnienia nie zawsze są dodatnie. Jeśli chodzi o zamknięcie Indian w rezerwatach, to nie dąży się tu do zniszczenia ich kultury. Chodzi tylko o to, by usunąć z form ich życia te cechy, które przeszkadzają im w postępie kul7 24* �.372 luralnym. Popiera się ich dążenia do podniesienia poziomu eko­ nomicznego i wzmaga się ich aktywność kulturalną. Co do Eskimosów kanadyjskich, to są oni w innych warun­ kach, niż Eskimosi w Grenlandii. Są przede wszystkim mniej liczni, mają częstszy kontakt z cywilizowanym światem, dlatego segregacja ich czy odosobnienie jest niemożliwe. «Muszą oni uto­ nąć czy rozpłynąć się w lali cywilizacji*, muszą się zmieszać z białymi i w przyszłości dzięki temperamentowi Eskimosów, na który tak mało sie zwraca uwagi, amerykańska Arktvda będzie zamieszkana przez «dzielnych pionierów noszących w swych ży­ łach krew eskimoską, lecz mówiących po europejsku*. Tadeusz Brajerskl FRANCES DENSMORE, «T h e s t u d y of I n d i a n s i c». Smithsonian Institution Washington, 1942, str. 27. m u- Autor poświęcił kilka lat studiowaniu muzyki Indian. Na Aystępie opisuje, kto i w jaki sposób te badania przed nim pro­ wadził, począwszy od r. 1880, gdy trzeba było ze słuchu zapi­ sywać melodie. Dopiero z wynalazkiem fonografu i możności na­ grania melodii i utrwalenia jej na płytach rozpoczęła się nowa era w tej dziedzinie. Densmore Fr. opisuje aparaty wszelkich typów i różne metody ich używania, następnie jak się przedsiawia praca w ierenie, do której niezbędny jest dobry tłumacz, który by poza doskonałą znajomością narzeczy Indian władał także po­ prawnie językiem angielskim, aby móc jak najdokładniej oddać w tłumaczeniu myśl i słowa pieśni. Trzeba także znaleźć odpo­ wiednich śpiewaków i zyskać ich zaufanie, co nie zawsze jest łatwe, a nieraz pociąga za sobą niemiłe konsekwencje. Autor opi­ suje, że sam miał kiedyś w Washingtonie odczyt o muzyce Indian i udało mu się nakłonić kilku śpiewaków, aby przy tej sposob­ ności odtworzyli pieśni używane celem uzdrawiania chorych pod­ czas ceremonii tzw. Wielkiego Leczenia. Skutek był laki, że przy­ godny szef tej grupy po powrocie do domu został wykluczony z rady starszych, a gdy zaraz polem stracił żonę, wspólplemieńcy �373 uznali, że jest lo kara za odtwarzanie narodowej ceremonii reli­ gijnej dla przyjemności białych. Wobec takiego stanowiska zdo­ bycie niektórych materiałów związanych z pewnymi zabobonami lub wierzeniami napotyka na wielkie trudności, zwłaszcza jeżeli się nie chce sprawić przykrości swoim czerwonoskórym przyja­ ciołom. Bardzo ważną jest sprawa urządzenia odpowiedniego «studio», gdyż poza warunkami akustycznymi chodzi także o to, aby śpiewak czul się dobrze i swobodnie. Np. pewien stary śpiewak zgodził się śpiewać tylko w rzadkim lasku, gdzie widok był otwarty, aby mieć pewaiość, że go nikt nie podsłuchuje. Muszą się oni także nauczyć odpowiedniego modulowania głosu (nie wy­ dawania chara к I eryl vc.zn v r h okrzyków Y uzvwania akompania­ mentu bębna czy grzechotki, aby odbiór był jak najlepszy i utrwalił tylko melodię, nie zagłuszoną akompaniamentem. Dużą trudno­ ścią zazwyczaj jest sprawa wynagrodzenia, niektórzy śpiewacy bardzo się' drożą; raz w czasie wielkiej suszy, jeden z nich żądał 50 dolarów za odśpiewanie pieśni, która bezsprzecznie sprowadzi deszcz, nie dostał ich jednak i susza trwała dalej. Autorowi chodziło głównie o zebranie pieśni starych nie b ę ­ dących teraz w użyciu. Są to przeważnie takie, które za pomocą czarów usuwają choroby, znają je już tylko staruszkowie o bar­ dzo nieraz słabych głosach, co znowu pracę utrudnia. Rzadko tra­ fiają się kobiety śpiewaczki, czasami tylko biorą udział w chó­ rach, siedząc w tyle i śpiewając o oktawę wyżej. Popularne są kołysanki i piosenki miłosne, pierwszymi mężczyźni gardzą, są one zresztą bardzo proste i monotonne. Piosenki miłosne śpie­ wano dawniej, używając przy tym czarów , aby dopomóc intrydze miłosnej. W ogóle jednak wszystkie szczepy twierdzą, że okazy­ wanie swoich uczuć miłosnych za pomocą pieśni zostało wpro­ wadzone przez białych, wobec tego pieśni lego rodzaju są źle widziane przez starsze pokolenie. Słowa nowoczesnych pieśni za­ zwyczaj wykazują brak uszanowania dla kobiet, w przeciwień­ stwie do dawnych. Objaw len wynika z ogólnej zmiany zwy­ czajów i rozpoczął się z chwilą, gdy młodzież przestała szanować autorytet starszych w sprawach miłosnych. 7 7 7 �374 W dawnych czasach wierzono, że pieśni powstają w snach, wobec tego pochodzą ze źródeł nadprzyrodzonych i odśpiewywa­ nie ich było związane z czynnościami o mocy nadprzyrodzonej. Pieśni taneczne są późniejsze i mają mniejsze znaczenie. Zdrowie, żywność i bezpieczeństwo były najważniejszymi sprawami dla dawnych Indian, a śpiew był uważany za najlepszy sposób za­ pewnienia ich sobie, toteż wszelkie obrzędy odnosiły się prze­ ważnie do dwóch pierwszych. Jest do dziś wielu tzw. «kkarzy» wśród mężczyzn, oraz wśród kobiet, którzy chętnie pozwalali na­ grywać swoje pieśni, «aby, jak mówią, Indianie mogli być lepiej zrozumiani przez białych». Jeden z nich Sydny Wesley, zwany «Zabija Sam» w znaczeniu, że nie daje się przez nikogo zastąpić w żadnej trudnej sprawie, odtworzył pieśń w której była mowa o nienawiści do «Folanche i Hispano», co jest godne uwagi, ze względu na to, że stosunki plemienia Choctaw (z którego pocho­ dził) z Francuzami skończyły się w r. 17G3 a z Hiszpanami jeszcze dawniej. Sam nie rozumiał ani słów ani treści, odśpiewywał tylko rytmicznie sylaby, tak jak go nauczono. Najpopularniejsze pieśni, które sprowadzają deszcz lub proszą o dobry zbiór cukru. Ple­ miona żyjące w dolinach proszą o powodzenie w łowach na ba­ woły. Wszystkie szczepy mają też swoje pieśni wojenne. Pieśni danego plemienia dają przekrój jego kultury, tak więc najwięcej pieśni obrzędowych znajdujemy wśród plemion, gdzie wszystkie ceremonie stoją na wysokim poziomie, wśród plemion żyjących w okolicach obfitujących w roślinność, a co za tym idzie, w zioła lecznicze (najwięcej jest pieśni leczniczych). Tam gdzie jest dużo zwierzyny, pieśni są przeważnie związane z łowami. Pieśni Indian tracą na wartości, gdy są oderwane od ich życia, toteż muzyka ich jest ważnym przedmiotem badań etnologicznych. Indianie mają ogromną skalę głosu, mężczyźni dochodzą do e wielkiego, często też się zdarza, że kobieta wyśpiewa e trój kreślne. W dalszym ciągu autor opisuje techniczną stronę utrwalania nagranych pieśni na płytach i związane z tym trudności, aby jak najdokładniej oddać wszystkie tony i półtony. �375 Instrumenty muzyczne służą przeważnie do akompaniowa­ nia śpiewu, z wyjątkiem fletu, na którym młodzi ludzie czasami grywają wieczorami, lub gwizdka używanego przy niektórych ce­ remoniach lub przy leczeniu chorych. Cztery są rodzaje indiań­ skich instrumentów muzycznych: bębny lub tym podobne, grze­ chotki, flety i gwizdki, każdy ,z nich ma jednak kilka odmian, a wykonane są z materiałów dostępnych w danej okolicy. W Mu­ zeum Narodowym Stanów Zjednoczonych znajduje się piękny zbiór instrumentów. Zw\kłe bębny wyrabiane są przez szczepy, dla których skóra sarn lub jeleni jest dostępna. Papagowie uży­ wają płaskiego kosza odwróconego dnem do góry, uderzając weń dłonią. W stanie Washington używano w tym samym celu dłu­ giego pudła, na kir-пути с'ягЫп kilku mpżrzyyn kopiąc, bosymi piętami i uderzając pięściami. Często zwykła deska wzniesiona trochę ponad ziemię, klaskanie w dłonie lub tupanie nogami za­ stępują z powodzeniem odgłos bębna. Grzechotki mogą być w for­ mie woreczków napełnionych kamyczkami lub grudkami gliny lub też np. skorup żółwi lub różnych gadów związanych razem i przymocowanych do kolana tancerza. Flety są podobne do euro­ pejskich, średniowiecznych fletów, najbardziej typowy jest flet wykonany z miękkiego drzewa o równych słojach z dowolną ilo­ ścią otworów, w tym celu używana także bywa trzcina, a w ostat­ nich czasach lufy od strzelb lub rury metalowe. Gwizdki są wy­ rabiane ze skrzydłowych kości ptaków lub z drzewa, bywają prze­ ważnie krótkie. W ostatnim rozdziale autor wylicza szczepy i plemiona, z których udało mu się zebrać charakterystyczne pieśni. Z paru tysięcy nagranych pieśni w lalach 1907—1941 ogólna liczba 2.632 została utrwalona na płytach. W zakończeniu autor przedstawia swój system analizy pie­ śni pod względem muzycznym, podkreślając, że celem jego pracy było zachować przeszłość, utrwalić teraźniejszość i przygotować drogę dla przyszłości. J. D. �376 P. H. BUCK — HIROA TE RANGI, . A n to P o l y n e s i a n A n t h r o p o l o g y * . Introduction Każdy etnolog przeczyta z niezwykłym zadowoleniem książkę Hiroa Te Rangi (Piotr H. Buck) «An Introducton to Polynesian Anthropology*, wydaną na Hawaii w przysłowiowym u nas Ho­ nolulu w r. 1945. Autor, z pochodzenia" Hawajczyk, z europejskim wykształceniem, podpisujący się dla Europejczyków jako Piotr Buck, jest dyrektorem sławnego już dzisiaj w świecie naukowym «Bishop Museum* w Honolulu. We wstępie swego niedużego zresztą, lecz bardzo cennego dzieła, podaje jego genezę. Zajęcie Mikronezji i innych wysp Pa­ cyfiku przez U. S. A. po pokonaniu Japonii otwarło amerykańskim towarzystwom naukowym pole do szerokich badań. 11 sierpnia 1944 r. trzy towarzystwa naukowe — National Research Council, The Social Research Council, American Council of Learned Societes utworzyły komitet, celem ocenienia pracy naukowej czte­ rech dziedzin, mianowicie przyrodniczej, biologicznej, socjologicz­ nej i humanistycznej odnośnie do Polinezji, Melanezji, Mikro­ nezji, Filipin i w miarę możliwości Indonezji. Co do Polinezji ustalił przewodnik komitetu Herbert E. Gre­ gory następujące zagadnienia do opracowania: «Studia funkcjo­ nalne i psychologiczne na Polinezji*, «Zagadnienie przyległości kultur (acculturation) na Polinezji* i «Wychowanie na Poli­ nezji*. Te trzy kwestie mają się składać na tom, oceniający etno­ logię Polinezji. Do pracy tej zaproszono cenionego Te Rangi H i ­ roa. Odpowiedział na zaproszenie, wydając dzieło pod wspom­ nianym wyżej tytułem, które stanowi wprowadzenie do zamie­ rzonego tomu o polinezyjskiej etnologii. Schemat dzieła Hiroa jest następujący: podaje najpierw uwagi ogólne o Polinezji i ludzie polinezyjskim na podstawie spra­ wozdań badaczy Pacyfiku, dzieł innych pisarzy o Polinezji i ba­ dań «Bishop Museum*. Bibliografie dzieli zatem na trzy grupy: literatura o pierwszych podróżach i wyprawach ułożona chronolo­ gicznie, poczynając od wyprawy Mendańa w r. 1595 do wypraw pierwszej połowy wieku XIX; następuje lista dziel innych pisa- �377 rzy, omawiających już to w całości już to w części Polinezję i wreszcie przytacza prace wydane przez «Bishop Museum*. W dalszej części swego dzieła omawia indywidualne grupy lub wyspy Polinezji, zaczynając od wschodnich, poprzez północne do południowych. Uwagi ogólne o danej grupie wysp i ich miesz­ kańcach poprzedzają listę bibliograficzną, podawaną według wy­ żej ułożonego schematu co do ogólnej literatury o Polinezji, za­ tem sprawozdania pierwszych podróżników, dzieła innych pisa­ rzy i publikacje «Bishop Museum*. Załącza także sprawozdania o wyspach poza Polinezją, któ­ rych mieszkańcy mówią językiem polinezyjskim. Podział szczegółowy dzieła tak się przedstawia: ' •)-• - . ' l ' "_'~Г JO-H-l^i > W Podział wysp. 2) Polinezyjczycy: Dawny mieszkaniec Polinezji — Szlak wiodący na Polinezję — Kultura Polinezyjska. 3) Badacze europejscy Pacyfiku: Magelan, Loyase, Saavedra, Gaelano i inni; Meńdana. 4) Europejskie odkrycia na Polinezji: przez Mendańa, Quiros, Boenechea, Maurelle le Maire i Schollten, Tasman, Roggeveen, John Byron, Wallis, Carteret, Bougainville, Cook; późniejsze od­ krycia. 5) Późniejsi pisarze: pierwsi koloniści, misjonarze, kupcy, urzędnicy, inni pisarze, rodzimi informatorzy, rodzime tubylców rękopisy, tłumaczenia i objaśnienia, opublikowane teksty rodzime, towarzystwa etnologiczne na Polinezji. 6) Bishop Museum: jego powstanie: «Bernice Pauahi Bishop Museum* na Hawai w Honolulu jest pamiątką po księżnej Pauahi (1831—1884), ostatniej z rodziny Kamehameka, naczelników Ha­ waii. Założone przez jej męża, Karola Reed Bishop (1822—1915), który przez blisko lat 50 odgrywał dużą rolę w życiu publicznym tychże wysp. Muzeum to jest poświęcone starożytnościom Poli­ nezji i jej pokrewnym wyspom, etnologii i naukom przyrodni­ czym. Zbiory obejmują głównie Polinezję (z N. Zelandią i Melanezję, N. Gwineę i Australię). 1 �378 Dwa okresy posiada w swej historii dotychczasowej «Bishop Museum*. I . Od 1889—1919, który jest czasem organizowania muzeum i gromadzenia materiałów. I I . Następny okres przynosi tej instytucji sławę międzyna­ rodową. W tym okresie zostaje ono afiliowane do Uniwersytetu w Yale. Organizuje wyprawy na statku «Tanager» w 1923 — na okręcie «Whipporwill» 1924, na statku «Kaimiloa» w dalszych la­ lach. W r. 1926 fundacja Rockefellera wzbogaca materialne zasoby Muzeum. Wyprawy podjęte ze subsydiów Bishop Museum zbadały wyspy «Society», Samoa, Cook, Tuamotu, Mangarevan, Mikro­ nezji, Chatham, Niue, Manua, Wschodnie. W r. 1920 nawiązuje Bishop M. współpracę z Amerykańskim Muzeum Przyrodniczym. Ustanawia stypendium dla studenta-etnologa, który jako asystent Muzeum zostaje wysyłany dla badań a r c h e o l o g i c z n y c h na jedną z wysp Hawaii. Od r. 1920 Bishop Museum pracuje wraz z Uniwersytetem Hawaii. Przy poparciu tegoż Muzeum wydano następne cenne dzieła: «Hawaiin Dictionary* (1921) — «Ancient Hawaiian Music* (1923— 1924) — «The Canoes of Oceania* (1936). Bishop Museum podjęło zwiedzenie muzeów etnologicznych w Europie i Ameryce, i sporządziło katalog zdjęć z tychże muzeów. Publikacje Bishop Museum: do г. 1945, do 31. V I I I . wydało 12 tomów pamiętników, 186 biuletynów, 18 tomów prac okoliczno­ ściowych, 36 specjalnych publikacyj. 7) Literatura o Polinezji: a) dawne sprawozdania z podróży, b) ogólne dzieła o Polinezji (67 pozycyj od r. 1803—1943), c) publikacje Bishop M. (9 pozycyj od r. 1900—1944). 8) Wschodnie wyspy: a) wstępne uwagi, b) dawni podróżnicy, c) inni pisarze (14 pozycyj od r. 1866—1935), �379 •d) Bishop M. publikacje (3 pozycje od r. 1935—1940). Mangarevan: podobnie jak wyżej schemat a), b), c) inni p i ­ sarze (10 pozycyj, od r. 1835—1938); d) publikacje Bishop M. (2 pozycje r. 19138 i 1939). Pitcairnt: a), b), c) 9 pozycyj, od 1817—1936; d) В. M. 1 po­ zycja 1929. Tuamotus: a), b), c) 7 pozycji od 1874—1940; d) 10 poz. od 1933—1937. Marquesas: a), b), c) 18 poz. od 1843—1938; d) 8 poz. od 1923—1925. Wyspy Australijskie i Rapa: a), b), c) 8 poz. od 1829—1933; d) 5 poz. w 1930 i w rękopisach. Wy^m^-«Snnipi-у». o) M , n) \Я ?d ISJO—1^44; d) 8 poz. od 1927—1932. Cook W. Grupa niższa: a), b), c) 21 poz. od 1866—1940; d) 5 poz. 1924—1944. Cook W. Północne: a), b), c) 6 poz. od 1867—1941; d) 7 poz. od 1932—1938. Wyspy Kkwatorial: a), b), c) 4 poz. od 1896—1927; d) 3 poz. od 1925—1934. Samoa: a), b), c) 17 poz. od 1866—1938; d) 6 poz. od 1921-1941. Tonga: a), b), c) 11 poz. od 1810—1941; d) 12 poz. od 1922—1940. Niue: a), b), c) 5 poz. od 1902—1924; d) 1 poz. w 1926. Tokelau: a), b), c) 4 poz. od 1846—1923; d) 1 poz. w 1937. Futuna i Alofi: a), b), c) 7 poz. od 1838—1915; d) 2 poz. w 1936 i 1945. Uvea: a), b), c) 6 poz. od 1838—1932; d) 2 poz. 1937 i 1945. Wyspy Ellice: a), b), c) 9 poz. od 1871—1931. Hawaii: a), b), c) 65 poz. od 1816—1944; d) 49 naz. od 1899—1943. Wyspy Chatham: a), b), c) 3 poz. od 1893—1942; d) 2 poz. w 1923 i 1928. Nowa Zelandia: a), bV c) 112 poz. od 1835—1943. �380 Wpływy Polinezji na Wyspach Melanezji: a), b), ć) 26 poz. od 1891—1943. 9) W n i o s k i : o kullurze materialnej — o organizacji spo­ łecznej — o religii — o antropologii fizycznej — o muzyce — o wpływach polinezyjskich na zewnątrz — o metodzie historycz­ nej — o metodzie funkcjonalnej i psychologicznej — o przyległościach kulturalnych — studia topiczne. Warto zapoznać się z oceną etnologa wybitnego, tym cen­ niejszą, że przystępuje on do badania krajów egzotycznych be/ zakładania okularów Europejczyka czy Amerykanina, ale bezpo­ średnio oczyma tubylca patrzy i osądza kulturę swoich stron ro­ dzimych. IT D 7 Л ' Г 1 E. Bulanda 1. J. ALFRED METRAUX, « E a s t e r I s l a n d , From the Smith­ sonian Report for 1944 with 4 plates. Washington 1945. Bezdrzewna, wulkaniczna skała, zaledwie 13 mil ang. długa, a 7 szeroka, pomału pożerana przez fale i zagubiona w wielkich pustkowiach Oceanu Spokojnego — odległa o 2 tys. mil do wy­ brzeży Chile i 1500 mil od najbliższego archipelagu Polinezji — to jest Wyspa Wielkanocna, najbardziej osamotnione miejsce kie­ dykolwiek zamieszkałe przez człowieka. Dziś żyje na niej garstka tubylców (450 ludzi), przeważnie metysów, w większości trędowa tych, pod rządami Chile. Są to jedyni potomkowie ludu, który po­ zostawił po sobie ślady jednej z najbardziej oryginalnych cywili­ zacji świata. Wyspa została odkryta w r. 1722 w niedzielę Wielkanocną przez Holendrów, którzy roznieśli po świecie tajemnicze opowie­ ści o opuszczonej wyspie, strzeżonej przez olbrzymie posągi ka­ mienne, zbyt ciężkie i wielkie, aby mogły być wykonane garstką żyjących tam tubylców. Wszystkich następnych badaczy uderzał tak samo kontrast pomiędzy starożytną wspaniałością a nędzą i opuszczeniem teraźniejszym. W pierwszej połowie XIX w. przed­ siębiorczy łowcy wielorybów uprowadzili z wyspy część mieszkań- �381 с ów, со na długie lata utrudniło białym dostęp do niej, ale przy­ wieźli także ciekawe okazy sztuki, które znajdują się w muzeach w Cambridge i Salem. Poza różnymi rzeźbami w drzewie i ka­ mieniu są dwie postacie wykonane z kory wypchanej trzciną, po­ kryte malowanymi wzorami, bardzo pięknie i precyzyjnie wyko­ nanymi, które przedstawiają tatuowanie używane jeszcze sto lat temu. Są to zabytki skądinąd nie znane, a mogące się równać je­ dynie ze sztuką Markezańczyków. W r. 1859 Peruwiańczycy napadli na wyspę, porwali króla, wielu kapłanów i wiele setek członków wyższych i niższych klas, których wywieźli jako niewolników na wyspy peruwiańskie. Więk­ szość z nich w krótkim czasie wymarła, a pięciu pozostałych przy życiu, wróciło na francuskim statku, przywiozło ze sobą zarazki ospy i gruźlicy, które w krótkim czasie zdziesiątkowały mieszkań­ ców tak, że łączność pomiędzy dawnymi i nowszymi czasami zo­ stała zupełnie zerwana. Tajemnica Wyspy Wielkanocnej pogłębiła się jeszcze gdy w r. 1864 dotarli tam pierwsi francuscy katoliccy misjonarze. Na pytania o pochodzeniu tajemniczych posągów dostawali tylko nie­ jasne odpowiedzi, świadczące o bardzo słabej tradycji wiążącej ich z przeszłością. Obecna nędza i nieświadomość tubylców pod­ kreśliła jeszcze zagadkę minionej cywilizacji, której niemymi świadkami zostały tylko olbrzymie posągi, mauzolea i inne piękne zabytki. W tedy ludzie nauki rozpoczęli badania. Ale jak dotąd nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, kto i kiedy stworzył te zabytki, jaki potężny lud zamieszkiwał dawniej wyspę i co lak nagle prze­ rwało prace zakrojone na lak wielką skałę? Symbolem tajemnicy są posągi i one to uczyniły wyspę sła­ wną na całym świecie. Lecz może jeszcze bardziej zagadkowe są drewniane tabliczki, pokryte drobnymi wycinanymi znakami, zna­ lezione u tubylców w polowie zeszłego wieku. Powstaje pytanie czy są to hieroglify, które zawierają opisy przeszłości? Wszystkie próby rozszyfrowania tych znaków zawodzą. Parę lat temu węgierski ję­ zykoznawca odkrył pewne podobieńslwo pomiędzy tymi znakami a nieodczytanymi jeszcze hieroglifami, pochodzącymi z doliny Indu 7 7 T �382 sprzed 5 tysięcy lat. Gdyby rzeczywiście oba pisma były spokre­ wnione, nowe światło padłoby na mroczną przeszłość Pacyfiku. Rządy francuski i belgijski zorganizowały ekspedycję nau­ kową na Wyspę Wielkanocną i po śmierci pierwszego jej kierow­ nika autor zajął to stanowisko. Opisuje on swoje pierwsze wraże­ nia gdy statek zarzucił kotwicę w stolicy wyspy, która przypom­ niała mu żywo rybackie wioski na wybrzeżach Bałtyku. Z waha­ niem używa słowa «tubylcy*, gdyż od pierwszego wejrzenia nie miał wątpliwości, że w ich żyłach płynie krew Europejczyków. Je­ dni wyglądali na Francuzów, inni na mieszkańców Hamburga lub Londynu, lecz zarazem było coś egzotycznego w tych postaciach 0 czarnych, kędzierzawych włosach, żywych oczach i wysokich czołach. Późniejsze badania wykazały, że tylko jedna trzecia obec­ nych mieszkańców może się р« г.сл\ cić polinezyjskim pochodze­ niem i to nie zawsze stwierdzonym. Należy stanowczo, według autora, rozwiać teorię, jakoby obecni mieszkańcy byli zdegenerowani i nie mieli nic wspólnego z ludem, który rzeźbił posągi i rytowal tabliczki, — przeciwnie są oni nawet pod pewnym wzglę­ dem zdolni. W ciągu 6 miesięcy spędzonych na wyspie autor po­ dziwiał ich niezwykłe zdolności asymilowania i polem dostoso­ wywania zdobytych wiadomości do zmiennego trybu życia, jest to jeden z czynników, dla których stara kultura szybko zanika. Cho­ ciaż są oni najbardziej odosobnionymi ludźmi na świecie, miesz­ kańcy Wyspy Wielkanocnej wciąż poszukują nowych pojęć, no­ wych zwyczajów, ale także i nowych występków. Gdy tylko się spo­ strzegli, że cudzoziemcy interesują się małymi, rzeźbionymi w drzewie figurkami, które dowodzą wielkiego artyzmu przodków, 1 płacą za nie mydłem lub ubraniem, zaczęli podrabiać je setkami bardzo niedbale, twierdząc, że to zupełnie wystarcza, gdyż i tak otrzymają swoją zapłatę, a o to tylko im chodzi. Ten instynkt han­ dlowy przyczynił się do utrzymania przy życiu kilku starożytnych przemysłów. Poza tym są oni nadzwyczaj sprytnymi złodziejami, tak na mniejszą jak na większą skale. Rząd angielski, który wy­ dzierżawi! od Chile wyspę dla hodowli owiec, ma z tym złodziej­ stwem nieustanne kłopoty, a taka jest solidarność rodowa, że o wykryciu złodzieja nie ma mowy. Obok lego jest to lud spokojny, Э �383' żyjący z płodów ziemi bujnie rosnących na żyznej wulkanicznej glebie. Nie mogą jedynie wyprodukować ani mydła, ani ubrania. Chociaż nie można zdobyć żadnych danych co do przeszłości tego ludu, folklor jest tu bogaty. Legendy i opowieści wspominają tu o ludożerstwie. Nie odkryto jednakże nic, co by świadczyło o kul­ turze wcześniejszej niż polinezyjska, język jest czysto polinezyj­ ski, bez żadnych domieszek. Zwalczając teorię, że wyspa jest pozostałością jakiegoś za­ ginionego kontynentu, autor stwierdza, że ma ona wyraźne pocho­ dzenie wulkaniczne i to nie zbyt dawne. Co prawda, wybrzeża jej są stale zmywane falami oceanu i nawet w ostatnich dziesiątkach lat, dzięki temu podmywaniu kilka posągów, które stały na wy­ sokiej skale, wpadły do .mnr.ia . },ąci-gdyby ten napór był rzeczy­ wiście tak silny, to świątynie wzniesione na samym wybrzeżu nie byłyby się doczekały czasów dzisiejszych. Utrzymywała się też le­ genda o triumfalnej drodze, wiodącej w ocean, do, być może, ukry­ tych tam wspaniałych zamków (Atlantyda), przy bliższym bada­ niu okazało się jednak, że jest to szeroka struga lawy, która wpły­ nęła do morza. Te wszystkie legendy nie znalazły naukowego* potwierdzenia. Tajemniczym pozostaje nadal fakt, że tak ma­ leńka wysepka jest pokryta wielkimi posągami, z których nie­ jedne mają 30 do 40 stóp wysokości i ważą po kilka ton. Mimo całego swego sceptycyzmu autor przyznaje, że gdy je po raz pierw­ szy zobaczy], opanowało go uczucie bezbrzeżnego zachwytu i zdzi­ wienia. Mało jest widoków na świecie, mówi, robiących większe wrażenie niż widok, można by powiedzieć, kamieniołomu posą­ gów na stokach wulkanu Ranoraraku. Miejsce o nastroju złowro­ gim. Na poły skruszały wulkan, olbrzymie skały wznoszące się wprost z morza, ponad nimi śliczne zielone pastwiska, a blisko wulkanu, jakby strzegąca kamieniołomu cała armia olbrzymich kamiennych posągów, rozrzuconych w malowniczym nieładzie. Większość ich stoi dumnie, inne są częściowo za'sypane usuwa­ jącym się gruntem. Widoczne są tylko głowy jakby jakiegoś prze­ klętego ludu, żywcem zakopanego przez lotne piaski. Za rzędami stojących posągów, na stokach wulkanu jest 150 posągów niewy­ kończonych. Gdziekolwiek rzucić okiem, wszędzie wzrok spoczywa �384 na niewykończonych rzeźbach. Górskim wyniosłościom nadano ludzkie kształty. Otworzono jaskinie, w których spoczywają po­ sągi, jak średniowieczne sarkofagi w kryptach katedralnych. Dłuto artystów w gorączce wykorzystania miękkiego, górskiego «tufu» nie oszczędziło prawie żadnego miejsca. Jest coś niesamowitego w tym opuszczonym warsztacie pracy z rozrzuconymi nieżywymi olbrzy­ mami. Na każdym kroku przechodzień potyka się o zniszczone ka­ mienne młoty. Wydaje się, że robotnicy opuścili kamieniołomy na święto tylko, jakby mieli jutro powrócić do pracy. Zdaniem autora najbardziej zagadkowym jest problem nagłego przerwania tak gi­ gantycznej pracy. Nasuwa się natychmiast myśl jakiejś nieprze­ widzianej katastrofy, jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, które nagle zburzyło pracowite życie mieszkańców. W umysłach tubyl­ ców utrzymuje się przekonanie, że przyczyną tego były czary. Istnieją legendy na ten temat. Autor wątpi w możliwość rozświe­ tlenia kiedykolwiek tej tajemnicy. Niewykończone posągi są ol­ brzymie, jeden ma 60 stóp wysokości. Niektóre umieszczone były w takich miejscach, skąd niemożliwością było je wydobyć. A może te olbrzymy miały na zawsze pozostać w swych grobach? Dwa są rodzaje posągów: jedne, które jeszcze stoją przy kra­ terze lub u stóp wulkanu Ranoraraku, i te, które wznosiły się na «ahu» czyli cmentarzu. Chociaż jedne i drugie są wykonane z tego samego kamienia i mają ten sam typ, warto jednakże podkreślić pewne różnice. Cmentarzyska znajdowały się w określonych od­ stępach wzdłuż wybrzeży, okalając wyspę. Były to olbrzymie bu­ dowle o dziwnym planie. Niekształtne w zasadzie kupy kamieni tych wielkich mauzoleów nabrały pewnych form przez okalający je mur, zwrócony zawsze frontem do morza, zbudowany z regu­ larnych bloków skalnych, starannie dopasowanych i pięknie wy­ gładzonych. Za tymi murami jest równa przestrzeń i skłon zasy­ pany rumowiskiem. Na centralnej części fasady stały rzędy po­ sągów, zwrócone twarzami do wewnątrz, a na skłonie grzebano zmarłych. Posągi te przedstawiają olbrzymie popiersia o nieproporcjonalnie wielkich głowach w stosunku do reszty ciała. Tyl głowy jest zupełnie plaski, co z pionową linią uszu nadaje głowie plaski kształt. Brwi wyraźnie zaznaczone sterczą ponad owalnymi �385 oczodołami. Nos długi, koniec lekko zadarty, szerokie nozdrza, wą­ skie wargi wydęte jakby w pogardliwym uśmiechu, ramiona lekko zgięte, ręce przylegają do piersi, a poniżej brzucha posąg jest ucięty. Tamte posągi, w głębi wyspy, mają te same rysy, lecz bez oczo­ dołów, jak w nowoczesnych rzeźbach, na których jest tylko zarys brwi i spłaszczone policzki. Te posągi są zakończone olbrzymimi kołkami, które były wpuszczane w ziemię. Na innych wyspach Polinezji znajdują się podobne posągi i mauzolea, lecz Wyspy Wielkanocne należy postawić na pierw­ szym miejscu co do ilości jak i wielkości. Na wyspie znajdują się posągi wszędzie, nawet w miejscach prawie niedostępnych. Nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, w iaki O L <nn«óh Ш7^лги;7ппп X to—П1ЬГ7ЛПП1Й . c i ę ż a r y J ^ J 7 iprltipi J strnny O wyspy na drugą, zważywszy że «tuf», z którego są wykonane, jest stosunkowo miękki, więc łatwo było je uszkodzić lub nawet po­ łamać. Wydaje się to tym bardziej skomplikowane, że wyspa jest zupełnie pozbawiona drzewa i wszelkiego materiału do robienia sznurów. Toteż na te pytania tubylcy odpowiadają: «Król Tuu-koihu, wielki czarownik, poruszał je słowem ust swoich». Jaki jest wiek tych posągów? Niektórzy autorowie twierdzą, że istniały już 1000 lat przed Chrystusem, inni, że 10 tysięcy. Autor jednak, biorąc pod uwagę miękkość kamienia i częste gwałtowne deszcze z jednej strony, a z drugiej ostrość rysów i widoczne jesz­ cze znaki uderzenia młotów uważa, że nie mogą one mieć więcej jak 500 do 600 lat. Niemniej od posągów interesujące są drewniane tabli­ czki, o których była mowa powyżej. Ponieważ wyspa jest bezdrzewna, wykonane one były jedynie z drzewa naniesionego przez fale. Tak zwane «hieroglify» wycinane na nich zębem rekina, są to realistyczne rysunki ludzi, zwierząt itp. i figury geometryczne, wykonane bardzo artystycznie i delikatnie, prawdziwe prymitywne arcydzieła. Pismo biegnie z góry na dół i z dołu do góry, lecz trzeba tabliczkę za każdym razem odwrócić. Niestety teraźniejsi mieszkańcy Wyspy nic o nich powiedzieć nie mogą, tym mniej od­ czytać znaki, twierdzą tylko, że tabliczki są zaczarowane i powo­ dują śmierć. Wszelkie próby odczytania pisma dotychczas zaw'Oi.uii. т. xxxvir 25 �dziły. Autor zbija twierdzenia jakoby te fzw. hieroglify miały j a ­ kikolwiek związek z pismem z doliny Indu i wysuwa nową teorię: tubylcy nazywają tabliczki «kochau rongorongo*, co znaczy «batuta mówcy», wobec tego były one prawdopodobnie jedynie trzy­ mane w reku przez mówcę w czasie jego przemowy; może daw­ niej miały one znaczenie mnemotechniczne, lecz z biegiem czasu zatraciły je, a znaki stały się jedynie ozdobą. Na zakończenie autor dochodzi do następujących wniosków. Wyspa została odkryta przez mieszkańców Polinezji pomiędzy po­ łową X I I a końcem X I I I wieku po Chr. Można to w przybliżeniu ustalić według listy królów, których było 25—30, zaczynając od Hotu-matua, który założył dynastię, i o przybyciu którego zacho­ wały sie dość dokładne i zgodne onowieści 7. ipon « т » : м-;*»™; X t' J <- ił czasu pochodzi kultura innych wysp Polinezji, której tło jest po­ dobne do kultury W yspy Wielkanocnej. Skądże więc pochodzą mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej? Wiele jest podobieństwa między nimi, a innymi ludami Polinezji, o których wiadomo tylko bez wątpienia, że pochodzą z Azji. Mo­ żliwe, że Hotu-matua, odkrywca Wyspy Wielkanocnej, był kró­ lem jakiegoś niezwyciężonego ludu, który na odludnej wyspie zna­ lazł schronienie wraz z resztką swoich poddanych. Te zagadkowe zabytki są świadectwem piękna i wielkości cy­ wilizacji, nie mającej sobie podobnej, a wykazują zarazem żywot­ ność i zuchwałość ludu, który opanował te, jakby się zdawało, najszczęśliwsze kiedyś wyspy świata. T HERBERT W. KRIEGER, «P e o p 1 e s of t h e P h i l i p p i ­ nes*. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 80. Filipińczyk ze swoją drobną budową, niskim wzrostem, zgrab­ nym ciałem i brązową skórą jest członkiem szeroko rozpowszech­ nionej rasy wschodnio-azjalvckiej, zamieszkującej południowe Chiny, półwysep Malajski, Sumatrę, Jawę, Borneo i całą Indo­ nezję. �387 Hiszpanie wkrótce po zdobyciu Filipin podzielili ich ludność na: Negrito (pygmei), Indios i Moros. Indios, lud spokojny, rol­ niczy, pogański, zamieszkiwał wybrzeże i doliny wyspy Luzon i wyspy Yisayan, został wkrótce nawrócony na chrześcijaństwo. Moros, mahometanie, piraci, polujący na niewolników, agresywni, koczownicy, zajęli wyspy Jolo, Mindanao, wybrzeże wyspy Mindoro, Lubang i zatoki Manilskiej. Malajczycy, osobny lud, są bar­ dzo nieliczni na Filipinach, Morowie przyjęli od nich sposób ży­ cia, religię i arabski alfabet. Hiszpanie w roku 1565 nazwali część wysp Indonezyjskich Filipinami, na cześć Filipa I I . Wysp tych jest ogółem 7.083, naj­ większe z nich są Luzon i Mindanao, ogólna liczba mieszkańców wynosi 16,350.000. W roku 1896 wybuchło powstanie przeciwko Hiszpanom i Filipiny przeszły pod panowanie Stanów Zjedno­ czonych, a w r. 1935 Manuel Quezon został naznaczony pierw­ szym prezydentem Filipin; po 10 latach Stany Zjednoczone miały opuścić bazy wojskowe. Filipiny są piątym na świecie producentem złota, eksportują cukier, tytoń, orzechy kokosowe, konopie manilskie, a importują ryż i żywność w ogóle. Rozwijają się ogromnie pod względem eko­ nomicznym, drogi, mosty, porty i środki transportowe są zupeł­ nie zmodernizowane. Flora i fauna Filipin jest zbliżona do azja­ tyckiej, a brak wielkich ssaków , znajdujących się np. na Borneo, dowodzi, że wyspy te nie były połączone z lądem stałym. Ludność zachodnich Filipin, za wyjątkiem Negritos, jest bezsprzecznie mongoloidalna, o brązowej skórze i prostych włosach, na wschodzie zaś są czarni, o szerokich nosach i krętych włosach. Filipiny są jakby podzielone na zachodnie i wschodnie przez góry ciągnące się z północy na południe; góry pochodzenia wulkanicznego, po­ siadające około 20 mniej lub więcej czynnych wulkanów, częste są trzęsienia ziemi. Tajfuny zdarzają się na północnych i central­ nych wyspach, klimat jest podzwrotnikowy, chociaż w górach pół­ nocnego Luzonu mrozy nie należą do rzadkości. Gęstość zaludnie­ nia jest różna: lam gdzie ryż może być uprawiany tylko na te­ renach sztucznie nawadnianych, ludność jest bardzo gęsta, gdyż system nawadniania wymaga współpracy wiełu ludzi, natomiast 7 �w wyżej położonych okolicach ludność jest rzadsza. W ostatnich dziesiątkach lat warunki sanitarne uległy dużej poprawie, znikły prawie zupełnie cholera, ospa i trąd, tak samo śmiertelność dzieci zmniejszyła się z 80% do 60%. Największa z wysp Luzon z wielkim ruchliwym portem Ma­ nilla (623.326 mieszkańców) ma najbardziej mieszaną ludność z powodu dużej ilości cudzoziemców: Chińczyków, Japończyków i Amerykanów. Kolonia hiszpańska jest liczna i zwarta. W typie fizycznym tubylców można odróżnić dużą domieszkę krwi hisz­ pańskiej. Magellan dotarł do wschodnich Filipin w r. 1521, zastał tam już rozwinięty handel, czego dowodem było posiadanie wag, odważników i miar. Za jego pobytu 800 Filipinos przyjęło chrzest. Od tego czasu Manilla stała się centrum handlów уш did Dalekiego Wschodu, tam zawijało wiele statków chińskich i japońskich, przy­ wożąc towary. Dzieło chińskiego autora z r. 1205 zawiera opis Ne­ gritos: «ludzie mali o krętych włosach, którzy budują sobie gnia­ zda na drzewach, z gęstwiny strzelają do przechodniów, wobec czego są niebezpieczni*. Japończycy przyjeżdżali tu głównie szu­ kając starych chińskich waz glinianych. Wpływ religii i kultury mahonietańskiej nie był głęboki, zaznaczył się tylko w udoskona­ leniu broni. Silne natomiast były wpływy pochodzące z Indyj: w języku znajduje się dużo słów mających swe źródło w sanskrycie, system pisania jest podobny do hinduskiego, tak samo sztuka obrabiania metalu, motywy dekoracyjne oparte na kwiecie lotosu i inne zjawiska kulturalne są bezsprzecznie oznakami wpływów hinduskich sprzed 2000 lat. Droga ich może nie była bezpośred­ nia, lecz przeszła przez Borneo i Jawę, gdzie były kolonie hindu­ skich i mahometańskich Malajów. Malajczycy, których należy odróżnić od tzw. rasy malajskiej, pochodzą ze wschodniej Sumatry, założyli oni w r. 1160 miasto Singapore. Wybrzeża cieśniny Malakka są kolebką Malajczyków, stąd rozeszli się na północ, wschód i południe, przyczyną tego było z jednej strony pojawienie się Islamu w XIV wieku, którego misjo­ narzami stali się Malajczycy, z drugiej ścisły ich kontakt z Por­ tugalczykami, którym służyli za tłumaczy. Mowa Malajczyków jest mieszana, znajdują się w niej pierwiastki sanskryckie, arabskie, �389 perskie, hinduskie, portugalskie, holenderskie, angielskie, hiszpań­ skie i chińskie. Jest około 5 mil. Malajczyków, żyjących w Indiach Wschodnich. Filipińczycy, z wyjątkiem odłamu Moros, żyjących na wyspach Sulu, są rasowo i geograficznie Indonezyjczykami, nie zaś Malajczykami. Nazwa Moros pochodzi od Hiszpanów, którzy walcząc z wpły­ wami mahometańskimi w Hiszpanii i Marokku spotkali się z tymi samymi przeciwnikami na wyspach Filipińskich i nadali im to samo miano. Historia i narodow ość Moros pochodzi od czasów Abu Hakr, mahometanina, urodzonego w Mecce w V w. Założył on now e królestwo, budował meczety, zaprowadził Koran, język arabski i mahampianiłm borHgn—y/czcśni^ posiadali oni prawo, rząd, alfabet i system wykształcenia. Z zawodu rybacy, równie sprawni na lądzie jak na morzu, budowali łodzie, którymi w dalekie strony wywozili perły, zamieniając je na inne towary. Dzięki tym podró­ żom zdobyli rozległą wiedzę, którą wykorzystali do budowania fortec i sporządzania broni palnej, podbijając pogańskich sąsia­ dów. Nie tylko mosiężna armata, ale i proch były dumą zawsze gotowych do walki wojowników, toteż piraci zostali wytępieni do­ piero w polowie XIX wieku. r ? Negritos uchodzą za najdawniejszych mieszkańców Filipin, wliczając do nich wszystkie grupy posiadające przymieszkę ich krwi, liczba ich nie przekracza 30 tys. Charakteryzuje ich mały wzrost (przeciętnie poniżej 145 cm), kręte włosy, czarna skóra i n i ­ ski stopień kultury. Z ludami Melanezji łączy ich czarna skóra, gdyż posiadają szerokie głowy w przeciwieństwie do Negritos afry­ kańskich. Zamieszkują oni zalesione górskie tereny, rozrzucone i niedostępne, najliczniejsi są oni na wyspie Luzon, gdzie też k u l ­ turalnie stoją najwyżej. Żyją przeważnie w stałych, samowystar­ czalnych grupach spokrewnionych rodzin, dzieląc czas pomiędzy polowanie, uprawę kukurydzy, tytoniu i jarzyn, zbierając płody leśne, które im służą jako towar wymienny z ludami wybrzeży. Język ich jest mieszany, posiada zawsze domieszkę sąsiedniego. Najniżej stojące grupy żywią się bananami, orzechami kokoso­ wymi, wężami i krokodylami. Rzadko kiedy potrafią coś porząd­ nie uprawiać, gdyż będąc ludem wędrownym nie chcą się na jea- �ш nvm miejscu doczekiwać zbiorów. Poza psami nie hodują żadnych zwierzą! domowych. Domy ich są to budowle wzniesione na pa­ lach, na których ułożone są gałęzie i rodzaj strzechy, ścian bocz­ nych nie ma, maty służą za posłania. Utrzymują ogniska dla cie­ pła i ochrony przed owadami, często śpią w gorącym popiele tych ognisk; stąd noszą na sobie ślady oparzeń. Do krzesania ognia uży­ wają rodzaju piły wykonanej z bambusu. Gotują jedzenie w wy­ drążonych łodygach bambusu, które w ogóle służą jako wszelkiego rodzaju naczynia. Nędzne odzienie wyrabiają z wewnętrznej czę­ ści kory palmowej. Jedyną słabą oznaką sztuki są skromne ozdoby na naczyniach. Ciała zdobią bliznami powstałymi od na­ cięć skórv bambusowymi nożami, na nogach noszą obrączki z ple­ cionej świńskiej sierści. Ostrzą sobie zęby. Bronią są łuki i za­ trute strzały, a także siekiery do odrąbywania, głów ludzkich, któ­ rych poszukują. Wielożeńslwo jak i rozwody nie istnieją wśród nich zupełnie. Religijnych ceremonii podobno nie posiadają, jak też nie wierzą w czary, można powiedzieć, że są realistami. Bam­ bus jest używany do wszelkiego rodzaju wyrobów, począwszy od mostów aż do instrumentów muzycznych, tak samo łyko palmy «rartan» służy do wszelkich wiązań i zastępuje gwoździe. Typo­ wym dla Filipińczyków jest dom budowany na palach mający tylko dach, służy on jednej lub kilku rodzinom, czasami całej wsi. Igoroci z okolic górskich żyją w gęsto zabudowanych miastach lub wsiach. Niezbędnymi budynkami wtedy są: 1. kamienny dziedzi­ niec, gdzie odbywają się narady starszych, 2. niski, długi budy­ nek, którego jedna część służy jako sala narad w porze deszczo­ wej, druga do narad tajnych i jako cmentarz dla głów ludzkich zdobytych na wojnach; 3. niski, długi budynek, gdzie dziewczęta muszą zawsze nocować i 4. taki sam budynek dla chłopców, nie­ żonatych mężczyzn i wdowców. Wszystkie te zabudowania są oto­ czone częstokołem, na którego pale przy odpowiedniej ceremonii wbijają głowy swych ofiar, na czas dłuższy lub krótszy zależnie od stanowiska tak ofiary jak i zabójcy. Broń ich jest bardzo pry­ mitywna. Najbardziej rozpowszechniony jest łuk i zatrute strzały, których koniec odpada i pozostaje w ranie, powodując szybką śmierć. Najsilniejszą trucizną jest sok z drzewa «upas», używane �391 są także sfermentowane liście ananasu i jad niektórych zwierząt. Poza tym posługują się bronią rzutową, oraz wszelkiego rodzaju bumerangami i dzidami. Znają także wiatrówki sporządzone z bambusu, z których strzały są wyrzucane za pomocą silnego dmuchnięcia; do obrony używają drewnianych tarcz. Filipińczycy odżywiają się przeważnie ryżem, kukurydzą i słodkimi ziemniakami, uprawiają też trzcinę cukrową, tytoń, ba­ nany i jarzyny. Wiele bardzo jest drzew o jadalnych owocach, lecz niektóre z nich, jak np. doskonałe «mango» jest tak delikatne, że nie nadaje się zupełnie na eksport. Łowy dostarczają im zwie­ rzyny, chociaż mięsa jedzą mało, więcej natomiast ryb. Mleko «carabao» bardzo tłuste używane jest tylko dla dzieci i jako lekar­ stwo. Wyrabiają winu ż. »Окц"раГш, racząc się nim tylko w czasie jakichś uroczystości i to umiarkowanie. Bardzo zajmujący jest problem językowy, gdyż na wyspach Filipińskich istnieje 87 różnych narzeczy, z których każdy posiada własne słownictwo i mniej lub więcej bogatą literaturę. Niewąt­ pliwie niedostępność okolic górskich i brak komunikacji przyczy­ niły się do rozwoju zupełnie odmiennych narzeczy. Pomimo ze­ wnętrznych pozorów okazało się, że są one gramatycznie podobne nie tylko pomiędzy sobą, ale i do narzeczy używanych na Borneo, Celebes i w ogóle w Indonezji, mają więc to samo źródło języ­ kowe. Gdy Hiszpanie przybyli na Filipiny, zastali tam już pismo «syllabary», obecnie nawet do pisania w narzeczach używany jest alfabet arabski. Literaturę stanowią wiersze, pieśni, genealogie i opisy czynów przodków. Większość wykształconych Filipińczy­ ków zna język hiszpański i własne narzecze, chociaż angielski jest językiem oficjalnym i szkolnym, hiszpański jest popularniejszy. W prymitywnym filipińskim społeczeństwie najmniejszą jed­ nostką administracyjną jest wieś «barrio», składa się ona z 10 do 1.000 domów. Jedna wieś jest zwykle oddzielona od drugiej po­ lami ryżowymi. Mieszkańcy sąsiedniej wsi są uważani za cudzo­ ziemców i często stan wojenny pomiędzy nimi jest nieustanny. .Za krzywdę wyrządzoną jednostce mści się cała wieś. «I)ato» — szef bania jest wybierany na podstawie osobistych zalet lub ma­ jątku. Organizacja jest feodalna; społeczeństwo dzieli się na cztery �klasy: dato — najwyższy stopień, do drugiej należą ci, co nie płacą; dato podatków, lecz służą jako wioślarze lub wojownicy; trzecia klasa składa się z wyzwolonych niewolników, którzy muszą speł­ niać cięższe prace niż wolno-urodzenj i ostatni wreszcie, niewol­ nicy. Ci pochodzili z jeńców wojennych, którym darowano życie, lub dostawali się do niewoli na skutek długów, np. umierająca z głodu rodzina dostawała trochę niełuskanego ryżu jako pożyczkę od bogatego sąsiada, nie mogąc długu spłacić z powodu narasta­ jących procentów stawała się niewolnikami, co przechodziło na dzieci. Obchodzono się jednak dobrze z tymi niewolnikami, zali­ czając ich ostatecznie do członków rodziny. Jednym z powodów nieustannych wojen jest cześć, jaką by­ wają utoczeni ci, klóizy mieli powodzenie w bilwach, nazywano ich «mangani» i mieli oni prawo do noszenia specjalnego stroju, którego kolor i okazałość zależne były od ilości zdobytych głów ludzkich. Gdy chodziło więc o zdobycie głowy, nie robiono żad­ nej różnicy pomiędzy wojownikiem a dzieckiem lub starcem. W niektórych okolicach Luzonu przy budowie nowego domu ko­ nieczne były głowy ludzkie, aby zakopywać je pod słupami na szczęście. Obecnie głowy te zastępuje się czerwonymi szmatami. U niektórych szczepów nie można było szczęśliwie rozpocząć sa­ dzenia ryżu bez poprzedniego zdobycia kilku ludzkich głów. Cza­ sami jednak wystarczyło obcięcie uszu ofiary, czasem pęk włosów, którego używano do ozdób. Obecnie jednak zdobycze te zostają za­ stąpione odpowiednią sumą pieniężną. Ludność Filipin jest mniej więcej w 95% chrześcijańska, z nowoczesnymi poglądami na świat, w przeciwieństwie do ho­ lenderskich Indii Wschodnich, gdzie 95% ludności jest wyznania mahometańskiego. Mieszkańcy centralnego Luzonu, wybrzeża i miasta Manilla pierwsi przyjęli katolicyzm. Pomimo jednak 300-letniego wpływu religii i kultury zachodniej zachowało się wiele dawnych wierzeń, jak np. cześć dla duchów przodków, no­ szenie amuletów i czary. Istnieją też legendy odnoszące się do stworzenia świata i człowieka. Wiara w duszę nieśmiertelną jest bardzo dawna, i co za tym idzie, wiara w nagrodę i karę wieczną. Książka wydana w 1942 r. jest bogato ilustrowana fotogra- �393 fiami i zaopatrzona w cztery map*. wykazujące: 1. rozmieszcze­ nie szczepów na wyspach Filipińskich, 2. gęstość zaludnienia w r. 1939, 3. okręgi etniczne na południowo-zachodnim Pacyfiku i 4. mapę językową. 7 n JOHANNES MARINGER, «M e n s с h e n o p f e r i m B e s t a t u n g s b r a u c h A l t e e u r o p a s » . Anthropos 1942—1945, str. 1—113. , \\ Johannes Maringer w swojej ciekawej i bardzo potrzebnej pracy pt. «Menschenopter im bestattungsbrauch Alteeuropas» (An­ thropos, rok 1942—45, str. 1—113) podjął się przedstawienia cało­ kształtu wiadomości, które jak dotychczas przeważnie były oma­ wiane i dyskutowane w najrozmaitszym związku. Uwzględniając wyniki prehistorii, wiadomości przekazane nam przez historyków starożytnych, dawne legendy (przede wszystkim starogermańskie) ild. zobrazował autor właściwie cały problem z podkreślenia godną na ogół wstrzemięźliwością w wy­ ciąganiu wniosków niedostatecznie opartych na znanym w tej chwili materiale źródłowym. Wiadomości dotyczące krajów pozaeuropejskich czy to h i ­ storyczne czy zaczerpnięte z współczesnej etnografii, którymi po­ sługuje się bardzo ostrożnie, służą jako dodatkowe, możliwe do przyjęcia wyjaśnienia w tych wszystkich, dość zresztą licznych wypadkach, dla których nie wystarczają źródła europejskie. Jak wiadomo, niejednokrotnie dyskutowano nad pytaniem, czy jest rzeczą metodycznie właściwą posługiwanie się materia­ łami współczesnej etnografii i wynikami etnologii, zwłaszcza kra­ jów geograficznie odległych, dla wyjaśnienia np. przed - i wczesno historycznych zagadnień europejskich? Tak np. Hans Schreuer opowiada się przeciwko temu w swo­ jej tak nader ciekawej i cennej rozprawie pt. «Das Recht der Toten. Eine germanitische Untersuchung». Rozprawa ta została ogło­ szoną w r. 1916 w Zeitschrift f. vergleichende Rechtswissenschaft 7 7 4 �i posiada bardzo duże znaczenie zarówno dla historyków prawa, kultury, jak i etnologów i socjologów. Wręcz przeciwnego zdania bronił nie mniej poważny badacz Fryderyk Schwenn w pracy «Die Menschenopfer bei den Griechen und Rómern» ogłoszonej w r. 1915 (Religionsgeschichtl. Versuche шгс! Yorarbeilen. Tom 15, Giessen). Uzasadniając swoje odmienne w tym względzie zapatrywa­ nia z Scheuerem powołuje się H. Maringer na zdanie autora ob­ szernej dwutomowej «Nordische Altertumskunde» Sofusa Mullera, która w przekładzie niemieckim ukazała się już w lalach 1897—98. Bez wątpienia mimo całego postępu nauki i dzisiaj jeszcze pozostaje zawsze aktualne zdanie Mullera: «Próba wytłumaczenia jest jedną z głównych dróg archeologii przedhistorycznej. Musimy się często do niej uciekać, gdyż na razie materiał jest pełen luk. Nieodzowną jesl zatem dla wyjaśnienia nieznanych odległych cza­ sów pomoc, jaką może nam dać porównanie z historycznymi i egzotycznymi ludami*. Jak w tylu innych- wypadkach zreszlą i tułaj pytanie nie powinno brzmieć «czy», ale «jak» należy się posługiwać analo­ giami i porównaniami. Za tym opowiedział się także stanowczo, jak się od H. Maringera dowiadujemy, uzasadniając obszernie swoje zdanie ostat­ nio i W. Schmidt w pracy pt. «Vólkerkunde und Urgeschichle in gemeinsamer Arbeit an der Aul'liellung allester Menschheitsgeschichte». Niestety praca ta nie jesl mi dotychczas znaną, ponie­ waż została ogłoszoną w latach 1941 i 1942 w Mitteilungen der Nalurforschenden Gesellschaft w Bernie. Jak wynika z tego, co Maringer przytacza. Schmidt uważa za właściwy następujący sposób postępowania: «Najpierw każda z obu nauk winna ustalić stan faktyczny na swoim własnym gruncie, swoimi środkami i metodami*, następnie zaś: «Każda z nich jeżeli posługuje się materiałem drugiej nauki, powinna zwracać uwagę na oznaczenie jego wieku przez nią ustalonego*. Tych wskazówek p. Maringer siara się przestrzegać w całej swojej pracy. �395 Tytuł pracy «Menschenopfer im Bestattungsbrauch» jak i konsekwentne używanie pierwszego terminu w dalszym ciągu, rodzi jednak pewne wątpliwości. Autor zresztą w tym względzie sam przypomina (sir. 13, n. 14): «Wobec ogólnej niepewności w ustaleniu pojęcia ofiary proponuje Schwenn, by na razie za­ miast o ofiarach z ludzi (Menschenopfer) mówić raczej o rytual­ nym zabójstwie (riluelle Menschenlótung)». Zapewne samego pojęcia ofiary nie można ostatecznie zde­ finiować, chociaż zgodność jest tu znacznie większa, aniżeli np. gdy chodzi o pojęcie religii. Nie możemy w tej chwili naturalnie omawiać tutaj całej problematyki pojęcia ofiary, którą tak obszernie z natury rzeczy zajmuje się historia porównawcza religii. W każdym razie, jeżeli chodzi o ofiary z ludzi, określane jako «Menschenopfer», «sacrifice humaim», «human sacrifice*, to od dość -dawna zacieśnia -się używanie tego terminu. Okazało się to słusznym nic tylko ze względu na potrzeby religioznav>stwa, ale i historii porównawczej prawa. I lak np. Wiktor Calhrein w tak bardzo obszernym dziele pl. «Die Einheit des sittlichen Bewusstseins der Menschheit, eine ethnographische Unlersuchung* (3 tomy, Fryburg w Br. 1914) od­ różnia bardzo dokładnie miedzy «Menschenopfer», a «T6tung von Menschen, die den Yerstorbenen ins Jenseits begleiten sollen». Podobnie ujmuje tę sprawę M. G. Foucart w swojej bardzo ciekawej «Histoire des religions et methode comparative* (2 wyd. Paryż 1912, sir. 376 п.). Groby przedhistoryczne i wczesnohisloryczne nie mogą nam ujawnić motywów tak bardzo ważnych dla ujęcia rzeczywistego znaczenia tych zagadnień ze stanowiska badacza kultury i religii. Również zgoła nie wystarczające są pod tym względem przekazy historyczne autorów starożytnych. Trzeba, jak wiadomo, przyj­ mować bardzo ostrożnie podawane przez nich tłumaczenia tych zjawisk nie tylko, gdy mówią o współczesnych im ludach «barbarzyńskich*, ale i własnej, zwłaszcza odleglejszej przeszłości. Je­ żeli zaś chodzi o najstarsze pomniki literackie, lo wobec licz­ nych przeróbek, jakie one przechodziły przed ostatecznym utrwa- �leniem w piśmie, to nastręczają się innego rodzaju trudności. Nie­ raz jest wątpliwe, a może nawet niemożliwe ustalenie, jakiej epoce należy przypisać zachowane, a interesujące nas szczegóły.. Z reguły trudno się zorientować, czy pewne zwyczaje i praktyki były powszechne, czy też właściwe tylko pewnym kołom społecz­ nym lub stanowiły rzadkie wyjątki. Trzeba przyznać, że autor bierze to wszystko pod rozwagę, wskazując nieraz na nastręczające się badaczowi trudności i wąt­ pliwości, które ostatecznie są niemożliwe do rozwiązania. Ta wspomniana już na wstępie ostrożność w wydawaniu sądów sta­ nowi nietylko bardzo dodatni rys całej pracy, ale budzi równo­ cześnie w czytelniku duże zaufanie do wywodów autora. PizejizysLy ukiad pracy stanowi dalszą bardzo dodatnią jej cechę. Po krótkim, ale pełnym treści wstępie, w którym poruszono ogólnie zagadnienie ofiar z ludzi w starożytności europejskiej, a następnie zagadnienie ofiar w zwyczajach pogrzebowych, oraz po pewnych uwagach natury melodycznej przechodzi autor (sir. 13) do właściwgo tematu. Rozpoczyna od zapoznania nas ze wspólnym pochówkiem mężczyzny z kobietą. Obszernie w tym rozdziale omawia przede wszystkim ofia­ rowanie wdowy. Rozważa cały problem opierając się zrazu wy­ łącznie na prahistorii, a to od młodszej epoki żelaznej począwszy, przechodząc następnie do czasów wczesno-historycznych. Kolejno zapoznajemy się z tym zwyczajem u Słowian, Bałtów, Germa­ nów i in. Nie wiadomo tylko dlaczego cofa nas od str. 27 wstecz i zapoznaje z dawniejszą (przedrzymską) epoką żela.zną (Trako­ wie i Scyci, Grecy i Rzymianie itd.), pniem z epoką brązową, a wreszcie kamienną. Wszystko to doprowadza autora do następujących wniosków (str. 25 i п.): «Zjawisko ofiarowywania wdowy stanowi nieza­ przeczalny fakl w Europie wczesno i przedhistorycznej. W prze­ ciągu półtora tysiąca lat od około r. 1000 przed narodzeniem Chry­ stusa, aż do roku 500 po narodzeniu Chrystusa ten krwawy zwy­ czaj odzwierciedla się w źródłach historycznych, a to: opisach podróży, kronikach, opracowaniach historii, w pieśniach i poda- �397 niach. Znaleziska grobowcowe łych czasów potwierdzają często te świadectwa literackie. Przy tym wykopaliska mogły nam po­ twierdzić istnienie tego zwyczaju w starej Europie poprzez czasy przedrzymskiej epoki żelaznej i brązowej aż do późniejszej młod­ szej epoki kamiennej (spate Jungsteinzeit), a więc w każdym ra­ zie do około 3000 przed narodzeniem Chrystusa. Seria wykopalisk następnie się urywa. Nieliczne podejrzane (co do swojej istoty) znaleziska ze starszej epoki kamiennej mogłyby być zwiastunami późniejszego zwyczaju. Napewno jednak nie pozostają z nim w .związku historycznym*. Na podstawie zarówno materiału wykopaliskowego, jak i przekazów literackich p. Maringer przypuszcza, że zwyczaj zgła­ dzania wdów: «nie był nigdy właściwym zwyczajem ludowym, lecz stanowił zawsze specjalność szlachty, szczególne prawo pew­ nych rodów, lub panów warstwy wojowników (herrische Kriegerschicht)* (str. 56 i str. 109). Niewątpliwie mogło tak być, ale trzeba zaznaczyć, że przed­ stawiony przez autora materiał w tym wypadku nie upoważnia do takiej pewności. Bardzo natomiast słuszną jest uwaga (str. 58): «Jest bez­ względnie błędnym łączenie zabijania wdów — jak i w ogóle ofiary z ludzi — z ludami najniższego rozwoju kulturalnego. Z materiału wypływa raczej jasno, że pojawia się to wszystko dopiero na wyższym stopniu rozwoju kulturalnego. Przełamanie tego zwyczaju następuje później przez potęgę wyższego stopnia uobyczajnienia, ale może bardziej przez zmianę wiary odnoszą­ cej się do śmierci. Musimy przyjąć, że niektóre ludy zwłaszcza klasyczni Grecy i Rzymianie doszli do tego już wcześnie o własnych siłach. Jest jednak wiadome, że dopiero przez potęgę chrześcijań­ stwa zwyczaj ten został przełamany u północnych Germanów, Sło­ wian i Bałtów*. W ustępie następnym (str. 65 do 75) mamy przedstawione ciekawe zagadnienie zaślubin z umarłym. Jak wiadomo np. w Chi­ nach, co prawda w formie niekrwawej, .zwyczaj ten utrzymał się bardzo długo. �398 Pomijając mniej ciekawe opisy (str. 75 do 82) przechodzimy do rozważań na temat mordowania jeńców (Gefangenenopfer). Obszernie zajmuje się nim także H. Pinard de la Boullaye w drugim tomie swego podstawowego dla religioznawstwa dziele pt. «L'elude comparee des Religions» (4 wyd. Paryż 1929). I tak np. (str. 60—61) czytamy: «Jeżeli się chce, to nic łat­ wiejszego, jak sporządzenie obszernej syntezy ofiar z ludzi w ciągu wieków. Ale czyż można tolerować przedstawianie wszelkiego za­ bójstwa człowieka, jako ofiarę z człowieka? Można zabijać swoich bliźnich z powodu apetytu na ludzkie mięso: jest to .kanibalizm, ale nie religia. Można ich zgładzać, jak np. starvch rodziców, zachowując przy tym różne formy, czy to żeby ich uwolnić od niedomagań i cierpień, albo by oswobodzić szczep od zbytecznych gąb: będziemy mieli do czynienia tutaj ze współczuciem, egoizmem albo poli­ tyką. Można ich zabijać celem zapewnienia sobie środka przez straszną, a zatem skuteczniejszą procedurę — przewidywania przy­ szłości, albo zmienienia losu: będą to praktyki wróżbiarskie albo czarodziejskie. Mogłoby to być także religią, gdyby starano się uprzedzić gniew jakiegoś boga, wydzielając mu dobrowolnie jego część. Można zgładzać z powodu żałoby. Jednak lego rodzaju zwy­ czaj obejmuje kilka motywów. Może nim być przesądna obawa celem ułagodzenia cienia .zmarłego, albo także przywiązanie, pra • gnienie zapewnienia mu w przyszłym życiu możliwości prowadze­ nia porządnego życia, wreszcie i dzika zazdrość pragnąca zapobiec, by jego wdowa lub kobiety nic wstąpiły w inne związki. Można także mordować bez wyboru jeńców wojennych, już to z powodu brutalnego uczucia zemsty lub przezorności politycz­ nej, wreszcie z bardzo różnych motywów religijnych. Także i religia może — a ten wypadek szczególnie rzuca się w oczy w starym Meksyku — organizować periodyczne ofiarowa­ nie jeńców, niewolników i dzieci z równoczesnym celem: adoracji, ubłagania, ekspiacji i dziękczynienia. r �399 Czyż naprawdę nie istniałaby jak tylko jedna etykieta dla tak różnych praktyk, które rozpościerają się od rytuału kulinar­ nego, aż do aktu ściśle religijnego? Autor zresztą to wszystko wie, czego dowodem nie tylko wspomniany już cytat zdania Schwenna, ale i niejedna uwaga w dalszym ciągu pracy. Tak np. (str. 58): «Pozostaje jeszcze py­ tanie o ile zgładzanie wdów wolno nam określać, jako ofiarę z l u ­ dzi. Jeżeli la praktyka wypływa z troskliwości o nieboszczyka, bez wątpienia nie należy ona do zakresu religii, lecz do opieki nad zmarłymi, do zwyczajów. Z drugiej strony niejedno wskazuje przy tym na ofiarę. Z pewnością oznacza ona pozbycie się prawdziwej wartości a nawet najwyższej ziemskiej wartości, to jest życia, które •7Asi5«ip »«i«»ezoiie dł-a. bsgcś innego .-Nic jest przecież koniecznym zacieśnianie przy ofierze jej pojęcia do boskiej istoty ze względu na przyjmującego. Sądzę przeciwnie, że można je rozciągać na wszelką islolę ponadludzką. Często zaś nieboszczyk, zwłaszcza bu­ dzący grozę, wydawał się żyjącym, jako istota ponadludzką. Po­ dobnie w czasach brutalnego, despotycznego ducha musiał męż­ czyzna stać ponad kobietą, jako pewnego rodzaju wyższa istota, której cały cel bytu rozpływał się w jej małżonku, jej panu i władcy, jakoby w jej bogu. Wolno nam zatem przy starszej brutalniejszej formie mówić o ofiarowaniu wdowy. Ten charakter ofiarny podkreśla analogia do ofiar zwierzęcych, które występują lakże niekiedy w znalezi­ skach. Zapewne w późniejszej, dobrowolnej formie występują na czoło bardziej osobiste motywy, jako to: pragnienie szczęścia, cza­ sem bohaterska miłość i wierność, ale także pożądanie sławy i ko­ bieca próżność. Mimo to jest faktem niewątpliwym, że w gruncie rzeczy kobieta zostaje poświęconą pożądliwości mężczyzny. Jej samoofiarowanie i jej pędzenie ku śmierci podobne jesl przecież do religijnego obłędu*. Musze powiedzieć, że powyższe tłumaczenie trudno uznać za całkowicie przekonywujące. Materiał najdawniejszy np. jaki nam p. Maringer przedstawia nie uzasadnia podług mego wraże­ nia dostatecznie poglądu, jakoby śmierć wdowy początkowo z re­ guły była przymusowa, a później z reguły dobrowolną. Zresztą �400 nie to jest przecież rzeczą zasadniczą, gdyż w ustalonym pojęciu, ofiara może być zarówno dobrowolną, jak i niedobrowolną. O isto­ cie rzeczy sianowi komu zostaje złożoną. Motyw wierzeniowy sam przez się, do którego należy bezprzecznie dzielenie z nieboszczy­ kiem i pozagrobowego losu nie wystarcza. Naturalnie zdaję sobie sprawę, że ze względu na posiadany materiał postępowanie podług wspomnianych wskazówek Pinarda nastręczałoby wiele i niezwykłych trudności. Naturalnie różne mogą być tego powody, ale szczególnie ze stanowiska wierzeniowego ważnym jest dosyć rozpowszechnione przekonanie, że pomordowani jeńcy będą w życiu pozagrobowym niewolnikami zwycięzców . Taka wiara utrzymuje się bardzo 7 ^AAW^W, ±*)j. u. uv.iiuanuv> puinuLiiv tu. .liitui^ 11111 \1111 lj. .иаил»,^. nam przypomina (str. 83): «Bizantyjczyk Leon Diakon potwierdza to wyraźnie odnośnie Normanów w państwie Wschodnio Rzym­ skim. Ci zwykli podług zwyczaju ojczystego najczęściej zarzynać jeńców wojennych i spalać razem ze swymi zmarłymi. Sami na­ tomiast nie dopuszczali, żeby ich brano do niewoli. Jeżeli nie było już widoków ocalenia, popełniali samobójstwa, gdyż inaczej mu­ sieliby służyć w Hadesie zwycięzcom*. 7 7 Jak już zresztą dawniej wykazał L. Malten w ogłoszonym w r. 1924 Leichenspiel und Totenkult, rzymskie walki gladiato­ rów pozostają długo w związku z obrzędami pogrzebowymi. Bardzo krótko omówiono (str. 86 do 88) zwyczaj składania zbrodniarzy w ofierze. 7 Na podstawie pracy V. Amiry, «Die germanischen Todesstrafen» przypomina autor: «że podług prawa slarofryzyjskiego i dolnosaskiego morderca powinien był zostać pogrzebany pod swoją ofiarą». Dodaje przy tym: «jest rzeczą ciekawą, że takie samo po­ stanowienie znajduje się także w jednym prawie starochińskim». Zupełnie przekonywującym jest zapatrywanie p. Maringera (str. 86—88): «ale bez wątpienia w tym rodzaju kary tkwi jeszcze głębszy sens wierzeniowy. Nie wystarczało samo przez się, że morderca płacił życiem za życie, lecz równocześnie miał przez pochowanie ze swoją ofiarą stać się jej niewolnikiem w życiu �401 przyszłym. Ten los oznacza sam przez się najgorszą karę, ponie­ waż wydawał mordercę nieuniknionej zemście swej ofiary*/ Sądzę, że tym bardziej taki pogląd możemy przyjąć, ponie­ waż sakralny charakter kary śmierci nie ulega już dzisiaj wątpli­ wości, co zresztą łączy się z sakralnym charakterem prawa starogermańskiego. Odnośnie tej communis opinio, o której autor nie wspo­ mina, posiadającej obszerną literaturę, czytamy np. u SchróderaKunssberga, «Lehrbuch der Deutschen Rechtsgeschichte* (Berlin— Lipsk 1932), str. 826: «Zbrodniarz przekonany i znajdujący się w ręku sędziego, stawał się co do swego życia łupem bogów i był przeznaczony na śmierć ofiarną z ręki kapłana lub przez wydanie —~ i .1JAU11A AAclllAA _ T~.l V. 1 UCLiiitAlY •• , W 1, VAUAV 4. LŁAAY ЛЛ U l U ^ U \ 1— lAA^, I l l U ^ l ~ł„.i I I J l i u V I L l ł v. nany, dopóki bóstwo zapytane o swoją wolę nie oświadczyło, że ofiara jest mu miłą». Dosyć długo nie umiano sobie w ogóle wyobrazić kary śmierci o' charakterze niesakralnym. Świadczy o tym np. prawo nordyckie epoki frankońskiej w przeciwieństwie zresztą do po­ łudniowo germańskiego. Ponieważ dawna forma wykonywania wyroków przez skła­ danie zbrodniarza bóstwu na ofiarę, nie była po przyjęciu chrze­ ścijaństwa do utrzymania, porzucono w ogóle karę śmierci, zastę­ pując ją niedającym się odkupić wyjęciem z pod ochrony prawnej. W bardzo jasny i wyczerpujący sposób (str. 107 do 112) poprzedzony krótkim zestawieniem równoległych zwyczajów poza europejskich (sir. 102 do 107), streszcza i ujmuje p. Maringer wy­ niki swej pracy. Sam zwyczaj określa jako globalny (sir. 102), chociaż bynajmniej nie powszechny. Poza Europą, w której jest on szeroko przyjęty, istnieje i w innych częściach świata. U niektórych ludów, jak np. Greków i Rzymian (np. zgładzanie wdów) zanika on bardzo wcześnie, u innych ludów europejskich trwa dłużej, a nawet bardzo długo, ho aż do wieku XIV. W Chinach istnieje ten zwyczaj do końca X V I I wieku, jeszcze dłużej w Korei, Indiach, Japonii itd. Przy­ pominam harakiri marszałka Nogi na grobie cesarza Mutsuhhy. W Mezopotamii starożytne wykopaliska w summeryjskim Lud. T. X X X V I I 2) �402 Ur i Kisz ujawniły nam, jak liczne rzesze (do 74 osób) towarzy­ szyły niekiedy królom w zaświaty, zabezpieczając im tam na­ leżny tryb życia. Najstarszy z tych grobów pochodzi z około roku 3300 przed narodzeniem Chrystusa. Z opanowaniem kraju przez Semitów zwyczaj ten nagle ustaje. Babilończycy i Asyryjczycy nie znają go, chociaż poza tym szalują niekiedy bardzo szczodrze ofiarami z ludzi na cześć bogów. Wreszcie silnie podkreśla autor ponow nie (str. 109), że po­ czątku tego zwyczaju nie należy szukać na niższych stopniach roz­ woju kulturalnego, lecz przeciwnie, na wyższych. Jego zaś za­ nik zależy przede wszystkim od zmiany pojęć o życiu pozagrobo­ wym, które, możemy jeszcze dodać, pociąga za sobą i zmianę pojęć ? Kończąc moje uwagi nad pracą p. Maringera muszę jeszcze raz podkreślić bogactwo jej materiału informacyjnego, ostrożność w formułowaniu sądu i jasność wykładu. Posiada ona poważną w artość nie tylko dla etnologów, ale i dla historyków religii i prawa. •. г u IŁ r Leon Hawan «D i e S a m m 1 u n g В a r b i i t a 1 i e n i s с li e г V o 1 к sl i e d e r » . Von Vittorio Santoli, Florenz. Zeitschrift fur Volkskunde, 48 Jhrg., 1939, Neue Folgę, Bd. X. Berlin 1939—40. Autor, który od 1927 r. współpracuje z Barbim nad przygo­ towaniem wydania «Zbioru pieśni ludowwch M. Barbiego», po­ daje historię powstania tego zbioru, jego zawartość, osiągnięte re­ zultaty i problemy, które przy układaniu zbioru się wyłoniły lub silnie zarysowały. Początki tego zbioru pieśni, który dziś stanowi zasadniczą część włoskiego skarbca poezji ludowej, sięgają swymi początkami r. 1887. Urodzony w Sambuco, w górach Pistojezji, gdzie bardzo żywa jest wymiana między półn. Włochami i Toskaną, położył Barbi przede w'szystkim nacisk na badanie tych okolic. Już w roku 1895 mógł dać nie tylko krytyczny opis ludowej poezji tego terenu, �403 ale także poruszyć szereg podstawowych zagadnień odnoszących się do historii poezji ludowej we Włoszech. Przekonany o koniecz­ ności zbierania jak najliczniejszych wersji, rozszerza teren zbie­ ractwa daleko poza Toskanę, chociaż zbiór swój nazywa stale «zbiorem pistojezyjskich pieśni, nawet jeszcze w rozprawie «О h i ­ storii poezji ludowej we W łoszech», w której porusza w orygi­ nalny sposób główne zagadnienia poezji ludowej, jakie nasunęły się krytycznemu oku badacza w 30 lat po ukazaniu się prac N i ­ gry i D. Ancony. Jakkolwiek Zbiór Barbiego jest rezultatem 50letniej pracy zbierackiej w Toskanie, zawiera on także cenny ma­ teriał z wielu innych okolic, szczególnie z Friaulu i Emilii. Jest od­ biciem nie tylko toskańskiej, ale także — jakkolwiek mniej wy­ raźnym — tradycyj większej części Włoch. T Fakt, ze w Zbiorze Uarmego i oskana jest najsiiniej repre­ zentowana, jest raczej dodatnim momentem, gdyż w ludowej l i ­ teraturze Toskana zajmuje centralne miejsce. Różne rodzaje poe­ zji, jak np. tzw. «Rispotto» powstały tamże i dopiero stamtąd roz­ powszechniły się w środkowych, północnych, a także południowych Włoszech. Tu też jest bardzo żywe «stornello», najkrótsza i naj­ młodsza forma jednostrofowej pieśni lirycznej. W Toskanie zbie­ gają się inne, poważne formy poezji, jak: epiczno-liryczne pieśni typu francuskiego, powtarzające się pieśni (iteratywne) i «vilotta». Toskana jest kolebką «cantari», których zależność od ustnej tradycji z jednej, a wpływ na ustną tradycję z drugiej strony, pozostawia jeszcze temat do badań. Gdy w r. 1927 Barbi zdecydował się przy pomocy Santoliego rozpocząć publikowanie swego zbioru i podjął przerwaną przez wojnę działalność zbieracką, rezultaty były bardzo pokaźne. To dowodzi, że zawsze jeszcze można dużo zebrać, jeśli się metody­ cznie i wytrwale postępuje. Jednym z najważniejszych rezultatów, do których doszedł Barbi, jest stwierdzenie, że owe liryczno-epiczne pieśni, które do­ tychczas uważano za wyłącznie albo prawie wyłącznie właściwe dla północnych terenów, występują także i w Toskanie. Tym sa­ mym upadła granica południowego rozprzestrzenienia epiczno-lirycznej pieśni typu francuskiego, przeprowadzona analogicznie do 26* �404 granicy między gallo-italskimi a toskańskimi narzeczami. Tym sposobem poezja ludowa została uwolniona z ciasnego kręgu za­ leżności od narzeczy. Jej zasięgi wybiegają poza granice językowe i etniczne. Zbiór Barbiego zawiera pieśni opowiadające, których naj­ bardziej tradycyjną formą, a zarazem najpiękniejszą, jest pieśń epiczno-liryczna pochodzenia francuskiego. Należy przyjąć jako pewnik, że powstała ona nie wcześniej, jak w XV w. Dotychczas wiązano ją z północnymi Włochami, w rzeczywistości jednak za­ domowiła się ona od przeszło 4-ch wieków w Toskanie i tam jest również rozpowszechniona — jakkolwiek w znacznie mniejszej mierze, — na południu i na wyspach. Przeprowadzane badania nad formami metrycznymi różnych rodzajów tej pieśni wyjaśnią zagadnienie jej migracji. Przeprowadza się drogą starannej ana­ lizy bogatego materiału badania nad genezą, rozprzestrzenieniem i żywotnością innych pieśni oraz nad formą lirycznego strombotto. Trzecią grupą prawdziwie tradycyjnego rodzaju są pieśni wy­ liczające i powtarzające się (iteratywne). Dziś często fragmenta­ ryczne i na najniższy stopień zesunięte, tak, że służą dzieciom do zabaw, były one w zasadzie przez zbieraczy zapoznane i szerego­ wane między rymy dziecięce, pieśni liryczne lub opowiadające. Jest zasługą Barbiego. że podniósł znaczenie tego rodzaju pieśni i poświęcił im uwagę, na jaką zasługują. Pieśni te mają odległą tradycję. Np. spór między matką a córką o wybór męża sięga nie­ przerwaną tradycją w średniowiecze. Największą i najcenniejszą część Zbioru Barbiego stanowią epiczno-liryczne pieśni, rispetti i stornelli oraz pieśni wyliczające i iteratywne. Obok nich. jako u ludu najwięcej rozpowszechnione, należy postawić rymy łańcuszkowe, rodzaj, który oprócz dowcipnych i żartobliwych zszeregowań słów dla dorosłych, stanowi większą część właściwych pieśni dziecięcych. I tutaj zebrał Barbi teksty, sięgające również kilku stuleci wstecz. Wystarczy wspomnieć «uno, duo, tres», pieśni występujące już w w. XV, których Barbi zebrał 64 wersje. Niemniej uwagi, jak tym trzem wielkim grupom śpiewanej poezji i rymom łańcuszkowym, poświęcił Barbi nawpół ludowej �405 poezji, czyli lz\v. poezji mieszanej tradycji (tj. ustnej, rękopiśmien­ nej i drukowanej). Oprócz materiałów przekazywanych ustnie, zebrano tu teksty pisane i drukowane w dawnych i nowszych cza­ sach. Ze względu na małą troskę, jaką poświęcano przechowy­ waniu ludowych książeczek i ulotek, niewiele się z nich docho­ wało. Materiał ten jest bardzo ciekawy także dla filologów. Nie­ które przykłady z tej grupy wchodzą również w dziedzinę zwy­ czajów i obyczajów. Zbiór Barbiego zawiera wreszcie liczne zagadki i przysło­ wia. Badania porównawcze nad przysłowiami mogą rzucić światło na niektóre dziedziny kultury duchowej. Zagadki, które dzisiaj cip w ł a t n n ć p i t i rtvipri а кшЛук bvlv ro/rvvvka ctprczvph 7 я - slugują jako małe, ale ciekawe świadectwa historyczne na szczegółowsze badania, niż dotychczasowe. Gdy zbiór Barbiego zostanie w całości opublikowany, da ja­ sny obraz historii wielkich prądów poezji ludowej we Włoszech i tradycji poszczególnych pieśni, dla badaczy zaś w innych kra­ jach będzie niewątpliwie cennym przyczynkiem dla studiów po­ równawczych. „ G. rrenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a6294751759c02c6487c319e5e08e4.pdf 76d82ebf42d05c29cd25b5737d577499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4778 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.309-415 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA STYS WINCENTY, « D r o g i Postępu Gospodar­ c z e g o W s b>. S t u d i u m szczegółowe n a przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u s o w a . Prace W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, 1947, seria A, n r 4, str. 1—344+5 m a p . T o i x > n m i k o w e dzieło s i a n o w i w v n i k przeszło d w u d z i e s t o ­ letniego ślęczenia n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i , księgami s a d o w y m i na t e r e n i e w s i r o d z i n n e j , a wypełnionymi osobiści; w bezpośred­ n i m zetknięciu z b a d a n y m i . D a j e ono z a t e m n i e t y l k o p e w n y , o b i e k t y w n y i szczegółowy o b r a z stosunków panujących w n i e j o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w y b u c h e m w o j n y W v ż w s z y s t k o iest d o p r o w a d z o n e do s t a n u z r o k u 1937 150-tej ' r o c z n i c y - " m e t r y k i .Józefińskiej. D a j e o n o p o n a d t o perspektywę przeszło pięciu n i i n i o n v c h s t u l e c i a wlec o k r e s u dłuższego o d t v e h l e i m d a r m c h w i e k ó w j a k i e oddzielają H e s i o d a o d r e f o r m Solona W i ą ż e o n o przeszłość z 'teraźniejszością odsłania m e c h a n i z m żywota t e j p o d ­ s t a w o w e i j e d n o s t k i społecznej ' j a k a d l a ' b i o l o g a jest wieś t r w a ­ jąca w z n a c z n i e większej i w l a c i i ^niż sie p o w s z e c h n i e n r z v n u szcza . ' powszecnmc p r z v p u ł Dzieło W i n c e n t e g o Stvaia p r z y n o s i w i e l e w p r o s t r e w e l a c y j ­ n y c h odkryć i u n a o c z n i a j a k tdębokim p r z e m i a n o m uległa nasza wieś w ciągu ostatniego s t u l e c i a . Z t y c h w z g l ę d ó w dzieło to p o ­ w i n n o się znaleźć w b i b l i o t e k a c h ekonomistów-; socjologów, e t n o ­ logów i antropologów, lecz też w s z y s t k i c h t y c h , którzy''interesują Tak na przykład badania Franciszka W о к r o j a wykazały, że założona na p r a w i e niemieckim (przypuszczalnie лу X I V wieku) *p<xb lwowska wieś Podbereżce, zupełnie pozbawiona t r a d y c j i swojej prze­ szłości, gdyż pod wpływem nacjonalistycznej propagandy przypisująca swoją obcość pochodzeniu kozackiemW?), zachowała aż dotychczas skład antropoligiczny wyjaśniający, że są potomkami niemieckich czy też śląskich osadników. 1 �310 się istota przeobrażeń zachodzących w obecnie .przeżywanym o k r e ­ sie, stanowiącym b a r d z o o s t r y zakręt h i s t o r i i , p r z e d e w s z y s t k i m społecznej. W y n i k przypuszczalnie n a j b a r d z i e j sensacyjny d l a l a i k a w d z i e d z i n i e badań n a d przeszłością stosunków " a g r a r n y c h s t a ­ n o w i s t w i e r d z e n i e , że graaiice łanów, w v t k i u e l v e h p r z y l o k o w a n i u w s i na p r a w i e n i e m i e c k i m około r o k u 1385, żyja dotychczas w p o ­ staci m i e d z odgraniczających p o l e t k a chłopskie. M o z o l n e s t u d i a n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i i tytułami własności u m o ż l i w i ł y z r e k o n s t r u o w a n i e d a w n y c h łanów,'ustalenie i c h p o w i e r z c h n i i s t w i e r dzenic, że łan h u s o w s k i miał około 60 m o r g ó w a u s t r i a c k i c h , b v l nieco większy nai z i e m i a c h g o r s z y c h i n m i e i s z y n a l e p s z y c h , a p o ­ n a d t o że m i e m i c v г końca X I V " w i e k u b y l i p i e n y s z w z e d n y m i f a ­ c h o w c a m i . P o s i a d a l i o n i b o w i e m pełne z r o z u m i e n i e d l a m i e j s c o w y r h warunków terenowych, j a k k o l w i e k p r a c o w a l i n a obszarze nudo wczas ieszeze z a l e s i o n y m W z o r o w v m r o / w i a z a m e m z a g a d ­ nień m i e r n i c z y c h 1>г уш szcza m i e tłumaczyć należy f a k t że° r e z u l l a t v i c h n l a n a w a i i i a urzestrzenne^o w ' ' c i a < m czterech s t u l e c i u W k tylko s u S w i ^ S i m / n i n o i n Z ogólnei l i c z b y 34 h u s o w s k eh Lmów do końca X V I I I stulecia t r z y dotrwały w nie'z i n eniónc wsLaci « w 16TuI d o k o n a n y r L nodzialu w 4 I ł * г i f i r Z S V ^ i t r / v k m " T Ь ^ Г о о / к Ы с nocł/iehr o Diecio ктЫе i s^.4okrotn^ сMOD s£ И łosi d n o i e r o s ! n w ' Ы п 1 Г Г Г п ?ntcX , ч З о Лф^епГро a E i e i J u p o d d a S i ^ ! * N i e m n i e j s e n s a c y j n y w y n i k , zasługujący na szczególna uwagę p r z v ocenie przeobrażeń o s t a t n i e g o s t u l e c i a , s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w ciągu o s t a t n i c h 150 l a t w H u s o w i e l i c z b a ludności wzrosła t r z y k r o t n i e , a ilość zboża pozostającego p o o b s i e w i e przeszło d z i e w i c c i o k r o t m e (9.23). N a w y n i k t e n złożyło sie powiększanie p o w i e r z c h n i gruntów chłopskich, s p o w o d o w a n e wchłanianiem ob¬ szaru d w o r s k i e ^ w 18% co w łączności z l i k w i d a c j a lasów, n i e ¬ użytków i częściowo p a s t w i s k powiększyło . p o w i e r z c h n i e ról u p r a w l a n y c h o 17% g d y n a t o m i a s t wydajność z h e k t a r a wzrosła p r z e szło t r z y k r o t n i e ( 3 6 ) Unaoczniło to ze c z y n n i k i e m decydującym o . o b a w i e w a r m d i w b v t u ludności było n i e powiększenie p o w i e r z c h n i u p r a w n e ! z i e m i lecz p o d n i e s i e n i e . n o z i o m u k u l t u r y ro-1n e i co t a k b a r d z o L n i e i s z y ł o odsetek'zboża odchodzącego n a zasiew D a w n i e j nochłaniał ш -Drawie 4 0 % ' a o s t a t n i o n i e w i e l e o o n a d 10% W d < X k u ta o s L t n i o t a k b a r d z o wzmożona o r o d u k H a r o ś l i n a i>rzv dużei u i L w ^ o C o y v y c h daw n i e n i e o d e r v nriew^żnie Z ™ a T i a Ш mtejscu J f 1 LL Я P ^li^b^XS «dv \X w dochodach jicnieżnych w s i stanów <^a т а к - * 'j 1 •j S' Щ ^| 'i ^ Щ Ш Ш Щ Ш �311 d w i e 11,9%, a po p o t r a c e n i u d o c h o d u z owoców n a w e t t y l k o 7,7%, Lo z n a c z y u m i e j niż r e n t y i zasiłki wynoszące 8%. Z a to" p r o d u k t y h o d o w l a n e da j a a ż 58.5%, a w y n a g r o d z e n i e za prace - 21,6% ogólnego d o c h o d u pieniężnego w s i . Przeszło t r z y k r o t n e w z m o ż e ­ n i e się ilości zboża przypadającego n a głowę i ' w y z b y w a n i e sie t y l k o s t o s u n k o w o n i e w i e l k i e j jeeo części, w łączności'z p o w i ę k ­ s z e n i e m p r o d u k c j i ziemniaków, tłumaczy n a m f a k t n a który już d a w n i e j w i e l o k r o t n i e zwracałem wneę że w o s t a t n i m pięćdzie­ sięcioleciu wzirosl n a s z y c h p o b o r o w y c h podniósł się o k i t k a c e n ­ tymetrów i zbliżył sic już dość znacznie d o średniej o p t y m a l n e i u w a r u n k o w a n e j właściwościami r a s o w y m i ludności Sa 'to o c z y ­ wiście k o n s e k w e n c j e t e - o że - l ó d obecnie n i e dai'e sie już l a k ż v w o odczuwać n a p r z e d n ó w k i j a k d a w n i e j a n i e d o s l a ek p o ­ woduje tylko niedojadanie najbiedniejszych Dawniej w Husow u L r ^ S i m c w i T a k n a S ł a d w r o k u 1831 z no w o d u ^ s t r a s m e e o " l o d u u b v ł o 56 osób a L n m S l O w a tach zciścia D o d a n o w v r a z n i e -łód i a k o mzvc zvne śmierć i R у n i e k l e s i \ o Z Z , h y l r o k S47 Х T l dem i c z e r w o n k i ubyło 63 osób epidemii D l a demografa w w y n i k a c h .profesora W i n c e n t e g o Stysia n a j ­ większa niespodziankę s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w miarę r o z d r a b ­ n i a n i a sie własności chłopskiej m a l e j e p r z y r o s t n a t u r a l n y l u d n o ­ ści. O k a z u j e sie, ze rodzice w w i e k u 40 d o 50 l a t w k a t e g o r i i n a j ­ d r o b n i e j s z y c h g o s p o d a r s t w (poniżej pół h e k t a r a ) m a j a przeciętnie po t r o j e dzieci, g d y właściciele największych g o s p o d a r s t w ( p o w y ­ żej 7 hektarów) liczą i c h przeciętnie ix>nad pięcioro. D o t y c h c z a s w i e r z o n o p o w s z e c h n i e że j 4 j e n e r « i c z n i c j r o z r a d z a j a się nędzarze Na p o d s t a w i e te«o j a k się o k a z u j e n i e u z a s a d n i o n e j przesądu oparły się l e o r e l v W założenia n i e m i e c k i e g o r a s i z o n u " niepokojąc t a o świat i n t e l e k t u a l n y teza że istotę k r y l ó w ' c y w i l i z a c j i s t a ­ n o w i n a d m i e r n e r o z r a d z a n i e sie m n i e j * wartościowych składników ludności Pr/ez w / . d a d na n i a d o m a g a n o sie s t o n o w a n i a d r a s t y c z ­ n y c h 'środków z a n o h i l - a N y c z y c h które l a k ' s u m i e n n i e i szerera* z a d e . n o n s l r o w a n w okresie o k u n a c i i na z i e m i ach p o l s k i c h T y m ' emsem S skTei es « Ł ś r h bard™ n l y i m - . S s ymi noshd^ z^lnesi i 3 , r W r 7 v' n e E t S СИУТ^ПТЛОЯ^ ISh w Р,Г,Т? n L m i e c k u r h rasislów u w a £ n T w a ^ S w ! J i Zu l^rt™'vJh T u zosrało ' ? S a t l o ^vHcznei о З lu l na m e c t ^ ń t z n �312 tego procesu, u n a o c z n i o n e g o dzięki bezpośrednim w y n i k o m b a dań gospodarczo-deinogralfczi^vcb'. " W o b e c tego, że właściciele większych g o s p o d a r s t w posiadają l i c z n i e j s z e r o d z i n y , to r o z p a d a n i e się t e j k a t e g o r i i własności r o l ­ ne] postępuje s z y b c i e j . W s k u t e k tego ogólny układ stosunków s p o ł e c ^ o - g o s p o d a r c z y c h i n a o d c i n k u w i e j s k i m z m i e r z a u nas n i e ­ u c h r o n n i e k u z a h a m o w a n i u p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności. P a r ­ celacja w i e l k i e j własności, .postępująca w o s t a t n i m s t u l e c i u b a r d z o szvbko i ciągle odraczała j e d y n i e osiągniecie s t a b i l i z a c j i d e m o " r a f i c z n e i / w tv.m s a m y m k i e r u n k u oddziaływała również i c m i - r a c j a T a w Ćia«u o s t a t n i c h 150 l a t pochłonęła p r a w i e połowę (45 4%) p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności H u s o w a M i m o l e i t a k b a r d z o poważnej s t r a t y l i c z b a mieszkańców potroiła"sie W X V I I I w i e k u potroiła sie ona również n i e w i a d o m o j e d n a k " j a k w i e l u poszło w t y m s t u l e c i u n a wschód « d z i e w t e d y t a k e n e r g i c z n i e z a o r y w a n o o d l o d i i a k sie lo obecnie " c z y n i n a zachodzie Poczat-' 5 Jv H u s m - c l k z b a b u l i o s c i n i e musiała przyrastać tok s z y b k o i a k nóznici skoTo w r o k u 1515 w Ш Ы no zadożen u wsi Hi,ÓW c C n s l ich n o d l e . J i T c ^ 4 i oódatkowi było 17 z l e - o zv onuszrzon < T ! końcem X V I ? w i e k u i v , v c ' h 17łanach bvlo ^1 o o S r s w ' я n 7 m L s t n t v c l 17 «nustvch» UsSarował n L ™ ? ^ n i e w , , L C ! S ^ l w n ^ r S r Te mozłiwoic h -1 v t ^ n k inrH7п к , k-ż uX:J^u\e niszczyzn ! I < 0 S w J S S n ™?, Д^ E L S „ ЬР,ПК;Г ^ d^bHcV ^ . ь И i l a Ł C n . Z n v Те * I, Sv 1 ! ! w y n o s i m r T ' z a i e d w i e 2% h e k t o r a Jest o n o za l e m f k ^ i o k r o t n i e mniejsze. P r z y p u s z c z a l n i e przeważna część H u s o w i a n stanowią p o t o m k o w i e p i e r w s z y c h osadników, l o k o w a n y c h n a p r a w i e n i e m i e c k i m . P r z e m a w i a z a ' t y m f a k t , że w X V I w i e k u , t a k samo j a k z końcem X V I I I w i e k u , n a z w i s k a o p r z y p u s z c z a l n i e n i e m i e c k i m pochodzęn i u stanowią około piątej części. W o b e c tego można z a t e m p r z y puszczać, że wśród p i e r w o t n y c h osadników H u s o w a było zale­ d w i e k i l k a r o d z i n n i e m i e c k i c h a "łowna masę s t a n o w i l i P o l a c y n a p r a w i e n i e m i e c k i m osadzeni. Przez w z g l ą d ' n a w y n i k i o t r z y m a n e co do n o d ' w o w s k i e i w s i Podbereźce można oczekiwać, żez a g a d n i e n i e Lo zostanie wyjaśnione po z b a d a n i u a n t r o p o l o 4 z n y m mieszkańców H u s o w a E n e r g i i t e j t y p o w e j podgórskiej małopolskiej w s i n i e zała­ mały cios^ o s t a t n i e j w o j n y . W 560 l a t po j e j l o k a c i e , już w p i e r ­ w s z y m p o w o j e n n y m r o k u ' 8 7 r o d z i n wyruszyło n a D o l n y Śląsk n a D a l e k i m Z a c h o d z i e i założyło l a m pięć spółdzielni p a r c e l a e y j n o - * d,' Ш — m ^ "Ш ^ �313o s a d n i c z v c h . Przyjęli ora do s w o j e g o p i o n i e r s k i e g o zespołu jeszcze 29 rodzin ze sąsiednich w s i p o w i a l u łańcuckiego. T o , że c i o s a d ­ n i c y już w końcu s i e r p n i a 1947 r o k u . a w i e c w z a l e d w i e w r o k po u k o n s t y t u o w a n i u się spółdzielni p o s i a d a l i więcej świń, p r a w i e d w i e trzecie l i c z b y k o n i i p r a w i c t r z e c i a cześć bvdła, p o s i a d a n y c h przez 645 g o s p o d a r s t w a w m a c i e r z y s t y m H u s o w i e , s i a n o w i miarę i c h osiągnięć n a « n o w v m » . T e n ' p r z e j a w n i e s a m o w i t e j e n e r g i i polskiego chłopa, umiejącego wyzyskiwać sprzyjająca k o n i u n k ­ turę i n i e zrażającego sie t a k łatwo przeciwnościami' a zwłaszcza l a k ' o p o r n e g o n a wszelka propagandę m u s i każdego z a i n t e r e s o ­ wać przeszłością H u s o w a . Z l e v o p o w o d u u k a z a n i e sie s t u d i u m profesora W i n c e n t e g o S l y s i a jest l a k b a r d z o w a ż n y m z d a r z e n i e m . Czytając książkę te uświadamiamy sobie d o p i e r o w sposób należyty, n a j a k strasznie nędznej gospodarce o p i e r a ! się b y t d a ­ w n e i " R z e c z y p o s p o l i t e j , w i e l k i e g o e k s p o r t e r a zboża, w ciągu s t u ­ leci pokrywającego n i e d o b o r y krajów przemysłowych Z a c h o d u , a też i j a k niesłychany przewrót spowodowało w p r o w a d z e n i e ż e ­ laznego Pługa i u p r a w y o k o p o w y c h , a w końcu z a s t o s o w a n i e n a ¬ w o z ó w s z t u c z n y c h . A przecież i ' teraz jeszcze gospodarze h u s o w scy sa uważani' za b a r d z o przeciętnych'nawet n a Ile w l a s n c c o p o ­ w i a t u , j a k to podkreśla a u t o r w s w o j e j m o n o g r a f i i . ' W P o z n a n i u , d n i a 17. I X . 1948. Jon Czckutiowski JÓZKF KOSTHZK WSKI, «Р г a s t o w i a ń s z с z v z n a». Z a r y s dziejów i k u l t u r y P r a s l o w i a n . Z 6H r y c i n a m i i m a p k a m i . Poznań 1946. X°. s i r . 104. Nakł. Księgarni A k a d e m i c k i e j . N i e w i e l k a r o z m i a r a m i książka prof. J . K o s t r z e w s k i c g o za­ w i e r a b a r d z o bogata treść, podając w s k o n d e n s o w a n y m skrócie ostatnie w y n i k i badań n a d . k u l t u r a P r a s l o w i a n . W p i e r w s z y m n a j ­ o b s z e r n i e j s z y m rozdziale p t . «Prakolebka i najstarsze dzieje ( d o r. 300 przed'Chr.)» przedstawił a u l o r sprawę p i a o j c z v z n y Słowian w świetle badań p r e h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h . ' językowych, a n t r o p o l o g i c z n y c h i b o t a n i c z n y c h , uzupełniając s w e w y w o d y 'sze­ r e g i e m m a p e k ' z a s i e d l e n i a P r a s l o w i a n w różnych okresach czasu, o r f I I I o k r e s u e p o k i brązu począwszy aż po I I w i e k po C h r . Rozdziały 2—10 d a j a p r z e g l a d ' n a j w a z n i e j s z v c h z j a w i s k z za­ k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j P r a s l o w i a n ( k u l t u r y ' l u z v c k i e j ) . która z n a m y dziś o w i e l e l e p i e j dzięki c e n n y m o d k r y c i o m w B i s k u p i n i e . W rozdziałach t y c h po k o l e i omówione zostały najważniejsze źró­ dła u t r z y m a n i a ' ( r o l n i c t w o , o g r o d n i c t w o , z b i e r a c t w o , hodowla. �3J4 zwierząt d o m u w v c h , rybołówstwo, m y ś l i s t w o ) , następnie d o m y ( i c h konstrukcja;rozkład wnętrza i urządzenie w e w n ę t r z n e ) , osie­ d l a o t w a r t e i o b r o n n e ( g r o d y , k o n s t r u k c j a i c h umocnień, sposoby wałki, u z b r o j e n i e i t d . ) , d a l e j sposoby odżywiania i przyrządzania pokarmów zajęcia kobiece ubiór, ' o z d o b y , p r z y b o r y ' t o a l e t o w e , wreszcie rzemiosła j a k garncarstwo, odlewnictwo,' kowalstwo. Dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j z a m y k a rozdział poświęcony s t o s u n k o m ze świalem." O k u l t u r z e d u c h o w e j , głównie o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h i n ­ f o r m u j e .rozdział 11, niektórych zaś działów k u l t u r y społecznej d o t y k a rozdział 12 p t . . R o d z i n a , ród, p l e m i ę . . Poza t v m w szeregu i n n y c h rozdziałów znajdują sie także r o z r z u c o n e wiadomości 0 różnych z j a w i s k a c h z zakresu k u l t u r y społecznej j a k n p . w r o z ­ d z i a l e 3. -Dzień P r a s i o w i a n k i * czy 9.' « W d r e w n i a n e j t w i e r d z y * 1 innych. N a k o n i e c d w a o s t a t n i e rozdziały stanowią uzupełnienie c a ­ łości, dając krótki p o g l ą d n a późniejsze losy Prasłowian ( o d 300 r . p r z e d Ćhr. aż do w y r o j u z p r a o j r a y z n v ) oraz n a rozwój i c h k u l t u r y w t y m o k r e s i e ' c z t w u , Omówione t u zostały k u l t u r y p o ­ m o r s k a , grobów k l o s z o w y c h , grobów j a m o w y c h z środkowego o k r e s u e j m k i żelaza (lateńskiego^ wreszcie okres w p ł y w ó w r z y m ­ s k i c h i n a j a z d y germańskich p l e m i o n Burgundów. Golów i Gepidów. P r a c a n a p i s a n a jest przystępnie i zajmująco, a dobór r y c i n i m a p e k bardzo s t a r a n n y , ułatwiający w z n a c z n y m s t o p n i u ' k o ­ r z y s t a n i e z książki. N a 'końcu z e s t a w i o n a została najważniejsza n a j n o w s z a l i t e r a t u r a , dotycząca zagadnień p o r u s z a n y c h w p r a c y . W r e s z c i e należy podkreślić b a r d z o estetyczne i s t a r a n n e w y d a n i e książki przez Księgarnię A k a d e m i c k a w ' P o z n a n i u . Książka prof.' J . K o s t r z e w s k i eg o p o w i n n a się znaleźć w r e k u łych w s z y s t k i c h , którzy interesują sie obecna k u l t u r a l u d o w a S ł o ­ w i a n , gdyż p o z n a n i e przeszłości daje g r u n t o w n a podstawę dó l e p ­ szego z r o z u m i e n i a i p o m a n i a teraźniejszości. * Stefan Sosek KAZIMIERZ MOSZYS'SKI, . K u l t u r a l u d o w a Sło­ w i a n * , t o m I I , « K u l t u r a d u c h o w a * , zesz. 1, 2. Kraków 1931, 1939. O l b r z y m i e , p o m n i k o w e dzieło prof. Moszyńskiego zostało przed w o j n a szczęśliwie d o p r o w a d z o n e d o zeszytu trzeciego ( t o m 1I>2). Szczególnym z b i e g i e m okoliczności ocalał'ten zeszyt" w c z a - �315 sic z a w i e r u c h y w o j e n n e j i calv lorn może dziś w r e k a c h n i e t v l k o fachowców .spełniać swoją misję n a u k o w a i słowiańska ( w n a j ­ s z l a c h e t n i e j s z y m z n a c z e n i u lego s ł o w a ) . — N i c można w r a m a c h niniejszego s p r a w o z d a n i a o m ó w i ć w s z y s t k i c h , choćby n a j b a r d z i e j ivpowvch w y t w o r ó w słowiańskiej k u l t u r y . l u d o w e j jiodanych w tvc.h d w u w i e l k i c h zeszytach. Dzieło trzeba wziąć d o r a k i c z y ­ tać "rozdział za rozdziałem. A l e k t u r a t y c h rozdziałów n i e j c s l t r u d n a : p i s a n e sa z o f t t o m n y m p o c z u c i e m u m i a r u n i c t u za dużo l u b za mało zaś w y g o d y " a u t o r a n i e zmęczą n a w e t mebardzo interesującego się e t n o g r a f i a c z y t e l n i k a Dotychczas n i k t jeszcze w t a k i e i f o r m i e n i c zamknął t a k o l b r z y m i e«o* i różnorodnego m a ­ teriału. ' ° K a ż d y z n a w c a k u l t u r y d u c h o w e j Słowian z d u m i e w a się, j a k h a f n i e i p e w n i e spośród' mnóstwa ' o p u b l i k o w a n y c h szczegółów a u i o r w y b i e r a l o , co n a j b a r d z i e j t y p o w e i najwartościowsze. CharakleYyzują się t v m zwłaszcza r o z s i a ł y o ]>oezji l u d o w e j . Z a przykład — a jesl i c h dużo — może posłużyć dość r z a d k i e południowo-slowiańskie porównanie «Sjaju m u se tokc k r o z b r k o v e k o p u n mjesec k r o z b u k o v o g r a n j e ' < _ Skroś wąsów świecą m u sic srebrne o z d o b y Гоапсегпе na p i e r s i a c h I i a k n e l n v księżyc skroś * Ы 1 b u k u j » la klórc-o autor cvtuje i n n v n i e m n i e j ' l v p o w v w a ' m n t ( I I 2 s i r 112П A l b o i n n v p r / v t a d f r a a n l e n t u ' i e ś n i k o r o w o d o w e j ' orenhurskLch Kozaków о ' n a d z w y t ^ a i n v m i n e l i m o w i t v m w p r o s i pięknie'- «РГсг ieflo śełkoya N a st'enk'e vis'ela V V u noc oros vis t e l a Po m o i e m u b ' c l u I'ehi So а e e c a I ' c l o l a k sńe' było b'clo L n C i t'c о как k u m a k •odzYi f t ™ S n s u k n a ^ krasńedo K o b V h i sy H u 'eh l-Vk / Y m f a T e X Z f Co n i c m i t ^ t e r n v m mężu I I 2 sVi 14(1 U M ^ P I ^ P ,H,i vs^nn 1 I v inJ™H VV •lviТ в ' A 1:1 lo yyo-słowwnsluej. - О У To L i r>? r i \-łt w lakich p i £ ^ w t Г t i ^ fVI twri -1-е W n ! i ^ > ^ " ^ i a i ц w bo także p.z> o m a w i a n i u m u ^ k i szlulk p l a s t y c z n y c h , wierzeń Hp - Kozdział o p o e z p l u d o w e j Słowian m a c h a r a k t e r w y s o k o wartościowej .próby syntezy . lo, czego a u L i r zada o d przyszłego s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a lego działu k u l t u r y słowiańskie], z o ­ stało t u .zrealizowane k r o t k o bez z a r z u t u . - J a k b a r d m w n i k l i ­ w i e i szeroko potraktował a u t o r przcdmio;t, może świadczyć f a k t , ze zainteresował*.? kwestią pochodzenia śpiewu e p i c k i e g o Słowian Południowych. D o w o d y a u t o r a przemawiające za p o c h o d z e n i e m tego śpiewu z lińskiego W s c h o d u (sposób śpiewania, gęśli e p i c k i e , �316 dziesieciozgtoskow'L etc.) będą p r a w d o p o d o b n i e w najbliższej; przyszłości p o d t r z y m a n e d a l s z y m i , nieogłoszonymi jeszcze d o w o ­ d a m i ( A . Śimeika), które zwrócą uwagę n a związki samego d z i c sicciozgloskowca epicznego i niektórych m o t y w ó w e p i c z n e i p o e z j i południowo-słowiańskiej z poezja e p k z n a ' T u r k ó w osmańskich (niezależnie o d s p r a w y p o c h o d z e n i a śpiewu'epiczneąo u l v c h T u r ­ ków oraz od k w e s t i i m o ż l i w e g o i s t n i e n i a t a k i e g o śpiewu u p o ­ łudniowych Słowian p r z e d i n w a z j a T u r k ó w ) . Spomiędzy n i e l i c z n y c h rozdziałów o p r a c o w a n y c h pobieżniej można wymienić rozdział o przysłowiach. Został o n w ten s p o sób, t z n . krótko, o p r a c o w a n y z e ' z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w : d o t y c h czas materiały p a r e m i o l o g i c z n e n i e b v l v w zadowalającym s t o p ­ n i u s y s t e m a t y c z n i e p u b l i k o w a n e ; prace d l a z o r i e n o w a n i a sie w przysłowiach narodów słowiańskich są jeszcze n i e l i c z n e , z w ł a ­ szcza w porównaniu z liczba opracowań i n n v c h działów k u l t u r y d u c h o w e j Słowian. - • W y s t a r c z a d w a W y b r a n e przykłady b v p o ­ kazać, czego t u t a j w l u d o z n a w s f w i e słowiańskim'częściowo jeszczeb r a k , względnie co należałoby c/ynić Z e s t a w i e n i e n p m n i e j / n a n y c h przysłów: polskiego « Ó d złego dłużnika i kozę bez m l e k a , i 'chośrwaduesm «Od zła dużnika I koza bez inlika» (także «bez z l e t a » ) d o w o d z i że m a m y t u ' d o c z y n i e n i a z przysłowiem z 'czasów ws-pólnoty słowiańskiej- "pokrewieństwo t y c h nhvsłów oczywiście w y n i k a nie z f a k t u że o) a miały iakieś i n n e wspólne źródło P o ­ d o b n i e z e s t a w i e n i e ' d o b r z e znanego i a k sie Jdaie -łownie c h o r w a c k i e g o frazesu <<deyela y o d a k i s e l l . z o o l s k m « d z i e w b t T w <к'PO k i s i e l u - > b i 7 l-e^ństwó О ^ У Г И Ы пГе /Wcie d<^ bk n o w v ^ 1 Sićh • 1 * ! [ , t ™ « Z liJerLohSir siowhńsk ^ o o d ^ X . r К ^ Г ч и п С 1- we nles wTnc^wvch Ш I Z ^ h f w S h L ^ L i h W ? ,k H w ™ , w w E S 3 t i - S ' n t S n n i r m i n l < l l ? Z l n£v L L I n P Zh J i o w i T s l Ł n n c h n r b кГи ^ , 1 , l i i , !ln" I ™ , w < , a / jeszcze a k t u a l n y c h cclow s ł o w w n skiego l u u o z n a w s w a porównawczego, Rozdział za rozdziałem, s t r o n a -га s t r o n a powstają w e z v l e l n i k u szeregi asoc.jac.yj, k o m e n t a r z y rozszerzeń, zastosowań doprzejawów p o d o b n y c h do t y c h . j a k i e wybrał i przedstawił a u t o r . R z a d k o s p o t v k a sie jakiś p r z e j a w l u d o w e j k u l t u r y , który uszedł u w a d z e a u t o r a l u b Y m y ś I n i e został pominięty. L i c z b a la.kieh f a k łów n a w e l po n a j b a r d z i e j s u m i e n n y m przeglądzie będzie zapewne ograniczona. T u t a j w s p o m i n a n i o j e d n y m z nich, m i a n o w i c i e o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a części południowych Słowian sposobie i -i I ! 1 i £i Ш Щ Щ �1 ж śpiewania z w a n v m - p j e v a n j e uz tepsiju», «tepsijan je»; w v k o n u j a go t v l k o k o b i e t y w len sposób, że śpiewaczka p o c h y l o n a i zwrócona twarzą w stronę t r z y m a n e j przez siebie mosiężnej l u b m i e d z i a n e j p a t e l n i («tep.sija») 'podczas śpiewu obraca te patelnię i u d e r z a w n i a r y t m i c z n i e pierścieniem T e n sposób śpiewania, z a r e j e s t r o ­ w a n y zwłaszcza w Bośni i H e r e o g o w m i e , częściowo leż w S e r b i i M a c e d o n i i ' i Bułgarii, utrzymał się do n a s z y c h czasów. K w e s t i a ie«o Dochodzeni a ' n i e i est i a s n a N i e m a o n i m w z m i a n k i w K L S bo%wrócił u w a - e b d o z n awców d o p i e r o w o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w o j n a « d v a u t o r o r z y - o l o w y w a ł «> „ s / y t I I t o m u - Szersze z n a ­ czenie m a i n n y już n i e t y l k o bałkański lecz także częściowo " z a d m d n i o - s l o w i a n s k i ' / w v e z a i C h o d z i ' t u o zniekształcone « К у п е е е З / ^ (yńskic 'krleiezanie oraz o w c h o d z e n i e u - o ' yyyrazu do w i e r s z y refrenów oieTni C h o r w a c i i w dzień św Te vn»n fHrl^\z^ch d n i c h SłówVńrów w o l o l i c t K o h i r i d a w dzień ^ r J > W N r £ r J S którv l i n L e s m « T ! i S z ! Z " str. o w i T e d n , k ocen , czv a k i e Z i Ь wSJr 1 d z i X synl7lyczne«4) a k h n jest K L S i r i l e z v do a u t o r a P o m i n a w s Z v lakłe w v p a d k i p r o f . ' Moszyński osiągnął w K L S swój cel: książka doskonale o r i e n t u j e w każdym zakresie l u d o ­ w y c h słowiańskich w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e t v l k o l u d o z n a w ­ c o z a i n t e r e s o w a n e g o ' l a i k a , lecz l a k ż e ' f a c h o w e g o badacza p o ­ szczególnych d z i e d z i n słowiańskiego l u d o z n a w s t w a . A u t o r yy w i e l u w y p a d k a c h wykorzystał r z a d k i e i n a w e t w n o r m a l n y c h w a r u n ­ k a c h t r u d n o dostępne źródła. N a koniec, trzeba podkreślić jeszcze j e d n o : a u t o r miał okazję ustalić l a k n i e p e w n e w l u d o z n a w s t w i e słowiańskim t e r m i n y w z g l . pojęcia. Stara się również o jaśniejszą klasyfikację w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h ( n a w e t w próbach f u n d a m e n t a l n e g o znaczenia, gdvż daje n p . ' całkowity system k l a s y f i k a c y j n y aktów m a g i c z n y c h ) . M a t o w p i e r w s z y m zeszycie K L S , j a k i w o b u d a l s z y c h , trwała wartość i z a w i e r a d v r e k t v w v d l a ludoznawców słowiańskich. ' N i c ulega żadnej wątpliwości, że. każdy f a c h o w i e c l u d o ­ znawca, także, każdy zajmujący sie jakaś b l i s k a l u d o z n a w s t w u g a ­ łęzią w i e d z y oraz l a i k pragnący zorientować sie w p r z e j a w a c h k u l ­ t u r y Słowian z n a j d a n a p e w n o w tveh d w u zeszytach ( p o d o b n i e jak i w p i e r w s z y m ) g r u n t o w n a orientację i o d p o w i e d n i o s k o n ­ c e n t r o w a n e i n f o r m a c j e . N a w e t ' n a j b a r d z i e j zacieśniający zakres s w o i c h badań l u d o z n a w c a o t r z y m a t u n i e j e d n o k r o t n i e l i c z n e s u ­ gestie i wskazówki d l a s w o i c h poszukiwań. W zeszycie I I , 1, a zwłaszcza w I I , 2 (inaczej niż w zeszycie p i e r w s z y m ) z n a j d z i e �ш o n l i c z n e cytacje źródeł ( f a k t l e n , oczywiście, n i e p o w o d u j e zbęd­ ności p r o j e k t o w a n e g o zeszytu ostatniego, mającego zawierać b i ­ bliografię). Co do i l u s t r a c v j to u d e r z a i c h mała ilość w zeszycie I I , 1, n a t o m i a s t I I , 2 o b f i t u j e , t a k j a k i I , w i l u s t r a c j e w najwyższym s t o p n i u wartościowe i f a c h o w e , w y b r a n e ostrożnie l u b k r y t y c z n i e skomentowane. Zagrzeb. Milavan Gavazzi К. M O S Z Y Ń S K I , « Z i z a g a d n i e ń p o c h o d z e n i a ję­ zyka s ł o w i a ń s k i e g o . . O d b i t k a S p r . Р. А . Г., t, X L V I I I (1947), n r 4. str. 1 2 4 - 1 2 9 , 8». S p r a w o z d a n i e z językoznawczej p r a c y K. Moszyńskiego, o b e j ­ mujące z a l e d w i e k i l k a s l r a n , n i e p o z w a l a zorientować się szcze­ gółowo w p r z e d s t a w i o n y m materiale, pozwala ono j e d n a k na slyvierdizcnie, że p r a c a t a jest r e a k c j a K . Moszyńskiego na książkę T . Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie Słowian*'. K. Moszyński, o d m i e n n i e od J . C z c k a n o w s k i e g o , z a j m u j e w k w e ­ s t i i p o c h o d z e n i a i p r a o j c z Y z n y Słowian d i a m e t r a l n i e różne s t a n o ­ w i s k o , klóre określić można a n t v - a u L o c h t o n i z m e m . N i e da sie, w e d l e a u t o r a , ściśle ustalić jeżyka, prolo-słowiańskiego, g d y ż p o s i a d a m y n a t o z b y t mało d a n y c h , te zaś którymi d y s p o n u j e m y wskazują, że przesunął sie on m w s c h o d u n a ' z a cliodnio-środkowe Podpieprzę. Około V ' w i e k u północno-zachodnio-środkowa Małoruś była o b s z a r e m prasłowiańskim. W ó w c z a s jeżyk prasłowiański sąsiadował z jeżykami Alazonów, a w i e c Scyiów-roiników, którzy o d d z i e l a l i Słowian o d Scytów właści­ w y c h . D o p i e r o n a k i l k a w i e k ó w p r z e d C h r y s t u s e m rozszerzył się z ' t e " o c e n t r u m zasic« Słowian k u nółnocy i z a c h o d o w i sie«aiac około n a r . C h r . p o H a l t Y k I c e n t r a l n a U k r a i n e . ' ' K W o b r o n i e w s c h o d n i e j t e o r i i p r a o j e z v z n v Słowian, o g r a n i ­ czył .sie a u t o r w v l a c m i e d o materiału j ę z y k o w e g o , świadomie niejako'odsunął a r g u m e n t y p r e h i s t o r y c z n e a n t r o p o l o g i c z n e i e t n o ­ g r a f i c z n e , z g o d n i e « p o r u s z ™ v m i w e wstępie z a g a d n i e n i a m i : n i e ­ zgodności zasięgów jeżyków .'i k u l t u r i wartości p a r a l e l p r e h i s t o r y c z n o - j e z y k o w 4 > - e t n o g . r l i c z n \ T h . W s p r a w o z d a n i u zostały nieco szerzej rozwinięte a r - u n i e o l y 'językowo-botaniczne z których część wchodziła również w skład argumentów Rostafińskiego ( m o d r z e w , i o d l a cis b u k ) \ a l e i n a d s t a w i e s t w i e r d z a a i r t o r że flora górnego P o d n i e s t r z a i Powiśla różniła się' i różni od środkowego P o d n i e l a �г slrza obecnością: b u k a , cisu, j a w o r u , m o d r z e w i a , b r z e k i n i , trześni i j o d l v . M a t e r i a l j ę z y k o w y świadczy o t y m , że Słowianie m i e s z k a l i poza g r a n i c a m i zasiegów t v c h drzew. ' ta l o k a l i z a c j a Moszyńskiego, zbliżona d o t e o r i i V a s m e r a i Rostafińskiego pozostaje w z d e c y d o w a n e j o p o z v c j i d o tez M . R u d n i c k i e g o , J . K o s l r z e w s k i e g o , L . Kozłowskiego, J . C z e k a n o w skiego i T . Lehr-Spławińskiego, reprezentujących stanowisko a u t o c h t o n i c z n e N a p o d s t a w i e s p r a w o z d a n i a t r u d n o zająć s t a n o w i ­ sko w o b e c lez a u t o r a , krótkie s p r a w o z d a n i e n i e upoważnia też do wyczerpującej oceny samej p r a c y , która z a p o w i a d a się l a k o r y ­ ginalnie i ciekawie. 1 finick J. G Z r C K A N O W S K L . P o l s k a synteza s 1 a w i s t v с z¬ n a w p e r s p e k t v w i e i ł o ś с i o w e j » . Р. А . Г. Rnapr. W v d z . H i s t . K i l . , s. I I , i . X L V I ( l . 71), n r 2, Я \ s i r . I I — 5 0 ( s i r . 105—154). Bodźcem do n a p i s a n i a l e j r o z p r a w y b v l a książka T . L e h r Spławińskiego «О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n , ( p a t r z r e ­ cenzje: w X X X V I i . . L u d u . W . W a s z k i e w i c z a i w X X X V I I t . * L u d u » S t : N o s k a ) , m i a n o w i c i e Л. Czekanowsfci 'przypomniał w niej n i l e swoja YV formułowaniu tez aut och t o n i z m u oraz rolę ośrodka lwowsko-poznańskic-o ( J K o s t r z e w s k i M R u d n i c k i L K o k o w s k i J O e i a n o w s k i ) A u t o r podkreśla za- Z R y s i e w i c z e m ( « 6 praoiczyźnie Słowian* — « L u d » t X X X I V 19IJ6) n i e z d e c y d o ­ w a n e s t a n o w i s k o T I e h r - S p ł a w i ń s k i e m w tej s p r a w i e w y k a z u ­ j e ż e d o u i e r o w o s t a t n i c h alach'przeszedł o n ' w sposób zdecy­ d o w a n y na stronę •uitochlonislów d/ieło zaś T i i h r - S n l a w i n skie»o J , dowód zwycięstwa cz s w o i c h ^ w a r i v c h w e « W s t ę p i e do h i s t o r i U ł o w ^ a n ^ ^ T ^ . ' J . G z e k a n o w s k i d o c e n i a j e d n a k w y n i k i osiągnięte p r z e z Spła­ wi ńskiego, zwłaszcza o r y g i n a l n e m o d y f i k a c j e j ę z y k o w e z a w a r t e w l e j p r a c v . p o d d a j e j e j e d n a k k o n t r o l i p r z v p r a n o c v melody i l o ­ ściowej. \V r e z u l t a c i e d o c h o d z i do szeregu ' w n i o s k ó w uzupełnia­ jących, a n a w e t odmiennie i n t e n p r e l u j a c v e h tezy i materiał T . Spławińskiego. A u t o c h t o n i c z n e lezv J . C z e k a n n w s k i e g o uległy, j a k s a m lo stwierdza k i l k a k r o t n y m ' przeróbkom i uzupełnieniom, j u ż p i e r ­ w s z a r e d a k c j a z a w a r t a w e « W s l e p i e do h i s t o r i i Słowian* uległa pod w p ł y w e m n o w y c h d a n y c h , d o s t a r c z o n y c h właśnie p r z e z ' T . Spławińskiego pogłębieniu. Dało to okazję W t ó r o w i przez zasto­ s o w a n i e m e t o d y ilościowej do ujęcia procesu różnicowania się d i a ­ lektów prasłowiańskich. W r o k u 1935 d o d o w o d ó w a u loch t o n i z m u �1 320 p r z y b y w a p r o b l e m r u b i e ż y e t n o g r a f i c z n e j , w v k r v l e j przez К. Moszyńskiego. Rubież ta biegnąca krawędzią L u b e l s z c z y z n y j e s t w e d l e J . C z e k a n o w s k i e g o śladem północno-wschodniego zasięgu Indoeuropcjczvkow i odpowiada przypuszczalnie granicy oddzie­ lającej Słowian o d Bałtów. Różnice zaś uważa J . C z e k a n o w s k i za r e z u l t a t oddziaływania podłoża fińskiego n a Bałtów. S t a n o w i s k o t o w y w o ł a ł o zastrzeżenia S l . L e n c e w i c z a i K . Moszyńskiego co do h d e r p r c l a c j i rubieży, te zaś z m o d y f i k o w a ł y pogląd a u t o r a , który w następstwa te«o uwzględnił m o m e n t e t n o ­ g r a f i c z n y , a m i a n o w i c i e i s t n i e n i e puszczy j a k o z a p o r y m i g r a c y j ­ n e j . P r a c a T . Lehr-Spławińskiego wprowadzająca dwufazowość i n d o e u r o p e j s k i c h m i i n a c y i i uznająca dnu«a fazę, t z w . « w e n e c k a * za o k r y w a j ą c a się z e k s p a n s j a k u l t u r y łużyckiej spowodowała nową r e d a k c j e ' p o . ' l ą d ó w >ek anowskie-o Rubież e n o - r a f i c z n a o t r z y m u j e obecnie iupełnie k o n k r e t n a " p r e h i s t o r y c z n i e u z a s a d ­ n i o n a t r e t e t n o g r a f i c z n a E k s p a n s j a w e n e c k a w Cvm u j ę c i u ' j e s t b o w i e n na w s c h o d z i e e k s n - m s i a k u l t u r y łużyckiej z a t r z y I n a n e i n a rubieży e l n o - r a t i e z n e i n.zez .uiszczę l i t e w s k i e Rubież e t n o g r a ­ f i c z n a jest z a t e m w t v i n u i e e i u t v l k o k r e s e m " /asie" u ' e k s p a n s j i weneckiej>. ' ' ' ' " ' ' ? N a t v i n w y c z e r p u j e się właściwa e t n o g r a f i c z n a część r o z ­ p r a w y , w rozdziałach następnych p r z e p r o w a d z a a u t o r korektę, p r z y użyciu m e t o d y ilościowej do materiału j ę z y k o w e g o T . Spła­ wińskiego, co do kolejności ruchów e t n i c z n y c h ' oraz s t o p n i a p o ­ krewieństwa r o z m a i t y c h i n d o e u r o p e j s k i c h g r u p j ę z y k o w y c h . J . G. Л. C Z E K A N O W S K I , « P e r s p e к t v w у a n t r o p o 1 o g i с zii e i e t n o g r a f i c z n e w o j . 1 u b e 1 s к i e g o». Planowanie przestrzenne. R e g i o n L u b e l s k i I . W a r s z a w a 1917. W v d . M i n . O d b . , n r 7. Dział: E t n o g r a f i a , s i r . 15--45, r y c i n 1 1 , m a p 5. Zamieszczona w n r . 7 w y d a w n i c t w a Ministerstwa O d b u d o w y (G. V . P . j r o z p r a w a J . C z e k a n o w s k i e g o j e s t n a j l e p s z y m d o w o ­ d e m , że n a u k a n i e stoi w m i e j s c u , ale wciąż k r o c z y naprzód. Pracę lę przygotował a u t o r jeszcze w 1945 г.. w y d r u k o w a n a zaś została w r. 1947. Tvme;7a;sem w okresie t y m ukazała się p r a c a T . L c h r a Splawińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n . , co w p ł y ­ nęło n a p e w n a m o d y f i k a c j e p o s a d ó w a u t o r a n a znaczenie t z w . r u b i e ż у e t n o g r a f i с z n с j \ T a z m i a n a s t a n o w i s k a zazna¬ cza się wyraźnie w później n a p i s a n e j r o z p r a w i e J . C z e k a n o w ­ skiego p t . « P o l ska s y n t e z a s l a w i s t y c z n a w p e r s p e k t y w i e llościo- i �321 -wej», w v d a n e j w г. 1947 w R o z p r a w a c h W v d z . Hist.-Fiłozof. P. A. U. W o b u p u b l i k a c j a c h z a g a d n i e n i e ściśle e t n o g r a f i c z n e s p r o w a d z a się do i n t e r p r e t a c j i znanej zbieżności zasięgów k i l k u z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , tworzącej t z w . r u b i e ż , przebiegająca w pótnocno-wsdaodnim pasie g r a n i c z n y m . W o m a w i a n e ? roz^ p r a w c e rozważania a u t o r a ograniczają się do o b s z a r u w o j e w ó d z ­ t w a l u b e l s k i e g o , a właściwie do o b s z a r u z a w a r t e g o w pasie « r u b i e ż y » dzielącym z w a r t y obszar e t n o g r a f i c z n y P o l s k i o d obs.zarów białoruskiego i wołyńskiego. . L i n i e wyznaczające zasięgi: cepów g a z e w k o w y c h i k a p i c o w y c h , przęślic kreżołkowych i łopatkowych! k i j a n e k ciężkich i l e k ­ k i c h , j a r z e n i podŚarlicowych i k u l o w y c h , południowy zasięg d u h v , południowa- zasięg sochy,' południowy zasięg stępy k i e l i c h o w e j a przebiegające przez w o j e w ó d z t w o ' l u b e l s k i e , przedstawił a u t o r n a m a p i e oraz objaśni! je i l u s t r a c j a m i , zaczerpniętymi z « K u l t u r v L u d o w e j Słowian* K. Moszyńskiego. Rubież t a , a właściwie j e j i n t e r p i e t a c j a , była j u ż p r z e d m i o ­ t e m o s t r e j d y s k u s j i m i e d z v a u t o r e m a K . Moszyńskim, który o d ­ krył i s t n i e n i e j e j . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e J . " Cze-kanowski r a z jeszcze s t w i e r d z a , że n i e pozostaje w żadnym s t o s u n k u do g r a ­ n i c z n e g o p r o b l e m u p o l s k o - r u s k i e g o , a.le j e s t ' śladem d a w n e j p r z e ­ szłości, poprzedzającej m i g r a c j e słowiańskie. R o z s i e w zasięgów, zwłaszcza n a południe od W i e p r z a , tłumaczy n i e j e d n o l i t y m ' k u r ­ c z e n i e m sie tego d a w n e g o obszaru k u l t u r o w e g o . K u r c z e n i e się t e i p r o w i n c j i p r z y p i s u j e a u t o r e k s p a n s j i małopolskiej prącej o d W i ­ sły ona to o d p y c h a k u wschodowi'zasięgi z j a w i s k t e j d a w n e j p r o ­ w i n c j i J e d y n i e t v l k o socha miała przesunąć swój zasięg w S a n ­ d o m i e r s k i e '»'dvż puszcza stwarzała u pomyślne w a r u n k i i e i t r w a ­ n i a i r o z p r z e t t L n i a n i a s,rę. Kolonizacja mazowiecka zbliżona p o d w z g l ę d e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j do w s p o m n i a n e j a r c h a i c z n e j p r o w i n c j i , n i e p o z o s t a ­ wiła t a k wyraźnych śladów — m o ż l i w e j e d n a k , że spychała ona zasięgi niektórych z j a w i s k k u południowi ( n p . d u h v i j a r z m a k u ­ lowej). ' A u t o r zwi-ócił uyyage, że t e m u zróżnicowaniu e t n o g r a f i c z ­ n e m u w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j odpowiadają w p e w n y m sensie różnice g w a r o w e oraz a n t r o p o l o g i c z n e . W s z y s t k i e te zróżni­ c o w a n i a o b s z a r u Lubels-aczvzny są w e d l e a u t o r a " o d b i c i e m d a w ­ n y c h stosunków e t n i c z n y c h i " o d z w i e r c i e d l e n i e m zasięgu s t a r e j , przedslowrańskicj k u l t u r y zasiedlonej przez m i g r a c j e r u s k i e , m a ­ z o w i e c k i e , p o d l a s k i e i małopolskie. Ostatecznie zaś pustkę rubieżna wchłonął p o l s k i obszar e t n o g r a f i c z n y . (—) Józef T.uil, T. XXXVIII Gajd; VI �322 LAUFEHSKI / ANTONI, «Ludńość .wiejska po w. pyzdrs kiego w świetle zapisek sądów v eh XIV i X V w i e k u». R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i ­ s t o r i i w P o z n a n i u p o d r e d a k c j a K . T y m i e n i e c k i e g o i Z. W o j c i e ­ c h o w s k i e g o . R o c z n i k X V , zesz. I i I I . ' D a w n e księgi i z a p i s k i sadowe, księgi testamentów i metry­ kalne stanowią bogate ź r ó d ł o ' w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin zvcia Ludności w s i 1 m i a s t , p. L a u l e r s k i uwzględnia w swe.i pracy pnsede w s z y s t k i m materiał odnoszący się d o stanuwiska Vaw-.iw>-4Twłecz.nego ksnieci p v z d r d u c h ' w w i e k u X I V i X V . Z a s a d n i c z a idea a u t o r a jest teza o n i e i s t n i e n i u różnic s t a nowveh w ówczesnym spoleczeńswie w i e l k o p o l s k i m . Kmieć pow i a t u pvzdrskie><n inó«ł pozwać przed s a d z i e m s k i l u b e r o d z k i p a n a szlachetnego r o d u " ska.r/ac « 0 0 zabójstwo nawiązkę za r a n y . oszczerstwo l u b wreszcie o zwrot pożyczonej W k i Przed snd c m k m i e ć ' s t a w a ł s a m l u b dawał zastępcę najczęściej w osobie własnego p a n a S p r a w y u m i e i s / e i w a " i rozstrzały sadv w i e j sl wvzsza inVtanclThv v saJhziemskie l u b " r o d z k i c n a w e t na w i e c a c h W * o b e c n o ś c i 4 r ó H załatwiano s p r a w v ^ u n i e e e W z a n i skach k u i L u T w ^ s ^ oskarżona Mvłv w v i n d k i ż e ! S ' - d z i л eh kinieci ećz i n i e l i Z • ne ar i ri7sŁ^emsrh'h i « r o d / k i c h w S n Y role Xrvwah Xzv HTderh. ™ l n - i C ^ l ii « € Ы а » S i J l . , n 5 hvŁ» w n , ™ Й ^ n i c 11п«Гьп!ег» « < 2 i ' ków : , ™ t J • być ,-ńwiVf ihS . n S i l - ń w " \ m , i d J b r h у TCm i PI • i o s Иг cv- s ^ , , WM I r , i , v wv.vEn7 ^ ^ ' w a c h ! na P ^ s t w i s S r ' ^ - e l / a n t w zasicW z a k r e s u działalności' sadów w i e j s k i c h należało o s i e d l a n i e kmieci i\& r o l i i n a d a w a n i e i m k a r c z e m i młynów. P r z e d sadem w i e j s k i m zawierał kmieć -układ z i e m s k i * ze s w y m p a n e m , p r z e d tymże sadem oddawał s w e m u następcy p r a w o z a k u p n o do włóki. W X I V ' i X V w i e k u kmieć n i e bvł jeszcze glebae a d s c t i p l u s , mógł wice zmienić m i e j s c e p o b y t u no' ure«ulow;miu w s z y s t k i c h swveh zobowiązań wobec p a n a ' o b j ę t y c h n a z w a o k ł a d u z i e m s k i e g o * . a ' w i e r po opłaceniu rzvnszu d a n i n y i ' w y p e ł n i e n i u r o b o c i z n y Jeżeli nie miał s t ó w k i ' znajdował r e k o j e m i w osobie n o w e g o pana zdarzało Z j e d n a k często że kmieć uciekał nie chcąc l u b nie ш « с ' uregulować s v v v i h zobowiązań N o w y p a n chętnie z b i e - a prVvitnow-d i daw<d'zań e k w i w a l e n t ' w wysokości dziesię­ c i u l i - z v w i e n \ u l o r z a s t r z e c i i e d n a k ż e n i ę b v l a lo cena k u p n a ecz raczei rodzaj r i s ^ u M , Ы b o w i e n : e i m i n zw-rotu u c i e k i ­ n i e r a S p r a w y o zbie'oshvo s tvka sie w z y s k a c h również' czę^ J J m : S .* ~ « i. ж W f & £ W * f & — « W Л Щ # m " �323 sto, j a k i o u p r o w a d z a n i e k m i e c i z c a l v m i c h d o b y t k i e m i r o d z i n a . Hył l e i z w v c z a j z a s t a w i a n i a k m i e c i w r a z z r o l a , n a której sie­ d z i e l i w celu spłacenia długu, w s z y s t k o t o j e d n a k , . z d a n i e m a u t o r a , n i e godziło w wolność osobisto k m i e c i a . K i l k a w z m i a n e k o m a ł ­ żeństwach s z l a c h c i a n e k z « p r a e o w i t v m i » k m i e c i a m i p r z y t a c z a a u t o r j a k o jeszcze j e d e n dowód s w e j l e z v różnic s t a n o w y c h . W ś r ó d ludności p o w i a t u pyzdr.skieąo wyróżnia się postać sołtysa. Godność tę .piastować mógł zarówno 'kmieć j a k i m i e ­ szczanin, l u b szlachcic. D o o l w w i a z k ó w j e g o należała r e p r e z e n t a ­ cja osoby p a n a , poręczanie za długi yysi i z a s i a d a n i e w ,sadzie w i e j s k i m . Sołectwo złożone z dwóch d o sześciu włók można bvło kupić, l u b sprzedać. Sprzedaż b v l a najczęściej p r z y m u s o w a , j e ­ szcze przed w y d a n i e m u s t a w y o nieużytecznym i krnąbrnym soł­ tysie, zdarzały się w y p a d k i p r z y m u s o w e j ' sprzedaży sołectwa W o k r e s i e p r z e o b r a ż a n i e sie g o s p o d a r k i c z y n s z o w e j ' w ' f o l w a r ­ czna, soltvsic włóki były zbyt c e n n y m n a b y t k i e m bv można łrylo z n i c h zrezygnować M n i e j ważna o d sołtysa r o l e o d b y w a w ż y ­ c i u w s i włodarz: z a j m u j e on bydło w szkodzie zwołuje k m i e c i i sądy w i e j s k i e . O b o k k m i e c i oisiadivch na włókach, wspominają częslo za­ p i s k i o . o g r o d n i k a c h * ( « z a g m d n i k a c h » y dzierżawiących « o g r o d v » , tzti. włóki i pólwlóki, któVe leżafy pozo o b r ę b e m ' w s i l u b na przednneściu. U p r a w n i e n i a i c h i "obowiązki b v l v równoznaczne z obowiązkami i p r a w a m i k m i e c i v_ i różnica, 'że roboczne o d r a ­ b i a l i ręcznie, do czego przyczyniał sie z a p e w n e b r a k sprzężaju. Z i n n y c h g r u p z a w o d o w y c h s p o t y k a sie w z a p i s k a c h m ł y ­ n a r z y , rybaków, k a r c z m a r z y , czasem kołodziejów i r a z t y l k o r u d ­ nika'. Młynarze i właściciele kaa*czem s t a n o w i l i n a j b o g a t s z a w a r ­ stwę ludności p o w i a t u pvzdrskiego. Oprócz dochodów z młyna l u b k a r c z m y , czerpali o n i jeszcze z y s k i z u p r a w i a n e j p r z e z siebie r o l i . W z a p i s k a c h u w i e c z n i o n e sa częste n a p a d v r a b u n k o w e n a m l v n v . Mówi sie przeważnie o młynach w o d n y c h ; w s a m y c h P y z d r a c h w iMłczatkacb X I V w . b v l o i c h k i l k a , p o d z a m c z y s k i e m był młyn p l v w a j a c v , o c z v m w-u/omim. E. C a l l e r w swej" książce .-Powiat p y z d r s k V w X V I stuleciu» (Poznań 1888). P. L a u f e r s k i podaje n a ­ z w y dwóch młynów w y m i e n i o n e w zapiskach* « H c r o d » w W o l i c v i c/Kaczy m l v n » p o d Koźminkiem. a K a r c z m y b v l v również celem w y p r a w r a b u n k o w y c h , u p r o ­ w a d z a n o i c h właścicieli i właścicielki, jako posiadaczy znacznej gotówki. W e w s i , złożonej z j e d n e g o w ł ó k o w e g o g o s p o d a r s t w a , 13 pórwłókowych i półtora o g r o d u , c g z v s l o w a t v n i e r a z 2 k a r c z m y . W k a r c z m a c h koncentrowało się życie t o w a r z y s k i e w s i , n a i c h terenie rodziły sie w s z y s t k i e procesy o gtówczyznę i nawiązki. 21* �324 ) ' B v l m a t e r i a l n y k m i e c i .przedstawia sie w świetle z a p i s e k d o ­ s t a t n i o ! P r z e w a ż a ł y g o s p o d a r s t w a 1 włókowe, b y ł v równie 3/4, pół a n a w e t 1/4 w ł ó k o w e (włóka = 30 mórg, dzieliła się na plosv, s t a ­ j a n i a l u b staje i zagonv — t e r m i n y "'po dzień dzisiejszy ' z n a n e i używane w W i e l k o p o l s c e ) . Na p o l a c h z a s i e w a n o c h m i e l , g r o c h , rzepę, żyto, pszenice, jęczmień i owies. Panowała p o w s z e c h n i e łrójpolów-ka, a dzięki t e m u , że p o l a leżały d a l e k o od c i e b i e , t w o ­ rzyły s z a c h o w n i c e , co było źródłem n i e u s t a n n y c h zatargów o w y ­ pasanie ugorów i szkody w zasiewach D l a ' kmieci ^właścicieli licznego i n w e n t a r z a ( k i l k a p a r k o n i , kilkanaście s z t u k bydła r o " a t e c o kilkadziesiąt owiec w i e n r z v i'prosiąt n i e licząc k u r i gesD kyyestia p a s t w i s k a m i lak była k w e s t i a b y t u Wieś miała z w y k l e icdneoo L s t u c h a i wspólne p a s t w i s k o 7a k o r z y s t a n i e z p a s i w i ska p a ń s k i e j obowiązani b y l i S e c i e ' z a o r a ć t r z y k r o t n i e w e i a - u r o k u i e d e n m ó r ^ z każde wdóki N k r o ^ c i z n e w y p a s a n o w l a s a c h d e b " w v e h naŻołędziach Niektórzy k m i e c e p o s i a d a l i sady o w o COW i Parokonne siernv i kosv on^ kowane m e r o k o n n e к ó e do t r a n s o o V t u ^ 1 o ^ I l , i r v sok i e w s t o s u n k u do cen hi werna^va PłU«i słSyfy >vл™а imeszkałnej, stodol> . c h l e w u , i ze b u d y n k i były die,wmane co ułatwiało p zenoszeme i c h w r a z e P o t r z e b z m i . j s c a n a m e j sce, w_ i n n y m z u o w w y p a d k u jest m o w a o n a p i a w i e i l e p i e n i u k o ¬ m i n a i pieca. Zobowiązania k m i e c e polegały n a opłacaniu czynszu d z i e r ­ żawnego, w y k o n a n i u r o b o c i z n y i składaniu d a n i n y . Czynsz za włókę V y n o s i l przeciętnie j e d n a grzywnę, p r z e k r a c z a n o j e d n a k te normę biorąc po 2 i pól g r z y w n y . Dzień Św. M a r c i n a był t e r m i ! nem płatności, istniały jeszcze d o d a t k i w n a t u r z e , j a k zboże, k o ­ g u t y , jaja, a n a w e t s t r u c l e . Prócz czynszu płacili k m i e c i e 4 gr. n a w y p r a w y w o j e n n e , na sady po lV-> g r z y w n y co d w a r o c z k i . N a rzecz'państwa płacono «porad'lne>> wynoszące 2 gr. z łanu. Oprócz < poradlnego» był jeszcze p o d a t e k ' n a d z w y c z a j n y «wiarduneb w wysokości 12 * / z łanu płacony w 2 r a t a c h Kościół pobierał od k m i e c i dziesięcinę z a p i s k i p y z d r s k i e milczą o jej wysokości w X I V i X V w i e k u . Ze w s p o m n i a n e j zaś p r a c v E . C a l l e r a doyyiad u j e m y sie że w r o k u 1564 same P y z d r y składały b i s k u p o m p o ­ znańskim z t r z e c h i pół łanów osiadłych PO 1 " . ćwierci żyta tyleż owsa i ш 3 " . 4 m a l d r a i o v - K m i e c i n o w L s i a d ł y c h z w a b i a n o o d w s z e l k i c h o p i a t n a lat 1 2 - 1 7 , były t o t z w « w o l n i z n v » , z których ; �325 korzystały również wsie n a w i e d z o n e klęska żywiołowa. J a k w i ­ dać z z a p i s e k los k m i e c i p o w i a t u p v z d r s k i e g o w w i e k u X I V i X V był z n a c z n i e lepszy o d l o s u ludności w i e j s k i e j w następnych s t u l e c i a c h . Wolność o s o b i s t a k m i e c i a skończyła się w r a z z w p r o ­ w a d z e n i e m pańszczyzny, rozwój g o s p o d a r k i " f o l w a r c z n e j nakładał coraz większe ciężary n a k m i e c i a , który z w o l n a przeistacza się w p o k o r n e g o k m i o t k a , ofiarę poborcy i 'włodarza. C i e k a w a i wartościowa praca p. L a u J e r s k i e g o n i e d a j e n a m j e d n a k pełnego o b r a z u życia ludności w i e j s k i e j p o w i a t u p v z d r ­ skiego. Księgi s a d o w e zawierają z a z w y c z a j więcej d a n y c h "o l u ­ d z i a c h z a p i s a n y c h n a i c h k a r t a c h . S a m a u t o r ' n a s t r o n i c y 225 mówi, ż e : «księgi zachowały p e w n e wiadomości z życia c o d z i e n ­ nego k m i e c i , lecz wiadomości łych n i e p o d a j e Mówiąc o w v [ y e z a n i u o r a n i e s t w i e r d z a że w p e w n y c h w y p a d k a c h o d b y w a ł o sie ono w sposób u r o c z y s t y a w i e c « d v chodziło o r o z - r a n i c i z e n i e dóbr b i s k u p i c h m i e l i ' k a n o n i c y zastąpić « o p o h ń k ó w » i Płożyć u r o ­ czysta n r z y s i e - e n r / y ostał n i m końcu p a n i c z n y m Wyznaczanie " r a n i e ł W y ł o sie u nas ? w i e l o m a z w y c z a j a m i " n i e wyłączaiac n a ­ w e t składania o f i a r l u d z k i c h . C z y z a p i s k i n i e wspominają czasem 0 żadnych i n n y c h z w y c z a j a c h . C z y n i e n m również w z a p i s k a c h m o w y ' o p r a k t y k a c h ' k a r c z m a r c k , zapewniających i m « d o b r v s z v n b . Po,za l v m , czv w księgacli pvzdrskic.'h n i e z n a j d u j e sie więcej wiadomości o' odzieży:' s t r o n v skarżące o r a b u n e k , jak 1 oskarżone przytaczają z a z w y c z a j dokładnie nazwę s k r a d z i o n e j odzieży, materiał z j a k i e g o była u s z y t a , a n a w e t j e j barwę i cene. Czv n i e m a również n a z w sieci i i n n e g o sprzętu r y b a c k i e g o , z a ­ b r a n e g o r y b a k o m p y z d r s k i m ? N i e w i e m v , czv z a p i s k i milczą o t y c h szczegółach, c z y też a u t o r świadomie j e opuścił o p r a c o w u ­ jąc .pyadrski materiał' sądowy j e d y n i e z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o I y k a ' Z. Malewska J O Z E F W Ą S O W I C Z , . S t o s u n k i j e z v к o w e n a Ś 1 a¬ s к u w ś w i e t l e n a u k i n i e m i e c k i e j * . ' Książnica «Atla s». W r o c ł a w — W a r s z a w a 19-17. Z a w i e r a 17 m a p e k . Zainteresowanie nauki niemieckiej zagadnieniami języko­ w y m i n a śląsku b v l o zawsze ż v w e . Ujawniało"sie o n o w b a d a n i a c h i p u b l i k a c j a c h , które n i e j e d n o k r o t n i e b v l v o b i e k t y w n y m s t u d i u m n a u k o w y m . J e d n a z t a k i c h o b i e k t y w n y c h prac była w y d a n a w G o ­ cie w 1918 r o k u m a p a inż. J . S " p e l t a , «\ationalilatenkarte d e r o s l l i c h e n P r o v i n z e n des DeuLschen Reiches», 1 :500.000. �W o p i n i i n i e m i e c k i e j k r v t v k i , która rozgorzała po u k a z a n i u się tej p u b l i k a c j i , ' m a p a S p e i l a zdecydowała o p r z e b i e g u g r a n i c z Polską w t r a k t a c i e w e r s a l s k i m . Z n a s t a n i e m rządów n a r o d o w o s o c j a l i s t y e z n y e h , abv uniknąć p o d o b n y c h nieporozumień, o p r a c o ­ w a n o o b o w i ą z u j ą c a ' o d l a d w N i e m c z e c h syntezę zagadnień j ę z y ­ k o w y c h p o l s k o - n i e m i e a k i c h . Synteza ta .siała się p r a c a W . Geisl e r a ; « ) ) i e Sprachen- u n d NalionalitatenverhalhJsse a n den d e u l schen Ostgrenzen u n d i h r e D.arstellung. K r i t i k u m d R i c h t i g s l e l l u n g d o r SpetLschen K a r l e * . PelerniaiDiis M i t t e i l u n g e n , E r g i i n z u n " s h e f t N r 217 G o t h a 1933 w kiórei m a n a Soctta "została o r z y w p r o w a d z e n i u i n n y c h kryteriów podziału n a obszary etniczne p o i skic i n i e m i e c k i e t e n d e n c y i n i e p r z e r o b i o n a O d tego czasu w s z y s t k i e o f i c j a l n e p u b l i k a c j e dotyczące t y c h za-adnień i d a p o l i n i i p r a c v Geislera N a u k a n i e m i e c k a n i c Przestaje sie i c d n a k i n t e r e * yyać p r a w d a o n . z w o i u sto u n ^ a m V o - i X c z u eol­ sko- i e r i e c k m uwz«tedih ^ dów u n i w e r s v l i k i c h f a k k X i e l ^ "v ' ~ ' : £ 0 Г и ^ 1 ^ WrSWUJ w co w e e 1 orof W ^ o w ^ i w e | Г к 1 к к ш Ь m.T.ki Lnstm^ ; ntch rytmiko" - Z w v b S i « f I L J ^ j i S a k " l ^ n ^ • L S ; " Szczegółowa a n a l i z a z n a l e z i o n y c h m a p , którą p r z e p r o w a d z a p r o f . Wąsowicz, u j a w n i a n i e z m i e r n i e Interesujące f a k t y . Pier­ wsze d w i e m a p y , d o l v c z a e e ludności księstwa wrocławskiego n a przełomie X V I i X V I I w i e k u , opierają się n a n a z w i s k a c h r e j e s t r u p o d a t k o w e g o z r. 1577 i 1622, odnoszą sie j e d n a k d o zupełnie różn y c h w s i . W p i e r w s z e j z n i c h zaznaczrane są t v l k o w s i e o większości p o l s k i e j l u b n i e m i e c k i e j , d r u g a u j m u j e d a n e w sześcioslopn i o w a skale p r o c e n t o w e s o i i u s i l e n i a " ' r u n ludności p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j T r z e c i a m a p k a p o d a j e język kościelny w księstwie w r o cławskim według w i z y tacy i z r. 1651/66 i p o k r y w a sie częściowo z w y n i k a m i dwóch p i e r w s z y c h m a p D i m e w s z v s t k i c h ti-mch m a n dolycza w s u m i e około 130 w s i okolic W r o c ł a w i a i wykazują że od p o l o w y X V I do p o l o w v X V I I w i e k u , : ' a ) w księstwie wrocławskim mieszkała ludność m i e s z a n a •polsko n i e m i e c k a , b j obszary m i e d z y W i d a w a a O d r a oraz m i e d z y Oława i Ślęzą były zamieszkałe z w a r c i e przez ludność polską,'a w i n ­ n y c h częściach księstwa ludność polska tworzyła znaczne w y s p y . 'j, : ''W' Щ ~ * 51 �l i 327 Następna g r u p a m a p i l u s t r u j e s t o s u n k i j e z v k o w e n a p o g r a n i ­ c z u p o l s k o - n i e m i e o k i m w X V I I I i X I X stuleciu. P i e r w s z a z n i c h ( r y c . 5 ) s y n t e t y z u j e w y n i k i badań m o n o g r a f i c z n y c h , o p a r t y c h d l a w i e k u X V I I I lia pracach Z i m m e r m a r m a , d l a X I X w i e k u n a mate­ riałach H u n d r i e h a i W e i n h o l d a i w p r o w a d z a g r a n i c e j ę z y k o w a polsko-niemiecką i p o l s i k o - m o r a w s k a z r. 1790 i 1846/7 r . G r a n i c a z r 1790 d w o m a k u z a c h o d o w i wysuniętymi półwyspami — pół­ n o c n y m kolo T r z e b n i c y i p o ł u d n i o w y m koło O ł a w y obejmuje Wrocław. G r a n i c a z т."ШШ7 a więc o 56 l a t późniejsza, podważa wiarygodność p i e r w s z e j " d v ż w v k a z u i e mało prawdopodobne w w a r u n k a c h p i e r w s i j p o l o w y X I X w i e k u przesunięcia n a k o ­ rzyść j e z v k a o o l s k i ^ o koło Ścinawy w p o w p r u d n i c k i m i koło Iłrzceu w POW b r z e s k i m T o k o r z y s t n e d l a polskości s t a n o w i s k o P O O d r o k o t o B r z e g u i d a l e k o poza Odrę koło Oławy potwierdzają d w i e пшркi n ^ S L i c z n e Гтте 6 i 7 v ' p i e r w s z a < Die Spracie m ^ i e i i K - e i s e n O n l C B r i e - S t r e h l e n n a c h den W a b e n v o n Z i m ^rmanń. 1 7 « " - ^ den ^ sen O h l L ™ naci! H , „ S , 1R44 Dnu Л 7 4vch m a n u w o d n i ą hnk ГНПУС n y y ^ szcze-óh с \e7^un^^l^^b^ i S w f i i r t n • - n V £ w ™ h ™ £ o 5 r v s ЛУ m n ^ S r i w s k a n Srwyrazn^ że'И ko \V*J. * B a r d z o interesująca j e s t m a p k a ( r v c . 8 ) «Die S p r a c b e i m K r e i s e B r e s l a u n a c h Z i i i u n e r m a n n 17 . . . » ( w o r y g i n a l e b r a k peł­ nej d a t y ) . W y k a z u j e , ona w X V I I I w i e k u w najbliższym sąsiedz­ t w i e wYocławia w s i e z ludnością mówiąca po -polsku] p r z y c z y m w w i e l u w s i a c h nabożeństwa sa t y l k o p o l s k i e . M a p k a s y n t e t y c z n a z g r a n i c a z, i . 1846 r a z jeszcze p o d d a j e w wątpliwość m a p k a ( r v c . 9 ) . J e z v k w p o w i a t a c h s y c o w s k i m , t r z e b n i c k i m i oleśnickim'według B u i n d r i c h a z r. 1843, według któ­ rej d a l e k o poza te granicę występują liczne w s i e p o l s k i e . N i e ­ zgodność' p r z e b i e g u w s p o m n i a n e j g r a n i c y z r z e c z y w i s t y m s t a n e m rzeczy, t y m s a m y m potrzebę szczególowego, p o l s k i e g o ' o p r a c o w a ­ n i a z a g a d n i e n i a potwierdzają w v w o d v P c u c k e r t a w " «Schlesische Volkskunde» L e i p - z i " 1918 g d z i e ten o b i e k t y w n y a u t o r p r z y t a c z a bardzo c i e k a w y rozdział " z m o n o ^ a - f i i W e i n h o l d a K . W e d ł u g W e i n h o l d a jeszcze w X I V w i e k u « powiał jeleniogórski w y d a w a ł sie bvć przeważnie p o l s k i * • - W X V I I w i e k u w s i e n a " l e w v m brzegu O d r v sa leszcze przeważnie p o l s k i e a w X V I I I w p o l s z c z y ­ zna s e - a l a ' w okolice W r o c ł a w i a i S t r z e l i n a N a początku X I X w w Strachówkach kolo W i e l k i e g o M u c h o b o r u pod W r o c ł a w i e m młode w w i e l u o d r " - l 6 ^ d z i e w c z ę t a ś p i e w a k pieśni p o l s k i e " a �328 > Z w s z y s t k i c h , t u t y l k o w m a k i części, p r z y t o c z o n y c h p r z e z P c u c k e r t a w y w o d ó w , można wywnioskować, że a ) o d X I V w i e k u począwszy polskość p o w o l i e t a p a m i W A T O l u t e sie z l e w e g o b r z e g u O d r y , ' b ) w okresie «Kultu kampl'u» u s u w a sie n a p r a w y b r z e g Odry. " M a p k i z I n s t i t u t f u r L a n d e s k u n d e dostarczają d a n y c h także d l a obszarów położonych d a l e j n a wschód. M a p y ( r y c . 13 i 14) dają o b r a z stosunków" językowych n a Górnym Śląsku w r . 1843 i wykazują p o z a bezsprzeczną polskością tego o b s z a r , rozpoczęcie sie ' t u procesu p o w o l n e g o przeobrażenia" p o l s k i e g o terytorium etnicznego n a k r a j z p e w n y m i udziałami ludności n i e m i e c k i e j . Z e s t a w i e n i e dwóch d a l s z y c h n i e m i e c k i c h m a p e k w o d n i e s i e ­ n i u do p r a w i e zupełnie polskiego p o w i a t u k l u e z b o r s k i e g o — j e d n e j o p r a c o w a n e j jwzez prof. W . Мака, językoznawcę w r o c ł a w ­ skiego i uznającej t e n p o w i a t iz:a całkowicie z n i e m c z o n y , oraz d r u ­ giej - d r a A. Spenglera, g e o g r a f a - h i s t o r v c z n e g o , przedstawiają­ ceji Kluczbonskie w z w a r t y m zasięgu jeżyka polskiego świad­ czy d o b i t n i e o różnicach p o s a d ó w i d a l e k i m o d p r a w d y s t a n o w i ­ s k u niektórych u c z o n y c h n i e m i e c k i c h . W o d n i e s i e n i u ' d o wcześniejszych okresów, materiałów w . I n s t i t u t f u r Landeskunde» n i e znaleziono. Z d a w n i e j s z y c h o d ­ nośnych p r a c n i e m i e c k i c h n i e z b y t o b i e k t y w n a r o z p r a w a f r e b l i n a M . — «Beitrage z u r S i e d l u n g s k u n d e i m ' e h e m a l i g e n F u r s t e n t u m S c h w e i d n i t z . Darstelłungen u n d Q u e l l e n z u r schlesischen G e s c h i c h l V I » . B r e s l a u 1908 — t r a k t u j e o p o c h o d z e n i u osad w księstwie świdnickim w X I V i X V w wyróżniając, osady p o c h o d z e n i a sło­ wiańskiego, osady n i e m i e c k i e sprzed 1419 r. i osady n i e m i e c k i e uo 1419 r W e d ł u g .załączonej d o p r a c y m a p y n a obszarze środko­ w y m i północnym księstwa poza n i e z n a c z n y m i w y s p a m i osad n i e m i e c k i c h w y s t e p u i a o s a d y słowiańskie a więc p o l s k i e N a p o l u d n i u księstwa w r e j o n i e s u d e c k i m 'występują wyłącznie osady n i e m i e c k i e o b u w y m i e n i o n y c h - и » \ i e ' n a l e ż v 'zapominać o c z y m na p e w n o i a u t o r rozprawy wiedział że osady t z w n i e m i e c k i e s i z e d 1 4 1 9 i w d u S n Г Drocencie Ь У 1 У o ś c i a m i ' e t n i c z n i e « o l ~ s m i a tylko l o k o w a n e Wobec u i a w - i 'i ' r } r nenh w > 1 vbnwh wv Н Е т Т с Г с Ь m Л Ikowvrh i _ ™ 9 ^ Ж • ^ t ^ L m v J h ^ S o t i оЛ^пГмЫ* sv d c z a r o z ^ i u s t o snnkÓw e i r r r ś l S T s i onrzeć s T n f w h s n y c h do t b r b i e n r r r l S n m - r n ь Т н Т п Ь л Т Жек-,п b r h W S ' ied potwr>rdzaTa postawdona w S , " Ш W ' M �329' n i z a c j i Śląska tezę, że rozpoczęty w X I I I w . p r z e z kolonizację n i e ­ m i e c k a proces przeobrażania e t n i c z n i e p o l s k i e g o o b s z a r u śląskiegow n i e m i e c k i , ciągnął sie przez s t u l e c i a aż d o czasów n a m w s p ó ł ­ czesnych, lecz n i e osiągnął pożądanych rezultatów. Marin Suboczowr, J Ó Z E F GAJE.K. < Z a r v s etnograficzny zachod­ n i e j c z ę ś c i P o d o l a * . L u b l i n 1947. Nakł. U n i w . " M a r i i C u r i e Skłodowskiej, 8°, s t r . 190, 14 m a p , 26 r y c , 29 t a b l . Jedną z głównych dróg, którymi odbywała się w y m i a n a l u d ­ ności i treści k u l t u r o w y c h i m e d z v zachodnią i w s c h o d n i a E u r o p a , bvł o d czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h d o d n i d z i s i e j s z y c h szlak b e z ­ leśnych g l e b lessowych, ciągnących się wzdłuż płyty p o d o l s k i e j . ' h a l e m i g r a c y j n e i k u l t u r o w e przelewające się t V m s z l a k i e m pozostawiały n a P o d o l u m n i e j s z e l u b większe, ślady, których z b a ­ d a n i e s t a n o w i j e d e n z najżywotniejszych problemów zarówno d l a nauki polskiej, j a k i rosyjskiej. D o t y c h c z a s e t n o g r a f i a Podoła z a j m o w a n o się mało. P o * a k i l k o m a przestarzałymi już m o n o g r a f i a m i p o w i a t o w y m i i pobież­ nymi z konieczności ujęciami" s t a t y s t y c z n y m i , ' s p o t y k a n y m i ' w p r z e w o d n i k a c h po P o d o l u , w r o d z a j u . p i V v J a n a F a ł k o w s k i e g o publikowanej w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m pt. «Województwo t a r n o p o l s k i e * ( T a r n o p o l 1931), b i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a P o d o l a n i e z a w i e r a poważniejszych poiavcji. P r a c a J . G a l k a jest p i e r w s z a w której bogata k u l t u r a l u d o w a P o d o l a została ujęta w sposób możliwie wyczerpujący i t o n a p o d s t a w i e n o w y c h badań p r z m r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w terenie. ' Objęty n i m i został spory obszar, leżący m i ę d z y Z b r u c z e m , D n i e s t r e m ' i Złota L i p a , p r z e d m i o t e m zaś były wyłącznie z j a w i ­ ska k u l t u r y m a t e r i a l n e j . ' ' ' * W y n i k i ujęte zostały w p r a c y według znanego s c h e m a t u , polecanego i stosowanego p r z e z K . Moszyńskiego. J a k sie tego m o ­ żna spodziewać n i c w e w s z y s t k i c h działach k u l t u r y udało sie a u t o r o w i zebrać j e d n a k o w o bogaty materiał. Po krótkich ustę­ p a c h poświęconych z b i e r a c l w u , myślistwu, rybołówstwu, nastę­ p u j e obszerny rozdział o h o d o w l i , g d z i e a u t o r m . i n . opierając się na interesującym m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m c h a r a k t e r y z u j e p r z e ­ m i a n y zachodzące w ciągu k i l k u dziesiątków l a t w składzie i n t a r z a ' zwierząt d o m o w y c h . R ó w n i e obszernie o m ó w i o n e jest r o l ­ nictwo wzechowvwanie aanasów i p r z y g o t o w y w a n i e strawy W r o z d z i a l e poświęconym obróbce surowców u w a g a a u t o r a k o m - �330 > c e n t r u j e się głównie n a w y r o b a c h z g l i n y i t k a c t w i e . B o e a t v m a ­ t e r i a l z e b r a n v jest w rozdziałach zawierających opis s t r o j u i b u ­ d o w n i c t w a . Zwłaszcza w t v m d r u g i m z n a j d u j e m y c i e k a w e o p i s y p r v m i t v w n v c h b u d o w l i t y p u z i e m i a n k o w e g o , czv n a d z i e m n y c h , p l e c i o n y c h ' - p r e c i a l u b b i l v c h г g l i n v . Cześć m a t e r i a ł o w a ' z a ­ m y k a ustęp, w którym omówione s a ś r o d k i t r a n s p o r t o w e i k o m u ­ nikacyjne. \Y u w a g a c h końcowych naświetla a u t o r zebrane materiały o d s l r o n v genetycznej. W s k a z u j e n a krzyżujące sie n a t e r e n i e ' P o ­ dola w p l v w v h u c u l s k o - p o d o l s k i e , p o l s k i e , wolyńsko-poleskie i p o ł l a w s k o - k i i o w s k i e , które .przedostały sie t u p o d w p ł y w e m budzą­ c y c h się ruchów narodowościowych. T e r y t o r i a l n i e d z i e l i sie P o ­ dole na t r z y pasy różniące sie o d s i e b i e ' p o d w z g l ę d e m k u l t u r o ­ w y m , biegnące równoleżnikowo. Najwięcej elementów a r c h a i c z ­ n y c h p o t y k a sie w pasie południowym Północny d z i e l i się p o ­ łudników J n a d w i e części z których yyschodnia z n a j d u j e się w o r ­ b i c i e w p ł y w ó w k u l l u r ' o w v c h W o ł y n i a n a z a c h o d n i a zaś o d d z i a ­ ł y w a ł y w p ł y w y p o l s k i e P r z v c z v n e p o w s t a n i a t e r v t o r i a l n e - o zróż­ n i c o w a n i a k u l t u r o w e g o tłumaczy'autor m o m e n t a m i geograficz­ nymi i historycznymi °' Ъ P r a c a z a w i e r a 14 ma]), które jednakowoż s k u t k i e m n i e z b y t szczęśliwie d o b r a n y c h s y g n a t u r i łączenia tychże w j e d n a całość, nie zawsze posiadają należyta czytelność. Rysunków j e s t sporo, n i e tyle jednakowoż, ile żyerayłby sobie c z y t e l n i k . Z d a r z a sie n i e ­ j e d n o k r o t n i e , że n a j c i e k a w s z e z j a w i s k a / s k u t k i e m z b y t l a k o n i c z ­ nego opisu i b r a k u r y s u n k u , sa t y ] k o z a s y g n a l i z o w a n e przez autora ( u p . s i r . 152, s k r z y n i a z k o r y . u m i e s z c z o n a n a p o d w ó j ­ n y c h płozach). N a d całością p r a c y zaciążył może p e w i e n pośpiech który spowodował że p r z e z k o r e k t y przedarły się zwycięsko n i e ­ s z k o d l i w e zres/ta u s t e r k i 'wynikłe' z w a d l i w e j s t y l i z a c j i z d a n i a Przykładem t a k i e g o l a p s u s c a l a m i może bvć z d a n i e w y p o w i e d z i a n e na s i r 15 ż c ' « l f u s / c 7 пя k o n i e c służył do w y r o b u k a g a n ­ k ó w i ś w i e c Usterka n a t u r y r e d a k c y j n e j jest to t» opis k a n e l u szów męskich' znalazł 'sie ' w ustępie pośw e -miy n u b k . r o m k o b i e c v m W ' r v s u n k u nł-u-a n a s i r 11 zakradł sie b l . d z,r b k m v nrzez , v s o w m i k a p r z e r v s o w u i a c c - o no ryt, o szkice a u h r skutk em cze"o\ » r z i S cbol siebie ri\v s l u p i c a . co z [ ш п к ш w i d z e n i a Ł S - u k c y j n c . ^ n i e ^ s l mozUvv™ W s k a z a n e t u przykładowo niedokładności k o r e k t y b y n a j ­ m n i e j n i e pozbawiają p r a c y lej i s t o t n e j wartości, która lcżv w t y m , że w n o s i do p o l s k i e j l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j p i e r w s z y pełny o p i s k u l t u r y materialnej Podola, oparty nie n a k o m p i l a c j i d a w n y c h u r y w k o w y c h materiałów, ale n a własnych materiałach t e r e u o - �331 w y c h , z d o b y t y c h przez s y s t e m a t y c z n i e p r o w a d z o n e b a d a n i a . M a t e ­ riały z b i e r a n e p r z e z a u t o r a w ' l a t a c h poprzedzających w y b u c h I I w o j n y światowej, wobec z m i a n j a k i e nastąpiły później, n a b i e ­ rają znaczenia h i s t o r y c z n e g o . R Reinfuss S Z T U K A L U D O W A W POLSCE. M a l a r s t w o — R z e ­ źba G r a f i k a . Katalog wystawy w Towarzystwie Przyja­ ciół S z t u k Pięknych w K r a k o w i e opracował T a d e u s z Seweryn. Kraików 1948. Nakł. Contr. I n s t y t u t u K u l t u r y , s t r . 95 - 1 n i b . ' + t a b l . 32. Z a p o w i a d a n a n a wiosnę 1948 r . i p r z y g o t o w y w a n a z dużym rozgłosem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w K r a k o w i e n i e budziła z r a z u specjalnego z a i n t e r e s o w a n i a , gdyż w y d a w a ł o sie, że p o s i a d a m y dostateczna znajomość p o l s k i e g o f o l k l o r u , o p r a c o w y w 4 n e g o s y ­ s t e m a t y c z n i e przez etnografów p o l s k i c h . G d y j e d n a k przyszło d o o t w a r c i a w y s t a w y , wzbudziła ona niebywała senzacie л poruszyła powszechna o p i n i e n i e t y l k o sfer a r t y s t y c z n y c h i n a u k o w y c h U k a ­ zano b o w i e m sztukę l u d o w a n i e f o l k l o r * p o d zupełnie n o w y m a s p e k t e m w sztuce l u d o w e j o d k r y t o wartości p l a s t y c z n e w s k a l i zupełnie ' nieprzeciętne j Zasługa z o r g a n i z o w a n i a ' w y s t a w y ' p o d w i i e d e i n naukowym i d y d a k l v c W ' p r / y p a d a dwom uczonym Tadeuszowi S e w e r y n o w i * c t n o - r a f o w i i Tadeuszowi D o b r o w o l ­ skiemu, h i s t o r y k o w i sztuki. " ' K a t a l o g w-vstawy, do którego wstęp napisał T a d e u s z S e w e ­ r y n , s t a n o w i n i e t y l k o dopełnienie w y s t a w y i n a u k o w e u j e c i e m a ­ teriału, a l e jest zarazem sformułowaniem p r o g r a m u , który stał sie p o d s t a w a r e a l i z a c j i w y s t a w y . W s t ę p t e n m a ogólniejsze z n a ­ czenie, gdyż o b o k w i e l u i n n y c h zdobyczy, w p r o w a d z a zasadnicze nowe u s t o s u n k o w a n i e się d o ' s z t u k i l u d o w e j , j a k o pełnowartościo¬ w e j d z i e d z i n y twórczej, n a royv.ni ze sztuka tzw". w a r s t w oświeco­ n y c h . Uwzględniając rozwój n a u k i o sztuce, k r o k u tego należało właściwie d a w n i e j oczekiwać P r z y z n a n o b o w i e m w s z e l k i m epo­ k o m te sama a u t o n o m i e w twórczości przekreślając przestarzałe pojęcie o r o z k w i c i e i ' u p a d k u s z t u k i jednocześnie p r z y z n a n o • p r a w o ' d o w y n o w i e d H w sztuce n i e t y l k o n a r o d o m c y w i l i z o w a ­ n y m l u d z i o m o 4 w i c c o n v m ' i wykształconym ale i l u d o m p r y m i ­ t y w n y m i a k i też d z i e c k u w ' d a l s z c i k o n s e k w e n c i i obłąkanym S e o d k r y t o też • eorzecie n y czar w sztuce d v l e U m t o w * a n r a t o r o w któivv n a u k i Z l i m n eм Ы е ' 'тМа£ы£}тк Z d i m « S % £ i w b i e r z e *e takt u s t o i n k ó w y ^ n o się ^ ^ \ m ^ i e d o ^ k i l J L ^ x ń d z i �332 1 w n i e j przede w & z v s l k i m f o l k l o r , wartości zdobnicze, dekoracyjne.. T e n r o d z a j s t o s u n k u d o s z t u k i l u d o w e j występował wszędzie, n i e t y l k o u n a s , panował n i e p o d z i e l n i e . Już" j e d n a k p r z e d o s t a t n i a wojną budzić się poczęło w Polsce i n n e n a s t a w i e n i e i to zarównow sztuce iak i w nauce. T a d e u s z D o b r o w o l s k i , pisząc o Śląskiej Rzeźbie L u d o w e j dopatrywał się d l a niektórych d z i e l a n a l o g i i w rzeźbie - r e c k i e j romańskiej i - o t y c k i e j , szukając wspólnego d l a n i c h podłoża. ' Na g r u n c i e wartości czysto p l a s t y c z n y c h staje T a d e u s z Se­ w e r y n i u z n a n i e i c h jako podłoża badań rozszerza n a w s z y s t k i e dziedziny twórczości' l u d o w e j ( s i r . 13) « W v * t a w a rezygnuje z w s z y s t k i e g o , co świadczy o z d o b n i c z y m c h a r a k t e r z e s z t u k i l u d o ­ w e j , choćby to były najpiękniejsze w świecie s k r z y n i e i s z o p k i k r a k o w s k i e , łyżniki podhalańskie l u b w y c i n a n k i " k u r p i o w s k i e . Intencja bowiem Departamentu Plastyki ' Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i było s t w i e r d z e n i e że s z t u k a l u d o w a n i e mieści się w z d o b n i c t w i e a n i też w m o d y f i k a c j a c h r e g i o n a l n y c h l u b w t e m a ­ tyce r e l b d m e i Chodziło o ' p o k a r a n i e dokonań' l u d u polskiegow zakresie rzeźby m a l a r s t w a i - r a f i k i bez względu n a treść w y ­ rażona i lo n i e w świetle e t n o g r a f i i jak to c e n i o n o dotychczas ale w świetle wartości p l a s t y c z n y c h ^ " ' " T a k i m sfonuułowaniem w y p r z e d z a n a u k a p o l s k a b a d a n i a n a d sztuka l u d o w a u i n n y c h narodów. Tadeus,z S e w e r y n z duża wrażliwością na w y m o w ę czysto p l a s t y c z n a stara się również u s t a ­ lić p o d s t a w y s t y l u l u d o w e g o w sztuce. S z u k a jej przede w s z y s t ­ k i m w w y r a z i e rzeźby, n a d e p n i e w zasadzie k o m m w y e y i n e i , którą charakteryzuje j a k o ' swobodna pozbawiona prAnmsu. Styl l u ­ d o w y p r z e j a w i a się również p r z e z s t o p i e n i e \ v z w a r t a całość c h a ­ r a k t e r u t w o r z y w a p r y m i t y w n e ^ narzędzia oraz prostaczej i nie­ s k o m p l i k o w a n e j treści przede w s z y s t k i m j e d n a k podkreśla Se­ w e r y n a n a t u r a l i s l y c a n y c h a r a k t e r ' s z t u k i l u d o w e j co tłumaczy odrębna rzeczywistością a r t y s t y c z n a " która p o w o d u j e a n o n i m o ­ w y m twórca W samych cechach' f o r m a l n y c h wyróżnia' S e w e r y n przedewszystkim' P r o s t o ^ ^ T n y t y n i z a c i e i s t y l i z a c j e co p r e K z i r d e S h v o k r o t n i r d o o r ^ n S r y z a c i i f o n n - W i w ż h i e Przez układ S n o s i i ntvsS, 1 n d o w v wrażenie m< m-nie i t a l n o śri а /'.l^m i n r ? ™ c^ynnikien ies!-yl,^ k i m Sb t y i l w U S ; П Г У У ^ И ^ sunęła się ш ' R ó w n i e ż i w d z i e d z i n i e m a l a r s t w a próbuje S e w e r ™ ustalić ogólniejsze prawidła. L i n i a i k o n t u r określają jako konstytujące formę, c z y n n i k i , b a r w a użyta j e s t w sensie d e k o r a c y j n y m . W s p ó ł - #i �333 n y m m i a n o w n i k i e m d l a o b u elementów o b r a z u staje się p o d o b n i e j a k w d a w n y c h epokach płaszczyznowe t r a k t o w a n i e całości. Z j a ­ w i s k o t o łączy S e w e r v n z podłożem p s y c h i c z n y m t j . b r a k p o c z u ­ cia przestrzenności u a r t y s t y l u d o w e g o i b r a k wyobraźni p r z e ­ s t r z e n n e j p r o w a d z i go d o " p l a s k o s c i , d w u w y m i a r o w o ś c i f o r m y . P o d o b n i e i l a p i d a r n e t r a k t o w a n i e f o r m y , j e j uogólnianie w y p r o ­ w a d z a S e w e r y n z p o b u d e k n s y c h i c z n y c h , a więc łączy ze sposo­ b e m chłopskiego myślenia, m o w y , u c z u c i a i ze sposobem b y c i a ludu. M e c h a n i z a c j a p r a c y wycisnęła s w e piętno s p e c j a l n i e n a m a ­ l a r s t w i e . Działanie r y t m u w m a l a r s t w i e , p o d o b n i e j a k i w rzeźbie, j e s t dominujące, w m a l a r s t w i e s i l n i e j n a t o m i a s t zaznacza się s t y l d e k o r a c y j n y . W m a l a r s t w i e też p r z e j a w i a sie s w o i s t y p r y m i t y ­ w i z m formy, w typie kompozycji i w n a i w n e j ekspresji, w nie­ ś w i a d o m e j ' s t y l i z a c j i . C z y n n i k i te sprawiają, że n a w e t i s t n i e n i e p i e r w o w z o r u 'w sztuce, a przekształconego w dziele a r t y s t y l u d o ­ wego, n i e może pomniejszyć j e g o wartości. U s t a l e n i e m p o d s t a w kształtowania i s y s t e m u f o r m a l n e g o w y ­ czerpuje S e w e r y n w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a . " N a szczególna uwagę zasługują j e g o 'rozważania o a n a l o g i i s z t u k i l u d o w e j do n o w o ­ czesnej p l a s t y k i . Z dużą wrażliwością w y s z u k u j e a u t o r zachodzące związki i c h a r a k t e r y z u j e je w n i k l i w i e . W p r v m i t v w i c o b r a z u z r. 1853 z p r z e d s t a w i e n i e m Św. K a t a r z y n y (z o k o l i c T a m o w a ) w y ­ c z u w a s t y l obrazów c e l n i k a H e n r y k a ' Rousseau, zwłaszcza jego o b r a z u M u z a p c e l y t o znów w P i e l a z R a b k i dostrzega a n a l o g i e z M o d l i g l i a n i m w' k l a s y c z n e j prostocie f o r m y Ukrzyżowanego (rzeźba 7 P o d h a l a M u z e u m N a r w W a r s z a w i e ) w i d z i ' s t y l M a i l lola a w dolnośląskim o b r a z k u « ś w W e n d e l i n , styl Cha­ galla Matis.se a p r z y p o m i n a S e w e r y n o w i obraz św Magdaleny (obr ' ol M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ) «dyż konstatuic to «samo ' u o S i e n i r f o r a ^ śmiałe oaral - c m n e l r y c z n e razolao w a n i e i b e z c T i e n u n i a l n / d e l o r m a c i e L i k i kształtów n a t u r y * odobnie o bra 7 ś w / o f i i 7 с(irkanii ( 7 ako o ane M u z e u m S ' ^1 i e i n os i a da к ol or\ t к t ńrv ! п ш \ а тп a 1 o^ h*' d o r dza w e ^ ^ a r n y Tytusa cźyżewskk l 2ldw rzeżhl stw-o H o s ^ n i a Пн-уst UST ooSn \ ™ S S B o l e ś c i i e j z Książ a W i e l k i e g o p o w inie cliowsk i ) GeomeLryzacje f o n u łączy S e w e r y n z k u b i z m e m ( s i r . 16) « Т е i i n n e znane przykłady k u b i z m u n a s z y c h światkarzy, p o c h o ­ dzą z I p o l . w X I X w., wyprzedziły w czasie a n a l o g i c z n e p o m y - �m s l y p a r y s k i c h a.rlv*tó\v z P a w i e m C e z a n n e m na czele, a p r z y p a ­ dające n a pocz. X l X w . » . A u t o r podkreśla s i l n i e zasadnicza róż­ nice, klóra wyróżnia «polskie, chłopskie formuły uproszczeń* o d k u b i z m u z a c h o d n i o - e u r o p e j s k i e g o . W przeciwieństwie d o rzeźby l u d o w e j uważa S e w e r y n k u b i z m z a c h . - e u r o p e j s k i za k i e r u n e k m ó z g o w o refleksyj,ny, ' w v d e d u k o w a m v m e d y t a c j a . Upraszczanien a t o m i a s t u l u d u «to n i e Świadome posługiwanie sie. b r y t a m i geo­ metrycznymi j a k o b u d u l c e m rzeźby l u b ś w i a d o m e " n a g i n a n i e kształtów' do f o r m g e o m e t r y c z n y c h ale p r z e d s t a w i a n i e w i z u a l n e j s t r o n y p r z e d m i o t u w m a k s y m a l n y m skrócie i właściwy l u d o w i n a w v k do n a d a w a n i a z j a w i s k o m ' w z * l e d n v i n f o r m y a b s o l u t n e j J e s t ' o n p o c h o d n a f o r m a uproszczenia* D r u - i c z y n n i k w v p l v w a l z t r o s k i b y f o r m a działała n a ' w i d z a s u b i e k t y w n i e w przeciwień­ s t w i e dó -dzieł z a c h o d n i o - e u r o o c i s k i c - o k u b i z m u który w e d l e Sew e ™ - r o d ż e " n v w a ł sie-od l K k i e V o \ c / u c ia ' A n a l o g i e z nowoczesna p l a s t y k a f r a n c u s k a u s t a l o n e p r z e z S e w e r y n a mają głębsze podłoże. W sztuce l u d o w e j p o l s k i e j o d ­ k r y w a m y wartości plastyczne, które ujawniają sie wówczas, g d v podłóż* ' s z t u k i jest a n a t u r a l i s l v c z n e , a z n a c z e n i e ' decydujące na kształtowanie sie s z t u k i m a wVobrażeniowość a r l y s l v . ' R z e c z y w i ­ stość wyobrażeń, t a k d o s k o n a l e sprecyzowana przez Leona C h w i s t k a (Wielość Rzeczywistości w sztuce) w p o l n i o d p o w i a d a ! v m c z y n n i k o m e m o c j o n a l n y m i światopoglądowym, które p o w o ­ dowały n i e z n a n y m i м я т bliżej a r t y s t a m i l u d o w y m i S t a n o w i o n a a n t i l e z e r a c j o n a l i s t y c z n e ^ , światopoglądu т uświadomiona w p o l n i i „ a d ' o < w i d z e n i a c h o p a r t a znajomością świata r z e c z y w i s t e g o k l o n w s z l u c e o d z w i e r c i e d l a sie w w i e r n y m "od d a n i u f o r m s p o t v k a n y c h w ' rzeczywistości V r l v s K l u d o w y d o s l r / e - i też n i e k i e d y z i a w i s k a r e i l n e oko i e « o V h w v H ie z niesłychana spostrzegaw­ c z o ^ do d i i c h w c S mzlmosi e L nak l v k o w l e i n o s l a r i w i aide i m u sie m v X S S S i I o w e t , L k i e d y raie h s l ' i i wienie w Z d i ^ rVsVv h i n n ^ vszvstk\n icdnnk ' d m u \ Z l• s i h i y m p i c S |Д ! £ S i I ? S r połączona Światopogląd a r t y s t y c z n y ' t e g o ' r o d z a j u w v s l c p u j e w różnych epokach i l l u u m c z v n a m s z l i i k e l v c h czasów, 'w których wartości plastyczne n i e łączą sie ściśle z ' m a t e r i a l n a f o r m a ' określonych obiektów. W z a j e m n e u s t o s u n k o w a n i e sie i s t o t n y c h czynników d a ­ nego światopoglądu deevduje o c h a r a k t e r z e s z t u k i . U ludów p r y ­ m i t y w n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h dominują p i e r w i a s t k i ściśle w y o ­ brażeniowe, w szu.ee p r v n i i t y w n e j g r e c k i e j czy e g i p s k i e j nastę­ p u j e p e w n e wyrównanie' s t a d f o r m a b a r d z i e j «eomelryczna a k - �335c e n t o w a n i e bryły, w sztuce średniowiecza, roniańszezyzny i ąot v k u d o s t r z e g a m y n i e j e d n o k r o t n i e przewagę p i e r w i a s t k a ' e k s p r e ­ s j i , tu ,znów s i l n i e j s z e a k c e n t o w a n i e f o m w . W sztuce o p a r t e j n a t a k i c h p o d s t a w a c h farma p l a s t y c z n a s t a j e ' s i e bezpośrednim c z y n ­ n i k i e m w y r a z u , niezależnie o d j e j z w i a z a n k .z p r z e d s t a w i o n y m m o t y w e m ' f i g u r a l n y m CZY o b i e k t e m . ' A k a d e m i c k a sztuka" X I X w., d a l e k a b v i a o d t a k i c h dążeń, panował p o w s z e c h n i e k o n w e n c j o n a l i z m f o r m n a l u - r a l i s l v c z n v c h , a wysiłek twórczy, który dokonał się w n o w o c z e s n y c h k i e r u n k a c h a r t y s t y c z n y c h X I X i X X w., p o z w o l i ł n a m dojrzeć wartości p l a slvczne. T e same wartości zupełnie n i e o c z e k i w a n i e pojawiły sic w* tak wspaniałej postaci w sztuce l u d u p o l s k i e g o . Nasze p o k o ­ lenie, stajać n a g r u n c i e z d o b y c z y n o w o c z e s n e j myśli p l a s t y c z n e j , z p o d z i w e m p a t e v n a piękno p l a s t y c z n e z a w a r t e ' w sztuce l u d o ­ wej W y p r z e d z a * o n a niewątpliwie czasowo, p e w n e zjawiska w sztuce n o w o c z e s n e j , które "są j e j p o k r e w n e . P o k r e w i e ń s t w o to w y n i k a z niektórych wspólnych"podstaw kształtowania ale odkryc­ ie też możemy w i n n y c h o k r e s a c h r o z w o j o w y c h D l a Cvnriana N o r w i d a stanowiła sztuka l u d o w a l o t y l k o światki b e z w y r a z u Renesans odwracał sie tez do ootvfcu j a k o o k r e s u barbarzyństwa' a n a s t c p u i a c y p o renesansie b a r o k ' do n i e d a w n a uchodził A sztukę u p a d k u /en u c h sn ^ z u * sie ż e i u ż ^ o arte n a k o . e n e i a - ł n , nieknn J e r n ^ ystów Z l e T K L V s Z n e k do S isi\a z n y c h ; S lulTe C nie SSIVX5 S r I^./en.a у a az o O d k w w c z e . n o w e s p o j r z e n i e n a sztukę l u d o w a , które w y ­ stępuje w e wstępie S e w e r y n a do k a t a l o g u w y s t a w y k r a k o w s k i e j , znalazło pełne p o t w i e r d z e n i e w n a g r o m a d z o n y c h " n a w y s t a w i e dziełach. Wszczęło zarazem n o w y etap w b a d a n i a c h n a u k o w y c h nad s z t u k a l u d u polskiego, wysuwając ja n a czołowe m i e j s c e zainteresowań, co niewątpliwie dokonało sie n i e bez oddziaływa­ n i a a k t u a l n y c h założeń twórczych. T r u d n o przewidzieć w s z y s t k i e następstwa 'tego z j a w i s k a , na p e w n o n i c ograniczą sie o n e ' t y l k o do d z i e d z i n y czysto n a u k o w e j . , '• H } ] } l P R Z E G L Ą D SOCJOLOGICZNY. K w a r t a l n i k Polskiego I n ­ s t y t u t u Socjologicznego. T . V I I I i I X , Lodź 1946 i 1947. Pierwszy powojenny r o c z n i k «Przegladu Socjologicznego* w y d a n y w r." 1946 nawiązuje w pełni d o ' p r o b l e m a l y k i * z a w a r t e j �336 w tomach p o p r z e d n i c h lego czasopisma, tworząc j a k g d y b v o r g a ­ n i c z n a całość z o s t a t n i m p r z e d w o j e n n y m , nieukończonym tomem V I I . Zewnętrznym w y r a z e m tego związku jest przejęcie do b i e ­ żącego tomu artykułów p r z y g o t o w a n y c h p r z e d wojną dla n i e w y d a n y c h n i g d y zeszytów 3 i ' I t o m u V i i ( A l . H e r t z , . Z a g a d n i e n i e socjologii w o j s k a i wojny», I ) . M . Goodfellow, " E l e m e n t y ekono­ m i i w e t n o l o g i i . , G. K a g a n , . D u - r k h c i m i M a r x . ) , uzupełnienie w y ­ suniętych przez n i e zagadnień . p r z e d r u k i e m przedwoieameeo r ó w ­ nież (druk w czasop « M a r c h o ł M artykułu B r . M a l i n o w s k i e g o pt. .Śmiertelny p r o b l e m a t * oraz n o w o " n a p i s a n y m J . Obrębskiego . T e o r i a ' e k o n o m i c z n a i ' m e t o d a socjologiczna w b a d a n i u społe­ czeństw^ oierwotnvch» wreszcie szere™ tych s a m y c h co p r z e d w o j n a n a z w i s k zarówno w "składzie K o m i t e t u r e d a k c y j n e j i a k i wśród autorów d r a k m y m i y c h i m p r a w W ś r ó d tych osLatnićh sa z p i e t y z m e m umieszczone nazwSka autorów już n i e żyjących fraomen у n e d i S i d o h d n i ^ i e i c h trać daw^iefs?vch i wo ieimvch П K m S i <<P er w-o na s z k o H u o b v w a t e l n i e n i a T w i a T i H e d o ™Veszłośc n ie w s K dzac sie sweso d o t y c h c ^ s o V e « o dorobku \ K ies T , n K S 3 ? 2 1 ' so, L di t n i l ffi,H Д > T f h ^ i ń s k f że n , S vn'itvk'i n.3wniPnn7 m i , ™ ł и ™ da « n K a t , W \ i , 1 v a ona Я ™ Г ш А ^ ^ ?i 7 , Л « i T 7 w E 7 ч 1 и и п ь s i ę ' w ciągu р о Ы е п , И Г ! S l t y £ ę £ i > O d ' c h w i l i swego zafożenia dzięki ' i n i c j a t y w i e p r o f . U n i w . Poznańskiego V, Z n a n i e c k i e g o w 1930 r. . P r z e g l ą d , stanowił wa­ żną pozycję w r o z w o j u nie. t y l k o socjo-, a l e i e t n o l o g i i . N i e było n i e m a l ' t o m u , w którym b y ' obok r o z p r a w t e o r e t y c z n y c h czoło­ w y c h socjologów, Z n a n i e c k i e g o , Z n a m i e r o w s k i e g o , S z c z u r k i e w i ­ cza i i . , yyyników n a j n o w s z y c h badań n a m a t e r i a l e p o l s k i m C h a Jasińskiego, Bychlińskieyo i i . , projektów z m i a n i d o s k o n a l e n i a m e t o d b a d a w c z y c h s o c j o " r a f i i i s o c j o l o g i i , ocen i k r y t y k p r a c p o l ­ skich i (.bevch'ilp n i e znalazły sie prace z p o g r a n i c z a t y c h d w u d y s c y p l i n dotyczące zagadnień' nans w a i spoleczeńslwa p i e r w o t ­ nego' z w y c z a j u m a g i i czy społecznej f u n k c j i w y t w o r u (Bystroń K r z y w i c k i K r z y ż a n o w s k i ' S e w e r y n M a l i n o w s k i ) " Drukując prace z po-ranićza n a u k « P r z e » t a d » do p e w n e c o s t o p n i a przeciwstawił sio c P y s S e m o - i a f i c / n e i oprsowej n i e k i e d y f i l o l o g i c z n e j p o s t a w i e m v y i m o w a u c i n r z e z ' autorów drukujących równocześnie w . L u ­ dzie.cowiccei w a r t y k u l e O b e b s k i e ' o dotyczącym p r o b l e m u emic^ych I S n r / d — n e i e d n o k r o t i u e przez J P ed3rafów^ ich noie ^ j ^ i c i n e . ujęcie �337 W a r t y k u l e p i . «Zasadnic.ze s t a n o w i s k a w e współczesnej so­ c j o l o g i i p o l s k i e j * , d r u k o w a n y m w o b e c n y m V I I I t o m i e «P.rzeglądu», Chalasiński pisze o .1. Obrębskini,'że t e n « ( z a s w o i m m i ­ s t r z e m B r . M a l i n o w s k i m ) r e p r e z e n t u j e kienuinck e t n o l o g i i .socjolo­ g i c z n e j , zmierzający d o socjologicznego pogłębienia p r o b l e m a t y k i e t n o l o g i i i etnografii». Z a p e w n e l a właśnie u z n a n a p r z e z s o c j o l o ­ gów p o s t a w a m e l o d y c z n a M a l i n o w s k i e g o i jego szkoły otworzyła f m o d p i e r w s z e j c h w i l i łamy . P r z e g l ą d u . , którego niewątpliwa zasługa jest w p r o w a d z e n i e n a z w i s k a M a l i n o w s k i e g o z p o w r o t e m do l i t e r a t u r y p o l s k i e j , w JklóiTJ n i c występował o>d r. 1915 ( p r a c a 0 . W i e r z e n i a c h p i e r w o t n y c h * , d r u k o w a n a przez A k a d e m i e U m i e ­ jętności). P i e r w s z y p o w o j e n n y l o m « P r z e g I a d u » n i c p r z y n o s i , jeśli c h o ­ d z i o p o g r a n i c z e socjo- i' e t n o l o g i i żadnego n o w e g o n a z w i s k a p o l ­ skiego. Z autorów obeveh p o d a n a jest w tłumaczeniu r o z p r a w k a n e o f m i k c j o n a l i s t y G o o d f e l l o w a , którego p o s t a w a b a d a w c z a zostaje p o d d a n a s i l n e j ' k r y t y c e w e w s p o m n i a n y m już w y ż e j a r t y k u l e Obrebskiego żądającego od etnologa b v p r z y b a d a n i u społe­ czeństw p i e r w o t n y c h analizę e k o n o m i c z n a p U - z e d z a ł a n a l i z a so•ciolo«iczna i h i s t o r y c z n a Jeszcze w i ę c e j ' ż ą d a o d e t n o l o g a M a l i ­ n o w s k i . Każe m u ' . b y ć o b y w a t e l e m całego świata, przeszłego 1 dzisiejszego*, nim-iee czerpać ze z b i o r o w e g o doświadczenia l u d z ­ kością widzieć istotę, w o j n y ( g d y ż o n a jest t u t a j l e m a t e m r o z w a ­ żań a u t o r a , n a przykładach c z e r p a n y c h z różnych g r u p i k u l t u r ) «obiektvwnie. i beznamiętnie, t a k a . j a k a o n a jest w 'rzeczywisto­ ści; widzieć- j a w jej . p r a w d z i w e j ' p e r s p e k t y w i e poprzez n a j w i ę k ­ sze odległości czasu i p r z e s t r z e n i * . N i e ulega wątpliwości, że coraz h a r d z i e j wzrastają w y m a ­ gania s t a w i a n e n i e t v l k o e t n o l o g o m , lecz i e t n o g r a f o m zarówno przez p r z e d s t a w i c i e l i - p o k r e w n y c h n a u k , j a k przede wszystkim przez n i c h s a m v e h . W z m a g a się n a c i s k n a b a d a n i a terenowe p r z e p r o w a d z a n e w sposób w i e l o s t r o n n y . Zacieśniają sie p o w i ą z a ­ n i a z n a u k a m i p o k r e w n y m i m . i . także .z socjografią i 'soc jologią. Zwycięża t e n d e n c j a syntetycznego s p o j r z e n i a n a człowieka 1 jego kulturę. T o też dziś może więcej niż przed w<u n a znaleźć można podobieństw m i e d z y p o s t a w a ' M a l i n o w s k i e g o i j e « o szkoły a tą która przyjmują' i n n i .uczeni wyrośli z i n n y c h szkół C o ' w i ę c e j w większym n i z k i e d y k o l w i e k s t o p n i u budiza dziś z a i n t e r e s o w a ­ n i e n i e ' t y l k o e t n o l o « ó w lecz i etnografów V n a u k o w e - o p u n k t u widzenia'podchodzących do b a d a n y c h zagadnień artykuły o c z y slo s o c i o l o , u < v n c i ' n ^ b l e m a t y c e u s t a h h e c pojęcia bez których d z i s i a j obyć się n i e m n h r a n W e l w Zjpros^ejpracy^nsowej, Lud, T. XXXVIII 22 �338 t a k i e j a k środowisko (artykuł Szczepańskiego), w a r s t w y s p o ­ łeczne ( R v c h l i n s k i ) CBV zespół osób ( Z n a m i e r o w s k i ) . T o t e ż ' « P r z e <dad» dobrze sie zasłużył umieszczając r o z p r a w y n a ten właśnie temat. \ * " N a z w i s k a różnych u c z o n y c h pracujących n a p o g r a n i c z u e t n o i s o c j o l o g i i w y m i e n i a C h a ł a s i W we w s p o m n i a n y m już a r t y k u l e s v n l e l v c a i v m ; stanowiącym f r a g m e n t p r z y g o t o w y w a n e j większej p r a c y / M a m v t u p o r a i p i e r w s z y w n a u c e ' - z e s t a w W o b o k siebie oceny p o s t a w b a d a w c z y c h K r z y w i c k i e g o , B v s t o o n i a , P o n i a t o w ­ skiego, C z a r n o w s k i e g o , zwięzłe, k w t v c m e , choć może n i e supełn i e wystarczające z p u n k t u w i d z e n i a p o t r z e b etnologa. Następny I X t o m « P r z e g l a d u » powraca również w a r t y k u l e St, S t e m p o w s k i e g o do omówienia s y l w e t k i K r z y w i c k i e g o , już n i e z n a u k o w e g o j e d n a k , lecz p u b l i c y s l y c z n o - b i o g r a t i c z n e g o punktu w i d z e n i a , J . Chałasiński vv m l y k u l с Poświęconym s o c j o l o g i i współ­ czesnej określa j e j d z i s i e j s z e "tendencje rozwojowe jako z w r o t k u b a d a n i o m szczegółowym s o c j o - r a f i c z n y m , oraz k u przeszłości ST>ołeczno-go poL-czej (przede w s z y s t k i m P o l s k i XIX w). W tych d w u k i e r u n k a c h z m i e r z a je»'o z d a n i e m również p r o b l e ­ m a t y k a obecnego tomu «Prze"ladu» N i e odbiega wiec ona w za­ sadniczej l i n i i o d zagadnień które i d l a e W r a f a stanowią klucz do z m S m i e n i a tła b a d a n e i ' nrzez nie<«o k u l t u r y t r a d y c y j n e j T o też n a p i e r w s z y m m i e j s c u jeśli chodzi o z a i n t e r e s o w a n i e elno-rafa oostaw r należy artykuły' « P r z e « . h d u » które t y m właśnie nostu-' latcmi o d n o t v i a d a i ' i T | I I Sl ч п Х Г е w Król es Iw Ś e К on " reso w у in w okre s i e 1Ь1 5 - 8 1 6 W tnld K u b w S Z p m ' S T ! ™ Vi«,łec7nv» vvsnwn s ^ ^ ^ « ™ £ ч/ i, u J g w^-j nl™-4ki : L ,°tSЛ r S ^ w i r « t T\tŁ ! „' L flZ^lZ f Г 2 Г 4 S Ш n ! S lin1, ń J It b f t c r o U C w > t J c h nosci związanra b a d a n y c h wytworów i i n s t y t u c j i z i c h tłem s p o lecznyrn. Na dalszym miejscu postawi etnograf w swojej h i e r a r c h i i zainteresowań artykuły teoretyczne Z n a m i e r o w s k i e g o ( « J a » s p o i e e z n e » ) i M . O s s o w s k i e j ( « E g o i z m i a l t r u i z m a IY^Y stosunków społecznych»i, rozważania N . A s s o r o d o b r a j n a l e m a t społecznej s e l e k c j i młodzieży a k a d e m i c k i e j .zgrupowanej n a k u r s a c h p r z y g o l o w a w c z y c h , artykuł Szczepańskiego z a j m u j m y się p r a k t y c z n y m i % Ц Щ Ш Ш Щ Ш Щ �339 możliwościami zastosowania w i c d z v socjologa ( s o c j o l o g i a , ideo­ l o g i a a t e c h n i k a społeczna.), j a k ' r ó w n i e ż s i l n i e rozbudowany n o w y dział «РгоЫищу i prądy*. * N a zakończenie wspomnieć trzeba o d z i a l e recenzyj u m i e ­ szczonym w obu o m a w i a n y c h toniach, w tomie I X ponadto o prze­ glądzie czasopism, k r o n i k a c h i s p r a w o z d a n i a c h z działalności róż­ n y c h ośrodków s o c j o l o g i c z n y c h . A. Kutrzebianka i I. Turnau K A L E N D A R Z D L A MAZURÓW. Nakl. Instytutu Mazur­ skiego. R o c z n i k X V I I (1947). 8o, str. 96. R o c z n i k X V I I I (1948), 8 . str. 136. n Dwa popularne tomiki - K a l e n d a r z a M a z u r s k i e g o , za r o k 1947 i 1913 nawiązały do d a w n e j s w o j e j t r a d y c j i , a l e j a k w f o r ­ m i e g r a f i c z n e j , t a k i ' w treści sa dostosowane d o n o w e j s y t u a c j i p o l i t y c z n e j Mazurów. N a o b i , t o m i k i w i n i e n zwrócić u w a g ę i e t n o ­ graf,'gdyż r e d a k c j a k o n s e k w e n t n i e w p r o w a d z a d o k a l e n d a r z a m a ­ teriał e t n o g r a f i c z n y z o r y g i n a l n y m i i l u s t r a c j a m i , te zaś w o b e c ubóstwa materiałów z M a z o w s z a P r a s k i e g o ( W . Kętrzyński, J . S c m b r z Y c k i E S u k e r t o w a i M T o e p e n ) podnoszą w a l o r cale«*o wydawnictwa. Na szczególna uwagę zasługują d w i e n o t a t k i H . S k u r p s k i e g o : « 0 sztuce ludnwej» (R. X V I I , str. 5 4 - 5 9 . r v r i n 9) o r a z "Nasza rzeźba l u d o w a . (R. X V I I I , sl;r. 8 2 - 8 4 , r y c i n 3). Główna wartość tych artykułów p o l e g a n a m a t e r i a l e i l u s t r a c y j n y m ; są t o ; m a l o ­ w a n a s z a f k a z «roga1em», z y d e l , c z e p k i haftovvane złotymi nićmi, szczvt chałupy z p o w . szczycieńskiego, k a f l e z l a l 1 9 3 8 - 3 3 , l u ­ dowe d z b a n k i ! cztery m a l o w i d ł a n a szkle, k i l i m l u d o w y z o k . 1788 r„ rzeźba f i g u r a l n a z X V I I w i e k u , rzeźby przedstawiające św Ro­ cha i Św. Mikołaja z o k o l i c O l s z t y n a . •, N i e z b y t d o h r v p a p i e r i farba obniżają, wartość t y c h i l u slracyj. Na uwagę również zasługują n o t a t k i materiałowe. A. Śliwy, «Ta.bakiera .na W a r m i i . (R. X V I I , s t r . 7 7 - 8 ) , Biesa. « W e s o ł e o p o ­ wieści m a z u r s k i e * , « W e s e l e m a z u r s k i e d a w n y m i l a t y . (R. X V I I I , str. 8 6 - 7 ) . a d a l e j w s p o m n i e n i e o W o j c i e c h u Kętrzyńskim i i n n e d r o b i a z g i . Treść t y c h artykułów jest b a r d z o ogólnikowa, o p i s y zaś mało plastyczne, to też R e d a k c j a p o w i n n a zwrócić uwagę n a te niedociągnięcia i czeipać pełna ręka z c i e k a w e j k u l t u r y Mazurów. p o w i n n a leż sięgać równomiernie do w s z y s t k i c h działów k u l t u r y . �340 P r z y tej o k a z j i należałoby w v r a z i c Życzenie, b v prowadzący t a k ożywianą działalność I n s t y t u t * M a z u r s k i b o d a j w b i u l e t y n a c h l u b w ' j a k i e j ś osobnej s e r i i poświęcił uwagę e t n o g r a f i i ' M a z u r ó w . J . G. ROMAN etnografii i potrzeby W y d . Instytutu REINFUSS, «Z a g a d n i e n i a i po trzeb v na Śląsku Środkowym i D o l n y m . S t a n nauki p o l s k i e j n a D o l n y m Ś l ą s k u». śląskiego. 8», str. 5 1 - 5 7 . K a t o w i c e - W r o e ł a w 1917. W e wstępie a u t o r s t w i e r d z a , że n a u k a p o l s k a , jeżeli i d z i e o znajomość stosunków e t n o g r a f i c z n y c h n a Śląsku D o l n y m i Środ­ k o w y m , skazana jest n a k o r z y s t a n i e ' wyłącznie ze źródeł i o p r a c o ­ wań' n i e m i e c k i c h . Materiałom t y m d a l e k o j e d n a k do o b i e k t y w i ­ z m u , sLale b o w i e m i wszędzie e l i m i n o w a n o w s z y s t k i e te e l e m e n t y k u l t u r y l u d o w e j , które świadczyły o polskości tv'ch z i e m . T e n s t a n rzeczy' w y m a c a s w e a n i z o w a n i a ' n a większa skale badań t e r e n o ­ w y c h poświęconych e l e m e n t o m śląskiej k u l t u r y l u d o w e j a także badań n a d k u l t u r a ludności n a p ł y w o w e j z P o d o l a , W o ł y n i a P o ­ lesia i Białorusi. ' A u t o r z w r a c a ' r ó w n i e ż uwagę n a konieczność b a d a n i a m e c h a n i z m u p r z e j m o w a n i a treści k u l t u r o w y c h p r z e z l u d ­ ność napływowa ' o r a z towarzyszącym "procesom w y r ó w n a w c z y m Reszle rozważań ooświeca a u t o r ' techniczne i s t r o n i e o r g a n i z a c j i badań przez Katedrę e t n o - r a i i i e t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u ' W r o ć t o w s k i o oraz I n s t v t n l s h s r i " "' J С MARIA Z N A M1 E RО W S K А - PR fj F F E R O W A, «О с h r o n a z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j . . P o r a d n i k . 8<\ 48, 45 r y c i n . E d . Ć. I . K. W a r s z a w a 1947. A u t o r k a l i c z n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , a zwłaszcza c e n n y c h prac o rybołówstwie, opracowała t y m r a z e m p o r a d n i k d l a z b i e r a ­ czy przedmiotów z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P o r a d ­ n i k ten jest równocześnie w y r a z e m t r o s k i p o t r z e b M u z e u m T o ­ ruńskiego, w którym a u t o r k a ' k i e r u j e działem e t n o g r a f i c z n y m . Z a ­ chęta i p o u c z e n i e ' d l a zbierających — oto " ł o w n y cel książki. N a ­ t o m i a s t p o r a d n i k t e n o c h a r a k t e r z e k w e s t i o n a r i u s z a m a ' t ę wadę, że n i e jest o b l i c z o n y n a określony t v p zbieracza ( h a r c e r s t w o , n a u ­ c z y c i e l s t w o k l e r działacze w i e j s c y i t p ) . F a k t t e n n i c pozwolił a u t o r c e przystosować p o r a d n i k a dó określonego p o z i o m u umysło­ wego, z a w o d u oraz w i e k u zbieracza. S k u t k i e m tego p o r a d n i k j e s t �341 właściwie s k o n d e n s o w a n y m przeglądem zagadnień, t r u d n y m do p r z e t r a w i e n i a przez a m a i o r a - z b i e r a c z a . N i e j e s t t o j e d n a k winą a u t o r k i , lecz raczej następstwem zamierzeń w y d a w n i c z y c h C e n ­ t r a l n e g o I n s t y t u t u K u l t u r y , który t e n p o r a d n i k wydał. U w a g i a u t o r k i n a lemat k u l t u r y l u d o w e j i metod zbierania są n a p i s a n e ż y w o i j a s n o . W a r t o b y j e d n a k p r z y t a k i e j o k a z j i zwrócić uwagę*' że z j a w i s k a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce n i e sa j e d ­ n a k o w e n a całym obszarze, a z a d a n i e m e t n o g r a f i i j e s t właśnie r ó ż ­ n i c e t e wytłumaczyć, jest t o b o w i e m z a g a d n i e n i e budzące zawsze •zaciekawienie w s z y s t k i c h l u d z i , j e s t też p r z e d m i o t e m n a u k i . P o r a d n i k p o w i n i e n znaleźć się w każdej b i b l i o t e c e p e d a g o ­ g i c z n e j , gdyż w ręku n a u c z y c i e l a może stanowić doskonały p r z e ­ w o d n i k d o " p r o w a d z e n i a l e k c j i j e z v k a p o l s k i e g o czy g e o g r a f i i n a t e m a t najbliższego środowiska. Może również oddać usługi p o ­ czątkującym e t n o g r a f o m w czasie badań t e r e n o w y c h . J . G. A D O L F N A S Z , « O p o l e » . Biblioteka archeologiczna pod red. K. M a j e w s k i e g o . W r o c ł a w 1948. S i r . 02, G r y s . w tekście - I V tablice. Szereg r e w e l a c y j n y c h odkryć z e p o k i w c z e s n o h i s l o r v c z n e j , d o k o n a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t w Gnieźnie, P o z n a ­ n i u , Kłecku, S a n t o k u . O p o l u i i . rzucających światło n a kulturę m a t e r i a l n a P o l s k i z o k r e s u , w którym zawodzą źródła h i s t o r y c z n e , powoduje,* że e t n o g r a f o w i e ' z wzrastającym z a i n t e r e s o w a n i e m śle­ dzą w y n i k i osiągnięte w t o k u p r d i i s t o V v o z n y c h badań w y k o p a ­ liskowych. ' ' N i e w ą t p l i w i e j e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h odkryć w e z e s n o h i s t o r v c z i w c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h było częściowe r o z k o p a n i e g r o d u w O p o l u , d o k o n a n e jeszcze przez N i e m c ó w n a parę l a t przed w y ­ b u c h e m I I w o j n y światowej. Nieslelv jednak Niemcy z przyczyn natury politycznej, nie chcąc dać świadectwa w y s o k i e g o p o z i o m u k u l t u r y p o l s k i e j z c z a ­ sów poprzedzających okres n i e m i e c k i e j k o l o n i z a c j i , w o l e l i m a ­ teriałów o p o l s k i c h w sposób należyty n i e publikować, a s a m m a ­ teriał z e b r a n y zaginą! gdzieś w czasie w o j e n n e j z a w i e r u c h y . J a k o j e d y n y ślad "robót w y k o p a l i s k o w y c h , p r o w a d z o n y c h w O p o l u p o ­ została garść s k r o m n y c h w z m i a n e k i sprawozdań p u b l i k o w a n y c h w n i e m i e c k i c h czasopismach oraz przez n i e l i c z n y c h p o l s k i c h p r e h i s t o r v k o w , którym udało sie n a teren w y k o p a l i s k o w y przedostać w czasie p r o w a d z e n i a robót. �342 Rozprószony t e n m a t e r i a l , b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n y , często w szczegółach sprzeczny, zebrał z duża skrupulatnością ' w o m a w i a n e j t u p r a c y A . Nasz, dając n a j b a r d z i e j wyczerpujący j a k i się dotychczas okazał opis w y k o p a l i s k o p o l s k i c h . Dzięki b a r d z o umiejętnie p r z e p r o w a d z o n e j i n t e r p r e t a c j i e t n o logicz.nej p u b l i k o w a n e materiały straciły właściwa większości prac p r e h i s t o r y c z n y c h m u z e a l n a martwotę, 'nabrały rumieńców życia i o b r a z k u l t u r y wczesnohisWvcznvch mieszkańców O p o k w y p a d ł dzięki t e m u b a r d z o p l a s t y c z n i e i .przekonywująco. " P r a c a p o d z i e l a n a jest wewnętrznie ' n a t r z y główne części. W p i e r w s z e j d a j e ' a u t o r pis zabytków o p o l s k i c h zrekon­ struowany na podstawie'dotychczasowych publikacji i nielicz­ n y c h o r y g i n a l n y c h z a b y t k ó w ' z n a j d u j ą c y c h sie w M u z e u m Ślą­ skim w ' l S y L o i n i u i o r a z ' p a r u k o p i i p r z e c h o w y w a n y c h w O p o l u . W d r u g i e j " r e f e r u j e przekazy h i s t o r y c z n e odnoszące' się d o g r o d u w O p o l u , w trzeciej zaś materiały o p o l s k i e omawia n a s z e r o k i m t l e porównawczym dzisiejszej k u l t u r y l u d o w e j Słowian i i c h n i e ­ których sąsiadów zwracając uwa-ę c z y t e l n i k a na proces c o f a n i a *ie ' k u w s c h o d o w i zasięgów p e w n y c h z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , które dziś n o t o w a n e są n a Polesiu,' w czasach p r e h i s t o r y c z n y c h zaś występowały również w O n o ! u W t e i części o r a e v wVkazuie a u t o r duzi znajomość m a t e r i a l - ' . e t n o l o » i c z n e « o i b i a ł o ś ć we wła­ daniu n i m . ^ " " '° " ! P • „ fll I П A u t o r n i e o g r a n i c z a sie do m e c h a n i c z n e g o z e s t a w i e n i a m a t e r i a l u a r c h e o l o g i c z n e g o i elnologicznego, lecz s t a r a sie j e stopić w jedną syntetyczną całość. if R Re n LISS S T A N I S Ł A W ROSPOND, « S ł a n i p o t r z e b y języko­ z n a w s t w a p o l s k i e g o n a Ś l ą s k u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m D o l n e g o Ś l ą s k a » W v d . Inst. Śląski. 8», s t r . 5 8 - 6 9 . K a l o w i c e - W r o c ł a w 1947. ' Szkic ten, poświęcony s p r a w o m d i a l e k t o l o g i i Śląska, a wiec s p r a w o m językoznawstwa, n i e może być obojętny d l a e t n o g r a f i i p o l s k i e j , na p o g r a n i c z u b o w i e m rzeczy i wyrazów i s t n i e j e w i e l e wspólnych zagadnień, interesujących' zarówno etnografów j a k i językoznawców. B a d a n i a d i a l e k l o l o g i c z n e p o w i n n y być p r o w a dzone łącznie z e t n o g r a f i c z n y m i . P r o p o n o w a n e przez a u t o r a b a d a n i a h i s t o r y c z n e n a d ' t o p o n o n i a s t y k a moga sie okazać płodne d l a r o z w a ż a ń ' e t n o g r a f i c z n y c h , zwłaszcza jeżeli i d z i e o w y t y c z e n i e d a w n y c h g r a n i c p l e m i o n śląskich. ' ' J . G. ł . I c ' J 7 ' ЗГТ t .Ж Щ �E T N O G R A F I A W Z. S. R. E . Ukazał się n i e d a w n o w d r u k u •i-ci zeszyt . S o w i e c k i e j e t n o g r a f i i» z a r . 1948 w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k ZSRR, K o m i t e t redalk. r e d a k t o r p r o f . S. P. Tołstow (8o, str. 211). Z n a j d u j e m y w n i m szereg c e n n y c h p r a c z z a k r e s u e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i , kronikę, s p r a w o z d a n i a z działal­ ności I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o i m . N . N . Mikłuchy-Makłaja, oraz dział k r y t y k i i b i b l i o g r a f i i . Z p r a c w y s u w a się n a p i e r w s z y p l a n r o z p r a w a I . I . P o t e •china, który p o d d a j e s u r o w e j k r y t y c e k i e r u n e k f u n k c j o n a l n y w e t n o g r a f i i , panujący dziś w E u r o p i e .zachodniej. Z a r a z na p o ­ czątku a u t o r c y t u j e słowa Żdanowa o współczesnej i d e a l i s t y c z n e j f i l o z o f i i , że stoi o n a p r z e d n a m i « w s w v m n o w y m wstrętnym, b r u d n y m jestestwie, odbijającym całą głębokość niskośc i ohydę u p a d k u b u r ż u a z j b , i tę .charakterystykę rozciąga n a burżuazyjną socjologię Szkoła f u n k c j o n a l n a - mówi c b l c f I I PotechhY ^ stoi całkowicie n a u s h i a c h i m p e r i a l i z m u ! b r y t y j s k i e j Liczni u c z e n i w r a z z Rronisławem M a l i n o w s k i m , twórcą t e j szkoły, u z n a i a stosowanie z d o b y c z y n a u k o w y c h e t n o g r a f i i do celów n o l i lyki kolonialnej W . Brytanii. " F a l a ruchów wolnościowych, która .po r e w o l u c j i październi­ k o w e j ogarnęła W s c h ó d : A f g a n i s t a n , I n d i e , E g i p t , Turcję, K o r e e , S v r i e , Palestynę, s t r a j k i i .powstania w k o l o n i a c h afrykańskich, w N i g e r i i i D a h o m e j u zmusiły r z a d i m p e r i u m b r y t y j s k i e g o d o z m i a n y l i n i i postępowania. P o s t a n o w i o n o traktować u j a r z m i o n e ludy 'inaczej, stwarzając p o z o r y samodzielności, podtrzymując ustrój radowopłemieimy a i n a w e l wlac.zajac. pogańskie obrzędy d o chrześcijańskich j a k nip • i n i c j a c j e młodzieży d o k o n f i r m a c j i ' N o w a l i n i a postępowania wymagała znajomości obyczajów ludów u j a r z m i o n y c h , i c h wierzeń i u s t r o j u społecznego. P o m o c w t y m m o g l i okazać e b i o g r a f o w i e . K o n g r e s między¬ n a r o d o w y w Oksfordzie^ лу i ' . 1946 powołał s p e c j a l n y k o m i t e t , którv miał opracować p l a n p r a k t y c z n e g o l o s o w a n i a z d o b y c z y n a u k o ­ wych e t n o g r a f i i i a n t r o p o l o g i i w celach a d m i n i s t r a c y j n y c h i spo­ łecznych yyfadz k o l o n i a l n y c h . Szkoła f u n k c j o n a l n a jest w y n i k i e m k r y z y s u k o l o n i a l n e g o systemu inmerialistYC-znego 'i rozpatrywać j a ' n a l e ż y j a k o narzędzie do z w a l c z a n i a t e - o krVzysu. I I P o t e chin uważa szkołę f u n k c j o n a l n a za .wstrętna syntezę zacofania, r e a k c j o n i z m u i ' amtinaukowości, które otrzymała w spadku, po e t n o ­ g r a f i i i socjologii ubiegłego s t u l e c i a * . O b o k M a l k i o w s k i e g o ! twórcy szkoły f u n k c j o n a l n e j , który n a j e d n v m z seminariów e t n o g r a f i c z n y c h w londyńskiej Szkole E k o ­ n o m i c z n e j wyraźnie powiedział, że . e t n o g r a f i a p o w i n n a być nauką fa �1 p r a k t y c z n i e stosowana do p o t r z e b a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j * , s t a ­ w i a P o t e c h i n S. S m u l s a , najważniejszego członka rządu p t d . a f r y kańskiego-j członka L i g i Narodów. S. S m u t s założył p o d w a l i n y f i l o z o f i c z n e i • p o l i t y c z n e ' f u n k c j o n a l i z m u . Dzieło j e g o ' . H o l i s m a n d E v o l u t i o n * , w y d a n e w r . 1926 doczekało się » wydań w ciągu 10 lat. W p r a c y •tej S. S m u t s n i e p r z y z n a j e .racji a n i m a t e r i a l i s t o m a n i s p i r y t u a l i s t o m , którzy t r z v m a i a się ślepo d o g m a t u p r z Y c z y n o wości. P o n a d d u c h e m i m a t e r i a głosi S. S m u t s , i s t n i e j e ' j e s z c z e « e o i » jest t o - r e c k i e «holos» a n i e l s k i e - - w h o l e . T o .coś* n i e jest a n i d u c h e m a n i m a t e r i a a raczej j e d n y m i d r u « i m z a r a z e m • «coś» jest całością*' twórcza'istota życia• «'eałość» można poznać j e d y n i e przez i n t u i c j e r o z u m b o w i e m nie jest w stanie .całości* pojąć O n a n i z m p r z e d s t a w i a t a k a «całość» złożona z części które p e n i i a r o z m a i t e m n k c i e w z a i e m n i e uzupełnia i ас-" sie zależnie o d położenia l a k i e z a i n m i a w całości Q r - a n i z i n wiec* p r z e d s t a w i a liaiZmL nie m a ani p r z y ­ szyci an "~ nrzeszłości i e s P l e teraŻnie 2 o 4 c C z l o w ćk iest <<caTościa? P o d o W rtecy ndzkiTSnizГ snnltynvT^t rLltcż г Я , Pro" w £ e nłd n f r y k S .ZcSt ' czvli J S r i • nłri н!1! L d Ь rinl 'a t , i .Sa t a £ r ^ n S frT,, n J i p S ?™SSS w ™ ż ^ T J f f , Ta* n l 1 ; 1 q i f 4™ n i Trnnnn™™! ,f. flnlSp 3 w i пи i-i К".™» 4tvvLt w « J S 1 1 , , vi\ u Vi Г An 7 p u n k t b z e z j t o w y swego r o z w o j u W ь 192J S m u t s v, głosił s z u e g odczytów w M o i y c h przedstawił p r o g r a m działań n a t u с m t Z w iąz k u A i r y k i p l d . O d c z y t y w y d a n e w r. 1930 doczekały się 2 w y d a ń . W j e d n y m z r u c h zatytułowanym . P o l i t y k a t u z i e m n a . Smuts uważa za w i e l k i błąd d e z a t r y k a n . z o w a n i e tubylców i p r z e r a b i a m e i c h n a europejczyków, chociaż o d b y w a sie t o p o d hasłem h u n a u t y c z n y c h ideałów f r a n c u s k i e j r e w o l u c j i . W s k u t e k stosowam a t y c h haseł zniszczono stare i n s t y t u c j e r o d o w o - p l e m i e n n e i d a ­ w n e t r a d y c j e , przygotowując t y m s a m y m o d p o w i e d n i e podłoże d l a .de, k o m u n i s t y c z n e j R z ą d W . B r y t a n i i p o w m . e n dązyc do u t r z y ­ m a n i a o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j oraz i n n y c h m s l y t a i c y j społecznych i r e l i g i j n y c h , gdyż one t y l k o stanowić mogą s o l i d n e oparcie p o l l t y k i k o l o n i a l n e j . Państwo i m p e r i a l i s t y c z n e i społeczeństwo L u b y l czc tworzą .całość, złożoną z f u n k c y j w z a j e m n i e się uzupełniając y c h , t u b y l c y potrzebują o p i e k i białych, bez n i e b A f r y k a wróciłaby do czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h . Poglądy powyższe S. S m u t s a i j e g o zwolenników, G l u k m a n a , K f r k a , Brookesa r e a s u m u j e n i e j a k o p r o f . M a l i n o w s k i mówiąc, że: « A f r y k a współczesna p r z e d s t a w i a całość ^ j f r ^ - j& J | JM * g Ш Щ J^H �345 i 1 lt złożona z .państw e u r o p e j s k i c h i ludności m i e j s c o w e j . Funkcje. Europejczyków polegają n a d o s t a r c z a n i u kapitałów, m a s z v n , i n ­ żynierów ' i kierowników p r a c y . F u n k c j e społeczeństwa" t u b y l ­ czego — n a d o s t a r c z a n i u siły roboczej». Szkoła f u n k c j o n a l n a n i e u z n a j e zasady przvcAuiowxxsci, p o d o b n i e j a k i Sniuits, który t w i e r ­ d z i , że n i e można'poznać n o w e g o z j a w i s k a opierając sie Aa p r z e ­ szłości; z j a w i s k a funkcjonaliści badają t a k i m i , j a k i m i ' są w t e j c h w i l i a n i e j a k i m i b v l v l u b w j a k i sposób powstały. F u n k c j o ­ nalizm m j e skra j n v a h i s i o r y z m . r a s i z m a n g i e l s k i , stokroć n i e ­ bezpieczniejszy o d n i e m i e c k i e g o oraz biolo-izację życia w d u c h u spencei-owsko^bastianowskiin. u a i poddaje f ф ' L "* i' ' i R ó w n i c druzgocącej k r y t y c e Potechin funkejonalizmr amerykański. którv jest w istocie o d m i a n a angielskiego.. C h a p l c i Goon. p r z e d s t a w i c i e l e l u n k c j o n a l i z m u amerykańskiego, w dziele s w v m . P r i n c i p l e s of A n t h r o p o l o g y * , potępiają a h i s t o r y z m M a l i n o w s k i e g o , lecz w e d l u * i c h pojęcia h i s t o r i a jest proce¬ sem s t o p n i o w e g o k o m p l i k o w a n i a sie stosunków m i e d z y ludźmi. N a zmianę stosunków wywierają w p ł y w z m i a n y geograficznegośrodowiska, w y n a l a z k i techniczne, z j a w i e n i e sie t a k i c h postaci, i a k B u d d a C h r y s t u s M a h o m e t . H i s t o r i a j a k o proces p r z y r o d n i e z o i i s t o r v c z n v 'dla n i c h nie i s t n i e j e W c h w i l i obecnej powikłanie stosunków' osiągnęło w y s o k i stopień n a s i l e n i a - z a d a n i e m e t n o g r a ­ f i i iest s t w o r z e n i e wspólnej p l a t f o r m y d l a poszczególnych d v s c v m i n j a k socjologia ' «оойгаКа p s y c h o l o g i a 'które z b o l a ł y b y 'tei starałyby ^ " u z d r o w i ć s c h o r z a K o i - a n i z m k a o i t a i i s t v e z nego u s t r o j u . "' " • " ' " ' ° Prócz szkoły f u n k c j o n a l n e j istnieje jeszcze w A m e r y c e p o ­ k r e w n a szkoła psychologiczna.' Szkoła f u n k c j o n a l n a a k c e n t u j e psychologie g r u p y rodzinnej, psychologiczna — psychologie i n d y ­ widualną" O b i e te szkoły sa w i e r n y m i służkami i m p e r i a l i z m u i t y m s a m y m zamykają przed sobą w s z e l k a przyszłość. W d z i a l e materiałów a n t r o p o l o g i c z n y c h ' i e t n o g r a f i c z n y c h z n a j d u j e sie krótki artykuł A. M . ż i g u l e w a , który I n f o r m u j e c z y ­ t e l n i k a o f o l k l o r z e z r o d z o n y m n a f r o n c i e ; n a f o l k l o r ten składają sie głównie przysłowia i a f o r y z m y . « w k i l k u słowach zawierające całe" księgi mądrości., j a k określił M . G o r k i i . teim r o d z a j u twór­ czość l u d o w a : Przysłowia w o j e n n e sa w y r a z e m nienawiści d o w r o g a i pełnej e n t u z j a z m u miłości o j c z y z n y oraz przywiązania do naczelnego w o d z a W y c h w a l a j ą one rzutkość i energie szarego tłumu żołnierskiego. Przysłowia zrodzone n a f r o n c i e przechodzić z u s t do u s t stawały sie w końcu hasłami b o i o w y n i i Ż i « u l e w p r z v tacza dłu°i '^zere. przysłów m p e m i e n o w y c h ' l u b d a w n i e j z y c h z m i e n i o n y c h ' i z a s t o s o w a n y c h do n o w y c h warunków."Agitacja p o - stosunki �346 l i t v c z m a p r o w a d z o n a n a f r o n c i e posługiwała się przysłowiami i a f o r y z m a m i , j a k o środkiem n a j l e p i e j p r z e m a w i a j ą c y m do serca I roanmiu. r a d z i e c k i c h żołnierzy. Praca I . S. W d o w i n a : « I z i s t o r h obszczestwenogo stroją C z u k czej», o m a w i a b a d a n i a n a d organizacją społeczna Czukczów; r o z ­ poczęto j e z a l e d w i e w d r u g i e j p o l o w i e X I X s t u l e c i a . P i e r w s z e j e d ­ n a k m a t e r i a h zebrane przez M a j d l a , i s p r a w n i k a z K o l y m y , n i e prizedstaw-iaia w i e l k i e j .wartości i a k o że n i e zawierają d a n y c h h i ­ s t o r y c z n y c h D o p i e r o W . G. B o g o r a z zbadał dokładnie życief C z u k ­ czów, i c h u s t r o i społeczny i d a w n i e iszc ieao formy i a k również i f o l k l o r . Pracę swą w y d a l w języku, a n g i e i l s k i n . w ' r . 1909. B o g o r a z jest zdania* że ród "nic istniał n i g d y u Czukczów, p o d o b n i e j a k nie z n a l i « o w « łoc.helson-a K o r i n W i E s k i m o s i istniała na I n m i a s t «-rum' r o d z i n n a stanowiąca ™ l e d w i e zawiązek u s t r o h i r o ­ d o w e g o A u t o r zarzuca B o Z r a sie z nracaiiui F E n g e l s a i C m ocen z i a w i s k z D m i k U i w i dzenia s u b i e k t v w n e i socioioei? Jeśli^ u s L i rodow-y n i e istniał u C z t ó w i r a t ^ sororal oraz п п Г т ч ^ k t ó r e ' \\ i i r 1 I w v e z y t l -ów .andi m o T n ^ S ' ^ sno t l - a m IONI v-STlLi sh'tn 1 o rt,TZ и Г ™КЧУ Г е Г i e L , 1 Z', I >ZnX n w i Ы РО/л a l a ^ . e k o n s t m k c ę d a w n y c h i o i m i .*dz пч sLosui k o w m a l /ensk(»-.,od/maijch Małżeństwa m i < d z t osobn L u n tej samej k r w i są n a porządku d z i e n n y m , z a b r o n i o n e są t y l k o s l o s u n k , mał­ żeńskie między TOdzicann ii dziec.mii . między r o d z i m y m i r « i s i o s t r a m i l Czukczów istniała jeszcze do. n i e d a w n a i n s t y t u c j a m a .żeńska t z w . « n e w - l u m g y t . - k o b i e t a t o w a r z y s z ; tworzą j a małżeństwa d w u l u b k i - l k u b r a c i ciotecznych którzy nabywają się n a w z a j e m n e w - - t m n g y t ,z 2 l u b k i l k o a n a s m s t r a n u c i o t e c z n y m i . T a f o r m a małżeństwa p r z y p o m i n a hawajską «punalna>>, z której w e ­ dług E n g e l s a rozwinęła się . i n s t y t u c j a r o d u , \ e w - l n m g y t p o d o b ­ n i e j a k p u n a l u a » d z i e l i społeczeństwo n a 2 g r u p y z czego p o ­ w s t a j e r o d d w u f r a t o a i - n y ,z egzogaimą. U p a d e k t e j o s t a t n i e j , w y ­ wołany p r z y c z y n a m i w y ż e j o m ó w i o n y m i , pociągnął za sob a u p a ­ d e k u s t r o j u uiaŁnai-chalno-rodowego. po którym zostały u Czuk¬ czów przeżytki w postaci łewiratu, s o r o r a t u , zemsty krwawej i z w y c z a j u wysługiwania żon. D o przeżytków małżeństwa g r u p o ­ w e g o u Czukczów z a l i c z a a u t o r , o p i s y w a n y przez podróżników z w y c z a j w y m i a n y żon -między przyjaciółmi. t r �347 I 4 W i e l k a rodzima p a t r i a r e h a l n a powstała u Czukczów w r a z ze zmianą warunków g e o g r a f i c z n y c h , wśród których p o d s t a w a b v t u .stalą sie p r a c a mezcravznv, j a k l o w i e c b w o i h o d o w l a renów oraz rybołówstwo. Osady nadbrzeżnych Gaukozów składają sie z a z w y ­ czaj z k i l k u rodtzin złączonych w j e d n a spóilnoite r o d z i n n a n i e t y l k o węzłami pokrewieństwa, lecz i p o d względem W y t a r ł a b y m i ' g o s p o d a i c r v m . P o ł m w r y b i l o w v n a w i e l o r y b y zraeszały p o m o r ­ s k i c h Czukczów p o d władza «.najstarszego» n a wspólnej łodzi « b » i da,nze». w której się mieściło do 40 mężczyzn. W a l k a z R o s j a n a m i w X V I I I w i e k u wymacała większych sił t o też n a m o r z e WVDIYw a l o kilkanaście bajd'ar'z i k i l k o n i a tysiącami wojaków. «Starszyna» też «падвЫ-эду» .natriarcha-lnei apflnotv Czukczów p o m o r s k i c h nosi m i a n o «kierównika l o d z i . R o d z i n a p a t r i a r c h a Ina Czukczów hodowców renów miała ten sam u s t r o i .Listarsze«o z w a n o n a ­ czelnikiem U i l a l z e m , u l пщ^еЫка nie b v h n i e o - r a n i " o n a W i e l k i e r o d z i n y czukoekie w w i e k u X V 1 1 I ule«a3 \ n o d z i i ł o w i w miarę m m S u stad reniferowych 1 tón' ( V u k c z e ' h o I o w a sani п Г Д ^ ^ Х п . П и Е W « ^a ad nc i,n. i ści o s c o^ f z X CZY <aiatUc^e4wn» w Ł z 1 • I ! i i ! RiJI , W , w S i , „T ^ w r w r l t ń s S ó w f r ^ v O d ^ k r v « ckich wt-sbnych p ^ l S z ^ n n ^ podbój Czukczów " T r o i i c k a j a A.' L., « I z i s t o r i i n a r o d n o g o t e a t r a i c i r k a w U z b e klstanie». A u t o r k a artykułu zorganizowała k i l k a e k s p e d y c j i n a u ­ k o w y c h do d o l i n y Feirganu w c e l u z b a d a n i a mało dotychczas z n a uego t e a t r u uzbekistańskiego. Członkowie ekspedycji' z e b r a l i b o ­ gate materiały z d z i e j ó w t e a t r u . Z g r o m a d z o n o wiadomości, o i s t ­ niejącym d o 'r. 1936 cechu artystów U z b e k i s t a n s k i c h , z a p o z n a n o sie z r e p e r t u a r e m i treścią sztuk oraz t y p a m i t e a t r u . P o z n a n o r ó ­ wnież t a j n a - w a r e aktorów zbliżona ba-ndU do с у - m s k i e - ' o «arabcz,o» D o p r a c y n a d z b i e r a n i e m materiałów wciągnięto n i i e d z v i n ¬ n v m i jednecó ' i / n a j w y b i t n i e j s z y c h a r K s t ó w - k o m i k ó w * k y z y k a lusupdżana Dżakardżanowa. ' ' ' ' T e a t r l u d o w y w U z b e k i s t a n i e dtoieli sie na teatr m a r i o n e ­ tek i kukiełek i teatr w którym występują «kyzvc.zki» c z y l i k o ¬ m i c y w g r o t e s k a c h i farsach. T e a t r t e n , p o d o b n i e j a k t e a t r chiń­ s k i 'i i n d y j s k i , n i e posiada sceny a n i w i d o w n i , n i e m a w n i m d e ­ k o r a c j i a n i kostiumów. Treść s z t u k i przeważni'' i m p r o w i z o w a n a , to z j a d l i w y żart k i n c o o f i a r a padają n.ie t y l k o t y p y u j e m n e i s z k o d l i w e w sensie społecznym, często -zdarza się b o w i e m , że ostrze -dowo 1Т)и ^odzi w osobę c h a n a l u b jego dostojników, a WY¬ śmiewanie słabostek i ułomności l u d z k i c h n a b i e r a cech s a t y r y p o ­ l i t y k o - s p o ł e c z n e j , dlatego f a r s y kończyły się często t r a g i c z n i e �348 śmiercią z b y t śmiałego d c y z y c z k b . Prócz fars i -grotesek ,.| t e a ­ t r a l n e g o r e p e r t u a r u należą t z w . « t a n k i d » , są to stare l u d o w e p a ­ r o d i e obrzędów n a r o d z i n o w y c h , w e s e l n y c h i p o g r z e b o w y c h . D w o r y emirów i chanów u t r z y m y w a ł y n a d w o r n y c h artystów, "którym p o ­ z w a l a n o za odpowiednią opłatą złożoną'ich właścicielowi "wystę­ pować n a i r a i v o h d w o r a c h . 0 P r z e d s t a w i e n i a odbywają sie podczas świat l u d o w y c h , k a ­ l e n d a r z o w y c h , j a k o święto Ramaizainu, i r o d z i n n y c h . Również k l u b y męskie urozmaicają swe z e b r a n i a występami "artystów tea­ t r a l n y c h . W d o l i n i e F c r g a n u istniała szkoła «kyzyczki>>. N a u k a trwała 10 l a t , czasami dłużej. G e s t y k u l a c j a , m i m i k a , złośliwe d o w c i p y , g r a słów, umiejętność wysłowienia się, o p o w i a d a n i e pnayvdViwNx-h i zmyślonych zdarzeń, stanowiły główne p r z e d m i o t y k u r s u , p r z y t v m w y b i e r a n o ,na uczniów o-dpowiednio u z d o l n i o n y c h malców. Prócz tego każdy « f c y z v c z e b posiadał umiejętność g r a ­ n i a n a p a r u p r z y n a j m n i e j i n s l m m e u t a e h tańczył śpiewał b y t linoskoczkiem i ż o n i r c m Artyści do 1936 r należeli do c e c h u w a n e « o . m e c h t e r l r b . Po r o k u 1936 cech rozwiązano członkowie i e - o w e s z l i do Z w i ą z k u pracowników s z t u k i Cech w s i a d a ł s t a ­ t u t który nakładał p e w n e o b o w b z k i n a s w y c h członków' kierował i c h postępowaniem i iK>ucza ó boskilin D o c h o d z e n i u ińst r u m e n 7 w m S ^ i h Ł Na c z e e c c X stal <o a ^ yyn>żniai асу- s e ieśl I S a n t T zaletami charakteru i m ' z m u a r i v S D o cer' u należeli ar yści t e a l i u c y r k u T e a t r L h i 1-UHńskiW sk P Z t^Z w t k m S L ? ? ; 7.,Г,п n n S i r t " w y w a r ł a równieżlwó w p l v w m rnwlni^JSaS ' W d z i a l e poświeconym materiałom i b a d a n i o m ' e t n o g r a f i c z ­ n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m " w k r a j a c h zarubieżnych z n a j d u j e sie artykuł N . I . W - c o w - a s e r b s k i j epos i i s t o t i a * . ' A u t o r rozpoczyna s w a pracę słowami M . G o r k i e g o w y p o w i e d z i a n y m i n a zjeździe p i s a r z y r a d z i e c k i c h w r . 1934: « O d czasów n a j d a w n i e j s z y c h f o l k l o r jest nieodłącznym t o ­ w a r z y s z e m hislovii». W słowach powyższych wyraził w i e l k i p i ­ sarz 'swoje pojecie f o l k l o r u j a k o p r o d u k t u 'i jednocześnie o d z w i e r ­ ciedlenia historycznego i k u l t u r a l n e g o r o z w o j u narodu. Epos p o w s t a j e z c h w i l a . gdv należy utrwalać i przekazywać następnym p o k o l e n i o m ważniejsze z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e I społe­ c z n o - p o l i t y c z n e . E p o s jest w i e c u s t n a h i s t o r i a danego n a r o d u i p o d t y m k a t e m w i d z e n i a należy rozpatrywać epikę serbska. H i s t o r y c z - _ . ?t И " ł �349 .ność eposu serbskiego o p r a c o w v w a . n o p o d w y r a ź n y m w p l v w e m r o s y j s k i c h u c z o n y c h E p o s należy traktować j a k o utwór p o e t y c k i , lecz nie j a k o o p o w i a d a n i e h i s t o r y c z n e ; prace serbskie o eposie ograniczają się d o porównania taktów h i s t o r y c z n y c h z m o t y w a m i pieśni e p i c z n e i . E p o s p r z e d s t a w i a w p e w n y m s p e c j a l n y m świetle z d a r z e n i a i postacie h i s t o r y c z n e i d l a t e g o ' n i e należy utożsamiać h i s t o r i i z o p i e w a n y m i w eposie z d a r z e n i a m i . Młodzi badacze eposu serbskiego o d m a w i a l i a m u w s z e l k i e j wartości h i s t o r y c z n e j . A . L . P o « o d i n ° „СТОПУ r o s y j s k i z a r z u c a e p o s o w i s e r b s k i e m u a i p e m a i - n o r a n e j e w ' s t o s u n k u do przeszłość T r i f o n o w ' bułgarski k r y ­ t y k l i t e r a c k i uważa że pieśń l u d o w a ' z a c h o w u j e n i k l e t y l k o za­ r y s y zdarzeń h i s t o r y c z n y c h przeważają zaś w n i e j n o w s z e c h n i e znane m o t y w y wędrowne N a s i e n n i e N K r a w c ó w p r z y t a c z a cechy eposu serbskiego które s t w i e r d z a n i kV-o h i s t a r y c ^ o ś ć Poniiedzy 2 1 , X v ^ d a m i w ^ i v m iest to że twórcy eposu serbskiego b v l i Śwaadklmi a ć z e ^ u c z e s t n i k a m i m.iew- i i y c h przez nich w v oadkÓ^ I W k Ż,4V ^ z y s h r i c h fTktów w , 1 ' ó^«h. ZX°" , ! H-H ? S • omnsć Ind, ' se -stie^o i а к nn S ! £ Гт„гЬ,п; f^nns lid r t l S ' J I I ^ псе ni- wvn' ii bUlnmt t 'Ь Г Г S b w rill У, nZk . h S ^Ir/l^Sm^ iГ n , Z „ J S h a E i', n S b , «vn^ J P 1 Ł i c z o y c b ^ S f t a d y ' ' ! ' d ^ iiaśladowania W 'tymże dziale materiałów etuograi'iermych R u i c z e u podaje d w i e pieśni młodzieży d a r c h a t s k i e j , jako przykłady folkloru m o n ­ golskiego powstałe w l a t a c h w o j n y światowej. W n o t a t k a c h i r e f e r a t a c h 'S. A . A n d i e j c w - K r i w i c z m ó w i o w p ł y w i e f o l k l o r u k a u k a s k i e g o n a P u s z k i n a i s t o s u n k a c h tego ostatniego z Szora N o g m o w e m z n a n y m k a u k a z o l o g i e m . W.' F a l e j e w a i M . K o m e n s k a j a d a j a s p r a w o z d a n i e z badań n a d sztuką l u d o w a estońskich kołchoźników, w okręgu l o n i n g r a d z k i m zaś A . I . Bobakidizie pisze o przeżytkach k u l t u r y b y n a t e r e ­ n i e gruzińskiej S. S. R.. n a p o d s t a w i e materiałów z e b r a n y c h przez T r i a l e c k a ekspedycje n a u k o w a . K r a j T r i a l e c k i odegrał niegdyś ważna r o l e w t w o r z e n i u sie k u l t u r y gruzińskiej. W 3 0 l a t a c h X I X stulecia o s i e d l o n o t u t a j uchodźców e r z e r u r n s k i c h , w skład których w e s z l i G r u z i n i O r m i a n i e i Grecy objęci wspólna n a z w ą Urumów. Otóż w u r u m s k i e j m e d y c y n i e l u d o w e j s p o t y k a Vie c i e k a w e p r z e ­ żytki k u l t u r y b y . W p e w n y c h c h o r o b a c h stosuje się proszek 7 S ' U saoneeo w t r ^ a " i okłady z tejże r v b y w s t a n i e s u r o w y m Pstrąg u g o t o w a n y bez s o l i wpływa n a zwiększenie pokarmu.'spożywają �350 go m a t k i karmiące, a z a p o b i e g l i w e g o s p o d v n i e ' da j a te potrawę k r o w o m . Kąpiel w basenie /inajduijacVjn sie k o l o kościoła w Gol i a n c e , w k l o r v . n i są ż v w e pstrągi, u s u w a bezpłodność, p r z e c i w której również p o m a g a z a s t o s o w a n i e wewnętrzne z v w c j r v b v . K o ­ b i e t y u r u m s k i e z K a r l i i zdobią s w a bieliznę, o r n a m e n t e m z r v b ; w М щ е г е Ш zaś noszą n a sobie podczas ciąży cząstki r v b v , co z a ­ p e w n i a l e k k i poród, O s e t y n i i C z e r k i c s i o d d a w a l i cześć 'bóstwom, w o d n y m , które b v l v bosKvaaiw r y b W Dagestanie znaleziono p h t o k a m i e n n a z d r z e w e m życia w "postaci r v b v K o l c h i d z k i e miecze brązowe 'ozdobione sa o r n a j m e r t e m z r v b W i d a ć z t e « o że l u d y k a u k a s k i e oddawały cześć .rybie Początek 1е,ч> k u l t u sre-a daleko w przeszłość i wiąże sie z k u l t e m w m e r y i s k W o bóstwa Żywiołu w o d n e g o E a p r z e d s t a w i a n e g o z w y k l e w kształcie pólezlowieka p o l r v b v - d o ćzinności i c o należało s t w o r z e n i e ^ z t o w e k a " i O r a ­ w i a n i e ' c h o r y c h ś w i a t ™ l e suniorx i s k i e i a s s v r v i s k i e n o i a X l v z w v k l e baseny z ż w t S i i r v b a m i noświecone b o - u F-, W i e l k i e . m i c z « i i H v b v w żvciu ™ ! a r c / v u , m i « / k a n e ó w D w m e m ьХпг',Ы slYrż^^ ma h v r l l W ś^tlb rvnv u Ь rfów k - n k , s l -£ h 'Scbve^macSnla Z e i Z l ^ \ o i i пЫе^Д a o w m i a l c i nabierają Artykuł I . S. G u r w i o z a , <<Kosmogenic,zeskije predsta-wlenja i pereżiilii todemiczeskogo k u l t a u n a s c i e n j a O l e n e k s k o g o r e j c o a * , z a z n a j a m i a e z v l e l n i k a z k o s ' m o g o n i a Jakutów. P o d s t a w a tej k o s i u o g o n i i jest d u a l i z m . W s t w o r z e n i u świata działają d w i e siłv: j e d n a w postaci czarnego k r u k a «Chara-Suor». d r u g a uosabia p t a k • - Gagara. W w y ż s z y m systemie r e l i g i i m v m oba p t a k i p r z e o ­ brażają sie\v bóstwa'antropomorfiozne- A j y v - ' t o i o n i A l l a r a a - o - o n i o r . A i w - t o i o n p o w o ł u j e do życia zwierzęta i rośliny pożyte*™ e Allaraa-ogonior s z k o d l i w e . ' W k o s m o g o n i i .mieszkańców o W n c k s k i c a o r c a k m u p t a k i o d * r v w a i a ważna r o l e ( p t a k Ga»ara o r z v uosi z d n a m o r s k i e ^ z i a r n k o p i a s k u z które-o powsta'je' zieiniaY dlatego zapewne pojęcia l o t e m L i e lacza poszczególne'rodv p r z e ­ ważnie z p t a k a m i ' p t a k i - t o t e m y otaczano o p i e k a " w razie p r z y p a d ­ k o w e g o u m i e r c e n i a c h o w a n o ie n a a r a n - a s i e (pochówek o a l o w v V o c z y m świadczą pióra ptasie z n a S * a S , k S f t l i n L l C d żonycb w r a z z n i e b o s z c z y k i e m ' \ - o-ÓI m i t v k o s m o - o n i c z n e l u d ­ ności o l e o e k s k i e i n i e ' t w o r z ą c a l o w i sa t o f r a - m e n t v " w s i H > l n e n o •muze e ^ analiza 7 a s ^ i n i c z e ich T L 7 v X l ? wśródI IWv piętn Wd « * Х т ^ h I b j ^ ^ T ^ n m n L ? wwisnetv Ж е Ь ^ ^ " ™' ^>ч«1еь na lcB 1 Ш г е ъ с п п s z a u l u n l J n i �;!5i Imponująco p r z e d s t a w i a sie dział poświecony k r o n i c e : z a ­ w i e r a o n p r z e d e w s z y s t k i m inforanacje o p r a c a c h I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N . N. M i k t u c h v - M a k l a j a w г.-1947. Rok ten przeznaczono, n a dalsze o p r a c o w a n i a zagadnień roz­ poczętych w l a l a c h p o p r z e d n i c h oraz n a z a p o c z ą t k o w a n e szeregu prac n a u k o w y c h , mbjetvch pięcioletnim p l a n e m a k a d e m i c k i m . P l a n r o k u 1947 r e w i d u j e pracę z b i o r o w a n a d w i e l o t o m o w y m dziełem « N a r o d y świata* oraz n a d dziełem «Skład a n t r o p o l o g i c z n y narodów E u r o p y Z a c h o d n i e j * . P r a c o w n i c y I n s t y t u t u p r z y g o t o w a l i *ezęść e u r o p e j s k a Z. S. R. R. E u r o p a w s c h o d n i a * stanowiąca t o m I I " N a ­ rodów świata»; t o m . V I I I : « A f r y k a » , tom I X : « A m e r v k a » , t o m y : •Półnoona A z j a » , «Australia», ' " O c e a n i a * , « K a u k a z * pójdą do­ d r u k u w 1948 1949 roku P r a c a z b i o r o w a n L «Sklad a n t r o o o l o «icanv narodów E u r o p y z a c h o d n i e j * w które! uczestniczą B a r a k C z e b c k s a r o w L e w i n Baszkirów r z u c i nowe światło na wiele z a <v dniXintrop.oilo«i.cznych E u r o p y z a c h o d n i e j * Pracownicy W t u L u Etnograficznego poza w y m i e n i o n y m i działami wykończyli 11 p r a c m n i e j s z y c h , z których zwraca p r z e d e w s z y s t k i m uwagę ' m o n o g r a f i a M . A. S i e r g i e j e w a p l . «Niekapitali> sfyczna d r o g a r o z w o j u narodów s y b i r s k i e h * . M o n o g r a f i a ta w s k a ­ z u j e d o d a t n i wpływ, j a k i w y w i e r a ustrój s o c j a l i s t y c z n y n a r o z ­ wój n a j b a r d z i e j z a c o f a n y c h ludów północy. P r a c a У1 E." Pieszezer o w c j o k o b i e t a e h - a m e a r z a d i w A z j i środkowej otrzymała n a ­ grodę W y d z i a ł u H i s t o r i i i F i l o l o g i i A k a d e m i i N a u k Ż. S. R. R. a N a j w i ę k s z y m z a i n t e r e s o w a n i e m ciesiza sie prace poświęcone h i s t o r i i n a u k i . N a u k a o ojczyźnie .zawarta jest w szeregu a r t y k u ­ łów i szkiców ogłoszonych w r o k u 1947. Zaliczyć do n i c h należy prace z h i s t o r i i ' s o w i e c k i e j e t n o g r a f i i , a n t r o p o l o g i i i f o l k l o r y s t y k i z ostatniego 30-leeia. H i s t o r i a M u z e u m a n t r o p o l o g i c z n e g o i ' e t n o ­ graficznego A k a d e m i i N a u k Z. S. R. R. «Materialv A. E . A z j i środ­ k o w e j r 30 o s t a t n i c h bt» N . A Kiślakowa i F I W . G a f f e r b o e r a .Oddział a n t r o p o l o g i c z n e g o m u z e u m A E w c i a u 30 lat władzy s o w i e c k i e j * P \У J a k i m o w a o r a z E . M . K r a ^ W h v «Polilpro's w e t n i b o t a ' M u z e u m Л E w c i a " U 30 l a l władzy so.wiec.kiej» W ś r ó d « г а с k r v l v c z m v c h oceniających współczesna b u r z u a z v i n a e t n o - r a f i e wyróżnia'sie D A O l d e r o e e «Fu«c.ionalna szkoła c t n o - r a f k z n a ' w \n-dii» oraz \ V B u t i n o w a . N a j n o w s z e szkoły e t n o ­ graficzne w W n i i * P r a c e ' t e demaskują ahislnryzm'współczesnej e t o o - S i i \ m e r v k i ' i E u r o p y z a c h o d n i , oraz i c h f a s z y s t o w s k i e S M i e lost no/a t y n i w - k r o n i c e d S i szere- l i s ó w e t n o i a ficzn^Th z n a m - uwZ )Г к / H e Z Dz e ' ^ M O Koswen w r o z p r a w i e " ' " i y t u S a n e j . B o l s z a ? c> DOSZCZLS �Ж! sączonej n m a w i a n v i n zeszycie . E t n o g r a f i i ' s o w i e c k i e j * . I . M . L i c h t c n b e r g pisze o s y s t e m i c pokrewieństwa n a w y s p i e R a g a * . Etnografię r e p r e z e n t u j e p r a c a P. I . K u s z n e r a : . G r a n i c e e t n i ­ czne a etniczne t e r y t o r i a * . I n s t y t u t E t n o g r a f i c z n y prócz w y m i e ­ n i o n y c h wyżej prać, p r z y g o t o w u j e s z e r e g ^ m o n o g r a f i i , w y k o ń c z e ­ n i e których p l a n o w a n e j e s t n a r o k 194S-1950. Największy z n i c h test d w u t o m o w a m o n o g r a f i a «Siowiauie w s c h o d n i * , obejmująca kulturę m a t e r i a l n a w s c h o d n i c h R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów. Z a s t o p o w a n o t u s y s t e m p r a c y zespołowej: a n t r o p o l o d z y , e t n o g r a ­ f o w i e h i s t o r y c y i ' l i n g w i ś c i opracowują poszczególne o d c i n k i m o ­ n o g r a f i i P o d o b n y zespół naukowców o r z g o l o w u j e . E t n o g r a f i c z n a т а р е E u r o p y lac/nie / K a u k a z e m * oraz «Ilość i rozmieszczenie gaaip e t n i c z n y c h ' poza •* r a n i e a m i Z S R R p o k r e w n y c h l u d o m w 7 S R tt, K o l e k l v w antropologów m z y g o t o w u i e . P r o b l e m v p o ­ d l i c z e n i a H o m o Sapiens i procesy p o w s h a w a n i a ras* o r a * ' . Z a ­ l a l i euie e i k u m e n y i na idawdiie'isze m i g a c i e » m „ ' l u d z k i c h * P o z a , r a c a w X w u i c Д m s t v t u i m z a d Д żiazdy n a u k o w e e k s p o ™ м- M u ze u m \ К 1 w y s m w y I W k ^ w ^ S e i i n we u ^ i c y j ^ *^ш.к.. * ' P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r o w a d z a prace w t e ­ r e n i e od S a c h a ł W do Z a k a i r p a c i a i m l P a m i r u do U r a l u . W d a l ­ s z y m ciągu k r o n i k i s p o t y k a m y sie z ponowna k r y t y k a f u n k c j o n a l i z m u ; Rada N a u k o w a ' I i r s t v f u t u E L n o g r a f k z n e g o i m / N . N . M i kluchy-Makłaja o m a w i a ł a w ciągu k i l k u posiedzeń niedociągnię­ cia w ' p r a c a c h I n s t y t u t u z zakresy f o l k l o r y s t y k i , p o d d a j e p r z y t y m s u r o w e j ocenie prace W I P m p p a P. G. B o ^ a l v r e w a o r a z A . ' N . W e s e l o w s k i e - o P r a c e te u z n a n e jednogłośnie za' nieagodne z m e ­ toda m a r k s i s t o w s k o - l e n i n o w s k a u t y m s a m y m za s z k o d l i w e РгоГ 8 G B o » a l v r c w ' u z n a ł słuszność s t a w i an veli m u zarzutów i p r z y ­ rzekł w z i ą ć ' j e p o d ' u w a g ę ' w p r z y s z ł y c h ' s w y c h p r a c a c h . ' Prof.' S. P. T o ł s l o w " d y r e k t o r I n's tv t u t u * ł i m ograficznego, m ó ­ wiąc o f o l k l o r y s t y c e s o w i e c k i e j podkreśla b o g a t y j e j d o r o b e k w o s t a n i m 3 0 - l e c i u , j a k i osiągnęła dzięki t r o s k l i w e j opiece rządu i p a r t i i , oceniających w zupełności znaczenie w y c h o w a w c z e f o l ­ ki')™ Folkloryści sowieccy p o w i n n i n i e t y l k o zbierać i o p r a c o w y ­ wać materiały f o l k l o r y s t y c z n e , lecz i prowadzić zwycięska walkę 7 przestarzałymi t e o r i a m i f o l k l o r u Przełom w d z i e j a c h f o l k l o r u r a d / i e c k i c n o wiąże sic ściśle z w i e l k a . p o ł c i a i proletariacki eg o p i ­ sarza M a k s y m a * Goi kie«o j e - o przemówienia i artykuły S D W O dowaly zerwanie z h u r z u a z y j n v m sucjolomzmem i a m i m a r k s i ­ s t o w s k i m i t e o r i a m i ' które p a n o w a ł v w^ f o l k l o r z e r o s y j s k i m w l a ­ t a c h ' 20 ;w. n W d z i e d z i n i e p r a c y ideologicznej należy [wstępować w myśl �353 wskazówek i o s l a n o w i e ń p a i r t i i . Zerwać w i e c należy z h o ł d o w n i ­ c z y m s t o s u n k i e m do z a g r a n i c y , zwalczać k i e r u n e k ' f u n k c j o n a l n y , u z n a n v pr2.cz państwa o usŁroju k a p i i t a l i s t y c z n y m i b a c z n i e śledzić, czy do prac n a u k o w y c h n i c zakradają się s z k o d l i w e , r e a k c y j n e wpływy/sprzeczne z m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i i s t o t n y m " Ы stonzmem. * " ' W końcu k r a n i k i z n a j d u j e sie o b s z e r n y artykuł poświecony p r a c y n a u k o w e j w Polsce. P o krótkim omówiraiin, d e w a s t a c j i , j a k i e uczyniła w o j n a i o k u p a c j a .niemiecka, w nauce p o l s k i e j , a u t o r s z k i c u j e obecny s u m e t n o g r a f i i w Polsce p r a v z n a j a c pierwszeń­ s t w o w- p r a c y n a u k o w e j P o l s k i e m u T o w a r z y s t w u L i m o z n a w c z e m n w L u b l i n i e , które n i c z a d a w a l a się t y l k o działalnością w y d a w n i ezą za k r o i ona n a szeroka skate, lecz p r z y g o t o w u j e P o l s k i A t l a s fclnooraficW gromadząc' potrzebne k u t e n m materiały d r o - a a n ­ k i e t i badań''-terenowych. P r a c a n a d P. A. E . s p o t y k a się u l i c z ­ n y m i trudnościami co n i e z m n i e j s z a b v n a i m n i e i e n t u z j a z m u i'ofiarności szczupłego zespołu pracowników z k i e r o w n i k i e m t e j pni сV Г Ш czele. iP ' W p e r s o n a l i a c h z n a j d u j e sie krótka w z m i a n k a poświecona pamięci j e d n e g o z najpoważniej szyci, historyków r a d z i e c k i c h W . I P i m e t y . Z p r a c j e g o z w r a c a uwagę . R e f o r m a r o l n a Z y g m u n t a A u g u s t a n a L i t w i e i Rusi» oraz «\Vołoe^naja u s t a w a K o r o l e w y ПОПУ» i « P r o w i e r k a p r a w n a z c m l u w i m i e n i a c h K o r o ł o w y B o n v » . P r a c e te rzucają c i e k a w e światło n a p o w s t a n i e g o s p o d a r k i pań­ szczyźnianej, obalenie, istniejącej wówczas na L i t w i e i Rusi t o r m y wspólnego władania z i e m i a i o g r a n i c z e n i e s w o b o d y k m i e c i Spe­ cjalne zainteresowanie budzi recenzja W I Pic'zety o ksiażeo T Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i pranjc7.yin.ie S ł o w i a n . Pic/eta zarzuca p r o f ' \ e h r - S p l a w i ń s k i e m u jednostronność i r e a k cyjność u l e g a n i e w p ł y w o m n i e m i e c k i e j a r c h e o l o g i c z n e j szkoły r a ­ s i s t o w s k i e j "ponieważ p r z y p i s u j e rozwój kultmy^słowiańskiej za­ c h o d n i m pradxm, m i g r a c y j n y m ' " W działe k r y f v k i i ' b i b l i o g r a f i i N. N . Czeboksarow omawia k o n f e r e n c j e poświecona z a g a d n i e n i u ludów ugrofińskich w Z.S.R.R. \ a k o n f e r e n c j i tej o d c z y t a n o 54 s p r a w o z d a n i a z badań języko­ znawczych, archeologicznych, etnograficznych i historycznych. O f i c j a l n a n a z w a k o n f e r e n c j i , która sie o d h v l a p r z y U n i w e r s y t e c i e państwowego Lening.radzkie.go o r d e r u L e n i n a b r z m i : « W s z e c h związkowa" n a u k o w a " k o n f e r e n c j a w s p r a w i e zagadnień ugrofiń­ skiej f i l o l o g i i z i r w z - d e d m e n i e m h i s t o r i i i e t n o g r a f i i l u d ó w " u g r o ­ fińskich. W t e n sposób w i e d z a o l u d a c h ugrofińskich w myśl o r g a ­ nizatorów k e n f e r e n c i i Ti W R u h r i c h a p r o f ' W I C i u r jusa i d o ­ centa A. I . P a p o w a , u z n a n a została za osobną dyscyplinę naukową. Lud. т. XXXVIII 23 �354 X . N . Czeboksarow n i c zgadza się z p o d o b n y m p o s l a w i c n i e m s p r a w v . podkreślając fałszywe d o n i e j podejście. P r z e d e wszyst­ k i m Cgrofinowic n i e stanowią j e d n o s t k i a n i e t n i c z n e j a n i k u l ­ t u r o w e j R o z r z u c e n i n a różnych t e r y t o r i a c h , s a bliżej związani ze s w v i n i sąsiadami n i ż m i e d z v soba, j a k rap. W ę g r z y ze Słowia­ n a m i n a d d u n a i s k i m i L'-rofinów .podzielić należy n a g r u p y : d u n a i s k a bałtycka w o ł - o - k a m s k a i o b s k a i r>rz prowadzać n a d n i m i b a d a n i a w związku z°ludami sąsiednimi W dalszy™ cia«u recen­ z j i N N Czeboksarow poddaje ocenie k r y t y c z n e j ' a r t y k u ł y i rozD r a m - e m w a f i c m e i h i s t o r y c z n e umieszczone w piśmie ^SowiecLie finnougroweclenier Z w ł a s z c z a " Praca D К ' Zelenina " o w s I X S c l i yv s t a r o r u s k i c h i fińskich s f c r o i a c b b u ­ d z i i e e « z a i i v e T e r i P o n i e w a ż / e l e n i n o r z y p i s u i e wspólność t y c h elen^nów^ie Ь ш v 6 hh k o n ^ •очуп1еГ -™?^ Wodłu« 7 w s U i v i f l X l ^ S h ' i ó r l r f l v T o n , fińJ < Z T \ r o s y S - o , 1 lóTJh W ^ n o r ^ e k t S 7elenS nochn cześH s t m i n s m S % ^ Stp Następnie M . L e w i n p i s z e ' n p r a c v ' I . I . Rogozińskiego, « \ o w y j e t e o r j i prolschożdenja czcłowieka». Jest t o w r k ł a d o m a w i a ­ jący n o w e teorie a n t r o p o g e n e z v . Rogińskij jest z w o l e n n i k i e m teo­ r i i ' s h n i a l n c j . która .popiera n o w y m i d o w o d a m i , zaczerpniętymi 7 materiałów, j a k i e dostarcza n a u k a sowiecka. N a j c i e k a w s z a jest cześć p r a c y , w której Rogińskij mówi o c z y n n i k a c h sprzyjających p o c h o d z e n i u człowieka. W p r z e b i e g u e w o l u c j i ozłowieka ulegały z m i a n i e n i e t v l k o jego a n a t o m i c z n e właściwości, lecz z m i e n i a i y się również c z y n n i k i ' ' e w o l u c j i . Dobór stwarzał formy zdolne do łączenia sie w k o l e k t y w y wytwórcze n i e podlegające już p r a w o m d o b o r u Z j a w i a sie istota żyjąca życiem G r o m a d n y m produkująca broń i narzędzie p r a c v u m i e j ą c a ' m m i e c i ć o-ień' Z o k r e s u życia na d r z e w a c h wstępuje' o n a w okres życia n a z i e m n e g o i k r o c z v nową drogą d a l s z e j r o z w o j u . " '' ' " '' ' N . B u t i n o w poświecą dłuższa recenzje .zbiorowej p r a c v p r z e d ­ s t a w i c i e l i amerykańskiej p s y c h o l o g i c z n e j szkoły A b r a h a m a K a r d i n e r a , C o r v d u B o i s . R. L i n tona. James W e s t c a u t . « T h e p s y c h o ­ l o g i c a l F r o n t i e r s of Society*; A b r a h a m K a r d i n e r — p s y c h o l o g i R. L i n t o n — e.tnoeraf. sa z d a n i a , że różne z j a w i s k a k u l t u r o w e so j a k g d v h v p r o j e k c j a p s y c h o l o g i c z n y c h kompleksów, które po­ wstając u ' dziecka p o d w p ł y w e m różnorodnych przeżyć. W s z y s c y " 3 1 �355 członkowie danego społeczeństwa posiadają w l a s n v « p i o f i l p s y ­ c h o l o g i c z n y . — . b a s i c p e r s o n a l i t y * , n i e jest o n r e z u l t a t e m h i s t o ­ r i i , r a c z e j ' k i e n q j e h i s t e r i a . K w d i n c r . Ссия d u Ruis. R. L i n t o n . James W e s t starają sie przedstawić . p r o f i l p s y c h o l o g i c z n y * t r z e c h społeczeństw I n d i a n , K o m a n c o . ludności vvvsjpv АЫ i mieszkań­ ców m i a s t a amerykańskiego p o d zmyślona ' n a z w a « P l e i w i l » H u l i n o w zarzuca a m o r o m n i e e t y c z n e postępowanie z I n d i a n a m i K o ¬ i mieszkańcami w y s p y Ałor, ponieważ przedstawiają * p r o i i l p s y c h o l o g i c z n y * jednostek*o m a l e j wartości m o r a k i e w co rzuca cień na cale społeczeństwo, a p r z y t y m podają a u t e n t y c z n e i m i o n a informatorów. Dodać należy, że A m e l i e . A n t h r o p . Assoc. skierowało do О. X . X. odezwę, której podstawę tworzą teorie szkoły p s y c h o l o -iczno-rasisitowskiej. Prócz powyższych r e c e n z j i zeszyt «Sowiec.koj e t n o g r a f i i * za­ b i e r a s p r a w o z d a n i e o b a d a n i a c h t e r e n o w y c h p 4 c p r o w a d m . i v eh r.rzez I n s t y t u t H i s t o r i i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , r e c e n z j e z p r a c y D v r m k o w e j \ S z o r s k i j f o l k l o r , , A. J , J a r o c h a , « О altajo-Sajańsikk-h T i m k u h . oraz G u r w i c z a « 0 współczesnej j a k u c k i e j twórczości l u d o w e j i n a i w y b i t n i e j s z y c h jej p r z e d s l a y v i e i e l a c b . ' W z m i a n k i n pracach i w y d a w n i c t w a c h etnograficvnvch w e F r a n c j i i u Siow i a n p o h a ł n i o W h kończą c i e k a w y i wartościowy t o m I I I « S o * o r k o i e h w r a f i i . Szkoda' że cenne to w y d a w n i c t w o n i c posiada i n d e k s u który w przyszłości m ó " ł b v oddać c z y t e l n i k o m i sludłui a c v i n ' w i e l k i e usługi: ' " ' " ' Zofia Malewska l w а н а : Omówienie p r a c y M . O. K o s w e n a «Senicjua.ja O b szczino- odłożone zostało z b r a k u m i e j s c a do następnego t o m u Ludu». :; XARODOPISXY SB0RX1K. С a so pis X a r o d o p i sn e h o O d b o r u M a t i c e S l o v c n s k c j * . Rocznik V I - V I I , zeszyty 1—2 i 3-- 1 (T943—1946), r o c z n i k V I I I (1948), zeszyty 1 i 2. Turczański Św. M a r c i n . W v d a w a n v przez Sekcje E t n o g r a f i c z n a M a c i e r z y Słowackiej * N a r o d o p i s n y Ś b o r n i b wycodził do r. \Ш, k i e d y p o w s t a n i e sło­ w a c k i e uniemożliwiło dalsza publikację; po w y z w o l e n i u w v d a . i v został r o c z n i k V I i V I I r a z e m w l a l a c h 1MÓ i 1916, a r o c z n i k i e m V I I I 0947") w y d a w n i c t w o powróciło do r e g u l a r n e j p u b l i k a c j i . W o m a w i a n y c h dwóch r o c z n i k a c h zwracają uwagę artykuły �з.у> < n a l e m a l v teoretyczne i p r o g r a m o w e , będące d o w o d e m dużej no l v m p o l u p r a c v c l n o g r a f i k i słowackiej, j a k artykuł A, M e l i c h e r c-ika, o d n i e d a w n a d o c e n t a e t n o g r a f i i ' n a u n i w e r s y t e c i e w R r a t v slawic (autora niedawno w v d a n e i pracv . T e o r i a narodopisu*. L i p t o v s k ' v Sv. M i k u l a s , 1945), " E t n o g r a f i a a k o v e d a » ( V I - V I I , 1—2), l u b p r a s k i e g o profesora V . Prażaka, « U k o l v a o r g a n i z a c e slovenskeho n a r o d o p i s u v p r i t m n e dobe» ( Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a słowackiej e t n o g r a f i i w obecnej d o b i e ) ( V I I I , l'). D w i e r o z p r a w y poświecone sa l e o r e l v e z n v m rozważaniom w zakresie stroju, l u d o w e g o : ' S . Kovaćevićove.j-Zuffovej, « Z a k o n i tosl d i a n i a a v i m t o r n a p o d m i e n e n o s t zmień j e d n o t l i v y c h j a v o v v k r o j o v e j oblasli» ( V I V I I , 1—2) i lej a u t o r k i «SemioIogicke p r o b l e m v vazLianskebo kroja» ( V I I I , 2 ) . A. Polonec daje szkic « Р Ы е ш с 1 у о n a S l o v e n s k u * ( V I I I , 1). bedacv w s l e p e m do o p r a c o w a n e j przez a u t o r a p r a c v dotyczącej płócienniclwa na O r a w i e . ' ' O b s z e r n a r o z p r a w a R. R e d n a r i k a , « Р г о Ы е т у slovenskeho l ' u d o v e h o umenia» ( V I I I . 1) porusza w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a zwią­ zane ze słowacką s z t u k a l u d o w a . P r o b l e m ó w związanych z poezja l u d o w a d o l v k a V . K o c h o ! . 0К s e m a n l i k c s l o v e n s k e j ' l u d o v e i poe.zie* ( V I , l - 2 ) , z o p o w i e ­ ścią l u d o w a A. M e l i c h e r o i k . « P r i s e v o k к s k u m a n i u l u n k c i i T u d o \ej rozpravkv» ( V I — V I I . 3 — 4 ) , tenże a u t o r bada ' f u n k c j e « n i e foiklorvslvcznej>> pieśni w l u d o w y m środowisku w artykule «I'unkćia' n e f o l k l o r n e j piesne v d e d i n s k o m p r o l r e d b ( V I I I . 1). Z Rokesova w p r a c v « S b v e n s k v h u d o b u v f o l k l o r л- h u d o l m e j tvorbe» ( V I — V I I , 1 - 2 ) b a d a w n i v w m e l o d i i l u d o w y c h na twór­ czość m u z y c z n a słowacka aż do n o w s z y c h с га s ó w ' Za«adnienia związane z obrzędem w e s e l n y m sa p r z e d m i o t e m s t u d i u m \ M e l i e h c r e i k a «Svadobnv o b r a d a k o V n a b ( V I 1 - ^ a / w v e r a je v P 1 o b r z ę d y ' z w i ą z a n e 'ze świętami Roże-o \ a r o d - e n " i a w R u m u n i Słowacji ' o m a w i a rumuński ' 4 c z o n v % a j m u i a c Y sie f o l k l o r e m 'hmackim P O l t e a n u w ' n acv ' - Y h n o c u e r m n u n s k e s v i a t k v •> X c i Z su z r e V k o i na ^ o v e n s k o • ' ( V I - V I I <>-4) bedacei o z u p e h . i e n i e m i nawiązaniem do p,асу C a r a m a n a " J. Hroziencik w V r t v k u l c «Z d e j i n slovenskvch selranikov* ( V I — V I I . 3—4) podaje dane dotvezace t a j n e g o j e z v k a . k t o r v m posługiwali sie o l e j k a r z e słowaccy. W r e s z c i e M e l i e h e r c i k w n o ­ t a t c e ' « M o t i v y odbój a s l o v e n s k e h o ' l ' u d u v ńsluem p o d a n i * ( V I V I I , 3 — 4 ) o m a w i a ' t w o r z e n i e sie n o w y c h pieśni na tle t r a d y c j i w a l k p a r t y z a n c k i c h w l a t a c h 1944 45. Poza artykułami o r y g i n a l n y m i «Sboruik» z a w i e r a przekłady, j a k dalszy ciąg artykułu K a g a r o w a i a r t v k u l Roasa o M u r z y n a c h . �357 O słowackim etnografie s p r z e d stu l a l C s a p l o v i c s u pisze S l . Krćmery ( V I — V I I I , 3 - 4 ) . W dziale r e c e n z j i m i e d z v i m i v i n i o m ó ­ w i e n i e Vracv G u n t l i e r o v e j - M a v e r o v e j , . S l o v e n * * Y u d o v c s o S k v (1944). o słowackich rzeźbach l u d o w v e h i A. Speszą . P s y c h o l o ­ gia s l o v e n s k v c h I ' u d o y y c h p o v i e r . (1944) o słowackich 'wierze­ n i a c h l u d o w y c h . A. Uelichcrćik o m a w i a rozwój e t n o g r a f i i c h o r ­ w a c k i e j w lalach 1939- 1947. Jan Reychman NARODOPISXY SHOBNIK, Ga s o p is X a r o d o p i s¬ n e l i o O d b o r u M a l i c e S I о у e s к e j * . R o c z n i k V I I . zeszył 3. г. 1947. i I •} U I • ,i U J3 . I P Ł 8 U Щ Щ Czasopismo to z a w i e r a k i l k a r o z p r a w z działów e t n o g r a f i i zupełnie u nas nien praco wan yen a l b o o p r a c o w a n y c h n i e d o s t a t e c z ­ nie. Poza l v m z n a j d u j e sie łam s p r a w o z d a n i e z kursu d l a p r a c o w ­ ników na p o l u łudoimawslwa, który odbył sie s t a r a n i e m Oddziału E t n o g r a f i c z n e g o M . S. w Bańskiej B v s l r z v c v w dniu 6—8 czerwca 1947 4 . R e f e r a t y wygłosili: V a c l a v i k A n t . , K o y a c e w j c - Z u f f o v a . MeHcherćik A., Y l a s l a n B o h . , M j a r l e m J . i Polonec A n t . Recenzje z prac F e k c l c St.. B l a l i y A. i M . L u k n i s z a kończą 3 zeszyt « X ń rodopisneho S b o r n i k u * . ' Z prac u m i e s z c z o n y c h w «Sburn.iku» zwraca przede w s z v s t k i m uwagę c z y t e l n i k a r o z p r a w a o m i e j s c a c h odpustów p. Fekete Stefana p t . «Vzuik, rozłożenie a y y z n a u i s l o v e n s k v c h p u l n i c k v c h m i e s K j a k o omawiająca z a g a d n i e n i e dotychczas w p o l s k i e j e t n o g r a f i i n i e p o r u s z a n e . Z w y c z a j o d b y w a n i a ' p i e l g r z y m e k do grobów świętych i męczenników, przede w s z y s t k i m zaś do g r o b u Z b a w i cielą,'sięga s w y m początkiem p i e r w s z y c h w i e k ó w chrześcijaństwa. Miejsca poświecone k u l t o w i X , M F powstały znacznie'później co n i e przeszkodziło b y n a j m n i e j t e m u że osia-nely one w cza-' sach d z i s i e j s z y c h p i z e w a g e nad i n n y n i i m i e j s c a m i ' o d p u s t o w y m i . W Słowacji n.a większa intensywność r o z w o j u miejsc n d p u M n w y c h wpłynęły w a l k i r e l i g i j n e między k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i : w i e k ' X V I - X V I I I zaznacza się ' p o w s t a n i e m największej liczby miejscowości poświeconych czci M a t k i Bożej. Prócz' w p ł y w ó w r e l i g i j n y c h , ważna r o l e w r o z w o j u m i e j s c ściągających o i e l g r z y . n k i . ' odgrywały i odgrywają c z y n n i k i geo­ graficzne', p o l i t y c z n e i względy czysto l u d z k i e , j a k np. donacje. O d hojności d o n a t o r a zależ*, w dużej m i e r z e przekształcenie sie jakiejś mało z n a n e j miejscowości w „Środek, do ulorego daza pąt¬ n i c y z całego k r a j u . Położenie geograficzne, sąsiedztwo dróg b i - �ЗГ>8 I v c h i w o d n y c h , ukształtowanie t e r e n u , gęstość z a l u d n i e n i ; ) , piękne b r o m a n t y c z n e otoczenie s p r z y j a r o z w o j o w i m i e j s c o d p u s t o w ' v c h . U j e m n i e ' n a t o m i a s t działu bliskość g r a n i e państwowych. Z n a c z e n i e m i e j s c o d p u s t o w y c h zależy o d ilości nawiedzają­ c y c h j e p i e l g r z y m e k . Słowacja posiada t a k i e m i a s t a , j a k S a s t i n (100.000), M a r i a n k a .(80.000), l u b N i t r a , do której p r z y b y w a r o c z ­ n i e o d 30.000 d o 100.000 pątników. Sa lo m i e j s c a ' o d p u s t o w e , które m a j a znaczenie dla całego' k r a j u . Obok n i c h sa m n i e j s z e , o d w i e ­ dzane p r z e z p i e l g r z y m ó w t y l k o z najbliższej o k o l i c y . ż y c i e miejscowości o d p u s t o w y c h kształtuje się n a podobień­ s t w o życia miejscowości, w których o d b y w a j ą się d o r w z n e j a r ­ m a r k i . ' t y m b a r d z i e j że o d p u s l 'łączy się często z j a r m a r k i e m . H a n d e l spoczywa częściowo w rękach k r a m a r z y wędrownych i o b e j m u j e przeważnie d a w o c j o n a l i a , słodycze i wiktuały potrzebne pątnikom. Mieszkańcy t y c h m i a s t trudnią sie h o t e l a r s t w e m i w y ­ n a j m o w a n i e m noclegowe P o d w z » l o d e m językowym p i e l g r z y m k i sprzyjają w v r o w u a n h i różnic d i a l e k t y c z n y c h . Z n a n e są w y p a d k i że p r z e w o d n i c y p i e l - r z y m e k układali śpiewniki zrozumiałe d l a palników rekrutujących sie z różnych o k o l i c Słowacji którzy mó­ wią różnymi d i a l e k t a m i . ' * ' ' ' Ł Praca p. Fekcte, o p a t r z o n a t a b e l a m i i m a p k a m i , p r z y p o m i n a , że na p o d o b n e o p r a c o w a n i e czekają p o l s k i e m i e j s c a o d p u s t o w e . Następna .równie cenną pracę daje pt.: « G e s t a k o z n a k » . p. Jsaczenko Aleksander A u t o r o p i e r a s w a prace n a glotogenicznej t e o r i i N . Л. M a n a . Z n a n y ten l i n g w i s t a s o w i e c k i , stawiając hipotezę swa o p o w s t a ­ n i u m o w y dźwiękowej w ' ś c i s ł y m związku z « m o w a ' r ą b . p r z e ­ kreśla u t a r t e pojecie o drugorzędnej r o l i gestu, jako środku p o r o ­ z u m i e w a n i a sie P Isaczenko k l a s y f i k u j e g c s l v i m - e k s p r e s y w n e , l o n e l v e z n e p o j e V m w o - o n m n n t o p e i V t v c z n c «e,sK diziccięre i obrzę­ d o w e p i e r w s z e d w i e g r i m y służą do wyrażenia stanów e m o c j o ­ n a l n y c h mówiaceoo i ]Jo s t o s u n k u d o ' otoczenia oraz własnych i e - o ' p r z e ż y ć s4 również" w M U z e m ic»t. w o l i Gest pojęciowy t o ­ w a r z y s z y z w y k l e uJbwmlrt^Am i n k o i l u s t r a c j a czasami m z y n i e r a n a w e t t o m i e . A f i c z u a f ' e s t y wskazujące) Gesty użvw m w środowisk u d z i S ' v m ^ n i e w a ż n i e - n r z e / v t k a u i i « e sló z nn eh w cnnr-r^ l e u d ? l n c i l n a w e t i czasach Z ' d z i e i X n K c h ial nn slladan r k^ S e ńł^z^ W ^ у ' v l S m l , inź^z S ó d o w si o c^ £ 1 , П dz iś i Ikr, n a i w n e urósł y 1 ben ' i m i' l " I X r a Л U п, и " 'sie z Л - a m t i n n v u i wieś' Ж- �359 W ogóle gestv j a k o d z i e d z i n a mało z b a d a n a , zwłaszcza gesty obrzędowe, przedstawiają wdzięczne z a d a n i e d l a etnografów. S T R A N S K A D R A I I O M I R A , « ż i v o 1 к v а К a b a 1 к v S I o- venskych k r a j u». Wśród różnorodnych ubiorów kobiet słowackich wyodrębnia autorka 3 zasadnicze 4 v p v . Do t y p u pierwszego należy z w v k ł v m i b a c , noszony w Chorwacji j a k o odzież spodnia, na rubacz wkłada się 2 zapaski, przednia węższa — gra role fartucha, tylna zaś zachodzi brzegami na przód ciała. T y p drugi odzieży składa się ze spódnicy z przyszytym d o n i e j stanikiem czyli z v w o t k i e m , spódnica zapina się l u b o w i ą z u j e na przódzie. O b i e części ubrania uszyte sa najczęściej z płótna, czasami do spodmicv płóciennej przyszyty jest j e d w a b n y a k s a m i t n y l u b sukienny żywotek zdarza s i e ' z c ' s i W L i c a i zvwotek sporządzone sa z wełny, t y p d r u g i spo­ tyka sie w okolicach Trenczraa Liptowa na Spiszu i d Tv,p trzeci ubrania skinowi spódnica ze szwem na praodzie i żywolek który wkłada sie osobno zwany p r u c l i k l u b leibik krój jeeo iest bardzo różnorodni szyje sic "o drogich n w t e i S ł ó w jak jedwab lub brokat i adamaszek Ten typ ubraniaRozpowszechniony ieśl n a X i r w i e w ^ ^ X l i c a ^ ' l a S a w y ; N i t r y ' w Zwmeńsku Z v w o t k i typu drugiego'uwarża autorka za typ najstarszy, o czym świadczy ich nieskomplikowany k r ó j ; zasięg ich ogarnia c a l a ' środkowa 'Europe. Żywołki t y p u ' drugiego sporządzone sa / jednego prostokątnego kawałka płótna, przód posiada wvciecie czworokątne, pod r a m i o n a m i sa wycięcia półokrągłe. Charaktery­ styczna cecha żywotków płóciennych jest brak usztywnienia j a k i m jest podszewka z grubego płótna która spotvkamv w żywotkach o k r o j u 'analogicznvm lecz uszytych z aksamitu l u b fedwabur podszewka laka nadaje /vwotkom'pewna sztywność która zwięk­ szają" .zaszewki l u n trzcina wszyta w p r z o d y ' l u b w'plecy' wzdłuż linii ł ^ s ł u i n a Wycięcia ż y w o l k ó w A k s a m i t n y c h l u b ' i e d w a b nvch zdobi asma b ^ V l u b ? ł o t v galon do n r z o l w-me sa haf c i lub к к inerl i które służą do sznurowani! zywntka P Sir i S a nodaie S^^óioZ opisy zvw"ików noszo ych w .h4d?nwei i S blasku Cie szvnsk t na M o ^ Z T ^ C ^ c W h Kwoiki rS S ' "tJ n Z h t v m że w t d r k S v ^ L r J J^nninw n n l l v t « ™ vvVl nrVi ip Iу\v ^?пт11 t i trńil чtna ' t t ^ w b uk, śnie od ramion do pasa i r e s k i e wvr« / w^vlo est LriS n™lv s a ^ r4 pi p w p r w i ^ e n \ * w i e do żywy t u i - » s h �No­ w a c k i e g o , których p r z o d y tworzą r o g i t z w . « p v s k i » sterczące vvvsoko k u górze. ' W p l v w v m o d v panującej na d w o r a c h królewskich w v w a . l v swe piętno na s t r o j u l u d o w y m za pośrednictwem sferv ziemiań­ s k i e j i mieszczańskiej. X i e b v l o to j e d n a k ślepe naśladownictwo m o d v , raczej s t o p n i o w e p r z y s w a j a n i e p e w n y c h j e j elementów, j a k u s z t y w n i a n i e ż y w o l k ó w ! p r z v s z v w a n i e do d o l n e g o b r z e g u p l i s z g r u b e g o płótna, l u b małych" wałeczków, abv spódnica l e p i e j sie układała i w y c i n a n i e tegoż b r z e g u w języczki czy kla.pecz.ki zdo-*" h i e n i e h a f t e m złotym Tub p a c i o r k o w y m i j e d w a b n y m przodów i pleców z v w o l k a . i ' ft Z v w o l e k noszą nie t y l k o w Słowacji i w najbliższych są­ s i e d n i c h k r a j a c h . Ubiór len s p o t y k a sie w całej E u r o p i e : ' o d w y ­ brzeży M o r z a Śródziemnego d o ' S z w e c j i , i od k r a j u ' B a s k ó w p o Białoruś. K o b i e t y Szwecji". F i n l a n d i i . Białorusi i E s t o n i i noszą odzież s p o d n i a , która jest o d p o w i e d n i k i e m c h o r w a c k i e g o r u b a c z a . czeskiej v o b l e c k i i słowackiej l e k n i e y . A u t o r k a p o m i j a m i l c z e n i e m p o l s k a ciasnoche, s t a n i k i śląskie i łowickie, b r v z i c h e . czv b r z v z i che opoczyńska,* j a k też i r o s y j s k i s a r a f a n . W s p o m i n a n a t o m i a s t o a n d a r a k u białoruskim który j e j z d a n i e m przenieśli n a Bia¬ łoruś koloniści n i e m i e c c y podczas « d v \ J L e b i e d i e w a w p r a c y s w e j o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d o w e j u źródeł D e s n y i O k i p r z y ­ p i s u j e p o w s t a n i e a n d a r a k a ( s a r a f a n a uszvte«o z 'materiału f a ­ b r y c z n e g o ) w p l v w o r n sąsiedniej I i t w v ' L i n i a Z O M C - U a n d a r a k a o d p o w i a d a l i n i i ' p a n i c z n e j m i e d z v państwem m o s k i e w s k i m a W K s . L i t e w s k i m w początkach w X V ' Geneza żywołka z d a n i e m a u t o r k i nie d a się wyraźnie u s t a ­ lić. Mógł o n powstać w epoce wczesnego renesansu droga przeo¬ brażenia j e d n o l i t e j szatv średniowiecznej w ubiór- d w u d z i e l n y złożony z obcisłego s t a n i k a i spódnicy. W e d ł u g i n n e j t e o r i i mógł rozwinąć sie żywotek, j a k chcą Svcnsson. Heickeł i S i r e n i o s . z r a miaczek czy szelek p o d t a v m u j a e v e h s u k n i e . Chociaż w Słowacji iak i w i n n y c h k r a j a c h słowiańskich s u o t v k a sie n i e j a k o p r o t o ­ t y p takiego u b i o r u w postaci r u b a c z a z' o p l e c k i c m u m o c o w a n y m p.. r a m i e n i u za pomocą taśmy p ' Strańska uważa pokład p o w y ż s / za słuszny j e d y n i e ' w z a s t o s o w a n i u 'do krajów nadbałtyckich ~ " i * 2V V dzie m a >e r i a l odńos -. y sie do ubiorów l u d o w y c h p o z w a l a na t w o r z e n i e szeregów e w o l u c y j n y c h " B r a k większej Mości d a n y c h h i s t o r y c z n y c h j a k o też d o k l a d m-ch opracowań s t r o j u l u d o w e g o n a obszarze Słowacji n i e p o z w a l a n a wyjaśnienie uenezv z v w o l k a . Można j e d v n i e stwierdzić, że nalevv on do w y t w o r ó w środkowoeuropejskiej k u l t u r y . Zofia Malewska 7 1C ^ ĘL -^P" Ш : �WĘGIERSKIE WY DAW NICTWA ETNOGRAFICZNE Z L A T 1915—1947. W w y m i e n i o n y m okresie w v s z l v przede w s z y s t k i m d w a zeszyty czasopisma e t n o g r a f i c z n e g o ' węgierskiego «Ethnographiu - N e p ć l e b ( n r \ - > i : i - 4 ) za r o k 1947 o b e j m u ­ jące b o g a t y m a t e r i a l ze w s z y s t k i c h działów e t n o g r a f i i 0 » ó h i v r l i ł a d n i e l i ' d o l y k a A . D o b r o v i l s w ' a r t v k u l e «УаГочйс n u W es s z i m b o l u m * (Rzeczywistość m i t i s y m b o l ) o z a g a d n i e n i a :z p o « r o nicza a n t r o p o l o g i i zahacza ' j N e m c s k e r i w artVkule - T i m ^ k u l a tas jelle-kutatas, (Badanie typów b a d a n i e 'charakterów) u w y - l e d n i a i a c y m V nowsze n n c e O e k a n o w s k i c ' ' , ) i S l o i v h w v C h o c k i e t n o l o " M Gavazz w a r t y k u l e ' « K u l l u m r a m l a l o k P a n noniaban» Х ч Ч Ь k i e r u n e k M k u l t u r o w y c h o d d / i - d v w u i a e v c h n a Panonię. " ' ' ' • • K D w a artykuły starają się określić stosunek e t n o g r a f i i d o i n ­ n y c h galezi n a u k i : J . W e l l m a n n a «Nepraj:z ćs g a z d a s a g t o r t e n e t , (Etnografia i h i s t o r i a g o s p o d a r c z a ) oraz f . Mendo la «Neprajz es fóldrajz* ( E t n o g r a f i a i g e o g r a f i a ) . Ż z a k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j t r z y dłuższe i zaopatrzone w l i c z n e r v s u n k i i zdjęcia r o z p r a w y zasługują na szczególna uwagę. Z n a n a b a d a c z k a s t r o j u l u d o w e g o G. P a l o t a v w p r a c v . M a g y a r h a l a s o k a r o m a n o k ruhózataban K a l o t a s z e g e n ćs Videkćn»7 będącej o w o c e m badań a u t o r k i w terenie podczas w o j n y , a n a l i z u j e węgierski w n l v w n a strój Rumunów w o k o l i c y K a l o f a s c « w S i e d m i o g r o d z i e - 'również / badań podjętych podczas w o ' i n v na terenie S i e d m i o g r o d u pochodzi c i e k a w e d l a n a U c h badaczy pasterstwa "orskie- ., s t u d i u m L К Kovacsa « A d a tok a balyó'n v o s v a r a l i a H o i o s j u h a . z a t h o z * (Pr/v'czvnki do p a s l e r s t w a i g o s p o ­ d a r k i m l e c z n e j w o r a c h B a l v 4 v o s v ń r < d i a ) bedaee o w o c - m s/cmkirh prac podietu-b ostatnio n a d elno-rafia we-ierskie-0 p a stcrslw- М Ь 1 е . " Г ( e d n a ' m / m o w a również z ' -ó, " i e d n i ^ n o d z k i c h o ' ł o w ш h v h w czasie w o m y w - e o - r a f i e m v e h <FÓldrai/i Kóz e n r ^ v o k ^ В G u n d e V wreszcK I ' R a l o - h w dłuższe n , r S i k , l - -iż n l f i i d i тяол-аг hZti zolfinekhez L J Г gatv m a t ! S l d o l v c z ! J v in"ejsca n ^ S T Ł S Alfołdu. Z 1 W zakresie k u l t u r y d u c h o w e j ' k r v l v c z n i e ocenia'"zagadnienie «poezji l u d o w e j * K. Marót w interesującym a r t y k u l e «Mi a n e p kólleszet». I . Rano w a r t y k u l e < < M e s e n . o r f o l o ^ . m e s e l e l l a m ( M o r ­ fologia b a j k i , w i e d z a o bajce), p o l e m i z u j e z a r t v k u l e m L . Degh (z «Elhnographia» у 1Ш4): równocześnie umieszczona jest i o d ­ powiedź L . Degh (tejże a u t o r k i osobna praca «Rodrogkózi m e s e b . poświęcona b a j k o m ' z o k o l i c y Bodnmkóz w v s z l a też n i e d a w n o , w 1945). W r e s z c i e A. V a j k a i ' w n o t a t k a c h « A z órdó.ngós l n o l m i r - �362 legenv» daje nami m a t e r i a l d o l v c z a c v występującej w z a b o b o n a c h postaci opętanego p r z e z d i a b l a ' młynarczyka j ' w ogóle młynarzy, m ł y n ó w etc. w zabobonie. P. Gergely w n o t a t c e « V i k a r B e l a g v u j L o u t j a i n v o m a n » p o ­ d a j e wiadomość o m a t e r i a l e n m z v c z n v m z b i e r a n y m ' przez tego zasłużonego, n i e d a w n o zmarłego "zbieracza m e l o d y j l u d o w y c h . D a n e dotvczace badań e t n o g r a f i c z n y c h śród t a k z w a n y c h W e n dów w k r a j u z w a n e g o P r e k m u r j e ( M u r a k o z ) między Murą i D r a w a w l a t a c h o k u p a c j i tego k r a j u p r z e z W ę g r ó w ( 1 9 4 1 - 1 9 4 4 ) , p o d a j e l i . Bałint. W r e s z c i e L. D e g h (.Be.s/im^ló ш l84<S-a,s n e p h a g v o m a n y g v u j f e s e d d i g i tapasztalaŁrób) z d a j e sprawę г d o t y c h c z a s o ­ w y c h doświadczeń w z a k r e s i e sprawozdań t r a d y c j i l u d o w e j d o t y ­ czącej 1848 r o k u . Dział d r o b n y c h materiałów, recenzje i k r o n i k a uzupełniają czasopismo. W a r t o dodać, że w r. 1942 ukawał się i n d e k s a r t y k u ­ łów d o 50 roczników « E l h « o g r a p h i a » sporządzimy przez Z. Śzend r e y a . (Równocześnie wyszedł i w v k a z d o 32 roczników « N e p r a j z i M u z e u m Ertesitóje. spoYzydzony p r z e z K. Cs. Sobestyena). Poza t y m i ] u i b i i k a c j a m i p e r i o d y c z n y m i ukazało sie na W ę ­ grzech nieco n o w s z y c h p u b l i k a c j i e t n o g r a f i c z n y c h ; w y m i e n i a m y te. które mogą przede w s z y s t k i m zainteresować z a g r a n i c z n y c h , a wiec i p o l s k i c h b a d a c z y . W zakresie zagadnień l e o r e l v e z n v c h w y m i e n i ć m u s i m v rozprawę znanego e t n o g r a f a , obecnie w C l u j u , P>.' G u n d y « A l' u n к i ' o n a 1 i z n i u s к e r d e s ę a n e p r a j zb a n » (Kwestia funikciouałizmu w e t n o g r a f i i ) Clui (Kolozsvar 1915). Z a g a d n i e n i a ' p r o g r a m o w e porusza I . Tałasi « A z A l 16 I d z i k u l a ł a 's a n а к k e r d e s ę i ć s p r o b 1 ć n i a i» f S/e-ed'l94f>) to i est « K w e s t i e i u r o b i e n i v b a d a n i a e t n o " r a f i c z ое.'оГ v i r s i d u . P r o b l e m y e l u o - r a f i с ш е z w h / a n e z o s t a t n i m i m i •час i a n i i ludaiościow • i sc e renie^ W e " i e r ( r e f o r m a ' r o l n a r e n a I r h h Wc-rów w y s vi e n k Szwabów itdS o m a w i a ornlesor e n iial'ii Uniwersytet w I h i d m e s z c i e i m n i s l e r oświaty Gv f ' " . r wie \ „i < m о « у a r e 1 sй у T n d o r 1 ? ś • i n ć >, • z' 1 u t I st w z b i o r k u Ket c l ó a d i s ? R u d " r ( ' Г ' ; r S ' ! s i l i e уć1 z t П n к e s a In i h a I r a van>> (SzegS Ш « ) " R u d n w e t r z c i n o w y c h chał w Sa.rret o m a w i a S. Sziics w p r a w i e « A s ó i- r e 1 i n ; i d l i a z ć s ć 1 . i e» w V I I I zeszycie d a w a n y c h przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e « Л n e p r a j z i M u z e u m z o t e i » . ' 0 wyszyćiach w o k o l i c i ' D r a v a s z o g jest n o w a praca S, n v e v a . « D r a v a s z ó ц i h iщ z e s e k » ( B u d a p e s z t 1944). roz­ wy­ FuGó- L �D w a n o w e w y d a w n i c t w a poświecone sa tańcom l u d o w y m : J. M o l n a r a .Magyar 1 a n с h a . V 0.111 a n у o b (Budapeszt 1947) i E . L u g o s s y i ' S. Gónyeya . M a g y a r n ć p i t a n с о к » . g Jan Reychman MILO VAN GAVAZZI, . P r z e g l ą d E t n o g r a f i i Chor¬ w a l ó w * (Prcglcd Etnograf i je Hrvata), w v d a n i c K l u b u A B C , lorn p i e r w s z y , Z a g r e b 1940, s i r . 80 z 54 i l u s t r a c j a m i w tekście! * E t n o g r a f i a jugosłowiańska posiada w szeregu s w o i c h n a u ­ k o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i p o z y c j e b a r d z o w i e l k a — jest n i a n a z w i ­ sko i d o r o b e k n a u k o w y p r o f e s o r a U n i w e r s y t e t u w Z a g r z e b i u dra M i l o v a n a Gavazzieqo. Działalność p r o f . Gavazziego zarówno па stanowisku k i e r o w n i k a katedry etnografii w Unfwersvlecie. j a k i w charakterze dyrektora M u z e u m Etnograficznego, a zarazem r e d a k t o r a E n c y k l o p e d i i C h o r w a c k i e j - • z n a n a jest n i e t y l k o w J u ­ gosławii. W l a t a c h 1922—1932 piszący te słowa miał sposobność zetknąć sie osobiście z p r o f e s o r e m GaVazzhn i r z a d k a sposobność / w i e d z e n i a z a - r z e b s k i e g o M u z e u m EŁno«rafic/nego'pod o s o b i s t y m k i e r o w n i c t w e m j e g o zasłużonego d y r e k t o r a . " * Już w o w v m czasie p r o f . G a v a z z i reprezentował pogląd, że każda praca d l a l u d u i z l u d e m może rokować z d e c y d o w a n e w y ­ niki wtedy tylko, kiedy odpowiedni pracownik na polu kultur)-, a l e i urzędnik p o z n a l u d . wśród którego żyje. W r o k u 1938 w y ­ sunięto p o d a d r e s e m M i n i s t e r s t w a Oświaty w Białogrodzic p o ­ stulat w p r o w a d z e n i a do szkol jugosłowiańskich w s z y s t k i c h s t o p n i z u n i w e r s y t e t a m i włącznie n a u k Г e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u o b o ­ wiązkowego w r o k u " zaś 1939 o d b v l sie p i e r w s z y k u r s e t n o g r a f i i dla pracowników oświatowych K i e r o w a l i n i m - prof Gavazzi i ih.airimir Bratanic. ' ' ł л * Uwzględnienie przez o d p o w i e d n i e c z y n n i k i p o s t u l a t u z o b o ­ wiązało M . Gavazziego do ułatwienia jego r e a l i z a c j i , a w i e c do n a p i s a n i a nieistniejącego w p r z e d m i o t o w e j l i t e r a t u r z e jugosło­ wiańskiej podręcznika e t n o g r a f i i , z którego u c z n i o w i e i s t u d e n c i , a niezależnie o d n i c h i p r a c o w n i c y oświatowi m o g l i b y poznać s w o i l u d . P r o f . G a v a z z i .podjął sie lego t r u d n e g o z a d a n i a ' i w r o k u 1940 wyszedł w Z a g r z e b i u p i e r w s z y ' t o m - E t n o g r a f i i C h o r w a t ó w , . .,..„ P r a c a to r o z m i a r a m i s w o i m i n i e w i e l k a , dzięki natomiast zawartości i w z o r o w e j m e t o d z i e n a u k o w e j , która zastosow a l Y u l o r . s i a n o w i w a l n a pozycje n a u k o w a i samego a u t o r a , i i u goslowiańskiej n a u k i . J a k pojął a u t o r s w o j e zadanie, m ó w i o t y m swojej s �ш sam w e wstępie do «Prze.gladu» podkreśla j a r , że, b v poznać d o ­ kładnie i bez reszty o l b r z y m i s k a r b e t n o g r a f i c z n y j u d u c h o r w a ­ ckiego, należało znaleźć i ' przestudiować materiał, który p o z w o ­ liłby odpowiedzieć n i e t y l k o n a Ш Ю pytań, j a k i e sformułował d l a ' etnografów A. l l a d i ć ' w «Zasadach z b i e r a n i a i b a d a n i a m a ­ t e r i a ł ó w ^ żvciu l u d u * ( O s n o v i za s a b i r a n j e i p r o u c a v a u j e g r a d je 0 n o r o d n o m ' z i v o t u ) . ale pytań sto r a z y więcej. P r a c a p r o f . Gavazziego, stanowiąca pierwszą część z a m i e r z o ­ n e j całości, d z i e l i sie na siedem rozdziałów, w których a u t o r o m a ­ w i a następujące z a g a d n i e n i a : wies. d o m i jego urządzenie, g r o ­ m a d z e n i e pokarmów myślistwo i rybołówstwo, pszczelarstwo, hodowlę bydła i r o l n i c t w o . T a k zatytułowane sa k o l e j n e rozdziały, z których n a j o b s z e r n i e j p o t r a k t o w a n o d o m * i jego urządzenie. W r o z d z i a l e z a t y t u ł o w a n y m : « W i e ś » p r z e d s t a w i a a u t o r różne pod w z g l ę d e m z a b u d o w a n i a ' t y p y w s i c h o r w a c k i e j , zwracając uwagę n a d w a główne rodzaje w s i : wieś z b i t a (ściśnięta) 1 r o z r z u e o n a , zależnie o d tego, czy c h a t y stoją j e d n a tuż o b o k d r u g i e j czy też i s t n i e j e m i e d z y n i m i w c a l e spora'przestrzeń w o l n a od zabudowań. T y p p i e r w s z y występuje z d e c y d o w a n i e w ośrod­ k a c h nadjadrańskich ( J a d r a n A d r i a t y k ) , szczególnie w m i e j ­ scowości O m i s a l j na w y s p i e K r k . C h a r a k t e r w s i zależy o d t e r e n u , na którym o n a powstała od warunków e k o n o m i c z n y c h j e j m i e ­ szkańców (osiedleńców). ' O d z a g a d n i e n i a typów w s i p o d względem z a b u d o w a n i a i a r ­ c h i t e k t u r y i c h d o m o s t w p r z e c h o d z i a u t o r «Przegladu E t n o g r a f i i Chorwatów^ do o p i s u c h a t y w i e j s k i e j i j e j urządzenia, poświęca­ jąc t e m u z a g a d n i e n i u najwięcej m i e j s c a w s w o j e j pracv. W c h o r w a c k i e j w s i przeważa - ' j a k c z y t a m y - d o m d r e w n i a n y , n a m o r s k i m pobrzeżu m u r o w a n y z kamienia"prehodząrego z n a j ­ bliższych w s i kamieniołomów k r v t v słoma l u b k a m i e n n y m i pły­ t a m i ' w z n o s z o n y często n a d r e w n i a n y c h f i l a r a c h , s t o s u n k o w o n i ­ s k i c h o sciaonch w y p l a t a n y c h ezesto' / prętów . . r u b »sci palca l u b też w y b i j a n y c h d e s k a m i . ' " " ' Wnętrze c h a t y c h o r w a c k i e g o wieśniaka h v w a nu ogół bardzo skromne,'świadcząc o n i e z b y t ' w y s o k i e j stopie k u l t r r a l n e j m i e ­ szkańców. .Mało w y s z u k a n e krzesła i krzesełka, cztero- l u b trójnożne, z o p a r c i e m w kształcie serca , ( w i c ś panońska) l u b bez opancia. Może n a j h a r d z i e i r h a r a k l e : v s l v c z n v m sprzętem sa pół­ okrągłe krzesła trójnogi c h a t y z a c h o d n i o d y n a r s k i e j , stanowiące ślad " d a w n e j chaty i l b s k i c j I aw.a leżanka ' ( t a p c z a n ) i łóżka, V d najniższych w Bośni d o b a r d z o w y s o k i c h z mnóstwem pościeli w Sławonii i W o j w o d i n i e - k i l i m y ' i p a s i a k i własnego w y r o b u : s z n u r y do w i e s z a n i a i suszenia odzieży oraz s k r z y n i a (sąsiek) n a I i �365 , • K I i 4 t f ! L j zboże • o t o i cnie p r a w i e urządzenie przeciętnej c h a t y c h o r w a ­ ckiego wieśniaka. " W i e l k i p r v m i t v w i z m cechuje chłopa c h o r w a c k i e g o również w zakresie sposobów g r o m a d z e n i a pokarmów i o d ż y w i a n i a sie. J a k w v n i ' k a z d a n y c h rozdziałów p i . . G r o m a d z e n i e ż v w n o ś c i e chłop c h o r w a c k i iest w zasadzie jaroszem, któremu w y s t a r c z a j a ­ d a l n a Пога i pląsie j a j a . W rozdziałach 'następnych o m a w i a p r o f . G a v a z z i k o l e j n o zag a d n i e n i a : myślistwa i rybołówstwa, poświęcając t o m u d r u g i e ­ m u sporu t i w a g tyczących k r a i n n a d m o r s k i c h ; p s z c z e l a r s t w a , o d leśnego j a k o n a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e g o do n o w s z y c h m e t o d h o ­ d o w l i pszczół z d o k ł a d n y m ' o p i s e m b u d o w y różnorodnych ułów i pasiek- h o d o w l i b v d l a i o w i e c , górskiego'i n i z i n n e g o : ' wreszcie r o l n i c t w a stanowiącego i s t o t n a ' gałąź Gospodarstwa wiejskiej n a w e t w n a j w y ż e j ' p o ł o ż o n y c h ' r e g i o n a c h k r a j u , z o p i s e m narzę­ dzi r o l n i c z y c h ' o d p r v m i t y v n e j lecz ciągle jeszcze g d z i e n i e g d z i e używanej d r e w n i a n e j ' sochy do n o w o c z e s n e g o .phi«a oraz n o w s c l r narzędzi r o l n i c z y c h ' które w y p i e r a i a % v s t e m a l v c z n i e n a ­ rzędzia p r y m i t y w n e o d ' c z a s u k i e d y ' s t a r y c h o r w a c k i ' p o e t a r o l n i k o w ' l o s i p S t i e n a n Helikoyić' t a k p i s a ł ' w s w o i m poemacie n i • K u r n i k , ((^podarz, X m o w n i i ) z roku 17%: /Vi P « N i c ganię d a w n y c h , s t a r y c h z w y c z a j ó w . Którym się próżno c i sprzeciwiają, Co w s z y s t k o stare precz b y r z u c a l i I w n o w y m sVzescia lepszego s z u k a l i ; L e c z sic w a m p r z v z n a m do tego szczerze: Stare poprawiać o c h o t a bierze".. (przekład podpisanego) Rozdziałem o sposobach s t o s o w a n y c h przeiz chorwackiego cld.-pa w r o l n i c t w i e kończy prof. M i l o v a n Gavazzi p i e r w s z a n i e ­ z m i e r n i e wartościowa cześć z a m i e r z o n e j . E t n o g r a f i i Chorwatów*. S. Phi W I L H E L M S C H M I D T . «R a s s e n u n d V ó 1 к e r i n V o r geschichte u n d G e s с h i с h l e d e s A h e n d 1 a n d e s». Śammlung S l o c k c r . lierausgegeben v o n Profcssoren de U n i v e r s i ­ t y F r e i b u r g ( S c h w e i / ) , L u z e m 1916. - A d a m a n l i n n s . • s t a l o w y , t a k i p r z y d o m e k nadała s t a r o ­ żytność chrześcijańska j e d n e m u z w i e l k i c h myślicieli i p i s a r z y g r e c k i c h szkoły a l e k s a n d r y j s k i e j , O r y g a n e s o w i . N a len s a m « e p i - �te t o n ornans» zasłużył sobie d z i s i a j n i e p o z v l v w s w e j p r a c y n a u ­ k o w e j , p i s a r s k i e j i o r g a n i z a c y j n e j Ó. W i l h e l m S c h m i d t . Z m u s z o n y po «Anschlussie» opuścić założony przez siebie z t a k i m t r u d e m warsztat etnologiczncj pracy p o d W i e d n i e m w Moedling, n i e za­ łamał sie. A skończył j u ż ' w t e d y l a t 70. Przeniósł cały I n s t y t u t A n t h r o p o s wra-/ z c z a s o p i s m e m do S z w a j c a r i i b v p o d F r y b u r g i e m prowadzić dzieło swe d a l e j . " W okresie w o j n y o s t a t n i e j w y d a j e d w a dalsze t o i n y w i e k o ­ p o m n e g o dzieła « r r s p r u n g d e r Gottesidee», za które nazwał go jeden z religiologów współczesnych H e r o d o l e m n o w o ż y t n y m ; jest to t o m V I I i V I I I . W r. 1947 oddał d o d r u k u t o m I X . Niestety n i e mógł n a m dotąd jeszcze przesłać do P o l s k i żadnego e g z e m p l a r z a w s p o m n i a n y c h d w u tomów « d v * p r a w i e cały nakład w M o n a s t e ­ r s uległ z n i s z c z e n i u n a s k u t e k z b o m b a r d o w a n i a ; ocalało j e d y n i e oO e g z e m p l a r z y C z c i g o d n y a u t o r obiecał j e d n a k przysłać d o j e d ­ n e j z b i b l i o t e k ' p o l s k i c h po e g z e m p l a r z u D l a t e g o z' omówieniem i c h m u s i m y poczekać. " ' Oprócz «Drsprung des Gollesidee» rozpoczął O. W . S e l i m i d l tuż p r z e d w o j n a interesujące s t u d i u m n a t e m a t własności w k u l ­ t u r a c h einologicznycłi. W r . 1938 ukazał się I . t o m t e j p r a c y p l . «Das K i g e n t u m a u f d e n a l t c s t e n S t u l e n der M e n s c h h e i b . W c z a ­ sie o s t a t n i e j w o j n y ukazały sie d w a następne t o m y tego dzieła; I I . t. <<Das E i g e n t m n b c i d e n H e r d e n v i e l i z u c h l e r n A s i e n W . I I I t. < Das E i g e n t u m b e i d e n H c r d e n v i e h z u c h t e r n A f r i k a s * . I lego dzieła d w a ostatnie t o m v t r u d n o jest d z i s i a j nabyć O s t a t n i a p r a c a w i e l k i e g o etnologa, j a k a ukazała sie po w o j ­ n i e w r. 10-16 w S z w a j c a r i i , j e s t «Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e scłiichle u n d Gescbichte des Abend!andes». Składają sie n a to dzieło t r z y t o m i k i : I . «Rassen des Ahendlandes», I I . « D i e V o l k e r des Abcndlandes», I I I . «Gegenwarl u n d Z u k u n f t des A b e n d l a n dcs». T r z e c i t o m , o ile. n a m w i a d o m o , dotąd jeszcze n i e wyszedł z d r u k u . W e wstępie d o Lrzecie^o w y d a n i a t e j książki p o w i a d a a u t o r że h i s t o r i a p o w s t a n i a lego" dzielą jest z a r a z e m cząstka h i s l m i i ' c z a s ó w o s t a t n i c h l a l 20. W ,-. 1920 wygłosił o n n a zaprosze­ nie w S t u t t g a r c i e d w a o d c z y t y n a t e m a t «Rasa i lud», które u k a ­ zały sie w Ш27 w «Horhland'» a wkrótce p o l e m j a k o ' o s o b n a o d ­ bitka u Kosel-Pusleta B r o s z u r a ta j e d n a k n i e obudziła n a ' r a z i e w i e k s z e - a z a i n l e r e s o w a n h * D o p i e r o w r l w k i e d y to n a r o d o w y s o c j a l i z m / a c T - a ł b u d o w a ć ^ w o i i n o t c e p o l i t y c z n a n a id«i r a s i z m u p r / y p o m P i - m o ' i - , sobie' «" POP msz ш Г W S e ł n d d t a o c h \ i « i e T v l a n i e l e i b r o s z u r y ' 1 ó r a \ 'e r o U s z b r>rawie w J e d n y m r o k u W y dan с K c k ó r e n Дк . 1 Ш ™ J leszcze S o d n i e rozcho­ dź Гч1с P- \ i c ć/c n-i s l ' i i И 1 m o w W M i I n a na d o l i �sie n a i n d e k s n a z i s t o w s k i i zaliczono broszurę le d o p u b l i k a c j i z a k a z a n v c h w N i e m c z e c h , l d i ' a r a s i z m u oparła sie n a określonych z g o r y przesłankach światopoglądowych r u c h u na.rodtfwo-socjalislvcznego i w i . n i e tego protestowała p r z e c i w w y n i k o m naukowVch badań a n t r o p o l o g i c z n y c h . p r e h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h . Stąd to trzecie o p r a c o w a n i e p i e r w o t n e g o t e m a t u «Rasa i lud» rozrosło sie w trzv t o m i k i , f o r m a t u 16. z -których d w a p i e r w s z e liczą p o n a d 300 s t f o n . * N a s k u t e k aktualności z a g a d n i e n i a przeszedł a u t o r z d z i e ­ d z i n y czvsto teoretycznego, n a u k o w e g o rozważania n a t e r e n h i ­ s t o r i o z o f i c z n y z podstawą n a u k o w a . W p i e r w s z y m t o m i e a n a l i ­ zuje podłoże i r a c j o n a l n e r u c h u r a s i s t o w s k i e g o : jego dzieje, p r z e ­ jecie przez n a r o d o w y s o c j a l i z m , z b u d o w a n i e n a n i m n o w e g o światopoglądu s k u t k i d l a życia społecznego i n a r o d o w e g o . N a ­ stępnie p r z e c h o d z i d o omówienia r a c j o n a l n e j i d e i r a s y , s t o s u n k u rasv d o ciała d o d u s z y i d o k u l t u r y — W t o m i e d r u » i m o m a w i a l u d v zachodu' i iego rasy p o w s t a n i e ludów z a c h o d n i c h i i c h w ę ­ drówki w y t w o r z e n i e sie k u l t u r i n d o e u r o p e i s k i c h i i c h m i g a c i e wyodrębnienie sie jeżyków indo«ermańskich i i c h w e d r o w a n a ' stosunek I n d o t w . . i c i c ' z v k o w do "ałtajskich ludów p a s t e r s k i c h i wreszcie German e r n d o e i n w e i n z y c y i P n , l o ndoeuroneiczvcv na zachodzie A u t o r w y w o ł u j e w sposób żv\vv przed o c z y czytelników p r z e ­ szłość i u o b e c n i a teraźniejszość, b y tak obudził- świadomość w i e l ­ k i e j wspólnej odpowiedzialności z a c h o d u . D a j e s z e r o k i przegląd w i e l k i c h -związków d z i e j o w y c h n i e t v l k o ludów E u r o p y ale c a ­ łego p r a w i e świata od początków h i s t o r i i l u d z k i e j . « N a t a k i e j to obszernej i g r u n t o w n e j płaszczyźnie d o c h o d z i c z y t e l n i k do g l e b szego z r o z u m i e n i a i d e i z a c h o d u i jego ciężkiego* k r y z y s u w " d o ­ bie. obecnej. Nestor etnologów i w i e l k i badacz h i s t o r i i w c z e s n e j k u l t u r y kreśli wspaniała "syntezę historycznego- r o z w o j u który doprowadził -zachód d o jego' obecnej g o d z i n y d z i e j o w e j * . ' 1 E. Bulanda T. ./. A N N A L I L A T E R A N E N S I (Publieazione del Ponłifizio M u seo Missionari-o E l n o l o g i c o ) . t o m X I . w y d a n y w r o k u 1947, p r z y ­ nosi j a k i w d a w n i e j s z y c h r o c z n i k a c h c i e k a w e r o z p r a w y f l v m razem c z t e r y ) , кlóre m o g l i interesować n i e t v l k o e t n o l o g ó w ' i e t n o ­ grafów, a l e ' i znacznie p e r s z e koła humanistów. Naprawdę ściśle i wyłącznie e t n o g r a f i c z n a jest t v l k o О. I I . Sehrodera S. V . I>. « Z u r Escalalogio d e r T o g o S'eger». D w i e prace poświęcone są A b i s y n i i (V. M o n n e r e t de V i l l a r d i R. L e f e v r e ) �,468 •л wreszcie czarta Ks. J . M . M i n h a p r z e d s t a w i a n a m « L a c m i c e p t i o n c o n f u c i e n n e de Г Ь ш п т е » . W r o c z n i k u p i e r w s z a jest praca D e V H l a r d a ( s t r . 9 - 9 0 ) , drugą K s . M i n h a (str. 9 1 — 2 4 0 ) , następna O. Sehrodera ( s t r . 2 4 1 — 254), a o s t a t n i a p. R. L e f e v r e ( s t r . 255—342). R o c z n i k konczv sie (str. 343 i n a s ł a n e ) szczegółowo o p r a c o w a n y m i n d e k s e m . ' ' J a k w i a d o m o « А т т а П L a t e r a n a n s U . kióre r e d a g u j e k o m i t e t złożony г O. Michała S c h u l i e n a S. V . D „ O. P a n k r a c e g o M a a r s c h a l k e r w c c d O. F . M . i d o k t o r a P a w i a h r a b i e g o D a l i a ' T o r r e d i S a n g u i n e t t o , ogłaszają artykuły w jeżykach f r a n c u s k i m , n i e m i e ­ c k i m , a n g i e l s k i m , hiszpańskim, włoskim i łacińskim. Szkoda, że wśród l v i u jezvkow, k t o r v m stoją o t w o r e m lamy Aimałi nie został uwzględniony żaden z jeżyków słowiańskich Ciągle jeszcze m i m o że posługuje sie n i m i znacznie więcej l u d z i aniżeli n o hiszpańskim' włoskim l u b n i e m i e c k i m jeżyki słowiańskie w w i e k i k o t a c h z a c h o d u sa t r a k t o w a n e jako drugorzędne Л przecież n a ­ w e t sama n a u k a p o l s k a n i e mówiąc już o całości n a u k ludów słowiańskich b y n a j m n i e j n i c m a powodów uważać no hiszpań­ s k i e j j a k o stojącej n a wyższym p o z i o m i e . ' Z w r a c a n i "na ten fakt dlatego uwagę, że s k o n . odstąpiło sie od zasadv jednojezycznośei ( ł a c i n a ) l u b dwujęzvczności ( « р . ła­ c i n a i f r a n c u s k i ) , to szczerzy z w o l e n n i c y «ЛшпаИ» mogą sie czućdotknięci, że i c h j e z v k n i e jest t r a k t o w a n y j a k o równorzędny z wyżej w y m i e n i o n y m i . ' Artykuły j r a n a ' M u n n e r e l de V i l i a r d . «La M a d o n n a d i S. M a ­ rin Maggiore'e nilu»trazionc dci mivaooli d i M a r i a i n A b i s s i n i a . i p a n a R. L e f e v r e . «Riliessi e t i o p i c i nełla c u l t u r a c u r o p e a del Medioevci e del Rinaścimenhv. trzeba omawiać r a z e m . Chociaż b o ­ w i e m każdy z autorów z a j m u j e sie i n n a g r u p a problemów, to j e d n a k zdaje sie m i m o w o l i , n a w z a j e m sie uizupelniają. P a n de V i l i a r d w s w o j e j p r a c v p r z e p r o w a d z a w sposób b a r ­ dzo w n i k l i w y i z z e s t a w i e n i e m b o y a l c g n materiału historycznego, dowód w p ł y w u s z t u k i włoskiej, \ v t y m w y p a d k u szczególnie o b r a z u M a d o n n y S. M a r i a M n g g i o r e w ' R z y m i e , na u s t a l e n i e się t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Ma d o n n y \ v A b i s y n i i . W y c h o d z i zo s t w i e r ­ dzenia, że do p o l o w y X V I w nie i s t n i e j e w A b i s y n i i «una łmmag i n e tipo» M a d o n n y . Następnie d r o b i a z g o w o p r z e d s t a w i a n a m d r o g i , j a k i m i kopie' S. M a r i a M a g g i o r e dostały sie do A b i s y n i i . T y c h możliwych do przyjęcia dró<> bvło k i l k a Z a p e w n e sama a n a l i z a a l I v s l v c z n a i a k i l u / e s t a w i e n i e p o d o b i z n i różnic o b c h o ­ dzi raczej historyków s z l u k i . N a t o m i a s t ze wszech m i a r ważnym rest dla h i s t o r i i ' w т - ó l e т d h h i s t o r i i k u l t u r y w szczególności zapoznanie nas z d r o g a m i ' i w a r u n k a m i , w j a k i c h w p ł y w y e u r o - �ж p e j s k i c przenikały d o A b i s v n i i . W i d i z i m v , że istniało w z a i e m o e szukanie, k o n t a k t u , i że w ' R z y m i e p r z y w i ą z y w a n o poważne z n a ­ czenie do stosunków z A b i s y n i a . N a t u r a l n i e świetnie p o d w p ł y ­ w e m m e t o d y c z n y m p r z e d s t a w i o n y w p ł y w włoski na k r y s t a l i z o ­ w a n i e się wyobrażenia M a d o n n y A b i s v n s k i e j , to t v l k o j e d e n i w d o d a t k u u b o c z n y szczegół wynikający :ze stosunków R z y m u z państwem L w a z p o k o l e n i a J u d y . W t y c h s t o s u n k a c h chodziło przecież o rzeczy znacznie podówczas poważniejsze W k o n c e p ­ c j i r z y m s k i e j suinowiły'one cześć p r o g r a m u n a który już n i e j e d ­ n o k r o t n i e .pokrótce'historycy z w r a c a l i °uwa<'e ( m i e d z y i n n y m i P a ­ stor i i ) O b o k p r a g n i e n i a z j e d n o c z e n i a * Kościoła' k o p t y j s k i e e o z Rzymem myślano "o p o w a ż n y m u a k t y w n i e n i u sił abisyńskich p r z e c i w k o "wsnólnem.u niebezpieczeństwu .nożaremu ze s t r o n y s i a n u W o r a e v de Y i l l a r d a : n a t u r y rzecz" to w s z y s t k o /ostało v l t o f f l ™ \ 4 t c m i a s t te m o ^ i e n t v w v s e o u i a w s z S l o v v i i i myt п Ч a w i ^ n m n l v Z R • n a t o I c l e v r ea <Ś ess-i et o o i c i n d Ś ^r, e o> c SS^d z w u ' k i J 5 S Л S iPo p e j s1k iмe j w w e« u cwi eJ kravc b h N i e s t e l v w r o c z n i k u z r o k u 1947, który m a m w tej c h w i l i p r z e d sobą, została ogłoszona już cześć trzecia t e j naprawdę n a ­ der c i e k a w e j p r a c v . P i e r w s z e d w i e części b v l v (.głoszone w d a w ­ n i e j s z y c h t o m a c h ' . A r a i a l b . a m i a n o w i c i e w ' V I I I (z r o k u 1944) i I X (z r o k u 1943). Obecnie ogłoszona cześć trzecia o b e j m u j e czasv O d r o d z e n i a , p r z v c z v m a u t o r przeprowadził szczegółowe b a d a n i a a r c h i w a l n e w y d o b y ł w i e l e ważnych a dotychczas n i e z n a n y c h w i a ­ domości, a wreszcie n a s t r o n a c h 3 3 3 - 3 4 2 podał n a m w całości k i l k a c i e k a w y c h dokumentów z a r c h i w ó w r z y m s k i c h . W ś r ó d t y c h szczególnie z n a m i e n n y jest l i s t papieża G r z e ­ gorza X I I I , r o k u 1579 ( C l a u d i o s e r e n i s s l n m Regi A e t i o p i a e ) i m e ­ moriał złożony temuż papieżowi w p r z e d m i o c i e u n i t kościołów Aleksandrii i 'Konstantynopola z Rzymem. W w i e k u X V I . zważywszy w s z y s t k i e istniejące trudności n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j i k o m u n i k a c y j n e j , istniejące s t o s u n k i m i e d z y A b i s y n i a a R z y m e m m u s i m y uznać za b a r d z o żywe. P r z y t y m nie t y l k o R z v n i stara ,ic przezwyciężać tak b a r d z o w i e l k i e p r z e ­ szkody, j a k i c h nastręcza k o m u n i k a c j a przez k r a j e mahometańskie. ale i A b i s y n c z v e v dokładają ze s w o j e s t r o n y starań o u t r z y m y ­ w a n i e k o n t a k t u . 'Uderza nas przv t v m , że obok m n i e j l u b więcej o f i c j a l n y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u s t r o n . R z y m s t a n o w i atrakcję i d l a dość l i c z n y c h n i e b ' r z v i n o w k t o r z v pokonują n a własne r v z v k o trudności i niebezpieczeństwa dążąc cło g r o b u Św. P i o t r a i Pawła. z szczególnie ważne. A gg Lurt. T- x x x v i i i zainteresowanie 21 �370 n i m i w z r a s t a , « d v sio d o w i a d u j e m y , że n i e r a z n i e kończ:, sie n a w e t w H z v m i e . Sa k o n t y n u o w a n e i do d a l s z y c h m i e j s c cieszących się duża podówczas czcią, czasom n p . aż d o Compos teł la w H i ­ szpanii. A u t o r k o l e j n o zapoznaje nas z n i e s t n i e j a c v m już d z i s i a j , a l a k b a r d z o t e l n i a e v m życiem w X V I w i e k u kościołem Św. Ste­ rana Dcgli A b i s s i n i " i zlnezonvm z n i m klasztorem. T e n ostatni stanowił siedzibę osiadłych w R z y m i e d u c h o w n y c h i mnichów a b i s v n s k i e h , oraz p u n k t ' z h o r n v dla p i e l g r z y m ó w "przybywających z p o b u d e k !K.bożnvrh. j a k i osób jawiących sie z i n n y c h p r z y czyn. Pątnikom poświęca a u t o r osobny 'rozdział' s i r . 257 i n. ' ' , — -i" C i e k a w e są dzieje f u n d a c j i i społeczności c l i o p s k i e j św. Ste­ fana. W i d z i m y , że przez calv czas swego i s t n i e n i a fzn. do p i e r w ¬ szej połowy X V I I w i e k u , jest o n a n i e t y l k o siedzibą zakonników i ośrodkiem d l a przybyszów a b i s v n s k i e h , ' ale o d g r y w a i p e w n a rolę p o l i t y c z n a , a n a d t o w n i e j ogniskują sie i wcale poważne s t u d i a nad Abisynią. P r z v t y m liczba zakonników była czasowo dość znaczna n p . p r z y w y b o r z e przełożonego za czasów L e o n a X d o w i a d u j e m y sie. że było i c h podówczas 30 stale w R z y m i e zamieszkałych i u t r z y ­ m y w a n y c h przez K u r i e . A b i s v n c z v k ksiądz T o m a s z Ścioano, p o ­ tocznie n a z y w a n y T o m a s z A b ' i s v n s k i . który w t e d y został w y b r a n y z g o d n i e z życzeniem papieża, posiada p o w a ż n e znaczenie i d l a p o czątków n a u k i o A b i s y n i i . L' św. Stefana J a n P o t k e n z K o l o n i i nauczył się jeżyka etiopskiego i w r o k u 1513 w v d a l p i e r w s z a d r u ­ k o w a n a książkę w t y m jeżyku a m i a n o w i c i e Psałterz D a w i d a P r z y t v m ' w " p r z e d m o w i e wyraził podziękowanie m n i c h o m św Stefana j a k o s w o i m n a u c z y c i e l o m . P o d każdym w z g l ę d e m duża p o w a g a , a również a u t o r y t e l e m wśród zajmujących sie s t u d i a m i e t i o p s k i m i cieszył sie ksiądz Tesla Tsión b a r d z i e j z n a n y j a k o P i o t r E l i o p e j c z v k . D o w i a d u j e m y sie p r z y t v m , że w t y m czasie s t u d i a e t i o p s k i e były dosyć m o d n e . Kównież S ksiądz P i o t r który odgrywał i p e w n a ' r o l e p o l i t y c z n a i cieszvl się z a u f a n i e m k i l k u papieży, posiada d l a h i s t o r i i n a u k i ooważne znaczene Współcześni w y s t a w i l i m u świadectwo n a d e r pochlebne Mówią że b v l człowiekiem k u l t u r a l n y m , i n t e l i g e n t n y m i miłym t o w a r z y s k o że wkadał ł m - l e tak/e jeżykiem włoskim i chętnie udzielał l e k c j i s w e " . , ie/vka o j e z v s t e - o S l v s z v m v z r e o k i l k o w y b i t n y c h Włochaci.'' którzy o p a n o w a l i ten b v n a j m n i e ! nie V n w v jeżyk P o w o l i mnnża sie przekłady i n t'ezvk c t i o i i i i o d w r o l n i e ' V n a d l n pojawiają sje p i e r w s z e poważne ksiażl o \lisvn ' ' r ., 1 , , JiL ^ '***• Ш �371 D r u g i ośrodek stosunków z A b i s y n i a stanowiła m a l a g m i n a na Cvprze, która czasowo posiadała własnego b i s k u p a . Z a P i u s a I V zostaje n i m tak b a r d z o u w a g i g o d n y przełożony św. Stefana i k a ­ p e l a n p a p i e s k i J a n C h r z c i c i e l A b i s v n e z v k ( w r o k u 1565). X a uwagę zasługuje i jest b a r d z o znamienne', że o p o n o w n a obsadę b i s k u p s t w a , którego siedziba była N i k o s i a . zabiegał poseł W e n e c j i , do której podówczas C y p r należał. Z je«o zajęciem przez T u r k ó w k o l o n i a e t i o p s k a n a Cyprze znikła. ^ 1 Z konieczności ' p o m i j a m y b a r w n e p r z e d s t a w i e n i e przez a u t o r a losów i l u d z i tych o b u ośrodków a b i s v n s k i e h , oraz z a m i e ­ r z e n i a r e l i g i j n e i p o l i t y c z n e , j a k i m podług planów K u r i i miały one służyć. W a ż n y m jest dla nas szczególnie, że a u t o r tak jasno potrafił n a m przedstawić, i a k b a r d z o o ż y w i o n e było z a i n t e r e s o ­ w a n i e Abisynią i bezpośrednie związki k u l t u r a l n e w czasie O d r o ­ dzenia. A w s z y s t k i e s w o j e t w i e r d z e n i a u z a s a d n i a równocześnie ścisłymi f a k t a m i , zaczerpniętymi z a r c h i w ó w i ówczesnej l i t e r a ­ t u r y ' N i e s t e t y n i e d o w i a d u j e m y sie j a k i r z e c z y w i s t y w p ł y w w y ­ wierały n a kulturę A b i s y n i i d r u k o w a n e d l a n i e j w R z y m i e książki i osobiste k o n t a k t y zarówno w K u r e n i e z A b i s v n o z v k a m i j a k i n a m i e j s c u za p o - r e d n i c l w e m dość l i c z n i e wysyłanych m i s j o n a r z y Jasne jest j e d n a k , że z tego p o w o d u nie możemy winić a u t o r a . ' ' N i e z w y k l e cenna i w p r o s i r e w e l a c y j n a j e s l obszerna r o z ­ p r a w a księdza J a n a M a r i i M i n h a «La conception confucienne de ł'homme» (Essai p s v c h o - m e t a p h v s i q u e d'apres le c a n o n eonfueien). N i e trzeba przypominać, że l i t e r a t u r a e u r o p e j s k a na temat K o n f u c j u s z a i jego n a u k i i znaczenia, w chińskim i pozachińskhn życiu k u l t u r a l n y m j e s l od d a w n a b a r d z o bogatą. S a m a u t o r p o ­ daje n a m ja częściowo. Że n i e podał jej w całości jest wobec j e j ilości z r o z u m i a l e . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a ściśle n a u k o w e g o pozostawiają w i e l e d.o życzenia najstarsze przekłady i a n a l i z y w i e l k i c h myślicieli chińskich d o k o n a n e np. przez O . ' M . Rizzi T . J . ( 1 5 5 2 - 1 6 1 0 ) l u b O. N . T r i g a u ł l J ' . J . (1577—1628). Za mało sie j e d n a k d z i s i a j p a ­ mięta, że' o d k r v w a n v od X V I I w i e k u d l a E u r o p y świat myśli chińskiej, budził n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i e , a l e i p r a w d z i w y p o ­ d z i w o c z y m świadczy i -mezytnosć poważnie pojętych dziel j a k np. I i a r l h e l e m v d J I e r b o l e i (1625- Ш Г » p i . . R i b l i o t b e q u e O r i e n ­ t a l (nierws./ć w v d Paryż 1697). d a l e j w i e l o t o m o w y zbiór w y ­ d a w a n y w P m v z u w l a l a c h 1776 do 1*11 p l A l e m o l r e s c o n c e i n a n t r i i i s l o i r e les Sciences les m o e u r s des ( " h i n o i s * i i n W y s t a r c z a n a w i a s e m wspomnieć ' z j a k i m i w y r a z a m i en tuz ja z n m o d z y w a sie właśnie o K o n f u c j u s z u s t a r y sceptyk V o l t a i r e . ' ' ' м- �1 372 Z lego w s z y s t k i e g o a u t o r przvtaeza t v l k o О. K r . Noel 'Г. J . П1551-1619) « L i b r i elassicisinensis I m p e r i i ( w v d . Paryż 1711). Nie. chce b v i i a j u r n i e i poruszając lę sprawę w y w o ł y w a ć w r a ­ żenia, j a k o b y z lego p o w o d u praca księdza M i n h a w c z y m k o l ­ w i e k traciła n a wartości. C h o d z i m i o coś i n n e g o . W w i e k u X I X w czasie s i l n e j i b y n a j m n i e j p o d z i w u n i e godnej k u p i e c k o - b a n ­ k i e r s k i e j e k s p a n s j i • k o l o n i a l n e j słabnie p o p r z e d n i głęboki i szczery podziw dla czterdziestoletniej h i s t o r i i i L l t u r v C h i n i jej w i e l ­ k i c h p r z e d s t a w i c i e l i . Z wywołująca częstokroć wrażenie d o r o b k i e w i c z o w s k i e j wyższości o c e n i a n o n i e j e d n o k r o t n i e w i e l k i e k u l t u ­ r a l n e i o pierwszorzędnej wartości osiągnięcia lego k r a j u . Jego polityczne w o j s k o w e n i e p o w o d z e n i a usiłowano często uzasadniać nie c h w i l o w a wyższością l e c h n i c . n o lecz niższa k u l t u , - a I n a w a r ­ tością w porównaniu z eu me s k a D z i s i a j k i e d y la krótka^epoka p r z e w a - i t e c h n i c z n o m a t e r i i l n e i należy do przeszłości a k u l t u r o emuoeiska m z e m n о . . ^ Г sie w v r a z a i - с poważne przesilę nie E l Г i ' d o w n e r n o d z i w u d l a myśli c h m s k l e i len śźe' j e j a £ i ^ uważam z a r z e c z w a z n t ' Praca ksiedza°Minha jest właśnie d o w o d e m , j a k w i e l e m o ­ g l i b y sie właśnie od s t a r y c h Chińczyków nauczyć n a s i współcześni f i l o z o f o w i e w s z y s t k i c h kierunków, 'którzy t y l e dyskutują o czło­ w i e k u . N i e t v l k o zresztą o d K o n f u c j u s z a ' i j e g o d a w n i e j s z y c h i późniejszych uczniów ( n p . M e n g - T s r h c , L i - T s c h e i i n n y c h ) . ' a l e i ód tak bardzo od n i c h różnego L a o - T s c h e . Ksiądz Minii'słusznie zaznacza na początku s w o j e j p r a c v : « Z w v k l e z n a sie l e p i e j e l v k e Konfucjusza której p r z e d s t a w i e n i e znajduje sie' n i e m a l w e w s z y s t k i c h s t u d i a c h s n o k w i c z n v c h aniżeli s a m p r z e d m i o t tej e ł c k i człowieka którego p r o b l e m y p s v c b o - n i o t a f i z v c z n e oczek: j ' ! jeszcze s y s t e m a t y c z n e g o vvykladu» (itr'. 9 1 ) . ' ' Musze w t v m m i e j s c u zaznaczyć, że ksiądz M i n i i , wzorując sie na przykładach m i s h / c w chińskich, jesl z b u s k r o m n y . .1 v , 4 i dotychczas rzeczywiście taka l u k a istniała, z c z y m sie w zupeł­ ności z g a d z a m , to nie można już tego samego u l r . z v m v w a e właśnie r o w y d a n i u je«o p r a c y Zapełnia ona przecież b a r d z o szczęśliwie l naprawdę dotychczas d o t k l i w a próżnie N a t u r a l n i e sad mój o p i e r a n i niestety t v l k o na znajomości myślicieli chińskich z p r z e ­ kładów. ' • ' ' J Praca poza p r z e d m o w a , w y k a z e m i wstępem została p o d z i e l o n a na d w i e u je I v i l l i w n i o s k a m i ( s t r . 237—239). ' Cześć p i e r w s z a ( s i r . 1 1 3 - l S l ) jest ii e m u a s p e к t o w i с z 1 o w i с к a. waża a u t o r wyobrażenia konfucjańskie najważniejszej b i b l i o g r a f i i części, a zakończona jasno poświecona d v n a m i с zOddzielnie przv t y m roz­ o człowiek- w jego c z v n - �373 ilościach i n t e l e k t u a l n y c h , a o d d z i e l n i e m o r a l n y c h . N i e o g r a n i c z a sie j e d n a k t y l k o do n a u k , samego Konfucjusza", a l e szeroko o m a ­ w i a poglądy różnych i to n i e t y l k o n a j s t a r s z y c h , ale i późnie i szych jego 'komeidatorów. ' W części d r u g i e j , zatytułowanej a s p e k t statyczny c z ł o w i e k a ( s i r . 182—236),'omówionym został j e g o ustrój p s v c h o - f i z y c z n y z szczególnym zwróceniem u w a g i na t a k b a r d z o w a ­ żne w k o n c e p c j i chińskiej o c e n i a n i e go j a k o m i k r o k o s m o s u , p o ­ zostającego w .szczególnym s t o s u n k u do wszechświata. P o w s z o c h nie jest rzeczą z n a n a , że samo to pojęcie jest w C h i n a c h n i e z m i e r ­ nie stare, powstało i zostało sformułowane' w czasach b a r d z o o d ­ ległych, których i w przyibłiżeniuj o i t e sie o r i e n t u j e oznaczyć n i c możemy. N i e r a z j e d n a k ' n i e d o s t a t e c z n i e sie uwzględnia jak'ściśle łączy sie o n o także z cała s y s t e m a t y k a c l v k i K o n f u c j u s z a p o d o b ­ n i e 'zresztą l a k i z nauką" laik b a i d z o od niego różnego L a ó - T s c h e . W dalszym, ciągu p r a c v c i e k a w i e sa p r z e d s t a w i o n e w y o b r a ­ żenia slaro-rnińskie o u s t r o j u p s y c h o - f i z j o l o g i c z n y m o r g a n i z m u ludzkiego, i t d . Szczególna uwagę poświecą dalej a u t o r w d r u g i e j części p r o ­ b l e m o w i , który określa: «da n a t u r e d u p r i n e i p e v i t a l de l ' h o m m e » . C l i o d z i t u o w s z e c h s t r o n n e s p r e c y z o w a n i e już w tej odległej epoce tzw. «vis у i t a l i s * . Jesl rzeczą d l a nas b a r d z o cenną, że z p r z e d s t a w i e n i a księ­ dza M i n h a d o w i a d u j e m y się także o poglądach neokonfucjonistów chińskich. Różnią sie o n i j a k się o k a z u j e p o d nie j e d n y m w z g l ę ­ d e m z l v m . o c z v m nas pouczają s i n o l o g o w i e e u r o p e j s k o - a m e r y ­ kańscy. W r e s z c i e w sposób przekonywujący stara się n a m a u t o r o d ­ powiedzieć n a l i c z n e wyłaniające się trudności i n t e r p r e t a c y j n e , opierając sie ścisłe n a nauce klasyków, a t o zarówno o i l e c h o d z i 0 ich p o j m o w a n i e duchowego pierwiastka duszy l u d z k i e j , j a k 1 o j e j nieśmiertelność. Krótko, p r e c y z y j n i e i n i e z m i e r n i e j a s n o u j m u j e a u t o r w z a ­ kończeniu w n i o s k i , ' d o j a k i c h d o p r o w a d z a c z y t e l n i k a n a p o d s t a ­ w i e ścisłej a n a l i z y źródeł. Kończąc nasze u w a g i n a d tą cenną p r a c a n i e można sie p o ­ wstrzymać, od p o s t a w i e n i a p y t a n i a , czy n i e b v l o b v l e p i e j , żebv ukazała sie o n a osobno, a n i e w « A n n a l i » , które są w p r a w d z i e zawsze w y s o k o wartościowe, ale mogą liczyć t y l k o n a o g r a n i c z o n e grono czytelników. ' ' «'A u r E s c h a t o l o g ! e d e r T o g o N e g e r » d a w n e g o m i ­ s j o n a r z a O. H e n r y k a Schródera S. V . D . z a p o d a j e nas z m a t e r i a ­ łem o b s e r w a c y j n y m z e b r a n y m przeszło 30 l a l t e m u . Rękopis, który �;i74 b v l przez lala w .posiadaniu znanego badacza i m i s j o n a r z a śp. O. A n i o n i e - , ) W i l l e S. V. D. zosta! obecnie ogłoszony przez J e ­ rzego HóldUera. O b i e k t y w n i e i s p o k o j n i e zapoznaje nas a u t o r ze s w o i m i o d d a w n a p r o w a d z o n y m i spostrzeżeniami. O d c z u w a sie, że chce sie 7. n a m i podzielić t'vlko t v m , c o rzeczywiście widział i słyszał, czv lo przedstawiając . / a p a l r v w a n i a tubylców szukających o d p o w i e d z i na p y t a n i e 1) d l a c z . U l u d z i e m u s z a umierać, l u b 2 ) j a k śmierć - l a l a " sic łotyszem o p i s u j e dalej 3 ) ' j a s n o i prosto z w y c z a j e p o ­ grzebowe Murzynów k r a j u T o - o a wreszcie i c h w i e r z e n i a o duszy f d u s z a c h zmarłych. Praca istotnie uzupełnia i wzbogaca wiadomości e t n o g r a f i ­ czne dolvezace tej części A f r y k i . Leon Halban ALHKHT MAIUNTS, « L e m i l i e u s o с i a b , P.ruksela 1941. M a l a p i w a ta s i a n o w i poważny p r z y c z y n e k do współczesnej d y s k u s j i n a d c e l a m i i istota s o c j o l o g i i . Szczególny n a c i s k kładzie a u t o r na stosunek j e d n o s t k i d o społeczeństwa. N a d t o p r a c a za­ w i e r a szere» u w a " i sugestii które d l a n a u k i okażą sie niewątpli­ w i e nader pożyteczne. ' S a m p r o b l e m znaczenia i i s t o t y środowiska społecznego jest. jak w i a d o m o , b a r d z o s t a r y m i od d a w n a poświecą sie m u uwagę w badaniach historycznych historii k u l t u r y i 'prawa, psycholo­ gicznych, geograficznych i t d . W i e c z n i e leż pozostaje a k t u a l n e j e - o 'znaczenie w całokształcie n a u k społecznych 'zarówno ze względów l e o r c l y c / n o - p o z n a w c z y c h . jak i praktvrzjnveh. ' A u t o r d z i e l i s w o j a prace n a d w i e zasadnicze części. A m i a ­ n o w i c i e a ) « L c m i l i e u s o r i a k środowisko społeczne jako t a k i e i Ы « L e m i l i e u social et le f o l k l o r e * , środowisko społeczne w jego ч1,ч,oku do f o l k l o r u . W części p i e r w s z e j w o d d z i e l n y c h ustępach zostało o m ó ­ w i o n e : 1) środowisko fizyczne i społeczne. 2) socjologia, n a u k a o s t o s u n k a c h m i e d z y j e d n o s t k a m i . .')) środowisko społeczne jest wyobrażeniem o s o b i s t y m { L e m i l i e u social est e representation n e r s n n n o l l o t 4) i n s t y n k t poczucie dziedziczność społeczna n i e istnieją ( I / i n s l i n c t , la conscience. lJióreditć soriales sont i n e s i slanles'). 5) kształtowanie społeczne. « ) spoleezeńslwo jest iluzją ( L a socieló est une i l l u s i o n ) , wreszcie ' ) k o n k l u z j e ' i wnioski", u n Już same tytuły niektórych rozdziałów świadczą o k i e r u n k u , w j a k i m a u t o r r o z w i j a swoje myśli, przeciwstawiając j e często i n n y m poglądom, klóre slanowczo odrzuca. �375 -Niewątpliwie możemy sic zgodzić rozważając p r o b l e m śro­ d o w i s k a , na odróżnianie środowiska fizycznego i środowiska spo­ łecznego. Chociaż każda j e d n o s t k a z konieczności żyje w o b u . lo n i e należy zapominać, że b y n a j m n i e j n i e zawsze pokrywają sie o n e ze sobą. " P a n M a r i n u s uważa, że środowiska fizycznego n i e należy l y l k o p o j m o w a ć jako środowisko geograficzne, n a którym d a n a jednostka i g r u p a społeczna żyje, lecz znacznie szerzej. Jest z d a ­ n i a , że należy p o d l v m względem rozumieć caia przestrzeń, z któ­ r e j j e d n o s t k a czerpie pi z g n i o t y , służące do zaspokojenia swvcb potrzeb. W k o n s e k w e n c j i z tego założenia d o c h o d z i logicznie'do t w i e r d z e n i a że d l a człowieka c y w i l i z o w a n e - o : «konieczne środo­ w i s k o fizyczne ostatecznie p o k r y w a cała kulę z i e m s k a * . A l e ' t v i n s a m y m i p o j e c i e środowiska f i z y c z n e g o staje sie czvmś ściśie i n d y w i d u a l n y m , ' z a l e ż y o d r o z n v r h pragnień i o d c z u ­ w a n y c h p o t r z e b ' p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . T o też m i m o całej bez wątpienia c i e k a w e j a r g u m e n t a c j i , t a ­ k i e i n d y w i d u a l i s t y c z n e p o j m o w a n i e środowiska f i z y c z n e g o , j a k i s k r a j n e analogiczne p o j m o w a n i e środowiska społecznego może budzić w i e l e wątpliwości. W każdym razie p o w i n n o skłonić do poważnej d y s k u s j i . J'eoria', klóra p o j m u j e socjologie wyłącznie, l u b przede w s z y s t k i m j a k o naukę o s t o s u n k a c h i n d y w i d u a l n y c h , była już n i e j e d n o k r o t n i e rozważana i szeroko d y s k u t o w a n a . N i e ulega w ą t ­ pliwości, że j a k każda d v s k u s j a b v l a ona pożyteczna i zapłod­ niła poważnie naukę. A u t o r stara się j a p o d p e w n y m i ' w z g l ę d a m i mać w sposób o r y g i n a l n y . J e d n a k m i m o całej nader s u g e s t y w n e j a r g u m e n t a c j i , w o l n o wątpić czv zdoła pr./ekunać w s z y s t k i c h c z y ­ telników. Sadze, że n i e całkiem o d p o w i a d a to n a s z e m u doświadczeniu, że w g r u n c i e rzeczy ( s i r . 21) w społeczeństwie: -każdy n a d a l żyje d l a s i e b i e , a współżycie n i e p o w s t a j e i nie u t r w a l a sie j a k t y l k o z p o z o r e m p e w n e j h a r m o n i i , j a k ' d ł u g o każda ( j e d n o s t k a ) n a d a l z n a j d u j e możność z a s p a k a j a n i a s w o i c h p o t r z e b osobistych i - d v n i c nie' t a m u j e w z a j e m n y c h i k o n i e c z n y c h i c h stosunków A w i e c n i e jest tak', j a k twierdziła bez p r z e d s t a w i e n i a dowodów, większość socjologów ponieważ udzielają sobie ( l u d z i e ) w z ai o m u e j p o ni о с У. Jeszcze raz ( w I v r h w z u j e m n v c h s t o s u n k a c h społecznych) c h o d z i o prosta w y p a d k o w a ( r e s u l l n n l e ) , Jeżeli sie zdarzy cokolwiek,' co z n a t u r y rzeczy l a m u j e sto­ sunek m i e d z y j e d n o s t k a , a l v m co uważa za s w o j e k o n i e c z n e śro­ d o w i s k o , ' t a ' p o z o r n a h a r m o n i a , 'to p s e u d o s k n p i e u i e ( t z n . spole- �376 czeństwo) n a t y c h m i a s t sie r o z b i j a . I n d y w i d u a l n o ś ć z a ws z e w e ź m i e g ó г e n a d z b i o r o w o ś c i a. W rzeczywistości j e d n o s t k i znoszą sie n a w z a j e m t v l k o o t y l e , o i l e n i e c z u j a sie a n i k r e p o w a n e (genes), l u b p o s z k o d o ­ w a n e (leses>. " Z a p e w n e dalsze w v w o d y trochę osłabiają wrażenie tego ustępu, który m u s i budzić poważne zastrzeżenia. ' Że środowisko sipołeczne j e s t n a t u r y p s y c h i c z n e j ( s t r . 2 5 ) n a to można sie godzić p o d w a r u n k i e m j e d n a k , że n i e d o c h o d z i się ostatecznie d V t w i e r d z e n i a , że społeczeństwo jest iluzją ( L a s o ciete est u n e i l l u s i o n ) . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o t a k i e u j m o w a n i e i s t o t y społeczeństwa n i e j e d n o k r o t n i e b y ł o u z a s a d n i a n e . P o j a w i a ł y się już t v l c r a z v k i e r u n k i także wśród' prawników, które kwestionowały realność i państwa i społeczeństwa. J a k o przeciwieństwo do s k r a j ­ ności, do j a k i c h dochodziła n i e r a z t z w . teoria o r g a n i c z n a , t a k i e p r z e c i w s t a w i e n i e jest rzeczą zrozumiałą. N i e sądzę j e d n a k , że przyjmując iż społeczeństwo jest w s w o j e j istocie n a t u r y p s y ­ chiczne j można twierdzić, że nie jest o n o czymś r e a l n y m l u b że nie. i s t n i e j e . N i e w ą t p l i w i e społeczeństwo składa sic z j e d n o s t e k . J e d n a ­ kowoż n i e znaczy to b y n a j m n i e j , że jest ono t v l k o z b i o r e m j e d ­ nostek i n i c z y m ' i n n v m . T r u d n o też sie zgodzić,' że l e n zbiór 'jed­ nostek jest t v l k o : . a k c j a i r e a k c j a j e d n y c h j e d n o s t e k n a d r u g i e . N i e m a n i c z e g o i n n e g o w życiu społecznym* '(str. (10). W h i s t o r i i i d o g m a t y c e p r a w a , chociaż często i z k o n i e c z n o ­ ści z a s t a n a w i a sie n a d istota społeczeństwa, w której n o r m y p r a ­ w n e odgrywają zgoła niepoślednią role, przestało sie poważnie dyskutować n a d jego realnością, l u b nierealnością. R ó w n i e ż dość p o w s z e c h n y m j e s t dążenie do u s t a l e n i a d l a k a ż d e j e p o k i s t o s u n k u zarówno m i e d z v j e d n o s t k a m i j a k i j e d n o s t k a a społeczeństwem. W i e m v przecież c z e « o zresztą i a u t o r nie n e g u j e że istota tego s t o s u n k u n i c jest stała i może'sie b a r d z o różnie przedstawiać i jest j e d n y m słowem z m i e n n a Z a p e w n e jest rzeczą b a r d z o kusząca z n a l e z i e n i e ostatecznego rozwiązania l a k ze wszech m i a r zawsze a k t u a l n e g o p y t a n i a j a k i m jest w z a j e m n y stosunek j e d n o s t k i ' i spoleezenstvva Ale czv ' e s t to w oróle właśnie ze w z g l ę d u ' n a c i a - l a zmienność'rzeczą możliwa? ° N i e ulega n a t u r a l n i e ' wątpliwości, że t e n l e m a t zasługuje z a ­ wsze poważnie n a z a s t a n o w i e n i e . Różność zaś o d p o w i e d z i , j a k i e d o t y c h c z a s otrzymywaliśmy, jest s p o w o d o w a n a w b a r d z o znacznej m i e r z e odmiennością e p o k ' i stosunków, w j a k i c h dociekający żyli'. l u b którym się przede w s z y s t k i m zajmują. . Д �i ;i77 Osia l i i i ustęp p r a c y p a n a M a r i n u s a poświęcany jest z a g a d ­ n i e n i u środowiska społecznego i f o l k l o r u . Zastrzegając sie i słu­ sznie p r z e c i w k o w s z e l k i e j przesadzie, a u t o r p r z e k o n y w u j ą c o p r z e d ­ s t a w i a konieczność uwzględniania f o l k l o r u , j a k o ważnego c z y n ­ n i k a z j a w i s k społecznych obok i n a równi z e k o n o m i a , p r a w e m zjawiskami m o r a l n y m i , religia, l i n g w i s t y k a i t d . Możemy do lego dodać, że bez uwzględnienia w y n i k ó w b a ­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h , n i e można sobie d z i s i a j wyobrażać także h i s t o r i i porównawczej p r a w a , e k o n o m i i . czv r e l i g i i . Z a z n a c z o n e zastrzeżenia co d o niektórych lez a u t o r a n i e oznaczają j e d n a k , żebym « L e m i l i e u s o c i a l * uważał za prace n i e zasługujaca n a poważną uwagę. W r ę c z p r z e c i w n i e , ż v w a i pełna t e m p e r a m e n t u a r g u m e n t a c j a a u l o r a , która c z y t e l n i k o w i ułatwia lekturę i c z y n i ją n a d e r p r z y ­ jemną, dalej żądanie ścisłego odróżniania środowiska f i z y c z n e g o i społecznego, c i e k a w a a r g u m e n t a c j a dotycząca p r o b l e m u j e d n o s t k i i społeczeństwa, lo w s z y s t k o .zagadnienia, które wymagają o b e c n i e szczególnie p o n o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o rozważania. P a n M a r i n u s " i s t o t n i e j e ułatwia. D a j e b o g a t y s u b s t r a k t d o poważnej d y ­ s k u s j i i również n i e .zgadzający sie z ie<*o s t a n o w i s k i e m r z v leż z niektórymi t w i e r d z e n i a m i p o w i n n i a u t o r o w i być wdzięczni za obdarzenie L. H. S T U D I A F K X N I C A revue de l i n g u i s t i q u e et d'ethnologie finnoises. T o m e Ve, H e l s i n k i 1947. P u b l i c e p a r D r . M a r t t i H a a v i o , Docent a l ' U n i v e r s i t e , D r . L a u r i H a k u l i n c n . D o c e n t a l ' U n i v e r sitć, D r . J o u k o H a u t a l a , D o c e n t a l ' U n i v e r s i t e , Secretaire de la R e d a c t i o n , D r A a r n i P e n t t i l a , Professeur a Tfieolc des HauLes Etudes P e d a g o g i q u e s . Z a d a n i a p e r i o d y k u - S t u d i a F e n n i c a * sa d w o j a k i e g o r o d z a j u . Z j e d n e j s t r o n y m a o n informować, k o l a n a u k o w e i to t a k w F i n ­ l a n d i i , j a k przede w s z y s t k i m poza j e j g r a n i c a m i , o p u b l i k a c j a c h fińskich z zakresu, e t n o l o g i i i l i n g w i s t y k i , z d r u g i e j zaś s t r o n y z a ­ d a n i e m jego jest wzbogacać naukę n o w y m i , o r y g i n a l n y m i " ' p r a ­ c a m i . O s t a t n i t o m - S t u d i a Fennica» spełnia z n a k o m i c i e o b i te z a d a n i a stanowiąc p r a w d z i w a k o p a l n i e wiadomości d l a każdego l i n g w i s t y czy etnologa zajmującego sie bliżej F i n l a n d i a . W dziale i n f o r m a c y j n y m n a j c e n n i e j s z a p o z y c j a jest w y c z e r ­ pująca i bardzo o b f i t a ' b i b l i o g r a f i a ułożona przez S u l o H a 1 t s o n e n a. obejmująca lata 1939—ШИ. N a s i r . 129—104 m a m y ze- �i/8 sławione p u b l i k a c j e l i n g w i s t y c z n e , n a s i r . 1 5 4 - 1 8 8 zaś ,prace e t n o logiczne. I n d e k s autorów z a m v k a prace ( s i r . 189—191). B i b l i o g r a ­ f i a jest dwujęzyczna. O b o k tytułów fińskich m a n i v i c h przekłady na język niemiecki, co umożliwia orientację także o s o b o m nie z n a ­ jącym jeżyka lińskiego. Z n a c z e n i e b i b l i o g r a f i i polega przede w s z y s t k i m na t y m , że o b e j m u j e o n a okres w o j e n n y , w którym b y ­ liśmy j a k najdokładniej odcięci od F i n l a n d i i i j e j r u c h u w y d a w ­ niczego. Uzupełnieniem n r a c v b i b l i o g r a f i c z n e j S. H a l t s o 'n e i i i\ jest zbiór krótkich recenzji ( L i b r i recenles str ' W - 2 3 5 ) w je­ ż y k u ' f r a n c u s k i m a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m omawiających n a j ­ ważniejsze p u b l i k a c j e " mskie z zakresu e t n o l o g i i i językoznawstwa z l a t 1 9 4 0 - 1 9 4 7 C i e k a w e t u sa w p i e r w s , z y n w z e d z i e ' a n a l i z y t r u i, Polsce dostępnych prac z zakresu d i a l e k t o l o - i i fińskie i ( d i a l e k t y s u o m i i n i v ' i s k i e w e n s k i e ' i I n d y j s k i e ) oraz z z a k r e s ; badań n a d fińska p o e z i a ludowo D./rił i n l m m i v uv uzmfełnh • o l y k u l J o o k o H u t a 1 a m i e n l u h c v w огоЫеп och S k i e . o mSe-Un.Vlw-'i e t n o L i c z n e i , ( 1Ъ F i n n i s h l i t e r a t u r e Society s i r . f l 0 w Rozpraw \ o r y g i n a l n e ' w p i e r w s z e j p o l o w i e t o m u poświecono sa s t u d i o m n a d k u l t u r a d u c h o w a l u d u fińskiego. Uwagę l i n g w i s t y z w r a c a pivzede w s z y s t k i m praca. R. E . N i г у i p l . «Die K r s c h e i nung des T a b u a i s w a r t g c s c h i c h t l i c h c r F a k t o r * ( s t r . 47—102). T a b u c z v l i n o r m y z w y c z a j o w e zabraniające użycia . p e w n y c h w v ,a/ow w określonych okolicznościach życia, fu pole wspólnych b a ~ dań e Ino logów i ' j o w k o z n a w c ó w . A u t o r nawiązując do " s w o i c h ,,rac d a w n i e j s z y c h i do w i e l k i e g o d/ieła r o s y j s k i e g o etnologa I> К Ź e l e n i n a p t . ' « T a b u w y r a z o w e u narodów w s c h o d n i e j e u r o p y i północnej A z j i » . bada lole t a b u w d z i e j a c h wyrazów fińskich Z a k a z y w y r a / o w e a n a l i z o w a n e przez \ i г v i'e»o w y n i k a ja przede w s z y s t k i m z o a i w n e - o wyobrażenia że Bwierzcta m o « i z r o z u m i e j l„ ' n ' , o n i c h mówią ludzie a z r o z u m i a w s z y u c i e c ' o r z e d n i m i T a b u występuje wiec w p i e r w s z y m rzędzie' w i e z v k u nnś i w i c h którzy u n i k a i a n a z w a n i a zwierząt d z i k i c h i c h y y b ś c i v V n a z w ^ z o b a w y b v i c h n i e spłosz у Г T a k i m ak 1 £rVede ws/yslk'iin fińskie n a z w n i e d / w i e d / h w i l k a ' i , я п г Л 1 Е a l m i z a c h obiel- w y r a / y т i i c , san o oo n w W y l i w s k a nsy U d P o d o b n i e a l d z i k e ok z w E Ł n z n m i e ć ' n o w e hi ' l / 1 . i w \ w • • и 7 1 п , Г 2 i h f al « ™ l tlwbitn,'. / S n i t Г7..-У- w n i N I f c ' I mlSn Aninm • - 1 , • 1-1 i i i - i , S ь i ,,,, , t n d u c h a m i morza, 'i i 1 i-i V które można / ktote ' '' • \ rozgniewać 4 N w u ! T n ^ ToJi™-tT Z znaczą a narzędzia !;t niebacznym J z p r z e d słowem. �Г ; .479 O s o b n v rozdział poświecony jest zakazom b a r m i c z v m , których źródłem jest zabobonna t r w o g a nrźe-d « z l v m słowem* m o g ą c y m w y wołać ucieczkę l u b w y m a r c i e r o j u pszczelnego. T a b u i z a e j a tego t y p u objęła w y r a z y oznaczające p s z c z o ł ę * i « m i ó d * . Z n a c z e n i e t'vch w s z y s t k i c h częściowych l u b zupełnych zakazów l i n g w i s t y c z ­ n y c h d l a e w o l u c j i jeżyka polega na l v m że z i c h powodu m u ­ siano wprowadzić w miejsce s u . b u i z o w a n v c h w y r a z i w i c h eufe­ m i s t y c z n e s v n o n i m v , co pociągało za soba poważne z m i a n y w sy­ stemie l e k s y k a l n y m E u f e m i z m y te tworVono w d w o j a k i ' s p o s ó b a m i a n o w i c i e badż z materiału językowego własnego, badż obcego Najczęściej dro-a'pi/enośni l u n k o m n u z v c j i w y r a z ó w rodrłiuwh lw< rz-mu n i e w i n n e s y n o n i m y w y n z ó w z a b r o n i o n y c h I t a k w d i a ektaĆh 1'ińskicb i tn eia dl-i o/nac/enia ^niedźwiedzia* t a k i e w y ..•e 'a i ™ Г metsan m e s lezbwiek eśnv> •n e a 1 e 1 l w i iaszek k-śnyl у a n . a m i e s X i a r T c z ł o w i e b ' e s i " m .u e n b l f m ć s i к a l ' l a d a m z m i o d u ш d I V I T , ós • I h „ m v . s i a n o w i d o п Д т е ^ s Z h t m n ^ i I , , ^ s i ' " , wvr.zu n e ł Ź w f e d ż Л ,,iorwn nie . H d a c t ) ' I n d u , f и ? ile? i ' - inn S v l ^ Ы Ч I r lv n J , ™ v i , < lv X л o l к. bądz 1 к s, bądz b u n d . piz> czym p i y w s z j z l u l . _ w > razow zapożyczony j c s z n ^ j ^ k n g o , d u g i łotewskiego, t r z e c i /.as z n i e m i e c k i e g o Jes lo przykład b a r d z o pouczający, к l o r y d o w o d / i /с р./ węd.owkach \ \ u a z u \ / j e d n e g o języka do d . u giego d u z a rolę. o d g r y w a z i j a w i s k o t a b u . G ł ó w n y m p r o b l e m e m e t n o l o g i i fińskiej jest g r o m a d z e n i e i ba­ d a n i e b o g a l e j poezji l u d o w e j k r a j u , p o e z j i , której najsławniejszym w v l w o r e i n jest c v k l u l w o r o w e p i c z n v c h z n a n y c h p o d nazwą K a le'yala. T e m u też/problemowi poświęcone sa w o m a w i a n y m t o m i e prace I I a u l a l i i S i i n o n s u u r Tego. Artykuł J o u k o H a u t a l i pf. « Г Ь е г A r h e i s w e i s e u n d M o g l i c b k e i t e n bej der E r f o r 4 ' l i u t ! " a l ! f i n n i s c h e r R u n e n d i c b l u i i " * ( s i r 25—1.">) .poświecona iest metodzie b a d a n i a dziejów poematów l u d o w y c h Pm-zatkowo celem badań była r e k o n s t r u k c j a ' u n i f o r m * tych noemalów ' Metodę l v c h r e k o n s t r u k c j i r o z p o w s z e c h n i l i z F i n l a n d i i jeszcze w ' X I X w . J u ­ l i u s i К a a v 1 e К r o h n s W y c h o d z i l i o n i z założenia że każdy o o e m u l u d o w y występuje w l i c z n y c h w a r i a n t a c h "a w a r i a n t y ' t e . do siebie 'uudnhnieisze i m w y s t e o u i a n . Niższych sobie (ibszarach \Vol er U - o na eżv przypuszczać że różnice m i e d z y w m l S m i i nieśni 1 H m v v c l n o w s t a l v w s k u t e k i c h wędrówek n o le"a с c i i na s t o p n i i w y . . . с ddab n i u sie od' m i e j s c a ' p o w s i a d a J v Ш m s �ш W praktvcc w i e c z e s t a w i a m , w a r i a n t y pieśni l u d o w e j z p e w n e g o o b s z a r u i wiersz po w i e r s z u u s t a l a n o ^postać a o m i a b i a * pieśni dla d a n e j o k o l i c y . Następnie z e s t a w i a n o n a j p o d o b n i e j s z e "posta­ cie n o r m a l n e * , do n i c h dołączano i m najbliższe, aż u z y s k a n o łań­ cuch s t o p n i o w o przekształcających się postaci. P u n k t wyjścia tego łańcucha f o r m pozwalał n a u s t a l e n i e m i e j s c a i c z a s u ' p o w s t a n i a poematu oraz n a określenie dró^ jeao wędrówki. Znając w len -posób historię u t w o r u w y b i e r a n o p e w n a ilość apostaci n o r m a l ­ n y c h * 7 o k o l i c b l i s k i c h p u n k t o w i ego p o w s t a n i a i porównując ir- ze sobą r e k o n s t r u o w a n o .praforme'..poematu i t o ozesto w n a j drobnie js/veh s z c z e b l a c h H a u t a i a p r z e d s t a w i w s z y założeń a tej łiistory'czno-»eonraficznej m e t o d y p i i c h o d z i n a s i e n n i e d o jej k r v t v k i N o w s z e Ы ^ w i a w y k a ^ k y n d a n o w i c i c że pieśniarze l u ­ dowi n i e ucza sie s w y c h ooenratów n a pamięć 'lecz że i e \ a każ­ d y m razem n a n o w o к о п р о п ш co p r z e k a z y w a n e T ś t tradycja со ш , 7 ™ Ь « tlZ b'vć n r z e d m i o t e n i badań historyczno.-eo.; •a'ir'znvch Yo t v l k o same w a l k i L e m a t ó w oraz p e w n e stole Р oz ohv s f v h ^ formuły i slrnlv 7 y e h T n ^ Z , ' „ Ezdvm n łn ż ^ S L O T S ' „ Ł « i г«?7., ™ Г n E i l l £ ™u l iS wiesze śmew-il H H ^ h n S wiec Ь i hl unZJl wąiKow u e s u o w y c i i oraz OZCIOD s i y u s t y c z m c n . L , a i \ t e n р ю ш е ш w > k r a z : a znacznie poza_ i a . m etn< l o g u vi lazc się o n b , m , ra p o d s t a w o w y m zagadnieniami melody n a u k ^ ^ ^ ^ t h w L yvszy SLKicn ,y i n ш и к а n w> •arna się M i m « z n u . c U U U Z K «д...* częsc, społecznej tworów l u d z k i c h o d ,cb części i n d y w i d u a l n e j . P i e r w s i d o k o n a l i lego bngvvisci oddzielając za de S a u s w r e m częsc społeczną m o w y a m i a n o w i c i e język ( l a h n g u e o d j e j częsc, i n d y w i d u a l n e j , t j . od mówienia ( l a p a t r o l e ) . P o d o b n e tenden­ cje zaznaczają się w b a d a n i a c h n a d l i t e r a urą i to t a k ludową, j a k i artystyczną. I t u również badacze oddzielają , i n n y m , m e ­ t o d a m i analizują częsc społeczną, tradycyjną utworów, i n n y m i zas wkład i n d y w i d u a l n y samego t w o r c v . P r z y c z y n k i e m do badań w a ł k ó w fińskich legend m i t o l o g i c z ­ n y c h , badań p r o w a d z o n y c h w d u c h u założeń p r a c v H a u t a l i jesl a r t v k u l L a u r i S i m o n s u u r i'ego p t . "Notes o n t h e C o l ­ lection, ' C l a s s i f i c a l i o n a n d L i f e of F i n n i s h M y t h o l o g i c a l F o l k L e ­ g e n d s , ( s t r . 1 0 3 - 125). A u t o r p r z e d s t a w i a h i s t o r i e prac n a d z g r o ­ m a d z e n i e m legend l u d o w y c h w F i n l a n d i i a następnie o m a w i a p r o b l e m k l a s y f i k a c j i i c h wątków. R o z p r a w a ta s t a n o w i do p e w - �381 nego s t o p n i a fińska p a r a l e l e do p o l s k i c h prac p r n f . J . K r z y ż a n o w ­ skiego o m o t y w a c h b a j e k l u d o w y c h . \ \ i e c o odosobnione s t a n o w i s k o w obrębie o m a w i a n e g o łamu z a j m u j e artykuł E l s a E n a j i i r v i - I I a a v i o, p t . « T h e S u n D a n ­ ces o n Easter M o r n i n g * ( s i r . 5—24), w którym a u t o r o m a w i a różne f o r m y tańca r y t u a l n e g o o w s c h o d z i e słońca w różnych k r a ­ j a c h E u r o p y północnej ( S z k o c j a , F i n l a n d i a , R o s j a ) . J a k w i d z i m y całość t o m u daje doskonały przegląd z a g a d ­ nień, j a k i m i obecnie z a j m u j e sie e t n o l o g i a i n n g w i s t v k a fińska i n a t y m przede w s z y s t k i m polega jego wartość d l a b a d a c z y polskich. ' Tadeusz NOWE KIERUNKI CHEOLOGII Milewski ANTROPOLOGII KULTURALNEJ. I ANTROPOLOGII AR­ FIZYCZNEJ. Artykuł t e n jest krótkim p r z e d s t a w i e n i e m ogólnych k i e r u n ­ ków w a n t r o p o l o g i i o d czasu p r z e r w y w w y m i a n i e m i ę d z y n a r o ­ d o w e j i n f o r m a c j i w r. 1939. Używa sie tutaj t e r m i n u antropologia w na szerszym z n a c z e n i u , włączając antropologię f i z y c z n a , e t n o l o ­ gie, e t n o g r a f i e , a n t r o p o l o g i e ' s o c j a l n a i archeologię, t a k jak to z w y k l i robić I J r v l v j c A c v ' i ' A m e r y k a n i e . W t y m piśmie podział będzie t y l k o n a 'antropologię k u l t u r a l n a a r c h e o l o g i ę ' i a n t r o p o l o ­ gie f i z y c z n a I n t e n s y w n a działalność n a w s z y s t k i c h tych p o l a c h dostarczyła'dużo nowego materiału, który przyniósł nowe k o n cenly i przeprowadziła d r a s t y c z n i e r e w i z j e w i e l u d a w n i e j s z y c h O g r a n i c z e n i e czasu i p r z e s t r z e n i w v k h u c z a szczegółowe o m a w i a n i e k t ó r e g o k o l w i e k / ' tvel tematów i t y l k o z r o b i s i e ^ w z m i a n k e o tych r o z w o j a c h które w e d l u ' n m e m i r i a autora' maia yyyróLiaiacc znaczenie M i n o to lista n i e będzie w c a l e łamndetna Dysł u sia i Ь Ы ^ r ! • ań s к i (' ale u w i z a no za st os o wal e włączyć l »r\rn\r " n' I I S To s T o s o h l S odnoś? d o Г •I r y c i h 2 , 1 'l i V ^ r n o i I I ' „ 1 ? n u doh™ -cli sl . 1 ^ wy.r.naleriaie giomadzenm bibliofil atu w n o - Można się do n i e g o odnieść za [.uśrednićlwem D e p a r t a m e n t u S o c j o l o g i i i A n t r o p o l o g i i , B r o o k l y n College B e d f o r d A v e n u e i A v e ­ nue H . — B r o o k l y n 10, N o w y J o r k . U . Ś. A. �:ss'> Antropologia K u l l u r a l i i i i (1). W niedawnych la­ lach zarysowała sie wyraźna tendencja do przełamania l o r m a l n v r h zapór pomiędzy r o z m a i t y m i n a u k a m i s o c j a l n y m i . Posunięto się z t y m t a k d a l e k o , że obecnie jest p r a w i e n i e m o ż l i w y m z d e f i ­ niować g r a n i c e , gdzie sie kończy socjologia i p s y c h o l o g i a socjalna. 0 gdzie sie z a r z y n a socjalna antropologia. Wskazówka tego k i e ­ r u n k u było założenie I n s t y t u t u Stosunków L u d z k i c h n a U n i w e r ­ sytecie w Yale i D e p a r t a m e n t u Stosunków S o c j a l n y c h n a U n i w e r ­ sytecie w H a r v a r d a w o b u współpracują u c z e n i n a k i l k u u o l a c h Obecnie m a n n - b a r d / o dużo k o l l a b o r a c j i k o o p e r a c j i i k o o r d y n a ­ cji wśród specjalistów \ i e tylko z a w e z w a n o a n ' L n h « ó w d o współudziału w rozwiązywaniu zagadnień na t a k i c h p o l a c h i a k zbliżenie umysłowe życic r o d z i n n e ' o p i e k a dziecka i i - o rozwói 1 h v « i e n a j a k o tez i' a d i n i n i s l r i c i a i s t o s u n k i m i e d z y i u o a i n i ale jeszcze pojawiają sic t o m v o b h w i a i a c e różne asoekla n a u k 'so ecznvel m W o o /uki waniach V h S Vul~ luralno-elnmoi^ czysto o i n s c - w e ^ runrhinela ,veh i u ore ' V Hnowsrc 1 - t ™ l , , h 2 „ S I L i P e , ^ n m ^ l 1- miЖ za a l L L - W ^ ^ ^ ™ / T 1^, i L ? » ' L L Mv, Т г ъ ; i L ' IZ l ^ L m \ i , L ^ ! Г k u l l u i z e .zwłaszcza oziu, к dw,e dziedzic zanuere>owm b y n a j m n i e j nie_ « > kluc/ają M C yyzajcmme . oba podejścia z a z w y c z a j znajdują się w pojedynczych opracowaniach. W ' o b e c n y m k i e r u n k u k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i amerykań­ skiej n i e ivle jest chęci u n i k a n i a .teoretycznego podejścia do r z e ­ czy,' j a k strzeżenia się p r z c s c h e m a t v z o w a n v c h p o z v e v j b a r d z i e j k,an, szl,:,i. I w t e o r i i i w wvkon.awc.zej m e t o d z i e zaznacza sic k i e r u n e k do e k l e k t v n m i i d o syntezy k i l k u sposobów p o d e j ­ ściu do rzeczy obramveh i s t o s o w a n y c h do natychmiastowego z a ­ g a d n i e n i a . Jeden z 'głównych wysiłków lvcl,', którzy p r z e d s t a ­ w i a ja l a k z w a n a szkole s l i u k l i n a l i s t v e z n a polega n a ' o p i s i e k u l ­ t u r i n t o t o i no u s t a l a n i u I n n u i c h nadających sie do analizy komponentów (składników) odnośnie do s t a n o w i s k a zajętego w szacowaniu Ich podstawowe stanowisko bardzo jest zbliżone do (i e s 1 a 1 l\>svrholn<4slów w l v m że u zna la w oso­ b l i w y c h k u l l u i ach i n d y w i d u a l n e " p o s m a k i ' n i e c o odmlenne od „ m v ,-zesci m o ż l i w y c h ' d o rozróżnienia l a k osobowość osobnika lak l e n ethos /daje sie wypuszczać ped y' c-oh t w o . u c p r o j e k c y j n e l J �Ж1 s v s t e m v i osobowości k u l l u r v g r u p y . P o d s t a w o w e koncepcje lej szkoły wyrażani sie w używaniu t a k i c h terminów ( w y r a ż e ń ) j a k e l l i o s i k o n f i g u r a c j a / s z a b l o n i l e m a t , ale w a l k a o jasność t r w a d a l e j . Dane są dość-jasne, także i i n l e r p r e l a e j e osobników pracujących na l v m n u l u a l e s e m a n t y k a te<>r> podejścia do rzeczy jeszcze p o ­ zostaje do u s t a l e n i a . K l u e k h o r n ( S p i r a . N o t a B i b l i o g r a f i c z n a , 2) zrobił propozycje by używano wyrażenia «wzór>= d l a określenia s h a i k t u a b e j ^ e o u ł a r n o ś c i w o ! w a r t e j k u l t u r z e Nie ma j e d n a k dotąd j e d n o litości w dokładnej d e f i n i c j i t y c h e t y k i e t a n i n a r i e - •. używania poziomów a b s t r a k c y j d l a których ' sa przeznaczopi Obrabianie kultury w l e r m i n - H i strukturalnej" 'analizy Pok-a isloin e a b a d a n i u wartości - r u n i ' / e w n e l r z n v e h o b j a w ó w za dmw-niesie ^ z iSrtmiiktu ' i d ze n i , , -/eh-, zlać i m I z v wot Nie Г Г т '.in ii j v - : ' -~ l i ^ g|. 1 m i l с ona Ina . v " o T 3 ( J P l i I H ™ S osobo ^Srtnienb ^ S / H w P ^ i t S it™ n "X : „ , ^ " Г > ^ и i'Sili? 2 f .ь ^ i- 1 m ,od , p k n i i . . i lakz, na _ mii.ej*/v< h podziałach, j a k g i n , n a ( о , а/, na mniejszościach mających specyficzne nacjonaline począlki. Z d r u g i e j s t r o m ' b a d a n i e kształtowania sie osobowości jesł a n a l i z a n o r m z a c h o w a n i a się g r u p y , j e j p s v c h o l o g i i t v m p o d o b ­ n y c h , wewnątrz s t r u k t u r a l n e j r a m y i r o z p o z n a n i e m odchyleń o r a z ich m i e j s c a w e w n ą t r z d a n e j k u l t u r y . T o podejście pociąga za soba izolacje p o d s t a w o w e j osobowości, również j a k i k l a s y f i k a c j e oso^ bowości t y p ó w w e w n ą t r z g m i n y a l b o k u l t u r a l n e j g r u p y i r o z p o z n a n i e i k l a s y f i k a c j e ' l u b opatrzeńie e t y k i e t a m i u w a r u n k o w u j a eveh czynników Wśród używanych t e c h n i k sa s t r u k t u r a l n e i f u n k c j o n a h i e a n a l i z y specyficznego 'tła k u l t u r a l n e g o k o n c e n t r a c j a n a o k r e s a c h niemowlęctwa i dzieciństwa odnośnie do o b c h o d z e n i a sie s t a n o w i s k a i stosunków m i e d z y dorosłymi a dziećmi miedzv dziećmi a dorosłymi i „ ż y c i e projektywńei t e c h n i k i t a k i e j j a k a n a l i z a z a b a w d z i e c i n n y c h " - i e r oraz użycia P o r t e u s Rorschach T e m a t y c z n e j W r c n r i i W i e l e n o w v v r h " r u n i wspólnych n a u k 1 ońib n n i te midciścii do rzeczy O d w r o l i i i i zaś -ile m a ł o " u v a S . w Г? n ś e smsowar^ interore4-u-ie n i v e l a m , i \rme 1 ^ i zdefinioS u E ! kuUurą' a o s o b o w S i i ; ! . Chociaż w i c i e prac dobrze a n t y d a t u j e okres, o którym mówili l u b y l c z e a u t o b i o g r a f i e i r a c h u n k i , i półfikcja. klóra k o m p e t e n t n i e а I"; 'i his o vczia Е и ^ 1 i i 1 1 , 1 Г т Й л J r £ ™ i minii ч ™ f i wvnH^are z r e ^ i i ^ k.d n S n v e h ™ L T -« П J �384 j e d n o c z y e t n o g r a f i c z n e da-tv w k o n s e k w e n t n e , w z o r o w a n e o p o w i e ­ ści ż w i o w e w i d z i a n e p r v m i i v w n v m i o c z a m i , to jes/rze sa i n n e sposoby używania przez szkoły ( 6 ) . T e sposoby z o g n i s k o w u j a ostro p o s m a k d a n e j k u l t u r y , wartość z a c h o w a n i a sie ludów, i p r z y n a j ­ m n i e j przez i m p l i k a c j e , p r o j e k t y w n e systemy,' n o r m y i o d c h y l e ­ n i a p o d s t a w o w e j osobistości, procesy i ' s t o p n i e a k u l t u r a c j i osob­ ników i g r u p y . N a p r a k t y c z n e j płaszczyźnie szkoła t a r z u c a dużo światła na zagadnienia akulturacji, z m i a n y k u l t u r y , a d m i n i s t r a c j i i stosun­ ków przemysłowych i k l a s o w y c h . Robią też próby w i e l u uogól­ nień l u d z k i e g o z a c h o w a n i a sie, do których było' sic doszło n a p o d s t a w i e r o z p a t r y w a n i a j e d y n i e naszej własnej k u l t u r y . T r o c h e o d m i e n n e podejście do p o d o b n y c h przedmiotów u j a ­ w n i a się w dziele G. P. M u r d o c k a o p o m i a r a c h krzyżówki k u l t u r , p r o w a d z o n y c h przez I n s t y t u t Stosunków L u d z k i c h U n i ­ w e r s y t e t u w Y a l e "(7). C e l e m t y c h badań j e s t uzupełnienie e t n o ­ graficznego o b s z a r u m o ż l i w i e największej ilości r o z m a i t y c h k u l ­ t u r , a p o t e m s p r a w d z e n i e uogólnień p r a w d o p o d o b n e j asocjacji i k o r r e l a c j i przez s t a t y s t y c z n a analizę z a n o t o w a n y c h z j a w i s k . ' I n n a m e t o d a a n a l i z y k u l t u r o p i e r a sie n a d e f i n i c j i k u l t u r a l ­ nej a n t r o p o l o g i i j a k o w i e d z y stosunków l u d z k i c h . W próbie zre­ d u k o w a n i a takiego b a d a n i a do o b i e k t y w n e j t e c h n i k i przedstawiają C h a p p i e i C o o n \ s ) a n a l i t y c z n e narzędzie .poszukiwań, a m i a n o ­ w i c i e o b i e k t y w n a d e f i n i c j e i ilościowe p o m i a r y w z a j e m n e g o o d ­ d z i a ł y w a n i a ' n a siebie m i e d z y o s o b n i k a m i i «rupami W t e n ' s p o ­ sób .ustalone w z o r y stosunków rzucają światło n a f u n k c j o n a l n e znaczenie i n s t v l u e f i n a f o r m y s p e c y f i c z n y c h i n s t y t u c j i . W o d p o ­ w i e d z i na i c h k o n t e k s t y i n a procesy ciągłości'kultury j e j r o z ­ p o w s z e c h n i e n i a i jej p r z e m i a n Należy zwrócić u w a « e n a n o w v materiał dostarczony przez !e ściśle f u n k c j o n a l n a szkole a m i a n o ­ w i c i e na d w a pośmiertne w y d a n i a M a l i n o w s k i e g o ' Naukowa t e o r i a k u l t u r y f T , n r / e d s i a w i a iasnc sformułowanie i roz biór je»o teo e vc/ne-o n o d e S do те кa P r zein a n k u l t u r y m a r 'a szeroko i n a f r y b ń i i m m a l e a i ł ^ s m a w d z a m o z l wość nieci a d m i n i T l r n rzerTv nie 'j" X "c śle n n Z n n ć i,™ E i ^ S n samo d X n i o Г b a i n i a nV Л n v rivni m Г S Z i S m W , S n S l S 11nA*\L n'ws!nsunŁ ] i , ! ^ j Л / ^ Л ?h b f i l Ui г S Го oj dv Vi nte -racj-Y J a k o ' przeżytek z m o d y f i k o w a n y '"starszego ewolucjonistvoznego podejścia d o meczy należy wymienić szkołę n e o - e w o b e j o n i slyczną myśli z L . A. W h i l e ' e m na'czele ( 1 1 ) . G r u p a ta dotąd w a l - ьЗАТГ r v �r z v г teoretyczna formułą 11a w s z y s t k o i wytłumaczeniem k u l t u r y i j e j r o z r o s t u . G r u n t u j e s w e podejście d o ' r z e c z y n a k o n s u m p c j i «p'er гарПл» e n e r g i i . Należy zrobić w z m i a n k ę ' o p r a c y jeszcze jednej g r u p y w p r a w d z i e m n i e j ostro zarysowanej i z n m i e j w y ­ raźny m a n t r o p o l o g i c z n y m a n i m u s z e m . Jest t o t a k z w a n a Szkoła S o c j o l o g i c z n a (12), która z a j m u j e się a n a l i z a społeczności w e ­ wnątrz n a s z e j c y w i l i z a c j i . W t e o r i i i w o p e r a c y j n e j t e c h n i c e p o ­ dejście j e i d o rzeczy jest j e d n a k głównie e t n o g r a f i c z n e i e t n o l o «iczne przez to że członkowie j e j kombinują le same rozważania kultury materialnej instytuc/yj f u n k c j o n a l n y c h konftguracyj strukturalnych uwarlościowań' g r u p o w y c h i ' w y t w a r z a n i a sie osobowości' które charakteryzują nowożytne b a d a n i a p r y m i t y w ­ n y c h niepiśmiennych k u l t u r Gd'v spora i c h p r a c v obecnej jest p i e r w o t n i e s k i e r o w a n a n a klasę i kasie a n a l i z u j e leż i n n e t e ­ m a t y l u b też uwzględnia j e " i m p l i c i t e - w s w o i m k i e r u n k u . ' Obecne k i e r u n k i k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i w A m e r y c e w s k a ­ zują, że chociaż p o l e u p r a w y n i e m a o z n a c z o n v e h g r a n i c , p l o n d o j r z e w a . Jeszcze pozostaje w i e l e d o z r o b i e n i a , co się t y c z y s f o r ­ mułowania i wyjaśnienia'teorii i m e t o d o l o g i i , w i e l e z tego", czego n a u c z o n o się w" l a b o r a t o r i u m p r o s t s z y c h k u l t u r , s t o s u j e się teraz bezpośrednio do z r o z u m i e n i a zagadnień wewnątrz n a s z e j własnej c y w i l i z a c j i . Opierając się n a powszechności 'pozvraek k u l t u r a l ­ n y c h k o n f i g u r a c j a c h s t r u k t u r a c h osobowości i t p ' p r z y j m u j e sie p o w s z e c h n i e jedność' p s y c h i c z n a człowieka i ta przesłanka jest r n p l i c i t e P r a k t y c z n a w e w s z y s t k i c h pracach d z i s i a j ' p r o w a d z o v c h ( d v do t c » o leszcze d o d a m y k o n c e p c i e k u l t u r y j a k o s y s t e m u c z o n e - o X r • ' ż y c i a b a d a n i e k u l t u r y staje sie a n a l i / a r e a k e v i sob i k a i l v n a siły które s p r a w i a i a rozwój i zmianę i s i t y które^,4iKb ^ ^ v i M y r t ^ i * ЬпчтмГыу^иЪ ostatecTnafoSie ku t u r ^ D o i -żałość ohecneac. r,< dciśc!I iest s t w t X ^ ^ ie"o « л S w i le» ^РГ ™ ™ iS s i e b t sa m v r h i rabini en И z l c S ^ A r c h e o l o g i a ' ( 1 3 ) . W czasie o s t a t n i c h l a t rozwinęło się k i l k a z d r o w y c h kierunków n a p o l u a r c h e o l o g i i . P o m i m o tego, że a r c h e o l o g o w i e d o l a d p r z y k r o rozumieją niestosowność s w y c h d a t i s k u t k i e m t e g o skłonni 'są d o u l l r a k o n s e r w a t y z m u w s w y c h u s i ­ łowaniach b v u n i k n ą ć z b v t łatwych i b e z p o d s t a w n y c h uogólnień, objawiają rosnącą tendencje do i n t e n w e t a c j i s w y c h w y n i k ó w n a tle s z e r s z y m o d i c h własnych l o k a l n y c h i t e c h n i c z n y c h wyczynów-. T e usiłowania p o d p a d a i a ' p o d d w i e główne k l a s y Ż j e d n e j strony jest u z n a n i e a r c h e o l o g i i j a k o t e c h n i k i h i s t o r y c z n y c h badań u m i e ­ j ę t a i e p r z e d s t a w i a n e V i z C h i l d e ' a ( 1 4 ) , g d z i e "słuszne dedukcje m g * ш.. l i - Lud. T. XXKVIH 25 �5S6 i odnośnie do r o z w o j u k u l t u r y i c y w i l i z a c j i są zależne o d z y s k a ­ n e j e w i d e n c j i . D a l s z e rozszerzenie tego podejścia do rzeczy p r o ­ w a d z i bezpośrednio do a n a l i z y p r o t o - h i s t o r y c z n v c h okresów i d o k o n s e k w e n t n e g o łączenia p r z e d h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h k u l ­ tur- w j e d n o szerokie i z r o z u m i a l e c o n t i n u u m . Z drugiej strony jest uznanie archeologii j a k o techniki etno­ l o g i i . T e n pogląd t k w i w trosce u j a w n i o n e j p r z e z k i l k u a r c h e o l o ­ gów w czasie b a d a n i a i d y s k u s j i t e o r e t y c z n y c h i m p l i k a c y j i c h wyczynów i i n t e r p r e t v w n y c h procedur. W s p e c y f i c z n y c h działach sa stałe postępy, przeważnie j e s t s p e c j a l i z o w a n i e się w p r z y r o d z i e i n i e p o t r z e b a o t v m t u t a j mówić.. Po większej części przedstawiają w y r a f i n o w a n i e i b a r d z i e j dokładne z r o z u m i e n i e w z o r ó w i stosunków już u s t a l o n y c h a l b o spodziewanych. -Na przykład n a B l i s k i m W s c h o d z i e g ł ó w n e z a i n t e r e s o w a n i e s k u p i a się n a u s t a l e n i u c h r o n o l o g i i i s e k w e n c j a m i już o p r a c o w a ­ n y m i d l a różnych areałów. Może n a j c i e k a w s z e z n o w y c h w y k o p a ­ l i s k sa w T e l l H a s s u n a ( 1 6 ) w Północnym I r a k u , gdzie odkryło k i l k a ^ r a t y f i k o w a n y c h pokładów p r z e d - H a l a f s k i e j d a l v p o d H a l a f s k i m i złożami. Materiał H a l a f s k i ; z n a n y m był o d d a w n a w k i l k u miejscowościach, ale t u t a j z d a r z a się p o ra.z p i e r w s z y n a t r a f i e n i e na okoliczności które dostarczają dużo dat odnośnie do w c z e s n y c h okrętów n e o l i t y c z n y c h B l i s k i e g o " W s c h o d u . D l a a r c h e o l o g i i e u r o p e j s k i e j stała r e w i z j a w dół d a t o w a n i a od Żelaznego W i c k u może m a największe znaczenie z p u n k t u w i ­ d z e n i a h i s t o r i i (17). Obecnie jest w d r u k u szczegółowa m o n o g r a f i a N e o l i t y c z n y c h k u l t u r w Bułgarii. T o dzieło znanego d r . J a k u b a G a u l a w y d a j e amerykańska Szkoła P r e h i s t o r y c z n y c h Poszukiwań. M o r i u s wydał doskonałe dzieło o a r c h e o l o g i i ' w południowe г i w s c h o d n i e j A z j i ( 1 8 ) . Praca ta n i e t y l k o daje geologiczne к о relacje, a l e także w i e l k i areał k u l t u r narzędzi do łupania, o d m i e ń n v c h o d przemysłów d w u - o b l i e z o w v c h Z a c h o d u . N a p o l u amerykańskim zauważa się k i l k a ważnych r o z w o ¬ j ó w i stały w z r o s t w u l e p s z a n i u wzorów już u s t a l o n y c h . O s o b l i w i e znaczące jest zrównanie k u l t u r y T e o t i h u a c a n z kulturą M a y a Starego Cesarstwa, bo przez to z y s k u j e sie korelację s e k w e n c y j m e k s v k a r i s k i c h i M a y a (19). " I n n e postępy polegają n a g e o l o g i c z n y m d a t o w a n i u m i e j s c o ­ wości L i n d e n m e i e r a i i n n y c h F o l s o m s k i c h . ; w epoce pleistoceńskiej a l b o zaraz po n i e j . T o , łącznic ze s z k i e l e t a m i o d f c r v l v m i w M i n ­ nesota i Терехрап, o których sie zapomniało p r z y a n t r o p o l o g i i f i z y c z n e j , wyraźnie u s t a l a wczesna' date z a l u d n i e n i a " A m e r v k i . A r ­ tykuły w d z i e n n i k a c h n i e d a w n o t e m u donosiły o o d k r y c i a c h w N e ~ * Ш Ж W ^ JŁWW J �387 brasee, k l o r v c h datę o d n o s i się d o środka o s t a t n i e j e p o k i l o d o w e j . B r a k jeszcze a u t e n t y c z n e j n a u k o w e j i n f o r m a c j i . N a południowym wschodzie t r w a dalej d e f i n i c j a sub-areałów i r e g i o n a l n e rozróżnianie i zdaje się, że p o r o z d z i e l a n i e k u l t u r A n a s a z i , H o h o k a m i M o g o l l a n , j e s t n a stałe. O d s z u k u j e się fale m i g r a c y j n e i ciągłość z k u l t u r a m i ludów h i s t o r y c z n i e z n a n v c h . N o w e g o materiału dostarczyła dotąd jeszcze n i e w y d a n a p r a c a L a r s e n a i K a i n e y w I p u l a k P o i n t H o p e i A l a s k a , oddalając wstecz d a t y najwcześniejszych, d o s t r z e g a l n y c h influksów z S y ­ berii (20). A n t r o p o l o g i a F i z y k a l n a : (21) A ) Człowiek F o s y l n v ( 2 0 ) : O d k r y c i e i o p u b l i k o w a n i e dużego n o w e g o materiału losyłnego rzuciło niemało światła n a e w o l u c j e e z l o w f e k a i dodało k i l k a punktów k o n t r a w e r s j i . N a J a w i e d o d a t k o w e o d k r y c i a k i l k u specymenów P i t e k a n t r o pusa j a s n o określiły t y p ogólny i ustaliły b l i s k i e p o w i n o w a c t w o ze s p e c y m e n a m i S i n a M r o p u s a z C h o i k o u t i e n . Płeistoceńskie złoża n a Jawie zwane Megantropus Paleojavanicus przez W e i d c n r e i c h a i K o e n i g s w a l d a i t r z y w i e l k i e zęby p r v m a l a z a p e w n e Płeistocens k i e j d a t y a l e znalezione na półce D r o g e r i i w H o n g - K o n g i o p a ­ t r z o n e e t y k i e t a «Gi-antopitecus» B l a c k i p r z e z tychże autorów, w z n o w i ł y ' n v l a n i e olbrzymów wśród w c z e s n y c h protoplastów czło­ w i e k a T e n n i e c o p r o w o k a c y j n y pogląd n i e jest p o w s z e c h n i e p r z y ­ jęty przez antropologów a l e ' n i e b r a k m u c z y n n i k a m o ż l i w o ­ ści (й!^. ' ° ' V£ST H o m o Soloensis г górnych pleistoceńskich złóż ngandeńs k i c h J a w y może być obecnie u w a ż a n y m za późniejszy i h a r d z i e j p o s u n i ę t y ' t w ó r g r u p y P i l e c a n t r o p u s '— S i n a n t r o p u s . " P o g l ą d , że człowiek' N o a n d e r t a l s k i j e s t odroślą w s c h o d n i o - a z j a t v e k i c h K p ó w , został sformułoyyany i jest p o d d y s k u s j a . W P o ł u d n i o w e j A f r y c e seria z n a l e z i o n y c h szczątków f o s y l nycłi, dorosłych członków g r u p y A u s t r a l o p i l e c u s zaczęta przez B r o o m a w r." 1936 i d a l e j p r o w a d z o n a , rzuciła światło n a z a g a d ­ n i e n i e f o r m przejściowych w l u d z k i e j e w o l u c j i ( 2 4 ) . Dotąd n i e m a p e w n e j d a t y d l a t y c h Australopiteków, chociaż w i e l u włącza i c h do g r u p y średnio-pleistoceńskiej, B r o o m u t r z y m u j e , że 'jest możliwość u s t a l e n i a że sa d a t y góino-plioccńskiej": T e o k a z y d o ­ rosłych pochodzą z S t e r k f o n t e i n ( P l e s i a n t r o p u s Transvaalensis) i z K r o m d i a a i ( P a r a t h r o p u s R o b u s t u s ) i pokazują zarówno l u d z ­ k i e i małnie cechy w uzębieniu t w a r z y i czaszce Dłubie kości i świeży jeszcze n i e o - l o s z o n y materiał wska./vna n a postawę w v prostowaL^ 1 k o o p e r a t y w n a f o r m e życia R o z m i a r pojemności c z a s z k o w e j jest o d 480 cc d l a P l e s i a n t h r o p u s a . d o 650 cc d l a P a 25* �m r a n t h r o p u s a . A k t u a l n e znaczenie U c h Australopiteków będzie w i a ­ d o m e , g d y o d k r y j e sie s p e c y m e n y w złożach, pozwalające n a d o ­ kładna datę. G d y b y się ustaliło Plioceńska dale może n i e p o t r z e ­ b o w a ł o b y się wykluczać i c h zupełnie z l u d z k i e g o szeregu, a l b ) uważać i c h l i t y l k o j a k o pouczającą i analogiczną odrośle. W Zachodniej E u r o p i e mało nowego dodano do r z e k o m y c h znalezień wczesno p a l e o l i t y c z n y c h o d czasu o d k r y c i a czaszki S w a n s m m b e w г. (25). S p e c y m e n ó w pochodził z achcuicańskiego k o n t e k s t u i w i e l u uważa, że w o b e c b l i s k i e g o podobieństwa d o czaszek z P i l t d o w n i G a l l e y H i l l użycza o n t y m w c z e s n y m i d v s p u t o w a n y m szczątkom n i e c o większej szacowności. ' N i e w s z v s c y j e d n a k godzą sie n a tę interpretację. P o w s z e c h ­ niejsze j e s l wytłumaczenie, że m o r f o l o g i c z n i e posunięty t y p w c z e ­ snego człowieka istniał w Z a c h o d n i e j E u r o p i e w czasie, w którym mieszkańcy W s c h o d n i e j A z j i b y l i w okresie P i t h e c a n t h r o p u s S i n a n t h r o p u s . P o t r z e b a więcej materiału do wyjaśnienia tej i n t e r ­ p r e t a c j i i z tego względu a u t o r uważa, że g e o g r a f i c z n e r o z m i e ­ szczenie k u ł t u i i « o f c o r e , i łupanych narzędzi d o d a j e w i a r y g o d ­ ności. N i e d a w n o t e m u doniosły d z i e n n i k i , że D o l n e g o P a l e o l i t y c z ­ nego Człowieka z n a l e z i o n o w e F r a n c i i Mogłoby to iwsłużyć do wyjaśnienia s p r a w y Dotąd j e d n a k n i e w i e m y n i c o L i e fosvla a n i o okolicznościach t o w a r ^ z ą c y c h j e g o z n a l e z i e n i u . ' ' Przyszła wiadomość z B a i s u n w U z b e k i s t a n i e (26) i z T a n ­ g i e m w ' M a r o k k u o o d k r y c i u szczątków n e a n d e r l a l s k i c h . O g ł o ­ szono już szczegółowo z n a l e z i e n i e o d m i e n n y c h Neanderlałoidów w r o k u 1982 n a Górze K a r m e l u w P a l e s t y n i e (27). Jeszcze n i e w i a d o m o , czy m a m y t u szczątki t y p u przejściowego czy b y b r i d a , ale n a r a z i e jest skłonność d o uważania i c h za h v b r i d y z a c j e m i ę ­ d z y postępowymi a k o n s e r w a t y w n y m i f o r m a m i N e a n d e r t a l u , a l b o m i e d z y k o n s e r w a t y w n y m Neandertałoidem a b a r d z i e j postępo­ wymi typami. W A m e r y c e świeżo z n a l e z i o n o i s t o t n i e i n d y j s k i t y p w T e p e x p a n (28) w M e k s y k u i p r z y p i s u j e m u się datę górno-pleistoceńską. Uacznie ze s z k i e l e t e m z M i n n e s o t y (29) j e s t t u n i e t y l k o p o t w i e r d z e n i e e w i d e n c j i a r c h e o l o g i c z n e j " odnośnie do wczesnej d a t v z a l u d n i e n i a A m e r y k i , a l e również i p o p a r c i e i n t e r p r e t a c j i w y s n u t e j z lego, co z n a l e z i o n o w Asselar, G r i m a l d i , Górnej J a ­ s k i n i w C h o u k o u t i e n i l p . , ż e zróżniczkowanie nowożytnych ras już było w pełni w czasie późnego pleisloceńskiego o k r e s u . B) S t u d i a specjalne. P r a c u j e sie d a l e j n a d analizą ras d l a określenia i c h typów f i z y c z n y c h i r o z m i e s z c z e n i a . M o ż e �389 najważniejsza p r a c a o ezvsto o p i s o w v m c h a r a k t e r z e jest i d e n t y ­ f i k a c j a płaskowzgórza irańskiego, W a r i a n t u śródziemnomorskiej rasy p r z e z F i e l d a . S t u d i a n a d r a s a po większej części zwracają się dziś do z a ­ g a d n i e n i a trwałości i d z i e d z i c z e n i a wzorów- I v p o w o b e c n y c h , l u d ­ ności t r a k t u j e sie więcej j a k o j e d n o s t k i i b a d a sie a s p e k t r a s o w y odnośnie d o h i s t o r y c z n e g o o t o c z e n i a i g e n e t y c z n y c h w z g l ę d ó w ( 3 1 ) . Częściowo przez r e a k c j e n a złe zastosowanie i 'nadużycie k o n c e p ­ c j i r a s o w e j w o s t a t n i c h łatach a n t r o p o l o g o w i e stawiają z n a k za­ p y t a n i a n a d ważnością i z n a c z e n i e m różnic r a s o w y c h ' i zwracają uwagę n a i n n e s t r o n y ' budzące z a i n t e r e s o w a n i e do b i o l o g i i czło­ w i e k a . W ś r ó d o b e c n y c h kierunków zaznacza się wysiłek, a b y r z u ­ cić więcej światła n a genetyczne z a g a d n i e n i a c z ł o w i e k a ' ( 3 2 ) D o ­ c h o d z i sie do tego przez b a d a n i a f a m i l i j n e s p e c y f i c z n y c h c h a r a k ­ terów i przez analizę a n t r o p o m e t r y c z n y c h d a n y c h z a n o t o w a n y c h 0 ludnościach, b a d a n i e typów k r w i oraz i c h "cech odziedziczo­ n y c h (33) i przez doświadczenia l a b o r a t o r y j n e robiące próbę g r a ­ n i c zdolności g e n e t y c z n y c h d o r o z w o j u kości zależnego o d m u ­ s k u l a r n e g o u w a r u m k o w a n i a . D r u g i m areałem z a i n t e r e s o w a n i a b a ­ d a w c z e g o j e s t obecnie a r e n a r o z r o s t u i s t a r z e n i a się badań. N o r ­ m a l n y r o z w ó j i w a r i a c j e s p o w o d o w a n e p r z e z specjalne w a r u n k i t a k i e " j a k d i e t a otoczenie i p a t o l o g i a zwracają u V siebie o s o b l i w a uwaNa 1 v m p o l u powstają p r z y c z y n k i do p e d i a t r i i i o r l h o donoji. " ' ' " . ' . ' ' N a p o l u f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i jest o b e c n i e najwięcej k o n ­ t r o w e r s j i , c h o d z i m i a n o w i c i e o ' k o n s t y t u c j o n a l n ą -.antropologię, a l b o a n t r o p o l o g i e o s o b n i k a . T e o r i a K r e t s c h m e r a , że i s t n i e j e k o r relacja m i e d z y dającymi się odróżnić t y p a m i m o r f o l o g i c z n y m i 1 p s y c h o l o g i c z n y m , , została znów podjęta'i o b r a b i a n a przez S h e l doiia i i n n y c h . ' W s w e j obecnej f o r m i e k o n c e p c j a ta wyraża sie w t e r m i n a c h trzech f i z y c z n y c h komponentów, które wznoszą t r z o n z e m b r i o l o g i c z n v c h pokładów z n a n y c h j a k o e n d o d e r i n , m e s o d e r m i e k t o d e r m . P o d e t y k i e t a endomerfił. m e s o m o r l n i e k l o m o r f i i w s z y s t k i e t r z y składniki tkwią w różnym s t o p n i u w k a ż d y m osob­ n i k u . Głównym p r z y c z y n k i e m tego n o w e g o podejścia d o rzeczy jest rozwój s k a l i s z a c o w a n i a i t e c h n i k i z j a k a przystępuje sie do oceny r e l a t y w n e j siły każde-o składnika przez co z y s k u j e sie możność p o z n a n a ' i z b a d a n i a s t o p n i pośrednich m i e d z y r z a d k o zdarzającymi się krańcowymi t y p a m i . ' Ułożono p o d o b n a skale d l a m i e r z e n i a t e m p e r a m e n t u i d o n i e ­ siono o w y s o k i e j k o r e l a c j i m i e d z y o b o m a . Chociaż w i e l k i w y ­ siłek d a l e j idzie w k i e r u n k u - rozjaśnienia i w y r a f i n o w a n i a l e c b - �390 niki, i chociaż lego sposobu jeszcze dość n i c w y p r ó b o w a n o w skrzvzowamach rasowveh, k u l t u r a l n y c h i iraivch kontekstach, stosuje' sio go o p e r a c y j n i e d o m e d v e v n v k l m i c z n e i i w p e w n y m s t o p n i u do przystosowań o s o b o w y c h w przemyśle. C a l a l a szkoła narażona jest n a o s t r a krytykę ze s l r # n v w i e l u antropologów, którzy wierzą, że j e j k o n c e p c j e n i e dadzą sie utrzymać, a j e j t e c h n i k a jest n i e p e w n a . Jeśli można robić z a r z u t y s a m e m u podejściu d o rzeczy, j e d n a k j e g o p o t e n c j a l n a użytecz­ ność i ogólne i m p l i k a c j e mają haram doniosłe znaczenie. M n i e j znaczący, a l e także zasługujący n a w z m i a n k ę j e s t jeszcze j e d e n dalszy a s p e k t f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i . T v m j e s t s t o ­ s o w a n i e a n t r o p o m e t r y c z n e j t e c h n i k i do s p e c y f i c z n y c h zagadnień w z o r u . Podczas w o j i i v w y k o r z y s t y w a n o antropometrię d o o z n a ­ c z a n i a p r z e s t r z e n i przeciętnie i'częstotliwość w z r o s t u m i a r y c i e l e ­ snej j a k o p o d s t a w o w y c z y n n i k obmyślenia i w y t w o r n i u b i o r u i e k w i p u n k u . Przeróżne przemysły posługują się t v m w t e n s a m sposób i d z i s i a j . Literatura. Następująca b i b l i o g r a f i a b y n a j m n i e j n i e jest k o m p l e t n a i służy t v l k o do o r i e n t a c j i w r o d z a j u p r a c v p r z e d ­ siębranej obecnie. Artykuły o s o b l i w i e interesujące p o j a w i ł y sie w różnych gazetach zajmujących się a n t r o p o l o g i a , a r c h e o l o g i a ; socjologia, p s y c h o l o g i a , genetyka i dziedzicznością, b i o l o g i a , f i ­ zjologia i m e d v e y n a ! w t r a n s a k c j a c h w i e l u a k a d e n i i j : w b i u l e t y ­ n a c h l i c z n y c h i n s t v t u c v j ; i w różnych m o n o g r a f i a c h i s p e c j a l n y c h s t u d i a c h . Obfitość ' ś w i e ż e j l i t e r a t u r y j e s t t a k a , że porządne s t r e ­ szczenie n i e iest m o ż l i w e Obecnie n i e z n a m żadnego dzieła z d z i e ­ d z i n y s o c j a l n e j a n t r o p o l o g i i które b y z a d o w a l n i a j a c o obejmowało w s z y s t k i e n i e d a w n e m / w o j e które sie t u t a j wspomniało « Z a r v s Ant'ropolo"ii» p r z e z H c o b s Y i S t e r n a ' jest b a r d z o e l e m e n l a r n v r n w p r o w a d z e n i e ! n w rzecz N o w a książka p o d tytułem• «Dro<d Człowiek-P pi Г . v i G i l l i n w l aśnie teraz s t a H sie p z v ^ e p i r i i d o b r z - m o ż e /ad n a m i ć te n o w e l e O b f i t e sie a ,4ko- « W m w a dyenie S t u d ^ u ^ w r a b dziedzino A n t r 3 o " i i > > AntmpoTogii Z L Kroel>era Г wiosną 1948 r W D l a fizycznej a n t r o p o l o g i i p o p r a w i o n e w v d a n i e V.. A. H o o l o n a : « W z w v ż o d M a i p v . jest n a j k o m p l e t n i e j s z v m i n a czasie przeglądem, ' w B i b l i o g r a f i i , chociaż poukładałem różne dzieła t r o p i k a l n e , w i e l e z n i c h właściwie należy umieścić p o d więcej j a k j e d n v m u a d p i s e m . T o się o s o b l i w i e o d n o s i d o p r a c p o d n a ­ główkami «Struktura. Osobowość. Kształtowanie i W s p ó l n e S t u ­ dia". �391 Nowe pisma Antropologia Stosomina. Zagadnienia organizacji ludzkiej. Chap­ pie E. D. ( w v d . ?) t o i n I , 1948. Towarzystwa dla Antropologii Stosowa­ nej. K w a r t a l n i k , Boston. Mass, Gazeta Badań Bliskiego Wschodu* Gazeta Departamentu Wschod­ nich Jeżyków i L i t e r a t u r Uniwersytetu w Chicago, t o m I , n r 1, 1942. Uniwersytet w Chicago, Prasa K w a r t a l n a . Południowo-Zachodni Dziennik Antropologii Albuquerque N o w y Meksyk, tom 1, n r 1. Wiosna 1915. K w a r t a l n i k . 1. O g ó l n e . Nowe prace więcej lub mniej interesujące: ( i i # i I B o a s P r . , Basa, Język i Kultura, Macmillan. N o w v Jork 1940. C o o p e r C o l e , F a y , L u d r i e Malezji. D. von Nostrant, N o w v Jork 19J5. Przegląd Etnograficzny. Essaye przedstawione A l f r e d o w i M. Tozzer. Maya i ich Sąsiedzi, U. A p p l e t w i Centurv, N o w v Jork, L o n d v n 1940. CJ i 1 l i n J a n, Drogi Człowieka, D. Appleton Centurv, N o w y Jork 1947—8. Właśnie, wychodzi napisane przez, wydawcę jako wstęp do całej dziedziny antropologii fizycznej i kulturalnej. H e r s k o v i t - s , M e l v i l l e .1., życie ekonomiczne ludzi pier­ wotnych. Л, A. Knopf. N o w y J o r l i — L o n d y n 1910. Początki człowieka. Wstęp do antropologii. Uniwersytet w C h i ­ cago. Księgarnia 1945. Nos. 20, 21. J a k o b s M. i S t e r n В., Zarys antropologii. Serie Zarvsow, Barnes i Noble, Nowy Jork 1947. K r o c b e r Л. L.. Kulturalne i naturalne areały tubylczej ludno­ ści Ameryki Północnej. Uniw. w K a l i f o r n i i . D r u k . Berkeley C a l 1939. L o w i e H o b e r t П., Dzieje teorii etnoiogicznej. Rinehart i Sp., N i w y Jork 1937. L o w i e Л. I I . , Wstęp do antropologii kulturalnej. F a r r a r i Rine­ hart, N o w y Jork 1940. (Rev. ed.). M u r d o c k Г.. P., Etnograficzna bibliografia Ameryki Północnej. Yale, Studio a n t r o p o l , toni I . S t e w a r d J u l i a n , Podręcznik Indian Południowo Amerykań­ skich. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, B i u l e t y n 149, Waszyngton D. C. 1946, 5 tomów zaprojektowanych. W v d a n o t o m I , Plemiona krańcowe, t o m I I , Cywilizacja Andów. S w a n t o n J a n R.. Indianie Południowo Wschodnich Stanów Zjednoczonych. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, Biuletyn 137, Waszyng­ ton D C. 1946 Pomiar etnograficzny. �392 V a i ] 1 a 111 J e r z y С, Aztekowie Meksyku. Początek, rozrost i upadek narodu Azteków. Doubtcday Doran i sp., Gaden City, N o w y Jork 19-11. 'l. Inkorporacja różnych aspektów nauk społecznych: G o t t s c h a l k , K l u c k ł i o h n i A n g e l l , Użycie dokumentów osobistych w historii. Antropologia i Socjologia. Rada Badań Nauk Spo­ łecznych. B i u l e t y n 53, N o w y Jork 1945. H u n t J ó z e f Mc V i c k e r (ed.), Osobowość i zaburzenia zacho­ wania. Podręcznik oparty na badaniach eksperymentalnych i klinicz­ nych. The Ronald Press, N o w y Jork 1944. Zawiera artykuły Batcsona G., « Т Ь k u l t u r a l n e osobowości*. L i n t o n R. (ed), Wiedza człowieka w przesileniu światowym. Uniwersytet w Columbii. D r u k . N o w y Jork 1945. Artykuły o antropolo­ gii k u l t u r a l n e j (strukturalnej), psychologii i socjologii. M u r d o c k G. P. (ed), Smlia nad nauką społeczną. Uniwersytet w Jale, Press. New. Haven, Conn., 1939. H . M i l f o r d - O x f o r d U n i w . Press. London, przedstawione A. G. Kellerowi. R i c e S t u a r t A. (ed). Metody w naukach społecznych. Książka przygotowana przez Komitat Metod N a u k o w y c h w naukach społecz­ nych. D r u k . Uniwersytetu w Chicago. Chicago 1931. Zawiera artykuły Kro-ebcra, Sapira i Spiera. S p i e r L , H a 11 o w с 1 Л. I . , N с w m a n S. S. (eds), Język, kul­ tura i osobowość. Pamiątkowy Fundusz Publikacyjny, Menasha, Wiss. 1941. 3. Sposób, s t r u k t u r a i wytwarzanie sie osobowości: B e n c d i с R. F., Chryzantem i miecz. Wzory kultury japońskiej. Houghton, Mifflin i Ska, Boston 19-16. Cechy s t r u k t u r y narodowości i kształtowanie się typów narodowej osobowości. B e n e d i c t ' 1 1 U . Wzory kultury. Houghton, Mifflin i ska, Boston 1934. nowe wydanie. Wydanie Pelikana, Książki Pcnguina, N o w y Jork 19411. Zajmuje się głównie idealnymi wzorami k u l t u r y i osobowości wśród Zuniów, Kwakiullów i Dobii. D a v i s , A l l i s o n .i D о 1 t а г d J a n , Dzieci ujarzmienia. Rozwój osobowości młodzieży murzyńskiej w Miejskim Południu. Amerykańska Rada Kształcenia, Waszyngton D, C. 1910. D a v i s , A 11 i s o n, Ojciec człowieka. Boston 1947. E w a n s - P r i t c h a r d E. E,, Nuer, Oxford 1939. Analiza turalistyczna. struk- D u b o i s C o r a , Ludy z Alor. Studium socjałno-psychologiczne południowej wyspy Indyjskiej z analizami przez A. K a r d i n c r a i F. Oberh o k e r a . Prasa Uniwersytetu w Minnesota, Minneapolis 1941. �Ml F i r t h , 11 а у m o n d, My Tikopia L o n d y n I f f i , Analiza s t r u k t u ralistyczna, G o r c r G o d f r y d , Wieś himalajska. Michał Jozef L t d . , L o n ­ dyn 1938. Studium gminy w strukturze i osobowości. G o r c r G o d f r y d , Tematy w kulturze japońskiej. Trans, z No­ wego Jorku. Akademia Umiejętności, marzec 1943. Artykuł o kształtowa­ niu się s t r u k t u r y i osobowości. k o c h c l К A., Organizacja polityczna i drogi praw Indian Ko­ mańczom. A m Anth Ass. Pamiętnik 54, Menasha Wis. Ш . K U i с к h o h n С. i L e i g h t o n D„ Nawahoesy. Druk. Uniwer­ sytetu w H a r w a r d . Cambridge Mass. 1946. Kształcenie sic struktury i osobowości, Kroebcr A. L , Konfiguracja wzrosła kultury. Uniwersytel w K a l i f o r n i i , Berkeley 194-1. Strukturalne podejście do historii c y w i l i ­ zacji. L i t e r a t u r a , sztuka, filozofia i wiedza są zgrupowane jako pro­ dukty i wyrazy wzorów k u l t u r y wewnątrz większych k o n f i g u r a c j i ; l u ­ dzie są brani j a k o .symptomy k u l t u r a l n y c h przymusów. L e i g h t o n 1). i K l n c k h o h n C, Dzieci ludu. D r u k . U n i w e r ­ sytetu w H a r w a r d , Cambridge Mass. 1946. Kształtowanie sie osobowo­ ści i akulluracja wśród dzieci Nawaho. L i n t o o R., Kulturalne tto osobowości, D. Appleton-Century, N'owv Jork- - L o n d v n 1945, Wykłady na ten temat. L i n t o n R a l f , Studium człowieka, D. Appleton-Centurv, N o w y J o r k - L o n d y u 193(1 Punkt wyjścia, na którym opiera się późniejszedzieło Lintona i Kardinera o kształtowaniu się podstawowej osobowości. L l e w e l l y n К. N. i I l o e b e l F. A., Droga Cheyenne. Druk. Uniw. w Oklahoma. Norman. Okla 1911. Studium strukturalne. M e a d M a ł g o r z a t a i B a t e s o n G r z e g o r z , Charakter BaUnese. Analiza fotograficzna. Akademia Umiejętności w Nowym Jorku. N o w y Jork 1912. Studium osobowości. " O p l e r M o r r i s , Sposób życia apasza. Instytucje ekonomiczne,, socjalne i religijne Indian CMricahaa. D r u k a r n i a Uniw. w Chicago. Chi­ cago 1941. Kształtowanie sic s t r u k t u r y i osobowości. O p l e r M o r r i s , Tematy jako siły dynamiczne w kulturze ame­ rykańskiej. Dziennik Soe. Ж5. Artykuł z pomysłem s l r u k t u r a l n y m . R j c l i a r d s o n J., Prawo i ustrój Indian Kiowa. Augustin, N o w y Jork 1910. Amer. Ketu. Soe. Monografia 1. Studium struktury i osobo­ wości. T o m p s o n L a u r a i J o s e p h A l i c j a , Droga Hopiów. D r u k . Uniw. Chicago, Chicago. Studium s t r u k t u r y i kształtowania sic oso­ bowości. W h i t i n g J a n W. M , Stając się Kwoma, D r u k . Uniw, w Yale, New Haven 1943. Studium kształtowania i osobowości. : ijŁ. �394 R a u m O t t o F„ Dzieciństwo Chaga. Opk tubylczego wychowania wschodnio-afrykańskiego plemiona. D r u k . Uniw. Oxford'. L o n d y n 19-10. •1. Studia wspólnoty: B e a t s R a l f L , Cheran: wieś Sierra Tarascan. Smithsonian I n ­ stitution. Jnst. Soc. Antr-op. Pub. n r 3. Waszyngton D. C. 1945, E m b r e c J a n , Suye Mura. Wieś japońska. D r u k . Uniw. w C h i ­ cago. Chicago 1939. G i 11 i n J a n , Moche. Peruwiańska społeczność nadmorska. S m i t h •sonian Institution. Inst. Soc. Antrop. Pub. ш 3. Waszyngton D. C. 1945, M i n e r H o r a c v, St. Denis. Parafia franemko-kanadyjska Druk. U n i w . w Chicago. Chicago 1939. Redfield R o b e r t , Kultura ludowa Juknlanu. Druk. Uniw. w Chicago. Chicago 1941. W e s t J a k u b , Plainville. U. S. A. D r u k . U n i w . w Columbia. Noлуу Jork 1945. Y a n g M a r c i n ( M o u - c h ' u n ) , Wieś chińska Taitou. Prowincja Shantung. D r u k . Uniwersytetu w Kolumbii. N o w y Jork 1915. 5. Kształtowanie się podstawowej osobowości: K a r d i n e r A., Jednostka i jego społeczność. D r u k . U n i w . w Ko­ lumbii. Nowy Jork 1939. Interpretacja psychiatryczna rzutowych syste­ mów wewnątrz danych historycznych i stosunek tych systemów do kształtowania się podslawowcj osobowości. Kardiner A., Psychologiczne granice społeczeństwa. D r u k . Uniw. w K o l u m b i i , Nowy Jork 1915. Dalszy rozwój techniki i stosowania j a k jest przedstawione w «Jednostce i jego społeczności*. G. Autobiografia i pól-fikcja: A r s e n i e w V. K., Traper Dersu. D u l t o n , Nowy Jork 1941. C o o n C. S., Mięso dzikiego wołu. M o r r o w , N o w y Jork 1932.Саре, London 1932. Pol-fikcvjnc studium marokańskiego plemienia K i l u . D y k W a l t e r , ' .Syn starego Ilata. Harcount, Nowy Jork 1938. Autobiografia Navaho. F a s t H o w a r d , Ostatnia granica. Klub Czytelnika, Nowy Jork 1942. F o r d C i e l i a n S t e a r n s , Д у т z ich ognisk. Życie wodza Kwakiutlów. Instvt. Stosunków Ludzkich. D r u k . Uniw. w .Tale, New Hven 1941. H a m b l v W i l f r e d , Jamba. N o w v Jork 1947. Biografia z fikcja Ovimbimda. M a r r i o t t A l i c j a , Dziesięć babek. D r u k . Uniw. w Oklahoma. Norman, Okla. 1945. Uosobieniowo-pól-fikcyjne studium szczepu Kio-wa. I �395 O p l e г М. Е., Brudny chłopak. А. А. Л. Mem. N r 52, 1938. Czę­ ściowa biografia apasza. R a d i л P a w e ł (ed), Grzmiący Piorun, Indianin Winnebago. D. Appleton 192G. D r u k . Uniw. w K a l i l o r . 1921). S i m m o n s L e o n W. (Wvd.), Wódz słońca; autobiografia India­ nina Hopi. D r u k . Uniw. w Vale, New Haven 1912. H . M i l f o r d , D r u k . Uniw. w Oxiordzie, Londyn. • ' ł 7. K u l t u r a skrzyżowań: S i m m o n s L e o W., Koła starych w społeczeństwie, pierwotnym. D r u k . U n i w . w Yale, New Haven 1945. M u r d o c k G. P., Hozdwajające się mieszanie. Próba teoremów. A n t r o p o l o g Amerykański, 49, s i r . 511—59, 1947, M u r d o c k G. P „ «Korrclacje instytucji matrilinealnycJi i p a t r i Jinealnvch» w Studiach Wiedzy Społecznej. Studia przedstawiane A. G. Keielrawi. \Vvd. Murdock; D r u k . Uniw. w Yale. New Haven, I I . M i l f o r d . D r u k . Uniw. 'w Oxfordzie, Lomdvn 1937. M u r d o c k G. P., Przegląd skrzyżowania kulturalnego. Przegląd Socjologiczny Amerykański, łom 5, sir. 361, r. 1940. M u r d o c k G, P. ( i F o r d C. S. Hudson, A. E. i inne), Zarys mate­ riałów kulturowych. Przegląd krzyżowania się k u l t u r . Instytut Stosun­ ków Ludzkich. D r u k , U n i w . Yale 1915. 8. Wzajemne oddziaływanie: C h a p p i e E. D„ Inżynieria antropologiczna, jej pożytek dla ad­ ministratorów. Antropologia Stosowana. Styczeń—marzec. 1943. C h a p p i e E. D. Różnice osobowości są opisane przez niezmienno AvlasnoM jednostek w oddziaływaniu wzajemnym. Postępowania nat. Akademia Umiejętności, tom 2C>, 1940, C h a p p i e E. D., Mierzenie stosunków ludzkich. Monografia genetyczno-psychoł, 1910. 9. Funkcja: M a 1 i n o w s к i B„ Naukowa teoria kultury i inne studia. D r u k . Uniw. w Karolinie. Chapel H i l l 1941 Teoria analizy funkcjonalnej. • ' i 10. A k u l l u r a c j a : Amerykański Antropolog. Join 11, NS. n r 2, 1943. Artykuły o o k k u l t uracji prze? R. К e n n e d у,' M. M e a t , J . S t e w a r t , R. B e n e d i c t , С. K ł u c k h o h n, R. L i n t o n K r a b r c c J. l ' , Akkulturacju wśród Japończyków Kona, Ilawai. А. А. Л. Mcm. N r 59. 1941. �396 G o I d f r a n k К., Zmienne konfiguracje w organizacji socjalne; Czamvnogicgo Plemienia w okresie rezerwatu. Ameryk. Etnol. Tof. Monogr. 8. Augustin, NOWY J o r k 1945. H a w t h o r n e I I .В., Maori: Studium akkulturacji. А. А. А. Меш. N r 64. 1944. H e r s k o v i t s M e l w i l l e J., Akkulturaeja, studium kontaktów kulturowych. Augustin, N o w y Jork 1938. K e e s i n k F. M , Morza Południowe w świecie, nowożunum. Jan Day — N o w y Jork 1911. L a К u r g e O l i v e r , Zmieniający sic Indianin. D r u k . Uniw. w Oklahoma. N o r m a Okla. 1942. L e w i s O., Skutki kontaktu z białym w czurnonogiej kulturze. Am. E t h . Soc. Monografia G. Augustin, N o w v Jork 1932. L i n t o n R a l f ( W y d ) , Akkulturacja 'w siedmiu indiańskich ple­ mionach Ameryki. D. Appleton-Century. N o w y Jork. Londv.n 1940. L o c k e A l a i n i S t e r n B e r n h a r d J. (Wyd.), Gdy się ludy spotkają. Hinds, Haydcn i Eldredge. Nowy Jork, Filadelfia 1942 1940. L o r a m С. F. i Mc I I w r a i t h Т. F. (Wvd.), Dzisiejszy Indianin północno amerykański. D r u k . U n i w . w Toronto. T o r o n t o 1913. M a c G r e g o r G., H a s s r i c k 1\. B. i H e n r y W. E„ Wojow­ nicy bez oręża: Studium rozwoju społecznego i osobowości Indian Sioux w Pineridge. D r u k . U n i w . w Chicago. Chicago 1940. M a l i n o w s k i В., Dynamika zmian kultury. D r u k . Uniw. w Yale, New Haven 1945. T h o m p s o n L a u r a , Granie Fidżi. Amer. Rada, Instytut Sto­ sunków Pokojowych, X X I I I . Studia Pacvfiku NT 4. San Francisco 1940. T h o m p s o n L a u r a , Guam i jego lud. Studium zmian kultury i wychowania kolonialnego. Amer. Rada, Instytut Stosunków Pokojo­ wych. San Francisco, N o w y Jork 1941: Princeton, N. J. 1947. 11. Neo-ewolucjonisla: W h i t e L e s l i e Л.. Energia i ewolucja kultury. Amerykański Antropolog. T o m . S3, n r 3, część 1. 1943, str. 325. ff. W h i t e L e s l i e A., Stopnie ewolucyjne, postęp i szacowanie. kultury. Południowo-Zachodni Dziennik Antropoł. T o m . 3. n r 3. 1947. 12 Szkota socjologiczna: A r e n s b e r g С. M. i K i m b a l l S. Т.. Rodzina w Islandii. D r u k . Uniw. w H a r w a r d , Cambridge 1940. A r e n s b e r g K o n r a d M., Chłop islandzki. Mac Nowy Jork 1917. Mac Milian. Lo.iulyn. D a v i s A., G a r d n e r В. Б. i G a r d n e r M. П., łudnie. Społeczna-untropałagiczne studium klasy i kasty. w Chicago, Chicago 1941. i społeczność Milian i Ska, Głębokie Po­ D r u k . Uniw. �397 < E m b r c c J a n F , Japończycy. Instytut Smithsański, Waszyng­ ton D. a i m Studia tła wojny. E m b r c c J a n F„ Naród japoński. Przegląd Społeczny. F a r r a r i Rinehart, N o w y Jork 1945. F e i И , Życie chłopów w Chinach. Rout ledge. L o n d y n 1939. H o r m a n s fi. C , Wieśniacy angielscy w wieka XIII. D r u k . U n i w . w H a r w a r d . Cambridge 1940. Powderanaker H o r t e n s j a , Po swobodzie. Studium kultury głębokiego Południa. D r u k . V i k i n g Nowv Jork 1939. W a r n e r W. L., Serie stolicy Yankesów. 6 tomów. D r u k . Uniw. w Yale. New Haven 1941.. Antropologiczne s t u d i u m nowożytnej wspól­ noty nowej Anglii przez okres 10-lecia. 13. Archeologia I i I j 4 J i ' J zainteresowania: 14. Przypiski archeologiczne: C h i l d e V. G, Co się wydarzyło w historii. Książki Penguina, Inc., Nowy Jork 1946. C l a r k G r a n a m e , Od dziczy do cywilizacji. Cobbet, L o n d y n 1946. C l a r k G r a h a m * , Archeologia i społeczeństwo. M e d i u m , L o n ­ dyn 1939. Cobbet, Londyn 1946. Zwięrfc streszczenie t , f V 15. B r e w J. ()., Archeologia krańca Alkali. Południowo-wschodnie Utah. Papiery Muzeum Peabody, X X I , Cambridge, Mass. 1946. Zwlaszcza rozdział «Użycie i nadużycie Taxonomii». ! k** K l i i c k h o h n C, R e i t e r P., e t a l , Przedwstępny raport o wykopaliskach z r. 1937. В. C. 50—51, Kanion Chaco, Nowy Meksyk. Uniwersytet w N o w y m Meksyku. Biuletyn 315. Serie Antropologiczne и i ogólnego B r e w J . O., Wybór bibliograficzny amerykańsko-indyjskiej ar­ cheologii tut wschód od Gór Skalistych. Klub E x k a w a t o r o w , Cambridge, Mass. 1943. С h i 1 d e Y. G., Przedhistoryczne spoieoznosci na Wyspach Bryhnskich. W. i R. Chambers, Ltd., Londyn i E d y n b u r g 1916. J o h n s o n F r e d (Wyd,), Człowiek w północno-wschodniej Ame­ ryce Północnej. Peabody Muzeiun, Audover. Mass. 191(1. M a r t i n P. S., Q u i m b v G. J., C o l l i e r D., Indianie, przed Kolumbem. Dwadzieścia tysięcy lat amerykańskiej historii odkrytej przez archeologię. D r u k . Uniw. w Chicago, Chicago 1947. Z e u n e r F r y d e r y k E., Datowanie przeszłości. Wstęp do ge.oclu-onalogii. Mcthun i Ska, Londyn 1916. Z c a n e r E , Okres plcisioceński, jego klimat, chronologia i na¬ stępstwa fauny. Towarzystwo Hay. В. Quaritch L t d . , L o n d y n \Ш. �398 » V. 3. N r 2. Zwłaszcza K l u c k h o h n a teoretyczna dyskusja o i n t e r p r e t a ­ cji i Uxonom.ii. R o u s с I r w i n g. Prahistoria, w Haiti. D r u k . U n i w . w Yale. N e w Haven 1939. Zwłaszcza rozdziały ((Technika konceptualna)) i ((Proce­ dural skiego 16. L l o y d S e t o n , ((Preliminarz raportu)). Dziennik Wschodu, tom IV, n r 4. 1945. 17. H e n с к e n H u g o , «Londyiiskie konferencje 1943 i 1944. J. li .1. 1., tom. С I I . 1947. Studiom Bli­ o archeologii* 18. M o v i u s H a l l a m L. J r . , Wczesny człowiek 1 stratografiapleistoceńska w południowej i wschodniej Azji. Papiery Muzeum Peabody. V. X I X , n r 3. Cambridge Mass. 1914. juyu, 19. K i d d e r , J e n n i n g s i S h o o k , Wykopaliska w KammatGuatemala. 50 gl. 561. Instytut Carnegie w Waszyngtonie, 1946.. 20. G e i s t O ł t o i R a i n c y F r o h l i c h C , Archeologiczne kopaliska w Kukulik. Wyspa St. Luwrence, Alaska. Waszyngton 1936—7. wy­ D. C. 21. f i z y k a l n a antropologia ogólnego zainteresowania: И o o t o n E. A , Ubodzy krewni człowieka. Doubleday, D o r a n i Ska, Garden City, N o w y Jork 1942. W y b o r n y przegląd studiów n a d antropoidami i niższymi p r y m a t a m i . I I o o t o n E. A., Wzwyż od małpy. 2-gie w y d . Mar. Milian, N o w y Jork 1946. Najbardziej przejrzysty i nowożytny przegląd ogólnej dz-ie"dziny antropologii fizycznej. ' H o v e l s W. W , Ludzkość tak dalece. Doubleday, Doran i Ska„ Garden City, N o w y Jork 1945. Przyjemny do czytania wstęp do fizycz­ nej antropologii. K r o g n i a i i W . M., Bibliografia ludzkiej morfologii VJU—19S9. D r u k . U n i w . w Chicago, Chicago 1941. S h a p i r o H . L „ Migracja i otoczenie. Studium fizycznych cech japońskich imigrantów do Hawai i skutki otoczenia na ich potomków. Londyn. D r u k . U n i w . L o n d y n . N o w y Jork. Toronto 1939. 22—29. Człowiek fossylny: 22. M a c C u r d y G. G. (Wyd.), Wczesny człowiek. I . B. Lippincott, Philadelpia 1937.'Symposion* M a h o n y D. J., (iPossylna czaszka K a i l o r i geologiczne świade­ ctwo starożytności*, .(Problemat starożytności człowieka w Australii)). Oba w Mem. Nat. Muz. Melburne N r 13. 1913. wiek 23. D c T e r r a H e 11 ni u t, Pleistoceńska geologia i wczesny na Jawie. Trans. Phil. Soc. NS 32. 1943, str. 437—464, czło­ �ж W e i d e n r e i c h F„ Małpy, olbrzymy i człowiek. Chicago 1946. Rozrzucone wykłady publiczne. W e i d e n г e i c.h F r a n z, Wczesny człowiek olbrzym z Jawy i z południowych Chin. Anth. Papiery, t o m 40, Pt, 1. A m . Muz. N a t u r . Hislor., N o w y Jork 1945. Opis morfologiczny. W с i d e n r e i с h F r a n z, Czaszka Sinanthropis Pckineusis. Stu­ d i u m porównawcze o czaszce pierwotnego I l o m i n i d a . 21. Palcont. Sin., NS N r 10, str, 1—484. 13 r o o m F. R. S. i S c h e p e r s G. W. H., Południowo afrykań­ skie fossylne malpo-hidy. Austrah-piłhecinae. Memorial, Transvaal M u ­ zeum, N r 2. Pretoria 1946. 25. C l a r k W. F... L e G r o s i M o r a n F G . M„ Raport o czaszce Swanscombe. J. R. A. J., tom L X V I I I . 1938. K e i t h S i r A r t u r, Nowy przegląd anatomicznych cech czaszki z Piltdown, z kilkoma uwagami o świeżo odkrytej czasce z Swanscombe. Dziennik Anatomiczny, toni L X X I I I . 1938—9. 26. O k l a d n i k o f A. P., Człowiek z Neanderthal w Centralnej Azji. Azja, tom XL. 1940. 27. M c G o w n T. D, i K e i t h S i r A r t u r , Góry Karmelu, tom I I . Ludzkie szczątki fossylne z rian. Druk. Clarendon, Oxford 1939. i jego kultura Epoka kamienna IsCualloi-so-Moustc- 28. D e T e r r a H e l i m u t, Przedwstępna nota o odkryciu czło­ wieka fossylne.go w Tepe.rpan w Dolinie Meksyku. Starożytność Amery­ kańsku, toni 13, n r 1. 1947, 29. J e n k s A. I-i., Człowiek doliny z Minnesoty Browna. Л. A. A. Mem, N r 49. 1937. J e n k s A l b e r t E r n e s t , Człowiek pleislocc liski w Minnesota,, fossylny homo sapiens, D r u k . U n i w . w Minnesota, Minneapolis 1936. (30-31) Rasa: 3». F i e l d H e n r y k , Przyczynki do antropologii Iranu. A n t h . Serie, f i e l d Muz., Nat. Hist, tom XXIX, n r 2. Ogl. n r 159. 1039. 31. В e i i e d i e t R. Rasa, wiedza i polityka. Książki czasów no­ wożytnych. Nowy Jork 1910, D r u k . V i k i n g , Nowy Jork 1915. С o o n С. S., Ras,; Europy. Mac Milian, 1939. Bardzo waż-ne. W n i ­ k l i w y przegląd, opis i analiza typów fizveznveh Europy od czasów pa­ leolitycznych, do dzisiejszych Że szczególnym uwzględnieniem tła h i ­ storycznego i archeologicznego. Levis Julian H e r m a n , Biologia Murzyna. Druk. Uniw. w Chicago, Chicago 1942. �•400 S h a p i r o H. L , Miyracja i otoczenie. Prasa U n i w . w O x f o r d * * , Nowy Jork i Londyn 1939. S t e g g e r d a M o r r i s , Indianie Маца Yukatanu. Instytut Car­ negie, Waszyngton D. C. 1941. :S2. Genetyki: B r u e s A l i c j a M„ Podobieństwa Sibling, jaka stwierdzenie ge­ netycznej determinacji cech oka. skóry i włosów u człowieka. MS. 1944. D o b z h a n s k i T c o d o z y , Genetyka i początek rodzajów. 2-gie wydanie przejrzane. D r u k . Uniw." w Columbii, Nowv Jork 1941. D u n n L. C. i D o t o z h a n s k y T h . , Dziedziczność, rasa i społe­ czeństwo. Wydanie Pelican, Książki Penguin, Inc. N o w y Jork 194(1 G a t e s R. R u g g l e s , Ludzka genetyka Mac M i l i a n , N o w y Jork 1946. \ » Xi. Serologia: С a n d e 1 a P. B„ Wprowadzenie errupy krwi В do Europy. Ludzka Biologia, tom X I V . 1943. B o y d W. C, Grupy krwi. Tab. Biol,, tom) X. 1943. S c h i l'f F r H z i B o y d W. C , Technika grupowania krwi. Miedzvnaukowe Inc. W v d a w e o w , Nowv Jork 1942. Wiener Aleksander Ś.. Grupy krwi i transfuzja. Karo!. C. Thomas, 1943. — 3-cie wydanie. 34, Wzrost i starzenie: Cowdry t''.. V, (Wyd.). Zagadnienia starzenia sie. Williams 'i W i l k i n s Co., Baltimore 1939. G r o u) i c h W. W. i T h o m a s H e r b e r t , Wzrost i rozwój pelvisu indywidualnych dziewcząt przed, podczas i po puhertas. Dzien­ nik Biologii i Medycyny w Yale, tom X V I I , nr 1. 1944. 35. Antropologia konstytucjonalna: " D r a p e r G„ D u p e r t u i s C. W. i С o n g h e у I . J . J u n , Konstytucja ludzka w medycynie klinicznej. P. B. Hoeber Incl.. N o w y Jork i L o n d y n 1941. H e a t h C l a r k W.. Czym są ludzie. D r u k . Uniw. w H a r v a r d , Cambridge 1945. Studium Grania. H o o t o n E, A„ Młody człowieku, jesteś normalnym. G. P. Putn a m * Synowie, N o w y Jork 1945. Popularnie napisany r a p o r t o studiach Granta. L e s s a W. A., Ocena konstytucjonalnych ttjpologij. A. A. A. Mem. N r G2. 1943. Studium porównawcze i historyczne tej dziedziny jako ca­ łości I 1 . '*" t j •I A �401 S h e l d o n \V. П., S t e v e n s S. S. i T u e k e s W. В.. Różnorod­ ności ludzkiej fizyki. Harper i Bracia N o w v Jork 1940. Wraz z «Różnorodnośriami iemperamrnlm* jest to fundamentem obecnego zaintereso­ wania i p r a w na polu aintropologii konstytucjonalnej. S h e l d o n W. H. i S t e v e n s S. S.,*Eożnorodnos'c( temperamentu. Harper i Bracia, N o w v Jork 1942. R o b e r t W. E h r i c h . Departament Socjologii i Antropologii Brooklyn College. B r o o k l y n , N o w v Jork, U. S. A. Robert IV. Erich, Brooklyn'College J O H N R. S W A N T O N , « T h e e w o l u t i o n o f n a t i o n s . . C i t v of W a s h i n g t o n , 1942, s t r . 2 3 — 8 . <-A г с w .a r s i n с v i 1 a b I e?». C i t v o f W a s h i n g t o n . 1943, sti-. 36. I. W W a s z y n g t o n i e i s t n i e j e o d r o k u 184В — wnioskując z p i e ­ czątki na okładce wydawnictwo .Smithsonian Institution.. D w i e piiwyższe p u b l i k a c j e pochodzą z tego właśnie w y d a w n i c t w a . P r a w d o p o d o b n i e coś j a k u nas d a w n i e j " " - B i b l i o t e k a "(Ha w s z y s t ­ k i c h . . . W b l v m razie p i e r w s z a z w y m i e n i o n y c h prac- m a t a k i charakter. A u t o r rozważa w s,pusób p o p u l a r n y . p r o b l e m «cwolucji n a r o ­ dów*, opierając sie na z n a n y m m u , l e c z n i c c y t o w a n y m m a t e r i a l e e l n o l o g i e z n v m i h i s t o r y c z n y m . N a p r z e s t r z e n i 23 ' s t r o n zdołał umieścić h i s t o r i e k i l k u n a s t u p l e m i o n i n d y j s k i c h oraz prawie w s z y s t k i c h z n a n y c h narodów świata. Załatwiwszy sic, zresztą słu­ sznie, w d w u z d a n i a c h , « p o s p o l i t y m przesądem*\ j a k o b y n a ­ rody i plemiona, w ograniczonej liczbie, bvłv a o l o w v m t w o r e m determinacji haskiej l u b n a t u r a l n e j w y k a z u j e na przykładach Irokezów Crikńw D a k o t a A r i k o r a l t d Że a n i t e r y t o r i u m a n i wspólny i e z v k w i e r z e n i a z w y c z a j e t y m m n i e i wspólna władza polityczna n i e stanowią' ani" o jedności l u d , , a n i p l e m i e n i a v sensie j e d n o l i t e i . . r u n y społeczne i N i e można też utożsamiać l u d u z p l e m i e n i e m a n i przyjmować że n l e m i e jakieś czv z w i ą ­ zek p l e m i o n «od nrc74tku»>" iest d o l a d iakaś n i e z m i e n i o n a w i e l ­ kością ( s i r . 3 ) . z w r a c a j ą c sie o d p l e m i o n do więcej zaawansowanych państw albo « n a r o d ó w » — z n o w u s t a j e m y wobec b r a k u j a k i e g o ­ k o l w i e k c z y n n i k a łączącego, względnie zespołu czynników, m a ­ jących u s p r a w i e d l i w i ć ' d o g m a t o niezmienności i c h l i c z b y , a l b o ich k o n s t y t u c j i - ( s t r . 4). A u t o r sadzi, że «naród» jest d o p i e r o p r o ­ d u k t e m e w o l u c y j n y m , który narastał p o w o l i p o d w p ł y w e m róż- 1.4.1. T- XXXVIII 2Ci �m d i p r z v c z v n , j a k w o j n a , zabór, częściowe l u b całkowite p o m i e ­ szanie się z i n n y m i l u d a m i , p r z e j m o w a n i e . ia.z t a k i e j raz i n n e j n a z w y , przeważnie j e d n a k c z y n n i k d o l n e j w o l i , to znaczy chęci życia" razem, Uważa, iż W i e l k a B r y t a n i a ' j e s t n a j l e p s z y m h i s t o ­ r y c z n y m przykładem t a k i e j właśnie e w o l u c j i . O Polsce' pisze t y ­ leż t a k : «Polska p o d o b n i e j a k Hosja zaczęła (swój b v t h i s t o r y c z n y ) j a k o p e w n a l i c z b a w o l n y c h i niezależnych państewek, k t ó r e ' * c z a ­ sem p o d d a n e z o s l a l v j e d n e m u rządowi.' P o d Bolesławem I I I osiąg­ nęła znaczną potęgę,'jednakże król t e n podzielił państwo m i e d z y s w o i c h synów i o d 1138 d o 1305 nastąpił p o n o w n y okres p o d z i a ­ łów, podczas czego w r. 1241 i 1259 fa-udności wewnętrzne powięk­ szyły sie w s k u t e k n a j a z d u Mongołów. W r. 1230 w p r o w a d z i ł P o l ­ s k i Król Z a k o n teutoński n a wybrzeże Bałtyku, n i e przewidując że przez to kładzie f u n d a m e n t p o d nowoczesne N i e m c y i s p r o w a ­ dza n a Polskę n i e p r z e w i d z i a n e wstrząsy K a z i m i e r z I I I 1370) jeden /' największych monarchów' usiłował zor-aiiizować klasę mieszczański \V V 1396 L i t w a - 'k lora poczęła sie r o z w i jać w X I I I ' w i e k u n a północno-wsch - n n i c a c ł i P o l s k i i z a r z e h podbijać coraz wieks/c o b s r . r v nołaczybi sie v P o l s k - . V U п и żeńslwo w X i c « o O d 'te<4> czasu o a n u h w P o r t c e c Ł ^ z - n n u ^ M w e w n e t r z n e ń-, w X ^ n c ^ w b s z c z i or/ez n, ele'rs ie S w h Ь n" ów <I), I r o n u S I ńrze-z w o i n y •/ I E t klńrlćh P o l s k o n НИ S rh^h,,S m z v Z 772 Sf\ Prusy 1Ж _ Ros e levvnEn L s h - P •( W ^ ^ , ^ d ^ l Jrnr'WfcKL КчДн«; uc/упшпл W копе» m zez | v W , , 1 R r t 7 nwpodlcg^m i Rosję w r. S ( s f r 1 14). ^ nzh „ Połski zostało n n r t i ń l n n e , S ^ " . И \™Xm Й ^ P<*«"*'<»« ^ Т f Г i " ' P l A ' S lw» о " ' ^ n»M« * ' ^ " !; >>»imcj T a k wygląda h i s t o r i a P o l s k i w oczach A m e r y k a n i n a , p r z y " n a j m n i e j j e j najważniejsze d a t y z w r o t n e . W .zakończeniu w y p o w i a d a a u t o r k i l k a ogólnych wniosków. W i d z i następujące składniki wpływające na t w o r z e n i e się n a r o * d ó w : d o b r o w o l n e l u b p r z y m u s o w e łączenie sie w z a j e m n e poszcze­ gólnych p l e m i o n ezv imńslw, względnie o b a ' t e składniki r a z e m ; przykładem k l a s y c z n y m , > i c r w s z e g o \ v p u S z w a j c a r i a i St. Z j e d n o X czone. d r u g i e g o ' s u i r v W s c h ó d , R z v m i A z t e k o w i e . Łączenie to ^ opiera się w e d l e a u t o r a n a c o d z i e mas» a n i e na rządzie l'orinie rządu rasie c z y n n i k a c h " c o n a f i c z r i v c h i e z v k u czv k u l Щ turze. W i e l k ą rolę o d g r y w a p r z y K m z d a n i e m a u t o r a - n j e o k r e A ślone bliżej p r a g n i e n i e ' i uczucie.' że los n i e t y l k o gospodarczy. �;SŁ 403 ale w ogóle przeznaczenie poszczególnych członków n a r o d u zależy e d tego « r a z e m - l r w a n i a » , co w r e z u l t a c i e p o w o d u j e role « r a z e m trwania». N i e wdając sie w d v s k u s j e z poszczególnymi t w i e r d z e n i a m i zaznaczyć trzeba, że a u t o r o w i n i e j e s l obca l i t e r a t u r a socjologiczna n a t e m a t y n a r o d o w e . P o j e c i e «naród» dotąd n i e jest s c i s l e V r e ślone. N i e m n i e j praca m a c h a r a k t e r p r o p a g a n d o w y w k i e r u n k u u s t a l e n i a poglądu, że wolność i swoboda w r o z b u d o w i e k u l t u r a l ­ nej sa n a c z e l n y m i ideałami narodów. II. Głębsza jest p r o b l e m a t y k a d r u g i e j p r a c v S w a n l o n a — «czv w o j n v są n i e u n i k n i o n e . . ' W c wstępie określa a u t o r wojnę, j a k o «najbardzicj g w a ł ­ t o w n y stosunek między " r a p a m i społecznymi*. Jest ona « j e d n y m ze sposobów u s t a l a n i a różnic między państwem,, a obecnie jest «jedna z i n s l v t u c v j społecz,nvch». Celem r o z p r a w y jest «zbadać początki w o j e n i różne i c h o b j a w y , wykazać niemożliwość o d d z i e ­ lenia problemu wojen miedzv plemionami l u b narodami od za­ mieszek wewnętrznych podać p r z e s a d różnych m o t y w ó w p o w o d u i a c v e h wojnę zbadać stosunek miedzy władza c y w i l n a a w o j ­ skowa porównać wojnę w snnłeeznWi p r y m i t y w n e j a więcej rozwiniętej i uwypuklić wewnętrzny związek m i e d z y p o b u d k a m i prowadzącymi do w o l n y T o d o p r o w a d z i do z a s t a n o w i e n i a sie n a d U d k a m i k o n t r o l i n a d różnicami m i e d z v stosunkamivvewnetrzi ™ „ ° , - , ,uiedzvnarodowwm^ n l v m D r a v v o a s r o 4 u n k a n i i onar v m i na r o l i w a n i a c K i t r a k t a t a c h d o norównania państw oSar vc na zaborach в o o a r l v t h n a ^ 7 i e dó zhadania v v X ™ mi l w i ' n m r Z m ^ ^ m v v S ins v не i i w o m v w śwh^ e c i i ó ^ . Е Л ^ п ^ S p i s k a a n t m S ПОЬШпу o p r a c o w a n e są ? Chara klei- książki «dla w s z y s t k i c h * skłania j e d n a k a u t o r a do b a r d z o skróconego t r a k t o w a n i a l v e h zagadnień. Z d a n i e m a u t o r a «woj,ra n i e jest p i e r w s z a i n s t y t u c j a l u d z k a . , za co uważał j a n p . G u m p l o w i c z . W ś r ó d małp s p o t y k a m y w p r a w d z i e niektóre g a t u n k i napadające n a siebie a!c wśród g o r y l i i orangutanów jest to r a ­ czej t y l k o spór o samicę, wyczerpujący sie w p o j e d v n k a c h , a n i e g r o m a d n e i walce. Pogląd że pożywienie roślinne w p ł y w a n a za¬ miłowanie p o k o j u , a mięsne n a w o j n y , n i e p o t w i e r d z a się w życiu. Japończycy- i Chińczycy żvwia się przeważnie ryżem, a p i e r w s i 2G* �401 z i m n i sa z zamiłowania do w o j n v . Ślady w o j e n s p o t y k a m y wśród l u d z i o d n a j d a w n i e j s z y c h czasów, jednakże r o z m a i t e l u d y r o z ­ m a i c i e sie do w o j n y ustosunkowywały. Jedne były a g r e s y w n e , w o j o w n i c z e , d r u g i e p o k o j o w e , co najwyżej znające r o d z i n n e p r a w o zemsty za m o r d e r s t w o l u b kradzież. A u t o r przytacza różne n a z w y p l e m i o n amerykańskich, ocea­ n i c z n y c h , a z j a t y c k i c h , afrykańskich z których j e d n e zapisały się « k r w a w o * , i n n e .pokojowo.. Spośród różnych p r z v c z v n , które mogą wywołać wojnę, a u t o r p r z y t a c z a jedenaście, które h i s t n r v c z n i e najczęściej się powtarzają: " r e w a a ż (odpłata, z e m s t a ) , honor z chęcią *połeeziie4 w y n o s z e n i a sic n a d i n n y c h , p o d j u d z e n i e zwłaszcza l u d z i młodych którym w o j n a p r z e d s t a w i a się i a k b y sport obowiązek r e l i - i i i i v ' w t v m z n a c z e n i u Że niektóre p l e m i o n a sadza iż rozgniewane bóstwo m o * a przejednać o f i a r a « l ó w o b e v e h P l e m i o n takaż o f i a r a . m o * a zapewnić sobie o b f i t e żniwa u s i a n i e L r a z v a n a w e t słuszność' swe i « t e z v » w sporze w e w n ę t r z n y m Osobna « a * e ooświeca a u t o r w o i n m n r e l i g i i n v n , mahonieiańskhn Dalece t v n o w c м и z v c z v n v w o i ^ w e d l e чи1 >гл• p o r y w a n i e k o b i e t ' lieiolników osobistego znaczenia » < 1 P * , t * t won>wn ka r X i i n i k Г z a w ł a ^ I T S m k o S e nad dro- p r / e d nai>adem " Ilóżne spory m i e d z y j e d n o s t k a m i d a n e j społeczności, w v n i kajace przeważnie z tve'h s a m v e h motywów, c o i w o j n v między n a r o d a m i . u d a j e sie reguIować r o z w o j e m p r a w a p u b l i c z n e g o i kar"nego państwowego! W ł a d z a c y w i l n a o d n o s i w t e n sposób w y ż szość nad w o j s k o w a , która r e d u k u j e sie w łonie państwa do za­ dań p o l i c y j n y c h . U d a j e się to zwłaszcza w państwach o p a r t y c h n a zgodzie, a n i e na zaborze w b r e w w o l i p o d b i t y c h . D z i s i a j , m ó w i a u t o ? n i e m a już w o j s k a W l i i p r z e c i w w o j s k u S z k o c j i H a w a r i i przeciw l h u s c m k a n i o n u l ' r f przeciw k a n i o n o w i Schwvc M n v a l den Państwa te z i e d n o c z v l v sie w r a m a c h j e d n o l i t e g o prawa w o i s k o zaś p o w y d z i e l e n i u "zeń h i s l v t u c i i p o l i c y j n e j m a za z a ­ d a n i e u t r z v n ać nokói i niezależność t a k z b u d o w a n y c h Państw o d C wtwnę^ } . 4 ~$ ! | f . ŁT 1 Г *\ ' %. ' *gf ' J a k k o l w i e k d a l e k a jeszcze w y d a j e sie a u t o r o w i droga do zjednoczenia całego świata, j a k o j e d n e g o państwa, j a k k o l w i e k k o ­ nieczność u l r z v . m v w . a n i a w o j s k a d l a o b r o n y niezawisłości przez poszczególne państwa jest jeszcze d z i s i a j koniecznością — p r z e cięż t a k a e w o l u c j a jest' możliwa. I w t v m właśnie, w tej e w o l u c j i k u j e d n e m u państwu i p r a w u w i d z i a u l o r możliwość uniknięcia w przyszłości w o j e n . "#**•> �405 Potrzeba t v l k o d o b r e j w o l i , b v do takiego zespolenia dojść. O b r a k tej d o b r e j w o l i rozbijają się j e d n a k dotąd szczytne w y ­ siłki. (_) ks. Franciszek Mirek CU. K. C H A M R L 1 S , . T h e b o t a n v a n d h i s t o r y o t Z i z a n i a A q u a l i с a L . ( w i l d , r i c e > . S m i t h s o n i a n Report f o r 1940, 9 r v c . P u b l i c a t i o n ;i622. W a s z y n g t o n 1Г441. 8", s i r . ;f69—;МЧ2. 1) Labi. ( l o t . 17). R o z p r a w a ta jest p r z y c z y n k i e m d o h i s t o r i i u p r a w y zbóż. Z a ­ g a d n i e n i e tej rośliny należącej do r o d z i n y Festucaceae omówił już zresztą w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j A. M a u r k i i o . w p r a c y : . P o ż y ­ w i e n i e roślinne i r o l n i c t w o w r o z w o j u d z i e j o w y m , (str*. 30 i п.). W o k o ł o tej pożywnej i p l e n n e j rośliny powstało wśród róż­ n y c h szczepów I n d i a n mnóstwo legend i baśni. P o w s z e c h n i e przez n i c h używana n a z w a «manornin», co znaczy «dobra j a g o d a . , p r z e ­ szła do b i a l v c h osiedleńców w d o l i n i e górnej M i s s i s s i p p i . F r a n c u z i i A n g l i c y n a d a l i j e j r o z m a i t e n a z w y j a k : d z i k i owies, c z a r n y ryż, w o d n y róż, ryż T u s k a r o r ó w » i t p . , p o m i m o , że roślina t a n i e jest w c a l e g a t u n k i e m rvżu a n i o w s a Jeden spośród e u r o p e j s k i c h u c z o n y c h , którzy rozpoczęli w y p r a w y do A m e r y k i , a b y badać j e j florę, 'S.zwed, Heter K a i m , przywiózł w r o k u 1751 duża k o l e k c j e okazów d z i k i e g o rvżu i t a k o n i m pisze: «\V Północnej A m e r y c e , gdzie roślina ta rośnie d z i k o , uży­ w a n a jest j a k o pożywienie, przez w s z y s t k i e d z i k i e p l e m i o n a , które zbierają ją w w i e l k i c h .ilościach*. T r u d n o j e d n a k b v l o sprowadzić do Europy- n a s i o n a wysiadające siłe kiełkowania. D o p i e r o w r o k u . 1791 p r z e w i e z i o n o je w słojach z wodą; s z w e d z k i b o t a n i k L i n e u s z nazwał ją Zizania Aąuatica. D o lego czasu «de b r a j a g o d a * n i e była z n a n a u c z o n y m p o m i m o że przez w i e k i ż y w i ł y sie n i a d z i ­ k i e l u d y a przez b l i s k o m łat dostarczała pożywienia l i c z n y m e u r o p e j s k i m p r z y b y s z o m T r a w a la rośnie w Północnej A m e r v c e od iezicr W i m i p e - a ż d o Z a t o k i Meksykańskiej i na w s c h ó d ' o d Gór S k a j i s l v c h aż do wybrzeża A t l a n t y k u \a"lycłi wybrzeżach jest na p o p u h r n eisVó ze w s z y s t k i c h roślin w o d n y c h VosnVvch w nhlkić Jeziorach i w o l n o o l v n a c v c h s t r u m i e n i a c h ' \ a W i n o ' veh w h o d n eh krańcach v c h o k . ic X v w a o n a często o o ' arese h e n r ó w / о т Г ie tai п п к г ^ Г ы Г ^ Г У Г Г О Г М П И ' Ł C k f c i ? i eh S i Л. Maurizio loc. cii. �1 406 się w j e z i o r a c h bez o d p l v w u . Rośnie n a j l e p i e j w m i e j s c a c h , g d z i e k o r z e n i e j e j uczepić sie m o g a głębokich pokładów mułu bez względu n a g a t u n e k glebv. Żizania Aquatica iest jednoroczną, w o d n a , saniorozsiewającą "się t r a w a o w y s o k i c h , p r o s t y c h , c y l i n ­ d r y c z n y c h wewnątrz p u s t y c h łodygach, zakończonych kiścią k w i a ­ t o w a i ' z a o p a t r z o n y c h w cztery d o sześciu długich, płaskich liści z g r u b y m n e r w e m środkowym. N a s i o n a są długie i wąskie, p o ­ k r y t e brązowa owłosiona 'łuską dojrzewają nierów-nomiĆrnie dojrzale j a d r o ' j e s t purpuroweczarne. W okresie g d v Zizania Aquatica dojrzewa, głównym lema­ t e m rozmów wśród I n d i a n j e s t ryżowe żniwo. Gromadzą się o n i w z a l e s i o n y c h m i e j s c a c h w pobliżu pól ryżu i rozbijają t a m obozy. G d y już w i a d o m o , że p r z y n a j m n i e j j e d n a c z w a r t a n a s i o n dojrzała, mężczyźni, k o b i e t y , s t a r s i chłopcy i dzieyyczęta siadają w wąskie łódki ' ł a t w o w y w r o t n e k a n o e którymi wjeżdżają w łany r y ż o ­ w e g o s z m v a r u ' W każdej łódce sa 2 osoby j e d n a s t o i n a ' d z i o b i e i za pomocą długiej r o z w i d l o n e j żerdki p o p y c h a i k i e r u j e łódka d r u g a z w y k l e k o b i e t a ( s q u a w ) s i e d z i w środku łódki i d w o m a p a t y c z k a m i stracą dojrzałe n a s i o n a n a d n o łódki N a s i o n a suszy sie "następnie n a słońcu rozkładając ie n a skórach k o c a c h l u b b r z o z o w e j korze P o k i l k u d n i a c h oraży sie n a s i o n a w w i e l k i c h żelaznych kotłach a b y ie n r z v - o l o w a c ' d o d'ilszeeo oczyszczania' O d b y w a sic l o DO o r o s t u w w y k o o a n y c h w z i e m i d o l a c h w v S o n y c b T s k ó r ^ n i w któryrł n r z S T n l n n i c o k l z i e b sie \ S « ort łusk ^ ^ ^ ^ i T \ ^ ^ ^ ^ ^ ^ T J ^ x ^ 7 \ - x T m w Urn smtsóh o^vVzV^ soosóh , r z y s z c z , n i , , i n n t E L , , dn .'e m n r l n k r o w ełe W 5 v n i ż O r z V u>lc\u m i t v n ndhnie Z i Hko i i ™ ' P rvln d/iiilffo n t l i d o f N n 2 w S I S к t ш - о ? t i ikZ' m i n Г i H r S W i n n S « ^ O K IP f T ' l / n,f ь г i C ^ i s i e j ^ stair ^ c o m n i ) w r o k u 1634, dokąd przybył, z wybrzeży A t l a n t y k u . Według t r a d y c j i indiańskiej szczep M e n o m n u jest o d iiiepam.ętiiych czasów związany z Z i z a i i ą . S a n i c h n a z w a znaczy «lud d a k i e g o ryzu». W i e r z o n o n a ­ wet, ze g d y t y l k o M e n o m m . osiądą w jakiejś o k o l i c y t o d z i k , r y z u k a z u j e sie t a m , a z n i k a g d y ją opuszczą. Żyli o m wyłącznie z m y ­ ślistwa , roślin n i c wymagających u p r a w y . W y s o k o c e n i l i Z i zan.ę, uważając j ą za d a r d o b t y c h bogów i z tego p o w o d a s t a n o ­ wiła o n a podstawę uczt r e l i g i j n y c h . и1дг. W r. 1852 R z ą d F e d e ­ r a l n y przydzielił n n leśne obszary n a d W i l c z ą Rzeką ( W o l f R i ­ v e r ) , к ore d o ckis zamieszkują j u z m e j a k o - l u d dzrkiego r y z u » , łecz j a k o r o b o t n i c y l e s m . W �г 407 W dzisiejszych stanach W i s c o n s i n i Minnesota w w i e l k i e j d o l i n i e znajdują się niezliczone płytkie j e z i o r a i l e n i w e s t r u m i e ­ n i e , które b v l v r a j e m d l a czerwono s k o r y c h , dostarczając n i e w y ­ c z e r p a n y c h zasobów żywności. Poza d z i k i m ryżem, r y b a m i i z w i e ­ rzętami w o d n y m i , okolice te obfitowały w zwierzęta lądowe, ce­ n i o n e l a k dla'mięsa, jak i skór. T o Leż t e r e n y le były p r z e d m i o ­ t e m n i e u s t a n n y c h , k r w a w y c h w a l k pomiędzy szczepami S i o u x i C h i p p e w a W r e s z c i e w r "l862 r z a d oddał > n i e p o d z i e l n i e C h i p ­ p e w a D z i k i ryż dostarczał żywności z d r o w e j łatwej do p r z e c h o ­ w a n i a i przewożenia R y ż w »otowaniu p e r n i i c i e i mała ilością można w e l u l u d z i nakarmić co o d p o w i a d a Gościnnemu c h a r a t e r o w i I n d i a n : n i e o c z e k i w a n y / a zawsze m i l e w i t a n y gość n i e s n r a w i kłnr.ntu ffdvż w y s t a r c z y dolać w n d v do knfła 'ahv «estei b r v i d l a w s z y s t k i c h starczyło ' U l u b i o n a p o t r a w a c e n i o n a n a w e t orzez białych iesl^ «lassamanonny> t i b n i a 2 t d t i k ^ o n - ż u k u kurvdzv r v b ' 1 3 h ш е т R v • r o z g o t o w a n y rm n\iaz"e z a s t e n u i e I n d i ^ Z сЫеЬ i n ^ a S na sucho dostarcza n i e t v k w ^ r S r ^ Umlcinym P«^«iema tt u b oo tt nn ii uh mliicz zJymm lroo D Rozprawka i l u s t r o w a n a jest pięknymi f o t o g r a f i a m i , N i e m n i e j podkreślić należy, że l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u a u t o r n i e w y ­ czerpał. J. D. JOHN GILLIN, «Мое h e a P e r u v i a n C o a s t a l C o m •ro u n i t v » . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , I n s t i t u t e of Social A n t h r o ­ pology. P u b l i c a t i o n No. 3, W a s h i n g t o n 1947. ••I. Ł 9 • O k r e s , o d o s t a t n i c h l a t p r z e d w o j e n n y c h począwszy, c h a r a k ­ t e r y z u j e w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a etnologów p ó ł n o c n o a m e r y k a ń ­ s k i c h z a g a d n i e n i a m i A m e r y k i Południowej, p r z y c z y m rolę p r z e ­ w o d n i a g r a S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . N a j l e p s z y m tego w y r a z e m jest ^ i n i c j o w a n i e m o n u m e n t a l n e g o dzieła. ^ H a n d b o o k of" S o u t h A m e r i c a n I n d i a n s * , w y d a w a n e g o "z udziałem północno i południowo-amerykańskich u r z o n v c h * którego d w a p i e r w s z e t o m y już sie ukazały ' P o tej samej l i n i i zainteresowań i d z i e seria w y d a w n i c t w nod'ietvch przez I n s t i t u t e of Social A n t h r o p o l o g y , 'której t e c i m 7 k o l e i t o m e m jest książka G i l l i n a «Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . . ^ T e r e n e m zainteresowań G i l l i n a jest osada Moche, leżąca n a p a c y f i c z n y m wybrzeżu peruwiańskim, około 7 k m o d s t o l i c y d e p a r l a m e n t u T r u j i l l o . Mocheros, mieszkańcy osady Moche, r a s o w o r z J ' * 1Ш- �408 wykazują duży jeszcze procent k r w i indiańskiej. J a k k o l w i e k sa chrześcijanami, mówią po hiszpańsku i k u l t u r a l n i e n i e w i e l e róż­ nią się od sąsiadującej z n i m i ludności hiszpańsko-peruwańskiej. uważają s i ę ' j e d n a k za I n d i a n i s i l n i e zaznaczają swą odrębność. P o d s t a w a odrębności i .poczucia wewnętrzne i łączności jest gospo­ d a r k a k o l e k t y w n a , obe m u j a c a w s z y s t k i c h mężczyzn, r o d o w i t y c h Mocheros. a będąca przeżytkiem czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h . ' I n s t y t u c j a g o s p o d a r k i k o l e k t y w n e j jest j e d n a z n a j c i e k a w ­ szych f o r m u s t r o j u społeczno-gospodarczego P I d . A m e r y k i . I s t n i e j e Lam s i l n i e rozwinięte poczucie własności p r y w a t n e j z i e m i , z a b u ­ dowań i w s z e l k i c h .ruchomości, wspólną n a t o m i a s t jest praca w s z y s t k i c h meżczv:zm p r z y u p r a w i e pól, b u d o w i e i u t r z y m y w a n i u urządzeń i r y g a c y j n y c h o r a z p r z v b u d o w i e domów. T a p o z o r n a sprzeczność poczucia własności przedmiotów m a t e r i a l n y c h i wspól­ n o t y p r a c v p o l e - a na prześwdadczeniu o zupełnej i c h niewspólmierności' P r a c a " j e s t w pojęciu Mocheros czymś zapełnię o d m i e n ­ nym czymś n i e w v n . W n v n v m n a p r z e d m i o t y m a t e r i a l n e l u b i c h s y m b o l , pieniądze.: Pracę można oddać t y l k o praca. W części p i e r w s z e j , obejmującej zebrany materiał, a u t o r n i e p r z e p r o w a d z a j e g o s e l e k c j i . X a równi t r a k t u j e n p . a r c h a i c z n e l o ­ dzie plecione z " t r z c i n y , używane w rybołówstwie m o r s k i m , j a k i lodzie b u d o w a n e z i m p o r t o w a n y c h desek p r z e z s p r o w a d z a n y c h majstrów, l u b f a k t , że czas m i e r z y sie w e d l e przelatujących 'sa­ molotów pasażerskich l i n i i l o t n i c z y c h F a u e e t t a . D o p i e r o w o s t a t n i m rozdziale stara się a u t o r w v l a e z v c z c a ­ łokształtu k u l t u r y M o c h e e l e m e n t y p r z e d k o l u i m b i j s k i e , w p ł y w y k u l t u r y s i e r r y i ' w p ł y w y e u r o p e j s k i e d a w n e i współczesne, przv c z y m dochodzi do k o n c e p c j i k u l t u r y m i e s z a n e j , d l a której u r a b i a t e r m i n k u l t u r y k r e o l s k i e j ( h i s z p . «'criollo»). 1 K u l t u r a .kreołska. z d a n i e m a u t o r a , jest syntezą elementów c z e r p a n y c h z różnych źródeł, między i n n y m i z r o d z i m y c h k u l ­ t u r indiańskich. Hiszpańskie piętno "jest t u j e d n a k l a k ' s i l n e , że na całym obszarze A m e r y k i Łacińskiej jesL ona n i e m a l j e d n o l i t a . I d e o l o g i a jej jest raczej h u m a n i s t y c z n a , ' z p r z e w a g a l o g i k i i d i a ­ lekt y k f naci e m p i r y z m e m i p r a g m a t y z m e m . S ł o w o posiada w i ę k ­ szą wartość niż rzecz ( s t r . 151—452).' W l y m o s t a t n i m w i d z i a u t o r p r z v c z v n e z j a w i s k a że idee sa chętnie i wchłaniane przez kulturę Li-eolską 'niż w y t w o r y m a t e r i a l n e i towarzyszące i m t e c h n i k i . K u l l u r a M o c h e jest, z d a n i e m a u t o r a , typową kulturą k r e o l - Sierra - górskie partie Peru. stosunkowo dobrze i o klimacie chłodniejszym niż okolice nadmorskie. 1 nawodnione = .'Я 'l' .'Mi » - — — = i �mi \ ska. Szczegółowa j e j a n a l i z a daje o b r a z m e c h a n i z m u p o w s t a w a ­ n i a i części składowych k u l t u r v k r e o i s k i e j . W b a d a n i a c h G i l l m n i e "odrzuca, w p r a w d z i e m e t o d e t n o l o g i c z n v c h , polegających n a bezpośrednim k o n t a k c i e z badaną l u d ­ nością, za najwartościowsze uważa j e d n a k ankietę i statystykę.. Sadzi ( s i r . 2 — 3 ) , że. byłoby wielką pomocą d l a n a u k i , g d y h v ' w s z e l ­ kie z j a w i s k a k u l t u r o w e mogły być z r e d u k o w a n e do procentów.. P o z w o l i ł o b y l o n i e t y l k o n a dokładniejsze u s t a l e n i e p o z y c j i r ó ż n v e h z j a w i s k w całokształcie k u l t u r y , ale także dostarczyłoby b a r ­ dziej precyzvj.nvc.il p o d s t a w d l a z m i e r z e n i a zachodzących w n i e j zmian ' ' ^ ' A. Kowalska «G o u l o u г о ГС u 1 l u r e i n I n d o n e s i a » b v R A Y M O N D K E N N E D Y . F r o m the S m i t h s o n i a n R e p o r t for №3, pages 5 1 3 — 522, S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n W a s h i n g t o n . 8«, 1 m a p a , VI t a b l i c . Z w i e l u względów w y s p y I n d o n e z j i sa b a r d z o c i e k a w y m m a ­ teriałem d l a etnologa. T u : b o w i e m z n a j d u j e m y początki'historii człowieka. J-awajczyk, który żvł s e t k i tvsiecv l a t t e m u jest p n i e m genealogii- I n d o n e z j i , a d o p i e r o później n i e z l i c z o n e fale p r z y b y ­ szów osiedlały się n a w y s p a c h . P r z o d k o w i e p i e r w o t n y c h m i e ­ szkańców T a s m a n i i i A u s t r a l i i , M e l a n e z j i i P o l i n e z j i w i e k i t e m u przeszli przez I n d i e W s c h o d n i e S p l o t y h i s t o r i i sa t u b a r d z i e j z a ­ gęszczone niż . . d z i e k o l w i e k i n d z i e j i n n y m z n a m i e n n y m f a k t e m iest' że do dziś zachowały sie w s z y s t k i e h i s t o r y c z n e w a r s t w y j ' ż e ' w ś r ó d 'różnych szczepów t u l i y l c / v c h w i d o c z n e sa ślady w s z y s t k i c h c y w i l i z a c j i które t u w przeszłości istniały Sposób ży­ cia ' k o c z o w n i c z y c h szczepów n a S u m a t r / c ' i R o m e o ' jesl p r a w d o ­ p o d o b n i e n i e n a r u s z o n y , , o d b i c i e m ogólnych warunków życia n a u c h i o e l a . - u s m z e d ' W tvsiecv l a l i t a k i e s a m e w s o r v starożytne i k u i t u r y można znależY wśród n w c h szczetrów T a k wiec o b e n i a I do e / i i e s f i ^ b ^ iacуm o W roz N4 i n t-m?eiv/e СУwi izac i Jest t o i e d n a z ' n i e l ^ z m X c z ^ Ś c i wbl nnżn a o h Ś o w iwać i e s z e z e T TWO i S s l S hvb f r7,i1\\Ze w i e l k b ' ' okre<d sV do , Г Г S b w. l x I n !em H , e n d e r s k a ^ d n i n is.'rae 1 k n l S a I . Г 1 а Н п е Tfoti i.lhv,L jednak S r v S ^ n i , r t z \ n n i k i e m w .zaennvsamu HV » 'l " к pci" H ^ u V t e j \-as 7 ,™ЫтР h , £ v louzmiej KUUU,\ Ku^ura ^ib Z JISI и 11 ч ne w ! ogionet" �-НО n i c szerokie zasięgi, o d n a j p r o s t s z e j w świecie do w v s o k o r o z w i nietej i dawno ugruntowanej cvwilizacji. Długo p r z e d świtem p i s a n e j h i s t o r i i p r z o d k o w i e I n d o u e z v j ezyków z a m i e s z k i w a l i te w v s p v , o s t a t n i p r z v p l v w późniejszych Matejczyków miał m i e j s c e około 2 tvsiace l a l' p r z e d C h r . J e d y n a obca domieszką o d lego czasu h v l i n i e l i c z n i H i n d u s i , A r a b o w i e , Chinczvey i ostatnio E u r o p e j c e . D w i e główne r a s o w e gałęzie lo wcześniejsi i późniejsi M a i a j o w i c Oprolo- i d e u l e r o - M a l a v ) , są o n i m a l i , ' o brązowej skórze i f a l i s l v c h l u b p r o s t y c h włosach. Lecz wcześniejsi M a l a j o w i e , p r z v h v l i z A z j i m a j a l v p b a r d z i e j k a u k a z o i d a l n v t j . niżsi, o b a r d z i e j krętych wdosach i węższych głowach. T y p późniejszych M a l a j ó w jest "bard/Jej m o n g o l o i u a l n y o g r u b s z y c h ' i J o s t v e h wdosach i b a r ­ dzo s z e r o k i c h t w a r z a c h . Wcześniejsi M a l a j o w i e , zamieszkujący przeważnie niedostępne o k o l i c e sa w większości n o a a n a m i u l e ­ gają o n i t y l k o c z c ś d o w o w p l v w o m " c y w i l i z a c j i h i n d u s k i e j i raahom e h m s k i e i b r a k i m postępowej k u l t u r y i zachowują starożytną n i - a n i z a c i e społeczna N a t o m i a s t późnie fsi M a ł a i o w i e zamieszkują nrzoważn e o b r z e ż a T»rzesz o n i - , e z s l n y w p ł y w h i n d u s k i sa wyznania mahomePinsldcX nos a d a i a duży zasób t e c h m k i w v t w o r c l ' j i o d d^iwiw f o r m y rządów. m P o m i m o lycłi różnic'jest w i e l e elementów j e d n o l i t e j k u l t u r v . J e d n v m z n i c h j e s t jeżyk. Z a w y j ą t k i e m t r z e c h ośrodków posłu­ gujących sie bliżej n i e s k l a s v f r k o w a n v m jeżykiem t z w . . p a p u a s k i i n . : . w s z y s t k i e l'udv I n d o n e z j i używają jeżyka o t v m s a m v t n podłożu I j . ' m a l a j o - i K d i n e z v j s k h n . Mało k t o . u r n i e czytać l u b p i ­ sać, ci co umieją posługują się starożytnym p i s m e m ' p o c h o d z e n i a h i n d u s k i e g o l u b a l f a b e t e m a r a b s k i m , jednakże m i s j o n a r z e i szkoły w p r o w a d z a rzymski. ' ' P o d s t a w a działalności gospodarczej j e s t rolnictwo, w nie­ których t y l k o jeszcze okręgach ludność żvje z myślistwa i z b i o ­ rów" d z i k i c h roślin. N a z a c h o d z i e u p r a w i a n y j e s t ' p r z e w a ż n i e rvż, w c e n t r a l n y m okręgu k u k u r y d z a , a n a w s c h o d z i e sago. U p r a w a k u k u r y d z y ' j e s t s t o s u n k o w o n o w a , d a w n i e j zastępowało ją proso. ( H o w n v m i zwierzętami d o m o w y m i sa psy, k o t v , k u r w ' świnie i kozy'- nnniei r o z p o w s z e c h n i o n e ' b v d l o i bawoły- w o d n e sa p o c h o ­ d z e n i a h i n d u s k i c h k o n i e i k r o w y - e u r o p e j s k i e g o . Rybołówstwo, na równi z r o l n i c t w e m j e s l podstawą w y ż y w i e n i a ludności. P r a w i e w s z y s t k i e d o m y sa prostokątne, z d r z e w a l u b b a r o ­ b u s u , k r y t e strzecha, często w z n o s z o n e n a p a l a c h . Są one czasem małe, j e d n o r o d z i n n e , l u b też o l b r z y m i e , mające s e t k i stóp długo­ ści. Poza t y m sa jeszcze d o m y różnych K p ó w пр.: sezonowe sza­ łasy ludów k e w z o w n i c z v e h , « u l o w e » 'okrągłe m i e s z k a n i a , pływające i . 4 '— �411 -chaty n a t r a t w a c h i domki o okrągłych l u b o w a l n y c h d a c h a c h . Kamień, r z a d k o używany d o b u d o w l i , służy d o w z n o s z e n i a o l b r z y ­ m i c h rzeźbionych pomników. D a w n e , m e g a l i t y c z n e z a b y t k i w s k a ­ zują, że w przeszłości używano k a m i e n i a do b u d o w l i przeważnie religijnych. W " c e n t r a l n y m Celebesie ludność u ż y w a k o r y , liści i m a t d o w y r o b u ubrań, t k a c t w o przybyło względnie późno. Obróbka m e ­ t a l i j e s t wcześniejsza i b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n a , w y r ó b m a t , koszyków i rzeźba z d r z e w a sa w y k o n y w a n e p r z e z w s z y s t k i c h . N a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e l u d y noszą t y l k o p r z e p a s k i n a b i o d r a c h , w y r a b i a n e z k o r y , w niektórych o k o l i c a c h obywają sie n a w e t bez tego S t r o j e m n a t o m i a s t p o w s z e c h n y m jest s a r o n g i ' b l u z k a d l a k o b i e t a d l a mężczyzn sarong l u b ' s p o d n i e z k o s z u l a , w s z y s t k o z materiałów własnego w y r o b u l u b n a w e t n a b y t y c h . D o n a j b a r ­ d z i e j n o s z o n y c h ozdób należą f a n t a z y j n e p r z y b r a n i a - ł o w y k o l ­ c z y k i n a s z y j n i k i i pierścienie n a r e k a c h i n o c a c h Okaleczenia c i a ł a ' w celach e s t e t y c z n y c h jest n i e z m i e r n i e rozpowszechnione nrzew-Tmie o r z e k b w a n i e u s z u aż do n a d i n i c r n e - o r o z c i a m i i e c i a m a ł ż o w i n y i n i t o w a n i e zębów 'zdarzają sie leż sztuczne d e f o r m o ­ w a n i a d L v ta u o w a n i e f a r b a lub żywica i t p У a broń służą S Z*v/ ' nńec/c m równi z l u k a m i wiahówLmiPodró e !u p k cea cshi e w waskTclflódHcl a pizc-пом Drzenos loakacn, a tl oo w w a- ri yv w koszach na O r g a n i z a c j a społeczna z n a j d u j e sie n a t r z e c h p o z i o m a c h : 1) n i e l i c z n e nowoczesne m i a s t a , gdzie ludność jest częściowo z e u ­ r o p e i z o w a n a , 2) t u b y l c z e państewka, przeważnie n a w p ó ł n i e z a ­ leżne, f o r m a h i n d u s k i e j o r g a n i z a c j i sprzed 1500 l a t i 3 ) szczepowa l u b w i e j s k a społeczność, która jest najważniejsza p o d s t a w o w a j e d ­ n o s t k a o r g a n i z a c y j n a . Każda t a k a g r u p a Żyje zupełnie niezależnie od i n n y c h t a k p o d w z - l e d e m e k o n o m i c z n y m j a k i p o l i t y c z n y m , to samo o d n o s i sie do szczepów k o c z o w n i c ^ - c h P r z e w a ż a j ą c y ' s y ­ s t e m rządów t a k wśród szczepów osiadłych j a k i k o c z o w n i c z y c h jest d e m o k r a t y c z n y \ V o d z o w i e sa w y b i e r a n i za iz-oda ogólna n a ­ w e t ie/eli w z a d l e n u t r z y m u j e sie t y l k o w jednej -ałezi r o d z i n ­ nej - d v / n i e o d p o w i e d n i następca n i e m a szans v v v b o r u ' P o n a d t o rada w i e i s k a składa a<-a sie z a z w y c z a j ze wszystkich'dorosłych m e ż c / w n r z e c z y wiście k o n t r o l n i e c z v n v w o d z a E k o n o m i c z n e slowspólna w - b s n o l h z i e m i i . Х , ! ^ ^ ! ™ l l ^ n S w z » Z ^ rednostką socjalne jest п Х ш Г ^ slovlli N a r o d o w a r e l i g i a i n d o n e z y j s k a ' o p i e r a sie n a t r z e c h p o d s t a ­ w a c h : 1) w i e r z e n i a dotyczące s i l m a g i c z n y c h , 2 ) duchów w s z e l - �412 kiego rodzaju i 3) duchów przodków. N a w e t , gdzie d o t a r l v h i n ­ d u i z m , m a h o m c t a n i z m i chrześcijaństwo, utrzymują się k u l t y po­ gańskie i s i l n i e zabarwiają n a b y t e r e l i g i e . Siły m a g i c z n e w y ł a ­ niają -sie z k o m p l e k s u z d o b y w a n i a głów- l u d z k i c h , co jest o b o ­ wiązkiem, r e l i g i j n y m , o b l i c z o n y m n a w z b o g a c e n i e zasobów s i l d u ­ c h o w y c h społeczności, przez ' z d o b y w a n i e " od i n n e j społeczności g ł ó w ' i n a d p r z y r o d z o n y c h sił кlóre'one rzekomo posiadają W i e l e ceremonii dąży do t e » o s a m e - o celu l j . z d o b y w a n i a i pow'iek.van i a sił m a g i c z n y c h znajdujących sie w e wszechświecie Celem t e - o jest "łownie leczenie c h o r y c h u l e c z a n i e p l o n ó w itp lecz używa się też czarnej m a - i i p r z e c i w k o w r o g o m W i a r a w d u c h y d o b r e i złe m a n a celu z j e d n a n i e sobie przychylności p i e r w s z y c h i z w a l ­ czanie z l v c h zamiarów drugich B a r d z i e j p o p u l a r n e s a ' d u c h y niż vze f z i e n i i w o d y p o w i e t r z a o' jako a w i e i Z e p n e Z i o w i e k a N-iiważnieiszym i e d n a k k u l t e m iest cześć o d d a w a n a d u chom^ u i X e к ^ s ^ T ^ i & l ^ h S L S kami m i e d z y ż y l t y m f n h 1 n i f d u c h . n rib'Eo ZhTZ^^Ć S S 7 leYn haw-y с 7 с Г ^ In -Ł у v i ,Z ĆZ !Z ń n rv. „ ! ! , ! • ! ,.ь Fi У nl. bvć , w J n ,i!r B " uZL • ' m i 112\ 1 Z Z- ,ь ^ п . / T y } d u i z m szuzy się w lia-lt, m a h o m e t a n i z m (w_ m z i y d i s t o p n i a c h ,czysLosci»), na S u m a t r z e , J a w i e i n a wybrzeżach ł b r n e o , Cele­ bes; chrześcijan j e s l t y l k o około Ж tysięcy, z których t y l k o p o ­ l o w a to tubylcy a c h r z e s c . j a i i s t w o r o z k i z c w i a się wsrod plemion, do kitory.ch h i n d u i z m i m a h o m e t a n i z m jeszcze n i e d o t a r t y . T a k więc na w s c h o d n i c h w y s p a c h i w g l e b i większych l ą d ó w zachowały sie n a j d a w n i e j s z e o k a z y rasy i k u l t u r y . W b a r d z i e j do­ stępnych 'okolicach zachował się l v p wczesnych Malajów, a poziera k u l t u r y jest średni. N a t o m i a s t n a wybrzeżach -zachodniej I n d o n e ­ z j i t a k l v p v j a k i k u l t u r a sa n a j b a r d z i e j nowożytne. Jadwiga Dembińska H . G. D K I G N A N . « S i a m l a n d o f f r e e m e n . , S m i l h s o n i a n I n s t i t u t i o n , W a r B a c k g r o u n d studies N o 8, p u b l i c a t i o n 3703, W a s h i n g t o n 1943. 8", s t r . 4 n i b . + 18 + 2 n i b . , 1 m a p a , 8 tab!,. (16 f o l . ) . o ! I * —' l Rozgrywający się d r a m a t ludów i n d o n e z y j s k i c h , walczących niezależny b y t p o l i t y c z n y i .zrzucenie u c i s k u ekonomicznego. ~. v �413 laczv się ściśle ? d o j r z e w a n i e m i c h s a m o w i e d z v n a r o d o w e j . Jesl l o d o w o d e m , żc w kręgu malajsko-chińskim 'dojrzewają -brze­ m i e n n e w następstwa p o l i l v c z n e w y p a d k i , które ' j e d n a k k o r z e ­ n i a m i s w o i m i sięgają /ę-boko w z a g a d n i e n i a etniczne. N i c w i e c d z i w n e g o , że w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j mnożą sie rozmaitego t y p u o p r a c o w a n i a tego p r o b l e m u , t u też należy r o z ­ p r a w k a m i . G. D e i g n a n a o S i a m i e . A u t o r w sposób przystępny, p o p u l a r y z a t o r s k i daje synte­ tyczny o b r a z całości, szkicując' w a r u n k i ' geograficzne, historię k r a j u , skład e l n i r a w , gospodarkę i sytuację "''polityczną. W ujęciu t v m półwysep M a l a j s k i r v s u j e sie j a k o pomówi, przez który p r z e ­ walały się różne l a l e ludów znęcone b o g a c t w e m kraju). Ód pół­ nocy wdzierały się l u d y M o n g o l i i , o d północnego w s c h o d u l > r a w i d z i którzy k r a j s k o l o n i z o w a l i , a następnie m i s j o n a r z e b u d d y j ­ scy N i e bez w p ł y w u pozostały na ia^dv m o r s k i c h piratów K r y ­ s t a l i z o w a n i e sie świadomości n a r o d o w e j t a k i c h ludów, j a k Мой, A n n a m i c i Shan L a o S i a m przerwała w X V I w i e k u i n t & r w e n c t a państw e u r o p e j s k i c h P o r t u g a l i a H o l a n d i a F r a n c j a i A n g l i a r o z ­ poczęły walkę o b o g a c t w a k r a j u W r e s « r i e półwysep n i b y G a l i a starożytna n o d z i d o n v został n a t r z y strefy p o l f t v c z n - П ' a n i e l ­ ska w s c h Khńa B u r m c Shair' П francuska /a h o d n i obein и 4 Kambodże \ n n a m ' i w i e l k a cześć o b - tzrr w źtrn śn e • n o m edzy S i l ludzi 1 1 т Ь '™ 'iiińl n ^ c a r s t w e u n m e hk\ch S h m ' I r ai t a k i e roz7zł<mko 4w L m w e f fil rokuWH) h " SnXSr ,ЗГ ™ I womie 'z*.\ L „ С f n n u u - T s ^ , ^ ^ ^ ^ ^ ^ ń ^ ] /;иш o w . doprowadź, p r a w d o p o d o l m . e do le„o. м M a i m z с у staną się z n o w u ' i w o l n y m l u d e m * . S i a m nowoczesny, to S i a m c e n t r a l n y z B a n g k o k i e m (800 t v s . l u d n . ) , j a k o s t o l i c a królestwa, założona d o p i e r o w X V I I I s t u l e c i u , c e n t r u m n a u k i , s z t u k i i ząbkującego przemysłu. T u t a j w z d u m i c w i a j a e v m p r z e c i w s t a w i e n i u stoją n a p r a w i w siebie stary S i a m i n o w e ' T h a i . D o n i e d a w n a ludność .poza stolica prowadziła życie n i e w i e l e różniące się o d życia przodków. O b r a cało sie o n o ' w o k o ł o sadzenia, u p r a w i a n i a r o l i i żniw, p r z e r v w a n v c h d o r o c z n y m i uroczystościami r e l i g i j n y m i , Nędza w zachódn i m z n a c z e n i u , bvła n i e z n a n a . P o m i m o tego, że przeciętna r o dżina m a ł o miała do c z y n i e n i a z. pieniędzmi, j e d n a k d o m b a m b u s o w y można było zbudować w d w a d n i . D r z e w a owocują t a m całe r o k . u b r a n i a w y r a b i a sie w d o m u , o b u w i a mało s i ę ' n o s i . } fc" Ppfk:. fiŁ Шш\ : �415. 414 , „ „ , - o s / v U i sie wzdłuż d o l i n y r z e k i S a l w i n , m i e I Ш У И każdy m i e s z k a n i e c p o s i a d a trochę «runlu l , , h m , , • n a s t i a . Kes-oa д i c z a . Głównymi g r u p a m i zamieszkujaw y k a i k o w a n i a .kawałka l a s u w bo zaludniomf n b f r T Л Zl S i a m sa- T h a i ( > w o l n i l u d z i e » ) c z y l i właściwi S i a m d a t k i sa n i s k i e można je spłacić, p a r o m a d " i r i a y ft ^ n o w i ł w ostatnich Ы а с Г ^ С - " c i i ^ S ^ - v r e s z t k i szczepów, które g e j £ t l р и 0 Z D 1 l u b v s I a w s r o d ludności w i e j s k i e j stanowiącej z n a c „ ; S ' ^ ? ^ S i a m u . PPo, sdt a„ n o w i o n o „u .pTr a' w. i a - ш szkańców Sh»m„ J...,.-„__ ^"ększosc m i e - b a w e ł n ę , zaprowadzić systematyczne n a w a d n b n i i \ . dla e n e r g i i e l e k t r y c z n e j , podnieść r o l n i c t w o i b „ , ' i T"T 2ró" pewnić — r o l-n=i k• o m zbyt,'dbać o zdrów iT L l o-otiowlę 1 n1 \ bydła, v ' za przeszkodziła w z r e a l i z o w a n i u t y c h jirojektów " ° a 2 4 f / n a ( 2 n s ę 1 , L h U I z a 1 t y l o ń 3 2 a W j n r w ' T h a i , i Shan, p o c h o d n y od Lao-Г1a с ' XIV w s c. h o d n i e j części KH, ,umr imv .y . WWł a ł aśścci w i waa hhi si st toor ri ai a b^i a m u" s p i^* * ^ ^ л » .w Test m a n a zz «Pongsawadon «Pongsawadon M Шu aa n Nu IUKJ ^ - ^ j w jest znana n gg N « aa»» ^^ O^CoZ n v c h zU i KLS, Jest to zbiór a n,cszartNcn ych z o p i ­ ~" urzędowych sprawozdań z m i e s z™ sem c u d o w n y c h zdarzeń. I n t e r p r e t a c j a t y c h z r o d c l * s k a z u e, ^ S i a m z a m i e s z k a n y p i e r w o t n i e przez l u d w y w J ^ > £ szczepu M ó u - K h m e r , który osiedlił się w s r o d * ^ ^ i hod^v przynosząc ze soba religię i z w y c z a j e 3 * ^ ^ ^ , , p o m o r z y ł y się .państewka stale w a l c z y d L n i U Z d ь n o n i s l ( n v dał zarys k o l o n i z a c j i p o i w v s p u Г j S Ц Й Т ^ starszą w a r s t w a I m ł n n L ^ L J : > ^ ' " " e j . Naj •starszą warstwą ludności s t a n o w i N g o z a m i e i k n ^ T , - ' \ w y s p u M a l a j s k i e g o , karłowata c z a m o s k ó r l i t t f i ',' ? ° m i e d z y sobą. . . . , • . . „uiacvch i w o spokrewniona z t u b v l c a m w v s n S l / ? ' ~ D a l s z a część p r a c y poświęcona jest I f " " ^ / ' ^ г F i l i p i n . A u t o r >rzvp-,szcza że ies\ o fń™ V " W * " sobie królestw. N a j s t a r s z y m było S u k h o t a i , kto. с wątpliwie j e d n a k k u l t u r o w a w a r s t w , L ™ . ! " E t y c z n a . Nie¬ n r z e d C h r y s t u s e m było sporą wioską położoną n a pomoc o , ....... . _ « d wa-istua ta odpowiada l u d n o - i razniejszc«o B a n g k o k u . W i o s k a pomału p r z e k s z l a d i a l a g sno-paleolitycznej Ostateczn , 3 Г ? ' ' « Ь и м И wczes t w ^ " w r ^ z c i c królestwo przez s y s t e m a t y c z n y podbój t r u d n e , ze w « l « | „ , u b Ł lozw.ikłan.e lego z a g a d n i e n i a jest W y s ł a n n i c y cesarza chińskiego w M I w . w s p o m i n a j ą ze k r a r czej późny n e o l i t ' w y k o p a l i s k , które reprezentują r a ¬ z a m i e s z k a n y l ) v l przez ludność zajmującą się P ^ e w a z r IL^ P ^ . ^ o slatnich k i l k u tysiącleci przybyła d n m a f.,,, , rv7„ i w y r o b e m c u k r u , w sposobie życia m a i o . ш . . * . ^ v dow p o c h o d z e n i a mongolskiego', która usuwając n m , i , ! Г IZe szych mieszkańców S i a m u . A r c h i t e k t u r a , k l o i c j siady je n e g r i l o s w gory, zajęła i c h m i e j s c e , i stworzyła t o r ^ . ? - y ' r TZ n o z o s l a l v , p r z y p o m i n a trochę zdegenerowaną j u z a y h U e k Amiam; h p o t o m k a m i są Мой, A n n a m i c i m i e ś , л " г ? " i m - f n K Kambodży. Królestwo to doszło do szczytu swej y o l L i dzy, j a k też l i c z n e półdzikie m n i e j s z e szczem- : ™ l w Р о с т к и X I w . Obejmowało ono większość państwa L a o n a P r a w d o p o d o b n i e d w a c z y t r z y tysiące Ы ^ ^ ° " nółnocv i w s z y s t k i e południowe królestwa M a m u ' " f ^ p r z y b y c i u М о й - A r m a n i , 'przewaliła sie n r i ź ь я ' ™° ° f>r,ez I c z e n K h m e r . M i e s z a n i n a tych szczepów dala początek l w u d o l i n y I n r a w a d i fala i v b e o - b u r m a ń s £ E , Л , T b ! f r i l i S i a m c z v k o m . W X I V w. największe znaczenie m ak, szkańcom J h i r m y . D o p i e r o stos.ml пъп i V Р«ив1ек m i e b ^ L t w o U y m h i a ' k t ó r e zjednoczyło wszystkich S r a m c z y k1 o' w łr.1tak, szczepu CYan. M e o i t p . ) w y g n a n e w 3 ; ^ ™° ^po­ królestwo rt\uui . J ^ w o ; . « dwóch naslępż e n w « l i sławić c z o b potężnym sąsiadom. ,-slkicb S i a n i c z y k o w t a k , l i t y c z n y c h , przy-łiyjy do S b r r m t v s ? - w " ° P ł o d ó w pociągu dwóch naslępwają z d a l e k i e j póinocy l i d y 1 е Г 8 - ^ * °pły ^ W v i c l ^ w \ u d d v z i n "ostatecznie zapanował w całym k r a j u ^ Podczas g d y Мой i K h n i e r ' a s i c d l a i r ' s i e лг> l i l k t m y c h w i e l k i m .koszt.-m m i a s t a c h powstały w s p a n i a l e częscach I n d o c h i n , p o w o l i wznosząc sie ze s i a l u i ' npołudniowych nH^" "' '^ •К w s t y l u który d o d z i s i a j u t r z y m u j e się w S i a m i c . w p ł y w e m kolonistów i I n d i i , szczepy które za i r ź o s H w r —° w t-VT F u r o n . ; . a c z ^ n a interesować się S i a m e m a p i e r w s z e lan . „.„,..„.,. vary się w góry, wpadając p o d j a r z m o n o w o p r z t - h X o T' miejsce J J zZunuir aJj m u4j e H n ou Г ' d -i a . -W połowie w a h HX V - II Iz.e'w „w pf rł ay n wcyu sfcrya nkcaut -o_ J'ego u d u z północy z n a d J „ g 4 e , i ? a n e g ^ d Z £ Z i Z V ' i s j^ onо a r z»e osiedlają s,e w А л " 1 Ь ы . ^ , е ^ hecy' mш rt M być ba a rr d d zz oo ll ii cc zz n n ii ,, gdyż gdyż zakładali zakładali к ^ 1« ,« Г '' T/ Г skie staja się coraz silmejsze. L e c d _ ^ e nie A iuussiieelhi h yc b , '; i \-^ ;nzonc"zostaia w i e l k i e r e f o r m y : zniesienie n i e s w e j własnej o j c z y z n y i dążyli do o n a n o w a n а Д1 1 ^ * ^ X I X w. w p r o w a ° ^ " J. rozpowszechnienie oświaty, nakze i c l i zamiłowanie do życia k o c z o w n i c z e . ! V n „ н w o l n i c t w a , sądy nieza , ^ . j y się w w i e l ^ szcie i c h u p a d e k . W X I I I \ . p o w a ł o wreręgularna^luzba * ° J ^ • j ^ i nowoczesnego państwa. pokonał i c h i rozproszył w c w s z y s t k i c h k i m n W h г ' w A s a n , i n n i w H u r m i e , gdzie przez d w a S 5 T ] T * 8 0 S ) n i k t i l I z J g t M t h r p U t m 8 Ш 1 п Ł n n a s l e u ; Ш 3 f l u ) J W p C v a i a c l s i e a w a u W u l b o s t w 1 u i a ; П c Ł a J 3 C e п Р m 8 r y е P W 2 t l l u ż 1 : J J p c z y z n y ] e m w n a : u z 4 w i ż d 1 4 3 0 1 P w m a i e s c c z a m i e Н о Ь а W 1 n Z Ь Т а 1 S l a ] 4 w e n c e s a r z d l e P d n o l i l 0 p i r o n r l l J"p •^ . k Q l c (<J v : r z v c z y n i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34f4709ed91a11a021c46370902d4880.pdf fa16688e254bef157c30978e1f76ed5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4044 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3781 Title A name given to the resource Recenzje i wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ S t a ł o się już d o p e w n e g o s t o p n i a tradycją, że w Łańcucie r o k r o c z n i e urządza się w y s t a w y s z t u k i l u ­ d o w e j w o j e w ó d z t w a r z e s z o w s k i e g o . D z i e j e się t o z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , że w " s a m y m R z e s z o w i e n i e m a o d ­ p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a — Ł a ń c u t zaś d y s p o n u j e doskonałą d l a e k s p o z y c j i halą z g ó r n y m ś w i a t ł e m . W y s t a w a t e g o r o c z n a nosiła poniekąd c h a r a k t e r j u ­ b i l e u s z o w y , stanowiła b o w i e m jedną z i m p r e z u c z c z e ­ n i a Dziesięcioleoia P o l s k i L u d o w e j . P o d o b n i e j a k i w s z y s t k i e dotychczasowe, w y s t a w a obecna o p a r t a była 0 p o k a z materiału z t e r e n u całego w o j e w ó d z t w a , bez u w z g l ę d n i e n i a różnic e t n o g r a f i c z n y c h poszczególnych r e g i o n ó w . O c z y w i ś c i e t a k i e m e c h a n i c z n e stłoczenie m a ­ t e r i a ł ó w w r a m y j e d n e j a d m i n i s t r a c y j n e j całości n i e m o g ł o dać d o b r y c h r e z u l t a t ó w i p o w o d o w a ł o l i c z n e n i e p o r o z u m i e n i a . N a l e ż y r a z jeszcze z a a p e l o w a ć o d o r ­ ganizatorów o przemyślenie tej s p r a w y , t a k a b y w przyszłych e k s p o z y c j a c h w y d o b y ć w pełni b o g a c t w o 1 różnorodność wszystkich regionów kulturalnych, wchodzących w obręb województwa rzeszowskiego. Dotychczasowe w y s t a w y prezentowały przeważnie tradycyjną sztukę ludową, w y j ą t k o w o j e d y n i e d e ­ monstrując p r z e j a w i a n i e się n o w y c h treści i n o w y c h rozwiązań p l a s t y c z n y c h . A l e i w t y c h p r a c a c h t r u d n o b y ł o sie doszukać zgodności treści i f o r m y , n o w ą t e ­ matykę sztucznie raczej wtłaczano w stare f o r m y . P o ­ szczególne w y s t a w y m a ł o w i ę c różniły się o d s i e b i e , n i e p o z w a l a ł y z a o b s e r w o w a ć z m i a n , j a k i e zachodziły W ŁA14CUC1E i zachodzą w c a ł y m życiu w s i , a w i ę c i w j e j k u l t u r z e . T o t e ż idąc n a o b e c n a w y s t a w ę , m i a ł e m nadzieję, że t y m r a z e m zobaczę w r e s z c i e coś n o w e g o , zwłaszcza że w i a d o m e m m i było o w i e l u pracach twórców l u d o w y c h , w c i e k a w y sposób p o d e j m u j ą c y c h n o w ą t e m a t y k ę . S y g ­ n a l i z o w a ł e m zresztą w s w o i m czasie t e s p r a w y o r g a n i ­ zatorom. Niestety bezskutecznie. Z a r a z p r z y w e j ś c i u n a w y s t a w ę z n a j d u j e się m o ż e n a w e t nazbyt s k r o m n y p o d względem g r a f i c z n y m w y ­ kaz czynnych twórców l u d o w y c h województwa rze­ s z o w s k i e g o . W c a l e imponująca l i c z b a , a l e j a k ż e n i e ­ pełna w p o r ó w n a n i u ze s t a n e m f a k t y c z n y m . N i e można w i n i ć o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w y , że n i e b y l i w każdej w i o s c e , a l e można b y ł o ' n i e w ą t p l i w i e w p o r o z u m i e n i u z k o m p e t e n t n y m i i n s t y t u c j a m i zdobyć wierniejszy, pełniejszy materiał. W y k a z w y m i e n i a rzeźbiarzy, m a ­ larzy, ceramików, p l e c i o n k a r z y , korzykarzy... w s u m i e t w ó r c ó w z 9 d z i a ł ó w twórczości l u d o w e j . A l e p r z y c z y ­ t a n i u t e j l i s t y nasuwają się w ą t p l i w o ś c i , c z y t w ó r c a dający k o m p o z y c j ę figuralną n i e w d r z e w i e , a l e w wypalanej glinie należy do ceramików j a k sugeruje podział n a działy c z y d o rzeźbiarzy*' B e z w a n a n i a za¬ l i c z y ł b y m g o d o rzeźbiarzy, materiał s t a n o w i t u p r z e ­ cież w a r t o ś ć d r u s o r z e d n a z a s a d n i c z e k r y t e r i u m s t a ­ nowi natomiast forma D l a t e e o też E m i l i e C h m i e l i W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l n a l e ż y uważać za rzeźbiarki a n i e c e r a m i c z k i P o d m i a n e m c e r a m i k " ' r o z u m i e c i e bowiem r w ^ e c h n i e ^ t w ó r ^ �C e l o w a i d o b r a j e s t m a p a pokazująca c z y n n e ośrodki s z t u k i l u d o w e j w o j . rzeszowskiego, a l e m o i m z d a n i e m r e j o n k o r o n k a r s k i b o b o w s k i n a l e ż y r a c z e j u w a ż a ć za chałupniczy, a n i e r e p r e z e n t u j ą c y sztukę l u d o w ą . P r z e ­ cież k o r o n k i b o b o w s k i e , h a r m o n i j n e , miłe, d o b r z e w y ­ k o n a n e , a l e w z a s a d z i e b a n a l n e , p o w t a r z a j ą c e się w s e t ­ kach identycznych egzemplarzy, naśladujące często w z o r y p o d r ę c z n i k o w e , n i e w i e l e w s p ó l n e g o .mają z l u ­ dowością. O s t a t n i o podjęta została n a w e t a k c j a w p r o ­ w a d z e n i a do tychże k o r o n e k m o t y w ó w l u d o w y c h , w y ­ n i k j e j n i e j e s t jeszcze w i a d o m y . K o r o n k i t e w y s t a w i o n o zresztą b a r d z o n i e f o r t u n n i e . U ł o ż o n o j e w płaskich g a b l o t a c h , n a b a r w n y c h t k a n i ­ n a c h z Leżajska, k t ó r e z n ó w n i e p o t r z e b n i e zostały p r z y ­ k r y t e i zgaszone właśnie k o r o n k a m i . T a ekspozycja n a ­ leży c h y b a d o najsłabszych. Po d r u g i e j stronie centralnego stoiska, również w płaskich g a b l o t a c h , w y s t a w i o n o k o m p o z y c j e tkackie P a w ł a D u d k a z Leżajska. P r a c e t e ( w odróżnieniu o d p o p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , naśladujących t k a n i n y w i ­ leńskie i białostockie), o p a r t e n a m o t y w a c h d a w n y c h łańcuckich w y s z y ć , z e s t a w i o n o z o r y g i n a l n y m i z a b y t k a ­ m i , j a k w y s z y w a n e rańtuchy. P o m y s ł d o b r y , p o k a z u ­ jący, j a k współczesny t k a c z w y k o r z y s t u j e s t a r e l u d o w e w z o r y . Ale... z n ó w zastrzeżenie: w s z y s t k i e e k s p o n a t y zostały „ f a n t a z y j n i e " z m i ę t e i p o f a ł d o w a n e , p r z e z co o r n a m e n t y s t a r e i n o w e zostały t a k zniekształcone, ż e n i e można b y ł o d o s t r z e c a n i i c h r y t m i k i , a n i h a r m o n i i . N a środkowym stoisku, bardzo pomysłowo, bo n a t l e z i e l e n i i k w i a t ó w , słusznie n a w y s o k o ś c i w z r o k u p o ­ k a z a n o rzeźbę ludową, t a k w d r z e w i e , j a k i w t e r a k o ­ cie. S k a l a różna, o d p r a w d z i w y c h dzieł s z t u k i , p o p r z e z r z e c z y b a n a l n e , n i e s z c z e r e , n i c z p r a w d z i w ą sztuką n i e mające w s p ó l n e g o , aż p o i s t n e d z i w o l ą g i , j a k i m i są efekciarskie lepiatki z g l i n y , w d o d a t k u megaiomańsko podpisane n a n a j b a r d z i e j niewłaściwych miejscach. Spośród r z e ź b i a r z y n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a j ą się d w i e k o b i e t y , t w ó r c z y n i e l u d o w e w c a ł y m t e g o słowa znaczeniu: jedna z nich E m i l i a C h m i e l , znana jest czy­ t e l n i k o m „Polskiej Sztuka L u d o w e j " z w i e l u p o p r z e d ­ nich wystaw, druga, kilkunastoletnia dziewczyna, rów­ nież z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , s t a ­ n o w i małą r e w e l a c j ę w y s t a w y . Z dzieł w i d a ć , ' ż e t w o ­ r z e n i e j e s t d l a o b u konieczną potrzebą, s z c z e r y m s p o ­ s o b e m w y r a ż a n i a się, chociaż r z e ź b y i c h różnią się o d siebie. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l j e s t n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m E m i l i i C h m i e l o w e j , a l e już z d o b y ł a się n a własny w y r a z ; l o g i c z n a w k o m p o z y c j a c h , p o p r a w n a w f o r m i e , p o t r a f i z n a k o m i c i e oddać ruch,' dynamikę. R z e z b v C h m i e l o w e i sa r a c z e i s t a t y c z n e r j o s i a d a i a dużo w y r a z u . P r a c e o b u a u t o r e k zasługują b e z w z g l ę d n i e n a szersze o m ó w i e n i e n i e m o ż l i w e w r a m a c h k r ó t k i e i n o ­ tatki sprawozdawczej. Z w r a c a j ą r ó w n i e ż u w a g ę rzeźby w d r z e w i e Stanisła­ w a K a l e m b y z p o w . jarosławskiego znanego również z poprzednich wystaw. T r u d n o j e d n a k zrozumieć, d l a c z e g o dzieła r ó ż n y c h t w ó r c ó w zostały p r z e m i e s z a n e z i n n y m i i r o z r z u c o n e p o całym s t o i s k u , w d o d a t k u n i b y w p r z e k ł a d a n c e u s t a ­ w i o n e : Fzeźba — n a c z y n i e , rzeźba — n a c z y n i e . U t r u d n i a to w y r o b i e n i e sobie poglądu n a danego twórcę. Na w y s t a w i e bogato reprezentowane jest g a r n c a r s t ­ w o . E k s p o n a t y dowodzą, ż e n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a c z y n n y c h j e s t jeszcze s z e r e g o ś r o d k ó w , z k t ó r y c h n a j rozleglejsze to M e d y n i a i Zalesie. A l e b y w a , j a k n p . w Leżajsku, że n a ośrodek składa się już t y l k o j e d e n jedyny garncarz. Z w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h w y b i j a j ą się n a c z y n i a S k i ­ bińskiego z Kołaczyc, A n d r z e j a R u t y z M e d y n i G ł o ­ g o w s k i e j i F r a n c i s z k a T r y c z y ń s k i e g o z Leżajska, a t a k ż e F r a n c i s z k a W o s i a z Z a l e s i a . T e n o s t a t n i z d a j e się p r z e - Ryc. 2. Kobieta z maselnicą. Glina palona. Wym. 15 X 8 X 8 c m . W y k . Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). ' $:' Ryc. 3. Siewca. Glina palona. Wym. 19,5 X 8 X 6 cm. Wyk. Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). 61 �Ważnie p r z e z dziewczęta. N a l e ż ą o n e d o n o w y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . S p o t y k a się p o w s i a c h r ó w n i e ż b a r d z o c i e k a w e m a l o w i d ł a c z y w y s z y c i a . T e n n o w y sposób d e k o r a c j i w n ę t r z w y z w a l a często a r t y s t y c z n e zdolności w s i , i t o n i e t y l k o d z i e w c z ą t , a l e i mężczyzn. W i e l e k r o ć m a l o w i d ł a t e w sposób b a r d z o w y m o w n y o d z w i e r c i e d ­ lają p r z e m i a n y , j a k i e w o s t a t n i c h l a t a c h dokonały się n a w s i . T e g o r o d z a j u dzieł należało c h y b a s p e c j a l n i e p i e c z o ł o w i c i e szukać i p r z e d s t a w i ć j e n a t e g o r o c z n e j wystawie. T y m c z a s e m o r g a n i z a t o r z y uprościli s o b i e z a d a n i e pokazując i e d v n i e d y w a n i k i m a k a t k i w s t ą ż k i m a l o w a n e i n a k l e j a n e p r z y c z y m a u t o r k a Większości w y s t a w i o n y c h eksponatów jest była n a u c z y c i e l k a i n teligentka, a n i e twórczyni l u d o w a ! N a w y s t a w i e r e p r e z e n t o w a n e są jeszcze w sposób r ó ż n o r o d n y i interesujący i n n e działy, a w i ę c p l e ­ cionkarstwo, zabawkarstwo oraz zdobnictwo ludowe. Koroną w y s t a w y — bo umieszczone n a h o n o r o w y m m i e j s c u i n a s p e c j a l n y m podwyższeniu — miały być t r z y m a n e k i n y , u b r a n e w s t r o j e l u d o w e łańcuckiego r e g i o n u . N i e b u d z i ł y b y zastrzeżeń, g d y b y . . . n a w ł a ś c i w y ubiór męski, bieliźniany, k t ó r y b y ł z a s a d n i c z y m s t r o ­ j e m r o b o c z y m l e t n i m , d l a uboższych i z i m o w y m , n i e w d z i a n o b a r d z o s t r o j n e j i b a r d z o świątecznej s u k m a n ki... z innego regionu, bo Lasowiaków! Stoi tedy bosy chłop, z gołą g ł o w ą , s z n u r k i e m p r z e z koszulę p r z e p a s a ­ n y i w błękitnej, s u k i e n n e j k m i e c e i s u k m a n i e w s u ­ mie - monstrum! W d r u g i m w y p a d k u , mężczyzna w pełnym, l e t n i m , świątecznym s t r o j u , k t ó r e g o w i e r z c h n i ą częścią b y ł a płótnianka, ubrał się ( n a p ł ó t n i a n k ę ! ) — w k a m i z e l k ę i znów z innego r e g i o n u kostiumologicznego, bo rze­ szowskiego. T o j a k b y elegant n a f r a k nałożył sweter. W t e n sposób s z t u k i l u d o w e j k o m p r o m i t o w a ć n i e w o l ­ no! W s z y s t k i e e k s p o n a t y , ściśie w e d ł u g zasad w y s t a w o ­ w y c h , zostały o p a t r z o n e n u m e r a m i , w k o n s e k w e n c j i czego o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y p o w i n n i b y l L p r z y g o t o ­ w a ć choćby p r y m i t y w n y k a t a l o g , p r z y n a j m n i e j s p i s , który b y informował, c z y i m dziełem jest o d p o w i e d n i e k s p o n a t , skąd t w ó r c a p o c h o d z i , c z y e k s p o n a t j e s t d o n a b y c i a i t d . N i e s t e t y , n a w y s t a w i e n i e m a czegoś p o ­ dobnego. A szkoda . Reasumując, W y s t a w a S z t u k i L u d o w e j w Ł a ń c u c i e za r o k 1954, m i m o z g r o m a d z e n i a b a r d z o w i e l u c e n n y c h eksponatów i zastosowania c i e k a w y c h pomysłów, z a ­ d a n i a s w e g o r a c z e j n i e spełniła. E k s p o n a t y p r z e w a ż n i e wystawiono jako ciekawostki, nie pokazano natomiast i n i e r o z w i ą z a n o nasuwających się p r o b l e m ó w , nie p r z e d s t a w i o n o t w ó r c ó w l u d o w y c h , i c h życia, ś r o d o w i ­ ska. D a l e j — w y s t a w a p r a w i e n i e m ó w i o n o w e j sztuce, n o w v c h f o r m a c h , które r o d z i n o w a s y t u a c j a społecznog o s p o d a r c z a , a t y m s a m y m w sposób n i e d o p u s z c z a l n y zuboża o b r a z s z t u k i l u d o w e j . Za t e n stan rzeczy t r u d n o winić p a t r o n a o m a w i a n e j w y s t a w y , t j . Wydział K u l t u r y i S z t u k i , gdyż n i e d y ­ sponując o d p o w i e d n i m p e r s o n e l e m w ł a s n y m , m u s i o n p o s ł u g i w a ć się z konieczności ludźmi, k t ó r z y ze sztuką l u d o w ą n i e w i e l e mają w s p ó l n e g o . Z t e g o j e d n a k w y ­ p ł y w a w n i o s e k , że W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i p o w i n i e n opierać się n a p o m o c y f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , a p o z a t y m — s a m e p r z y g o t o w a n i a d o urządzenia w y s t a w y w i n n y się o d b y ć o w i e l e w c z e ś n i e j , p o p r z e d z o n e p e ­ netracją t e r e n u . 1 K a t a l o g pt. „Wystawa sztuki ludowej województwa rzeszowskiego — Łańcut-Zamek, lipiec-sierpień 1954" w o p r a c o w a n i u m g r a K r z y s z t o f a W o l s k i e g o ' ukazał się, a l e już p o zakończeniu w y s t a w y . A s z k o d a , b o k a t a l o g postał w y d a n y n a d o b r y m p a p i e r z e i nieźle i l u s t r o ­ wany. 1 Franciszek WYSTAWA TWÓRCZOŚCI MALAREK W MUZEUM P r z e d 25 l a t y , k i e d y j a k o uczeń j e d n e g o z t a r n o w ­ skich gimnazjów zwiedziałem z k o l e g a m i ówczesne „ M u z e u m m i a s t a T a r n o w a " , mieszczące się n a piętrze starego m a g i s t r a c k i e g o b u d y n k u p r z y u l i c y K r a k o w ­ s k i e j , z b i o r y t e c i e s z y ł y się w ś r ó d n a s d u ż y m z a i n t e ­ resowaniem. Z d r e s z c z y k i e m grozy oglądaliśmy „miera k a t o w s k i " (każdy d w u r ę c z n y m i e c z ś r e d n i o w i e c z n y p o k a z y w a n o wówczas j a k o k a t o w s k i ) i różne średniowieczne n a ­ rzędzia t o r t u r — z p o t ę ż n y m i ż e l a z n y m i ' k a j d a n a m i n a czele, . w k t ó r y c h s c e p t y c z n i e n a s t a w i e n i o b s e r w a t o r z y r o z p o z n a w a l i bez t r u d u p ę t a d l a k o n i u ż y w a n e p r z e z chłopów w połowie w i e k u X I X . M i n ę ł o o d t e g o c z a s u s p o r o l a t , z m i e n i ł się T a r n ó w , a r a z e m z n i m i m u z e u m , k t ó r e ze s t a r e j r u d e r y n a ­ przeciw kina „Apollo" przeniesiono do nowego lokalu w zabytkowym renesansowym ratuszu. W salach, gdzie p o p r z e d n i o urzędnicy o z a s p a n y c h twarzach rejestrowali p s y i rowery, zgromadzono za­ b y t k i s z t u k i , a w i ę c trochę p a m i ą t e k c e c h o w y c h , k i l k a sztychów przedstawiających s t a r y Tarnów, z g r o m a d z o ­ nych w jednym n i e w i e l k i m pokoiku, i wiele mniej l u b więcej przypadkowych eksponatów, pochodzących p r z e w a ż n i e z z a b e z p i e c z o n e g o w czasie r e f o n m y r o l n e i m i e n i a p o d w o r s k i e g o . Z n a j d u j e się t a m t r o c h ę c e r a ­ m i k i artystycznej (Chiny, Wedgwood Meisen, B a r a nówka, K o r z e c i dn.), z a b y t k o w e g o szkła ( g ł ó w n i e p o l ­ skiego), n a m i o t p o l s k i i r z ą d n a k o n i a z X V I I I w tro­ chę s t y l o w y c h m e b l i , z niezbędną gdańska s z a f a " n a czele, i p o r t r e t ó w , m i ę d z y k t ó r y m i " u m i e s z c z o n o r ó w ­ nież w y p o ż y c z o n e ( n i e w i a d o m o p o c o ) z M u z e u m N a ­ ród awego w K r a k o w i e angielskie sztychy z X V I I I wwku. WIEJSKICH W POWIŚLA Kotula DĄBROWSKIEGO TARNOWIE M u z e u m urządzone j e s t s k r o m n i e , bez w i d o c z n y c h ambicji w zakresie ekspozycji. Jedynie d w ó m repre­ z e n t a c y j n y m s a l o m n a I p i ę t r z e nada.no c h a r a k t e r w n ę t r z p a ł a c o w y c h . R o z w i ą z a n i e t a k i e , słuszne n a W a ­ w e l u czy w którejś z z a b y t k o w y c h r e z y d e n c j i m a g n a c ­ k i c h (Nieborów, Łańcut itp.), n i e z n a j d u j e dostatecz­ nego uzasadnienia w X V I - w i e c : z n y m „biurowcu". Z w i e d z a j ą c m u z e u m , n i e d o s t r z e g a się r ó w n i e ż w y ­ siłku w k i e r u n k u z a p e w n i e n i a d y d a k t y c z n e g o o d d z i a ­ ływania w y s t a w y , s k u t k i e m czego j a k o j e d y n y , a n i e z a m i e r z o n y z a p e w n e j e j „ w y d ź w i ę k " .pozostaje a p o t e o ­ za m e c e n a t u a r t y s t y c z n e g o d w ó c h f e u d a ł ó w i j e d n e g o wzbogaconego p i w o w a r a . N a s k u t e k niedostatecznego powiązania ekspozycji z l o k a l n y m podłożem h i s t o r y c z n y m i kulturalnym, m u z e u m (a r a c z e j j e g o w y s t a w a ) stało się w z a s a d z i e obce T a r n o w i a n o m , c o bez wątpienia o d b i j a się i n a f r e k w e n c j i . Według s t a t y s t y k i — m u z e u m odwiedzają głównie z o r g a n i z o w a n e w y c i e c z k i z b i o r o w e (młodzież szkolna), n a t o m i a s t osoby zwiedzające m u z e u m „dobro­ w o l n i e " r a c z e j n i e n a p r z y k r z a j ą się z a t r u d n i o n e m u t a m personelowi. O d s e p a r o w a n i e się m u z e u m o d w s z y s t k i e g o , co a k ­ t u a l n e i z w i ą z a n e z tradycją miejscową, j e s t t y m m n i e j zrozumiałe, że w a r u n k i l o k a l n e stwarzają szerokie m o ż l i w o ś c i o p r a c o w a n i a w y s t a w y , która m o g ł a b y s t a ­ nowić wzór d i a i n n y c h placówek tego t y p u . N a l e ż a ł o b y z w r ó c i ć u w a g ę n a c i e k a w i e kształtujące się m o m e n t y g e o g r a f i c z n e ( T a r n ó w l e ż y n a północnej k r a w ę d z i W y ż y n y P o d k a r p a c k i e j ) , b o g a t e ślady i s t n i e ­ n i a człowieka przedhistorycznego (usiana „skarbami" d o l i n a D u n a j c a ) , historię m i a s t a i o k o l i c y , a l e n i e o g r a ­ niczającą się, j a k o b e c n i e , d o p a r u p r z y w i l e j ó w c e c h o - �w y c h , .pieczęci i sztychów, l e c z dającą p e b y obraz d y n a m i k i (rozwojowej miasta. Przecież Tarnów o d X I V w i e k u przeszedł d ł u g i łańcuch p r z e m i a n z a r ó w n o w sensie u s t r o j o w y m , g o s p o d a r c z y m , j a k i u r b a n i s t y c z ­ n y m . T a r n ó w , m i a s t o r o z w i j a j ą c e się p r z e z s z e r e g s t u ­ l e c i w c i e n i u f e u d a l n e g o pałacu, w o k r e s i e k a p i t a l i z m u s t a j e się w a ż n y m o ś r o d k i e m g o s p o d a r c z y m . T u z n a j ­ d u j e się j e d e n z n a j w i ę k s z y c h w M a ł o p o l s c e ( a l e d y s ­ k r e t n i e z a m a s k o w a n y ) ośrodek p r o d u k c j i m a n u f a k t u r y . N a t l e b e z g r a n i c z n e g o w y z y s k u z a t m d n i o n y c h w .prze­ m y ś l e p r a c o w n i k ó w r o z w i j a się w T a r n o w i e o ż y w i o n y r u c h r o b o t n i c z y , znajdujący swój w y r a z w zawziętej w a l c e p r o w a d z o n e j p r z e z szerokie m a s y pracujących pod k i e r u n k i e m Polskiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N i e m n i e j c i e k a w i e . p r z e d s t a w i a s i ę przeszłość h i s t o ­ r y c z n a wisa p o d t a r n o w s k i e j , która, p r z y g n i e c i o n a śrubą pańszczyźnianego u c i s k u , b u n t o w a ł a się p r z e c i w p a ­ n o m , czego p r z y k ł a d e m b y ł r u c h J a k u b a S z e l i . Gdzież, jeśli n i e w t a r n o w s k i m m u z e u m , p o w i n n y być z e b r a ­ ne i u w i d o c z n i o n e materiały stawiające „rabację" w e właściwym świetle, w o l n y m o d zafałszowania przez reakcyjną histoiriozofię. N a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż w jakiś sposób zapoznać z w i e ­ dzających m u z e u m iz r o z w o j e m życia k u l t u r a l n e g o T a r ­ nowa. Istniała t u przecież k i e d y ś „ f i l i a " A k a d e m i i K r a k o w s k i e j i j e d n o z n a j s t a r s z y c h w byłej G a l i c j i gimnazjów, z którego wysało w i e l u l u d z i g o d n y c h w y ­ m i e n i e n i a ( m . i n . Brodziński). R o z w i j a ł s i ę t u p r z e c i e ż jakiś . r u c h a r t y s t y c z n y . M i a ł T a r n ó w s w o i c h m a l a r z y , g r a f i k ó w , n i e w i e l k i c h w p r a w d z i e , a l e zasługujących n a t o a b y w m i e j s c o w y m m u z e u m znalazły się i c h prace. Osobne zagadnienie s t a n o w i p r o b l e m bogatej i zróż­ nicowanej ludowej k u l t u r y w s i t a r n o w s k i e j , którą obecnie reprezentuje symbolicznie parę f i g u r e k g l i n i a ­ nych, wykonanych przez garncarza z Rzepiennika Strzyżewskiego, a u s t a w i o n y c h w sąsiedztwie M i ś n i i Korca. Ze o k o l i c e T a r n o w a stwarzają możliwości o p r a c o ­ wania interesującej ekspozycji, opartej n a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j , świadczy czasowa „ W y s t a w a t w ó r ­ czości m a l a r e k w i e j s k i c h P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o " , z o r ­ g a n i z o w a n a w M u z e u m m i a s t a T a r n o w a w e wrześniu 1954 r . p r z e z k r a k o w s k i e M u z e u m N a r o d o w e . Wystawa ta, bardzo starannie przygotowana, daje r e t r o s p e k t y w n y przegląd m a l o w a n e k z Powiśla D ą b ­ r o w s k i e g o , począwszy o d p i e r w s z y c h l a t bieżącego s t u ­ lecia ( z b i o r y Hecfca), poprzez czasy międzywojenne ( z b i o r y T . S e w e r y n a ) , d o czasów współczesnych, k i e d y imauowanka, j a k i w s z y s t k i e dziedziny s z t o k i l u d o w e j , otaczana opieką Państwa Ludowego, rozwija się i wzbogaca, wychodząc z ciasnej i z b y w i e j s k i e j i p o ­ szerzając d o r o b e k k u l t u r y n a r o d o w e j . E k s p o n a t y z g r o m a d z o n e n a t e j w y s t a w i e świadczą o interesujących p r z e m i a n a c h , j a k i e przeszła m a l o w a n ­ k a Powiśla Dąbrowskiego — o d a b s t r a k c y j n y c h p i e r ­ w o c i n s p r z e d p ó ł w i e c z a d o c o r a z b o g a t s z y c h , .ale i c o ­ raz bardziej grawitujących .ku r e a l i z m o w i m a l o w a n e k współczesnych. W szeregu f o t o s ó w p o k a z a n o rolę, j a k ą m a l o w a n k a spełnia w s w y m w ł a s n y m środowisku, n a w s i , j a k o d e k o r a c j a zdobiąca ściany i z b , p i e c ó w i .po­ wał, a także z e w n ę t r z n y c h ścian b u d y n k ó w g o s p o d a r ­ czych. P r ó c z m a l o w a n e k o c h a r a k t e r z e ściśle d e k o r a c y j n y m znalazły się n a w y s t a w i e o b r a z y o t e m a t y c e f i g u r a l n e j , bądź t r a d y c y j n e j , o treści r e l i g i j n e j ( j a k n p . „ S w . B a r ­ b a r a " Z o f i i B a r a ń s k i e j ) , b ą d ź też współczesnej - ś w i e c ­ k i e j , n a w i ą z u j ą c e j n i e k i e d y d o ciężkich p r z e ż y ć z c z a ­ sów o k u p a c j i (np. obraz L e o k a d i i K o s i n i a k p t . „ W y ­ pędzanie d o o k o p ó w " ) . W y s t a w a m a l o w a n e k . p o t r a k t o w a n a została w s p o ­ sób p r o b l e m o w y . W k i l k u n a s t u u m i e j ę t n i e d o b r a n y c h e k s p o n a t a c h z a l u s f a w a n o próby w y k o r z y s t a n i a u t a ­ lentowanych m a l a r e k wiejskich w dziedzinie p r o j e k ­ towania w z o r ó w n a t k a n i n a c h c z y f a j a n s i e (działalność Instytutu Wzornictwa Przemysłowego), próby u p o wszechmenia malowanek w formie d r u k o w a n y c h b a r w ­ n y c h .papierów n a ściany ( w y d a w n i c t w a C P L i A ) . D z i a ł t e n uzupełniono f o t o g r a f i a m i w n ę t r z , z d o b i o n y c h p r z e z m a l a r k i z Z a l i p i a , między i n n y m i znanej j u t dziś w różnych ( p u n k t a c h k u l i z i e m s k i e j b a w i a l n i dziecięcej ze s t a t k u B a t o r y . Eksponując dzieła m a l a r e k z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , n i e z a p o m n i a n o również o s a m y c h a u t o r k a c h . Prócz l i c z n y c h zdjęć przedstawiających j e czy t o w d o m u p r z y p r a c y , czy w różnych k o l e k t y w a c h , malujące s w e f a n t a s t y c z n e k o m p o z y c j e roślinne, z n a l a z ł y s i ę t a k ż e d w a o l e j n e . p o r t r e t y , p r z e d s t a w i a j ą c e zasłużone m a l a r ­ k i z a l i p s k i e — F e l i c j ę C u r y ł o w ą i F e l i c j ę Kosindakową, ubrane w stroje ludowe. W y r a z e m z a i n t e r e s o w a n i a , z j a k i m s p o t y k a się d z i a ­ łalność w i e j s k i c h m a l a r e k n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , j e s t s p o r a już i rosnąca z d n i a n a dzień „literatura p r z e d m i o t u " . Licznie artykuły, j a k i e n a t e n t e m a t u k a ­ zały się dotychczas w wydawnictwach naukowych i p r a s i e , z g r o m a d z o n e zostały w g a b l o t k a c h , dając ś w i a d e c t w o p r a w d z i e , ż e s z t u k a l u d o w a przestała j u ż b y ć u n a s twórczością a n o n i m o w ą . C i e k a w i e i d o b r z e „ustawiona" w y s t a w a zyskałaby n a w y r a z i e , g d y b y d a t o się ją z o r g a n i z o w a ć w w i ę k ­ s z y m l o k a l u , co umożliwiłoby r ó w n i e ż podkreślenia tła, n a k t ó r y m .powstało m a l a r s t w o d e k o r a c y j n e P o ­ wiśla Dąbrowskiego. F e n o m e n a l n y rozwój m a l a r s t w a ściennego n i e m o ż e b y ć d l a z w i e d z a j ą c y c h w pełni zrozumiały, j e ż e l i n i e p o k a ż e się, że w y r o s ł o o n o n a b o g a t y m podłożu m i e j s c o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , w y r a ż a j ą c e j s i ę nip. w z d o b n i c t w i e m a l o w a n y c h s p r z ę ­ tów, r o b i o n y c h w p o b l i s k i m Żabnie, czy w b a i r w n y c h haftach. W y s t a w a ilustrująca d o r o b e k a r t y s t y c z n y „ s w o j e g o " r e g i o n u (Powiśle Dąbrowskie od d a w n a ciąży w k i e ­ r u n k u T a r n o w a j a k o najpoważniejszego w t y c h s t r o ­ n a c h ośrodka g o s p o d a r c z e g o i k u l t u r a l n e g o ) izostała p r z e z m i e s z k a ń c ó w m i a s t a i o k o l i c y przyjęta z d u ż y m z a t o t e r e s o w a n i e m i życzliwością, zwłaszcza że z o k a z j i o t w a r c i a w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e zostały d w i e p r e ­ lekcje — jedna d l a m i e j s c o w y c h plastyków, d r u g a d l a n a u c z y c i e l s t w a — n a k t ó r y c h m g r M a r i a Woleńska zapoznała słuchaczy z z a g a d n i e n i e m m a l o w a n e k l u d o ­ w y c h n a Powiślu Dąbrowskim. Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla D ą b r o w s k i e g o , będąca p i e r w s z ą w d z i e j a c h m u z e u m t a r n o w s k i e g o ekspozycją poświęconą m i e j s c o w e j s z t u c e ludowej, s t a n o w i p e w n e g o r o d z a j u przełom, świad­ czący, że m u z e u m w e s z ł o n a d r o g ę o d d a w n a o c z e k i ­ wanych przemian. Z a r ó w n o n a w i ą z a n i e k o n t a k t ó w z publicznością p r z e z o d c z y t y , j a k i interesujący t e m a t w y s t a w y — s p o w o ­ d o w a ł y , że f r e k w e n c j a z w i e d z a j ą c y c h w y s t a w ę , osiąg­ nęła n i e m a l 40°/o n o r m a l n e j f r e k w e n c j i r o c z n e j . Ś w i a d ­ c z y t o , źe ściślejsze p o w i ą z a n i e e k s p o z y c j i z lokalną problematyką mogłoby poważnie przyczynić się do p r z e z w y c i ę ż e n i a obojętności, j a k a m u z e u m d o t y c h c z a s o t a c z a . T r a f i a n i e d o s e r c a i umysłu z w i e d z a j ą c y c h p o ­ p r z e z r z e c z y b l i s k i e i bezpośrednio l u d z i z a c i e k a w i a ­ j ą c e n i e j e s t zresztą rzeczą n o w ą . Z p o w o d z e n i e m s t o ­ sują t ę m e t o d ę l i c z n e m u z e a r e g i o n a l n e , k t ó r e w y k o ­ rzystując l o k a l n e z a i n t e r e s o w a n i a , p o t r a f i ł y słać się a k t y w n y m i placówkami k u l t u r a l n y m i , skupiającymi koło s i e b i e l u d z i z a r ó w n o m i a s t a , j a k i w s i . Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a95a174e06882ad6def1bed5b9977cae.pdf 9d343eff63421aeafcecc3138d79fbc2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1707 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.319-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 66, 198Z Desmond Morris, The Human ZOO. Dell Publishing - Octolbe.r U176, New Y<lTk, 5>5. 2,04. Co., Inc. Fifth Dell PrirALng Krcmika'rski obo'wiązek na'ka:zuje pr,zeds,tawiić wydalną wprawdzie 12 lat temu, lecz dotąd niestely ni,eznaną polskiemu c:z)'itel'nikowi książkę Desmonda M,:>rr.isa. Brytyjski zoolog, antropolog, biolog i iilozof średniego pokolenia znany jest w Polsce przed wszystkim jako autor przetłumaczonego przed laty na język polski bes'tse1lera Naga małpa. Dwie inne joego prace - Manwatching. A FieLd Guide to Human Behavior (1977) oraz Gestures. Their Origin and Distribution (1979) omówi·olne zostały w innym miej.s.ClIl. Kolej więc teraz na słów kilka o The Human ZOO. Podobnie jak Naga małpa, jest to książka przeznaczona dla szerokiego grona c.zy:telf!Jków. Ju~ w momencie pierwszego wydaJnia (1.969) c:ieSiZyła s.ię nie mnJejszą popularno·ścią niż w.s·.po·mniamaNaga małpa, toteż battlzo szY'biko uznana' zoslała za klasyczną pozycjt; anglosaskiej literatury z gatunku "non-fiction", doczekała się kilku wydań kieszonkowych i entuzjastyc:my,ch recenzji w prasie światowej. "Des.mo,nd MOI1I1isjak z:wylcle znak·om.ity, dowcipny i prowokujący" - pisał "Boston Herald Traveller". WtóT'Ował mu krytyk piszący· dla ,.The NelW York T,imes": "C .. ) bardzi<ej ambitna i zmuszająca do refleksji niż N aga małpa, niezwykle abso,rbuj'l'ca i wnikliwa (... )". O czym lraktuje omawiana praca i stąd j·ej tytuł - The Human ZOO? Tyrt;uł zr-odził się z reflek;sji nad popu.la·r.ną angielską przenośnią "concrete jUlngle" (bctonowa dżungla); odpo,wiednik polskiej "betonowej pus'tyni". "W normaInyc.h warunka'clh - p:i'SJzeMorra's - żyją'c we właśeilwym sobie' śroooiWisku natural,nym dzikie zwierzęta nie okaleczają si~, nie uprawiają samogwałtu, nie atakują własnego potoJns,tw.a, ni'e miewają wrzodów na żołądku, nie zostalją fel)'is;zysJI.ami;nie cioerpią na otyłość i nie łączą się w pary z przedstawicielami własnej płci, ani też nie popełniają morderstw (... ). Zwieflzę zamk:ruięt,e w klatce w ogrodzie wologilCznym daje dowody wszysitkioch wyż·ej wS'pomnia.nych nieprawidłolWości, któr.e tak dOIbrze 2lrJamy z ohsemolTacj'ipr.zedistaw,ideJi na:S1Jegowłasnego gatunku. Nie jest w,ięc miaSito bell,onorwą dżunglą, lecz ogrodem za,olo,głoznym pl'zeznaczonym dla homo ,;apiens" (s.. 11). Treść oma,wianej ksiąiŻ.ki Z31wa.l1tazosltala w siedmi.u ro;zdziała.ch i poprzedzającym je krótkim ws<tępie, lciór,e skłaidająsię na ,.historię wSlpókzet3ne:go crz.łolWj·eka, his,tor'ię, kltóra jeslt nilclzy;minnym jak OIpolwieŚociąozmaganiach gatunku ludzki'ego ze skultkami po'Slę;pu naui\{JOwego,teohnkznego i cywilizacyjne.go". Omówiwszy po krót<Cewydarzenia i procesy, które dOPu-olwald,ziłyczłolWieka na l Tomasz Goban-Klas, Porozumiewanie. się bez słów. "Przekazy i Opinie", No 2, 1980, s. 155 - '158; Elżbieta Goździak, "Lud" t. 65, 11981,s. 302 - 304. �320 Recenzje obecny stopień,I:D!Z>;'Zo.ju.i w:y~czyly war~T1!q) spolectne,; \v jakich przyszło mu żyć, przeprowa:cfz1i Móri:iś - szczegółową analizę zarówno tych wzorów zachowań człO'wieka, k,tóre umo,Ż!liwiły, mu przYlstosowanie :;,ię do życia w 1udiik,im ZOO, jak i ty,c,h, które zako,ńczyły się niepowodzeniem, W centrum uwagi a,utora pozostaje pr:r.ez cały czas na.pięci-e istniejące pomiędzy biologicznym i kultu,wwym dZl'21d.zlC'tJwem rodzaju lu,d:zkiego, ujawniające się w próbach zaspo,kojenia pod:siawol\vych potrzeb i dążeń człowieka; chęc.i domin,acji i osią.~nięcia mo,ż1i.wie nahvyższego statusu społecznego, dążeniu do osiągnięcia satysfakcji seksualnej, potrzebie' obrony s,iebie saml'go, swojej rodziny i plemienia, którego j,e5't członkiem, PO't.rzeby te s<) podstawową częścią naszego dziedzictwa biologicz,nego, nie ma w nich nie ;sztucznego lub nienatUralnego. ]\,ilorris nie kaze się nam ich wstydzić, bądź je ukrywać. P:róbuje jedynie wskazać na cen<: jaką musimy płacić, aby je za'spokuie .,Mężczyzna dążący za ws'zelką cenę do osi,)gnil:cia wysokiego statUS~1 spole::7:1eg(l. staje się mimo woli niewolnikiem zjawiska mimikry (upodobnienie się zwierzęcia "bezbronnego" do gatunku "uzbrojonego" ~ przyp. E. GJ. i w konse:.;:wenqi zaniedbuje rodzinę. Sytuacja taka zmusza jego partnerkę do przej,ęcia na siebie luli ojca. Podjęcie takiego kroku stwarza szkodliwą dla psychiki dzieci atmosferę w domu, któlra m'(lż'e z kolei łatwo WYP<lCZYĆ ich WhllSmj toż::;::mnść ~e~ci.ualne1. Dziecko spostrzega bowiem, że ojciec utracił pr;,;ywódczą rolę w rodzinie. Fakt, że poświęCił ją na korżyść dominującej pozycji na zewnątrz rodziny, nie ma prakty'<:z;D,icż<:dnogo lub niewielkie z.na.czenie dLt malego dziecka (. .. J. Naiwe,t :ita,rS7.e dz:i~'ci, któ,r'2 znajq reguły gry i s.zC'zyc::} się G3iągni~ciam.i ojt:a, uWC:lżają Je za m> nimal!1ą rekom.pe!1swtę b.raku jego <l,ktywnego Gddziaływ~nia na ie'l życic'_ Punlim;, .:·1)snącego ciągle znaczenia w świecie zewm;trznym, ojciec może btwo ~tać ~ię p.rzedmiotem żar'tbw wias,rlcj rodzi;lY. Ta.ki cbró;t rzeczy ics,{ niezro)::Llmiały dla na.;zego bolu:tera, rzlonka";'..lpE'f-p~cTr1ienia. JD.kic to, prz.(-::~ic7. prZl't:;'tJ"zegał \vszystkicl1 reguł, a coś tu Di':: gr',Ci \Vy:rn~~'sallia ludzkie,6o ZOO są ni·C'z,wy~..::le o-;<rut::c. 1'\.100 pOrlo·:.:irny po.r':~~<:f~i prL~;i·~Y"\\·~~my rOlZctz.:l.rc~~...vł1:r!ie, a·lbo \vyg.fy·vv8.my i tr~citny ko.ntro,lt; nad WL1.';<~·1<1 r0Jzii;~~. CD gorsza, możemy i przegrać, i uhacić panowanie nad rodziną" (s. 59 - 60). t (;;u.p~tą ?vice'ris nie był':".iby je~:l:n.ak plóbuje je-:J:i.:',i.c \v;;kaz,a(. że istnieją Z.':~11icćprav,1dz.;wq naturę ;~~~.:l'1\V tyn1 S:ugefO\Vi::.ć,abyśn1y kl'Lyczeć: "Cofnij róż'ne się, spos,oby ;;'ra,c.zy bior'łcych \Vyd~ijt.~·iic pGlrnó-c)} pc"i'i,nr:i~rny, g~:'\Vac W grze z życoiern. .7,~,s.tksi:);~I"l M.órri 'i p:;zycją ,l siG zatrzyrnali zmierzasz gfy i jeśli ku ;Lylko w lliej udział przynJ.jn1nicj v,; na;:;zyrn katastrofie!". l·Oz.\v,·\i~J SLlra PQlt.L-d'i;~ny lc-picj (The od IIurno.n CZ:I.SU du ZOO cz..a~u, siG l...::l> ;;';) \vY-, n:iewąl,pliwie bardzo int'cH;,.;uj,tC<\ i frapując,,!, Cóż hunach cZ:.lsopisma etnograJ-irzncgo, sku,ru ':>~·L·':'-,~~::ir;.\V2..rlC są \V r:i~-j z~lchowania ludZi~ie vvidzianc oC'zyrna z.oolo·,~~a? Odi;>o,\viel:/.i na to pytJnie są przym:.jmniej dwie. Po piel'w~ze, uprawiana przez Morris::. dz;edzina -- etnologia ~ jest w moim odczuciu niezwykle płodna poznawczo dla had"iń a,ntropol~gic?nych. Analiz'ując bowiem wrodzone zachowania różnorodnych g'l'~U.L;';ÓW zw;ierzęcych (w tym człolwiekaJ wyjaśr;ić moż.emy. przynajmniej d~) pewtHego stopnia, skłonności do określonego typu zachowa!l. Od]:Jowiada wiQc na często \vpr;:nvdz.ie s'LJ.\vian·e przez etnografó-vv lecz z re~uly poz:Yci1;,nvionebez odiJ~}'""iedzi, pyt,mic "Dlac,wgo?". Po drugie, The Human ZOO jest dOL,kC]I{l:t1ym prąkładem sWć)iste'go s-tylu pilS.,Y,'stwa nauk'OIwego: bardzo potoezy;;tego, p(~pularyzJtor.;kil"go i przecie w.>lzy:;tk;im interes'ująeego. Jest on wynikiem określonego ~po:.mbu uprawiemia nieuki wbścr.wcgo uczonym ang'] (}"as.kim, który podkreśla bardzo silnie ,'poleczną funk'cj;; nauki. EL:bieta Goździak jC':;i~::'lk uZ;.-l:suldnia Jej OlYłÓ'\ivienie na �321 Recenzje Adam Paluch, Naukowej" Obszary kulturowe i Oceania, kultnry Wydawnictwo Uniwersytetu Aus:ralia Wrocław - PacYfiku, tradycyjne wydane z okazji Sesji i dziś", 1-2 XII 1979 r., ss. 44+2. Materiały wczoraj Wrocławskiego, Podtytuł wskazuje na sprawozdanie z sesji naukowej, na co jednak broszura jest za mała. Poza Adamem Paluchem w bros·2Jurze występuje jesLlicze na:z..wisko allli',orskie: Maria Wr,ońs.ka. W artykule "Zróżnicowanie kulturowe Australii i Oceanii" podana Jest chronologia zaludnienia Oc-eanii, która zasługuje na uwagę. Czytamy np., że ok. r.3500 pne pojaIWiła się w Indonezji ku~tu'ra ok1rągły,ch toporów (s. 17}, k;1:órą nny:wa się też Protomolajami. Był to lud rolniczy budujący łodzie (Wilhelm G. Solheim, New Light on the Forgetten Past, "National GeogT3phic", Mar.ch 1971, s. 339). Z plastyki można wnos1ić, że były to łodzi,e t r2JCirrlOlWe, które nadaiWały się jednak da żeglugi oceanicznej. W artykule MaTii W,rońskiej "Nusanrtara" czytamy, że ludność austronezyjska pojawiła się ..;; III - II tysiącleciu pne (s. 22), co jest niezgodne z deklareją reda,kto,ra tomu na silr. 18, który łąiczy ekspulllisję austvonezyj:ską z epoką brązu w latach 1500- 700 pne. Osobiście uważam, że krył się za tym chiński handel malaj'Slką cyną, i· że Austmnezyjczycy budowali pirogi bojoiwe, które zepchnęły łodzie trZJcinoiWe do oonządku pogrzebOIwego i rejsów mOnSlunowych (Juliusz P:r<llwdzi.c, Lódź "Ra" zatonęła, "Ty'godnik Powszechny", 17 VIII 1969 r.), Powstanie gałęzi pol-inezyj'skiej w rodzinie ausrtronezyjsk.1ej pTzypi9uje się 'l1aitomiasrt wpływolwi meksykańskiego języka nahua (Tadeusz Milewski, Pochodzenie ludności Ameryki Przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, "Etnografia Polska" X, 1966, s. 278) i Sesja winna rozwar'Lyć czy miąlo to jakiś związek z pojawieniem się ku1rtury megalityc.zll(j na Tonga i Mar'kizach, skąd zaczęła się ekspansja polinezyjska. Juliusz Ingehorg Sachsen Prawdzie Weber-KeUermarrm, Zu-r Interethnik. Donauschwaben, Siebenbu.rger Nachbarn, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1978, S·S. 399. 'Und ihre Wbrew ternu, co mogły by sugerować dane bibliograficzne, nie jest to pozycja au;tol'.5lka, lecz rodzalj antnllpO'logii problemowej. Składają się na nią te.ksty ponad :W autorów poczynając od schyłku XIX w., problemowo skomponowane i opatrzone komentarzami wiążącymi. Zagadnienia ojczyzny li obczyzny, swoich i obcych ~ ich sqsiedztlwa, a zwłaszcza ZJmian kul'tiU'TYłudowej w wu,runkalch zamie.srz:kLwarua na pograni'czach etni,oznych i w obcym moczeniu stanowią zakres problemowy pracy. ZakI'es przedmiotowy obejmuje na,tOlmiaJstprawie wyłą'C1Zniehi's:torię i kulturę niemi€!ckcilc:hskupisk na'rodowośd-o.wy,ch w JugosłalWii, na Węgnz.ech i w Rumunii (SiadJmi:ogród). W ten sposób dzieje i znaczenie k;ultJurawe niemieckkh grup na'rodOlW-ościowych rOZJWa<żanesą w warurrJ~ch całkorwi,cie poZJbaWiionyc:hkon,1rowersji o zasię,g terytorium etnicznego, kontrowersji właściwych obszarom pograniciZnYlffi,a całkowicie bez.przedunió'towYlch w syrtualcji oczy,wisi.ego al1ochltoni:zmu. KODlse!k:wencjąta:kiego ujęcia jest mo>żliwość szerokiej dokumenlt:acj:i kuTturotwó-r<:lŻej mli omalwd:anych niemieckiiCh sk'llpis,k pI"lZyr6WlIlOlCzesnymuniknięciu podejrzeń o nacjonaListyczny aneksjonizm. 21 "Lud" - tom 66 �322 Recenzje Zestawione w recenzoiwanym tomie teksty ułożone są w s.zeSCJUrozdiLi::lłach. Wstęp obejmuje kilka ogólnych uwag o swojskości i obcości w warunkach Europy P0judn.iowo-ws,chodniej. Dalej prz,eo,slta,wione są teksty po,święcOll1e współżyciu grup clnucznych na tym ohs·za.rze bezpośrednio przed l wojną ś,wia<t<JIWą, a następnie teksty międzywojenne, w tym i hitlerowskie, określone jako "ideologizacja pojęcia wysp językmvycl1" (Pojęci,e SprachinseL ozna.cza zn3Jne z teo,rii narodu pojęcie g'flWpy języ'kowej, ale za.mieS'zJkującej w zwaI1tym skupisku przesil.rzennym). C;zJWa I1tydział przedSlt'aJWia rO;zJważall1lia na temart związkó<w om.8.lwianej problematyki z badaJll,iami nad "wypędwnymii" podjętymi po II wojnie świartOlWej,Dopiero po tym rOiLd:ziale na'Stępuje fOzd,ział pr,z,edlS<talWiającyro7JWażaniia kryty.czne dotyczące różnych "ideoJ.ogiazmy,ch" ujęć problema1yki i postulaty jej rehLtywizacji. Tom koń,czy oibs'l.erny, Oibejmują'cy bJ'ilsko poł'owę książ'kii dział złożony z teks,tów, których celem jest przedstawienie różnych przykładów badaJl stosunków interetnicznych i ograniczenia uprzedzeń narodowych. Wśród autorów tekstów w,iekszość stanowią Niemcy związani urodzeniem i pJ:acą z omawianymi terytor,iami; jClS<t teL. dwóch autorów węgierskkh, rumuJlski i słoweJlski. Lektu'ra 'lej ksiązki je.s.t z pewnością interesują,ca i zapladniająca, c,hoć t'rudno byłoby o jakąś jednoznaczną ocenę. Pozytywne wrażenie sprawiają komentarze, starające się przedstawić krytycznie elementy niemieckiej megalomanii narodowej, względnie próby rozciągania na niemieckie elementy kultury znaczenia przeslanki ogÓ'lnónaTOOQ1W,egO, czy nawcl pań'SltIWOiwego stanu posiadania. Gdy w ana,]i:t.ie zawarstwień historycznych zabrakło takich składników jak najazdy, rzezie i rabunki, j-esteśmy sikłOllmiz całym zainrt.eres·Qlwaniem i zf.OrzJUmieniemwnikać w znaczenie rozróżnienie pomiędzy pry'Warjmą ojczyzną (Heianat) pomiędzy obcymi, a ideololgi'aZną oj.czyzną natrodu (Vater:Land). lnteresując~ są próby zestalwieJl. a nalWet redukcji róŻln,ic narodowości.Qlwych do różnk społecznych, ekonomicznych itp. Cenne wydaje s,ię również zwrócenie uwagi na SytU<lICję,w któTej świadomość narorloiwa grupy naTo<dolwo'ściowejw obcym otoczeniu ks:zitaitować siG zaczyna już w wa'flunkalch zamieszkania pOIza krajem rodzinnym i nieomal jedno.cześ,n~e z narastaniem ślWiadornoś'Ci MrOldowej teg.o na'l"oo-u.,wśród którego żyć im wypadło. Ciągle jednaik nie mo'ma 'oprzeć się wrażeniu, że te same amal:izy byłyby ,)dbieraneinaczej, gdyby na opisywanych terytoriach infiltracja państwowości niemiecki,ej 'wy;pnze<llzała inflitrację narooolW'o,ściawą i że taka ,odmienna recepcja byłaby w pełni usprawiedliwiona. Dlatego, ,gdy tekSty zahaczają o problemy ziem czeskicIli słoJWalClcich,ailbo polsiki'eh ziem za,chodnich - slta,ją s'iG o wiele mniej przekO'l1ywająoo. Mimo woli odbiorca z naszego kręgu kulturowego za'czyna stawiać sobie pytanie, jakie przy;c,zyny legły u podłoż.a faktu, że miJmo tak bogaltej i owocnej wymiany ku'ltur,olW.ej, jakiej tu nie s.z:czędzono 'dQ~Ulmenta'cji, więkiszo'ść opisy,wany.ch 9ty'ków narod,olW'o§ciowyc'h zrodziło po,waźne kO'nflikly, me tylko UprizedZJcnia. Na pyta'nie t'o właściJwie nie znajdujemy ud:polwi('ld,z,iw tek.śde książk,i. Czy jedna.k nie mówi o czymś sam sposób, w jaki została skomponowana? Zwróćmy uwagę, że dla więkSiZości auilo,rów punktem wyjśda rO[llwa:i..ali. jest bardziej nien'liecko,ść kOlloniSltÓlw(i to na:wet mimo tego·, ż'e samookTeślają się oni ~nicznic jako Sals,i, clzy Sllwabi), niż na.r,odowość ludnośd, wśród której żyją. Ba,rdziej Ziwr·aJCasię ulWa,gę na utrzymywa,nie s.ię odrębności gro'p niemieckich, n,iż na stoJpień i zakres ich alS)'imila:cji do orto'cZienia,bardziej na układ oidnielsien,ia two.I1ZOny przez niemiecką ojczyznę ideologiczną, niż na objawy .integracji w osobną grupę narodowościową poza własnym narodem. Autorom w dalszym ciągu nie wydaje się być bliską teza o tym, że emigranci posiadający poprawne możliwości l'Q7Jwoju na własnym terytorium etni·cznym i w ramach własnej paJlst;woiwości l �323 Recenzje muscZą zagranicą wybierać pomiędzy po,wrotem do kraju a zgodą na asymilację, )J:ie jeSit to takie oczYIWi'Stew wypadku ugruPQlwania zaimieslzkałego wśród obcych od wi'elu pokoleń, a~e i wteldy pełtne przyjęcie możliwości ekspansji n arotdOiW ej przy ponlOCYprzesq,c,ze(pólwnie wy:daije się możliwe. W sumie jednak ot,rcZY1maHśmyksiąż'kę inspirującą, a wiele sposobów analizy rodzaju, zakTesu i efek'tów wcZajemnych wpływów kulturotWych wartych jest ó-lzcZiegółnejUJWalgi. Krzysztof Zofia Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978, UniweI1Sytet im. Adama Mickiewicza na nr 8, ss. 161. jako Kwaśniewski pogranicze etnograficzne" w POZlI1aniu. Ser,ia Et,nograrficz- Kierunek zainteresowań badawczych Zofii Stasz1czak wyznaczyła jej pierwsza publika,cja, wydana w 1964 roiku w Instytuc,ie Śląskim w Opolu, a miano"Nicie Ślqska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym. Już wówczas drogą drobi<llzgOowejanalizy poszczególnyc'h cech obrzędu usta,lała elemen'ty typowe dla obrzędoV\\oś'ci słowial1skiej. A spralwa nie była taka pro.sta, skoro zwyczaj obnoszenia i niS'ZJozeTIiiakukły symbohzującej zimę-śmierć oraz chodzenia z zielonym drzewkiem sięga rodowodem czasów pogal1skich, gdy obejmował swym zalSięgiem pra,wie całą Europę. Wyróżnienie więc cech tYPolwyC:h clila obrzędowośiCi słowial1skiej wym3Jgało żmudnych badal1 pO'równawlczych. Kontynuując je pr:zez lata zbierała Zofia Staszczak kolejne etnograficzne przesłanki do wyznaczenia pogranicza etnogJ'aficznego, publikując wyniki swych badal1 w czasopismach specjalistycznych. I oto atrzyma1iśmy OIWO'C tej pra,cy, monograf,ię pt. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne. Kolejne przesuniQcia granicy zalchodniej pal1s!1Jwa pals,kiego, determinujące między innymi burzilrwe dzieje spcłec'znoścoi zamieslikującej d3Jwne ziemie pias'to,wskie, nasilająca się z wiekami walka żywiołu polskiego i niemieckiego (od naturalnej asymilacji do przymusowej germanizacji) - oto .główne zawiska wyznaczające specyfikę pogranicza polsko-niemieckiego. "Istotną cechą każdego pogranicza jest to - stwierdza Zofia Staszczak - że stanowi on obszar k o n f r o n t a c j i i p r z em i e s z c z e n i <l: różn,ych zjawisk (... ) Gra:nrce, w rezljl<tacie 5wo'jeg o przebiegu, wyznaczają pogranicza (jako sfery znajdujące się w ich sąs,iedZitlwie), aile nie warunkują ic'h pow'5itania". A zatem usta,lenie o'wyc.h czynni'kÓiw, k,tóre decydują opoIWstaniu .po,graIlli!c,zyetnic'zmych, s:talje się jednym z celów m:J:rlJograrfii. Jak udowadnia autorka, pos~użenieiiię jednym tylko kry,terium (terytorium narodowego, języka, wyznania lub świadomości odrębno'ści narodowej) przy określeniu specyfiki pogranicza pols'ko-niemieckieg.o nie oddalje całej złożonośc,i tej problematyk.i. Co więcej, często może prowadzić do mylących wnios~kÓ'w. Cechy pogranicza wynikają z kOinkreltnej, hiJstorY'cznej rela,cji is,tn:iejącej po',między ugrupowaniami <-"1;niJClznymi, i dlatego dopiero zastos'owanie kryterium odrębnoścI kultury po:zwala w pełni na 'do:kładne określenie po,granicza etnic.Zinego. W warunkach nieustannego zagrożenia, w jakim znajdowała się społeczność polska na ziemiach pograniocza, istot'nymi elementami spajają'cymi "prócz wspólnoty mowy, była. wspólnolta oby,czajów, skodyfikolwana w prawie zwyciza'jolwym oraz siła tradycji". I z drugiej strony za'cytujmy da:lej: "Im ba'rdziej his,to'ryc.zny i 21* �324 Recenzje proces relalcj'i między narodctmi zwracał s.ię przeciwko danemu narodowi, tym głębiej należy poszukiwać jego sąecy:fiki". Kiedy więc POIszczególne elementy kultury tracą swą naturalność spójności, gdy d)"wersja kulturowa wypiera każdy z osobna, a j.c·h no'siciele w wCiwnętrznym rozdarciu nie są w stanie świadomitt identyfikOlwać się z nimi jako elemeI:tami rodz.imej, nar{~dowej tradycji - w6w. clZa'Sw pełni wskazana jest oddzielna anailiza tych elementów, a ich rekonstruk. cja daje obraz elementarnego podłoża kulturowego, na którym dana wspólnota narodowa wyrasta. Można by w przenośni powiedzieć, iż Zofia Staszczak stara się, poprzez sumienną analizę zjawisk etnograficznych, dokopać się do arche elementów polskiej kultury etnicznej na ziemiach pogranicza pobko-niemiec'kiego. Wiele miejsca w swej pra'cy poświQca Zofia Stas:zczak pl'Oblematyce po,granicza jako pnzedmioJto!wi badań e'tnografLeznyc'h. Ta dyskusyjno-,teoretyc:zna częśĆ' monografii zawiera bardzo wartościowy przegląd stanowisk teoretycznych, a napisana została w' ujęciu polemic:znym. Omawiając kontrowersje, jakie wzbudza zagadnienie pogranicza kulturowego, o czym wiąże się między innymi rozbieżny sposób rozumienia i interpretowania granic kulturowy,ch, autorka wyznacza zagadnienia, które w tym kręgu tematycznym powinny zostać na pO/wrót dokładnie przealllaJi;zclwanC'. Bonadto śledząc technikę przedstawiania zjawisk kU1lturowYlch na mapie podejmuje się przedstawienia w praktyce badawczej sposobu jej realizacji z podziwu godną precyzją i udo.wadnia, że "można zjalwiska kultury, talk si;)ecyficzne i trudne do karto,grafie.znego przedstawien.ia, sprowadzić do t3.kiego ujęcia, by mogło ono dostarczyć stosunkowo najwięcej danych do rekonstrukcj.i pogranjjcza". Ąutor'ka wykorzystuje do tego celu dane z atlasu etnolgrafi.c:wcgo At!l!S der które zebrane zostały w latach 1930 - 1935 (druk: 1936 - 1939, 1958 - 1965). Grupuje ona po'S:zczególl)-ezjawis:ka kul,tu.ry w cztery zespoły (zwyc.zaje rodz~n:ne, z:wyczaje doroc:zne, niektóre wienzenia Graz niektóre elementy kultury maiterialnej), by na pods,tawie sporządzonych map i s:zerokicih badań porównawczych wszystkich jednostkach elementów określić je etnicznie. I tym sposobem dane zebrane przez autoTQw A't'la:s'Upo to, by nie wykazywać odrębności kulturowej obszarów położonych na ws,chód od Łaby, naniesione na mapy według nowych jednostek typologiczny,ch, niosą w punktowyah zagęszczeniach nowe zupełnie treści. Wys1ta,nezy siPojnzeć na mapę nr 38, na której za,znaczo,no nasiilenie ilościowe występowania elementów kultury związanych z tradycjami słowiańskimi. Zanim jednak pow:s1.ała owa osrtartnia mapa, wcześniej autorka przeanalizowała drobia!lJgowo i sumiennie wszystkie jednolsikowe el em enrty kulrtury w wymienionych czterech zespołach. Odrębność kulturowa Śląska wyraźnie zarysowała się w za'kresie zwycizajów pogrzebowych Graz obrzędów rodzinnych związanych z weselem. Z kolei z'WY'czaj chodzenia w okresie Godniich Świąt orszaków pf'zebierańców zaznaJczył się na obszarach położo'nych na wschód od Łaby (zresztą .1f1iemieckie zalkalzy administraicyjne tępiły ów zwyczaj na Śląsku, Wanmi-i i Mazurach). Albo demoniczny utopiec, którego r,odowód polski potwieI'dzili również uczeni niemieccy. Lub forma kołyski, w której usypiano noworodka, czy tei. instrume.nty, na któryrch grały kapele ludolwe. Po cóż mnożyć przykłady. Ta partia monograd'ii sianiowi niezwykle pOlSjO'llrującąlekiturę. Bo też materiał PQlTównarwc.zy, lkJtórym operuje Zof,ia 8taSizC'Ziak,jes't imponują1cy. iPodejimu:jąlc się w zakońlczeniu pra'cy próby rekonstrukcjli etnogra.fitcznego pogranicza poilsko-niemieckielgo, wskazuje auto'l'ka obszary PoLski Zae:hodniej i Pół1I1OCnejna który,ch występują wyratne różnice pomiędzy tradyrcyjną pollską kulturą ludorwą a trady'cyjną ludową kulturą niemiecką oraz obszary szczególnie nasycone tradycjami polskimi i słowiańskimi. I choć 'suma owych elementów kultudeutschen Volkskunde, �325 Recenzje ry typowych dla tradycji slowiańsbej i elementów o rodowodLZie ogólnoe'Uro'Pej~ skim w propor,cj,i do "alterna:ty,wny,ch elementów kultury właś'c1i:wydh dla ludności pogranicza etniClznego" może dać - zgodnie z przyjętym w nauce po,jęciem tzw. miernik integracji - to jednak nada mu auto,rka nowe pojęc.ie "miernika trag~c:znego roidarcia". J'anina Ma,rcin Kula, Polonia brazylijska, Warszawa Hajduk-Nijakowska 1981, ss. 231 Prac a Polonii brazylijskiej ukazało się już sporo. Pisali a niej historycy; wiele mamy też relacji, na ogól mało pogłębionych, a charakterze reportażowym, czy pubLicystycznym. Ukazały się także pamiętniki emigrantów z Brazylii i te zaliczyć należy do materiału najbardziej interesującego. Jest pewnego rodzaju przypadkiem, że w krótk,im odstępie czasu wznowiono reportaż Z. Unilowskiego Zboże w· dżungli i wydano lokującą się, zdaniem autora, na pograniczu socjologii i his,tqrii pracę Marcina Kuli. Przypominam powieść-reportaż Unił01wskiego z tego w:zględu, iż przyjęta została niegdyś (1,936 r.) jako paszklwil na Polonię brazylijską, a raczej na działalozy pololnijnych. Książka Kuli również łatwo mimo jej solidnego i nauko,wClgo charakteru może być pomówiona o podobny wydźw·ięk. Zarówno jednak w pierwo,zym jak i w drugim przy,pad,ku chodzi raczej o próbę zburzenia pewnego stereotypu myślenia a brazylijskiej Polonii, myślenia ukształtowanego w po,lskiej publlcystyce i po częś<ci także w nauce od co nalj'mniej począ·tku n,tsze:go wieku. Marcin Kula kreśłi losy i przedstawia dokonania emigrantów polskich w Bra:,y!i'i bez rnj'TIniej.szeogo sentymentu. Przede wszystkim stara się f,QIZJbić mit o ich dziejuwej, ku1.turortwó,rczej roli w dziejach Bra.zy1ii. Czyni to, trzeba przynać, bez skrupułów, z zacięciem publicystycznym, tyleż żarliwie, co i miejscami mozolnie. Twierdzi m. in., że nie byli emigranci ani tak l.icZJnijak się przypuszcza (w sumie nie więcej niż 400 tys. ludzi), ani ich wkład w rozwój kultury brazylijskiej nie n;o;~c być uznany za liczący si~ (nawet jeśli chodzi o kulturę rolną). Ich - często sła:wiony - upór i wytrwałość, to ra,czej pIlzcja,w tępoty umysłowej i nieumiejętności wykorzystania nOlwylch wa,runków. Inne cechy Polonii brazylijskiej, ja.k np. silna inrt,egracja grupowa, znaczenie życ.ia rodzil'lnego, religijnOIść itd., to pochodne zakol1zenionego w jej umyslolwości izolacjonizmu, obskurantYZJmu, k1s,eno1obii itd. itd. Ocena taka jest, jak łatwo stwierdzić, bardzo rÓżna od tej, do jakiej przynwyczaili naiS piszący dotychczas o Polonii brazylijskiej au'torozy. Nie sposób zaprzeczyć, że migrujące z ziem polskich pod koniec XIX wieku masy chłopsk.ie, za wyjątki,em może chłopów z terenu Wielkopols,ki, to w więk5ZOŚ2i a:nalfabcci; ludzie, których horyzonty ży.c.iowe ograniczały się na ogól do spraw własnej wsi czy parafii, a świadomość klasowa do nienawiści do dziedzicó,w (jakże dobrze liamiętano wtedy. jeszcze pańszczyznę w Galicji czy Króle&tw,i'4!). Pytanie jedna,k hrzmi: czy, uWzjgIędniając niski puła1p startu, osiągnięcia - w szerokim rozumieniu spraw zarówno mateDialny,eh jak i świadomości można, kwitować w sposób zaprezentolwa,ny p~z.ez Ma'I'C'ina Kulę? Czy obraz emigrantów polskich w Brazylii jako zbiorowość biernych analfabetów, którzy potrafili jedynie harować oślepieni szczęściem posiadania ziemi, dawali się wszystkim oSZJukiwać i nie wyI �'326 Recenzje ka,zyw.;l.li żaidny,c.h dążeń do zmiany statusu spo.łocz,nego, żadnych zdolności poza rolniczymi (a i te na poziome najprymitywniejszym) i żadnej elastyczności, jest prawdziwy? Mam pOIważne Wąibpl~woś,c.i.Wyda.je mi się, a wraż'enie takie opieram także na faktach z lek:.tury pracy KuE, że pozbawiona wSIparcia inteligencji masd chłopskich emigrantów przeżywała w Brazylii bardzo istotne i symptomatyczne tumany. Kształtow.ała soię mim'lO'wide jej świadomość zarówno kl:1sowa jak i narodo,wa, nikła przecież w momende opuszez·e-nia kraju. Koniec koń'Ców, cokollwiek o' nich powied7Jieć złego, ukształto.wały się w Brazylii polskie orga,n,i'za,cje Kulturalno-społeczne, polskie szkolnictwo, polska prasa itd. Czy były to skutki dzialań jakichś sił z zewnątrz, czy raczej właśnie oznaki ewoluow.ania i wzrostu świadomości saaTIy.C'he-m~gra.ntów? Autor niewiele o tym pisze. Odnoszę wrażenie, że wielka 'Wliooza Marcina Ku.li o dzieja1c:h zb.iorv,wości polonijnej w Brazylii, w.iedza oparta o dokumenty urzędowe, przesłoniła mu socjolv'g'ię tej gru,py. Brakuje mi w jego rozważaniac.h próby naszkicowania zmiall sw,iadomości emigrantó'w, nie uwieI1zę bowiem - co zdaje się autor sugcro1wać ,że świadomość ta przez sto prawie lat pozostała niezmieniona, niemal pańszczyźniana. Aby uzasadnić podej'rzenie Polonii brazylijskiej o zachowawczość, izolacjo,n~m, ks'enofohię, nieumiejętność oI1g.anizowan-ia się, a przede ws,zys-tkm tępctę umysłolwą, należałoby poslul.yć s.ię czy.mś bardziej pI'zekony;wującym ni), cytatam, publicystycznymi bądź stereotypem Polaka, funkcjonującym we wrogich mu, po.;;'iadających s,prZE"C1zme inleresy zbior·()wościach. Wolałbym zamiast tego przeczytać pogłębione studium przemian jakim podlegała zbiorowość chłopska w Bra.zylii, z-bio'rawość będąca w ogromnej przewadzl: produktem tra,d)'cyjnej kultury ludowej. Jeśli przemiany te w istocie nast<;powały powoli i z oporami, czemu nie moźna się dziwić, to przyczyny tego faktu leżały nie tam, gdzie autor zadaje się ich poszukiwać, nie w przysłowiowGj niemal bierności i za!chmva:wC!Zościc·hłopa. Tkwiły one z jednej shony w tl'walości i w pewnym sensie także atrak,cyjnośc.i etosu tradycyjnej chłopskiej kultury. z drugiej zaś strony wynikały z nieist:1.ienia lub slabego o.ctdz·ialy'.vania tych ba,dż~ó\\ ),a nowym miejscu osiedlenia, które miałyby moc prz:ehmywania kulturowej izolacj,i i z<l<chowawczo,ści. Odnoszę wrażenie, wbrew au,torowi, że postawa pol .. skiej emigracji w Brazylii była najbardziej z jej punktu widzenia racjonalna, it negaty.wne skutki z niej wypływajLlce były wynikió_'m zjawisk, n'l któTe chlap: nie mieli i nie mogli mieć źadnego wpływu. "Gdybanie" oraz porównywania polsk.iej emi·gracj-i z cmig:-acjCl, wło'ską, niDl'nieck'l i japot'Jską u \V~lżam z.a W}'· rafinowaną zabawę w momencie, gdy nasza wiedza o świadomości polskiego emigranta kształ'towąna jest w o,parciu o nikle i mało wiarygodne ź~ódła. Praca Marci'ha Kuli nie jest, niestety, pracą z pogranicza etn(\l:(rafii. socjo.logii i historii. Pionierska w wykorzystaniu pewnych dotąd nieznanych źródeł hi"t()~yczny'ch, o socjol.ogi<; się z-aJed,wie ociera, igne:ruje zupełnie ctnografi<;. .Jest to o tyle dziwne, że przedmiotem rozprawy jest zbiorowość chłopska. Chłop; pl)lscy przybyws.zy do Braizylii ze wsi jeszcze w wielu cechac,h feudałnej, nie przestali być chłopami, Zbiorowości, jakie tu s'twonzyli pod pownymi względami przypominały struk.turę społeczną zbiorowości, jakie ()puśC'ili, pod innymi były o nich z~sadn.iczo ró,żne. Do jakiego sitopnia owo' podobicI1.silwo prze~z.ka<dzal() integracji zbiorowości, do jakiego zaś stopnia wyłamywanie się z narzuconych przez charakter bagaż,u kulturowego mo.gło sprzyjać' procesowi wląc:zania si:.; c.hłops.kiej zbiowwości poc'hadzenia polskiego w Brazyhi do żyeia kraju, który przecież też się dopiel'o kształtował, przeohodząc skomplik,o,wanc przemi,wy z tworu mało zinteg,rolwaJlego w nowoczesne państwo. Boję s.ię, że praca Kuli nic zbli;i.a nas do odpowiedzi na posta,wione pytania. �Recenzje 327 Jasnym dla mnie jest, że naJeży wal:czyć z mitami w nauce. Także z mi'tem o jakiejś s2Jczególnej roli ku!tul'ot,wópczej poilskiej emigracji chłopskiej, z pr.z.eceni.a;ni,em jego rw,i, jego wkładu w dzieje i gO'spodarkę kraju do'ce1olWego. Jednakże waLka z mitami nie mo,że poJegać na twonzeniu nOlwych, jeden sierooty\p nie powinien zastępować innego .. Chodzi rac,zej o wYJwa;żenie racji, o próbę obiektywnego spojrzenia, spojrzenia bez zaślepienia ale i bez prób totalnej i nieumotywowanej weryfikacji doiychc.zasCJIwy>c:h sqdów. Praca obejmuje okres jedynie do roku 1945. Kto i ki·cdy napisze rzecz a Poionii bra~ylijS'kiej takiej, jaką jest obecnie? Sądzę, że powinno to być studium tenmowe, w Idórym historia nie 2JdominOlwałaby socjologii i eitnografij. Na takie pra{:e, rzeczywiśde wykorzys.tujące metody kilku pokrewnych dyscyphn, do dziś bezskutecz.nie cz:ekamy. Ryszard ,Jan Grunyński. gracyjne trzech Społeczność polska we F'mncji pokoleń, Wansza,wa 1981, ss. 31:3. 1918 - 1978. Kantor Problemy inte- Badania polonijne, jak się wydaje, weszły w ostatnim dziesięcioleciu w dośc ~stotną faZl(;. Zgromadzony u,pnzednio do'ść nawet b~aty materiał szczegółowy nje dawał obrazu złożonośc,i i zakresu problematyki poło'nijnej. Brak syntetycznych ujęć pnw(}dował, że Polonia niejednokrotnie jawiła się w odenwaniu od 'kontekstu życia społeczeńst.wa dominu1jącego, bardziej na zalsad<zie reportażowych uniesień. (Polacy sq wszędziel), niż w rzeczowej ana1i·z.ie jej miejs'ca i roli w po~zezególnyc.h kraja,ch. Obecne badania i publikacje wskazują, że istniejąca potr.zeba ujęć całościowych zyskuj-e prioryteit, Ukazują się prace 2nali:zujące prze.Iliany całych zbioro~vości po,lonijnych, w szcI'okim kontekśc,ic, ba1zujące na znaC7.Tlymma:teriale st:lty",tycznym i ankietowym, Doskonałym przy:,Ja,dem korzysiny,ch przemian w badaniae:h Polonii je:,t prezen,towana praca . .Jan Gruszy(]iski daje niezwykle ambitną próbę opisu zmiany po] Sikiej zbiorowo'ści we Francji, po;słUlguj'lc się, jako podsiaiWl1!wą kategori'l, po.i<;<:icmintegracji. lnteresujćl go trzy pokolenia emigran.tów, obejm:uje tym samym o'kres ostatnich 60 lal, Ba;dania polonij.ne maj'l tę je'>zc.zc wła,ściwość, że każde dokonanie szczegółowe (np. an'aliza zbiOT{)'WO'ŚCi . po,lon:ijnej we Francji) daje nie tylko cenny m<\terial poznawazy, ale także a może przede wszystkim z uwagi na wieloletnie z:.lniedbania - posuwa naprzód teorię. Tak jest i z pracą Gruszyńs,kiego .lej po,znawcze walory docenią bez wątpienia specjaliści od zagadnień francuskiej Polonii, jest ona bowiem przez bogact\yo wykorzystanego materiału statys'tycz.nego, trafność uogólnieł'l, prz'enikhwo'ść sta.·w.ianych pytail i uzyskiwanych odp()wiedzi, a także 7. po:wo!du zajęc'ia s,ię pnzez autora pewnymi problemami ,dotychcz.as nic porus1zanymi (np. emigracja tzw, dorobko.wa), czymś wyj'ltknwy:n wśród dzieł po~więconych tej polskiej zbiorowości poz'a granic,ami kraju ,Ja chciałbym zwrócić uwagę na jej walory ogólniejsze, walory, które czynią j'-! wzorem dla wszelkich badań polonijnych znacznych liczebnie grup, Sądzę, że niezwykle trafnym było przyjęcie założenia, iż przedmiotem globalny<:h, odnoszących Soię do dużych pr.zcdziałÓ:w czasów analiz, nie jest zjawisko asymilacji, lecz integracji. Przez to pojęcie rozumie autor "wielopłaszczyznowy proces, dzi<:ki któremu imigr,a.nci połs.cy i osoby pochodzenia polsk'ieg.o wchodzą stopniowo w różne dziedziny życia nowego kraju osiedlenia, przyjmując istniejące \Ii nim wartości i jednoczesnie wzboga'cają go w warlosci wyniesi'Clne z własnego �328 " Recenzje kraju". Jes1em przekonany, że tak rozumiana integracja stanowti pojęci<YWą kategorię na tyle S'z-eroką, by pmy jej porno.cy można byIo Olpisać ws:zelkie interakcje między zbiorowo'ścią polonijną, a środowiskami kraju, w którym przys,~lo jej żyć; z drugiej strony zaś na tyle precyzyjną i na tyle ograniczoną, by odebrać pracom naukowym pewien wszystkoizm i ów nieco drażniący eligijny ton, gdy traktują o asymilacji. J. Gruszyński, s131Wiając pytania o stopień integracji Polaków ze społeczenSltwe.m francuskim, pis'ze S'zero:ko i ze znalwsobwem o zag.adnieniach ekonomicznych (akrtywnoś,ci zawodowej, a.wansie społeczno-zawodowym, warunk.ach socjaino-byto:wych itd.) trzech pokoleń errugra n1Óiw. Nie ogra,n~cza się jcdna'k do tych problemów - tak przec-ież ooszernY'clh - rOlz5zer.zając analizę o· p.rocesy integracyjne na obszarze po:lityki, kultury, religii, cz.y osobowo9ci jedno~tki. Na wiciu stronach sta,ra się zarysOfWać s'tereotyp Polaka i Francuza, postępujący proces idel1ltyf,ikacji Polonii z narodem francuskim (w więc w pewnym sensie prw:es przełamywarua siereoty.pu). Niezwykle istotne są tu uwa,gi o w z a j e m fi y m przenikaniu wzorÓIW kulturowych obu tych s,po'łeczności. Już te awagi w pełni u'za:sadniają po:dkreśl€nie inte.gracyj,n€go, nie asymilacyjne~o charakteru przystDsowywania się społeczności po;IO'nijnej do spoleczeI'lstwa francuskiego. Wjele miejsca poświęcił aulor zagadnieniom integracji samej Polo-nii frd.!lcus>kiej, atakiże przejalwom więzi jej z Krajem. Ta.kże tu przytex'zone przez niego fakty i ich analiza obalają wiele mitów i płytkich, koniunkturalnych sądów, jakie od pewnego czasu po,l<JUtowalyw pracac'h o francuskiej Polonii, czy Pol'lllii w ogóle. Niezwy'kłe cenne wydają się konkluzje autonł na temat: ·integra.cj:J - utrzymanie po'lskoś.ci. Jak wiadomo, niek1ó,re środo,wiska emigracyjne - nie tylko we Francji - broniły się przed integracją widząc w niej grożbę urtraty tO'lsamości narodowej i kulturalnej zbiorowości polonijnych. Autor uważa, że właśnie integracja przynieść może wielkie korzyści sprawie narodowej, nie izolując jednocześnie czlonków zhi of1ow;nś ci poló,nijnych od społec.zeilsi-wa, w którym żyją. P"ł9knść we Francji nie zniknie - jak urważali niektórzy działacze i badacze - za ł'O- 20 la,t, a jedynie pl1zybierze inne fOTmy, być może zna'e,znie cenniejsze dla samej Polonii i dla Polski, dla jej interesów. Praca J. Grusz.yńsk.iego ma charakter socjologic'z:ny, stąd też płyną jej nieliC'zne zresZltą ograniczenia. Być może jedna.k, DiWO pal2'zu,cie pewnego nie.dosytu, jakie od czasu do c:zasu na,r;zuca się podczas lektury, wynika z dokonanyc:h pr~ez autora skrótów pierwortnego tekstu, te'zy doktorskiej przedstatWionej kilka lat temu na Sorbonie. Niedosyt, o którym wspomniale-,m, polega na braku ro.zS'Zerzonej a'nali<z:y postaw religijnych Polaków we Franc-j,i, zwłas,zcza w tych ich przejawach. które nie znajdują analo/gii wśród posta,w F-rancuzów. Autor zbyt ogólnie wSlpo,mina o różnicach w sferze świadomości obu społeczności i nie czyni wysiłku, by je zrozumieć w świettle plebejskiej tradycji kultury przeważającej większośc'i emigrantów, ZWłaszcza z okresu międzywojennego. Trwałość pewnych postaw i zachowań ZJdaje się zna,jdować wyUumaczenie jedynie w tej sferze. Zdaje się także, że wiele prohlemóiw przeds;ta'wionych w pracy zy~kałoby na glqbi i jasnoś.ci, gdyby autnr 'znała'zł miejs.ce na próbę Qlkr,eślenia etOiSu emigrantów i zmian etosu w pOiSzc:zegó]nyiC'h śI'odorwiskach. Oczywiście, nie można oCen1iać autora za to, czego nie napisał. Z tego WYCiągnąć można wnioski dla innych dyscyplin badawc-zych, których udział w tak szerokicch baJdaniacJ1, jak badania pwcesów integ;ra,cyjnych zbior·olwoś·ci polonijnych, �329 Recenzje może je znacznie pogłębić. Mam tu na myśli także etnografię, Móra ma jak 9ądz.ę wielką rolę do odegrania w da1szydh badaniach polonijn)'lch, nie tyl!ko we Francji. l ta'ką także ,reflekcję wysnuć można z niezwyokle inspirują<:ej, wręcz wzorowej prGlcy Jana Gruszyńskiego. Ryszard Tadeusz Dworecki SVD, Zmagania polonijne Warszawa 1'9<30, ss. 840, il. 46. w Brazylii. Kantor T. 1. Polscy wer,biści WOO - 19/8, Polscy werbiści pojaw.ili s'iC; w Brazylii w 1900 roku .. Dziś, po w'ielu l a.ta,ch, Tadeusz Dworec.ki, czło.nek tego zgrom'adizenia, kreśli na łamach mOIImmentalnej pracy dzieje "zma,gaJi. duS'Zpa's.ter·shch", tym samym' dając nie.zJwykle intere"ujący przy·cJZynek do dziejów Polonii brazylijskiej .. Jest to dzieło, które jak pisze sam autor - "włącza siG w aktuałny nurt badań po.]onijnyc'h a nalWe't poszerza je, zajmując siG po:.s,tawami religijnymi, w ich ZJwią:zka'ch z pos'taiWą narod ()'W'\ o.raz duszpasterst:wem polonijnym". Bez wątpienia za,kres pracy i jcj liczne walory w pełni usprawiedliwiają te słowa. choć skłaniają także do potraktowania jej z surowością należną dziełom naukowym. Werbiści, jak w.iadomo, to misyjny zakon, ZgrClmadzen'ie 'Slolwa BO'żego (Societas Verbi Divini) założone w Steyl (Holandia) w 1875 roku. Za/kon ten wielce zaslu.żył siC; dla [()'Zwoju światowej etnologii (vide szkoła wiedeńska W.ilhelma Schmidta). Opanowany by! od początku pl'zez żywioł niemiecki, co miało duże znaczenie dla recepcji działałności misjonarzy w polonijnych zbiorowościach w Brazylii. Pierwsi werbiści pojawili się w -Brazylii w 1895 roku, w roku 1900 zaś - jak wspomniano - ro'zpo,częl,i tam działah::ość pienwsi zakonnicy pochodzący z lcrenów WieLkopoIski, PomoI1ZClczy Śląs;ka, jedno:zna'cznie przyznający siG do polskości. Od tego roku do 1978 pracowało w Brazylii 78 werbistów z Polski J Brazylijczyków polskiego pochodzenia. O ich działalności dowiedzieć się możemy ze zgromadzonych w pracy dokumentów: listów, pamiętników, fragmentów pra,c drukowanych w p01o.nijnej i krajowej pra.sie, a także z komentarzy au;torsklch. ;\lic da siG jednak zaprzeczyć, że zgromadzony tu niezwykle bo'ga'1;y i sarn w sobie cenny materiał, niejedno'kro:tn.ie skłania do wniolskó·w, podważających zasadność komentarzy i tez Tadeusza Dworeckiego, lub -. cozdal1za się czę·ściej - budzi niedosyt. Autor, chcąc u,wypuklić i podkreślić rolę w enbistÓiw, kreśli dzieje ich mi'sji na bardzo ,zero:kim tle życia bra:zylij.skiej Polonii. To jes.t, O'czYIW,iśoCie, założenie jak najsluszniejsze. Niestety, nie za.wStze idzie z tym w parze o1:Jiektyw:itzJm.Pujawia siC; ta'kże pewna skłonność do glmy'f,ika-eji po,c,zynail zakonu w niezgodzie z obiektywnymi fa'kta:mi. PiSiząc o trudności,1Jch na jakie natrafili werbiści w poC'ząltk()lwej fa'zic swej d.zia!alno-ści (oe:zytylko wtedy?) twier:dzi Dwo.recki, iż wynikały one z pewnych an'tagoniJzmów d:zielnicc,wych i niec'hęci Po10ni:i do nierniec.kicgo żyw.ioro, z k!tórym cZGŚć pnzynajmniej werhistów była utnżsamiana. 2;':::blem ten jest na tyle skompl.ikowany i szero!ki, że wY'ma:gał chyba dOlkladniejslZego wyjaśnienia, zakładając, iż pracG będą czytali również niezbyt' zorientowani w dzieja:ch Polonii bra,zyłijsk'icj czytelnicy. Brakło mi szerSiZego naświetlenia dziej~w osadni'c:twa polskiego w Brazylii, osadnictwa od zarania będącego w konflikcie z preferowanym, prężnyom żywiołem niemieckim. Bez wyjaśnienia ty;ch slpra,w, np. fo- �330 Recenzje rUlWania przez braJzylijs.ki kIcI' Niemców, nie :;pl~sób zrowmiec w pełni ()wY'ch trudności, na jakie werbiści śląscy, pomoI;scy, czy wielkopolscy - nie rzadko słabo mówiący po polsku - natTalfia'1'L Jest bez wąI1:pienia wielką zaslu:gą autora, że nie ukrywa podziałów wsród Polorui brazyJ'ijs;kiej, podziałów w iJs-totny sposó'b w;pł)'lwa·jący;ch na wyrai.ny niekiedy brak powodzenia akcji inicjowany;ch przez werbisltÓlw. Rozdarcie t·o jednak dzieli aut,oT do,ść sch0matycznie na nUl't clJ2liałań społecznych i narodowych o zabarwieniu klerykalny;m ("tzw. klerykalnym" zgodnie ze słowami Dworeckiego) i are1.igijny. Nie trzeba dodaJwać, po czyjej stronie jest jego sympatia. Konsekwencje konfliktów m.iędzy. POls.zClzególnymi orientacjami (np. w szkolnic.tw.ie rpoJonijnym w Brazy1'ii) były niezwykle is;to,tne, brzemienne w skutki dla całej zbioTOIWOŚ.c:i, dla pro'~es'U jej integracji i integracji ze społeczell'sltwem Bra'zyli.; Wy;daje mi się, że wielkim brakiem pra,cy jC5t pominit;cie pewny'ch pr{)blemów z tego za'kresu, zbyt mec'haniic:zne ich interpretowanie. Anahza pOSotaw i konfliktów wśród Polo-nli b.razylijs'k'iej została w pracy zarys,olwana pOlwier:zchownie L, niestety, po prosJtu nieobiekity'wnie. Czy np. is:totnie "switowcy", tj. działacze polonijni zgrupowani wokół antyklerykalnego pisma "Świt", byli jak wynika z dość tendencyjnie przytoczonych przez autora dokumentów - pieniaczami, zap~łtl'!zo'nymi we własne interesy? A pnzelCież łatwo zr'o'Zumieć, że ek:;pan"ywna działalno,ść kleru w tym także a może przede wszYSit'kim werbistów me wszystkim ko'ja,rzyła siG jedno.zna,c:znie z interesem narodowym, inaczej przez poszczególne ugrupowania rozumianym. PoQdkreślam jednak z nadskiem, ż'e "bolga-ctwo przytoczonych prZ'L'Z'lutora dokumentów s,pra'wia, iż czytelnik ma na ogół możJiwość wyjscia poza pochopne niejednokrotnie i 2Jgoła .,juhi,leus,zolwe" kon:sta:tacje pracy. Stąd też główny W,llor pracy leży, moim zdaniem, w jej do1kumentacyjnej zawar,tośc,i, nic w odautorskich komentarza,ch. To kO'lTIlpendium, gdzie z Pc.zo.ru bez ładu i s'"bdu zgroJTIL1dw'I1oinfo-rma.cje o niem,al ws:zy:sitkk.h przejawach ży;cia. Polo·nii bralZylij",kieJ. w tym także i taki-ch, o który-oh' nie dowiedzieliśmy siG z dotychczas wydólf)ych p.rac (np. przemiany ob.r:z.C;dolwo,śeireligij'nej, pewny{:h 1'orm i.ycia rodzinnegu itd,), jest kopalnią informacji dla bact'aczy polonijnych. Jednakże zgromadzone materiały służyć mają podkreśleniu ogromnej r(}li werbistów w kształtowaniu o'chranianiu i utrzymywaniu po!s:koś'Ci wśród em.igrantó,w i ich po,tomków, I tu mamy pewne wąt:pliwo,ści. Nie co do samej roli werbiS:.ó.w, bo i:;;tot:lie l~de'g,ral: ją, lecz do jej stopnia. Tu oceny autD,ra wydają się - nawet w swictle materiałów przez niego przytoczonych - PI4esadne. Metoda powiGkszania własnych zasług przez pomniejszanie zasług cudzych nie jest najlepsza. 'Wielkość dokonalI wC'rbisltów w Brazylii zdaje się wedle autoTa wynikać także 7. Taklu nicości do-' kona{l innyeh: działaC'zy, or,ganizacji, prasy, wreszc.ie innych k:;ięży nieowerbal i:;tów, ie jest to prawdą i nie stuży zakonowi, klóremu s:woj,) książką Dwo,reck, chciał wystawić swoisty pomnik. Czy można np. plOZy jąć tezę, że nieliczni werbiści wpłynGli decydująco na integracjG Polonii brazylijskiej, pi'wd idl przybyciem skłóconej i roz,bi:tej? Przesada wacenie dokonaó werbis,tÓiw nie ma uzasadn.ienia w przyto'ezonym materiale i w poważny :;po'sób (ybniża w,utuść tej mi:1w W'szysiko niezwykle inteTesuj'lcej i pożytecznej pi·acy, pracy, która jL'dn,rk mu" byc czytan.a z dużym krytycyzmem i ostrożnością, Ryszard Kantor �331 Recenzje .Jerzy S. Łątka, il. 54. Adampol - poLska wieś nad Bosforem, Kraków 198ł, ss. 203. Mało jest Polalków, .którzy nigdy nie słyszeli () Adam,polu, polskiej wsi w TUTCji. Mało jest niestety również i takich, ~tórzy wiedzą o niej coś więcej. D7)ię!ki pasji kriikowskie-go dziennikarza, z wyks~zjtałcenia 'etno1grafa i orientalisty, lkzba 'tych, którzy pogh;bią swoje wiadomości o Adampo1u za\pewne znaczni·e· wzrośnie. Ks,ią'żka Łątki jest b.ardzo udanym połączeniem spra'wnej roboty reporterskiej z wnikliwością godną zawO'dowego h is,to'ryka. Znaj,dujemy w niej wyczel'pują'cą hisiorit: Adampola opartą na mało znanych, po części zupełnie nieznanych, żródł<lch archiwalnych oraz barwny obraz wsi z początków la:t siedemdzies,iątych. Zgrabna konstrukcja książki, żywy i barwny język a także walory naukowe powodują, że jest ona dobrym przykładem popularyzacji tematYiki polonijnej, bez uproszczeń i naiwności, do których niestety z.dążyli przyzwyczaić nas dziennikarze Adampol, osada powstała w l'S'b2 roku z iniocjatY'wy MióChała C~a.jk()fWskieg,-, (Sadyka Paszy) i przy poparciu księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, któremu z,w,lldzi(;cza naZ\'v'q, była tworem politycznym i jej dzieje śC'iśle wiążą siG z dziejami pols:kiej emigracji po:l.i!ty,cznej. Wa,lka dyplom3'tY'C1zna prwdSltarwi'C'iell monarchistycznego skrzydła emigracji polskiej z cesarskimi wpływami w słabnącej już wtedy Turcj.i, to niezwykle illieresujący i do dziś niezbyt dobr,ze znany epi.wd dziejów. Adampol, k,lóry powstał na terenie misji lazarys,tów jako osad:;.. gd.zie-gromadziĆ sit: mieli rozpro·sze-ni po Tur.c:ji uciekinierzy z caI'skich wojsk, rychło (}to,c~zonyw.stal iege-n.dą. W jej ~wietlc była... to oaza po-ls.){c1ści,"kęs O}C'zy.lny" na obczyźnie. Jak zwykle,. co dobitnie ukazuje Łątka, legendy YI nikłym stopniu odz:wierciedlają rzcc.zywi6tość. Adampol .nigdy nie odegrał roli do jakiej przeznaozyli go założyciele. Nigdy nie stal się baz;, militarno-polityczną do w,dki z carsk:1 Rosj'l. AdC!mpol, jako twór pewnej koncepcji, dość fantaslyc'znej, militarnn-politycznej nic sp'elO1il zadania .. Zapewne. legenda Ad:lmpola - wyma.ga to jednak docl"t'kowych bacl;ul - mia1a pewne zna.czenie dla społeczct1sLwa poJs.kiego w o.kresie zabOTów. W sumie jednak nie byłoby doprawdy. o czym wspominać, gdyby nie dalsze dzieje lej osa,dy, upo-rczywe utrzymywanie "ie; jej po1s.kiego charakteru dco dni obecnych, mimo wszelkich nie sprzyjających temu okoliczn():~c.i. Piel1wsi osadnicy Adampola nic byli bynajmniej wylącznie Polakami. Znaleźli się wśród nich także mniej lub bardziej spolszczeni Kozacy oraz przedstawiciele Słowian Południowych. Polski żywioł Adampola pochodził z rozmaitych stron byłej Rzeczypospolitej; przeważał zaś tu element drobnoszlachecki. Wszyscy osadnicy miel i za sobą chlubne lata w służbie wojennej. Uczes:tnicy powstali, ofiary carskich i pruslki.c.h j}Dześladowcul osiedlając ~ię w Adampo.lu traktowali pobyt jako jeszcze jeden postój w nie.kollczącej się ka.mpanii wojennej. kampanii, która miała przynieść Polsce wyzwolenie. V/ielu, choć nie wszyscy, pozos'taIi w Adam.pnlu na zawsze. Nie może dziwić przywiązanie, niemal fa,natyczne, pierwszych osadników polskości, we wszclkich jej pl;r,ejawa,c1h. Drugie po:koJenie zrodzone niekiedy juz ze z;wi<jzków mie.';.zanych Pola:ków z kobie.tami innych nacj.i (Or.miank.i, Ru'Sinki, Greczynki, TUfC,zynki itd.) - w dalszym ciągu !vu1ty;wO'w.ałopols,kość osady. osady zagubionej w morzu tureckiego etnikum, wrogiego giaurom. Podkreśla się cZGsto po.lskoŚć AdampoJa i ich potomków. Nikt jednak dotąd nie zadał sobie py~ania, co owa polskość o'znacza w sferze kuJtu.fY,· nie w sferze deklaracji patriotycznych. Otóż, jak łatwo s.ię zo'rientować, od samego początku musiał istnieć w ;'\dampolu swoisty konglomerat kulturowy, z czasem st"piony �332 Recenzje w jedno w swoi$ly twór będący czymś nader oryginalnym i niepowlarzalnym. OsadniJcy po~hodzący z no:zmai:lych reg,ionów Polski, różniący się poc:ho-' dzeniem społecznym i tradycjami kultuTowymi, utworzyli i przekazali swoim potomkom pewien w;zór polSikości kultury i języka, wzór, jak się wydaje z faktu jego trwałości, nader atrakcyjny. Jerzy S. Łąt:ka postuluje - choć on sam uważa, że jest już na to zbyt późno na s.ze:roiką ~kalę zakrojone badania etnografic'zne potomków Polaków w Adampolu, dziś ws,i o nazwie Polonezkoy. Pr:zepoo1wad'ZJOnedizi,esięć c,zy dwadzieścia lat temu dałyby bez wątpienia pasjonujące rewltaty wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcjonowania polskich zbiorowości na obczyźnie, ich odpolrno,śd i podatności na procesy adaptacyjne. Adampol był wsią nietYJPolWą; pows,tal jako bwór pOi),j,tyc'zny,jego mieszkań'cy to omigranci polityczni a nie zarobkowi, w pr,zew.ad:z.e drobna szlachta a nie chłopi. A jednak nie sposób traktować dziejów i kultury Adampola w oderwaniu od dziejów polskiej Polonii w ogóle. Niestety, d:z.i·św Po,lonezkoy polskość zanilka, wieś s.tala się modnym letniskiem, jej stali mies'zkań'cy ni'kną wśród rzesz pr:z.y.byszów. Czy jest jcs·z.cze czas na podjęcie etnograficznych badaJl? Książ'ka Jerzego S. Łątki zdaje się przec.ząoo odpowiadać na to pytanie; jesil swoistym epitafium dla polskiej wsi nad Bosforem, WISi, której dzieje legenda i rzeczyw.istość - warte są chwili zadumy i wieoznej pamięci. Rysza rd Kan.tor Ks. Krystian Traczyk SVD, Kościelne Lublin 1980, ss, XIII, 90. zbiory misyjno-etnograficzne UJ Polsce, Powszechnie znane jest zaangażowanie misjollaJ"zy chrześcijal\;k,ic:h na pOlU nau,k lu dozna1wezych. Oni to są często pierwszymi przedist.:llwic'ielami euro'pcjskiej cywili'za'cji stykającymi s:ię z odmiennymi kultLlTCl.mi.Charaktc'r i-ch pracy wyma,ga intensy.w.nego rOlzpOiZna'wa O'ia rzeczywistości kU!tuToiwej ewa'ngel izo'wanych społeazeń.siw. P<Ychoidną wspomnianych zainteresolwail są znanI' lns·tytuty cinologicz:ne i mi'S1jo~'olgjczne. Wystal'c'Zy wspomnieć dorobek naukoIwy ks. proJ, W. Schmidta i Instyiu't:u Anihropos. Stos-unkolwo najproG;1;slzym.lec:z zarazem bardzo efektownym, rezultatem naukowych zainteresowań misjonarzy są muzea i wySltawy misyjno-etnograf.iczme. Już w lata-c.h dwudzic:s.tych XX wiL'!ku ks. prof. W. Schmidt był organizatorem, a następnie dyrektorem PaJ):ie,;,kicgo Muzeum Misyjno-Etno:grafi;cz;neg;o. Ideę ks. prof. W. Sc:hmidta ukazania pr<.\;cymisyjnej w jej :-ea1iac:h kuUtUrc1wych podjęto w,kTótce w całej Europie. Na terenie Polski ro,zJWijała się ona z róż.nym nasileniem. RecenzolWa,ne s,tudium pOIwstało jako praca magislers:ka werbislly k!s.. Krystiana Trac.zy:ka. Promooorem pracy był ks. doc. dr hab. H. Wojtyslko, a opublikowano ją (mała poligrafia) nakładem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskieg,o. Ks. Krystian Traczyk omawia swoisty rodzaj kolekcjonerstwa .ściśle związany z działal- �Recenzje 333 niscią misyjną. Zbiory elnogrJJficzno--misyjne nie prz.edsitawiają jedynie kulJtury ludów ewange'li:ZJowalny<:h- były,by wó,wczas zbiorem ścisle etnografioznyrrn, lec.z urkazują ponadto specyii.kę pracy misyj,nej (np.: eks.ponaty przyrodnicze, fotografie, listy itd.}. Tak pojęte ko1ecjone.rs.t.wo i wystawiennictIWo etnog-ra:fiozno-mi'Syjne jest istotnym fragmentem szerokiego zakresu działań, mających na celu upowszechnienie idei misyjnej. W ostatnich latach ukazało się szereg opracowań dotyczący,c:h problematyki kolekcjonerstwa misyjno-.etlnografiezmego. Koncentrowały s.iG one głównie na c,haraMerystY'ce wybranych koleikcj'i. Praca ks. K. Traczyka jest pierWIszą próbą synlet)'czmego ujQcia tematu 1. Autolr staw'ia sobie za zadanie, odnalezienie i omĆJ.wienie śladów działalności kolekcjonersko-wystawienni<:zej w tym zakresie, w Połsce po 1918 roku. RO:ZprillWapodzielona została na trzy części (ro:zdziały). Dwie pienw.sze mają charakter history,czmy, trzecia zaś s,tanowi specyficzny pTzew~dnik m€itody:czny Rozdział pierwszy, obok wpr,owadzenia ukazującego tło rozwoju idei misyjnej, przedstawia wyka!z wla·ści'Cieli i zawartości zbiorów oraz głównych organ~zato!rów wysta,w czasowych w okresie dwudziestoilecia między;wojennego. Omórwiono tam rÓwnież lo;s, jaki spotkał zbiory misyjno-ctnografitczne podczas ostat.niej woj.ny światowej. ROZJdział drugi dotyczy okresu powojennego (1945 - 1977). Ks. K. Traczyk przedstawia pokrótce w3runki, które wpłynęły na zaha'mawanie, a nwstępnie rOiZWÓj kolekiejoinensitwa misyjno-elnogra;fk'znego. Ohok lakonicznej ogólnej charakterystyki zbiorów powojennych auto,r zamieszc:za dwa wykazy k0<lekcji. Pierrwszy obejmujący przede ws'zystkim zbiory zgromadzeń zakonny.ch, zawiera: nazwę posialdacza. adres, s.posĆJ.bwyst<llwiania oraz przybliżoną liczbę ekisponatów. D.rugi wykaz charalk"teryxuje bardziej szczegółowo pO!s<zczególinezbioTY z ulW'2Jględm.ieniem niektóry,ch kole[\:lCji pTY'wa;1;ny.eh.Oba podano w kolejnośc.i alfabetycznej; pier-wlsz)' wedlug nazwy zgI1oma!dzenia, dI'Ug'i według miejscowości, w krtórej znajdują się zbiory. W J1o'1Jd:zi.a.le tym zaprezentowano również najważniejsze wY'staJwy stał€ i czasowe or.ganizo.wane na bazie zhiorów po·wojemnyc.h. Om-atni ro.z.dział tra'k;1;uje o obC'cnym stani.e opracowania kościelnych zbirorĆJ.wmisyj,no-etnografic-,zny'ch w Polosce. Wo.bec strwieJ1d;z;onychpoważnych urchybień w spo.sobie przec:how)'1Wania i opracowywania lJb!ioró'w aurtor zamieszcza opartą nadoŚlWiaJd·czeniarh Gab~netów Misyjno-EtnlQogra:filCznych Wyż's:zego Seminarium Du,c:hownego Księży WerhiJSilów w Pieniężn.ie, proiPaz.ycję organiza:cj.i zbiorów misyjno-etmo·graif:i.c:znych. Do tego fragmentu pracy naJWią'7JUjązamies1Jozone w aneksie wzory: kamy ka:talogu naukowego eks,pon<lJtu et.nografi1cznego OTaz karty kaita].ogu naukoweg,o ekSlponatu przyrodniczego:. C ało,ści dopełr;Jia boga.ta biblio,grafia oraz spisy informatorów i niepublikowan)'lc,h żródeł. Prezento,wa,na pra,ca ma chalrak"ter dobrze udokumentowanego zestaMliemia hi"t ory'c.ZJno-il1lformalcyjnego. Spełnia również funkcję pmaidni:ka metodyK:znego. Za2ma.czyć jednalk nalec):y, ~ż uzupełnienia wymagałaby problemaityka okresu międzywojeIllnego. Na'leżałoby ponadto rOZlSzerzyć dane o zawa,!1tości pOSiZc'zególny1Ciłl kolekcji (dokłardnie =ĆJiwiono jedynie zbiór Księży W,ertbistów w Pieniężnie). 1 Bogaty materiał fakrtografLczny ks. K. Traczyk zebrał na poosila'wie ankiet rozesłanych do ponad 70 prrzedstawic.ieli zakonów i zgromadzeń zakonnych, mogących posiadać kolekcje etnograficzno-misyjne. Dane doty·czące okresu międzywojennego autor czerpał z katolick~h czasopism misyjnych. Jedynie z kilkoma ZJI1aczniejszymi zbiorami autor zapoznał się osobiście. / " �334 Recenzje POidsumowując - praca ks. K. Tra'czy!ka wypełnia lukę imform3Jcyjną szczególnie odczuwaną przez etnografów i muzealników, misjonarzom zaś dopomóc może w odpo,w,iednim opra,cowaniu zbio,rów i o,rga:nizowaniu wystaw. Ryszard Ro,nald Blythe, Akenjield. kład Ewy Fiszer. Portret wsi angielskiej, Vorbricll WaI'Slzawa 1979, :>s.:318,prze- Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza zaoferowała nam, zgodnie ze :>woją tradycją wydawniczą książkę, której problematyka skupiona jest wokół zagadnień wiejskich. Praca R. Blythe'a jest próbą dynamicznego przedstawienia zmieniających się sto,un:ków społec:zJno-~olspodarczyeh wsi angielskiej w drugim ćwierćwieczu XX wieku. Trzeba na wsltęjpie zaznalCizyć, że jest to ks'iążka nietypowa, Qls,c'y1ujemiędzy :nzetelnym repCJlr'tażem a naukową monografią ~si. Ta jakby dwubiegunol~ość dodaje jej slpecyf1Ciznego charakteru, niespotykanego w praca'ch stricte naukowy'ch, objalwiając.ego się dużą przystępnością tek,stu, pozb3lwionego całej apatratury nauKowej: metodolog.ii, terminololgii i pnzypisów. Z kolei przy,stępność pl'ezento.'wane<go tu tekis,tu nie jest U'za!leżmiona tylko od nies,toso.wania alparatury nauko,wej, ale ,ównież w dużym stlopniu od umiejętności pisarskich autora książki Aut,or w POldZJiękowaniu wY1rażając wdzięczmość wSlzystkim przyjadolom i sąsiadom z Suffolk, których życzliwość umożliwiła mu napisanie tej pracy uważa, że jes't to "siPra'wozdanie a tym, jak wyglą,dało życie we wfi w Ealst Anglii na począ.tku drugiej pO~OIwyd:wudzie:>tego stulecia". Dalej dodaje, że "ws.zys'tkie fakty dotyczą,ce życia go'spodarczego i społecznego Aikeniield są pralwdzi,wymi falldami dotyc.zą,cymi jednej z w,si w:>c.hodniego Suffal'k, zmianie u1egła tylrko nalzwa wsi i nazwiska wieśniaków (w słowie wstępnym Ernest Bryll napisał ". .. książka jest przecież zJbiorem opowieśc.i a ludziiaich z kilku osad" nie podając źródła tej infOlr:malcji). Kons,trukcja ksiąźki nie stanowi jakiegoś novum - kiedy rozpatrujemy ją pod kątem 0lp1su einoigraficzmego, to nawiązuje ona w 7'arysie do tradycyjnego ,modelu etnog,rafic:zne1j monoigrafH miejscowości. Nie znajdziemy tutaj podziału na kulturę materia:1ną, społeczmą i duchową (Uim~słową), a w rama,cih tych kolejnych opisów POIszc,zególnydh wytwmÓlw kulturowych ul:>tawionych w pewne grupy, 'tak ja:k to ma miejsce w trardycyjlnym modelu. ZnajdZliemy natomiast op1sy form życia technieZJno-go:>po:d:a'rczeg,ooraz życia spałec:mego miesZlkańcó,w Arkenfield, obrazujące gWwny zrąb alktYWlnośC'itej grupy spo'łecznej. Książka slkłada się z dwóch części. W części pierwszej za'warte są trzy krótkie ,o7Jdziały "wprolWadzające", gdzie autor podaje l1czfuę mieszJkairców Akenfield z la,t 1931 i 1.961; op1suje kS!ztałt i zabudowę wS'i, dość dolkładnie olp~suje kons'brukcje budynIków, od najlsltaI"czych z połowy piętnasItego wieku po najnowsze mur~wan€; zabudowania z c:ZJenwonej cegły z XIX i XX wieku, zamies'ZClza wyka',z mieszkańców wsi w celu doikonania za,rysu schematu zawodÓiw mieszkańców Akerufield; na ko6cu za'miesZJcza tabelę ze spisem katalst'ralmym za rok 19,3'6i 1r966przedstawiającą niezwylkłe ZJmiany w strukturze upraw i pogłowia zwierząt na 1355 akrach ziemi. \ �335 Recenzje Najciekaw:szy zrąb ~siąŻJki i podsta.wowy zarazem two:rzy druga jej część, składająoa się z dwudziestu razd",iałów. Opisy fOI'm życia lechini<czno-gOispodarcz;ego występują,ce w Akenfield zalwar:te są w rO!lidziałach Oimawiającyah pracę: parobków, I'zemieśln~ków, farmerów, robotników rolnych, ogrodników, kowala, koŁodzieja, stlrzecharza, rymarza, owczarza, oracza i in.; zaś życie spo~elczno-Ik:Uilturowe w rOZid:ziałachpoświęconych: religii, szkoQe i dz;wonmiJkom. ObI'a:ml życia s'połeczno-kulturalnego nie znajdziemy tylko w wymienionYich rozdziałach, różmorodne jego elementy znajdują się niemal w każdym rozdziale, w taki sposób rozsiane są iniorma,cje o organi"'alcjach lokalnych i pona:dlokalnych, w których mieS'zkaócy wsi biolrą czynny udział (Związek RobOitn~ków RO'lny,ch, Gwardia Obywa:telska, Koło Stowarzyszenia Kobiet, Muzeum Wiejskich Obyczajów), o stosunkach rodzinnych, sąsiedzb,c'h, a zwyczajach panujący,ch w Akenfield, o aspiracja;ch jej mieS'z~aó" ców itd. Na uwagę za;s,ługuje falkt, że twórcami książki "Akenfield. Portret WIsi ang)ielskiej" są jej mieslikalky. Autor pr:zedst'alwiając czytelnikoiwi obraz tej wsi, dokonuje tego ustami mies!ikaóców Akenfield. Wszylstkie obszairy aiktywnośc-i ludz:<;iej (gospodarcze, społec:zne, kulturaline), jakie w niej spotylkamy, są prezen:tO'wa.ne pnzez ludzi, któlrzy w tych kręga1ch działają. Autor, w celu zebrania tego ma:teriału, przeprowadził tematycznie zorientowane terenowe badania etnograficzne, w których skupił uiwagę na przeprowadzeniu jalk największej iloś'Ci wYJWiatdówz miesz:<;,\!1camibadanej spo,łec'1Znośd. "Na moje nie koóczące się pytania odpowiadano zawsze i cierpliwie i uprzejmie, a ukryte za słynną małomównością ludzi z Suffolk ciepło sprawiło, że moje liiczne wiJzyty w chatach i na farmach Pozo!s'taną dla mnie niezapomnianym wspomnieniem". Niewątpliwym ułatwieniem w przeprowadzaniu oadaó przez autora było jego po'chadzenie; otóż R. Blythe uwdzi! się w 19,22 r. w Acton w hrabstwie Suffollk i mies:zkał w Ea's,t Anglii Ido roku ]:9155. Warto jeszcze Taz podkreślić, że wypowiedzi mies:zJkaócó'w wsi zamieszczone IV książ'ce nie ()Igran~ozają się tylko do wąsIkiej, indyw1dualnej specjaliza,cjii za,wodowej tych ludz:i, lec\Z również za:wieDają informacje z ży'Cia całej społec:zności lokalnej, mÓlWią o przyjaźmia,ch i antypatiach, o su!k,cesach i niepolwodzenia'ch, '1 przyczynach emi,gracji do Afry1ki i Australii, o starej Wisi angieLskiej (o któręj respondenci mówią z własnego doświadczenia) i o tej, w któ!rej żyj.ą obecnie. Książka za'wiera bogaty materiał opisolwy i faktograficzny, dlat'ego też chnałbym ją polelCić tym wszy1stkim, którzy interesują się histo,rią, drogami rOZJwojowy" mi i stanem obecnym wsi angie],s,kicj (1967) nie tylko pod kątem fUln!k,cjonolwania gospo,dariki wiejskiej, ale leż pod kątem uwzglr;dmiającym obs'zar społecZJny i kulturowy tej problematyrkli. Andrzej Pirinski Kraj. Etnografski, folklarni ezikowi prouczwanija, Lipski Sofia 1980, ss. 68&. Pod reda,k~ją W. Chadżinikołowa, M. Welcwej, G. Georgijelwa i. D. Todorowa Bułgarska Akademia Nauk wydała omawianą pracę. Jest to pierwsza monografia poświęcona duchowej i materialnej kulturze ludowej ziem macedoóskich, wchodzących w skład Bułgalrii. Materiały zbierano na podstawie ankiet, wypełniany'ch przez osoby, do których zwracali się pracownicy na'Ulkowi prowadzący badania terenowe, bądź też bezpo- �336 Recenzje średnio od informatorów - bajarzy i pieśniarzy ludowych. KO'fzystano także i z maLeriałów arI1c<h~walIflYc'h. '()kręg ten pOIsiada 263 wioski, a badania p. wprowadzono w 26. W zespoł,ach bad<JJWlczych uC'z-estniClZY!-o14 pracolwnikó!w Insty;tutu Etn()graf.i'cznego i Muzeów Bułgarii, Okręgowego Muzeut1l1 Historycznego w Błagojewgradzie, a ta!1cie inJn,i ~ecja1iści. Bad3lniia terenowe trwały 3 lata (1'!J7i2. - 1974). Zebrany materiał obejmuje 6112 Sitron tekstu, 1566 zdjęć oraz 1181rysunków. Warto za'ZJnaczyć, że tego rodzaju monograJfie rzadko wkazują się w krajach Słowian południowy,ch. Ljuba Makawajew,a i Anton Ma'ljaw są au'torami rysu histor)'lcznego i demografiClznego Macedcmii PirińJ~kiej (s. 7 - 28) o powierzchni 6502 km2 i ludnośCi 3175:1'5 osób według spisu z 1974 roku. MOŻlna mieć do autorów prciensję, że rdzenną ludność macedońJs:ką traktują jaJko bu łga'flską. Podają oni, że 1% to Turcy, kUk.adZ"iesiąt ty,sięcy "sturczeni Bułgarzy" (s. 25) a znikome grupy etniczne Greków i Wołochów, które zamieszkiwały tu dawniej już od początku XX w. zanikły. Główny ciężar ault/oTzy kładą na zmiallly socjologiczne ludności. Tak np. do 9 IX 1944 r. było tu 4 tys. robot!ników przern)'isłofWy.ch, a obecnie liczba 'La zwiększyła się 20-krotnie. Ponadto Cliekwwe są informacje dotyczące lud.no\Śd miejskiej i wiejskiej. W 1946 r. jedynie 23,7% ludn()ści mies'zkało w miastach, a obecnie odsetek ten wynOlsi 46,90/0('s. 27). De:teHna MO'skowa pisze o życiu społecznym (s. 31 - 46), a prawo obyczajowe rOZlpatruje oddziel.nie (s. 47 - 63). Cieik<JJwesą informacje o formaoh pomocy wzajemnej i pra'cy koleik,tyWiI1ej,która na pewno przetrwała tu od zamierzchłych cza· SÓIW.Taka zres:ztą W!s:półjpraca ZJnama jest i wśród po,z;as"tałych narodów sł{)/\viańs,~·i'Ch.W Macedonii Pi,nń:S!kiej padc.za's żni1w, siandko'sÓ!W i młócki jedem p'>maga drugiemu, ale is:tnieje również pomoc udzielana chłopOt1l1,od który.ch nie jest wymagana re/kompensata. S.zlczegóilJnePO!pularną formę pOiIDOCYud~ieła się przy budowie chat wiejskich. Także przy zabijaniu świń chłopi udzielają sobie wzajemnej pOiIDocy, kitóra ma c.haI~akter zwyczajowy, jak zresztą i w po'zostałych regiona'c'h Malcedolll.ii. Pcr'lzyza:bi.janiu świń biorą udział sąsiedzi i kirewni i akc)a ta traktow;n,a jel~t jaklO śiWięto i na:zywa się "wesele wieprzOIwe", gdyż towa:rzy,szy jej zabawa z j'ardłem i napojami. P()Iw;s,zechJn'ieudzielana jest pamo'c w okresie wesel. Krewni i są'siedzi pomagają rod2li;eot1l1mhJldużeńJców przyna.szą'c bezpłatnie dreWlllo na opał, fas'01ę, mąkę, cuk.ier, ryż i to niezależnie od zam'ożnoŚic,i radziJców mlooożeńców. W darze przynoszą także owce, bąd~ też inne zwierzęta domowe. Kobiety natomiast pomagają w pf'Z)'Ig.o.tOW)'IWaniu po,sagu pa'nny mlod,ej,. Wlęks:zość wios'ek teg.o o.hszwru proOlwa,chzi żyde zamknlięte. Rzadko kontaktują się chłopi sąsiednich wsi. Odwiedzają się wzajemnie jedynie podczas świąt, od· pustów czy wesel. Wśród górali kontakty te są bardzieJ ograniczone, nawet dziewczy;ny wyldawa:ne są za mąż w tej samej wiosae, by nie na,ru:szyć stary'Ch sto's'l,mkÓlw rodolwyoh. Orygina'Ine i bogate są zaJboibony i wierzenia Iudowe dotY'c.zące epidemii zwierząt domowych, bowiem hodowla bydła, a zwłaszcza owiec, jest tu ba,rdzo rozwinięta. Moskwa padaje m. in., że ~dy panuje jakaś epiJdemia wśród zwierząt, mieszkańcy wsi "składają ofiarę" z wołu, pieką go na granicy z sąsiednią wioską a pieczeń 9poży;wają. Lud. wierzy, że epidemię można zaham01Wać jeśli na granicy z sąsiednią w~ią rozpali się ogJni:sko a przez gralnicę pTzejdizie :11Wi'em;ylIIa albo jeżeli wstawi się do czarnej chustki mąkę i sól i rzuci na pola sąsiednich wsi. Wówczas, wedłu.g wierzeń lu:dowydh, epidemia "opuszcza wioslkę i przenosi się na sąsiednią" ~s. 45)., �Recenzje 337 Omaw.iając rodzinę autorka zaznacza, iż jeszcze w XIX w. istniała tu !:zw. nJd7lina patl'Larcha:l!l1Ja,a do nas:zych czasów za·chowała się stara tradycja, według k:tórej syinolwa zdejmuje buty teściowi, polewa mu wodę do my.cia i kłania mu się, gdy ten kładzie się spać. Postępuje tak długo, n]m nie spadnie na polu pierwszy {)Okps ścięlego zboża. Wów;cz'as synowa kłania się trzy razy "snopowI", a już przestaje klamiać się teściowi es. 48). Wdowa, jeżeli nie posiada dzieci, może ponownie wyjść za mąż ale dopiero po trzech lat.aoh od śmierci męża, bOiwiem tyle cZJasu trwają obrzędy pogJ:1zebowe i ?.aloba. Jeśli natomiast wdowa posiada dzieci, to wówczas zazwyczaj nie wychodZJiza mąż i zost.aje u teściów. O pra'cach rolnych piszą Nikolaj Koleworaz Snwana Błalgojewa (IS. 67 - 129). Tę część kultury materialnej trady,cyjnie autorzy dzielą na podstawowe zajęcia chłopa, takie jak - uprawa zbóż, ryżu, winorośli, sadownictwo, hodowla owiec, kÓiZ,by.dla, koni, tr:wdy c:hlewnej, ptactwa domowego oraz na zajęcia pobO'C'Zlne2lbiera;ctwo pijawek, giI'zybów, ziół leezniczYIch: ryboławst:wo, myśliJwiStlWo,pSlZicueJarstwo, hodmVl1a jedwa:bniJków, a ta'kż·e u;pr:a.wianie talciJch profesji j.aJk: dr:wals.two, wikliniaI'stlWo, stolClJrsbwo, bednamtwo, rymaJlstwo, gal1ncarst:wo, kOiwaJist;wo, złatmctwo. ROZldiZi'al ten jest bogato ilus,twwany. Ilija Moskow oraz Emil Cankow z kolei piszą o budownictwie wiejskim (s. 130- 206). Domy są wszędzie piętrowe a podwórko jest ogrodzone murem. Da'ch pokryty j€iSt dac,hówlkami lub plytkami kamiennymi. Każdy dom pOls1iadaspiżarnię 'tzw. "kilar", "kela:r", g.dzie pnzeohowywamesą pnzynządizOille na zimę ser, kJmona kapusta, ogól'ki, papryki, bakłażany oraz wino, gorika "rakija", owoce i przetwory owaleowe i win o'g)1"·o:no1w e. Z hcznych iluiS!racj:i wildać, że chłop z tej części Mac,edoDliizwraca s'ZJczególną uwagę na oz;dobę sufitów z desek. KaŻIdy dom ma bramę i werandę. • Marina Czerkezotwa zajmuje się tJkadwem (s. 207 - 25i9) a o st,roja'eh ludowych pilslZe Ma'ria Welewa (,g. 260 - 346). Lidia Radewa nal1Jo:mia,gtrojmuje się problematyką wyży:iWienia ludności tego obszał"u (s. 347 - 367). Należy zaznaczyć, że dzięki waJf1wnilmmk!l·imat)'lC'lJnyms!ZJczegó1!nierozwłin-ięta jest tu uprawa j'arzy,n, t:rUlskawek, arburzó;w i melonów, k.tóre dojnzew,ają wcześniej niż w inn)'ICh regiona.cih Bułgarii. Także oeIlillYIffiartylkulem spożY1w,ezymsą kas·ZJtany ,jadalne zwłaJSlzC'za. w wioskach leżąlcylch na z:bo·ca.a'chgóry Bela:sica. Do jadłos'p]sU luldinoślC'iod połowy XliX w. po.za tra:dY'cy,jn)"mi - fasolą, grochem, soczewką, włącChony :wsrt.ał i ryż, który jest tu u.praJwiaJny. Dla biednego ehlCJiP3faJsola, papryka, ser, mlek·Q i wyJr'OIbymączne (wIszelkiego rodiza'j'll kaszy, pier.ogi) są podi&tawową potrawą. Jak pisze Radewa smamwanie ch[eba masłem nie j.es! tu znane (;s.' 35'7). C.ielka\we je's't przeehorwy,wani'e mleka t7JW. "samokisz" lub "sbirano mleko". Mleko to w jeSieni s:taJwia się do na,czyn.ia ~ni'aJnego i do w.iosny staje się gęste. PJ'zec.hawluje się mleko taIcie po ugotowaniu i dodaniu so,l1. Takie ml,ek,o j.est nastlWnlie rO'~eWlalne do dużych naczyń glinian)'lCih. Po k!iJlku dniach staje się ono gęste i przeMOlwywane jest do w5!elki.ch palstów. Po;w,s,zechnie zna!n)'lm s,posobem przecholWYlWania na dłużSJzy okres mleka jest tzw. "proczur" czyli pJ1zec'how)'Iwanie św}eź.ego mleka w uprawi,onej owczej skórze. Talkie mleko trrzY'mają z;aZJw)'lczajpastenze. Ludlno·ść wiejsika konsumuje także dużo mięsa - wieprzowinę lJimą i wiosną, lalem baraninę" a jeS1ieIlJi.ą wołowinę i d'rób. Uitarła się tradY'C'j'a, jak i w pozoiS'talYlch ca.ęściach Ma1cedonii, a także i u są,gi,edlniJchnar·odów slowiań:S1ldch, że każdy dom z niZin przygotlQ,wU'je co roku 100- 150 litrów wina oraz 50 litrów gorzałki 'z własnych winnic. W g6rslkich wioiSkacih zaś lu:diność pędzi śliwowicę, gdyż tam nlie mają winniJc, a wino klupują w s.klelPa<:h(pędlzenie gO'l"ZJa,łkIi u Słiowian połiudniowy,ch nie jest zalkazane). Herbatę na;1;'Omi.aJst piją jedynie chor:zy (s. 3ul). 22 "Lud" - tom 66 �338 Recenzje Dość 'bogato reprezentowana jest duchowa kultura ludowa (s. 379 - 622). Rorzdział ten dz.ielii się na kiil!k.a podr,o'z;dlziałów. I:wal!1kzika Georgijerwa i Rajna Dr.ażewa piszą a obyczajach i obrzędach rodzinnych (s. 379 - 421), tj. o narodzinach. weselnych i pro,gnzeborwyl()h.Dziec'i są bogactwem. Rodz:ke w.olą jednak mieć syna, gdyż wiąże się z nim "kontynua'cja rodu", a za wieke ruies'ZClZęśli.wyd1 uważa się rodciców bezdiz:ietJnych, kiórzy wedłUlg ludu "pO'kutują za P'Opełnione grzechy". Niepłodną kobietę lud ok.reśla rMmymi obr,aźliwymi ep~etami - jałow,a, jałó'wka i in. Ciężarną koibietę naltomia'st otacz<iją troiSkliwą opieką. Nie po'ziwalają jej wykony~ wać dężkiich pra'c.. S.zef·olko r-oZlprzesrtl1z'eniiO'ne są wier,zenia, że brzemienna kobieta jeśli chce mieć lekk,i poród, to nie p()(wiJma "siedzieć na prolgu", "na belce", "na związanym worku". Nie powinna przecinać drogę wo,łom, stać przy drZlwiach domu, a także nie może wtitać i ŻJegmaćgości, nawet i własnego męża. Lud wierzy, że kohiet·a ciężtaJma jeś'E chc,e, by jej dziecko ur,odzilo się żyrvve, to nie pO\winna przekracrzać powr.ozu, chomąta, krzyżować nó·g gdy siedzi itp. Aby dziecko było mrowe, oiężal1na ruie porwiinna chodzić na pog,rzeby, nie może siedrz.ieć na korycie, ~dyż "dzieclw ur,oidz:isię ga'I1bate", także nie wypada, by piła wodę z d7Jb'anka, bo "dziecko będzie miało duże usta". Także nie może ciężarna kraść, ponieważ znak sklrladzianego przedmhJltu poj,a1wUsię na ciele noworod'ka, talk 5O,mo nie powinna jeść skJrzy1dełlka uigotOiWall1ej,kury, gdyż "u.rodzi g~uchonierne dziedko". Takie i wiele i.nny;ch wie11ZJeńświadC'zy jalk duże znaczenie pnzyrwiązuje się do dzie:c·ka. Istnieje także sporo magicZlnych działań, np. ciężar·na może pójść na pogrzeb zmarłej osoby krewnej ale musi na małym palcu zawiązać czerw:oną nitkę; jeśli u'kradl1lie OWOIC z cudzego sadu, t·o musi ręką dot'knąć ZliemiG. Jako środki odpędzające wlslZellk'i'eg'oro1dzaju zła ciężarna mu's,i zaWlsze mieć w kieszeni ząbek czosnku, paciorek koluru niebiestkiego i czasami kawałek kadzidła. Jak i w innych regJiona,cih M3Jcedonoiii tu lud UlWaża, że oięża'rna kobieta będ2Jie mi,ała lekki peród jeśli ro~uŚit::i włosy, rozepnie guziki swego ubrania. D<JIk<JnYiWane są tahe różne działania magi<:zne, np. Zldejmuje się nitki z wrzeciona, rozwiąz·uje się pełne wo:rik/i,a jeśai porad jeslt cięż;ki to w,ienzą, że o tym, że kOlbieta jest ciężalrl1J3wie wiele osób, co jest niedopuszczall!1e,gdyż narodziny są tajemnicą. Lud ponadto wierzy, że jeś!l!i OItJworzys!ię drZJwi to dziedko Ulradzi się bez tr'udu. Jeżeli w czasie po,r,odu w domu rodząc.ej są obce kobiety, to każda z nich poidiChod21ii lekko uderza ją w kTZyż chU'steczJką, a jeś.~i są mężc,zyźni talkże lelkko uderzają ją paskiem lub czapką. Obcy'ch nie wypuszcza się z domu dopóty, dopóki nie ur,oozi się d:ci,eclko. AkJuiszerka U'cina pępOlW'inę stier-pern, kJtóry jest pOIpnednio na'g"rZewany w ogniu i czelka aż wy1styignie. Pępe'k .na,wtią·zuje czenwoną llJi'tlką jedwabną. Zaraz po urodzeniu noworodek jest przez akuszerkę kąpany. Do wody dają różne ziól!ro, białko i źóbtiko jajka, a także dodają gwóroz lub dzwonek, aby "dzieoko było zdrrorwe" lub też dają sl1ebrną m'one'tę" "żeby naw;QTode'k miał cZy1stą cerę". W niektórych wsiach, jak podają autorzy, '-do wody dodają mleko i kwiaty bzu, żeby "dzie'cik,o było U'I'OdCZJiJwe" (.Sl. 382). Wodę pienwlszej kąpieli wylewa się w oborze. Po 'ką:pielli now'OlPod'kawy.cierają salą, by miało ,,mooną skórę". D.rodzone dzieci w ni,edZliele lub św'.ięita są według ludu sZlczęś1/i.we.Za s2'Jczęśitiwydzień uważa się C2'Jwarteik" a ~dlZlieindlZliej poniedziałek, ja'IGlmlwiek panuje p11Ze/kooonie,że d:zi.eoko Ulrodzone w piOiruiedzil3łekzostanie siwotą. we wltor€!k będzie choro,Jjlfuwe.,a w sobatę będzie miało sny i będzie "rozlnawiało ze zmarłymi". Lud wierzy, że urodzeni wiosną są szczęś'liwi, la.tem - bogaci, a jesienią - syci. Los i szczęście dziecka także są uzależnione od fazy księżyca kiedy się urodziło. Jeśli urodziło się w nowiu, to będzie szczęślliiw,e:SZlczególne Zlna,czenie oICldajesię nowOlfodikow,i .. k,tórego maitlm po~ wiła z czep'kiem. C'ze:pek ten chowa się jako cenny slkarb. J eśl.i. lctoś idz'ie do W'Oj;sika,to zaszywa;ją mu do u!br.a'nW kawałek czepka, by "nie c,hlWytała go kula". �Recenzje 339 Także chowana jest pępowrna, gdyż lud wierzy, że gdy u:rDisną dzieci będą żyly z matką, nie wyjdą za mąż w iJnnej W1Sli,będą zdrowe i ~dą się kochały. Jak wspominają Georgijewa i Drażewa, po I w,ojnie światowej nisk.tóre małJki rzu~ały pępowiny do podiwór'1m s'Zik:oly,żeby iC'h "dzieci były na'llczycielarrnti.i w ogóle wyks:zJtaI'con ymi ludźmi" (IS. 3'83). Ciekawe jest wierzenie !rudowe dotyczące pokarmu poło1Ż.nicy.T.rzec'iego dnia po pOiI'odlzJie teśaLQIWlł idzie z syno'wą do wiejlskiej studlnii, młoda ma'bka bierze i wy. lewa wodę mÓIWlią:c:"Tak jalk C'ieik1niewoda niech cielknie i moje m1eko". Jeieli będzie chodlzić do pra'cy w ciągu 40 dni po urodzerou, to muLSliW1facać do domu przed zmlieIf'ZJC'hem., gdyż w prz€lCiwoI1Y1ffi wypadku moż,e zCliStać"sjpOily.wa,jące lwlację Lst'oty nadprzyrodzone tzw. judy i wów.czas może zalChOl'OIWaĆ i umrzeć". Położnica uważana jest przez te 40 dni za osobę "nieczy'stą", dlatego nie powinna g0101\vaći gnieść cialsto na chleb. Ponadto nie może ona paitTzeć na zasiane pole, chodzić na wesela, orlwiiedz.ać inne os'oby, pOoI1iew:aż może im zasik<Jd7Jić.J a(k wszędzie w Macedonii i tu położ,n.i;cę o.dwiedlZiająkuewne i przynOlSzą naleś<nikii, owoce, jajka itp. A'j{'lJlSzerlkawypieka chleb obrzędowy, który łamie nad głOlWą noworod!k.a. Każda z kobiet lamie z tego bochenka i mówi: ".niech dzieclko I\)śnie, założy rodzinę i doczeka się starości, wnucząt i prawnucząt". Do 40 dni po urod:reaiu dzJiecka nie zolstaJwia się pieluszki na podwórku po z&Cihod:ZJie sloń~a, nie su,szy ,ię ich na dzjJkiej ró.ży, gdyż tam "prz~byw3'ją iJs.'toty nadiPI'zy;rodZOln e". Jeśli położnica wYJClho·dzJi na d,wór nawet na krótko, to przy dz:iec'ku zo'siawia miQll:łę, która chroni od zł~h duchów. Gdy pierwszy raz no,worodelk jest karmiony piersią, to dają mu pra.wą pierś, "żeby nie był mańkutem", a nard głOlwą maJtlki tJDzymają sito, do którego dają kawałek chleba i jakiś owoc, bo w ten sposób dziecko zawsze będzie sy:te. C~sto pieI1wszą karmiącą osobą jest nie mat.ka noworOldlka, lecz jak.a'ś inna połQIŻJDloca, aile zalW!szepilnuiją, by była to osoba spdkojna, łagodna, ży=1'i:wa, dobroduslJl1ia, gJdYJŻ"prrekafŻe Olna te ce:c-hy i nowof1od1kowi". DZieci taikich kobiet uważane są za krewne i gdy urosną nie mogą się pobierać, gdyż są "mlecznym rodzeńst:wem". Ludność wierzy, że w trzecim dntu po u.mdzeniu się dziecka zj3lwi'ają się trzy niewidz.i.alne koJ:)ie1ytZJW."narelczmicy" względrrie "na:resznky" czy ,,IfI3czenky". Siadają do noworodka lub zatrzymują się na progu i określają ile ma żyć noworodek, z kim się ożeni lub za kOlgo wyjdzie za mąż, jalk będz:ie żyć itp. Decydujący jest glos trzeciej z ty·ch istot nadprzyrodzonych i to co ona powie, nikt nie moźe zmienić. W nieiktóryc!h wsiach, aby te trzy kobiety były łaskawe zostawia się naikryty sltól. Interesujące są wi,erzenia związane z pieI1W!szymkroc·zkiem dziecika. Zos,tawlia się na stoJe ró,zne przedmieot;y i co dotmie piemvtszy raz, to bęiooie miało otdipOlwieidnti zawód i talk !'liP. Jeśli noworodelk dot'k:ni·e sieikierę będ.me oieŚ1lą, jeśli pieniąidz - będzie CJZło;wielkiem bogJatym., jeśli igłę - wybierze ZJaJwódkraw'ca, jeieli ołówek - to będzie nauczycielem itp. Odstawianie od piersi też związane jest z wieloma obrzędami i wieflZeruami. Jeżeli zacamie ssać po'wrt:ómlie,t·o w.ierzą, że będzie miało drugi raz wesele 'bądź tetż takie dzieci będą "złodziejami" lub "hajdukami". Pierwszy ząbek dziec'ka maJtka wy.cier>a screhrną m'<:me'tąOlralZgotuje psrzeniocę lu'b kulmrryd.zę. WYI1Wame piel1w1sz.egomlec'ZI1ego zęba ta'ue jest ZJW'iąw:nez bog.a,tymi OIbmędamli. Ząibelk W1kła:da się w kaw.alek chleba i rZluca się na daiC'h prey tym mówi się: "Masz wrono kości\lny ząb, daj nam Zelazny". Dzieciko strzyże się, gdy wkończy rok Ścię1,e włoski chowają w śc:i:a,nielub kładą na drzeM'lOowocowe, które da'je potem obfite owoce. Lud wierzy, ż.e jeśli włOlSó;wty:cih nie s.chOlW,asli.ę, a zabiorą je ptasiki dQ sweg,o glnia'zda, to wówczas takiemu dZJi.ecku gro;zi przez całe życie ból głowy. Gdy chłopak po raz pierwszy idzie do lasu rąbać dTlZewa, matka �340 Recenzje rozdaje z tego drzewa kllem sąs'iardlkam, aby synowi szla dobrze robota. Także pierwlszy bochenek chleba upieczony przez dziewczynę rozdają trzem sąsiadkom, by zaws,ze miała go pod dalstatkiem. Rórwnież z pierwszej nitki, kJtórą upl1zędła dziewczyna, kawa1ek rzruca się do rzeki, ażeby "przędzenie szło jej jak woda", gdzie indziej rzucają ten k,awałek do ogni'a, by dziewJczyna "zapalała się do pracy". . Bar,wne i bogate są także obrzędy, zwyczaje i oby;cz:aje weselne. Średni wiek dziecw'cząt, które wy'c:hodzą za mąż j,esi 1<6- 22 lat, a chlolpców 18 - 25. El'iednJikawalerowie oraz ci, którzy uczą się jakiegoś zawodu lub pracują jako emigranci, żenią się w wieiku 25 - 30 lat. grzed zarę'czynami młodzież nie spoltyka slię. Kawaler; za pośrednLc'uwem cioteollnej sio:stry wy.syl,a wybrance bu'kieJt kiwialtów, chwstec:ZJkę lub grzebi,eń. Jeśli dziewc'zyna pI1zyjmlie je, to zna'czy, że zgadza się na zalręczy;ny. Potem chlopak oznajmia ,swoim rodzicom, którą dziewczynę wybrał-. Do końca XIX w. dziewczynę wybierali rodzice chłolPcra, lecz zalWlszemusieli się zgodZ1ićmlodzi (IS.391). W przestąpnym ro'ku nie są zaJwierane lIWliązki malżeńskie, gdyż "jeden z malżonków będzie wdio,wlcemlub wdową". Sta,ra'ją s'ię, by wesele odbyło się gdy jes,t nó,w, bo tyliko wó,w:czas para małżeńs'ka mOrŻebyć szczęśHwa. Centralnymi pOlstarcialmiobrzędów weselny,ch poza palrą mlodo'żeń,cÓ'w, są kum, kuma, młodszy brat pana mlodego oraz jego siostry, a także rodZlice panny młodej i pana młodego. W poniedziałek, tj. 6 dni przed udzieleniem ślubu, rO:ZJpoczynają się główne obrzędy weselne. Kobiety wsi przynoszą do domu pana młodego jabłka, orzechy włolslkie i zboże jako pomo.c. W tym dniu przesiewają zboże, a jednocześruie -huśtają teśreiOlwą trzy razy i tańc,zą dio'okoła zboża, Móre wysypują na mali,ach. Z tego lIboża mielą mąkę, z któr'ej w p'iątek lub sol::mtę wypiekają chleb wesdny oraz bochny obI1zędolwe. W nowiu księżyca w czw,a:rtelk lub piątelk przygoito,wują flagę weselną, którą oZldabiają bliU'SZ1CiZem owiniętym czerwolnY1minićmi, któ'rych się nie związuje. Na maszcie fl,3Jgi wbija się jabłko. Flagę po uidiieleniu przez popa śLubu niszczą w cerikwi sta,rając się, by tego nie Wl1dzieli młodożeńcy. Bluszcz wieszają na drzewie owocowym 1ub chowają do pOS,3Jgupanny mł:odej, jabłko natomiast dają młodej paiI1ze lub jedzą go goście. Malslzt flagi weselnej wylklo'r'zys"tują do koły:s'ki pier'W15'ZegodZliecka, a czel1wone nitJki pJ1zechowuje slię jako środelk leczmic:zy,.W sobotę wiecillOlrempanina młoda żegna się ze s,W10'1m'i koleżankami, a w rl!i.edzielę rano golą pallia młodego. Włolsy z jego brody Clholwają, gdyż panuje prrlieikonanie, że może ktoś ZI101bićmagię, a wodę po goleniu wy'lewają na krzak róży. W tym czals'ie w domu palnJDy młodej czeszą ją i ubierają spolkrelwlnione niewiarSty. Potem oI1szalk weseLny pa,na młodego wy;rusza do domu panny młodej. Prized jego bramą J10dzina panny młodej sta:wi,a belkę i swatów pUls:ZJczajądo środka cLopielrogdy kum zapła,c'i (:s. 402). Panna młoda gł(l{Węma na,klrytą czerwonym płó,tnem, a w nielki1;órych WIsiach Ma,cedonii Pirińskiej talkże nalkrY'wają i gło,wE: pana młodego. Ubieraniu panny młodej towarzyszą działania magiczne, np. ważą jej śJ.ubne ubrarl!i.e i umiesZiczają naid kadzi,dłem. Sta,rają się, by gdy pan młody przybywa do dmu panny młodej nie patrzyli ~ohie przy pieI1Wlszymsportlk,aniu prosto w oczy, a gdy potem dochodzi do spotkania on wręcza jej jabłko i pieniądze, a ona daje mu do ust cukierek, żeby ich życie było słodkie. Najpierw pannie młodej zakładają but na prawą nogę, do którego dają proso lub pieniądze, następnie ojciec dziewlc1zyny nakrywa gł'owy młodożeńców białym ręczmilkiem, a nad nimi ;,vylewa wlino, żeby byli szczęśliwi. Balrdzo dlram,aty:czne jest l1o;zst:aniep3Jnny młodej z dom,em rodzków. Ona nie "po,winna p3lt,rzeć na wY'wożony pOlsa,g.Odprowadza ją młodszy bradszelk i przelka"zuje szwagrowi. Ojdec pomalga jej, by dosiadła konia, atY'm ,czasem rodzice r2Jucają na nią owies i inne zboże. Kiedy orszak weselny udaje się do cerkwi, zdejmują but panny młodej, nalewa'ją do niego wodE: i szwagier daje jej się napić �Recenzje 341 trzy razy. ZatIliechanie tego obyczaju przynosi suszę. Przy udzieleniu ślubu przez popa w cerkwi nie są obecni rodzice panny młodej, a gdy ona zbliża się do domu pana młodego wy,lewają przed nią wodę, a teściowa ściele białe płótno, na którym jest biała i czerwona nitka i gdy panna młoda przejdzie, teściowa zbiera te ni1lki, by nciJk.tnie mógł "Z:robić ma:gii" jej synolwej-. P,oltem, gdy panna mło,da prze'kr,acza próg wraz z teściową, smaruje drzwi miodem i maJSłem a także obie sma,rują także i swoje wargi, by "były śłodkie". Panna młoda wchodzi do domu, a jej teściowa podaje jej trzy bO'cheniki o'raz dwa dzball1ki z WlO!dą.Wodę synQl\'ła :ws'ta,wia przy kominku i pl1Zędzie. na przęśhcy, m;jes'Za ogień i miol1Ją z;;mialta izbę. Podczas obiadu pall1na młoda i pan mło-dy w towalI',zyst,wie ni€\parzy:stej liczby gości przebywają w odidzielnej izbie i nie jedzą mięsa, a tyJJko pierogU, któTe przygotowaŁa 'teśe;iolWa. . Bogate są talkże ohrzGdy związane z pierwszą n{)cą poślubną mlodożeńców oraz wierzenia i obyc'zaje tOIWla,rzyszące;j:m przez pienwszy rok ży1Cdamałżeńslkiego. lwaniczka Gergijewa i Rajna Drażewa piszą również o obrzędach pogrzebowych, które przetrwały po dziś dzień w tym regioJllie, za!chowująic, jal'« i u po'zostałych Słowian południowych, wiele a'rchaic'ZDylch elementów po,g.ańisiki'c,h,w których dom'inują magia i zabobony (s. 411 - 421). Rajna Dl1aŻeWlapin,e także o obrzędach świąteczny'ch (s. 4i2J2- 456) mają{:ylch czysto chara'klter agra,rny. SZlczegó1nie bogate są zWJ'czaje i obycza:je o,raz obrzędy kolędnicze i noworoczne o charakterze świeckim, dążące do zapewnienia bogatYich plonÓiw i dobT,o,byl1;ugo,spoda'rzy.. Słusznie zauważa aut o'rka , że OIbc,hody świąt kalendarzowych odzwierciedlają doświadczenia i obserwacje prostego ludu zjawisk przyrody, zmiaJn pór moku i charak.teru prac po'lowych i hodQlwli zJWierząt dom{)wych. Jednocześnie obrzędy' związane z obchodami świąt kalendarzowych uj,aJWJliają ich śdsły ZJWliązekz kulturą materialną - strojem ludowym, przy.J1ZądzaIlliem potraw itp. Niektóre 5'ta<re pogańiskie ZJwy.czaje i obyczaje ora,z obrzędy nie wstały naruszone po dziś dziell, chociaż wiele pod wpływem nowy,ch warn.mków życia srpolecZJno-elkono,miczmegopo 9 IX 1'944 r. dolkonało swego żywota. Bardzo ciekawe są materiały pooane przez Iwanj.czkę Georgijewą, dotyczące światopo'g1ądu ludu - kos:mog,rafii i geografii, zja wilsik atmosferyoznylCh, meteO'l'ologii ludoJWej związa'nej z porami roku, flory i fauny o.ra'Z wlier.zeń demonodogicz- ~ ny.ch i miJt.'odolgicZJny:ch (,!;. 457 - 477). SPOTOz tY'Ch wierzeń s;potlkać można u po~o'Stałych Słowian bałkańskich, a także u wschodnich i zachodnich, co wiąże się, z fakbm, i.e lUld nrie mógł w dale'kiej przeszłości wy11uffia-czyć wie1e zja,wis'k przY'rody. Warto może odno,t'OIwaćniektóre wierzenia związane z kosmogonią. Otóż mies.zkańlCY M6lcec! oni i P iri ń,sJkiej wie'rzą, iż niebo pokrywa ZJiemię jak na'kryde i tam gdZlie "przylega do nie, jest koniec świata" (s. 458). Według legendy ludowej, gdy pojawi się księżyc na niebie i zobaczy go ezłow,ie.k, t.o nie może on patrzeć na człoiWieka lub spojrzeć na drzewo, gdyż ta!ki człQwiek o ile jest kawalerem nie ożeni się, a drzewo wys,chinie. W takim wypadku zoba'czywszy księżyc należy skierować wzro:k ku ziemi i dotknąć portfela, który tJ'm sposobem będzie pełny przez cały miesiąc. Noworozpoczętą pracę należy zaczynać gdy jest nów księżyca, natomiast kiedy księżyc "ubywa" są lecz\)ne choroby. Lud wierzy, że c!zarown:ice poi'rafią ściągnąć kJs.iężycna ziemię (s. 459). Sporo kiI'ążących legond jest związanych z tęczą. Poja,wienie się tęczy na niebie oznacza, że przesianlie padać i "nie będzie potopu" (s, 462). Z tęc~ wiąże się także prognozowanie pogody - jeśli tęcza jest na zachodzie, to zacznie padać, a jeżeli na wschodzie - nalS.tąpi rozpo,go:dzenie. Czerwony kalOT tęczy kO'j.ar.zysię z winem, zielony z trawą, żóŁty ze zbożem lub kukurydzą. W za1eino'ŚiC.i00 szero'kości jednegQ z tJ'Clh koil,oróiWtęczy lud odg'aduje, które z upraIW da dobry urodzaj - �342 Recenzje wtiJrmice, łą.kIi eLy zboię. W.edłiwg innej legendy, jeden z zak'Ończeń łuku tę<'zy zawsze jest za'!llurlZooy w r'zece, jezi'Drze lub moflZu i pije w.odę"zło~ym k:ie'liJchem'·. Jeśli jal!demuś czł<J,wi'e!kowiuda się za:brać ten kielich, lo wówczas będzie najsZJc;z;ęśliwszą osobą na św.iecie. Inne wierzenie głosi, że przejście pod tęczą grozi śmiertelnik·owi automatycznie zmianę płci (s. 462). Dość bogate i ba11Wlnesą w.ier:zenria w du,chy, diabły, dem<Jny i irune nadprzyrodzone siły. P<Jwszechnie stasowana jest medycyna ludowa,' o c.zym pisze Lilija Radewa (s. 478 - 488). Osobny wWlział zajmuje w tej monografii folklor, któ,ry w tym regionie jest szczególnie bogaty i wciąż jeszcze' żywy. Kostadin Dinczew daje ogólny przegląd dort;Y'Clhc.zaJSowcg'O s1'alnu badań i omawiako.Jejno hryJkę ludową - pieśni obrzęd:owe., mi~y,czne. ballady, reil:i:gijno-legelllda.fll1e,tekJsty pieśniome o stos'unka0h międZYiludzkich, poŚiW'ięccmepracy, milosne, folJkloJ' d'ZJiecię-cy,pieśrui epickie, hajduClkie. hist.o['ycrzmo-reiW'olucyj:ne oraz partyzanc,kie (s. 491 - 539). Autm omawia dość pobieżni'e ten niewy'czer.pa:ny Slkalrbkultury duchorwej nie da,jąc naiwet żadnych da,ny'ch bibliograficzn:J.:ch cytowanych f.ragmentów, czego nie można powiedzieć o Ewgenii Milcewej, która zajęła siG pnuzą ludową (.s. 540 - 560) i zadba·la o zao.p.a~,rzenie analizowanych telk:stÓ!wod!powJedn.im.i m CltrrY'cZJk.ami. Material ten tym baJr.dZJiejjesl cenny, gdyż został zebrany podczas badań terenowy·ch (w latach 1972 - 1974). Ilija Manolew przedstawił bogaty fol'klOif muzyCl'Jny (s. 561 - 622) p~s'iadający wJele orygilna~ny'ch cec,h. Omawia ort metrykę i rytmikę. Daje talk,że !luty melodJi 159 p'ieśni ludowy.ch śpiewClJny'ch bez akoll1iPaniamcntu instrumcn~óow muzycznych oraz 11 wyikooywanyc:h z. o.rkiieSitrąludową. IWalll Konew zajął się charalkterystyką gwar, które z.achowaly wiele <Irchaiezny;ch cecrh (s. 625 - 64'7'). Zakońrc:zerne nie wybiega poza ramy mono~rafii (s. 648 - 652). Podana jest bogata bibliogTrad'ia (.s. 653 - 662) prac ogŁaszanych dru,kiem oraz archiwaln)'lch (s. 662- 664). Indelk:s opracorwany przez .A.m:nęGeO'r-gij.ewą, Marię Galanową oraz SwetłG Bog.dano,wą (s. 667 - 58'5) zamyka tę ciekawą pra,cę. Omawiana monografia jest k'opalnią wia:domości, bogato i:lu'st·row.aU1akololfowymi i c,lar,no-bi1ałymi i'lustra,cjami. Jes.t cenną le'kturą dla etnografów i fo~klo['ys~ów, pomalgającą zapoznać się z oryginalną i egzotyczną kulturą ludorw.ą tej częś'Ci Macedonii. Służy jednocześnie jako źródło do prac porównawczych, gdyż pozwala bowiem oc:I:kryć odrębne jak też i wspólne wc'hy z ościennymi naa'Odami.· Kole Simiczijew Blasius Niawika: Die TJ:a.ch der Sorben 'um Nochten. Gerhard Apelt, Alb.recht Lange: Die Tracht der Sorben um KUtten. Bautzen: Volkseigener Verlag DomOIWina 1979, 120 s. 83 iI. przypisy. Sorbische Volkstrachten. 5 Bd., H. 5. (Druga karta tyt. w jęz. gÓrIl1o'lużyrak:im.Teikist ,w jęz. niemieckim igó'l'nolużyckim) Zasłużone wydawnictwo "Ludowe nakładnictwo Domowina" Budysin (Volkseigener Verlag Domowina, Bautzen) wydaje od roku 1954 tomy z serii "SCiI'bske na'rodne orasty" (,soT'!)i'.>cheVoJikstlralcht-en),w!Clhodzące w Iskład atlasu socbołużyckich strojów ludolwych. Piąty i asrŁ.aItnitom wspomnianej ser,ii zo·s.tal poświęcony strojom lu:dowym, 'które już zanikły i ,podziel<ouy na sześć odrębnych zeszy'tów Oma:wń.any tU/taj .zeszylt ,piąty :zawiera diwa następujące po sobiie opracowan'ia .gór- �Recenzje 343 nołużyclciJc:h S!lrojów ludowyc·h zokoJk WQchoz (niam. Nochten) i KUe'tnoho (KJ.itten), na północ od Budzisrz.yna. Miej'scowości te zamieszkałe były przez ludność wyznania ewangeHckiego, noszącą strój ludowy do ostatnich dziesięcioleci XIX wieku. UkŁad ca'łoo'ci jest jasny i przejrzYls:ty" a ;po<szczegó,1ne'rowdziały pierws,zego opracowania zostały poświęcone: 1 - omówieniu położenia miejscowości i warunkóiW ekonolm~czno-sO'cjaanYlch by~u łUldności Q:raz· olcNIie ż'ródeł do opisus!t<roju. 2 - h3Jsłowemu omówieniu wszyst.kJkh częśc'i Istrolju ik"ob'ieckiego, 3 ogólnemu opi:sowi i5tJ'ojów kobiecych: a wyjściowych i roboczych dziewcząt oraz mł·odszych i sta:I'5'zYIClh kobiQt w 'różnych ~poo"3Jch roku, b - obrzędowych tj. kościelny,c.h. taneczny'ch, w e9eUiny:ch,chir,zestnylch i Żiałobnych', 4 - bard:zo skróconemu ze wz,glę.du na braJk ż·ródeł opis·o.m stJr.ojów ,dzieC'ięcyc.h i mę'silu,oh, 5 - omówieniu materiałów, .sposobów wykona;nia li przechowywarriaoc!.zieźy, 6 - zdobnictwu, 7 rO:Łwojowi ubiu.ru, 8 - xoQIli'sttroju w żYlciu 'gl'U>pyIWłej:s'kiej. Na uwagę zasługuje 7.Cl5"ta·wien!ie IW języku górnołużyckim ważniejszy;ch olkTe$].eń elemeni!:ó,w st;wju ludo,wego or,az i'ch ,o,bja$n~ienliew języku niemie'ckim. DDUlgicopI'a,cowanie o sVroju z Kletinoho (Kllitten) jelst krÓ!tsze i zawiera mniej To'zdZ:iałó,w,gdyż o;puSlzczonoopis warunków elk.onomiczno-soicj.aqnyeh, jaik ['ólWnież omówienie maieTllałów, s;polsobÓiwwyko'Ua;nia i pTzelch.QlWywania odzie:i.y oraz jej roui w ży.ciu gnu.py wiejskiej. Mated,ał :ilustracyj'ny celoowo wyodrębn!iono, dru!kując g.o na do.hrym papierze kJredOlwym. Wyfkorzysi3Jno tutaj główinie czarno-białe fotQgrafie Z;felko.nstruowanego stTojU z o'koliJc Woc'hoz ,(Nochten), dając do.datk'OWooparę dohrych fologa-ami k'olor·owyc'h, dos'kO'naile :prezenitJu.jącY'ch{).dmia.ny tego ~roju.. Zamies':uczoll1e reproduik,cje dziewiętnastowiecZJnych rysunków i fotografii posłużyły do opisu niezrekonstruo..va,negoIstiroju z K,letno.ho '(KUtten). Lepsze nIi:i.'w 'poprzednich .tomach opracowanie ,graficz,ne i technika druka'rs'ka oraz 'zwiększenie liczby bar:wny;ch fol:o.graJH nie .re'kampet1JSlIją niestety Zlmn:iejszenia formatu zeszytów z 44 do 22X19 cm, co sprawiło, że ważne dla badaczy szcze,góly.stały .się mn'ie'i ozyttelne. Chcąc właśo~wieoc'enić walory omawiillnej tutaj publikacji - ItJrzeba się za.~anowić jakłm 'celom może i 'Pow~nien islużyć atlaJs ::'lt:ro,jówludOlwy;ch. Będą to :po pierwsze cele popularno-naukowe, które zeszyt piąty serii "Serbske nar,odne d.rasty" osiąga w pelni, a nawet pf'zekracza znacznie przewidziane dla takiej publikacji ramy. Drugim 7. celów moiLe być 'opracowanie "ko.stiumu" ludowego dla potrzeb estradowy,ch. W .i;rutere.s.ują'cym lI1a·s zeszycie są dobre foto.g.rafie zrElkons,tTiuow,a1nego stonoju, lecz br<1Jkwyikrujó:w a pr;z)'lna j:mniej zwymiarowanych krojów i WLOTÓW zdobniczych oraz opisów sposobów wykonania poszczególnych elementów ubioru uniemożliwia poprawne jego odtworzenie. Trzeci i o'st.a.tni cel .POIwinien być naukowo-dokumentacyjny. Zast.rzegają.c, :i.eatla.s .strojów ludolWych inie musi Ispełniać równocześnie wszyls'tkkh tych zamierzeń - trzeba jednak zauważyć, żc przygot,o,wany z takim nakładem pracy zeszyt ma jedna;k pewne !bra'ki w tym O'Slt.atn]mzakres,ic. Podjęcie tTlIdu Tekonstru~cji stroju ludowt.~go, .ktDry 7.3Jnikłow badanych okolicach, zasługuje na uznanie. W pracy rue znajdujcmy jod,nale WlZmianiki, ikrt:óre z prezel1itOlwanych części stroju 'są ryryginallne, a które ,rek(ms'truoQwane, nie dowiadujemy .się też jaka byla metoda Tek'Onstru:kcji poszczególnych elementów:. KO<l1!i.ecmewydaje .się ws'kazamie ŹTódła .rek:orJIStm:k'cjifragmeniuodt!Wlor:zo:nego oraz miej:sca ·przechowyrwa;ni.a i .metryki fragmentu au,1eniy,czneg'0.Powo!.ywa.nie 'SIlęna bezimienny>ch mf,o.rmato:rów bez odsłył<lnia .choćby do ma.ter·iałów :niep'ubE~kowanyc'h >t3Jkżeni-e jest przelkony:wujące. Szkoda róWlIliC'L;, że autorzy opracowańr.ie uwyputkUli bardzie:j z,n3lczen1a re- �344 Recenzje likto.wych słow.iańSkIi·CJhe:lemenitów ubioru, które wClhodzą w ~d .pewnych zastawów 's1;iwjów, zwłas:zcZJa !ty;pu ,obrzędOlwego,. Są to dla przykładu żaIobne"plachty" z białego płatiI1.a I1Jnli an ego" ozdobione ,pryrriityrwinym haftem krzyiŻylkowym. Wydaje się !baJcie, iż baro'zo· l\lrr:o'Zma'ic'oneli rozbudiowa'ne w k,o\biecych lSitrojadl z \Wochoz i KJletnoOho'nalkrylCiia·głowy zalsłl\l'gują 'na jeszc'ze dokłaidin'iejrszy OIPis z anaJlizy Ity:powylCJhmotyrwÓiWi techn'ilk ha.fciaI1skliiah:lub 'innydh 'zdobień, podiami·erm'ZlwymialI"olwanegolcroju itlP. Przylstlrój .gro.wy jest rw :tych ubioralclh elemen·tem rz.naczącym, gdyż głównie on dlm-eśla fwnlk'Cję svroju (np. strój kO'kielny, weseLny, ·cł1JI'zast.ny)a niekiedy przY'naleiŻność do pewnej grupy wieku (dziiewczęta - sta'J1szc kobiety) i stan cYlW'i1nynOlSlicielelk(panny - mężatki) .. Mocmą sitlfoną !pie.I'WISzegooOpraoowania ,jes.t opis w;anu,nkó.w ekioHomiczno-łSpołecznych, w których żyli nosicicle stroju z okolic Wocł1Joz. Na uwagę zasługują też ChaTa,K,terystyilciu'błiolTó,w,uiSzeregowany.ch IW zależności od 'i'oh obandw ZiróŻl!lioowany,ch fU1n!kcj'i:od sk'r,Oimnej odzieży robo.czej do najowoobnie.jszego 1.>1;.rotiu we,;.elnego. Ubiery i stroje ludowe zaprezentowane w wydawnictwie "Serbske na rodne masty" lSą 'ruieZifWyIkJ!e :interc:sują,cym doikuornen't-em odTębności kullj;ury Serbołużyczam. Slo,wa ipOdzięlkolWan'ia nałeżąsięWltęc etnografom i Teda'ktorom "Irushturta za serbski ludospyt w Budysijne" (lnstitut' fur Sorbische Volksforschung in Bautzen) za podjęci>e li kOol1sekwen"tne reaE1zowanie trudnych i mo.zal.nyc.h pr,ac badawczych oraz wydawniczych związanych z publikacją kolejnych tomów i zeszytów. Zofia Grodecka Blasius Nawka: Die Tracht der ewangelischen Sorben des Bautzener LaruJes. Bautzen: VIQIJ.k!sergenerVerll:ag DOm'owi.na 1i979, 146, IS. 95 il. pr'l.yp1sy. SOlrbiJsche Volks1:'!"a,chiten.5.. Ed, H, 6. (Dru,ga !karota 1:yt. w jęz. gÓIT"fiolu'ŻylClldlm. Telkst w jęz. niemieclk1m :igórnobużydkm) Ostatni jlUż zes.zyt tomu !piątego z serii "Serbske na.l'odne dra.sty" {SoiJ"lbi:sche Volkstrachten) zawiera studi:um zani:kłych w końcu ubiegłego stulecia strojÓ\W ludowy z obszaru około 35 parafii ewangelickich, poIożonych na terenie i w okolicach miasta Budziszyna. Mieszkańcami tego obszaru byli w polow,ie dziewiętnasItego wie!ku ;pralwie wyłącZJnie SeI1bobu,żY'czanie. W omawi.anym .twta.j opracowaniu z·achowano anall,ogic.zny jaik w poprzednim zes.zY'cie wkla.d treś.c~ li lj;yt'Uły p'OIszczegóŁny,ch roZ)dzialÓiWo,ak również slorwniczek, w języ!ku gómołużys'kim, waŻd1iejlsz)'iah części Sltrojó,w z objasnieniami w języku niemieckim. Opuszczono tylko rozdział o zdobnictwie a dodano dwa inne poświęcone 'QlpisolWibadanego ISotlJ"oju IW la1:alch ,pięódziasiątY'clh XIX wieku olI"az ·anali·ZIie różnych oczynmilków.,lkJtóTe wpłynęły na wy,gląd i r·o'?Jwój :tegQ pię'kJnego ubioru 'ludOWego. Szata grafk=, teclhruilka :reproduk,cjli i fo:rmat są 'identyczne w obu zaszy;tach, nie ma więc IpiOItrreiby,pOlnownego i:ch omówienia. Trzeba jednalk Iraz jesZicze podkreślić celowość zamieszczania barwnych lub czarno-białych fotografii osób w kompl et nylch stł.'!"o'jalch,a me ,kolorowych p1au'sz, !których -twórcy IlIi'e pot.rafią :z.wykJ.e oddać !Wiernie wSlzystkkh ISz'czegółów .i propoJ"Cji Istroju lliudiowego. Ro'Zsze·rzen; ~ zaJk.resu temaityczneg{) 'i dOldalni'e peWlnyeh T·owziałów do opraCQ- �345 Recenzje wania o s'tJwjaJOh ewalngelickich SoobobuiŻyczan z dkoLic Bu,d21i'szYlnaWlPlynęło bardzo d()da~lnio na jego wa[ito'ść. !Poważnie ,wzwsła też iW Istosunku do poprzednich ze5zytów liczba 'wy/korzysta,nych źródeł. Zaletą opr.aaowania j'es,t tPonaldto olsadzenie badanego 'stroju w /konkretnym Ś;rodowU1sku,czas'ie 'i \wall'ullUkach,~po.łec'Zj[1o-elkon'omfuczmy.ch.ZasłiUJguje Ito na pold!k,reślenie, gdy.i; niektórzy ibada'cze 'Poprzestają tydko na opisie \sameg,o 1S1IHlIju i jego S'zc7Jególów, c'o' nie po'zwa1a 'na właśc~wą .aJrualizę ubioru jaJko 7Jj3IWiJS/k:a Ilrultuwwe!go. Z,wraca uwagę wszeC'his;ttronno'ść dociekań autora inad Jróżnym'i cZJ'lTl:nLk.amli, \które wpłynęły na ,ro7JWój, formę i zasltOlSOl\V,anrie badanego Istrnju, z uwzględnlieniem podst.awowej p.ra,wdy, że ubió.r !LudolWYnie jes,t t;wo,rem stałym, lec,z podi>egający;m ciągłY'm zmialIJom pod wpływem ·oddzLaly- .. wań zc1Mnę:t.rznyJch.ROZJdzialy opiSlUjące, na podstaJWie 'przek'aiZów histolry;cznj'1eh, wygląd .tego 'Stro'ju w pewnych etapach rozwojowy;ch (l,a(ta 1700, 1'700, 1'800, t8.15, 11840)są wlaś.ciwym do,pełnlien'iem cennego opr.ac·owa'ltia. Przechodząc do szczegółowego omówienia recenz:owa~ego zeszytu lTIJuszępo·wtórzyć niektóre uwagi zawarte w recencji poprzedniego, a szc>zególnie podkreśtić podjęcie trudu rekonstrukcji str>aju, który zanikł. Ze wcstępu do,wiaci'ujemy .się, ż·e do IOdtwoTZenias,tro,ju ewa'I11geilickich Ser!)o'J·!użyczan z Budziszyna li jego okolic poslużyły 'l'óWlnieżodnalezio:ne w tereln1e komplety i fragmenty ubioru oraz zbiory dwóch muzeów. Przy prezentacji na wspólczesnYich foJtogra;fia:ch talk 'kooffipletó'w jak oj fragmentów tego SI1Jrtoj.u po,żądane bylj'1by jednaJ!';:linfonnaoje, pozwalające na u:ciO'ku'men1·Olw.aJne o·j'różn'ienie częś,cIi()'ryginalnych od zre.k.()'rtsltruo<wa;nych.Dla badaC'za lnie jest też ·cbojętne miej's.ce prz.echowy·w.an;ia I()ryg.inalnYich <fr,agme11Jtó.wstmju i i>ch metryka, j,ak terż żródła .rekonstrukcji poz'Ostałych fragmentów, np. określony CJksponat muzealny, przekaz ikonO'graHczny itp. Interesujący i Ifzuicający duŻ'o śW'iart;1a,na sytuację żydową Inosicieli stroju jest opis ucisku narodolweg)o Serbołu'ży,czan i ISPY'chania ·jch do roH proletaria!uu, lecz narzuca się od ra'liU pytanie, jakie znaczenie. miał strój ludowy w utI1Zyrnaniu i utrwaleniu ich odrębności narodowej? Na pytanie to' nie otrzymujemy niestety wyczerpującej odpolWied,zi. OmólWie:1ie poszczególnych części i odmian stroju zasłu.guje na wys.oką oc om; badacza, mająceg,o ułatwioną ,pracę przez .wprowadzeni·e 'Odsyła,czy z op.isu ·ogólnego do poprzedzającego go opisu szczegółowego. Specjalis,tów, zajmujących się strojem ludowym zainteresowałyby jednak obszerniejsze opisy technik hafciarskich i 'chara:k'tery::>tyc.zny'ch motywów zdo<bn:iczych, ja.ko 'c·e~lo:we'uzlwpebn·iem.ietaik oWitego matieriału ilustracyjnego, dlatego szkoda, że w opracowaniu opuszcz·ono rozd7Ji.ało :lJd.ohniiCltw'ie. Reasumując, omawiany tutaj zeszyt reprezentuje najwyższy poziom wśród znanych TIam tomów serii "Serbskie narodne drasty". Decyduje o nim szczegółowo udokumeil1.to'warna.ana~.iza środowis,ka, w3'l'unków i etapów roz;wojowj'1ch sJl.,roju. jalk też oh£ito'ść ma,ter,iału i[us'tTa:cyjnego i wy'ko'rzy:s·tanych ~ródeł oraz precyzyjne opisy części ,i komrplletów /Stroju. Zoji;a Grodecka �346 Recenzje Małgorza.ta Maij, Ludowe obrzędy weselne w Polsce. Marteriały bib1iograiikzne. Centrum I.:OifoTlmaicj'i iNaU!kowej !pf'obilemu węzłowego H.l Wyidawnictwa Uniwersy.tetu ,W,rodaJW;s1~iego, WroiCław 1980, ,ss. 40. Pomimo, Ż€ l.iteratura z :!Jak'resu polskiej odrębności weselnej jest obszerna i różnorodna, do niedarwna jednak nie dys~onowaliśmy j.ej zestawieniem bibliograficznym. Dlatego z saty'sf.akcją odnotowujemy fakt ukazania się Ludowych obrzędów weselnych Małgorzaty Maj. Pozycja ta powstała w ramach prac naukowo-bardalwczych problemu węzłowego 11.1 "Polska 'kulit,U!ra.narodowa, jcj tendencje 'ro7Jw,oljoweli lPeI1cepc}a" ko.o'JJdynowanych przez Urniwemsyt et Wrocławski. Wydana zaś została techniką małej poligra1'ii jako druk do wewnętrznego użytku. Publ1kacj,a 'M. Malj 'ma chaifakter bibliografii problemowej. Ten typ zes'tawień bibliogmafic,zny'ch nie 'ma zby't bogatego dorobku w ,powojennej Po,lsce. MOż,n3 tu wspomnieć dla przykładu o Materiałach do bibliogiTafii polskiej sztuki ludowej (1950 - 52) l. ChmieIińskiej oraz Bibliografii historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej. Recenzowana bilblio,gr,a:fia za,w'iera 341 pozycji 'poda,ny'ch w porządku alfabetycznym. Obejmuje prace, :kitóre ukazały ,się o,dpolowy XIX widku do chwili obecnej niemalże. Zalwli'era publ,ika;cje 5ialmodzie1ne, artylkuły z dzieł zbio.r·olw)lch maz CZ<łisopi'sm 'i Iserii o chalra1kiterze pJJzede wszys,t'k,i,metnograficznym. Już sama autorlka we ws,tępie zwxódła uwa·gę na ito, 'że nie w,s'Zy:>tlkiepo,zy,cje związa:ne z weselem :wstały uję'te. Jedną z przyczyn takiego 'stanu rzeczy było ['obo'cze potrakto,wanie ,niniiejlszego zestawienia z. możliIwością uzupe!nieni,a i dopracolwan~a go. Dlatego ,więc byłoby cLohnze zastanowić siG w toku ewentualnych dail:szych prac 'nad 'Wprolwad:zeniem rzeczolwego podzia'łu wewmę.tf'zJneg-odo owej bibliolg.rafii, co ,niezmiern1ie uł<l!t,wiloby lkiorzy!s.tanie z 'tego ź.ródła, .a jednocześnie podik.reś:lliŁobyważność niel~tórych pozycji z jednej strony, azwróciłoiby uwagę na dru:go['zędność czy 'PTzyczy'rukaIJJsiki :charakter il1lI1ychpublrkacjJ z drugiej stJ:oII1Y. NaJElŻYsądzić, że zarówno uzupełnienie 'bra1ków, jaki zwrócenie uwagi na sposób zaprezen't'owani.a zg.romad7JOnej bibliograf H będzie miało miejsce w przCfwidy,wanym przez M. Maj slZlczegółOlwymdo.pra'co,wa,niu niniejszego zestawienia. Bezsprzecznym poz06taje jedna1k sam !fakt OipU'b1i'~owa'niategoż oprac'Qlwania, które w nie małym stopnJu wYlPełn'ilo luikli na etnogiraficznym rynku bibliJografkznym. Irena D. N. Goberman, Iskusstvo Gucu~ov, Kabat Mo,skwa 1980, 'ss. 52 il. Wydawnictwo "Sovetskij Hudoznik" wydało interesującą pracę poświęconą sztu'ce ludoiWej HucułÓiW. M,imo że ,nie ma ona charaikteru 'naullmwego, zasłulguje !la ba,czniej'szą ulwagę ,po,l:slkiego czytelnika. Ujmuje ona w lSynte'tyczny ,sposób całą sztukę [lUdową tej gru'py li wobec braku 1'iteratu.ry powojennej 'w tym wkresie stanowi dobry materiał faktograficzny. Największym walorem tej książki jest jej cZGŚć ilu:str.alcyj,na s'kładają.ca 'Się z 204 zdjęć, w dużej cZGolciImlorolWych Na wSltę,pie 'k.siążki pnzedsta;wliona jest mapa HiuculsZlczyzny z zazmaczeruiem najwa'Żmiej!Szy1cihmiej,sc'O'wośd. AU'tOT oma,wiając ,sztukę !ludową Hucułów s'kuJ)ia się głównie na rzeźbie w drewnie i snycerce, garncarstwie, włókiennictwie, ma- �Recenz;e 347 1arstwie, mosiężnictwie, sztuce obrzędowej oraz a.rchitekturze. Obok krótkiej cha· rakterystyki tych działów sztuki omawia on najważniejszych współczesnych i dawny.oh :Ł!wÓU'có,w łfucui1s7Jcyzny, taldc·h jaik: Junij i Wasyl S21k'l"ybJalkOlwie, JIUif'i,ji Semen Ko.rpaniukowie, Aleksy BaJClmunski, Ivan 'i Pliatr Baranow,s'cy. M~mo wieillU za,lm ja/kie 'ta pr<lloa posiada, jest w niej Ikirka lIli,eśoisłości. JIUri.na W1stępie Goberman definiując termin Hucułowie twierdzi, że jest to "nieduża grupa etniczna Ukra,ińc6w" (,s. 5). Bardz.iej moŻ/na ;by :się ,przy.chylić do stwJerdzenia, że je:st to u!k1raińSlkagrulPa e.tmoglI<lJiczn.a,.gdyż grUipa etnkzna nai\vet n'ajmniejlSza :nie może sit; zawierać w ~,nnC'j gru'p'ie eLnkzmej. Kolejna nieścisłość, to piso,waia .n=wislka ga'nn'carza BachmiI1Sikie.go. Gobe:rman podaje pisownię Bachmatju'k dodając jednocześnic, że podp~sYlwHł &ię "także jak·o Bae'hmiI1lsoki(.5. 26). W części i!1ustiraJcyjnej zamieszcza on jednocześnie zdjęcia przedstawiające dzban wyłvonany przez Bachmińskiego. Widać tam wyraźnie początek nazwiska Bathm ... pisanego alfabetem łacińskim. Wiadomo je.dno.cześnie, że na pracach podpisanych alfabetem cyrylicznym widniało nazwisko Bachmartjuk. Jest to o tyle normalne, że wśród Hucułów żyli i pracOiWaili,ludzie pOII:sikiejlll.airoDdo:wości, do Iktó,rych ,należy wlaśni'e zaHozyć Ba'chmińskiego i Piotra Napa z Kut, którego jednak Goberman w swej pracy nie wymienia. Te drobne uwagi nie obniżają jednak wartości po,znawczych tej pracy. Na końcu książki zostały umieszczone: spis ważniejszych miejscowości Huculszczyzny, spis skrótów użytych w tekście (odnoszą się one do muzeów, których eksp(ma,ty 'zo.s'tały zarpreze.ntowa;ne w pra,cy), 'spus :Husrtr,:llcj'i.oraz blliblograf~a. Bra· kuje jedna:k w tym aneksie ind(~k.,,:;unazwisk, przede wszystkim twórców ludowych. Mariusz FOLKLORYT I NARODNITE TRADICll KULTURA, SOFIA W SYWREMENNATA Baumann NAClONALNA 197'0, ;s;s.222. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na II Sympozjum Folkloru Bulgars1k.iego, 'któlfe odbyło się w dn;j.a,ch 9-10 maja 1973 r. w m~e~cie Bałcz.YJk, Tematyka referatów dotyczyła obecnego stanu fołkloru bułgarskiego. Todor Iw. ŻiwtkoQlW Islk-upiłIs:woją uwagę lila cieka:wym zagadn,ieoni'll, a mia,nowicie Ina 'WJs'półczesnej follklory;sty;ce .bułgamkiej. Zaz.na'2za ,on, iż .follklo.rystyika bułgars,ka z.ajmuje slię współc:zesny.m ll"oZlwojemprocesu twór,czoścli lludowelj, natomia5l1: nie ma żadnych prac o jej roli społecznej. Aut'or ,podkreśla, że folkLor wywiera duży wpływ na nową kulturę Bułgarii, która zachowała wiele archaicznych elementów. Dopaltruje 'się o.n moim. obecności twóDczośd ludowej we W1Spókzesrr:tej ku),tUlrze nalrodowej ikraju. Podaje, że na fe:stiwalu :pieśni li tań'ców ludolwyc,h, któ,ry odbył się w mieś,cie Ko;prYWl3ity,ca"w 1'9'71 r., wzięło ud.ział 60 t)'lSli.ęcywylk,oll.aWCÓWi 'wi,dzó,w. O P(~Im'laJrności poezji oj melod:i'i ludow'ej w Bulga1rii św,i,ad.czy fakt, jak podaje Żiwkow, istnienia kilkudziesięciu zawodowych zespołów folklorystycznych li że pfOlg'ra:m!teleWizyjny tn<lISYc'O'TlY jest pieśn'1ami ludowymi. Aulto·r uważa za autentyczny także foLklor prezentowany przez owe zespoły zawod.owe. Stefana Stojkowa pisze o rozwoju i współczesnym stanie bułgarskiej pie~lll 1udo.we'j. Poopiora (lina słuswą tezę" że i w naszy.ch 'cz.a.s·achwśród ludu żyje wiele wa:ri,antów i 'l11IO'tY:VVÓIW, j<lk'ie istniały 'ponad Isto lat temu. Udow:o,dtnHy to zresz.tą �348 Recenzje badaJIlia te'renOlWe rplrzeproiwadzo.ne ,po II wojnie światowej nie tymko na ziemiach Bułgarii, lecz i w Jugosławii. Na przykład pieśni weselne emigrantów z Tracji osiadłych w Besarabii i Dobrudży nie uległy zmianie w ostatnich 150 latach. Autorka jednak zaznacza, ze zanika powoli obrzędowa i obyczajowa pieśń ludowa, a tailde - hajducka, historycZll1a, mityczna, ballada oraz pieśń o treści społeczned. ,WsIPółczesny stan bułga'rskiej prozy ludowe jest tematem rozważań Rosicy Angełowej-Georgijewej. Autorka twierdzi, że niektóre rodzaje bajek już w ostatJnkh 40 la,ta;ch zall1li'kły, n atom'i<llsrt nadal żyją IUitwo,ry ,o zwier,zęta'.ch 'i ,nowele. Prozaiczne UJtiwOlI"Y ludowe jednak, Ikltó,re za'chOiwały 'się dotąd, l'Jmicniły Stwoje 'trady'Cyjne formy. Baij!ti fa'nrt'aISttyc.znenp. oporw'iaJda rs'ię :dziś w BułgLłJniilwyłącznic dzieC'i'om, inM<JUTI!ilalS!t !legendy ZJWiązane z topo.nimią 'fla,da:l żyją 'w ni()ZJTiienionej fO'1"mie, a legendy ·0 IPO!srtalciach'i ,wydarzeniach hi'storyC'z.nych żyją co praJWd'J w&ód ludu, locz w wciąż z.mieniających się rwersjac·h. TalkaZJres.z.tą jest tendencjatych ut,worów [ucto,wych i 'll 'pozoist:ałych narodów ibałkańJS'kich, gdzie dOlffi'inuje problematyka spo,łecLJn:a a treści Irea1i<sty,cznej. Angelow'u-Geolrg,iijewa pcd:krreśla Zlmiany, ja~ie w;spółczerSlny bajarz wprowadza do znanych iwąitlków podają:c przykład o powstaniu świata. Bajarz bułgarski unika już dawnych biblijnych pojęć, co .autQlrlkanazyrw,a ,,.moderniiza·cją". J€lst to iW)'lnik dąż'ei! do 7,l.iJkrwidiowa'niaabst:r,akcyjnych pojęć i dopasowanie dawnej treści bajek do wiarygodności. Podaje ona t a!kże, że 7Jmn'iejsza ISię liczba ,bajarzy młodrszego i śrec!Jniego po,ko.lenia, ponieważ w osta,1Jnic'h 3U-40 ~ata.ch uległa zmialflJie ku-1tUlr.aludowa, a co 'za tym idzie, zmienia się również i skład odbiorców iinforma:toTów. Jak i u pozostałych Słowian, tak samo 'i w Bułgarii, najbardZ1iej Q1dpmlllena .zmialny 'są utWiory ofurukc'ji zabawQlwej 'i wychowawczej. Na 'podst:a:wie ,właJsny,oh obserwa~cji ,i ba,dai! terenowych autorka podaje, że nie tylko zmienia się treść, lecz taIcie i język bułgarskiej prazy ludowej - wpro:wa.dzome są wyrazy, jalGich przedtemchtop ,nie 'u'żYlwał 'i nie '1'0zu'lThiał. Ten gatunek 1.wÓ1"czoś·ciJludowej żyje 'nadal w regionach oddalonych od oś.ro.d.kó,w rprzeroysłowytch, gdZie jesz,cze tra,dy'cyjiDla ,ku'ltwra ,ludowa zachowuje swoje funkcje. Kryte,ri,a współczesności w folklorze słowiańskim ,roz.pa,truje Nalt'arlia Silumadu z Kijowa. Po,wołują'c się na badaczy k:r.aj6wsłowiaI1l3kich dochodzi ona do wniosiw, że sporo wątlków żyje 'nadal wŚTód narodów słowillM:k,j'ch iprzy równoległym powstawaniu nowych utworów. Twórczość ludowa, według niej, nie zanika na ziemia,ch gdzie tradycje isą bogate, 'w U"e'gUo,na1ch, gdzie fol'k'lor poda:w.any jest prileróbkoan, a więc 'gjdzie .jest on a.ktuailizowany, oraz na obszarJlc'h, gd'z.ie pow,stają nowe u,two:ry.. Do D1aj,odpo:l'niej'Szychurtworów ludowych z,alicza ona pieśi! łudową. wymienia np. ukraińJskie kołomyjki .i biał'O'nus'klie przyśpiewki, ros yj:sJ1-(ii e, ukrainskie czastuszki, monostroficzne teksty pieśniowe istniejące na ziemiach Rosji, Ukraimy ,Białorusi, Jugosławii i Polski. Ten sam tem.a't p.orusza również 7Jnany follklOlryS!ta rosyj:Slkii, BO'ry,s P;utiłow. lecz olgranuc.za slięon jedynie Ido te:renów Rosyjskiej SRR zaz.nacZJa,j ąc, .iż obser'"vuje się przelk!sz.takenie ·g,taryc.h :tra!Cly.cj'i,które IW zmientiOO1ejfo:runi'e na.biera:ją nowych funkcji artystyczno-estetycznych (np. populanne trad:l:'cyjne wesela, obrzędy kahndanzo,we).. iPUltiłow podkre~la IPrzeniJkanie folkllOrru do IWSipólczes;nej kultury rosyjskiej i to przez różne kanały sztuki zawodowej (np. wpływ twórczości ludowej na literaturę, teatr, symfoniczną, operową i kameralną muzykę i kino). Za waJŻine zadanie dlla !f'1okłorystów radzieek.uc:h uważa 001 badania nald 'regula'rnością i ItendClI1Jcjąroowoj!U foliklaru t'nadY'cyjnego z 'Uwzględnieni'ero .prawidłowoŚci 60cjailnego i ikutbur.alliI1'O-bytOlWego uo.zwoju k:ra!j.u. Zagadnie.ntie W1s,p6łC'zesny-chga.tunlków f,o]klorys;ty:czmy-ch Czechosłowacji po,ru- �Recenzje 349 sza Bohwslav Benes z Brna. O roli 1'ra'dylcyjnej kuH'U'ry iludowetj iW .życiu ws;półczesnym NRD 'Pi=e Hamnan Schrobach zaznaczajqc, iż wątki z XV i XVI w., które cieszyły się dużą popularlIlością, obecnie nie są już popularne wśród młodzieży llIiemieckie,j. Nicżyją'CIa już Bułga.l1ka, T.atja1na Kolewa, zajęła !Się obycza6ami i oibcr-zędami ludowymi. Podkreśla lana cechy hii!stO/fY1czme i etniczne uby,czajów za>z.nacmjąc, że nie są one tY'lko środkiem 'Przekazania wCl'rtośoi Ikulturowych, lecz i elemeDJt.em kwltury. J~o takie, obyczaje i obnędy są lIliena:pisaną historią Qlsią·gmJięćduchowych minionych epok dając możliwośc.i rekonstrukcji poszczególnych okresów rozwoju społeczeńisJtwa. Ponadto w ob}'czajach ·i obrzędac·h 'ludo'wy,ch, Iwedłu.g 'autoriki, zawanta jest fu.rukcja określanych -sY'So1emów soc,jalnych. Znany muzyokoilog bu~ga'nski, Todo.T Dżidż.ew, p~sze a wspóŁczes'nych fOlrmach folkloru muzycznego. Zwraca on uwagę na dy.ferencjację pieŚini ludnwy.ch., które zatracily już swoje pienwotne zmaczenie. Część ,pieśni i :trańocó!'w odchodzi z !I'epertuaI'u, gdyż zostaje zHkwidowa'ny ich pralMy.czny zw:iązelkz żydem ludu. P.odkreśla przy tym, iż popula:ryzacja melooii ludowej przez artystów, radio i telewizję przyczY'nia s.ię do zachowania pewnych iIltwo.rów,a /taikże duży jest w tym wkład 'szkoły oraz chęć młodzieży do opanowania g)ry lI1a u,nstrumentach ludowych. Podobnym zagadni€'Iliem zajmuje się llija Manołow, który radio i telewbję lliważa za ;naj:baHiziej au,torytatywnein:sty;tucje wku.ltywow;aJn~u twó'nc;wścJ ludowej. Ludv~k KUl1C rpi'sze o muzeach illJst'Tumenta,lnej muzyki ,ludowej w Czechosłowacji, a Was'iłka Kuzananowa porusza obecny stan bułga,rskich bajek fantastyczny.ch. Z ImJei iRa,dost Iwanowa 'p~S'ze -o obrzędowych pieśniach :wese1Jny,ch przy roZJsta:niu IPa'nny młodej .z domem rodzicólw. AutOiJika zaznacza, ,iż ,cho'Cia,ż wiele z {)hrzędowy~.h pieŚini weselnY'ch już =~kło, jednaik Ita grupa wlCliąż jeJSz:cze jeslf; żywa. Wymienia ona, że podobne pieśni istnieją u Rosjan, pominęła jednak ościenne narody słO\wiańoslde,,gdzie po,dobne utwory jes21cze nie zo·sltały wYiPa:r:terz rytuału weselnego. Przysłowia i IPrzypowieś'Ci po,chodzenia litewgkiego 1stniejące w fo~k1olfZe bułg.a:!'s,k'im2lwracają uwa'gę Iwona KojnalkOiwa. Osobny rozdział poświęcono :tolklor-owi okręgu Dobrudży. Autorzy kilku ciekawych artykułów przedstawili tradycje ludowe ziem, które długie lata znajdowały s·ię pod pwnow ani em Ru1munii. <O gatunkach i rodzajach, o 'ich !I"ozwoju i obecnym imanie [()IloklOI'lU D.OJbnUldży,pisze Del,czo TodorO'W. Wyunlienia on pieśni k.ailenda:I1wwo-obrzędowe, weselne, hajdU'dklie, batllady oraz IPieŚini () lS.t·o~unK.alch międzyludzkich, które nadal cieszą się wśród ludności dużą popularlIlością. Córka nieżyjącego Wasyla Stoina - Elena Stoina - ·pisze a rollklorze muzycznym Dobrudży, k:tÓTY,po,siada od!I'ę,bne, specyficzne ·.cechy. Anna 'Iaijewa naltomiaiSt za:jmuje się tańlcarni ludowymi lPod1kreślają.c orYlgLnalność ty,ch, kitóre wykollly\'Mane są po.dozas świąt kailenda!I'wwo-·obr21ędowych. O niektórY\Clh W1spóllnY1ch i ,odrębny,ch cechaich muzy!ki Iludowej Bulga:rów z Besalrahii i DobI'udży pis!ze N.~kolaj Kaufma:n, a Miohaił Bukureszlijew przed-s<taJwia sylwetkę śpiewacrz!ki ludowej Wasilii Wylczewej, od której w latach 1961 - 1969 zapisa,no 901 pieśni ludowych. Uirodziła :się :ana 120 maj,a :11906 r. 'We JWlsiKalipet'rowoo okręgu Silistm i jest WJluczJką hajduka Kara.tenasa, opiewanego w licznych bulga1r.sckkh pieśnJiaeh iludowyc·h. Repertu·a'f owej ,pieśniarki iLUldowej Gikł!aid'asię wyłączmie z pieśni liryc:mych. Wykonywane przez nią pieśni nadawane są przez radio Sofii, wydano także płytę gramof-onową z jej nagraniami. O iZWy,c,zajach iQlbyczaja.ch DobrudiŻy p~sze M~ta Wasillerwa, a Gal1ka M:i'c:ha'jlowa porU!sza nielkltó:re specyfLciZJnecechy materialnej ikuiltU'ry 1Ju,dowej tego obszaru. Autorka podaje, że kultura materialna tej bogatej rÓW1I1inyBułgarii nie �350 Recenzje odbielgalJa od pOZAllStałychreg'i()!J1ówJkira.ju, Do końca XIX w. np. bud<JWano na wili lepianikti paIm-y1e kukuJryldJziany.mi łody;gami. Chlo.p oral pJ'ymiltyIW,nylmdf6W1111ia'Ilym radIem, krt:óre rabU sam. Do :lat 30~c'h lliłJS'zego's.tul€ICia młócono końJmi przy 'POmocy trybul um oraz walu drewnialIlego oCzykamiennego. Kobieta przędła na przęślJi.cy, a IStr,oije l.udowe :zJachowały wiele elementów sięga.jącyoehgolę'hoko ;wstecz. Z biegiem cZaJsu jedna!k kultura materialna rozwija,la s,ię .szybkim tempem. Poza wspomnianymi artykułami zawarto w omawianej książce tailde kilka pnac .pośw,ięco,ny,ch r'egiona,lnemu iollkloro'Wli :iJnny,ch okręgów lkirajlu. Geo-rgi Danozew !liP. pi'sze oistnieją,cych jesZJcze IW okręgu Elena pieśni hajdUid~kh. Pmównuje on za;pilsy M:i<cha'iłaAnnaudowa lZ 119113 'roku (M. A'nnaudow, FoLklor ot ELensko, ,.sboflniik za naw<i'nli Uillo.twouenijoa", t. XXVII, Soi.ia 19'13) z odpOlwiednilk.ami,kttóre odkrył po II wojnie światowej i dochodzi do wniosku, że ich treść w zasadzie nie u'ległazmiaruie. Anczo :KaŁojanow podaje z ;kolei nowe da'ne o trady,cjli epi.c'~iej Ina terenach ws'Chodniej Bułgarii. Wa'rto zaznaczyć, iż w XIX w i na początku XX w. zbiera'cze nie z.anotowaJ1i tu bOihaterslk<ichpieślJJiepkkLch, gdyż talk'ich ltTady·cji tutaj nie było. KostadLn DilJJClZew·zajmuje się ibr.adylcjam i folrkl,ory;sty,crzmymiMacedonii Ririńskiej. Współoczesny stan prozy ludowej w ok'ręgu Bła,gojewgrad Macedonii Pirińslkied jes,t pI'zedi!1'1l1oJtem Y,oZlważailEWigeniu Micewej. Au,torlka poda,je, że wśród informatorów ludowych utworów prozaicznych są uczniowie oraz staruszkowie w wieku 80 lat. U tych ostatnich n ie ma już wiary w siły nadprzyrodzone i z tego powodu daiWna :treść ,nielkJtó.rylchut'worów ,zQostala dopa:sow,a'na odo wspókze.snego świa,tOlPo'gl1ąidu TOrzlwoitniętego już naT.odu. Ostami Ja,rty1kuł Eleny Ktolewej "przyn~si wieJle cielkawy,ch inJonma.cji o orygin.a1JnYlcho;bY'czaja,c,hli wie:rzeni.a'Oh luidowych okręgu Płowo iw, związanych z :ttka;ctwem. Lud wJerzy np., że jeśli asn<JW,a!Często się ,plącze, to a'lbo tk<lJCZlIka Wlsdadła do krosna w złą godzinę, albo na krosn·o patrzyły złe oczy. Uważa się, że zamężna kobieta nie lpQ'WlinnazdejffiOlWat zm·oona ut'kanepłÓlbno we wtar'ek, .gdyż wlsta,nie wdową, a w tym dniu jeśli za'istnieje potrzeba uciąć utkane płótno, to witnna zrobić t,o pa.nienka. Zawarte w omawianej książce prace s, krótkie i porus,zają co prawda zagadnienia delkawe, ~ecz l!1Iiedają wYlczerpują,cej odpowiedzi na wiele pytań, :które nurtują współczesnych badaczy folkloru slowiańs:kiego. Poza nieHcznymi przypadkami brak scZ.enszejkOlmpaTatylSty1k:ilIlie ty~ko vi pOTównaniu z .kulturą ludową sąsiedl1kh 'llJaTodó •w:, . ale .nawet i ,z tąz Po!zOlstałych regionów 'kraju. Takie po.równanie 'Pomo;gł~y u,sitail.:ić;ty.powo Tdzenne .ut'wory ludowe, jak też prześledzić icll powiązani'e z lo:dipowiedn:iikami u po:uo.stały·ch Słowian i il1JiesŁo'Woiań·s'kich na:r·oclÓiW Pólwylspu BałJkańlSkiego. KoLe Simiczijew .T. Hajdu;k-N~j,a:kQoWlska,Temat Opole 1980, ss. 243. śpiqcego wojska w foLk~orze poLskim. Próba typoLogii, Seryjne wyda'w.nLctlwo, ja'kimi są .,Zeszyty Naukowe ,WyriJszej Szkoły Pedagogic=ej w Opoilu", IWLbogadło iSięo cenną pozycję :z. ,d'z;ioolziI11.Y .genolo,giJi f,oIJJlclo1'Ystycznej. Stanowi ją omawia;na tu praca J. Hajduk-Nijakows'kiej. Dopowiedzmy od .rum to, :co :z.atu:sww<1łbłąd kOlfektOltski, iż rozpr,aJWa ckltytC'Zytypollogii pQł- �Recenzje 351 s k i e g o !Po d a n i a J u d o w e g o. Jest to bowiem pierwsze lIla naszym gruncie tak śmiałe i IS<zeroko'Problem ujmują'ce z.amierzenie. Od iwielu już :lalt f,o~kloryś-ei pod'kireślają korrlieazno.ść ,pod:jęcia 1S"Z'ClZ.egółtO'wych badań nad char.alkitery,stytką gatun/ków ustnej rprozy {ludowej, które poza wydrrkowymi stulCliJami - nie d!oC"Le'kałysię jeszcze pogłębi{)'Ilych opra'cowań. W kontekście dJOciekań genealogicznych z za!kresu foliklmu wyjąte'k stanowi ba'jika, pOT. dOity,chcz.al:>ocv\'e wypowiedzi na temat jej cech 'k'OrlJsty;tuty;wnych J. Krzyż.anowskiego, D. Simonidesczy H. Kapełuś. Podanie ludowe w połączeniu z opowieścią wspomnieniową i wierzeniową oraz legendą, po raz pie1"lWSzydoC"Zekało się tak szczegółowego. og,lądu na,UJkowego. Jak autorlka rrozprawy podkifeśla 'we "W'Stępi'e", przyczym zanied!ban'ia badań należy u,pat'rywać w specylt1i:c.zmym,tj. ewolu,cyjnym funkcjonąwaniu PQdania w świadom06ci społecznej. PunJktem wyjścia dla ,rozw,ażań Hajduik-Nijalk!oWlskiej nt. określenia galtunkowego .podania stają s'ię ;reiile'ksje zwiąlJane (L opolWi,eścią wsrpomrrieniową. DoJoortując przeglądu i intere:prretacji europejskiego stanu badań nad tą formą gatunkową, pc}.Lslkafo,lok:lory,styka dochodzi do wniOlsku, iż opowieść wspomnieniowa, funkcjonując ,w danej :S(połecznOiŚci,stosul1lk:OIWokró,tlko, stano'wi bazę, w opralfciu o którą rrodzi się nawy giatulIle:k trady;cyjnej Iprrozy folkllOrys;ty'czmej, tzn. podanie lub a;neg,dota. W p.ierw,szym 'I'ozd2liale, ,poprzez anaJ1zę cech dYlstynkttywnych opowieści z życia, dochodzi autorka do zjawiska transformacji gatunkowej, które umożl'iwia jej nau'kowy ogląd podania. W !konsekwencji II i III rozdział po,śWlięcone 2JOIsbająproiblematyce podania w świadomości ll1au:'kowej fO'I:kl.o.rys'tó,w.Rozpat'rzenie doty;chcz1alSQlwyrchsitalnlOwi-sk badawczych prwz Hajduk-Nijatk:ow,ską nie ,staje ,się ;su1crhym wyUczeniem !falkitów, ale jest iwórczy.m i kons'tru'ktyw:nym IQP.isem jej 'wła'snego 'stano,wltslka w tej kwe:sltiL Polskie koncepcje określające podanie ludowe zdefiniowane przez Z. ŁempLck.iego i J. St. BYlS4tiran.iJa wydają s'ię aUitorce zbyt jednostronne i ruiewySltar-cz.ają-ce. EIk,spono'waIIlY,przez Łempi,dkiego dynamizm II"02Jwoju podania tpod:.:zas jeg-o l1s1megopnzek,a.zu stanowi dla niej 'zbyt wąlskie 'spojrzenie na całoks'z.tał:t stpecy.LLki tego gatunku. Podobnie skąpym w swej wymowie jest - Iwełdug Hajdulk-Nijakaws'kiej - aspekt hi-slorryczno.ści i ldkalności podania wysuwamy przez Bystronia.' Szczegótowla 'l'nalii:za badail 's'kupionych wokół podania pnawaidzi aUltorrikę do spostrzeżenia, ri:e doitychcza-s glr.anic,a między podaniem a legendą była stoswn:lmwo płynna. Przede wtSzysi'kim bralk konsekwencji w pojmowaniu ,ty,C'h io,I"m galtulltkowych daje się zauważ.yć w zbi,O["ach:tekstÓiw ludowych. W zw,iąZ:ku z tym uważa ona, że ,,'klopo,ty z .rio.zdzieleniem legendy od .podania utrzymurją się talk długo, jak dł'Ulgo temat będl:zJiejednym rich 'wyróŻlni'kiem" {s. 5:5). Auito,I'k.a połem:izuje jed.nocześnie z próbami określeń opowieści wierzeniowy-eh powiSltałych na gruncie europejskim. Wnit<JJsek,Ik.tóry wysuwa s~'ę z ;tego przegląd.u \Stanu badań, jrolt jednozn:aczny: za wy.róż.'IJ:ilkgatul]kawy nie może ,służyć temat lub eJement wiarygodno'ści. Przyznaje ona rację tym sformułowaniom badaczy, w krtórych na plan pierwszy wy,sunię:t-o problem iun:kcdi p.elnionej ,przez ten ga'bunek. ' Brak jednoznacznej interpretacji teoretycznej nt. podania mobHzuje ją do USltaIenia kryteriów, poz,wa:1ających O'kreśl,ić zespół ,cech wYTó~niającyc'h ten ga~tunek spośród innych. Posłużyła się w tym celu metodą typologiczną, czyli na prezenta,cję .formy podania zbażyły się w połą'czeniu z ewolucyjnązmiemo'ścią zjatwi,ska piOlwtarza:ją'ce s,ię Of,al. f.aIMy wielookrotnie dQstrzeżone,. Jednoczoonie dla pebnego kształtu podania ujęła jego fUJU'kcjo.nowarrie w hist,o.rycznYID, IO'gólno!kuU:u.rowym i ;polity=ym !kontekście JSytua'cyjnym. AnaJ.iizę tYiPologiczną Pf,zeprowadziła na wybranym mater~ale podall'1io:wym. prze:1ronywując-a mcxtYiw:ują'Cjeglo zaSitos'Ow<IDie. �352 I Recenzje A wybraŁa n.ajbia.rdtzied 'popular,ny ,wą,tek w folklorze pols'kiln, tzw. "typo,wy" przykład podaJnia., tj. T 8256 - Rycerze śpiący, któ'ry w PoLskiej bajce Ludowej w układzie systematycznym J. KJrzyża.no'w.S'kiego.reprzEll1ltlOwanyjest przez 50 zapisów. Au torika, dokonując d1ronologlcznej klalsyfikacji :teg'Q tematu, uzyskała aż 15q wensjli, z 'k~órych najstansza pochodzi z 1,aIt20. mimiolnego stulecia, na1jpóźniejsza zaś z 119,76r. Z aJnalizy "tereno,wej"zebira,nego ma,teniału wyni1ka, że wątek ten największą żYWJotlD'OŚć posiada ,na Śląisku 1(54 teksty ISpO'śród 'WJszYls,t!kich zapisów, por. 'rólwnież dołą.czoną dlo :książ:ki mapę nr 1). Wybór tematu Irycerzy śpiących dla zamierzeń badawczych Hiajdwk-Nijakowskiejoka'zał Slię niezwykle trofny, ponJiewa'ż umożliwił jej 'interpre:talcję nauko.wą relacji bajka podanie iopOiwieść 'wierzeniowa podanie. Bo:wiem p'JIS,zczególIDe teksty w zależności od formy przekazu funkcjonują w postaci badań historycZJny,ch, wierzeniowych bądź bajek. A zatem w niemal naturalny :sposób wyznalczająone refleksję na temat Irodzących się różnic gatunkowych, wzC\jemnych wpływów i za1leżlfiośd Oirlaz zachodzącego między nimi zjawiska transfo:r.macji. ROizdzia~ V p.racy staJnolwi alnaliza tYIPO'loglczna przekazów, Tealizo.wana przez autorkę w dwóch zasadniczych grupach: l. Fabulanna konkretyzacja tematu śpiącego wojska, !L. "UhisltoTYCZJDienie"temaJ1;u śpiącego wojs'ka. iPoids<ta,wątalkiego podziału stały się dwa różne sposoby f'O~klorystycz.ne konkretyzacji tego wątku. Bowiem jedna grupa opowiadań transmitowana jest w przekazie uSJtnym jako prezentaca pfizebiegu niezwykłe go wydarzenia, druga nat.omiast posiada formę relacji z histarrii Charakterystyka tematu śpiącego wojska, której precyzję wZlmacniają odpowiednie tabele, doprowadza młodą folklorystkę do końcowych wniosków, których celem jest typologiczne określenie ist'oty gatunkO'wej podania ludowego. W rezultacie wymienia ona trzy czynniki, będące podstawą transformacji gatunków fO'lkJorysty'cZlnych, ,a to: lsy,tuację, w j,a'kiej dochodz.i do TeaJ.izJacji przekazu f'Oll:k'lory'stycznego, wpływ narmiora na ,ostateczmy :ks:ztałrt utworu f<Y~kll:OifystY1cznegoi ,rolę, jaka przypada ISłuc,haczo'ffi-odbiOric,om:te'kistu fol1kilory,stycznego. Równocześnie uważa, iż os1Jateczny cel, km Iktó,remu winnyZJmier,zać jednos;lJkOlwe anahzy konkretnych sytu,alcj'i wypowieidlli nlammtoll1a,to próba :ty;pologii sytua1cjii foJkiJOIroitwÓ1l'czy;ch. P.odkreślając IllaśZJnaczenie 'narrato'ra w ,istnieniu I1teratury ludO\wej wyróżmia c'mery tY1PYjego parstaiwy I('idemy;fiilmcji, względnej a'kiceptacjli, idy,stansu 'i nega'cji). WliIadomo, iż w ustnym przekazie tiradylcji f,ollkJOIry,s'tycznejiJstnieje śdsła W1spółzałeżność jej nosiciela z odbiorcą, jednocześnie potencjalnym narra'torem. Autorka wyrÓ1Ż.lDia Wlięc odpowiednie typy pOlsltawy ,odbim,ców (1dentyfi'kaIClji, Wlzględnej ak'ceptaiCji 'i dy1sltlansu), k,tó,re ,decydują o :spoiSobie fUDlkcj.()Inowani,a!treści fo~kłoTysty,czny,ch. W pierwlszylch tlaltach pracy Zlbiera!dkiej badacze patrzylli na ma:teriały terenowe jako przede wszystkim wytwory anonimowe i kolektywne, a zapominali, jak Wliellki jest 'W niich 'wkład 'iJndYlwidula!lnych wykonawców. W miniemym stuleciu, a także na po>C'zą1JkulDaszegowieku, 'Zlbieracze pojmowali no,siciella U!stnej tlrady:cji jako przekaziciela spuścizny wcześniejszych pokoleń i nie zauwa'żali jego aktywnego wpływu Dla sam p~zekaz. Ta'kie 'spojrzenie na utwór f'Oltk'loTy,stty,c,Zlny zostaje WlspMcześnie posźer1zo:ne o 'Clały kOln:tek:st :społeczny, jalki oddzJiaŁUljena namat'OO1a, a więc środowisko, z jakiego pochodzi, o zawód, zaintmesowania, wreszcie o sytua.cję, w j,a'kiej jest !fealizowalna jego 'wylpowiedźaraz o diane na ,temat odhio:ncóiW. W,spółiczeSina fotlikllorystyka, korzystając z o:siągniięć rnJauk społecznych, coraz mocniej eksponuje znalclZenie jednostkowych nOlsicieJi follklO'ru, ich odbioT'Ców oraz sytualcj,i przelkalZlU ustnej ,litem'tury Judtowej. l właśnie zaliJntteresOlW'aniJa Hajdulk-Nijakowslkiej ISą świadecttwem n01w,atonsikiego i głębokiego sporzejnia na u:twoo: �353 Recenzje ludowy i ClałokJsz.talt'czy:n.ników, które de.cydują {) jego i:stnieniu, 'fO'ZpowszechIllianiu' i pO!pU'larno,śd. W ko.nsekwencji autorka dokonuje typologii tematu spiącego wojska, funkcjonującego w trzech postaciach, tzn. jako opowieści przygodowych, dokumentacyjn)"Ch J hi,storY'cznyc:h (IS. 226), pod'kTeŚ'la,ją~c,że po.d·s:tawo,wą pr.zyczyną po:j.awienia się podania jest jego f u nik <: j a s p o ł e c z na. Fo1k10rystyika postu,]!Uje utrzymanie doty.chczasorwe,g-o po.c!JziaŁu,prozy ludowej na dwie ka.Ł.egoQ'ie: ,o charrukterze bajkowym i lniebruj:koM'ym. Do tej astJa,tniej grupy 'zalicza również podanie, 'k.tóre - według niej - !posiada wyróżniający go zespół cech, tj. aktualność, prawdziwość i upo!staci'owamie ar:ty.styczne (poetytka). P.raC'a Hajd U1k-N.ija'kowslkiej jest pierwszą na ,naszym gru.ncie próbą odmiennej lClnalizy te.k,stu fo11k1{)rY'~tycz:nego.Bo:wiem teoretYicznemu określeniu pojęcia p()dania tow'Clirzy!~zy'IllG"wametoda badaw'cza, Iktórejpod'stawą jest typologiczny punkt widzenia. Au,torka IW konsekwentny i 'rzeczo'wy sposób skO'nlkJretyzowała własne pos:tu1aty nietradycyjnego oglądu naukowego pno'zy ludowej, która funkcjonuje w 'Obiegu społecznym nrazupełnie inny.ch za,sadac'h niż literatura pisana. Wobec takiego założenia zrywa onazl1teraturozna'wczą anahzą, po,s,tulując nową formę ba,daiJ, której św,iJadectwem je:>t niniejsza 'ro1Jpr,a,wa. W podsumowaniu folklorystka zastrzega się, że przed:>ta1wiona interpretacja podania jaiko gatun'ku folklorystyc1Jnego wymaga jeszcze dodatkowych 'UJs:taleil teoretycznych. Mamy nadzieję, podobnie jak autorka książki, iż dalsze badania pr(lwa.dzone w 'zakresie genologii folkl,ocr·ys-ty·cznej pO'Z.lwol:-j d-oikladnie ustalić wszelkie prawidł'owości funJkc'jonawania podania w falkl'l-rze. Teresa ..Laografia", t. 31, Athene Smo!ińska 1976 - 1'978,·s·s.464. Seria "Laografia", odpowiednik naszego "Ludu", jest organem Towarzystwa Fallklorystyc.Zlnegn Grecj,i. Na lamach .tego roczni'ka u<kazuje się 'SpO'fO ciekawy'ch pr,ac związany,ch z duchową i ma,teri.alną Ikulturą Grecji. Omawiany t'om poświęcony jes,~ zmarłemu 22 paźd:zierni:kJa W7'6 '1'. ,redakit-o.rowi nacze'lnemu, 'ZJnanemu etnografowi, profesorowi Uniwer'sytetu Ateńskiego, akademikowi Georgiosowi Megasowi. O życiu i dOIl'o,bikunau,kowym Megasa pisze M. Mera'k'lis ('s,. 3 - 14). W'spomina on o pier'W'szy'ch krO'kach tego uCZlnia .:'Iikolasa PoLitisa, który po ukończeniu studiów Dla UniwelI1sytelciie Ateńskim i po odbytej 'specjali1J3!cji w Niemczech piast,ował -różne furukcje - do 1936 .ro'ku .był'na.u-czycielem na prowincji, w Atena'ch, nas.tępnie w latalc,h ];936- 11955 dyrek,torem Arch~wum Fol:klOlrysty'czne<go G'reckiej Alkademii Naulk. W :tym czasie wykŁadał na u.n~wer,sytecie AteiJstkim wybr,ane zagad.ruienia z fol'k10,rystY'ki 'i etnogra£ii. Od Toku 1947 był .ruad'zwYiCzajnym, a od 1'952 If. ZlwyczajnynTIprod'esorem UniwCftsy-tetu Ateń'skiego. Od 1960rDIku był pU'z.eW'oonkzącym Greokiego TowarzY'stwa F.ol:klorysty.cznego., a .reda:kto-rem 6eTii "La(l~a1ia" od ł952 .r. Na członkJa Akademii Nau'k Grecji wyhran.o 'go w ł970 'T., ,kiedy oQchodzil r.:;woOe77 urodziny. Meraklis wspomina o dorobku naukowym Georgiosa Megasa (215 prac) oraz pisze o je-g'O pracy orgClinizacyj.nej, a,lbowiem z jego incja.tywy zebrano o'lbrzymi 23 "Lud" - tom 66 �354 Recenzj~ materiał literatury ludowej i etnograficzny w różnych regionach Grecji. Niestety aU!tOlrarrt:y'kułu nie plisze nic <o poo'c'a/ch porównawczych aikademika Megasa, k.1;óry luhował się' w omawianiu pewny,ch ·gatunkówi rodzajów grecikiej tlWól'Cwści ~udowej w porównaniu z odpowiednikami sąsiednich narodów słowiańskich. Prace te cechuje ,slkrajny ma'c}olna1'izmi subiektywizm. Meg1aJSnie przyznaw,ał ż;ldnej samorodno.9ci i 'orYlgli!1lalnoślCi·epice ludowej Słow,ian południowych, ;1 wszystko co stworzyła muza ludowa tych narodów przYiP.isywał wpłYlWom gofeck~m. Motywy z cyklu Króle'wi'cza MaI1ka według niego były Zlapożyczo.ne rz cyklu greckiego o Dige!l1isie A'kI'J~tals.ie.RJamy tych zapożyczeń przez i'O.LklOlrsłowiański z greckiej t wórc'zooŚc i ludowej widział on 'wszę.dzie, co oczywiśC'ie je!Sotabsurdem. p.r;;yznawlał tyLko jedno!kJie:runlkowy TU'ch wędroW!l1)'c:h motywów, któ'ryc,h bazą było Grecja, a !!1igdy !I1ie choiał pTZyijąĆ do' wia'domości, że wymiJa,na dóbr ,kultu.ry ludolWej ma wydeptane d,wgi p;rtowadzą'ce 1Z po'ZoISotaly,ch'kmjów bałlmńlslkk.h ta'kże do Grecji. Mega,s nie znał języków Isłowiańsklch i do swoic'h ,prac korzYistał nie z ory.ginaJ!nylch ludowych ieksrtó,w s,łowliańslkiJch; lecz z :nielicznYlch i.ch przeikł.ldów namne języ;kieunoJPcjlSiki'e. Następny autor, Dimitrios Ilkonomidis (s. 29 - 42), zajmuje się bajkami i bajarzami greekrmi. iPJ's:zeon, że .krąg bajaTzy .kupczy .się, a je3ZJcze u Slchy!JkuXX wickiu byli oni 'Chętnie ~aiPTas'zaJni,by opowiadać bajki po mia'stach i wsi.aoch. Bajk;ami i:n,teres()IW.aliIsię rybacy, iSlklepi'kame, młynarze, 'szewcy i inni orzemieślnicy. Chętnie słuchali ich także pasterze. Lud grecki cenił ich, a niektórzy z bajarzy mieli wyjątkowy :talent do 'Opow.iad:alnia bajek, .baś,ni, legend i iJnnych ut,worów ludo,wych. Autor nawiązuje do dawnych tradycji bajarzy greckich, jakich nie brakowało w staroży.tnej Heilladzie i w Bizancjum, gdzie w tym ostatnim im·perium lbajki traktowano jako 'kolysanlki. StefanO's Imelos (s.. 167 - 1'/13) 7laJjmuje się zagadnieniem klasyfikacji legend greckich. Na ten temat, jak wiadomo, nie tylko w Grecji, lecz i wśq'ód inl1ych badaiCiZyzdaniJa sią .podzielo.ne, wygłaszane są róż'ne .poglądy. Nieiktó.ny główny ciężar kładą na mitologię, historię i religię inni skupiają swą uwagę na meteorologii, geologii, kosmogonii, archeoIogii i demonologii. Klasyfikacja ta jednak uzależniona jest od treś'cli ut:worów, gdyż legendy u ]łoszczegó.Jny'ch Inarodów są rÓŻne, w zale'.tnO'Śiciod t1ak.iichlub innych warunków, w jaki'ch Tozwijala si<; ich kul~ura łud:owa li narodowa. PiO'naditow 'O!ffiaJWianymtomie są a'r.ty1kuly dotyczące innych zagadnień ludowej kultuTY duchowej i materaal.nej Grecji. Elew.teriO's Marinelis np. pi:sze l) obrzędach narodzinowych, weselnych i pogrzebowych w m. Suli (s. 174 - ,194), analizując towarzylszące ty;m ·obrzędom pieśni oJudowe. Au:tor ogra,nicza się jedy;nie do wą~kiego ohszaru geog,raf'i-czmego ,i nie UisHuje dokonać pmównań z odpowiedniika:miinny.ch regiOiIlów kmju, nie mówią'c już o SŁowiana,ch, którzy w zasadzie ,nigdy nie goszczą w pracach etnografów i folklorystów greckich. Pandehs Kawakopulos (s. 253-· - 271) pisze o trzech starych melodiach tanecznych z wyspy Krety, które posiadają swoje odrębne cechy, ·nie 'spotykane w innych :regionach G!fećji. Z !ku1tury mateT'ialnej ;zwracają uwagę rozprawy T. K.os,taJkisa pt. RoUlOi!Ctwo w Caik<onii (s. 34 - 150), G. Papacharałamposa pt. Naczynia gospodarstwa domowego Cypru (s. 151 - 166), Ciasto i wypieki chleba pióra Nikolaosa D.iJmi,tru (s. 219 - 234); Popi Mina ZJa'jmude si'ę medY'cyną ludową EHmbu ,na wY'spie KalPpatOls (s. 24,6- 252), a WaLter PUlc,hner daje ::!lnaHtyczną bibliografię' greckiego tealtru kukiełko·weg,o (s. 294 - 3'24). Zestaw zawalrty.ch mJa,teruałów aż prosi o szeIlsze .spoj.rzeni'e na pOiru.szJamezagadnieruia rOlZsz:erzając ik!rąg pOZla wąskimi g.ranioami regionów i kraju. lN'·i est et y w Grecji nie ma jeszcze takiej inicjatywy, jaką od dawna reprezentują badacze Ju- �355 Recenzje gosławii i Bułgarii, gdzie Illa łamach czasopism "Narodn<J Stvaralastvo-Folklor"; "Makedo,n~ki F,ollMor" ii "Bytlgalr,s'ki Folklor" donlinują pralce pOlró,Wlnarwc,ze, trraktujące za:gadnienia związane lnie tylko z kulturą ludowąwłalSnego Iknaju, lecz i z kulturą :Iudową 'WlS'zYls.1.'kirch 'na,wdów bałkaJ'ls:ki'ch, Talkowej ery w greckiej nau'ce jeszcze nie ma, Kole ZdZJtsła,wZwożmia1k, Kalendarze, KAW Warszawa Simiczijew 1981, '135 ss. Nasz 'chrześcij1ań>s:ki!kalendalrz poc'ho,dzi od k.alendar.za egipsikiego, a egipski ord kalendarza ichłopskiego: od wylewu .do wylewu Nilu, gdyż iZJIlaki~odtia'ku ozma,czały początkowo 'cyk'! prac rro'lni'czych, ja'k u Słowian. WyjąJtlkowość SYI1iusza IW 'kialendanu egipskim polegała zaś na tym, że słoneczny wschód tej gwiazdy zbiegał się statystycznie z PO'CozątkiemwyrJewu Nilu na wy,s,o:kości Memfi.s, gdzie iara:on Menes zbudował sioolricę zjedinO'czOlne:goEgiptu wedługkaJendarza memfidóego w T. 2937 pne (K. Mi'challwwski, Nie tylko piramidy, W-wa 1966, s. 59). Cechą łączącą kalendarz egipski z kalendarzem Majów np. był HJ'k schematyczny o 360 dflliach, al€ dwuznacznością jest j,uż stwierdzenie, że "Dekretem z KalI1ap{)'S pole,cił on [P;tolemeusz nI] Coo4 lata dorzucać do 360 dni nie 5 ,(jak ,to czyniloino rOd czasu g,dy bóg Tot wygrał je od Chonsu), lecz 6 dni" (s. 44). Ptolemeusz III wprowadził po pcr-05tUrok przestępny, który przy:jął dla kalenda'rza ,rzymskiego Jutliulsz Cezar, a by wodzowie r,zymscy wiedzieli kiedy wytgrywa.ją bitwy. Ludy <rolnicze ,wolały posługiJW'<lć'się kailendarzem słOll1ccZJnym,kiÓiry ,określał cytkl weget'ailywny, a Judy pas:tersk1iecyklemk1siężycowym; i kalendarz kisiężycowy w ,mlflliczej Mezo,potamii był przeja;wempolitycZJnej dominalcji noma.dZJkich zdobywców, ,do ,ktÓirych należeli przodkowie biblijnych Zydów. Aui,or nie ro'ZTóżnia tego, gdyż jest gorliwym uczniem pana Ludwrka Zajdlera, który kiedyś zaproponował mi listoWInie uwzgl'ędlfliel1lie mych "m-aterilałów telk!st'olwych" w nOlWym wydaniu Dziejów Zegara (list. z datą 29 VIII 71), ale nie zrobił tego - ze szkodą dl'a popularyzato'rskiej pra'cy ZdZJisława Zwoźniaka. Juliusz E. G,. Kar.piń'sika, Bibliografia etnografii polskiej za lata PJI"awdzic 1970 - 1975, WI'ocław 1980, ss, 430. WyCZUWr.ljąc zapoi'TZebow.a'Tlie środowiska etnogr.af'i-c:megona prace typu bij b1Ji:ng;raficznegrO,G. E. KaI'lpir1,g,kapodję~a się tTUrdneg;o ,zadania zestawieni,a publikJalCjietnograficlZnych za lata 1970 - 75 <3.457 tyitułów). W zamierzeniu auto,r'ki I()rraz zespołu, z którym ws.półpracuje, jest przygotowanie l1.a!k.żepnz~ądu pi.śmiennictWla et:nograrfi1czmClgo za 'la,ta 1.960 - 7\0. OmCIlWi'anapralca ma charalk1eu: bilb1iografili bież<j!cej i jest w prostej ,tinii !kontynuacją tego ,ty'pu o,pu,ac,owań z dkrresu międzywojennego i POW,(}j CjI1n ego. Podsta.wę do tego ty\pu proc dał F. G:awełek <Jrbejmując laJta 11800 - HIll() (7,200 tytułów), ~. �356 Recenzje a następnie J. S. By:st'roń, !którego h~bliograrf'ia ma 'chararkter krytyczny i dotyczy lat 1<1),10- 27 (1'7{)0 tylułów). WokreStie międzyw;o,jennym prace ile i1wntymu'U'je'również K. Moszyński (lata 1925 - 37), którego opracowanie zamyka cykl bibliografii bieżącyc,h, Plfzedstalw,iający'c,h dorobek po ls:kiego p.iśmiennict wa etnogI1a1'icznego. Bieżące bhblio'gT!afie w okres.ie powDjennym iU'1J9pirowaneprzez ,redakcję "Ludu" i pu:blikOlWane iW 'tym {:za'sOlpiśmie przygotowalli: 1. BaTio'wa (za pak 1947 - 3184 tytułów), R. BitJtiner-Szewczy'kowa (za lata 11945 - 54 - 332.8 ,tytułów) oraz B. G<1win (za lata 1955 - 60, 3346 :tytułćxw). I wła,śnie do tych tradycj:i nalwiązuje omawimlla biiblioglrafia, a zwlaszcza do pracy B. Gawina IW mluesie U'~ładu Y.1asyfi>kacyj'nego, :k:tÓlry po zmodyfi:ko,wallliu został wyik'o.rzySti·a.ny. Bibliografia E. G. Karpińskiej została podzielona na 6 głównych działów: 1 - o cha·r,akter·ze ogóllnym, skupił :pra'ce biJibliogna,fiozn-e,imdeksy, aulasy, słowniki, encyklopediie, 'recenzje cza50phsrm po:}skich i obc)"ch za:wie.rającyrch 'interc>sujący materiał; 2 zawiera prace z ,z,aJk,resu,teo,rii kultury i metodoJ'o,gii; 3 - grupuje publikacje doty'czące historii i olrganizacji etnografii w Plolsce i za granicą; 4 zes:tawia dorobek w zakresie muzea,llnlic.t.wa pol~kiego i obce.go; 5 -- najohszer,niejszy dział dotyczący po.zyoj'i z .zakresu etnografii Poi1s.ki; obfity ma,te-riał tam zamieszcwny· został uporządkowany w poddziałach: opracowania monograf.iczne, kultura matePia~nla, ,społeczna i du'c'howa, 'Przeobraż'eniJa zachodzące na wsi w .okresie powojennym {w tym takż·e pamiętnikarstwo), Polacy poza granicami kraju Draz obce g.rupy etniezne w Polsce; 6 -ostatni dział zestawia publli!kG,cje zwią:z:ane z etJnorgrafią świa:ta, któr,e U"·o·z.dzi el ono· .na podd2Jiały doty'czące poszczególnych kont)"nentó<w; i talk w ma,tari,ala'ch z za/k,resu etnlYg'rafii Europy wyodrębniono "Slowi3.iIl" (turtaj WYlSZczegó~nli,onow.5zy.stkie ludy słowiań,sikie) oraz "Kraje poza'słoWiiańskiie", IW :który'ch z kolei ,zesia,wion.o prace ze IWizg'lędu Ina tr.adycyjny trójdzielny układ !kultury; podobnie.S:kllasyfUkowano materiał poświęcony po'ZO'stałym kontynenlom. MiJmo że bibHografi,a swoim układem IW za'sradzie nawiązuje do u,kładu zaS.trOs<owanego przez B. Gawina, to !iĘ,tlllieją jednak mi.ędzy 'I1imi pewne różnice. W jakim kierunku zaznaczyły się one? Otóż dział I nie uległ zasadniczym przemianom, został tyl,ko pOIszerzony :0 takie k.a,tegOlrie źródeł, jaik: at1a'sy, słO'Winiki, encyklopedie 'o:raz czas,opllsrn.a zagralnil:czne recenZ<;Jiwane w F~lsce. W dzia.le II za,trzyma,no w tytule metodolo'gię, ale zrezygnowano z metodylki, lecz dodano teol1'ię ikultury (co autorka uzasadnia następująco: "oddzielenie teorii i metodologi okazało się tru·dne w 'rea,Liza'cjli ze wzgólędÓiw merytoryoznyich"). Utrzymano dział do,tyc'zący his,to,rii etnorgmfii, 'co jest w pełni uza.sadnirolne. Dział 'na'stępny Zlwiązany z muzea'lnktiwem został znac.ZJnie r,o?)szerzony li ,pogłębiony. PTo'Wadząc dalsze po.równania z ukha.dem hjb~iogrr-,a.fiiB. Gawina można ZJau,ważyć,że dWia kołejne działy zo.sta,ły połąc.zone pr.zez autorkę w pumkcie 5 jako "E'1Jno'grai.ia Polski" . .Materiały dotyczące etno~rafii pozalpoh;:k,iej z.os.tały zgrupowane w pum'kcie 6 za'ty:iulowanym ,.Etno.grafiJa świata", który wzbito na wiele podpun1któw. Zaś dział doty'czą'cy pogr,all1'icza etnografii i inlnych dys.cyplin nie z.nalazł miej's.e.rt z modyfiiko,wanym Ulkładzie "Bibbo'g:raJ'ii". Pomimo że zaprezentowana wersja kla'syHkacji biblio~rafii jest bog.atsw, znacznie pogłębionla i ,posóZerzona w stosu,nku do systema'tyz.a'cji B. GalWina, to jednak nie wydaje się oona bardziej :ezylelna" przejrzY'.stai operatywn.a, mimo zast,o'sow<l:nego 'llaiwet ,systemu dóZiesiętnego. Wydaje 'Się, że ten ostami zabieg zadziałał wprost przeci'wnlie. Niie możma tutaj nie zwrócić uwagi na ?)a:st'O'sowany dru'k (odstę,py, czdo'nka), ,k:tóry to ,chyba w znacz:ny:m stopniu ,spowodował vla.nie i nieczyteliność uk1adu .k1a'Syn1mlCyjrne.go.Pewną ,wątpLiwość budzi także włą:Cozenie ·d'o spisu tr-eści �357 Recenzje tłumaczenia angielskiego., 'któ:re wydłużyło ,niepobrzebnie tekst, a po,llJadt·o utrudnia 'NzrokOlWe opanlO'wanie go, Przecież dwa niezalleimeslPi,sy treści m.oglyby z powod2Jeniem ist:n~eć 'oihalksiebie '(tak j\a!kiwStęp), J cieli 'chodzi o ik.w.aliiJikację publikacji do pO'SZiCzegÓllnychdzi'ałólW, to zOlStał.a ona przeprowadzona starannie, chociaż nie wyczerpująco, a ponadto nie ws'zystkie pozycje zostały uwzględnione (doty'czy to głównie recenzji). Nie do uniknięcia są pewne usterki techniczne, stąd dwu'krotnie podawane są te same pozycje w pełnym zapisie, chociaż w przypadku powtórki powinien zostać zastosowany skrócony opis wielokrotny i nawias (por. pozycje 352 i 1149; 163 i 2846). Najbardziej chyba jednak rkOlnt'TCJlwer:sy,jną SPI13Jwąw lI'ecenzolwanej pra1cy jest kwestia dobo'ru lLt·eraitury IZ po'~raJl!icza etllogl'a:fliii innyc,h pak.rewnylC:h dy.s\cypl~n. We wstępie podano wprawdzie, że: "W niniejszej pracy zalfejestrowan:> prawie wszy'st!kie pols1kie ,prace etnograficzne jak >również waż'niej.s'Ze pmce z diZiedZlin po,krewnych, po,ru5zające problematykę teoretylcz'ną", .aile poza s,t.WlieI1dzeniem, że są to "ważne" prace, nie wiemy właściWlie .ni'c ·0 kryteria.ch ich doboll"u, A jest rzeczą oczywi.stą, ż·e w 'tego rodzaju sytuacjach wymagane jest ucto,kulllentOlw,wnie i uza,sl3dnienie Ikryteriów doboru m alteria'łó w. I w ,tym miejs'cu na'leżałoiby :takiże żałować, 'że zrezygnowano z osobnego działu dotyczącego pogranicza nauk. Wynikiem tego przemieszania i nie graniczenia doboru literatury jest fakt, że pozycje np. iS,briete 'socjarogic7lI1e egz)'!s'tują na równi z etnograitc:zmymi, a w podtpu·nJkcie przeobrażeń zachodzących na wsii w P'ol:sce LuidoQ.weJjI1iawet dominują, czeig'o ,IlIie należy uznać za właściwe w bibliografii o ch3!rakte~ze etnogr.adiilcznym. Dodatkowo 'rLa 'Uwagę 'Zasługują :z.amieSiZczoneIW "Bibliografii" ii:ndeiksy: oQISObowy i geQigI1afioczno-e:tIlogralfii.o:zJny. Ten 'o!s.tatt.nijest ba'I1dw istotną i cenną pOlllO'Cą w ,pcysługiwaniu IsiG bibliografią, ,a dodatkowo jest nowością w sto,sunku do pracy B. Ga'wi1na,.Ałe nawet i tu uszły oUwa,dze odrębne błędy techniczJI1e, np. pozy!cja 2919 - indeks 'Os'Obowy sugeruje podwójne aut·o,r.s'two; ito .samo dotyczy pozycji 77; natomua,st jeżeli chodzi 10 IndekJs geQlgiraficzno-etnogIiafi-ezny, to warto z;wródć U:wlagę, że np. Łerrikowie ,nie są '[,egionem -etIl1O'graficznym, a ,grupą etnicZil1ą, może zatem lepiej był'oby 'napi>sać Łemkows'zczy'ZiI1a (termin pr,zyjęty rw literatune), albo we wstępie 0'0 indek'su wyjla,śnić, że wprowadzono poidział niie tylko na .regiony gecygra.hc2Jno-etncygrafi·cz.ne,",!le wyodrębniono też nielctóre .g:ru.py (dotyczy to także ~alszubów, BOll'olwiJaików Tucholski,ch ,i Kl'ajniaków Złotol\Viskkh). Kończąc oma,wiŁa,nie BibLiogrofVi etnografii polsloiej za lata 1970 - 75 wypada podk'reślić. że bardzo waŻl!1ym wyodo3ll'zeniemjest sam fe;kjt jej u'kaza'nlia się. Jeżeli zes/pół łódzJki ,zdoła zrealizow.ać 'zapowiedziane ·również bibHografieza lata 1960 - 65 i 1005·- 70, t'o wówczas 'skul1:eczrue zó;s'tanie wypełniO'na luka, jaka powstała 'MI tym :z:akuesiew etnogra.fii pol'Skiej. Irena Kabat � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de138136e4333127997dd3204f2a1fff.pdf 0672067e9b294c1df54f440c8b110e0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1045 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.205-274 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IY. c N z J E Lud, t. 54, 1970 Bertil Malmberg, Nowe dTOgi w językoznawstwie. Przeglqd szkół i metod. Z języka szwedzkiego przełożył Aleks.ander Szulc. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, War.'Z<:I\';[I 1969, ss. :Hll. Z wielu względów praca Bertila Malmberga, 'szwedzkiego lingwisty, profesora uni wersy te tu w Lund i redaktora czasopisma "Studia Linguistica", godna jest uwagi etnologów. Wzajemne kontakty między etnografią i etnologią a językoznawstwem legitymują się długą historią. Dla etnografa, opisującego egzotyczną kulturę, opanowanie w miarę możności języka tubylców jest warunkiem koniecznym pozytywnych rezultatów. Niemniej przydatna jest etnografowi pracującemu wśród europejskich społeczności wioskowych znajomość miejscowego dialektu. Językoznawcy zaś ze swej strony, tłumacząc pewne zjawiska językowe, korzyst9ją z wiedzy o kulturze. Owe praktyczne powiązania korelują z powiązaniami w płaszczyźnie teorii formułowanej przez lingwistykę antropologiczną, zwaną też etnolingwistyką. Podstawowa teza badającej stosunek języka do kultury lingwistyki antropologicznej głosi, iż między strukturą języka a odpowiadającym jej typem kultury istnieje zależność. To ogólne twierdzenie może mieć przeróżne konkretyzacje i może być też założeniem dla różnych typów badań. Dotychczas najwięcej na rzecz wyjaśnienia wzajemnych zależności między kulturą .a językiem zrobili Amerykanie: Boas, Sapir, Wharf. Ich też należy uważ,ać za właściwych twórców lingwistyki antropologicznej. Etnografowie badający kulturę chłopską szukali w lingwistyce oparcia i pomocy dla swych usiłowań etnogenetycznych. Etymologie wyrazów miały zrekompensować brak żródeł pisanych i pozwolić na stworzenie przynajmniej przybliżonej chronologii hipotetycznych dyfuzji i migracji, czy też w ogóle rozstrzygnąć o autochtoniźmie względnie allochtoniźmie jakiegoś tworu kultury, bądź też nawet grupy etnicznej. Te same idee przyświecały też powstającej pod wpływem geografii lingwistycznej etnogeografii i pracom nad atlasami etnograficznymi. Obydwa wyżej pobieżnie naszkicowane typy wzajemnych powiązań ukonstytuowane są przez wspólny przedmiot badań, którym jest język i kultura, słowa i rzeczy. Obydwa też zrodziły się w okresie poprzedzającym dokonaną w latach trzydziestych rewolucję strukturalną w lingwistyce, w wyniku której uważa się językoznawstwo współczesne za najbardziej zaawansowaną metodologicznie naukę humanistyczną, zbliżoną zarówno co do metod, jak i charakteru formułowanych przez nią twierdzeń, do nauk ścisłych. Gwałtowny rozwój lingwistyki strukturalnej nie mógł pozostać bez wpływu na inne nauki humanistyczne, a szczególnie na etnologię. Sytuacja ta zrodziła nowy typ powiązań między lingwistyką a etnologią. Etnologowie, a także inni badacze kultury, podejmują próby zastosowania wypracowanych na gruncie lingwi- �206 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism styki strukturalnej metod do badania kultury. Pierwsze z tych prób okazały się co najmniej na tyle udane, aby mogły stanowić zachętę do podjęcia dalszych. W rezultacie znaczna część autorów ukazujących się obecnie rozpraw z teorii kultury inspirowana jest przez lingwistykę. Podstawową tezą współczesnej lingwistyki jest teza systemowości języka: "Elementy języka służące celom komunikacji społecznej są nawzajem od siebie bezpośrednio lub pośrednio uzależnione, tworząc zwarty układ opozycji, czyli system, w którym żaden człon nie stoi luźno, lecz wchodzi w relację z innymi" '. Podobnie o kulturze wypowiadał się Ernst Cassirer: "Filozofia kultury zaczyna od założenia, że świat kultury ludzkiej nie jest tylko nagromadzeniem odrębnych faktów. Zmierza ona do zrozumienia tych faktów jako systemu, jako zorganizowanej całości (...) Jej punktem wyjści.a i hipotezą jest przekonanie, że różne i pozornie rozproszone promienie mogą zostać połączone i odniesione do wspólnego ogniska. F,akty zostają tutaj zredukowane do form, a wśród samych form istnieje pewien związek wewnętrzny" 2. Podobieństwo tych tez jest ewidentne i ono jest też teoretyczną podstawą transponowania metod lingwistycznych na teren nauki o kulturze. Z chwilą jednak wyjścia poza owe założenia pierwotne, sytuacj,a z wielu względów komplikuje się. gdyż: 1) sami lingwiści nie są, poza pewnymi twierdzeniami podstawowymi, jednomyślni zarówno co do natury swego przedmiotu badań, jak i co do stosowanych metod; 2) poszczególne szkoły lingwistyki współczesnej rozwijały się w izolacji, zabrakło dyskusji między przedstawicielami różnych szkół. Każda z nich na własną rękę formułowała reguły analizy i tworzył,a odrębny <lparat pojęciowy; 3) rozwój lingwistyki następuje niezwykle szybko. Metody zaproponowane kilkadziesiąt lat temu uchodzą obecnie za klasyczne. Twórcy 'nowych metod badawczych, mających doprowadzić do zbudowania automatycznie działających modeli języka, mówią o zapoczątkowaniu w latach pięćdziesiątych nowej rewolucji w językoznawstwie. W tym stanie rzeczy nie tylko bezpośrednie korzystanie z osiągnięć warsztatu metodologicznego językoznawców, ale nawet lektura prac etnologów, stosujących do badań nad kulturą metody lingwistyczne, nastręcza niewykształconemu lingwistycznie czytelnikowi znaczne trudności. W tym kontekście można dopiero ocenić właściwą wartość pi'acy Malmberga. Autor dokonał systematycznego przeglądu wszystkich ważniejszych szkół, problemów i metod lingwistyki współczesnej. Prezentację rozpoczyna krótkie omówienie językoznawstwa historycznego i porównawczego, które tkwiąc w tradycji dziewiętnastowiecznej, nie jest wiodącym kierunkiem lingwistyki współczesnej i jako takie posłużyło Malmbergowi jedynie za tło, od którego odbijają zdecydowanie nowsze sposoby uprawiania lingwistyki. Z nich zostały omówione wszystkie ważniejsze szkoły: strukturalizm Ferdynanda de Sausser'a, szkoła genewska, fonologiczna szkoła praska, glossematyka szkoły duńskiej, współczesne językoznawstwo amerykańskie. Specjalne rozdziały poświęcił autor semantyce, eksperymentalnej fonetyce, metodom matematycznym i statystycznym w językoznawstwie, teorii informacji oraz językoznawstwu stosowanemu. Dość obszernie zostały też zreferowane badania psychologiczne i filozoficzne nad językiem szczególnie prace Karola Biihlera. 1 Z. Gołąb, s. A. Heinz, K. Polański, Stownik terminologii językoznawczej, Warszawa 19<38, 559. 2 E. Cassirer, An Essay on Man, Warszawa 1963, s. 77. New York 1944, S, 279: cyt. za H. Buczyńską, Cassirer, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 207 i czasopism Omawiając pos'l;czególne szkoły i metody autor używa specyficznej dla nich terminologii z podaniem w przypadkach możliwych synonimów funkcjonujących w aparatach pojęciowych innych szkół. Umożliwia to posługiwanie się pracą lVIalmberga w charakterze słownika terminologii językoznawczej. Niestety, autor nie zaopatrzył swej pracy w indeks rzeczowy, a tylko w indeks nazwisk. Dobrze natomiast została opracowana strona bibliograficzna pracy. Zarówno omówieniu każdej szkoły, jak i zdaniu sprawy z badań nad poszczególnymi problemami towarzyszą liczne i dokładne dane bibliograficzne. Pewna preferencja autorów szwedzkich daje się przy tym zauważyć, ale właściwa równowaga w wyborze materiału bibliograficznego została w zasadzie utrzymana. Podobnie po przykłady autor dość często sięga do języka szwedzkiego, ale z reguły fakt ten nie utrudnia zrozumienia objaśnianego problemu. Lektura pracy Malmberga pomoże zapewne i etnologom w korzystaniu z metodologicznych osiągnięć lingwistyki, ułatwi im orientację w gąszczu terminów i szkół. W okresie kiedy zewsząd odzywają się postulaty integracji nauk społecznych, należy sobie życzyć jak najwięcej prac podobnego typu. Gerhard Probleme Diskussionen gegeben s,;. 173. und einer Methoden volkskundlicher internationalen von Wolfgang JacobeiŁ Gegenwartsforschung. Arbeitstagung und Paul Konrad Nedo. in Bad Berlin Kloska Vortriige und 1967. Heraus1969, Akademie~Verlag, Saarow W dniach 5 i 6 grudnia 1967 r. odbyła się w Bad Saarow pod Berlinem międzynarodowa konferencja etnograficzna poświęcona teoretyczno-metodologicznym zagadnieniom badań nad współczesną kulturą ludową. Spotkanie, w którym obok gospodarzy uczestniczyli przedstawiciele Czechosłowacji, Francji, Niemieckiej Republiki Federalnej, Polski, Rumunii, Szwecji oraz Berlina Zachodniego - zorganizowały placówki etnograficzne Niemieckiej Ak.ademii Nauk w Berlinie. Dorobek naukowy konferencji został obecnie udostępniony w formie publik.acji (technika offsetowa), która jest przedmiotem niniejszego omówienia. W skład publikacji weszło 16 wygłoszonych na sesji referatów wraz z dodanymi do każdego z nich krótkimi streszczeniami dyskusji. Wartość omawianej pracy leży w dwóch płaszczyznach. Z jednej strony daje ona pogląd na zakres i tematykę badań etnograficznych prowadzonych przez różne ośrodki naukowe w kilku krajach europejskich. Szczególnie w odniesieniu do działalności środowisk etnograficznych Niemieckiej Republiki Demokratycznej książka zawiera szeroki i zapewne reprezentatywny przegląd prowadzonych prac, imponujących rozmachem i rozległością tematyki. Istotniejsza wydaje się jednak teoretyczna warstwa pracy stanowiącej konfrontację poglądów, założeń i różnych postaw badawczych wobec wspólnego przedmiotu badań, co pozwala zorientować się w panujących obecnie w etnografii europejskiej poglądach w zakresie myśli teoretycznej, a przede wszystkim w aktualnych tendencjach metodologicznych. Z tych względów praca stanowi ważną �208 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism pozycję w literaturze teoretycznej dotyczącej badań nad współczesnością i zasługuje na popularyzację. Nadmienić "".arto, że praca wydana została w całości w języku niemieckim, bez streszczeń obcojęzycznych. Jest rzeczą niemożliwą streścić w krótkim omówieniu wszystkie referaty-a: tyKuły składające się na całość publikacji. toteż z konieczności trzeba się ograniczyć jedynie do zasygnalizowania tematyki wypowiedzi poszczególnych autorów. Ponieważ zaś każdy artykuł zawiera informacje o prowadzonych lub zamierzonych badaniach różnego typu, a ponadto pewną sumę rozważań teoretyczno-metodologicznych wskazujących na różne aspekty omawianej problematyki - w poniższym omówieniu nie została zachowana kolejność artykułów w publikacji, lecz ugrupowano je według treści. Pracę otwiera wprowadzająca wypowiedź Pawła Nedo, który przedstawił zało:,:enia i cele konferencji, a równocześnie w lapidarnym wywodzie teoretycznym przedłożył program środowiska etnograficznego Niemieckiej Republiki Demokratycznej w zakresie teorii i metodologii współczesnych badań nad kulturą ludową. Autor zwrócił przy tym uwagę na węzłowe problemy teoretyczne i metodologiczne współczesnej etnografii, które zostały następnie szerzej rozwinięte w pozostałych artykułach. Jak wynika z treści publikacji, na czoło wysunęły się tutaj trzy podstawowe problemy, które w pewnym uproszczeniu następująco można przedstawić: 1) Teoretyczny problem rozszerzenia sfery zainteresowań etnografii poza tradycyjną orbitę tematyki chłopskiej czy wiejskiej i objęcie nią również kultury innych warstw społecznych, zwłaszcza proletariacko-robotniczej. Interesujące jest przy tym, że propozycje nie ograniczają się bynajmniej do statycznego ujmowania określonych warstw społecznych na wzór dawniejszych badań nad kulturą chłopską - lecz zmierzają do ujęć przekrojowych, mi,anowicie badań różnych środowisk ekologicznych w miastach oraz badań określonych tematów w przekroju przez różnorodne warstwy i grupy społeczne. Warto dodać, że badania przeobrażeń społeczno-kulturowych same w sobie nie stanowią już dziś problemu teoretycznego, co najwyżej metodyczny. Podobnie ma się rzecz z kwestią badań kompleksowych (w sensie tematyki) w ramach kultury wiejskiej, gdyż i ten problem wszędzie na ogół jest już doceniar,y i bieżąco rozwiązywany. 2) Problem teoretyczno-metodologiczny - uwzględniania w badaniach etnograficznych historycznego aspektu podejmowanej tematyki. Autorzy podkreślają m.in. potrzebę poszukiwań archiwalnych, poprzedzających etap pracy terenowej, w celu udokumentowania historycznego tła badanych zjawisk. 3) Metodologiczny problem badań interdyscyplinarnych, szczególnie aktualnych w odniesieniu do badań nad współczesnością. Jako dyscypliny współdziałające z etnografią której przypada rola wiodąca wymienia się tutaj socjologię, historię, geografię, agronomię, historię rolnictwa i techniki, językoznawstwo (dialektologię) i inne, nie mówiąc o folklorystyce, niejako z urzędu uczestniczącej w badaniach nad kulturą ludową. Nie trzeba dodawać, że współdziałanie takie ma na celu kompleksowe i możliwie wszechstronne ujęcie tematu badań. Oczywiście poza wymienionymi problemami w omawianej publikacji poruszono również szereg innych, w tym kontekście drugoplanowych zagadnień teoretycznych i metodologicznych, których nie sposób tutaj wymienić. Są to m, in. zagadnienia szczegółowe, organizacyjne, techniczne i praktyczne, dające pogląd na złożoność problematyki teoretycznej współczesnej etnografii. Sklasyfikowanie zawartych w publikacji artykułów pod kątem powyższych ustaleń byłoby zabiegiem sztucznym i nie dałoby się konsekwentnie przeprowadzić. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw t czasoptsm 209 Można wszakże wskazać przynajmniej na pewne prace, w których przedstawiona wyżej problematyka wyraziście się zarysowała. I tak do pierwszego z wymienionych problemów odnosi się w całości studium Hermanna Bausingera na temat współpracy tzw. miast bliźniaczych (Ortspartnerschaft). Autor zajął się zupełnie nowym w etnografii zagadnieniem kontaktów między takimi miastami w Europie zachodniej oraz wynikającymi stąd konsekwencjami natury kulturowej. Sam temat jest w etnografii nowatorski, zwłaszcza iż dotyczy głównie średnich i małych miast (choć nie brak i "wsi bliźniaczych") i obejmuje w znacznej mierze zjawiska kultury masowej. Interesujące i odkrywcze koncepcje teoretyczne zawiera artykuł Siegfrieda Naumanna o współczesnych formach i tematyce ludowej narracji. Autor stwierdza, iż tradycyjne formy epiki ludowej zostały w większości wyparte przez nowe formy o współczesnej treści, zwłaszcz.a "kawały" i relacje bieżących wydarzeń, zawierające często typowe cechy fołkloru słownego I. Nadają się one częściowo do badań przekrojowych pośród różnych warstw społecznych. Zgola nietradycyjny temat badań przedstawił Ulrich Bentzien w studium zatytułowanym "Pług parowy". Autor zajmuje się w nim szerzej problemem recepcji innowacji technicznych na wsi oraz towarzyszącymi zjawiskami kulturowymi (np. kwestią ludowej nomenklatury iechnicznej i form folkloru powstałych na tle omawianego procesu). Wymienić tu także trzeba trzy artykuły na temat badań środowisk miejskich. Olga Skalnikova pisze o metodzie badań kultury robotniczej w regionach przemysłowych, podając jako przykład badania prowadzone w rejonie Ostrawy. Sformułowania autorki można by w dużej części odnieść do wielu miast Zagłębia Śląsko-Dąbrowskiego. Z kolei Karel Fojtik zajął się mało dotąd badaną problematyką kulturową wielkich miast. Nowość jego metody polega na badaniu wybranych środowisk ekologicznych w przekroju społecznym. Środowiskami tymi były dwie peryferyjne ulice Brna, o różnym typie zabudowy i różnym składzie socjalnym mieszkańców. Wreszcie Sven B. Ek, na przykładzie położonego w Skani! (południowa Szwecja) miasta Eslllv i jednej z dzielnic Lundu, omawia problematykę kulturową uprzemysławiających się ośrodków miejskich. Autor kładzie duży nacisk na historyczne uwarunkowania ich rozwoju, sięgające końca XIX wieku, i na badania związków między zjawiskami kulturowymi w aspekcie socjalnym zalecając kompleksowe ujmowanie tematu. Problem historycznego aspektu w badaniach etnograficznych został silnie uwypuklony w pracy Wolfganga Jacobeita i Hainera Pl aula o rozwoju Jmltury ludowej na Nizinie Magdeburskiej. Autorzy omawiają historyczno-ekonomiczne podłoże tej kultury, sięgając aż do drugiej połowy XVIII wieku i obserwując jej ewolucję od feudalizmu do socjalizmu. Konieczność historycznego pogłębienia badań nad kulturą ludową podkreśla Rudolf Weinhold omawiając rezultaty badań nad wsią współczesną prowadzonych we wszystkich krajach socjalistycznych Europy. Na historycznej zmienności warunków ekonomiczno-politycznych oparte zostały założenia metodyczne etnograficznej monografii meklemburskiej wsi Damshagen, przedstawione w artykule Giseli Burde-Schneidewind. Autorka podkreśla również rolę współpracy różnych dyscyplin naukowych, dotykając tym samym wspomnianego już problemu badań interdyscyplil Warto zaznaczyć, niektórych folklorystów dowa. Opole 1969, oraz czywistości kulturowej li -- Lud. tom LiV że poglądy autora są w wielu szczególach zbieżne z koncepcjami polskich. Por.: Dorota Simonides, Wspólczesna ślqska proza ludoBoguslaw Linette, Problematyka folkloru wspólczesneuo na tle rzeZiemi Lubuskiej. w: Mi~d:y clawnymi a nowymi latu. Wrocław 1970. �210 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism narnych, który najwyraźniej wystąpił jednak w artykułach Jesta i Nowotnego. Corneille Jest przedstawił założenia metodologiczne, organizacj~ i wyniki kompleksowych badań nad gospodarką pasterską w latach 1964-1966 w paśmie Aubrac w Masywie Centralnym. Współprac~ wielu dyscyplin naukowych podkreśla także Paul Nowotny w sprawozdaniu omawiającym historię i wyniki badań łużycoznawczych. Trzeba dodać, że są to wyniki imponujące, wyrażające siG m. in. dokonaną inwentaryzacją obiektów i przejawów łużyckiej kultury ludowej, pięcioma vvydanymi tomami atlasu strojów ludowych oraz całą serią opublikowanych prac źródłowych na temat budownictwa, folkloru słownego i muzycznego i in. Z kolei należy wymienić dwa artykuły związane tematycznie z problematyką współczesnych przemian kulturowych na wsi. Ute Mohrmann zajmuje się zagadnieniem przemian w wiejskiej kulturze mieszkaniowej w NRD, omawiając zmiany w funkcji i urządzeniu wnętrz oraz metody i program prowadzonych badań. Szerzej ujmuje problematykę Józef Burszta, który na przykładzie badań nad przemianami kulturowymi na polskich Ziemiach Zachodnich przedstawia różnice metodologiczne, jakie się zaznaczają między tradycjonalnie pojmowaną etnografią a jej nowymi, współczesnymi kierunkami. Do lej tradycyjnej etnografii odnieść można temat artykułu Hansa J. Racha, w którym autor ukazał zagadnienie ewolucji budynków mieszkalnych robotników folwarcznych we wschodniej Brandenburgii. Wreszcie ostatnią pozycją jest skrót gdzie indziej ogłoszonego artykułu Rudolfa Brauna na temat społecznych uwarunkowań predyspozycji do innowacji, napisanego ze stanowi'ska socjologii. W powyższym sprawozdaniu wskazano na niektóre tylko problemy, w rzeczywistości książka zawiera ich znacznie więcej. Toteż można ją polecić wszystkim interesującym się współczesną problematyką etnograficzną jako dającą wiele do myślenia lekturę. Boguslaw J. Spencer Trimingbam, The influence du Liban 1968, Londyn, ss. 159, map 5. of Islam Linette U)Jon Africa .. Longmans Lihraire Autor omawianej książki kierował wydzialem studiów nad islamem i arabistyką na uniwersytecie w Glasgow. Obecnie współpracuje z uniwersytetem amerykańskim w Bejrucie. Jego publikacja jest drugą z rozpocz~tej przez ten uniwersylet serii książek "Arab background series" mającej na celu ukazanie historycznego, geograficznego i społecznego tła Arabów oraz ich kultury. Każdy z około 40 tomó\\' ma również uwzględniać analizę problemów współczesnych. J. Spencer Trimingham jest autorem szeregu prac omawiających islam afrykański w zasięgu regionalnym. The influence of Islam upon Africa ma obecnie dać całościowy obraz wpływu islamu jako rodzaju kultury religijnej na mieszkańców Afryki. Autora przede Wszystkim interesują ludy żyjące na południe od Sahary. Zajmuje się on problemami zmian, jakie w partykularystycznych społeczeństwach tubylczych wprowadza religia muzułmańska wraz ze swoją uniwersalistyczną koncepcją świata. Interesują go podobieństwa afrykańskiego islamu do jego odpowiedników w Azji, aie takżr �Recenzje, przeglądy wydawnictw czasopism 211 i rozmce lokalne. Z dużą uwagą traktuje wreszcie Trimingham sytuację, w jakiej znalazł się obecnie świat muzułmański Afryki pod wpływem coraz potężniejszego nacisku świeckiej cywilizacji Zachodu. Wstęp przedstawia charakterystyczny, marginesowy dla średniowiecznej cywilizacji muzułmańskiej typ obszaru, jakim była aż do niedawna Afryka na południe od Sahary. Trimingham tłumaczy przyczyny, dla których najbardziej błyskotliwe zdobycze kultury arabskiej nie dotarły nigdy do murzyńskich narodów i plemion, lub też upowszechniły się wśród nich w postaci szc.zątkowej, zubożałej. Przechodząc do poszczególnych rozdziałów autor zajmuje się najpierw tak zwanymi kulturalnymi strefami islamu, ich dziejami i charakterystyką. Wyróżnia więc najpierw Afrykę śródziemnomorską, Egipt i kraje Magrebu, daje odmienną charakterystykę tych dwu obszarów i kreśli ich odmienną rolę w krzewieniu islamu na terenie Czarnej Afryki. Ogólnie rzecz biorąc wskazuje, iż kontynent afrykański korzystał z wpływów muzułmańskich poprzez raczej marginesowe niż centralne ośrodki starej kultury islamu, co zaważyło na całokształcie zjawiska. Z kolei Trimingham wyróżnia trzy części Sudanu, odrębne pod względem rozpowszechniania się mahometanizmu i przenikania tej nowej religii w głąb rodzimej, tradycyjnej kultury. Pisze więc o zachodnim, centralnym i wschodnim, czyli "nilockim" Sudanie. Dalej zajmuje się bardzo zróżnicowaną etnicznie, kulturowo i religijnie strefą północno-wschodnią, "etiopską", która od wieków była obszarem konfrontacji chrześcijaństwa z islamem. Na koniec mówi o Afryce Wschodniej, najodleglejszym terytorium penetracji islamu, pozostającej pod wpływem Hadl1amautu. Po naszkicowaniu dziejów rozchodzenia się islamu w poszczególnych częściach kontynentu autor analizuje przyczyny popularności tej religii, a zarazem kultury wśród tak bardzo rozmaitych społeczeństw, żyjących na różnych stopniach rozwoju kultury. Podkreśla prostotę islamu w porównaniu z dawnymi, lokalnymi kultami animistycznymi, nie wytrzymującymi nieraz próby czasu w obliczu wojen i rozbicia społecznego. Wskazuje na czynniki powodujące racjonalizację i pod pewnymi względami nawet sekularyzację życia codziennego, jakie niósł średniowiecznej Afryce islam. Przedstawia fazy przyjmowania nowego systemu religijno-spolecznego przez lokalne grupy. SIedzi następnie zmiany, nieraz bardzo zasadnicze, jakie w tradycyjnej kulturze społecznej, ale także duchowej i materialnej, wprowadza mahometanizm. Przykładem tego może być chociażby pozycja kobiety, tak niekiedy poczesna w starej Afryce murzyńskiej, obyczaj rytualnych ofiar z ludzi, czy tradycyjne kaleczenie ciała drogą tatuażu i skaryfikacji, tępione przez nową religię. Po omówieniu szczegółowym życia religijnego tradycyjnych skupisk muzułmańskich Afryki, wraz z jego elementami dawnych, rodzimych kultów pogańskich, Trimingham rozpatruje wpływ islamu na życie społeczne. Wskazuje, iż islam stosunkowo najsłabiej przemawiał do tradycyjnych społeczeństw rolniczych, którym usiłował narzucić formy kulturowe wypracowane w skupiskach kupieckich, miejskich lub koczowniczo-pasterskich. Autor podkreśla wyraźnie elektyzm islamu afrykańskiego, jego praktycyzm prawny, niechęć do teoretycznych rozważań, niski poziom duchowieństwa muzułmańskiego w Afryce i niechęć hermetycznych, zwartych społeczeństw tubylczych do elementów indywidualistycznych nowej religii. Omawia wreszcie rolę Arabów oraz ich języka w kształtowaniu się kultury muzułmańskiej na tym kontynencie. Tutaj wyraźnie obserwujemy jak - w przeciwieństwie do koczowniczych plemion - murzyńska ludność osiadła odporna była przez wieki na wpływy arabszczyzny, zachowując swój język. Autor między innymi zajmuje się zjawiskiem języka suahili i problemem używania arabskiego alfabetu do lokalnych narzeczy. �212 necenzje, przegLądy tV,lJciaum,iciw i cz"(tsopism Szczególnie interesującym nie tylko dla ~ocjologa lecz i dla etnog.-afa. który pragnie wyjść poza obręb tradycyjnie pojmowanej kultury tubylczej, będzie rozdział ostatni, poświęcony islamowi afrykańskiemu w procesie przemian XIX i XX wieku. Trimingham podaje przyczyny gwałtownego rozprzestrzeniania się religii muzułmańskiej w Afryce po opanowaniu jej przez kolonizatorów. Pisze, iż islam miaŁ wtedy szansę stania się "afryl,ańskim" systemem religijno-kulturalnym. Z kolei jednak przedstawia impas, w jakim znalazla się ta religia w obliczu zarówno nowoczesnej cywilizacji zachodniej, przenikającej coraz gwaltowniej do społeczeństw afrykańskich, jak i wobec nowoczesnych, afrykańskich dążeń niepodległościowych. Nacjonalizm tubylczy wynikał z ideologii świeckiej, od:'zucanej z góry przez konserwatywnie nastawione społeczności muzułmańskie. Był częścią świata pojęć zachodnich, od jakich odżegnywał się prawowierny wyznawca Proroka. Część duchowieństwa i muzułmańskie warstwy rządzące w koloniach afrykańskich chętnie poszły na współpracę z europejską admil1istracją za cenę osobistych zysków. Tym samym niechętne były zmianom. Odcinając się od nowoczesnego szkolnictwa, tysiące muzułmanów afrykańskich dobrowolnie rezygnowało z udziału w kształtowaniu losów swego kontynentu. Dystansowani oni byli często przez do niedawna pogańskie, zacofane plemiona, które bez obciążeń doktrynalnych korzystały z nowoczesnej cywilizacji i zaczynały \vieść prym w walce polityt:/.ne.i o wyzwolenie. Z drugiej strony afrykańskim politykom nie odpowiadał i nie odpowiada średaiowieczny model społeczeństwa, utworzony wedle klucza wyznaniowego, jaki proponował konserwatywny islam. Trimingham podaje liczne przykłady spadku popularności średniowiecznego modelu życia, dzielącego świat na wiernych i niewiernych, nawet wśród zachowawczych kręgów afrykańskich muzułmanów. Rysuje także na koniec obraz pierwszych tenqencji, mających na celu zmianę i modernizację islamu afrykańskiego tak, by sprostał on wyzwaniu now~'ch czasów. Książkę uzupełniają mapki problemowe i bibliografia obejmująca ponad pi.;:ćdziesiąt pozycji. Należy żałować, iż autor obszerniej nie omówił wpływu kultury islamu na całokształt bytu materialnego społeczeństw afrykańskich, lecz skonCentrował się głównie na zjawiskach religijno-społecznych. Inna sprawa, iż w takim wypadku praca musiałaby znacznie przekroczyć dotychczasowy rozmiar. [,eszek Dietrich Drost, Topferei in Afrika. Museums fUr VOlkerkunde zu Leipzig", ryc.4 Okonomie und Bd. XXV. Berlin J)"ieyiel "Jahrbuch des 1968, s. l:H ·_·270, mapa 1, Sozioloqie. Praca Drosta jest kontynuacją omówionej na łamach "Ludu" publikacji o garncarstwie afrykańskim '. Obydwie stanowią pewną całość, są pierwszą próbą syntetycznego ujęcia garncarstwa na kontynencie afrykańskim, co uzasadnia omówienie także drugiej części. Nie bez znaczen1a jest fakt, iż dopiero nieomal 70 lat po rozprawie H. Schurtza ukazała się druga praca na temat garncarstwa w Afryce". , Dietrich Drost, Top/erei in Afrika. Teclmoloyie. Vel'iHCent1ichungen c1es V6lk"rkunde zu Leipzig. Heft lo, Berlin 1967. Zob. "Lud", t.. ;;~. s. :17~-:j811. "H. Schul'lz, Vas "frikanische Gewerbe. Leipzig 19UU l\1uSt'ums Fi;r �Hecen.:;.")c J pr::eutqc1.y tliydnu...ntctu;· czasop!s'Jn 213 Autor analizuje kolejno garncarstwo uprawiane przez kobiety i przez mężczyzn, szczególną uwagę skupiając na ostatnim. W tej części pracy wyjątkową wartość przedstawia mapa, ilustrująca zasięg i natężenie garncarstwa w Afryce. Drost wyodrębnił w niej ośrodki, w których garncarstwo uprawiane jest przez mężczyzn i przez kobiety. Zarówno H. Schurtz jak i D. Drost dochodzą do zgodnego wniosku, i:2 .. w większości plemion afrykańskich w dalszym ciągu kobiety opanowują garncarst\vo". Mapa ta jest według Drosta dostatecznym świadectwem tego, iż twórcą ga~ncarstwa w subsaharyjskiej Afryce jest kobieta. Sieć kobiecych ośrodków garncarskich jest bowiem bardzo gęsta, w nielicznych tylko wypadkach przerywana ośrodkami męskimi. Te występują głównie w trzech punktach: w północnej i środkO\\'ej Nigerii, w dorzeczu dolnego Konga oraz w rejonie pięciu jezior, skąd wyl'aźnie gamcal's\\Vo pl"'Jlllicniuje w kierunku północno-zachodnim, północno-wschodnim i południowozachodnim. Bliższa analiza tych centrów doprowadziła Drosta do wniosku, iż chodzi tu o skupiska garncarskie produkujące na eksport. Wyraża on w związku z tym zdanie, że koncentracja i intensyfikacja produkcji g.arncarskiej są wynikiem ekonomicznych ko:'zyści, pod wpływem których również mężczyźni wyrazili gotowość włączenia się do produkcji, stanowiącej domenę kobiet. Czysto "męski proces produkcyjny" ma miejsce w bardzo sporadycznych wypadkach (Kongo, Mushaie). Stosunki w garncarstwie północnoafrykańskim są odmienne i - zdaniem Drosta - można przedstawić je w formie nieco uproszczonej, jak następuje: garncarstwo, uprawiane tradycyjnie technikami ręcznymi, na własny użytek, bądź na użytek określonego, sąsiedniE'go kręgu odbiorców, stanowi domenę kobiet. Garncarstwo, uprawiane przy pomocy kół garncarskich i wypał naczyń w dwudzielnych piecach, którego produkcję przeznacza się na eksport, spoczywa w rękach zawodowych garncarzy. Godzi się wspomnieć, że ekspansję tego typu garncarstwa obserwuje się tylko do górnego Egiptu i Nubii, z najdalszym południowym zasięgiem do Omdurmanu. Garncarki względnie garncarze tworzą w Afryce w połączeniu z innymi zawodami specjalne grupy zawodowe. Na podstawie wnikliwych badań Drost stwierdza: 1) kombinacja g<lrncarstwa z kowalstwem występuje przede wszystkim w zachodnim i centralnym Sudanie. Występowanie tego zjawiska u plemion szczątkowych, stojących poza zasięgiem typowego systemu kast, zdaje się wskazywać na jego relatywnie wiekowe połączenie; 2) kombinacje garncarstwa z innymi zawodami: tkactwem, przetwórstwem skórzanym i śpiewak.ami v-rystępują sporadycznie w Sudanie; 3) kombinacja garncarstwa z myślistwem-garbarstwem jest charakterystyczna lila północno-wschodi1;ej Afly!;:i, a pl'zede wszystkim Etiopii: 4) kombinacja garncarstwa z rybołówstwem uzasadniona jest w pierwszym rzędzie częstym występowaniem surowców na obszarze osadnictwa rybaków; grupy zawodowe garncarzy, w ścisłym tego slowa znaczeniu, ustalono w nielicznych przypadkach w północnej częśt': pi~ciu jezior, gdzie występują jako "nadworni garncarze". 6) Specjalnych form organizacyjnych garncarstwa uprawianego przez kobiety Drost nie stwierdził. Nie wnikając w szczegółowe rozważania można stwierdzić, że centra garncarskie (w rozumieniu wsi garncarskich lub dzielnic garncarskich w osadach) znajdują się na całym obszarze kontynentu subsaharyjskiej Afryki, a na powstanie ich wplywały różne czynniki, jak: źródła surowca (gliny czy piasku), wyjątkowo wielkie zapotrzebowanie na wyroby garncarskie, dogodne warunki transportu. Niezależnie od ograniczenia garncarstwa na określone osoby względnie grupy • . jego koncentracji lokalnej, często występuje czasowe ograniczenie produkcji garncarskiej. Liczne plemiona uprawiają garncarstwo tylko w okreśłonych pora::h roku. �Recenzje, przcQ!qdy wydawnictw ! czasopism Jako sezonowe występuje ono na obszarach objętych wyrażnymi porami deszczowymi i suszy. Wpływają na to po części techniczne, a po części gospodarcze względy (brak surowców do wypału, zabezpieczenie samego surowca, konsystencja surowca, uprawa pól w czasie pory deszczowej). Poza nielicznymi wypadkami garncarstwo uprawiane jest w porze suszy. Organizacja pracy ma miejsce w sporadycznych wypadkach, i to też tylko w silnych ośrodkach garncarskich. Ogranicza się ona do kolektywnego wypału naczyń. Inne współdziałanie nosi char.akter przypadkowej pomocy sąsiedzkiej lub dorywczej pomocy człOnków rodziny (dostarczanie surowca względnie opału przez męża). Inaczej przedstawia się specjalizacja w produkcji garncarskiej. Idąc po linii daleko posuniętego uproszczenia można stwierdzić, iż na ogół produkuje się powszechnie znane formy naczyń. W nielicznych ośrodkach występuje specjalizacja. Tak np. niektóre garncarki plemion Awka-Ibo wytwarzają wyłącznie małe naczynia, inne garnki na wodę, wreszcie jeszcze inne misy na wodę itp. U Nube np. notuje się specjalizację tylko w odniesieniu do różnych typów garnków. Specjalizację w pelnym tego słowa znaczeniu stwierdzono natomiast w ośrodkach silnie rozwiniętych, uprawiających handel naczyniami, np. w Sudanie: Massi, Kombisiguiri, w Dahomeju: Abomey, Yoruba. Ostatni wytwarzają albo czerwoną, albo czarną ceramikę, nigdy obie na raz. DLa każdej z tych grup wytwórców drugi typ ceramiki stanowi nawet coś w rodzaju tabu. Ogólnie więc można stwierdzić, iż specjalizacja w garncarstwie afrykańskim jest dalej posunięta w centrach miejskich. Pod wpływem rozwoju ośrodków produkcyjnych i ich specjalizacji nastąpił wzrost handlu produktami garncarskimi zarówno w handlu miejscowym jak i na eksport. Nie rzadko korzysta się nawet z pośredników, przez co następuje dalszy dynamiczny rozwój handlu. \Vreszcie należy wspomnieć o ustaleniach Dr:.>sla co do l'<lngi społecznej garncarek i garnc.arzy. Uprzywilejowaną pozycję społeczną zajmują tylko "nadworni" garncarze i garncarki. Poza tym garncarstwo nie wpływa na rangę społeczną. Przynależność garncarzy do takich lub innych kast należy łączyć z drugim zawodem (kowalstwo, tkactwo itp.), a nie z g.arncarstwem. Drost omawia nadto takie zagadnienia jak, czas i wielkość produkcji, nauka zawodu garncarza, stemple garncarskie, sposoby ustalenia cen, dochody garncarzy, handel surowcami i pomocami technicznymi i in. Umieszczenie pracy Drosta w roczniku, choć "szczególne względy" zmusiły wydawcę do tego, nie wyszło na korzyść publikacji, bez wątpienia pionierskiej i odważnej. Autor, ograniczony miejscem, w obliczu ogromnego materiału faktograficznego, rozpatrywanego w różnych aspektach ekonomiczno-socjologicznych, musiał dokonywać wyczuwalnych w pracy skrótów, wzgl. nawet unikać koniecznych czasem nawiązań (choć nie ustrzegł się po'wtórzeń), ułatwiających ogarnięcie c.ałości problematyki. Drost traktuje zarówno część I jak i II jako "pierwszą próbę" syntetycznego ujęcia garncarstwa afrykańskiego i zadanie to w pełni wykonał, czyniąc w pewnej mierze zadość postulatom czasopisma "Current Anthropology" o "pilnej potrzebie pełniejszego opisu etnograficznego produkcji garncarskiej", Konrad Wypych �Hl}CCIl~j('. lJ1d!yLt{{ly Hejuaee Problem:; in .4Jrica, edit. of Atrican Studies. Uppsala UlG7. lvydawnictw by Sven 215 i czasopism. Hamrel!. The Scandinavian Institute W kwietniu 1966 roku w Uppsali, staraniem Skandynawskiego Instytutu Studiów Afrykańskich, odbyło się międzynarodo·we seminarium poświęcone problemom uchodźców afrykańskich. Chodziło tu o tereny tak zwanej Czarnej Afryki, położone na południe od Sahary. Wygłoszone na seminarium referaty uczestników spotkania, uzupełnione następnie i rozszerzone o aktualne dane, ukazały się w rok później w postaci nieduźej, lecz obfitującej w nader interesujące informacje broszury. Niewątpliwie od najdawniejszych czasów te czy inne obszary naszego globu były ';wiadl';:Llmi wielkich migracji uchodźców, szukających schronienia przed wojną i prześladowaniami. Jednak dopiero w naszym stuleciu opinia międzynarodowa u.znaje za wlaściwe udzielanie tym ludziom solidarnej pomocy. Idea niesieniLl pomocy międzynarodowej przymusowym wychodźcom aktualna była w pierwszej połowie XX wieku w Europie, gdyź ta właśnie część świata stała się widownią tego typu masowych migracji. Ale obecnie, w miarę procesu dekolonizacji oraz zaostrzającej się walki a władzę w pozostałych koloniach i obszarachafryk,ańskich, charakteryzujących się zjawiskiem białej supremacji, problem uchodźców objął również i tereny Afryki. Słusznie chyba zauważył jeden z uczestników seminarium uppsalskiego, iż proces przemieszczania się setek tysięcy ludzi wraz z rodzinami i dobytkiem na nowe obszary zasiedlenia w Afryce kiedyś historycy kultury, etnografowie i' socjolodzy będą przyrównywali do ery kolonizacji Syberii lub Kanady i Alaski. Ale dziś na pierwszy plan wysuwa się tragedia i nędza. ludzi, których sytuacja zmusza do szukania schronienia poza ojczystymi siedzibami. W roku 1966 obliczano liczbę uchodźców afrykańskich na około 730 tysięcy. Rekrutują się oni zarówno z kolonii portugalskich oraz rasistowskich państw, takich jak Republika Południowej Afryki i Rodezja Południowa, jak i z niepod!egłych krajów afrykańskich, gdzie odejście kolonizatorów wyzwoliło antagonizmy międzyplemienne i doprowadzilo do walk bratobójczych. Uczestnicy konferencji w Uppsali podzielili tych wszystkich wychodźców na dwie podstawowe kategorie. Jedną z nich, ogromnie liczną, tworzą masy chłopstwa afrykańskiego, które wraz z dobytkiem i stadami bydla ucieka przez niestrzeżoną granicę do sąsiednich państw, szukając schronienia przed represjami portugalskich wojsk, ścigającymi powstańców w Angolii i Mozambiku oraz przed prześla.dowaniami plemiennymi. Szczególnie drastycznym przykładem są tu Sudan i Rwanda. W Sudanie od lat toczą się zmagania między muzułmańską północą, a murzyńskim, pogańskim, zacofanym południem, których podłoże ma charakter zarówno społeczny i polityczny, jak i rasowy. W republice Rwanda przedmiotem prześladowań ze strony większości chłopskiej ludności Butu stali się przedstawiciele ,arystokratycznego, pasterskiego plemienia Watutsi, od wieków sprawujący władzę nad resztą kraju na zasadzie warstwy najeźdźców. Ale Sudan i Rwanda nie wyczerpują bynajmniej listy anta:,;onizmów międzypl.=miennych, których wiC!ownią stały się niepodległe kraje afrykańskie. Drugą kategorię, mniej liczną lecz znacznie kłopotliwszą dla rządów udzielających azylu, tworzą uchodźcy z miejskich ośrodków Afryki Południowej i kolonii portugalskich, inteligenci, działacze społeczni, studenci oraz młodzież szukająca In,)żliwości kształcenia się, jakich nie posiada w swej ojczyźnie. Powainą trudność w uporaniu się z problemem masowego uchodźctwa mają te kraje Afryki, w których panuje przeludnienie na gruntach zdatnych pod uprawę. �216 Recenzje, przeglądU wyrJawnict:w i czasopism Nie ma bowiem funduszów na zagospodarowanie nieużytków. Tam również ludi10ŚĆ miejscowa odnosi się z niechęcią do przybyszów, widząc w nich kłopotliwych intruzów. Ogólnie jednak stwierdzono, że mimo wszystko, przy zaangażowaniu pomocy ONZ, łatwiej jest rozwiązywać problem osiedlania wychodźców wiejskich niż miejskich. Tysiące wieśniaków wprawdzie w pierwszej fazie tułają się po nadgranicznych dżunglach i saw.annach, przymierając głodem, ginąc od chorób i niedostatku, lecz ostatecznie można ich osiedlać tworząc nowe zespoły wiejskie. liczące od paru do kilkunastu tysięcy osób. Szcze,,;ólnie pozytywne rezultaty osiągnięto z uciekinierami sudańskimi w Republice Środkowoafryka11skiej, przy walnej współpracy finansowej i organizacyjnej Wysokiego Komisarza do Spraw Uchodżców Organizlacji Narodów Zjednoczonych. Zaosberwowa;lO także, że uciekinierzy szczególnie szybko aklimatyzują się tam, gdzie pozwolono im na osiedlenie się wśród obyczajowo i językowo identycznych pobratymców na obszacach przygranicznych. Inna sprawa, iż większość rządów afrykaI1skich nie chce mieć na granicy osad uchodźczych ze względów bezpieczeństwa. Uchodźcy są elementem, który łatwo ulega panice, celowo rozsiewanej niekiedy np. przez portugalskich agentów. Trudnym problemem są dla niepodleglej Afryki uchodżcy z wielkomiejskich ośrodków RPA. Uciekają oni przede ,,,szystkim dlatego, bo nie godzą się z systemem segregacji rasowej, stanowiącej tamę na drodze do zaspokojenia aspiracji życiowej każdej ambitniejszej jednoski. Ale rasistowska RPA jest krajem o najwyższym standardzie materialnym n3. tym kontynencie. W pewnym sensie przeto i uchodźcy murzyńscy zastają w niepodległych krajach Afryki o wiele gorsze warunki bytowe, niż u siebie w domu. Nie mogą pracować na roli, a w niedużych i słabiej rozwiniętych ośrodkach miejskich nie znajdują pracy. Dyskutanci szczegółowo omawiali opiekę, jaką otacza tych uchodźców Zambia i Tanzania, których rządy czynią doprawdy wiele w tym kie-runku. Mówiono o pracy specjalnych ośrodków szkoleniowych i adaptacyjnych dla uchodźców. Podkreślano konieczność l<oordynacjiakcji oświatowo-stypendialnej. Osobnym problemem jest konieczność udzielenia im statusu emigracyjnego, pozwalającego na swobodne poru,;'zanie się poza obrębem wydzielonych administracyjnie stref oraz uzyskanie zatrudnienia. Wskazywano na egoistyczną podejrzliwość niektórych rządów afrykańskich, widzących w wykształconych uchodźcach grożbę konkurencji w obsadzaniu posad. Z drugiej strony podkreślano trudną sytuację tych krajów uskarżających się na bezrobocie. Część mówców realistycznie oceniała obecną sytuację polityczną Afryki wskazując, iż wielu polityków afrykallskich sceptycznie ocenICi tempu dalszego procesu dekolonizacji. W każdym razie niepodległa Afryka patrzy w przyszłość bez porównania mniej optymistycznie, niż przed laty, kiedy to ówczesne Złote Wybrzeże otrzymywało niezależność. Bezkarność rasistów z Rodezji i RPA oraz brak realnego nacisku ONZ na kolonizatorów portugalskich skłaniają państwa afrykańskie do mniemania, że pobyt uchodźców na ich terytoriach ma charakter trwały. Gnębione trudnościami ekonomicznymi' coraz niechętniej też udzielają azylu przybyszom z południa. Stwarza to niewątpliwie sytuację tragiczną. Uczestnicy spotkania w Upps.ali wysuwali szereg konkretnych postulatów mających polepszyć i usprawnić akcję pomocy wychodźcom afrykańskim. Równocześnie stale jednak podkreślano, iż Narody Zjednoczone będą bezsilne, jeżeli ten problem nie zostanie podjęty szczerze i bez zahamowań przez wszystkie zainteresowane kraje niepodległej Afryki, które dziś odnoszą się z dużą rezerwą do ogólnokontynentalnej konwencji. Lękają się mianowicie, iż akceptowanie statusu uchodźczego, jaki dotyczyłby uciekinierów z niepodległych państw afrykańskich, �ReCC!l1;:jc, prz.egtqr1],j wyrIClwn~ctw i c.ztlsopisnt byłoby wodą na młyn wichrzycieli i rebeliantów, dążących do obalenia władzy w poszczególnych krajach. Jeżeli nawet jednak niepodległa Afryka zawrze wspólne porozumienie w sprawie pomo~y uchodźcom, to koszty i potrzeby organizacyjne jeszcze przez długie lata przewyż5~aĆ b~dą możliwości poszczególnych rządów. Pomoc w tej dziedzinie krajów zaawansowanych cywilizacyjnie i bogatych b~dzie nieodzowna. Leszek Ingeborg Weber-Kellermann, Sammlung Sozialwissenschaften. Deutsche Metzler VoLkskul1de M. 79, Stuttgart zwischen Dzięgiel Germanistik 1969, ss. X + und 113. Dr 1. Weber-Kellermann, profesor etnografii na uniwersytecie w Marburgu, autorka m.in. dużej pracy Erntebrauch im 19. Jahrhundert (196M, prezentuje tu udaną syntez~ historii niemieckiej myśli etnograficznej, pomyślaną jako podręcznik dla studentów. Chodzi tu o tę część etnografii, którą określa się jako VoLkskunde, " co można by oddać najlppiej jako .,etnografia ojczysta". Nie często można spotkać się z tak układnym, sensownym, a zarazem z tak trafnym i pożytecznym ujęciem historii rozwoju myśli w obrębie jednej nauki w jej uwarunkowaniach społecznych, w powiązaniach z pokrewnymi dyscyplinami :)[·i.1Z z ukazaniem społeczno-poEtycznych konsekwencji tych myśli. Jest Jaktem. że etnografi,a w tej jej części, którą określiliśmy jako "ojczysta" należy do nauk humanistycznych najbardziej podatr.ych na wplywy ideologiczne, co nieraz mocno jej zaszkodziło. W każdym też niemal większym kr"ju europejskim kształtowała się ona po części odrębnie i nabrała ~woistych cech w zależności od złożenia się \\'ielu współczynników. Ponieważ przedmiotem jej stał się "lud" i jego kultura, stąd więc już samo położenie tego "ludu" w ramach danego narodu i państwa odbnało się w konkretny sposób na postaci "etnografii ojczystej". ZnaLazło to po części swój wyraz nawet w nazwie tej nauki: ludoznawstwo, narodopis, folklivsforskning, Volkskunde itd., obok łączącej te wszystkie określenia (ale bynajmniej nie równoznacznej) nazwy: etnografia. Właśnie dzieje tej nauki w Niemczech mogą być najbardziej chyba wyrazistym przykładem takich zależności i powiązań. Przebija to jasno z wszystkich niemal 12 rozdziałów opracowania Weber-Kellermann, co jest właśnie najbardziej interesujące. Pomijając prekursorów zainteresowań ludem z okresu średniowieczia i czasów nuwożytnych, spoleczno-polityczne uzależnienie VoLkskunde uwidacznia się od mo-o mentu pojawienia się jej nazwy w publikacjach J. Madera (1787). Pojawia się ono w ramach topograficzno-statystycznych badań związanych z tworzeniem się oświeconego, scentralizowanego państwa. Chodziło o zdanie sobie sprawy z liczby, właściwości i zajęć ludzi, zapewne (czego autorka nie dopowiada) jako właśnie podstawy tego państwa. Na tej podst"wie żądali inni (1802, C. H. Niemann), tak jak u nas wówczas Kołłątaj, opisu właściwości kultury ludu we wszystkich dystryktach. Chodziło wówczas m.in. o określenie i wyjaśnienie charakteru narodu. Pod wpływem głównie literatury pięknej (Goethe) zwrócono uwagę na samego człowieka, stopniowo jednak przełożono nacisk na same wytwory kulturowe. �218 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i ezasopislH Romantyzm wniósł wiele nowych idei, z których większość - jak się okaże --została w różnych kierunkach dalej rozwijana i odegrała znaczną rolę w dziejach etnografii: dominację uczucia, pojęcie "ducha ludu", ponadosobowej indywidualności ludu i narodu, wolnościowy humanizm, demokratyczny liberalizm itd., stąd idealizujący obraz ludu. Przejawem tych cech mialy być pieśni ludowe. owo "najstarsze i najukochańsze dziecko etnografii niemieckiej". Stąd leż odkrycie zwyczajów i obyczajów ludowych i ich dokumentacja. VV atmosferze zaś walk wyzwoleńczych "ludowość" stała się podstawą polityczno-narodowego wychowania aż do nacjonalistycznych tendencji; wtedy też po raz pierwszy wyróżniono: sztukę ludową, taniec, wierzenia, nazwy, stroje ludowe itd. Tak odkryto też bajki ludowe (bracia Grimm), które według ówczesnych mniemań miały być pozostałościami wierzeń z najstarszych czasów. W takich warunkach ich publikacje miały ogromne powodzenie (za życia Grimma aż 17 ich wydań) i stały się "niemiecką biblią domową"· Zainteresowanie się zaś nimi i dążenie do ujęć porównawczych doprowadziło do związków Volkskunde z filologią, z językoznawstwem germańskim, z historią starożytną i z historią kultury. Związki te, zwłaszcza z germanistyką, staną się odtąd typowe dla etnografii niemieckiej. Zrozumiałe też staje się, dl,aczego jednym z konsekwentnie wypracowanych i usystematyzowanych kierunków w etnografii tej stała się szkoła mitologiczna (W. Mannhardt, 1830-1880) wyrosła bezpośrednio z badań starożytności ojczystych (vaterWndische AUertumskunde). Szkoła mitologiczna, mająca poprzez badania germańskiej mitologii odzwierciedlić przeszłość niemieckiej kultury, powiązana z ewolucjonizmem, ukształtowała się w zwarty system naukowy. Równolegle jednak z tą szkołą rozwinęły się inne ukierunkowania. Gdy jednak szkoła mitologiczna wkrótce się przeżyła, to idee, jakie wyraził w licznych opracowaniach twórca programu niemieckiej Volkskunde, W. H. Riehl (1823-1897), nadały tej nauce zdecydowanie narodowy charakter i miały swoje znamienne reperkusje w niedawnych czasach, mianowicie w narodowym socjalizmie (aczkolwiek takich wniosków autorka expressis verbis tutaj nie wyciąga). Riehl mianowicie powiązał ściśle Volkskunde z ideą narodu i państwa. Ma ona na celu "samopoznanie ludowości", uchwycenie "psychologicznego charakteru niemieckiej grupy ludowej" przez badania "czterech wielkich S: Stamm, Sprache, Sitte, Sicdlung". Riehl traktował etnografię ojczystą jako naukę w naj głębszym swym sensie polityczną, jako pomocniczą dyscyplinę nauki o państwie. Chłop zaś to "przyszłość narodu", a naród niemiecki ma się odrodzić z jednej strony z arystokracji, z drugiej właśnie z chłopstwa. To wciąganie przez Riehla etnografii w wyrażną służbę narodowo-polityczną działo się w czasie, kiedy Karol Marks ogłosił S\vój wiekopomny Kapitał! Dalsze równolegle z poprzednimi ukierunkowania maj<\ już nawi<\zania szersze i wykraczają poza ramy jednego narodu. Wiążą się one bezpośrednio z ogólnym rozwojem humanistyki, a zwłaszcza etnologii. Tak więc na bazie językoznawstwa porównawczego wyrasta indyjska teoria pochodzenia wątków bajkowych (T. Benfey), stąd międzynarodowe badania komparatystyczne i tzw. teoria wędrówki, najbardziej zdecydowanie rozwinięta potem w fińskiej metodzie historyczno-geograficznej; w oparciu o rozwój psychologii, językoznawstwa itd. powstaje ukierunkowanie etnopsychologiczne (Volkerpsychologie M. Lazarus, H. Steinthal) i jego wpływ na pojmowanie ludu jako całości psychicznej (Volksgeist) wyznaczającej subiektywne postawy i zachowania jednostki; w ścisłym nawiązaniu do ewolucyjnej zasady rozwoju z jednej la w oparciu o psychologiczny punkt widzenia z drugiej strony, ustala A. Bastian swą teorię o tożsamych u różnych ludów podstawowych �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 21H wyobrażeniach i prawidłach rozwoju kultury w perspektywie procesu psychicznego rozwoju ludzkości, która to teoria wywarła swój wpływ zarówno na etnografię ludów europejskich, jak i tzw. pierwotnych; stąd np. położenie w badaniach nacisku na dokumentację i porównawcze studia tc1kich "psychicznych" wytworów kulturowych, jak zwłaszcza różnych postaci wierzeń, przesądów i zabobonów, tu geneza Handwiirterbuch des deutschen AbergLaubens, stąd też tendencja do badań wytworów kulturowych jako Ding an sich, itd.; odnośnie zaś do ludów pierwotnych przeorganizowanie ekspozycji muzealnych według ewolucyjnych schematów rozwojowych i in. W nawiązaniu lub w opozycji do powyższych pojawiają się teorie W. Ratzela, W. Wundta, 'Póżniej R. Thurnwalda i in. Powstała tak do końca XIX w. duża rozmaitość stanowisk metodologicznych i kierunków teoretycznych, w których badania "etnografii ojczystej" wiązały się w różny sposób z ogólnymi teoriami etnologicznymi. Etnografia ta była uprawiana w tym okresie także przez licznie powstałe towarzystwa etnograficzne. Lektura dalszych rozdziałów tomiku Weber-Kellermann prowadzi do wniosku o wydzielaniu się i zamykaniu Volkskunde w obrębie własnych problemów, w pośrednim tylko kontakcie z etnologią ogólną (Vi:>Lkerkunde). Z tą ostatnią wiązała się etnografia np. poprzez pewne wpływy historyczno-kulturowej szkoły wiedeńskiej. W związku z ogólnym nastawieniem na badania wytworów kulturowych rozwinęł1a się szeroka dyskusja nad rolą jednostki i kolektywu 'z jednej, a nad zakresem i zadaniami VoLkskunde z drugiej strony. Teoria recepcji Johna Me'ieoo o przekształcaniu twórczości indywidualnej we własność zbiorową doprowadziła potem do jej przejaskrawienia w postaci stanowiska H. Naumanna w sprawie tzw. gesunkenes KuUurgut - że lud nic nie tworzy, tylko biernie przejmuje i dostosowuje, co zresztą wywołało nie kończącą się, szerszą dyskusję. Podobnie sprawa zakresu i przedmiotu VoLkskunde: czy to ma być nauka ściśle oddzielona od innych i zajmująca się tym, co określono jako vuLgus in popuLo (Meier, Hoffmann-Krayer i in.), czy też ma to być szersza nauka w zazębianiu się i częściowym pokrywaniu z innym; (A. Strack, A. Dieterich i in). ,Juk wiadomo, dyskusje takie trwają w etnografii zachodnioniemieckiej do dzisiaj. Równocześnie inne spojrzenie na etnografię i jej rzeczywistość badawczą wniosło ukierunkowanie socjologiczne w etnografii (J. Schwietering, A. Spamer i in.): psychosocjo10giczne pojęcie Volksmensch jako przedmiotu badania w jego stosunku do ugrupowań społecznych, ograniczanie badań do chłopstwa jako warstwy społecznej w jego historyczno-socjologicznym ,aspekcie itd. Te socjologiczne zorientowanie wywarło swój wpływ także na charakter gromadzonego materiału do niemieckiego atlasu etnograficznego (od 1927 r.), którego założenia tkwiły zresztą w innych ukierunkowaniach. Narodowy socjalizm (hitleryzm) poddany został przez autorkę obiektywnej ocenie i krytyce od strony jego wpływów na losy niemieckiej etnografii. Jak wiadomo, wykorzystał on niektóre zasadnicze pojęcia, myśli i idee dla celów rasowo-politycznych: przyjmowanie tylko własnych, germańskich tradycji kulturowych a odrzucanie innych; traktowanie pewnych form życia zbiorowego i reliktów przeszłości, także obrzędów, jako przejawów germańskiej rasy; gloryfikacja niemieckiego chłopstwa jako podstawy życia narodu i państwa; dowolne wykorzystywanie ludowej symboliki dla celów nacjonalistycznych itp. Słusznie też przyznaje, że hitleryzm obciążył niebezpiecznie nie tylko samo pojęcie "lud", ale całą etnografię niemiecką, czego skutki odczuwa się do ostatnich·czasów. Powojenna etnografia niemiecka, zarówno w NRD jak w NRF, stanowi przedmiot ostatniego syntetycznego rozdziału. Obiektywnie omawia autorka zarówno jej kłopoty z szukaniem rehabilitacji, trudności tkwiące w teoretycznym i ideologicznym �Recenzje, prze[;i.qciy wydawnictw l c.:.:asapism obciążeniu z przeszłości, przeprowadza krótką krytykę wykorzystywania tradycyjnej ideologii w tzw. etnografii przesiedleńców (Volkskunde der Heimatvertriebenen), jak też informuje o badaniach atlasowych, historii narzędzi, o szeroko rozwiniętych studiach folklorystycznych itd. Warto podkreślić, że wiele problemów opracowywanych jest przez ogólnoniemieckie komitety naukowe. W sumie biorąc, jest to wartościowa pozycja z etnografii europejskiej, zarówno dzięki obiektywizmowi, sposobowi ujęcia, jak też i pożytecznej treści, mającej spO:'o punktów stycznych także z historią tej nauki w innych krajach, również w Polsce. Jej przydatność zwiększa celnie dobrana do każdego z tematów bibliografia. Józef Friedrich Sieber, Deutsch-westslavische austragen und Umgang 1\kademie-Verlag, Berlin Beziehungen mit dem "Sommer". Mit 19GB, ss. 275, tablic XVI. ill BUl's:to Friihlingsbl'iiuchell. Mitarueit von Siegfried Tot- Kube, W lipskim ośrodku etnograficznym Niemieckiej Akademii Nauk Instytutu Etnograficznego podjęto od niejakiego czasu skrupulatne badania nad europejską obrzędowością. Fakt ten sam w sobie nie byłby może wydarzeniem ozczególnej wngi w nauce, bowiem fińska szkoła folklorystyki posiada dawniejsze tradycje i osiągnięcia naukowe w tej dziedzinie. Można dać jako przyldad pracę W. Liungmana, Traditionswanderungen Rhein-Jenissei. Eine Untel'suchung iibel' das Winter- zmd Helsinki 1941. "FF Communications", nr 129. Waldemar Liungman czerpał dane z różnorodnych źródeł opierając swe poszukiwania wątków obrzędowych na wegetacyjnej teorii W. Mannhardta. Metoda Liungmana polegała na nanoszeniu na mapę zasięgów danego obrzędu. Odpowiednie źródła gromadzono w formie kart materiałowych. Każdą kartę opatrywano umownym symbolem cyfrowym, któryokn:ślał typ i odmianę obrzędu. Następnie nanoszono symbol na mapę, oznaczając okolicę, do której odnosiła się dana wiadomość. Analiza spo-rządzonego kartogramu ulatwLała spm,trzeganie: miejsc i kierunków występowania obrzędów, gdzie i jakie ich typy i odmiany są najliczniej reprezentowane, czy jakaś odmiana obrzędu została przyniesiona gdzieś z daleka itp. Praca Friedricha Siebera posiada zgoła odmienny charakler. Istotną jej \vartość stanowi zastosowanie swoistej, nowej metody badawczej. Wśród współczesnych badaczy obrzędowości panuje słuszr.e przekonanie o konieczności ujmowania zjawisk w czasie i przestrzeni, wobec czego na plan pierwszy wysuwa się warstwę historyczną danego obrzędu. Tematem głównych zainteresowań Fr. Siebera stały się bardzo dawne i szeroko w Europie rozpowszechnione obrzędy, odbywające się zwykle na półpościu i mające na celu oddalenie od ludzi zimy (śmierci, złego) oraz przybliżenie oczekiwanego łata (życia, dobrego). Fr. Sieber wykorzystał wszełkiego rodzaju dostępne świadectwa historyczne w celu przedstawieniu typów i odmian obrzędów "ŚIDiercicha ze wsi, nowe latko do wsi". Na podstawie analizy tych materiałów przedstawił nadrzędne zagadnienie związków w obrzędowości wiosennej niemiecko-zachodnio-słowiańskiej. Największą wlagę przykładano do świadectw historycznych najwcześniejszych uważając, iż one u'kazują dany obrzęd w postaci na tyle nieuszkodzonej, by móc na jej podstawie sensO\vnie interpretować formę póżniejszą· Dzięki zastosowaniu tej metody obrzędy (amorficzne, pł} nne czasowo i przeTotaustragen und eine hierhergehorige Briiuche, �Rc:cen:je, przeg['ldjJ u;ydawnictw i c2!lsopism strzennie.+ uzyskały w niniejszej pracy stopień historycznego datowania. W ten sposób FI'. Sieber przeprowadził szczegółowy dowód twierdzenia, iż przemiany zachodzące w obr~bie obrz~dów nie przebiegają w sposób izolowany, lecz są wyrazem dynamiki ogólnego rozwoju społeczno-kulturowego; np. dialektyka obrzędu w okresie reformacji i kontrreformacji (roz. IV). Pod wzgl~dem chronologicznym praca Fr. Siebera si~ga XIII wieku, gdyż z tego okresu, z roku 1286, pochodzi znane pisane świadectwo na temat obrzędu wypędzania zimy w Eisenach. Interesujące nas zagadnienie zawarto w czterech rozdzialach, z których pierwszy został przeznaczony na analizę świadectw pisanych podstawy niniejszej pracy. Następnie w pierwszej kolejności omówiono obrzęd wyp~dzania śmierci (zimy) oraz jego miej~ce w strukturach kultur ludowych. Uczyniono tak dlatego, ponieważ obrz~d ten uznano na podstawie faktografii za genetycznie wcześniejszy od obrzędu przyprowadzania lata do wsi. Obrzęd wypędzania śmierci odbywał si~ na ogromnych przestrzeniach sięgających daleko na wschód i zachód, natomiast obrzęd przyprowadzania lata, według dostępnych świadectw pisanych, pojawił się na niewielkim terenie (Badenia) w XVI wieku. Dalsza część pracy dotyczy zagadnienia mechanizmu zetknięcia się tych dwu obrz~dów, jego przyczyn i skutków, wreszcie typów i odmian wewnątrz całego kompleksu obrz~dowego. Zetknięcie ~ię obrz~dów wypędzania śmierci i przyprowadzania lata nastąpilo najwcześniej w Niemczech (II ćwierć XVI w.), potem w Czechach (koniec XVI w.), w Polsce (XVIII w.), a najpóźniej w Słowacji. Obrzęd przyprowadzania lata początkowo nie posiadał stałego terminu i dopiero szkol y świeckie przyczyniły się do obchodzenia go w sposób zorganizowany. Bardzo długo oba typy obrzędów funkcjonowały oddzielnie bądź w sprzężeniu i najczęściej śmierć wypędzano przed południem, a lato przyprowadzano po południu. 8opiel'O okres reformacji zapoczątkował zmianę, gdy wypędzanie śmierci zaczęto nazywać wypędzaniem ,antychrysta lub papieża. Okres kontrreformacji wprowadził administracyjny zakaz odbywania pierwszego członu sprzężonego obrzędu (wypędzania śmierci), Tym sposobem, w przeciwstawieniu do obrzędu wypędzania śmierci, obrzęd przyprowadzania lata stał się obrzędem ekspansywnym. O wartości niniejszej pracy, pomijając jej wielce przejrzysty układ, decydują głównie dwa czynniki: 1) konkretny materiał faktyczny o ścisłej proweniencji chronologicznej l pl'zestrzennej; 2) metoda - wyjście poza tradycyjne stanowisko badawcze i operowanie faktami w ścisłej łączności z interpretacją społeczno-kulturową. Ponadto praca \V końcowej pllItii zawiera: załączniki (wypisy źródłowe), rejestr osób. miejSCO\\'Ościi terminów, spis i objaśnienia ilustracji, tablice z ilustracjami. Irena TiflY seŁskol7o ziWića v stronach zarubeznoj Evropy. N. N. Gracianskiej, N. M. Listovej i S. A. Tokareva Moskva 1968 r. ss. 376 + rysunki i mapy. Pujanek Pod red. O. A. Ganskiej, (red. odp.) Wyd. "Nauka", Wydając powyższą pracę o budownictwie ludowym w Europie (z wyłączeniem ZSRR) Instytut Etn'Jgl'afii im. N, N. Miklucho-Makłaja A. N. ZSRR objął swoimI opracowaniami na ten temat obszar prawie całej Europy. Bowiem w atlasie Russkije zagadnienie to doczekało się dwudziestu map i obszernego omówienia, a stosunkowo niewielka luka, obejmująca zachodnie republiki ZSRR, już niedługo zo- �222 stanie Recenzje, przeglqdy u;ydawnictw czasopism zapełniona przez zapowiedziany Istoriko-etnograficellkij atlas i Moldavii. Autorzy recenzowanej pracy już dawniej stykali się z problematyką budownictwa. -1 tak np. M. J. Salmanovic i O. A. Ganckaja są autorami części map we wspomnianym atlasie Russkije, a N. N. Gracianskaja i N. M. Listova były autorkami referatu "Voprosy tipologii tradicionnogo zi!iśca Centr.alnoj i Jugo-Vostocnoj Evropy" przygotowanego na VII Kongres M.U.N.A. i E. Oprócz osób wchodzących w skład kolegium redakcyjnego poszczególne rozdziały opracowali: L. V. Markova, M. J. Salmanovic, 1. N. Grozdova, M. S. Kasuba, O. R. Budina, J. V. Ivanova, L. V. Pokrovskaja, I. A. Krasnovskaja, N. N. Sadomskaja i N. V. Slygina. Rozdziały te są poświęcone posz.czególnym krajom lub grupom sąsiadujących krajów. Dotyczą one głównie budownictwa miesz:kalnego; jiakkolwiek można też znaleźć wzmianki o kształcie zagrody i wyposażeniu wnętrz. Omawiano. pr.aca nie ma charakteru pionierskiego. Czterdzieści lat przedtem pierwszą poważną próbę w zakresie systematyki budownictwa ludowego podjął A. Haberlandt 1. W niniejszej recenzji zawężono się głównie do problematyki typologii oraz omówiono szerzej tę część, która została poświęcona budownictwu Słowian zachodnich. RozdzJał Krestianskoe zaisce zapadnych Slovian został opracowany przez O. A. Gancką i N. N. Gracianską w oparciu o ponad 3D prac. Pewne zastrzeżenia budzi dobór polskich autorów. I tak w zakresie budownictwa przedhistorycznego uwzględniono bardzo pobieżny artykuł J. Kostrzewskiego 2, ale pominięto nowsz1l' i o wiele bardziej wyczerpującą pracę S. Noska 3. Z regionalnych monografii budownictwa wykorzystano jedynie pracę T. Wróblewskiego 4 dotyczącą Wielkopolski, pomijając poważne monografie np. Z. Staszczak 5 i F. Klonowskiego 6. Przy omawianiu urządzeń ogniowych powołano się na notatkę R. Reinfussa, a nie uwzględniono pracy K. Kwaśniewskiego 7. Mimo wagi przywiązywanej przez autorki do opracowań kartograficznych, nie wykorzystano map dotyczących budownictwa zamieszczonych w II Zeszycie Polskiego Atlasu Etnograficznego M. Już po oddaniu do druku recenzowanej pracy ukazała się monografia Trawińskiej dotycząca kształtów zagrody w Polsce 9. Ukrainy częściowo Belorussii 1 A. Haberlandt, Die volkstumliche klung. (w:) G. Buschan (red.), I!!ustrierte seine Randgebiete, Stuttgart 1926. 2 J. Kostrzewski, O typach domów Kultur Europas in ihrer geschichtiichen EntwicVólkerkunde in zwei Biinden, cz. II Europa and mieszkalnych z czynn. i pos. PAU, t. XXXI, s. 22-23, 1926. S S. Nosek, Przedhistoryczne budownictwo w Polsce przedhistoryCznej. mieszkalne na ziemiach Sprawozd. polskich. "Lud" XXXIX, s. 253-290, 1952. 4 T. Wróblewski, Chłopski dom w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia. Poznarl 1961. 5 Z. Staszczak, Budownictwo chłopskie w województwie łubeiskim (w XIX i XX wieku). Prace i Materiały Etnogr. t. XXIV. Wrocław 1963. 6 F. Klonowski, Drewniane budownictwo ludowe na Mazurach i Warmii. Olsztyn 1955. ,K. Kwaśniewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie !Udowym. WrocławWarszawa-Kraków 1963. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 7. 8 Polski Atlas Etnograficzny. Zesz. II, 1965: mapy K. Kwaśniewskiego dotyczlIce głównie palenisk i pieców (nr nr 10_128) i mapa K. Pudły (nr 129) dotycząca konstrukcji przysłupowych. Nieco luźniej związane z tematem artykułu są mapy spichrzy i komór (nr nr BIl-96) opracowane przez J. Bohdanowicza. III Zeszyt PAE, wydany w 1968 r. równocześnie z recenzowaną pracą, przynosi dwie ciekawe mapy chałup podcieniowych opracowanych przez K. Jagiełę i Z. Kozerę. Problematyka budownictwa (konstrukcja ścian, materiał z którego są one wykonane oraz formy l funkcje ogrodzeń) jest także opracowana w dwóch następnych oddanych do druku Zeszytach PAE. - 9 M. Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX wieku, cz. 1. Budownictwo tradycyjne. Wrocław 1968, Biblioteka Etnografii PolskIej nr 18. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 223 W omawianym rozdziale autorki analizują po kolei poszczególne elementy chałupy oraz, zupełnie pobieżnie, kształty zagród. Wśród przyczyn powodujących zróżnicowanie podkreślają rolę czynników politycznych i ekonomicznych (np. rozbiory Polski), administracyjnych, oraz geograficznych. Te ostatnie są wyraźnie przecenione w części rozdziału traktującej o materiale i technice wykonania ścian. (Tu także omyłkowo w~pomniano o obszernych poŁaciach laso-stepu na Słowiańszczyżnie Zachodniej - s. 141). W krótkim rysie historycznym znalazło się stwierdzenie o dawności techniki łątkowej w przeciwieństwie do zrębowej. Problem jednak tkwi w tym, że z natury rzeczy łatwiej zachowują się ślady po ścianach łątkowych i dlatego trudno z całą pewnością stwierdzić, która z technik była pierwsza 10. Poważnym uchybieniem w omawianym rozdziale jest pominięcie milczeniem zasięgu ścian przysłupoviych ciągnącego się przerywanym równoleżnikowym pasem przez Słowiańszczyznę Zachodnią· Do drobniejszych uchybień w omawianym rozdziale należy zaliczyć: - stwierdzenie, że w czeskich chałupach spotyka się kapliczki wnękowe w ścianach pomijając ich występowanie co najmniej w południowej Polsce (np. Kotlina Kłodzka, Górny Śląsk, a w postaci skrzyneczek na drewnianych ścianach w Małopolsce); - liczne błędy korektorskie (np. ss. 143, 144, 148); - trzykrotne powtórzenie (na trzech kolejnych stronach 142-144) i za każdym razem nieco inaczej, zasięgu konstrukcji ryglowej (szkieletowej); a już oczywiście błędem jest włączenie do tego zasięgu Mazowsza (s. 143); - stwierdzenie, że skanseny buduje się w Czechosłowacji i NRD, pomijając milczeniem dorobek Polski w tym zakresie. Zamykając tak rozległą problemowo i terytorialnie tematykę budownictwa wiejskiego na niespełna 40 ~tronach skupiono się na podkreśleniu różnic i podobieństw pomiędzy poszczególnymi obszarami Slowiańszczyzny. Różnice te, zdaniem autorek, są stosunkowo niewielkie. Stąd zarzut pod adresem L Tłoczka, że poszedł w swej typologii tak daleko, że trudno uchwycić różnice między poszczególnymi wyróżnionymi przez niego odmianami. A przecież w zależności od celu, autor może klasyfikację "drobić", może poprzestać już na podziale pierwszego stopnia. Drugi zarzut (dotyczący chronologii) jest w zasadzie słuszny. Szkoda tylko, że tego kryterium nie użyły w swej typologii O. A. Gancka i N. N. Gracianska. Przy użyciu trzech kryteriów autorki wyróżniły na obszarze Zachodniej Slowi,c;ńszczyzny następujące podstawowe typy chałup: chalupa wąskofrontowa z zimną sienią i asymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa wąskofronto\\'a z ciepłą sienią i a~ymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa szerokofrontowa z zimną sienią i asymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa szert'kofrontowa z cieplą sienią i asymetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa sZŁ'rokofrontowa z zimną sienią i symetrycznym rozplanowaniem wnętrza; chalupa szerokofrontowa z cieplą sienią i symetrycznym rozplanowaniem wnętrza. Wszystkie odmiany (w artykule: pozostałe typy) są, zdaniem autorek, jedynie wariantami wyżej wymienionych typów podstawowych (s. 177). Z typologią powyższą trudno się zgodzić z dwóch powodów. Po pierwsze mogłyby istnieć tylko dwie "odmiany": chalupa wąskofrontowa symetryczna z zimną kuchnią i takaż z kuchnią ciepłą. Po drugie - w dzisiejszym stanie wiedzy o budownictwie Słowian zachodnich typologia oparta jedynie o trzy kryterIa jest nie do przyjęcia. Pominięto szereg co najmniej równorzędnych kryteriów: konstrukcja jest tO Nawet stwierdzenie, że w kilku starsza od drugiej, nie rozstrzyga miejscowościach tego 2agadnienia z pewnosclą jedna z tych technik dla miejscowości pozostalych. �~21 Recenzje, przeglądy wydawmctw i czasopism i materiał SClan, konstrukcja, materiał i forma dachu i jego pokrycia oraz rozplanowanie wnętrza z uwzględni'eniem przekroju pionowego. Prawda, że klasyfikacja skomplikowałaby się, ale też, nie przecząc względnej unifikacji Słowiańszczyzny w zakresie budownictwa, zbliżyłaby się do stanu faktycznego . . Pracę kończy rozdział pt. Obscaja sistematika narodnogo zilisca v strunach E1TOpy opracowany przez O. A. Gancką, N. N. Gracianską. N. M. Listovq i S. A. Tokareva. Za podstawę typologii przyjęto rozplanowanie wnętrza (przekrój poziomy i pionowy). Wyodrębniono w ten sposób 8 typów i szereg odmian. Jednakże definicje są mało precyzyjne "; brak rysunków lub choćby odsyłaczy do tekstów lub fotografii czy rysunków poprzednich rozdziałów. Analizując określoną grupę czy kompleks wytworów kulturowych etnograf dokonuje najpierw typologii - podziału w oparciu o określone kryteria. I najczęściej nie jest w stanie stwierdzić, które kryterium (kryteria) jest ważniejsze. Jedno jest pewne: im więcej kryteriów weżmie pod uwagę, tym systematyka będzie bliższa rzeczywistości, tym klasy systematyczne będą precyzyjniejsze, tym mniejsza będzie ,.obecność licznych mieszanych i pośrednich form budownictwa". By nie zgubić się w mnogości faktów, wystarczy posłużyć się prostymi metodami statystycznymi (ko1"elacja) z powodzeniem stosowanymi, do podobnych zresztą celów, w antropologii. Podstawa typologiczna przyjęta przez autorów jest stanowczo niewystarczająca. I wyjaśnienia autorów (s. 9) w niczym faktu nie zmieniają. Powyższe rozważania na temat systematyki nie znaczą, że typologia dokonana przez w/w autorów dokonana zostala żle. Często bowiem zdarza się, że znając doskonale ogromny materiał dotyczący jakiegoś zagadnienia intuicyjnie można ustalić prawidłowe klasy systematyczne. U podstaw rozważań autorów nad ewolucją poszczególnych typów chałup, jak wynika z tekstu zakończenia, leży przeświadczenie, o istnieniu w przeszłości typÓ\\' "czystych", "pierwotnych". Z nich drogą różnorodnych zmian, powstał dzisiejszy obraz budownictwa ludowego Europy: obok zdefiniowanych typów "obecność licznych mieszanych i pośrednich form budynków, których nie można lub z trudem można zaliczyć do określonych typów" (s. 369). Podany przez autorów obraz ewolucji jest uproszczony. Na podstawie choćby pobieżnych lektur podręczników archeologicznych należałoby przypuszczać, że w przeszłości nie było "czystych" typów z tendencjami rozwojowymi. Typy były ciągle w stanie tworzenia się zmieniając się na skutek różnorodnych przyczyn, z których nie ostatnią było krzyżowanie się form. Z tego powodu np. aktualnej typologii nie można przykładać bezkrytycznie do planów budynków odtwarzanych przez archeologów. F-akt, że na obszarach zajmowanych przez dany typ oprócz form rozwiniętych spotyka się też formy prymitywne zbliżone lub identyczne z teoretycznym "pratypem" nie świadczy jeszcze, że są to relikty. Mogą to być miniatury typów określonych przecież na podstawie analizy materiału zebranego w ostatnim 0lue3ie, Ich powstanie było uwarunkowane często względami ekonomicznymi. Na zwrócenie uwagi zasługuje jeszcze problem tzw. "etnicznej tradycji". otóż podczas lektury kilkakrotnie spotykamy się z przypisywaniem przez autorów określonych typów określonym narodom. Stąd np. interpretacja zasięgu domu typu wschodnio-europejskiego według schematu: typ ten jest powszechny u Słowian Zachodnich, stąd obecność tego typu w Austrii i znacznej części Rumunii świadczyłaby o słowiańskiej tradycji etnicznej. Stwierdzenie, że zasięg tego typu 11 Np. niezrozumiale nastowiecznych ziemianek wydaje się naddunajskich zaliczenie do typu (s. 364·-365). po!l.ldniowoellropejskiego dziewięt- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 225 i czasopism pokrywa się w znacznej części z zasięgiem Słowian po części teraz a po części w przeszłości może być cenne, ale jak tłumaczyć wobec tego występowanie bardzo podobnego zdaniem autorów, typu "północnoskandynawskiego" w znacznej części Norwegii, Szwecji i Finlandii. Należałoby wystrzegać się zbyt pochopnych prób łączenia określonych typów czy odmian z określonymi językami czy rodzinami językowymi. Są to zjawiska, w zasiedziałej od wielu stuleci Europie, zwykle nie chodzące w parze'. Już elementy gramatyki, a znacznie bardziej słownika, są zapożyczane przez ościenne języki. Bez porównania szybciej upowszechniają się (i giną) wytwory kulturowe w niewielkim stopniu ograniczane barierami językowymi czy granicami politycznymi. Stąd najczęściej granice zasięgów wytworów czy areałów kulturowych są różne od granic apelatywów czy języków. Poza tym te pierwsze są z reguły mniej ostre i znacznie mniej trwałe. Ten wywód miał na celu zwrócenie uwagi przed często zbyt pośpiesznym przypisywaniem narodom, wyodrębnionym przecież na podstawie języka, ergo świadomości etnicznej, wyróżniających je rzekomo cech kulturowych (mowa tu oczywiście o kulturze ludowej). Od tego schematu tylko krok do wykrycia "ducha narodu", a więc powrót do błędnej koncepcji Meitzena sprzed bez mała 90 lat. Przytoczone wyżej uwagi krytyczne nie przekreślają wartości pracy. Oceniono pobieżnie podstawy metodologiczne, ale na ocenę czekają jeszcze poszczególne rozdziały pracy. Trudno było autorom na podstawie wciąż jeszcze nielicznych, monografii regionalnych 12 czy problemowych zbudować jasny i konsekwentny obraz. Tym bardziej, że brakowało, jak dotąd, jednolitej klasyfikacji budynków mieszkalnych. Należy się spodziewać, że następne próby w tym zakresie jeszcze wiele wniosą i pozwolą stworzyć obraz przydatny do rozważań etnogenetycznych. Bo, jak słusznie podkreślają autorzy, uchwycenie zróżnicowania budownictwa ludowego w Europie, to tylko jeden z etapów wiodących do dalszych rozważań historycznych. Zygmunt Etnograficeskoje izucenije by ta rabocich. Moskwa 1968, Izd. Klodnicki "Nauka", ss. 208, ilu str. Omawiana publikacja jest pierwszym samodzielnym zbiorem prac z zakresu etnograficznych zagadnień kultury i bytu klasy robotniczej ZSRR. Składa się z 7 artykułów poprzedzonych krótkim wstępem redaktora tomu W. J. Krupianskiej. Podkreśla ona, że systematyczne badania radzieckich etnografów nad klasą robotniczą mają stosunkowo krótką historię. "Jest to problem nowy i złożony, kt6ry znajduje się dotąd w stadium gromadzenia materiałów i dlatego nie pozwala jeszcze na dokonywanie szerokich uogólnień" (s. 3). Celem publikacji jest więc i z tych nie wszystkie zostały wykorzystane. I tak np. w rozdziale pt. Krestanskoe Avstrii i Svejcarii pominięto znakomitą syntezę budownictwa ludowego Szwajcar!! R. Weiss, Hauser und Landschajten der Schweiz. Zurich 1959, a także monografie z serii Vert\ffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volkskunde: K. Baumgarten, Das Bauernhaus im Mecklenburg. Berlin 1965; W. Radig, Das Bauernhaus in Brandenburg und im MittelelbQgebtet. Berlin 1966 (pomijając już prace wydane w tej sert! później). 12 źHiśce 15 - A Germanii, Lud, tom LIV �Recenzje, przeglqdy wydulvn.1etlc i cZlLsopislH przedstawienie ogólnego kierunku badań prowadzonych \\' tej dZiedzinie. m. in. dla rozwinięcia dyskusji i wypracowania metod badawczy:h. W. J. Krupianskaja stwierdza, że w omawianym zbiorze ogłoszono tylko niektóre zagadnienia, ale ~zczególnje ważne dla poznania wspólczesnego życia robolników i o zasadniczym znaczeniu dla etnografii jako nauki. Do głównych problemów etnografii klasy robotniczej należą: materialne warunki bytu robotników, przeobrażenia rodziny, rola tradycji narodowych i etnicznych we współczesnym życiu robotników, proces wzajemnych oddziaływań narodowych i społecznych, dokonujących się w środowisku robotniczym i in. Etnografia, która powinna aktywnie uczestniczyć \\' praktyce budownictwa komunistycznego, winna wsl-:azywać na zjawiska postępowe i wsteczne w kulturze badanych zbiorowości, wykorzystując historyczny punkt widzenia na aktualną rzeczywistość. Konsekwentny historyzm powoduje konieczność znacznego rozszerzenia zakresu żródeł i wykorzystywanie materiałów archiwalnych, prasowych, reportaży, pamiętników. Z drugiej strony potrzebne jest dla stwierdzenia typowości różnych zjav,;isk wykorzystywanie masowych danych statystycznych, gromadzonych np. za pomocą ankiet. Zgodnie z tymi założeniami znajdujemy w poszczególnych artykułach ujęcia historyczne, rozwojowe, jak i statystyczne. Zebrane w tym niewielkim tomie artykuły, choć dotyczą bardzo różnych zagadnień, zostały wyselekcjonowane celowo, stosownie do przedstawionych we wstępie założeń. Pierwszy z nich, napisany przez W. J. Krupianską, daje przegląd etnograficznych zagadnień życia robotników i rozwoju badań nad nimi w ZSRR, dwa artykuły przedstawiają historię ,kształtowania się i współczesny skład kolektywów (kadr) robotniczych w dwóch różnych częściach RSFSR: w obłasti gorkowskiej nad środkową Wołgą oraz w Buriatskiej ASSH. Trzy następne artykuły poświęcone sc1 kolejno robotniczej rodzi:lie ukraiJ'.skiej na P<ldkarpaciu, warunkum bytu robotników przemysłu naftowego w południowo-wschodniej Tatarii (Tatarska !\SSH) oraz przemianom w dekorowaniu \vm)trz mi<,'S/.kdlll\"('b ['"i)otnik()w-wl'JkniarbY na Litwie. Ostatni artykuł omawia wartość danych prasowych dla badania życia robotniczego, na przykładzie pierwszych roczników bolszewickiej ..Prawli~"·. W aneksie zamieszczono formularze 2 ankiet i kartę rodziny, którymi posługiwano się w badaniach. Mamy więc w zbiorze 3 względnie 4 grupy zagadnień, !\lóre należałoby oddzielnie zreferować i ocenić. Artykuł W. J. Krupianskiej zawiera najbardziej pełny przegląd rozwoju i stanu badarl etnograficznych nad klasą robotniczą i jej kulturą w ZSRR. Autorka wychodzi od zagadnień bazy źródłowej i jej wykorzystania. Podkreśla wa rtc.ść dawnych materiałów i opracowań statystyczno-ekonomicznych, dając za przykład wykorzystywanie ich jeszcze przez Lenina. Wobec braku przed Rewolucją Październikową prac etnograficznych dotyczących ludności robotniczej, stanowią one ważne źródło dla poznaniJa niektórych cech życia robotniczego, a zwlaszcza warunków bytu. W łatach międzywojennych etnografia radziecka skoncentrowała swe zainteresowania n.a zagadnieniach etnicznych i nie uwzględniała klasy robotniczej ani ludności miast. Dla tego okresu najważniejsze znaczenie mają również opracowania statystyczno-ekonomiczne, zwłaszcza dotyczące budżetów rodzin robotniczych. W latach dwudziestych rozpoczęto natomiast gromadzenie i opracowywanie folkloru robotniczego. Zwrot ku problematyce robotniczej nastąpił dopiero około 1950 r., kiedy w Instytucie Etnografii AN ZSRR podjęto badania nad różnymi grupami robotników Moskwy, Leningradu i niektóry(;h ośrodków przemysłowych, 7.whszeza ur'alskich, organizując m.in. w 1954 r. ekspedycję dla porównawczego badania życia robotni- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 227 ków i chłopów w dorzeczu Kamy. Do badań tych włączyły się niektóre regionalne muzea i wyższe uczelnie. W 1960 r. rozwinięto badania nad robotnikami w rejonie miasta Gorki. Dobre wyniki osiągn~li etnografowie ukraińscy badając m.in. robotników Donbasu; opracowali oni również parę monografii syntetycznych. Autorka wskazała także na osiągnięcia badawcze etnografów innych republik radzieckich, zwłaszcza Gruzji. Badania nad życiem i kulturą ludności robotniczej prowadzone są już we wszystkich republikach radzieckich. Szczególną uwagę zwraca problem ",cielonarodowego składu załóg robotniczych w licznych nowych ośrodkach przemysłowych, ich przemian i adaptacji do nowych warunków życia. Z szerokim rozwojem badań empirycznych nie zawsze idzie w parze odpowiedni poziom metodologiczny i teoretyczny, który wymaga stałego ulepszania. Autorka podkreśla konieczność pogłębienia historycznego punktu widzenia, badania tendencji rozwojowych. Stwierdziła potrzeb(; badania przez etnografów także procesów kształtowania się nowej inteligencji, wywodzącej się ze środowisk robotniczych. Etnografowie powinni zdawać sobie dokł.adnie sprawę ze zmian zachodzących w strukturze społeczeństwa radzieckiego oraz w warunkach życia i pracy różnych kategorii zawodowych. Badania nad współczesnym życiem i kulturą robotników obejmują głównie zjawiska kultury duchowej i społecznej, a opierają się, ze względu na dużą liczebność badanych zbiorowości, w znacznym stopniu na materiałach ankietowych, pozwalających na ujęcia ilościovve. Dużo miejsca poświęciła autorka badaniom rodzin, gdyż ich skład i styl życia stanowi węzłowy problem współczesnych przemian społecznokulturowych. Na uwagę zasługuje stwierdzenie, iż "badanie kultury i bytu robotników jakiegokolwiek przedsiębiorstwa... nieuchronnie łączy się z poznawaniem określonej miejscowości", gdyż robotnicy żyją w ścisłej symbiozie z innymi kategoriami ludności (s. 34). Zwraca uwagę fakt, że charakteryzując współczesne przeobrażenia spoleczeńst\va radzieckiego i związane z tym zadania badawcze etnografii nie posługuje się autorka pojęciem urbanizacji, które u nas zrobiło niejaką karierę, a które nie jest całkiem do pominięcia, zwłaszcza przy analizowaniu przekształceń ludności chłopskiej w kategorię robotników socjalistycznego, uprzemysłowionego i zurbanizowanego kraju. O wpływach miasta jest w całej książce niejednokrotnie mowa. Artykuły S. B. Rożdżestwienskiej i J. W. Argudiajewej dotyczą problematyki, którą etnografowie dotąd raczej w ogóle się nie zajmo\vali - kształtowania się i składu kadr robotniczych. Około 1960 r. ekspedycja badawcza Instytutu EtnografIi AN ZSRR zebrała kompletne dane o załogach 2 wielkich zakładów przemysłowych w rejonie miasta GOI'ki oraz odpowiednie reprezentacyjne dane o rodzinach robotniczych,'w ilości 700 względnie 842. Dane te zostały w 1963 r. opracowane przy pomocy maszyn licz<"jcych. Była to prawdopodobnie pienvsza w ogóle operacja obłiczeniowa tego typu w zakresie etnografii. \V opracowaniu ujęto: skład narodowy załóg, pochodze:lie z bliższych i dalszych okolic oraz skład zawodowy, wiek, wykształcenie a także skład rodzin, w którym zdecydowanie przeważają rodziny małe. Część robotników mieszka w wiejskich domach i w domach jednorodzinnych własnych, postawionych na terenie miejskim. Autorka stwierdza, że materiały z omówionych badań, rozpatrzone w świetle historii kształtowania się załóg fabrycznych, pozwalają na to, by: a) stwierdzić wspólne cechy składu załóg badanych fabryk i pewne różnice w najmłodszej z nich, b) określić kierunki dalszych badań nad ogólnymi i specyficznymi cechami bytu i kultury badanych załóg, c) oprzeć się przy zbieroniu i analizowaniu materiałów etnograficznych na ankietach, dających możność wiernego odtwarzania cech kultury i warunków bytu badanych załóg. �228 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism Nieco inne założenia i metodę przyjęto w badaniach nad załogą temluńskiej fabryki cementu w pobliżu południowych wybrzeży Bajkału (Buriacka ASSR), zreferowanych przez J. W. Argudiajewą. Tu zwrócono przede wszystkim uwagę na społeczno-kulturowe skutki powstania fabryki i osiedla robotniczego na czysto wiejskim dotąd terytorium, powodujące ukształtowanie się swoistego mikroregionu miejsko-przemysłowego. Bardzo trafne wydaje się stwierdzenie autorki, że "takie mikroregiony przedstawiają ogromną wartość dla badań etnograficznych, ponieważ dają możność poznać głębiej i pełniej byt robotniczy i wykryć te swoiste cechy, które wyróżniają go od bytu chłopów" (s. 62). W toku dalszych badań ma być rozpoznany jeden z ważniejszych problemów, a mianowicie sposoby 'kształtowania się współczesnych form bytu robotników i rola w tym procesie tradycji regionalnych i lokalnych oraz wzajemne oddziaływanie na siebie ludności robotniczej i rolniczej. Podobnego zagadnienia dotyczy artykuł R. K. Urazmanowej o swoistych cechach kształtowania się i warunków bytu robotników przemysłu naftowego w Tatarskiej ASSR. W południowo-wschodniej części tej republiki rozwinął się po ostatniej wojnie przemysł naftowy, który dał zatrudnienie licznym robotnikom. Początkowo większość z nich stanowili przybysze z dalszych stron, przeważnie z innych ośrodków przemysłu naftowego, szybko jednak wzrastała liczba robotników rekrutujących się z miejscowej ludności rolniczej. Ciekawe, że w wielu wsiach większość domów postawiono w ostatnich latach, po 1{}50 r. Znikła do 1{}63 r. większość domów jednoizbowych, krytych słomą, a poważnym zmianom uległy ',v ogóle wnętrza domów tatarskich. Wśród domów rodzinnych dominują dwuizbowe, jednotraktowe. Urbanizacja omawianego rejonu była po 1945 r. szczególnie intensywna. Przedmiotem badań wykonanych na ukraińskim Podkarpaciu, opracowanych we wstępnej postaci przez S. A. Makarczuka, była rodzina robotnicza. Przebadano no rodzin związanych z 6 zakładami przemysłowymi Drohobycza, Boryslawia, Stryja, Stebnika i Rozdola. Zastosowano kwestionariusz ankietowy i kartę rodziny. Autor przedstawił w zasadzie tylko strukturę zbadanych rodzin. Szczególny nacisk położył na zjawisko zaniku wśród robotników rodzin trzypokoleniowych, charakterystycznych dla środowiska wiejskiego, rolniczego, uwarunkowane zasadniczymi zmianami ekonomicznych warunków bytu. W obecnych rodzinach robotniczych duża część kobiet, zwłaszcza młodych, pracu~e, podczas gdy do 1939 r. kobiety stanowiły zaledwie 3% załóg robotniczych w obwodzie drohobyckim. Ogólnie postępuje stale podnoszenie się poziomu wykształcenia i potrzeb w rodzinach robotniczych. Stosunkowo najwęższe zagadnienie omawia A. A. Danilauskas - rozwój dekoracji mieszkań robotników-włókniarzy osiedla Juodupe w północno-wschodniej Litwie w latach 1907-1962. Autor przedstawił to zagadnienie na dość obszernie potraktowanym tle rozwoju warunków bytu i warunków mieszkaniowych robotników fabryki włókienniczej. Robotnicy ci utworzyli szereg nowych osad wiejskich, które otoczyły fabrykę i przyfabryczne osiedle. Część dom6w stanlJwily tradycyjne domy typu auksztockiego, griczja, część domy nowe, ale wzorowane na tradycyjnych, niewielką zaś część domy oparte na wzorach miejskich. Domy tradycyjne zaczęto stopniowo tynkować wewnątrz i bielić, albo przynajmniej oklejać ściany papierem. Około 1936 r. zaczęły przeważać we wnętrzach meble miejskiego typu. Stos·owano nadal tkaniny dekoracyjne, lecz według nowych wzorów, bardziej bogatych. Naczynia fajansowe zajęły miejsce dawnej ceramiki ludowej. Ogólnie zaznaczyły się coraz silniejsze wpływy miejskie i mieszczańskie. Najdalsze odejście od tradycyjnych wzorów wykazują mieszkania młodych rodzin mieszanych, litewsko- �Recenzje, przcc;Lądy wydawnLctw i czasopism 22H -rosyjskich. Zasadniczą, ogólną tendencją jest upodabnianie się wnętrz mieszkalnych do siebie i dominacja wyrobów fabrycznych, chociaż istnieją dążenia do utrzymania w przemyśle i rękodziele pewnych dawnych wzorów ludowych względnie narodowych. Ostatni artykuł, opracowany przez O. R. Budiną, przedstawia zagadnienie bytu i kultury robotników rosyjskich w prasie bolszewickiej do wybuchu Rewolucji. Składa się z obszernego wprowadzenia oraz szczegółowej, obszernej bibliografii omawianych zagadnień w rocznikach "Prawdy" z lat 1912-1914 i 1917. Autorka przedstawiła niektóre fakty dotyczące położenia robotników w Rosji carskiej, przytaczając fragmenty artykułów. Jest to bodaj pierwsze omówienie wartości materiałów prasowych z punktu widzenia etnografii. U nas sięgali do takich informacji prasowych niektórzy socjologowie, zaś etnografowie zupełnie wyjątkowo. W omawianym zbiorze .artykułów znalazła odbicie tylko część zagadnień, które W. J. Krupianska okreśłiła jako podstawowe w badaniach etnograficznych nad ludnością robotniczą, część natomiast poruszono w różnych artykułach okazjonalnie, ubocznie (materialne warunki bytu, rola tradycji narodowych i etnicznych i in.). Badania zreferowane w poszczególnych artykułach przeprowadzone zostały w różnych częściach ZSRR nad bardzo różnymi zbiorowościami robotników (względnie ludności robotniczej), zatrudnionych w przemyśle metalowym, naftowym, cementowym, włókienniczym, chemicznym i in. Uwzględniono robotników zamieszkałych w średniej wielkości miastach (np. Drohobycz) oraz w osiedlach robotniczych i wsiach. Warto nadmienić, że ostatnie roczniki "Sowietskiej Etnografii" przyniosły także sporo artykułów z zakresu etnografii klasy robotniczej, na podstawie badań przeprowadzonych w różnych częściach ZSRR. Niewątpliwie cenna wydaje się przyjęta w badaniach radzieckich etnografów zasada uwzględniania załóg robotniczych na tle ich środowisk, a więc równoległego badania załóg i skupisk osadniczych. Interesujący jest przy tym fakt, że przy szybkim rozwoju miast i osiedli w badanych rejonach Związku Radzieckiego znaczna częsc robotników mieszka nadal w osiedlach wiejskich, obok chłopów kołchozowych i wchodzi w skład rodzin o mieszanym składzie. Wobec pełnej kolektywizacji wsi radzieckiej ci robotnicy wiejscy różnią się na pewno od naszych "chłopów-robotników", ale sytuacją swą przypominają robotników wiejskich w innych krajach demokracji ludowej, np. w Rumunii czy Bułgarii. Bardzo pozytywnie należy ocenić sięgnięcie do masowych badań przy wykorzystaniu danych urzędowych i kwestionariuszy ankietowych. Etnografowie radzieccy udowadniają, że \V badan1ach współczesnej kultury i bytu takie podejście jest wręcz warunkiem powodzenia wszelkich badań podejmowanych na szeroką skalę. Kwestionariusz ankietowy zawierający pytania i odpowiedzi dotyczące zwłaszcza obiektywnych sytuacji, okazuje się ważnym narzędziem bad.awczym współczesnej etnografii. Dokładniejszy obraz użyteczności tego podejścia uzyskamy po ukazaniu się drukiem pełnych opracowal'l wyników badań, zreferowanych na razie tylko skrótowo w omawianym zbiorze. Dalszym etapem prac badawczych radzieckich etnografów nad problematyką klasy robotniczej będzie zapewne opracowanie pewnej liczby całościowych monografii różnych mikroregionów, obejmujących jakieś zakłady przemysłowe i powiązane z nimi skupiska osadnicze - miasta, osiedla i wsie. Dotychczasowe publikacje wskazują, że radzieccy etnografowie uwzględniają bardzo szeroki zakres zagadnień w badaniach nad ludnością robotniczą, obejmując także tematy u nas niejako zarezerwowane ella socjolGgii, jak adaptacja ludności wiejskiej do pracy w przemyśle �2,')0 Recenzje J przeglądy wydotvntctw j czasopisHl. i życia w miastach. Jest to zjawisJw niewątpliwie korzystne i dlatego z zainteresowani'~m n<lleżaloby oczekiwać dalszych prac bacl:Jwczych i pubiil"wii rildziec].;jch etnografów dotyczących ludności robotniczej różnych ośrocl1,uw pn:cmyslowych i miast. Skądinąd j2di1ilk wiadoma, że ostatnio pra~e te uległy ZnaCi'-IWInUogr<lniczeniu. Edward Pietrllszek Paulinus Galaunc, Li,etuviu Liaudies menas (Litewska rzeźba ludowa) T. l (l9l):l), ss. 452, nlb. lO, iI. 489; t. 2 (1965), ss. 4lili, nlb. n, it. ~j:JG.Tel;:s! litewskim i rosyjskim. \V Vilnius. języku Litewska rzeźba ludowa jest w Polsce dobrze znana dziE;ki publikacjom oraz wymianie kulturalnej i nauko"vej. Omawiany tu dwutomowy album o litewskim śv;iątkarstwie ludowym i maskach obrzędowych imponuje ilością materiału plastycznego. Słabiej natomiast przedstawia się wstęp i metryka zabytl;ów. Ciekawe v.:iadomości o rzeźbie ludowej, j~j t\vól'cach i Śi oclo\vi:;ku, zas]ugi'\>va!yby na szers:.-:c omówienie. Również w spisie ilustracji nie uwzględniono m.in. wymiarów poszczególnych zabytków, ich kolorystyki itd. Zebrany materiał artystyczny sięga XVIII wieku, ale zdecydowanie przeważają rzeźby dziewiętnastoi dwudziestowieczne. S~ to kompozycje płaskie, uformowane przeważnie w drzev.:ie i polichromowane. Wielu z licznego grona wybitnych świątkarzy litewskich, pracujących twórczo w XIX i XX wieku, głęboko związanych z własnym środowiskiem, zapisało się trwale w tradycji ludowej. Ukształtowane przez nich formy, od prymitywnych do realistycznych, powstawały na kanwie stosunków feudalno-kapitalistycznych, panujących na wsi litewskiej do Rewolucji Październikowej. Roz\vój świątkarstwa, masowy i gwałtowny, był możliwy d;;:ięki rozleglej funkcji, jaką te wytwory sztuki pełniły w śiodowisku wiejskim. Bóg i święci - w pojęciu łudu - pełnili funkcję opiekullczą. Kapliczki i figury fundowano z okazji ważnych dla jednostki lub grupy ludzi okoliczności, jak np. przyjście na świat noworodl<a, powołanie syna do służby wojskowej itp. Niektórym świętym przypisywano szczególną moc. I tak np. wierzono, że św. Flori,an i św. Agata chronią domostwa przed pożarem. Świątki umieszczano \V izbach, na ścianach chałup, w obrębie zagrody i wsi, na rozstajnych drogach, na skraju lasu i na grobach. Choć rzeźba ludowa posiadała charakter religijny, oparty na bazie ikonografii chrześcijańskiej, którą pod względem treści i rozwiązań kompozycyjnych przerastała, to problcmatyka ta, nurtująca świątkarzy litewskich, była przepojona sprawami głęboko ludzkimi, realiami codziennego życia wsi. Jak dalece plastycy ludo\vi swą twórczością zaangażowali się w sprawy polityczne i społeczne ludu najdobitniej obrazuje fakt, że kiedy na gm bach powstańców, poległych w !B63 r., masowo umieszczano figury, carat odczul to zjawisko jako wrogie i w 1864 r. wydał zarządzenie zabraniające tych praktyk. W XIX i XX wieku na Litwie nadal działa wielu świątkarzy, artystów pochodzących z ludu - biedoty wiejskiej, chłopów małorolnych, muzykantów, różnych majsterkowiczów itp. Ich sylwetki są dotąd żywe w tradycji ludowej. W omawianej książce silnie podkreślono przemiany formalno-ideowe, zachodzące na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w świątkarstwie litewskim. I tak np. diabły, przedstawione w t. l, miały ścisłe powiązania ideowo-formalne z ikonografią chrześcijańsk~, natomia6t temat ten pokazany w t. 2 posiada samoistny �J(('C(;H:'je. pr::egLqclu wydawnictw i czasopism charakter. Postal: diabla zosbała tu sprowadzona do symbolu oznaczającego zło. Tak więc punkt ciężkości na przestrzeni stosunkowo krótkiego czasu, został przesunięty ze spraw religii na stosunki społeczne i polityczne wsi. Stosunek ludu litewskiego dr) Boga i jego świętych wyrażał się niemal w tych samych formach, które spotykamy w Polsce, był on oparty na założeniach utylitarnych. Na Litwie, podobnie jak i w Polsce', wśród świątkarzy powszechnie było znane powiedzenie: "Boże, tyś mnie stworzył, jam cię zrobił, sprzedał i przepił". Artyści ludowi natchnęli postacie nadprzyrodzone bogactwem przeżyć psychicznych, które sami głęboko odczuwali. Twarze i ubiór Boga i świętych charakteryzuje silny związek ze środowiskiem wiejskim. Poprzez kształtoVl'ane formy plastyczne artyści ludowi wyrażali cierpienia i upokorzenia, które przynosiły wsi niesprawiedliwe ustroje minionych epok. I tak np. poprzez przedstawienia Matki Bosk'ej zQosta!y wyrażono przeżycia Litwinki-matki, cierpiącej, zbolałej, rozpaczającej, rzadziej uśmiechEiętej i dumi1ej. Klasyeznym przykładem jest tu Pieta, w której łud li te \0\ ski widział wiejską kobietę, matkę, opłakującą syna bitego na śmierć lub zabranego na 25 lat do armii carskiej. W obu przypadkach jest to rozpacz matki za utraconym synem. Do ulubionych motywów świątkarzy litewskich, podobnie jak i w Polsce, należy zaliczyć Chrystusa Frasobliwego, którego forma odznaC'za się cieplem i liryzmem. W maskach obrzędowych można dost"zec trafne ujęcia typów \\'iejskich, niekiedy potraktowanych humorystycznie. Zostały one v;zbogacone dodatkowymi akcesoriami, jak np. doklejeniem włosów, brody, wąsów itp. Masowy i niezwykle gwałtowny rozwój świątkarstwa na Litwie można porównać pod względem ilościowym i jakościowym tylko z folklorem. W obu bowiem dziedzinach twórczości ludowej zostało ujawnione głębokie zrozumienie spraw społecznych i politycznych, nurtujących wieś litewską przed Rewolucją Październikową. Artyś~i ludowi byli piewcami wolności narodo\vej i równości społecznej, wyrażali tęsknotę do idei humanitarnych, byli wyrazicielami bogactwa duchowego wsi litewskiej Edward Miroslav Novi:le. Draszkić, Krojputos::i olcotine Kratjeva. Beograd Ozgowicz 1967, Wyd. Knyżevne Autor, pracownik Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, poświęcił swą najnowszą publikację ludowym kamiennym nagrobkom zwanym "krajputaszami" -co \v tlumaC'zeniu brzmiało by: "kamienie przydrożne", których znaczna ilość znajduje się na terenie Serbii, przy wiejskich drogach. "Pod "krajputaszami" nie leżą zmarli. IV przeciwict1stwie do nagrobków cmentarnych. Wbrew jednak tytułowi - ograniczającemu treść do "krajputaszy" książeczka w kilku swych rozdziałach pośvv'ięcona je~t historii rzeżbionych kamieni nagrobnych w ogólności. Pozycja wydana bardzo starannie w formacie 16, składa się z 13 rozdziałów pop,'zedzonych wstępem Pedzi Milosavljevića, w którym omawia autor krótko 1 PM. nI'- p<'wi"dzt'lIil' pr<:lc:",-':.. Hnzt::'. t,v7.eś ('lon ej ]"r'1I1ciszka Nowaka, cieśli 7. Wielkopolski mnie ~t\vol'zył) ja cie zrobił, ale cie musze (1810-1894), po skońsprzedać i przepić ... " �232 RecenzjO!, przQ{I!qdy wydawnictw i cza&opism historię nagrobków w ścisłym powiązaniu z kulturą antyczną i bogomilskimi "stećkami" z Bośni i Hercegowiny. W posłowiu od wydawnictwa omówione są pokrótce publikacje, które ukazały się do tej pory na temat nagrobków. Dostrzeżono je raczej niedawno, bo dopiero przed ok. 10 laty. Bodźcem, który skierował uwagę na te zabytki, była zorganizowana w 1955 r. wystawa etnograficzna w Muzeum belgradzkim, dzięki której wzbudziły one szersze zainteresowanie społeczeństwa. Jednakże do tej pory ukazało się niewiele opracowań na ten temat, i to napisanych przez ludzi pióra i pędzla, a nie przez etnografów. M.in. poeta Branko Radićević wydał na temat nagrobków piękną książeczkę pl. Plava linija żivota (Belgrad 1961), gdzie w poetyckiej formie zawarte jest wiele cennego etnograficznego materiału, który autor zebrał prowadząc na własną rękę badania terenowe. Uwagi poety odnoszą się zresztą w głównej mierze do artystycznych wartości nagrobków. W pierwszym rozdziale książki zatytułowanym "Lud twórcą nagrobków" wyjaśnia Draszkić cel i zakres publikacji. Ograniczył się w swych poszukiwaniach głównie do okolicy Kraljeva, ponieważ uważa, że nagrobki z tego terenu są najmniej znane, ,a ponadto znajdują się tam w znacznej ilości. Powiat Kraljevo liczy 53 wsie, zamieszkałe przez Serbów, którzy osiedlili się tutaj w XVIII i XIX w. po przejściu z Czarnogóry i Stal'ej Serbii. Ma to istotne znaczenie dla wyjaśnienia genezy nagrobków serbskich. Ponadto powiat ten znajduje się na granicy średniowiecznego państwa serbskiego i posiada bogate tradycje kamieniarki, która szczególnym artyzmem zabłysła m.in. w monastyrach Studenica i Żicza. W okolicy Studenicy znajduje się jeden z największych kamieniołomów słynnego z białości marmuru. Nagrobki w okolicy Kraljeva znajdują się na wiejskich cmentarzach, lub bardzo często przy wiejskich drogach, ustawione w tym przypadku równolegle do drogi, w jednym lub kilku rzędach. Jak już wspomniano na wstępie, różnica między przydrożnymi a cmentarnymi nagrobkami polega na tym, że pod tymi pierwszymi nie został nikt pochowany, są to kamienie pamiątkowe - w przeciwieństwie do znajdujących się na cmentarzach. Jednakże zarówno kościelne, jak i rodzinne uroczystości pogrzebowe (łącznie z ucztami na cześć zmarłego) odbywają się bez żadnej różnicy przy obydwu rodzajach nagrobków. Rozdział drugi poświęca autor omówieniu kultur zmarłych w powiązaniu z pomnikami nagrobnymi, wychodząc od stwierdzenia że wyobrażenia, wierzenia i zwyczaje związane ze zmarłymi są wynikiem wymieszania się animistycznych i chrześcijańskich pojęć. W świadomości ludu doprowadziło to do uznawania konieczności związania duszy zmarłego z określonym kamieniem lub drzewem, aby nie błąkała się po świecie. Przytacza tu także autor szereg dowodów animistycznego traktowania kultu zmarłych od starożytności po czasy współczesne. Trzeci rozdział "Krajputasz - nagrobek dla duszy" poświęca autor wyłącznie krajputaszom, opierając się na dokumentach wyraźnie mówiących o stawianiu nagrobków dla zmarłych, którzy polegli gdzieś na obczyźnie (naj wcześniejsza wzmianka sięga I pol. XV w.). Kamienne nagrobki mają być w tym wypadku miejscem siedliskiem duszy zmarłego, względnie przedmiotem, na którym dusza choć na chwilę mogłaby spocząć w postaci ptaka. Dla udokumentowania twierdzenia przekonywująco operuje autor licznymi przykładami z zakresu ludowych obrzędów pogrzebowych. Następny rozdział poświęcono historii kamiennych nagrobków od średniowiecza do ,dziś, śledząc ich pojawianie się na tle migracji ludności z tzw. okolic starego państwa serbskiego (Raszki) na tereny zachodniej Serbii. �Recenzje, przelllq<ly wyd.awniciw i czasopism 233 W rozdziale "Rzemiosło w służbie kultu" wymienia autor kilku znanych z nazwiska kamieniarzy-rzeźbiarzy, którzy zaczęli podpisywać swe dzieła dopiero w II pol. XIX wieku (Todorović, Radoje, Rade Lazar). Dwa dalsze rozdziały poświęcone są omówieniu formy kamieni nagrobnych z okolic Kraljeva oraz występującej na nich symbolice i znakom. Pod względem formy wyróźnia autor 3 grupy pomników: stelle, obeliski i krzyże. W obrębie pierwszej grupy kamiennych bloków o formie prostopadłościanu wydziela dodatkawo: 1) stelle z płaskorzeźbionym motywem lub głową mężczyzny na szczycie, 2) stelle nakryte daszkami i wreszcie 3) zwieńczone krzyźami. Najstarsza pierwsza grupa nawiązuje do pomników ze Studenicy (pochodzą z XVII i XVIII wieku). Obeliski mają kształt piramidalny z charakterystyczną podstawą. Podobnie jak na stellach, prócz płasko rzeźbionych wizerunków zmarłych występują tu geometryczne, zwierzęce i roślinne motywy. Przypuszczalnie kamienie te pochodzą najwcześniej z pocz. XX wieku. Krzyże są charakterystyczną formą pomników z okolic Studenicy. Posiadają krótkie rozszerzające się ku brzegom ramiona, z przyczepionymi pośrodku stożkowatymi "brodawkami". W centrum krzyża znajdziemy charakterystyczne, geometrycznie potraktowane twarze, lub tylko motywy geometryczne. Większość krzyży datuję Draszkić na poło XIX W. W części rozdziału poświęconej motywom zdobniczym na pomnikach dowiadujemy się, źe są to przede wszystkim ludzkie postacie, względnie tylko głowy zmarłych (czasami ręce) - przedstawione nader realistycznie. Z geometrycznych motywów naj częstsze są: romby, kwadraty, spirale, rozety i koła; roślinne motywy pojawiają się najczęściej w postaci kiści winogron, liści lauru, gałązek. Z innych rekwizytów często spotkamy przedstawienie stołu z zastawioną stypą na cześć zmarłego, lichtarz ze świecą, narzędzia rolnicze, broń, przyrządy tkackie, instrumenty muzyczne oraz przedmioty codziennego uźytku: par.asol, lusterko, torbę - a nawet maszynę do szycia. Realia te stanowią oryginalne ikonograficzne źródło do historii ludowego stroju (dokładnie odtworzonego na portretach zmarłych), zajęć, jak równieź sztuki i literatury ludowej (oryginalne poetyckie teksty inskrypcji nagrobnych). Dalsza część ksiąźeczki poświęcona jest opisowi konkretnych krajputaszy z uwzględnieniem napisów ze wsi: Samaile, Cwetke, Toplisznice (większe zgrupowania kamieni wzdłuź wiejskich dróg) oraz pojedynczym przydroźnym kamieniom nagrobnym ze wsi: Mu,gina Reka, Peczenoge, Ratina, Sibnica, Stubal, Tolisznica, Stancza, Czukojevac, Szumarice, Kamenica. Ciekawe informacje przynosi rozdział pt. "Radość na pomnikach ,a magia". Jakkolwiek większości przedstawionych postaci nadali rzeźbiarze wyraz spokoju i dostojeństwa, to istnieje grupa kamieni, na których przedstawieni zmarli uśmiechają się, niekiedy ironicznie, niekiedy żartobliwie. Znajdziemy tu także dowcipne, wesołe teksty. Według Czajkanovića jest to uśmiech magiczny, który np. spotykamy w obrzędach greckich, rzymskich, fenickich gdzie towarzyszy śmierci. Opierając się na wynikach badań Czajkanovića - Draszkić uważa, że podobnie żołnierz serbski, odchodząc na wojnę uśmiechał się udając przed rodziną wesołość. "Ofierze winien towarzyszyć pogodny nastrój" często człowiek wierzył, że na drugim świecie będzie wyglądał tak, jak schodził z tego świata, dlatego uśmiechał się umierając. Śmiech magiczny miał również za zadanie obronę przed demonami. Swoją książkę kończy autor rozdziałem pt. "Uwagi z pogranicza etnogr.afii i sztuki", w którym zwraca u\\'agę na konieczność pogłębienia przez badaczy �234 Recenzje, jJTzeyl.qfly wycl"wnictw i. czasopism problemu serbskich nagrobków, przy czym powinni się nimi zająć tak historycy sztuki, etnografowie jak i literaci, gdyż tylko kompleksowe badania mogą przynieść rozwiązanie wielu dotychczas niewyjaśnionych problemów. Jakkolwiek książka Draszkića omawia dość wąski wycinek zagadnienia, jednak przynosi sporo rzeczowo opracowanego materialu, jak dotąd słabo eksploatowanego przez etnografów jugosłowiańskich. Po raz pie:'wszy spotykamy tu próbę wyjaśnienia pewnych zjawisk interpretowanych dotychczas tylko z punktu widzenia artystycznych wartości - w oparciu o bogatą sferę życiu duchowego ludu serbskiego. Wartość książki podnoszą znakomicie przygotowane ilustracje i oprawa graficzna M. Diklića i M. Nikolića. Książeczka posiada streszczenie w języku angielskim oraz prąpby wraz z bibliografią. Ze względu na prawic nie znaną w Polsce tematykę - zasługiwałaby na tłumaczenie. Rolf Langematz, Paul J3,Lltzen 19GR, ss. 194. Nedo, Sorbische Volkskunst. VEB Domowina-Verlag, Literatura etnograficzna niewiełe dostarczyła nam dotychczas okazji do bliższego zapoznania się z twórczością płastyczną Serbołużyczan. Zainteresowani tym przedmiotem mogli korzystać tylko ze sporadycznie rozsianych wiadomości w trudno dostępnej literaturze lub też ze zbiorów serbołużyckich muzeów regionalnych. Autorzy Serbolużyckiej sztuki ludowej, Rolf Langematz i Paul Nedo, wykoc'zystali zarówno obydwa wyżej wspomniane rodzaje źródeł, jak również przeprowadzili bacLania terenowe uzupełniające istotnie ich materiał źródłowy. Przyświecała zaś im koncepcja sztuki plastycznej nadZWYCZaj szeroka obejmująca wszelkie możliwe - przenikające życie gospodarcze, społeczne i religijne - przejawy plastycznego kształtowania. Tak szerokie zakreślenie przedmiotu pracy podyktowała przede wszystkim specyfik.a tematu. Nie znajdujemy bowiem w inwentarzu kulturowym Serbołużyczan wielu obiektów, które tylko i wyłącznie funkcjonowałyby j:::ko przedmioty dostarczające wzruszeń estetycznych. Mamy zaś do czynienia pr,awie wyłącznie ze sztuką użytkową w naj szerszym tego słowa rozumieniu, co zadecydowało o wyborze punktu spojrzenia na twórczość plastyczną jako na fenomen zintegrowany z innymi aspektami kulturowego bytu, na omówienie jej \V kontekście v;.arunkujących ją w dużym stopniu czynników gospodarczych, społecznych i religijnych. W tych też determinatach upatrują autorzy przyczyn stosunkowego, w porównaniu z bogactwem twórczości językowej i muzycznej, ubóstwa twórczości plastycznej Serbołużyczan. Nie wiemy w jakim zakresie te sugestie są słuszne, gdyż autorzy nie zawsze w tym względzie przekonywująco argumentują na rZl?cz wypowiadanych przez siebie stwierdzeń. Precyzacji i relatywizacji domaga się przede wszystkim twierdzenie tłumaczące ubóstwo twórczości plastycznej trudnościami ekonomicznymi. Bardziej adekwatny i zgodny z prawidłowościami zaobserwowanymi na innych obszarach jest nie wyrażony przez autorów expressis verbis wniosek stwierdz-ający intensywniejszy rozwój twórczości plastycznej na terytorium zasiedlonym przez ludność wyznania katolickiego (powiaty Bautzen, Kamenz, Hoyersverda), niż na terenach zamieszkałych przez ludnoś(~ wyznania protestanckiego. Niektóre z owych odmienności, realizujące się zarówno w formie jak i treści, zostały przez autorów wypunktowane. Potraktowali oni jednak ludową plastykę �H\'cen:j<" przeglądy wyclalcnictw i czasopism sakralną raczej marginalnie, przyznając, że wymaga ona specjalnego opracowania monograficznego. Wydaje się nam, a w naszym przekonaniu ub'v'ierdzają nas również wzmianki autorów o kapliczkach i krzyżach, że monograficzne opracowanie sakralnej plastyki ludowej katolickiej części Łużyc istotnie wzbogaci nasze wiadomości o kulturze plastycznej Serbołużyczan. Nawet jednak dalsze badania nie podważą zapewne naczelnej konkluzji autorów, głoszącej, że zdolności plastyczne Serbołużyczan znalazły przede wszystkim wyraz w kształtowaniu przedmiotów użytkowych, a przede wszystkim stroju. Autorzy rozpoczynają, po dość obszernym wprowadzającym szkicu historycznn-geograficznym, prezentację materiału od omówienia typowego wnętrza chałupy, sprzętów domowych i narzędzi gospodarczych. Najobszerniejszy rozdział dotyczy ubioru, a przede wszystkim stroju kobiecego, gdyż tradycyjny ludowy strój męski zanikI okola połowy XIX stulecia, kiedy iD zastąpiony został przez surdut i cylinder. Jedynie pewne dodatki w postaci chustek, szarf, wstążek i bukietów do współczesnego odświętnego ubioru męskiego nadają mu nieco lokalny, specyficzny charakter. Strój kobiecy natomiast, choć nie wszędzie po dziś dzień noszony, zachował się jeszcze w swym społecznym i regionalnym zróżnicowaniu. W ostatnim rozdziale zapoznajemy się z przejawami twórczości plastycznej w życiu społecznym: w obrzędach dorocznych i uroczystościach rodzinnych. Bezsprzecznie najwięcej uwagi, zarówno ze względu na rozmaitość technik jak i na wysokie walory p1astyczne, przyciąga zdobienie jaj wielkanocnych. Zwyczaj ts m bardzie! godny uwagi, że w chwili obecnej obserwujemy na terenie Łużyc jego renesans. Autorzy nie 7.ajmu ją się jednak upodobaniami estetycznymi współczesnych Serbolużyczan, lecz ograniczają sit: do ujawnienia wartości estetycznych funkcjonujących \V tym, co zwykliśmy malo precyzyjnie nazywać tradycyjną kulturą ludową. Ramy chronologiczne opracowania narzucił z konieczności stan źródeł, gdyi; prawie całość zebranego przez autorów materiału pochodzi z ostatnich 150 lat. W wypadkach, gdzie to było możliwe, starano się zawsze odróżnić obiekty wytworzone przez Serbolużyczan od obiektów imp01'towanych, które co prawda świadczą o upodobaniach estetycznych ludu, ale nie są wyrazem jego twórczości. Tam też, gdzie to było możliwe, próbowano ustalić bliższe dane dotyczące twórców, wzorów, z jakich ewentualnie czerpali, a w przypadku obiektów importowanych - źródeł ich pochodzenia. Nie został w pracy rozwinięty interesujący i znany z innych obszarów problem zależności plastyki ludowej od sztuki warstw wyższych. W wypadku Serbołużyczan zagadnienie tym bardziej intrygujące i ,godne przebadani.a, gdyż nie mieli oni swojej szlachty ani swego mieszczaństwa, a początki inteligencji serbolużyckiej przypadają dopiero na drugą połowę XIX wieku; kultura wyższa była dla nich zawsze kulturą obcą etnicznie i językowo. Gerhard Józef Grabowski, Dawna ss. 36, nlb. 5, ił. 191, nlb. 2. polska rzeźba ludowa. Warszawa Konrad Klaska 1968. Wyd. Auriga, Kolejna książka Józefa Grabowskiego, znakomitego badacza plastyki ludowej, pokazuje te zabytki polskiego świątkarstwa, które wyróżniają się prymitywną formą i \valorami artystycznymi. Autor, omawiając problematykę rzeźby ludowej �236 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism na tle innych gałęzi twórczości ludowej, zasygnalizował węzłowe zagadnienia, dając równocześnie szereg własnych spostrzeżeń, które w świetle niepełnej argumentacji wydają się być kontrowersyjne. Celem omawianej pracy było: "Pokazanie rzeżb niezależnych od stylów oficjalnych sztuki kościelnej czy dworskiej, naśladowanych często przez różnych majsterków wiejskich, poszukiwanie wyrazu artystycznego właściwego wyłącznie rzeźbie ludowej, a specjalnie tej prymitywnej ..." (s. 5). Autor nie daje odpowiedzi na szereg zagadnień, a mianowicie: 1. jakie są kryteria umożliwiające wyodrębnienie zabytków, których Iorma wykazuje niezależność stylową od sztuki kościelnej czy dworskiej?; 2. czy wszystkie cechy formalne, z których składa się styl ludowy, można uznać za wyłączną własność sztuki ludowej?; 3. jeżeli nawet założymy, że istnieją takie metody i kryteria, które pozwalają wyodrębnić zabytki o stylu wyłącznie ludowym, to jeszcze nie mamy żadnej pewności, czy przypadkiem dla świątkarza określona rzeźba lub obraz kościelny nie stanowiły wzorca, który w procesie twórczym artysty ludowego uległ zasadniczej przeróbce plastycznej? Mówiąc o tych sprawach autor przyznaje, że: "...w dziedzinie ikonografii rzeźbiarze, podobnie zresztą jak i malarze ludowi, niewiele mieli od siebie do powiedzenia. Koncepcję ikonograficzną brali z tradycji i wzorów nieludowych" (s. 19). Nie można mówić o niezależności rzeźby ludowej od sztuki kościelnej, skoro jak sam autor przyzn.aje ~ ikonografia kościelna stanowi dla świątkarza punkt wyjścia. Autor, ograniczając się do analizy formalnej, poszedł w wyciąganiu wniosków o wiele dalej - wnika w zag.adn1enia funkcji i idei wytworów sztuki (por. s. 6), co oczywiście musiało doprowadzić do wykrzywienia interpretacji artystycznej twórczości ludowej. Sztuka ludowa jest wynikiem wielu złożonych i skomplikowanych zjawisk społecznych, aby więc wyjaśnić jej istotę, nie można opierać się wyłącznie na analizie formalnej, jak to czyni Grabowski, ale trzeba badać także wszystkie te zagadnienia z zakresu kultury duchowej i społecznej, które występują w związku z procesem twórczym. I tak np. autor, opierając się na analizie formy, stwierdza, że: "...wyraz psychiczny rzeźb ludowych jest zawsze, przynajmniej w dużym stopniu, przypadkowy, to znaczy powstały raczej nie z dążenia twórcy do osiągnięcia właśnie takiego efektu, ale niejako jako produkt uboczny cięć, mających na celu wydobycie szczegółów twarzy czy ciała. Niemniej jednak jest to efekt rzeźbiarza zadowalający i przez niego zaaprobowany, więc odpo\\dadający jego zamierzeniom" (s. 20). Z taką interpretacją można się tu zgodzić ale pod warunkiem, że pogląd jego odnosi się do rzeźb szczególnie prymitywnych, natomiast nie da się go utrzymać w odniesieniu do wybitnych artystów ludowych o duźej indywidualności. Ich świadoma twórczość jest oparta na wiejskiej logice, która uformowała specyficzny światopogląd religijny i społeczno-polityczny chlopa. Zjawisko to jest dostrzegalne może nie tyle w efekcie końcowym procesu twórczego, ile w dążeniu artysty do ukazania spr.aw ludzkich. I tak np. powszechne stosowanie polichromii w rzeźbie ludowej to nie przypadek i nie tylko trwanie w tradycji, ale konieczność. Kolor bowiem ulatwiał transponowanie złożonych treści, które chciał pokazać artysta, w sposób wizualnie czytelny. Józef Gr,abowski oparł wartościowanie rzeźby ludowej na generalnym założeniu, że ilość cech prymitywnych decyduje o wartości dzieła, to znaczy, że im więcej występuje elementów prymitywnych, tym dzielo pod względem artystycznym jest �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopIsm 237 cenniejsze (por. s. 5). Wydaje mi się, że zagadnienie to zostało zbyt mocno uproszczone. Na ogół specjaHści od sztuki ludowej pr'zy ocenie zabytków są dość zgodni, ale nie sądzę, aby ocena artystyczna rzeźby ludowej była oparta o jedno główne kryterium, a mianowicie stopień prymitywizmu. Nasuwają się tu pytania: czy słusznie przyjęto tu jedno kryterium na wiele znanych z teorii sztuki? Czy dzieła sztuki ludowej powstałe na zasadzie przypadku, bo takie są w dużym stopniu zabytki o formie prymitywnej, należy stawiać wyżej od tych, które nie legitymują się formą wyłącznie prymitywną? Odpowiedż jest jedna - nie stopień prymitywizmu formy daje lepsze efekty artystyczne. Nie można budować hierarchii wartości artystycznych, porównując formy prymitywne z realistycznymi czy mieszanymi. Decydują tu różne kryteria, znane powszechnie historykom sztuki. Można tu postawić jeszcze inne pytanie, a mianowicie: jaką wartość posiadałaby polska rzeźba ludowa, oparta wyłącznie na prymitywnej formie? Upraszczając zagadnienie można powiedzieć, że byłby to jeszcze jeden przyklad twórczości zbliżonej do prymitywnych form, ukształtowanych w drzewie, które spotykamy u ludów o niskim stopniu rozwoju kulturowego. W takiej, wyłącznie prymitywnej twórczości nie byłoby miejsca na ujawnienie bogatej skarbnicy duchowej polskiego ludu. W formach prymitywnych zaś nie wiele znajdziemy treści ideowych. Nie wolno, nie negując wartości wynikających z prymitywizmu w sztuce, o tym zapominać! Prymitywizm dla polskiej rzeźby ludowej byl punktem wyjściowym, ale nie koilcowym. Polska rzeźba ludowa rozwijała się na bazie kultury-lokalnej, w oparciu o szeroką kompilację zj.awisk społecznych, jej rozkład na części składowe, na podstawie znanych dotąd kryteriów, jest niemożliwy. Wartość artystyczoo poszczególnych rzeźb zależy głównie od tego, w jakim stopniu przynoszą one nową interpretację ideowo-formalną tematów ciągle powtarzanych. O powodzeniu artystycznym decy:Jowal talent rzeźbiarza i jego więź ze środowiskiem, natomiast przypadek odgrywał rolę drugorzędną. Józef Grabowski wprowadza pojęcie "pełny styl ludowy" (s. 26) i mówi, że opiera się on na formach nieludowych. Takie stwierdzenie samo w sobie jest logiczne, ale nie wiemy co należy rozumieć przez formę nieludową, wyjaśnienia bowiem autora w tym zakresie nie są pełne. Sprawę tę poruszyłem częściowo na początku recenzji, tu zaś chcę zaznaczyć, że tworzenie konstrukcji definicji, która przyniosłaby określenie pojęcia "styl ludowy", może uzyskać powodzenie tylko pod warunkiem, że uwzględnimy, poza formą, także ideę i funkcję wytworu, jakim jest wyrzeźbiony w drzewie "świątek". Podjęta tu polemika nie obniża wartości albumu. Twórczość ludowa dostarcza bowiem uczonemu wiele nietypowych i nie dających się przewidzieć sytuacji, dlatego zajęcie często jednego stanowiska jest niemożliwe. W tej sytuacji na szczególne podkreślenie zasługuje odwaga ,autora, który od wielu lat podejmuje próbę wyjaśniania szeregu trudnych problemów z zakresu polskiej rzeźby ludowej. Omawiana praca, z dobrym katalogiem i materiałem fotograficznym, jest cenna zarówno dla interesujących się zawodowo problemami sztuki ludowej, jak i szerokiego grona czytelników. Jak dotąd nie jesteśmy jeszcze w stanie pokazać wszechstronnie polskiego świątkarstwa ludowego, a to dlatego, że dotychczasowy stan badań nie jest w pełni zadowalający, choć można powiedzieć, że w tym kierunku nauka polska w ciągu ostatnich dwudziestu kilku lat zrobiła bardzo dużo. Edward OZllowicz �238 Recenzje, przeglqd.'l wydawnictw -i czasopism Stanisław Swirko, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie. "Li"ował Jan Marcin Swncer. Wydawnictwo PoznaJiskie 1969, ss. 529. Ilu- We współczesnych badaniach folklorystycznych wielkopolska bajka i podanie ludowe stanowią teren ciągle jeszcze prawie nie UCzE:szczany. Od czasu pionierskich poczynań "Przyjaciela Ludu" (1834-1849), który na łamach swoich 16 roczników przyniósł kilkadziesiąt opowieści ludowych (w tym znaczną cZE:ŚĆdotyczącą Wielkopolski), publikacji Raczyńskiego, Siemieńskiego, Berwińskiego, zapisów Kierskiego. Chociszewskiego i Piątkowskiej, głównie zaś Kolberga, którego siedmiotomowa seria W. Ks. Poznańskie zawiera ok. 230 podań i bajek, artystyczna proza ludowa, w przeciwieństwie do pieśni i muzyki ludowej, pozostawała na marginesie zainteresowań badaczy folkloru tego regionu. Publikow.ana w latach 1964-1965 na łamach 4 zeszytów "Literatury Ludowej", poświE:conych folklorowi wielkopolskiemu, garść tekstów, pochodzących tylko cZE:ściowo z badań terenowych, stanowiła wprawdzie próbę przełamania impasu, nie zastąpiła jednak braku monograficznego opracowania ani reprezentatywnego dla całego regionu zbioru tekstów. Pojawiający się wiE:c obecnie zbiór podań, legend i baśni wielkopolskich, przygotowa:l.Y przez Stanislawa Świrkę, zasługuje na specjalną uwagE: z dwu głównie powodów: po pierwsze, jako pierwsza tego rodzaju próba od czasów kolbergowskich, czyli od lat prawie stu, po drugie, jako wydanie tekstów ludowych opracowanych literacko, wybranych z typowego dLa Wielkopolski repertuaru przez specjalistę i przeznaczone dla szerokiego kręgu odbiorców. Określając profil swej publikacji, autor zastrzega siE: w Przedmowie: "Nie jest to jednak opracowanie naukowe, lecz wybór popularny, zbeletryzowany, adresowany do szerokich rzesz czytelniczych, rozmiłowanych w pięknie ludowej literatury polskiej" - jednak star.anny dobór materiału podaniowego i bajkowego przeprowadzony na drodze rzetelnej penetracji źródeł starych i nowych, towarzyszący tekstom komentarz, umożliwiający zapoznanie się z warsztatem autora i konfrontacjE: ze źródłami, wreszcie rewindykacja wątków zapoznanych lub mało znanych, stawiają tę pozycję w rzędzie ambitnych i właściwie pojE:tych przedsięwzięć popularyzatorskich. Całość obejmuje 111 tekstów zaczerpniętych lub opracowanych przez autora na podstawie przekazów literackich (tylko 2 opowiadania oparte są o relacje ustne, z żywej jeszcze współcześnie tradycji). Najwięcej materiału dostarczyła folklorystyczna literatura XIX-wieczna: "Przyjaciel Ludu", zbiory Berwińskiego, Siemieńskiego, Raczyńskiego, prace Syrokomli, Szajnochy, głównie zaś poznańska seria Ludu Kolberga oraz jego monografia KaLiskie. Drugą grupę źródeł stanowią stare zapisy kronikm'skie - Gall, Dlugosz i Kronika Wielkopolska, skąd wybrał autor podania historyczne dotyczące Wielkopolski. Wreszcie reprezentowane są w zbiorze źródła współczesne, m. in. Wybó1' polskich tekstów gwarowych K. Nitscha, Klechdy domowe H. Kostyrko, głównie zaś wspomniane już zeszyty "Literatury Ludowej", z których pochodzi 6 opowieści (2 ze zbiorów folklorystycznych Szulczewskiego, 3 zebrane przez Z. Strawińską w OstatkO\ ••.. ej Strudze w pow. szubińskim i 1 bajka kujawska opracowana przez M. Fryczową). Jak wynika z tego pobieżnego pl'leglądu, są to więc materialy o różnej wartości dokumentalnej, odmiennym niekiedy krańcowo stosunku do tekstu: od swobodnego literackiego przetworzenia, poprzez proste relacje o zdarzeniach, do wiernego zapisu gwarowego, z zachowaniem wszystkich elementów indywidualnego przekazu. Łączy je jednak związek z historią i kulturą Wielkopolski i ich wydobycie ze żródeł �Recen:je, przeglqdu lvydawnicil.JJ i czasopisrrt często mało dostępnych, niekiedy nawet poprzez tłumaczenie z języka niemieckiego (ze zbioru Ottona Knoopa) jest niewątpliwą zasługą autora usiłującego maksymalnie uprzystępnić najciekawsze okazy artystycznej prozy ludowej Wielkopolski. Zbiór składa się z siedmiu rozdziałów, którym tytuły nadał autor zgodnie z własnym, uproszczonym kluczem tematycznym (np. ,,0 królach, panach, książętach tudzież o poniektórych grodach i wioskach wielkopolskich"). Zasadniczy trzon książki, wypełniający niemal w całości pierwsze 6 rozdziałów, na które składa się 87 tekstów, stanowią podania, wśród których znalazło się parę legend; rozdział VII i ostatni zawier,a baśnie oraz 7 zgrupowanych razem opowiadań o charakterze facecjonistycznym. V\' dziale podań najobszerniejszą I-;rupę tworzą podania historyczne i topograficzne (rozdział l, tekstóv! 53) związane z osobami i wydarzeniami głośnymi w historii, wyjaśniające powstanie miast i wsi, dotyczące budowli i cudownych miejsc, komentujw:c lokalne osobliwości. W~zystkie teksty ułożone tu zostaly chronologicznie. według epoki i faktów, do których odnoszą się poszczególne wątki tematyczne, począwszy od legendarnej przeszłości związanej z postaciami Lecha, Popiela, Piasta, poprzez panowanie pierwszych Piastów, walkę nowej religii z odradzającym się pogaństwem, wieki średnie, najazdy krzyżackie, epokę Jagiellonów, do okresu wojen szwedzkich i czasów s,askich, wojny północnej, kampanii napoleońskiej, Wiosny Ludów aż po czasy najnowsze. Wszystkie niemal teksty uzyskały w myśl założeń autora konkretne osadzenie historyczne, wyrażające się jeśli nie opisem tła historycznego, to przynajmniej wzmianką o faktach lub osobach, czy choćby datą. Drugą obszerną grupę podań stanowią podania o charakterze wierzeniowym (rozdziały II-VI, tek~tów :H). Elementem decydującym o zaliczeniu tego typu tekstów do grupy podań jest moment lokalizacji, różniący je istotnie od bajek, z którymi jednak wiążą je niektóre cechy wspólne. Czerpiąc więc obficie z wierzeń i wyobrażeń ludu o świecie nadzmysłowym związane są również z określonym miejscem, szczegółem terenu, budowlą. Zasadą kompozycji, szeregującą tę partię tekstów \'7 zbiorze są określone tytułami rozdziałów wątki tematyczne: zatopione kościoły, dzwony i miasta oraz "inne osobliwe i cudowne historie", np. wędrujące kamienie w Ostrowie, śmierć uwięziona przez pustelnika z Krobi, anielski pocałunek ratujący Górkę pod Łobżenicą od zagłady itp., zaklęte skarby pilnowane przeważnie przez diabelskie siły, 5łynne przygody zbójeckie i miłosne, historie o diabłach, duchach, strachach, rusałkach wodnych. W odróżnieniu od podań historycznych konkretyzacja w czasie jest tu rzadkością, zastępują ją charakterystyczne zwrnty: "przed wielu, wielu laty", "było to może sto lat temu, a może i więcej". Wśród wyodrębnionych tu dwu zasadniczych grup podań nie brak oczywiście kategorii pogranicznych, w obrębie których mieszają się i krzyżują elementy obu zespołów. Rozdział ostatni, zawierający baśnie, operuje zgodnie z prawami dla tego gatunku innymi zupełnie kryteriami. Nie istnieje tu konkretnie określony czas czy miejsce, a nawet bohater, nie obowiązują kategorie świata realnego ani troska o prawdopodobieństwo. Autor zgromadził tu głównie bajki magiczne, których akcje wyznaczają zasadnicze wątki tematyczne: nadludzkie zadania i pomocnicy, przedmioty magiczne, nadprzyrodzeni przeciwnicy, nadludzka potęga i wiedza. Wyróżnia się w tym rozdziale jako zespół odrębny 7 opowiadań anegdotycznych, zamykających całość. Taki dobór tekstów miał zapewne w intencji autor,a dwa swoje istotne aspekty: z jednej strony uprzywilejowanie podań, stanowiących wyraz ludowej wiedzy o naszych dziejach i bądących wyrazem naturalnej potrzeby ich interpretacji, pełni �240 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism ważną funkcję zbliżenia i udostępnienia dawnych dziejów Wielkopolski poprzez pokazanie jej historii podaniowej, co stanowi kontynuację postulatów millenialnych, z drugiej zaś taki dobór materiału jest odbiciem sytuacji w życiu poszczególnych gatunków ludowej prozy Wielkopolski, która posiada niezwykłą ilość ciągle jeszcze popularnych podań, jest bogato reprezentowana przez baśnie, ale posiada bardzo niewiele bajek zwierzęcych i jest stosunkowo uboga w legendy. Wszystkie uszeregowane w ten sposób teksty napisane są współczesnym językiem literackim, a wprowadzanie przez autora osobliwości gwarowych, wyrażeń staropolskich czy zapożyczeń obcych jest rezultatem stylizacji, która ma na celu nadanie opowiadaniu każdorazowo harmonizującego z nim kolorytu. Osiągnięcie tego jednolitego kształtu literackiego, wobec faktu, że teksty pochodzą z różnego typu żródeł, narzuciło autorowi trzy różne metody postępowania: przedruk, adaptację literacką wersji gwarowej lub opracowanie samodzielne, czyli nadanie własnego kształtu narracyjnego relacji żródłowej. Wśród tekstów przedrukowanych przeważają baśnie (na 21 przedruków - 10 baśni), co wynika z faktu, że literatura tę właśnie formę opowieści ludowej przekazała w postaci najpełniejszej. Przedruki dokonane są na ogół wiernie. Towarzyszy im jednak retusz stylistyczny, polegający na niwelacji elementów gwarowych i wprowadzający poprawki leksykalne, skladniowe i gramatyczne. Ma on na celu nie tylko wprowadzenie języka literackiego, ale w niektórych wypadkach również i właściwe zrozumienie tekstu, który w przekazie żródłowym zawiera oczywiste błędy. Wyjątkowo tylko zachodzą sytuacje, gdy poprawki autora nie wydają się zbyt celowe i zacier.ają pierwotny, właściwszy sens myśli, jak się to zdarzyło np. w baśni ,,0 złotym ptaku, złotych jabłkach i złotej dziewicy", przedrukowanej z "Literatury Ludowej" 1964 nr 3 (zob. tamże s. 50, w OrUm gnieździe s. 404). Niektóre drobne różnice między wersją źródła i omawianą sprawiają też czasami wrażenie błędów druku. W tekstach, które stanowią literacką adaptację przekazu gwarowego, zachowana została wiernie w stosunku do źródła zasadnicza struktura wątku i poszczególne ogniwa akcji, zabieg stylizacji starł jednak z pierwowzoru, zgodnie z założeniem, wszystkie cechy gwarowe. Niekiedy zatarte zostało nawet swoiste piętno indywidualnego przekazu i zmieniona tym samym wymowa treści (np. sens epilogu baśni ,,0 Krzywdzie i Pomocy" zaskakująco odmienny od epilogu wersji źródłowej czy wyłożenie znaczenia symbolicznych trzech lilii w zakończeniu baśni ,,0 Bogdynku, cudownym koniu i pięknej królewnie" - w źródle potraktowane eliptycznie). Najdalej poszła jednak ingerencja autora w teksta,ch opracowanych przez niego samodzielnie. Dotyczy to głównie pod.ań, które źródła przekazują często w postaci niepełnej, niekiedy nawet kalekiej (na 87 podań tylko 4 zostały przedrukowane, wszystkie pozostałe są opracowaniami). Autor zachował tu pomysł przewodni, przekazany przez źródło, wprowadził jednak wł.asną narrację, tworząc bardziej lub mniej rozbudowane opowieści. Odpowiedni do opisywanych wydarzeń koloryt nadają poszczególnym tekstom starannie dobrane i weryfikowane realia i słownictwo, wprowadzanie elementów wierzeniowo-obrzędowych (np. w "Ostatniej Sobótce w Wałczu"), dawnych pieśni rycerskich i ludowych, dialogów. Zgodnie z przeznaczeniem zbioru, urealnieniu akcji służą wcielane do tekstów dane historyczne w postaci dat, rodowodów, szlaków, opisów położenia polityczno-geograficznego, konkretnych nazwisk w miejsce ogólników, a niekiedy całych ram historycznych, wstępów czy zakończeń komentujących okres i fakty, klamer nawiązujących do współczesności. Dużą rolę gra tu teź obecność przyrody ściśle stopionej z treścią �Recenzje, przeg!qc1y wyc1awnictw 241 i czasopism opowiadania, stąd częste opisy krajobrazów, ukształtowania terenu na tle różnych pór roku i dnia, wytwarzające pożądany nastrój. Rolę przewodnika w tym materiale spełnia zamieszczony na końcu komentarz uwzględniający każdy tekst z osobna. Składa się on z kilku warstw; pierwszą i najważniejszą jest komentarz bibliogr.aficzny. Odsyła on do źródeł drukowanych, które były podstawą przedruku czy przeróbki autora, uwzględnia też, co niezwykle cenne, publikacje wcześniejsze, na których oparli się autorzy cytowani w Orlim gnieździe. Zasada ta przeprowadzona jest na ogól konsekwentnie, zdarzylo się jednak parę istotnych potknięć. Np. odsyłacz żródłowy dotyczący podania "Zaniemyśl i Płowce" powołuje się jedynie na cz. I i III W. Ks. Poznański.ego Kolberga, przemilczając fakt, że w cz. I Kolberg cytuje za "Przyjacielem Ludu" (R. 3/1836 nr 12 i 19), w cz. III zaś przytacza korespondencję "Wieku"; w innym przypadku komentarz do opowiadania "Zaklęta księżniczka w zamku gnieźnieńskim" powołuje się wyłącznie na cz. II serii wielkopolskiej Kolberga (powinno być: cz. III) oraz cz. IV, pomijając wcześniejszą proweniencję tekstu, który Kolberg przejął, skróciwszy go, z Baśni wielkopolskich dla młodzieży Emilii Puffke, zbioru pod względem wartości folklorystycznej bardzo nieudanego. W niektórych wypadkach komentarz źródłowy uzupełnia nazwisko informatora i miejsce sporządzenia zapisu, co ma szczególne znaczenie przy tekstach pochodzących z niemieckiego zbioru Ottona Knoopa, gdyż wskazuje, że narratorami byli Polacy. Drugim stałym elementem komentarza jest uwaga o sposobie przygotowania tekstu,a więc nota, że jest to przedruk, adaptacja lub opracowanie. Zdarza się też komentarz rzeczowy, wyjaśniający wątpliwe lub kontrowersyjne realia historyczne (np. informacja o sprowadzeniu do Polski przez Bolesława Chrobrego pięciu benedyktynów i osadzeniu ich koło Międzyrzecza, gdzie w 1003 r. zostali zamordowani, sprostowanie, że bohater podania o "wielkim budowniczym", to nie Piotr Duńczyk, a Piotr Włast, czy uwagi o Janie Płomieńczyku Nałęczu zw. diabłem weneckim). Wreszcie ostatnią wnrstwę stanowią odsyłacze do Pols/dej bajki ludowej w układzie systematyczn y Tn, osadzające teksty, których dotyczą, w systemie klasyfikacji międzynarodowej. Posiada je ponad 1/3 tekstów, w tym większość dotyczy rozdziału VII poświęconego baśniom i anegdotom. Odsyłaczem takim opatrzone są wszystkie teksty, których wątek notuje PBL. Obok komentarza, na oprawę naukową zbioru skł.ada się Przedmowa autora omawiająca założenia, zawartość książki i dająca krótki rys hi;;toryc:wy dziejów folklorystyki wielkopolskiej, oraz wykaz bibliografii i sporządzony przez ,autora "Słowniczek wyrazów staropolskich, gwarowych i obcych". Z charakterem publikacji harmonizuje szata edytorska, w której na uwagę zasługują kolorowe ilustr,acje Jana Marcina Szancera. Tak więc omawiany zbiór, wychodząc z rąk specjalisty, który trafnie dokonał naukowej analizy i selekcji źródeł, wyrażając to odpowiednim zestawem tekstów i komentarzem, będzie na pewno książką pożyteczną w ręku młodzieży i wielu czytelników dorosłych, pragnących zapoznać się z wielkopolską literaturą ludową. Ze względu jednak na daleko niekiedy posuniętą ingerencję autora w materiały przekazane przez źródła, dla bajkoznawcy, badającego utwór ludowy jako dokument źywej tradycji i indywidualnego przekazu, ten typ opracowania źródeł folklorystycznych nie może być przydatny. Elżbieta 16 - Lud, lorn LIV Millerowa �242 Recenzje, Franciszek Kotula, górzan. Folklor Muzeum w Rzeszowie. przeglqdy słowny wydawnictw osobliwy Wydawnictwo t czasopism Lasowiaków, Lubelskie, Rzeszowiaków i Pod- 1969, ss. 249. Z czymś osobliwym mamy do czynienia nie tylko w tytule oraz - jak ten zdaje się zapowiadać - w treści omawianej książki, ale także w całej sytuacji jej powstania. Chodzi o autora tej publikacji. Franciszka Kotuli od strony jego działalności i dorobku naukowego przedstawiać nie potrzeba. Podkreślić trzeba wszakże osobliwą pasję badawczą tego regionalnego badacza terenowego, należącego bez wątpienia do ostatnich - klasycznych rzec można - regionalistów, a wśród nich do bodaj "ostatnich, co tak poloneza wodzą". Pasja poszukiwawcza, szperacka, zbieracka, dokumentacyjna w zakresie szeroko pojętej kultury regionu towarzyszy jego działalności od bodaj ponad czterdzi€stu lat i to - można rzec - ze wzrastającą siłą. Obecnie, kiedy osiągnął on siedemdziesiątkę, znalazł się wobec nieprzebranych wręcz zbiorów swych materiałów, z których usiłuje udostępnić publiczności czytelniczej przynajmniej część. Kotula stworzył czy zastąpił sobą i swoją działalnością badawczą całą niemal instytucję. Objął badaniami region rzadko penetrowany przez wyspecjalizowane placówki etnograficzne i folklorystyczne. A jest to region należący dzisiaj bez wątpienia do najhardziej interesujących i "złotodajnych", jeśli chodzi o badania tradycyjnej kultury ludowej. Kotula od lat świadom jest, że to "stare złoto" szybko zanika, że trzeba je szybko "wykopać" i zachować póki jeszcze czas. Stąd pochodzi jego podziwu godna pasja, niespokojna i niespożyta aktywność kierowana stałą ideą. Miał Kotula w swej karierze badacza-regionalisty kilka kolejnych "umiłowań": ceramik,a, stroje, plastyka, budownictwo ludowe, mieszkalne i obronne. Ostatnio pasją jego stała się dokumentacja folkloru regionalnego. Ten usiłuje przede wszystkim z pamięci ludzi i wprost z przejawów życiowych utrwalić i jakoś usystematyzować. Kotulę, jako autora wielu rozprawek historycznych, .a ostatnio pracy Rozmowy ze skorupami (w druku) pociągają jednak szczególnie te postacie i wytwory folkloru, które zdają się być owym "starym złotem", pochodzić gdzieś z głębi wieków. Te zdaje się swym zmysłem szperackim niejako dobrze wyczuwać, jednak stronę genetyczno-porównawczą zostawia specjalistom. Pisze też we wstępie omawianej pracy wyraźnie: "Nie znajdzie tedy czytelnik C .. ) prób genezy tych czy innych utworów, zestawień i analogii, rozbioru poetyckiego, rozważań nad prawidłami kompozycyjnymi, zjawiskami językowymi itd." Chodzi mu tylko o "przekazanie późniejszym syntetykom i historykom literatury ludowej materiału naukowego, tym wartościowszego, że (...) zebranego bezpośrednio w terenie, od żywych ludzi" (s. 9). Tak też trzeba na tę pozycję wydawniczą patrzeć. Chodzić więc tu będzie raczej tylko o jej zaanonsowanie. Nawet nie można nawiązywać do pewnych prób autora w wyjaśnianiu niektórych tekstów zarówno z punktu widzenia historycznego jak i tekstowego, są to bowiem wyjaśnienia tylko "na wyczucie", a nie oparte o normalny warsztat folklorystyczny. Z pięciu rozdziałów najmniej udany i wartościowy jest pierwszy i najobszerniejszy - "Pieśni weselne". Na 60 stronach autor starał się pogodzić i połączyć kilka na raz spraw: opis kolejnych etapów wesela jako obrzędu z wyjaśnianiem niektórych charakterystycznych jego momentów (wianka, rózgi, kołacza, korowaja, oczepin) z tekstami odnośnych pieśni wplatanych w treść opisową oraz z w.ariantarni zróżnicowań regionalnych (cały teren i Brzozowskie, dziwnie temu terenowi przeciwstawione). Z takiej próby "upchania" wszystkiego na raz wyszło niewiele. Powstał bowiem stąd zlepek tekstów pieśniowych z różnych terenów, w gruncie �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism 243 rzeczy szczupły, gdyż mogły się tu znaleźć tylko niektóre, wybrane pieśni, same w sobie cenne, ale w takim zestawieniu niewiele wnoszące. Opisy obrzędów musiały zostać ograniczone do minimum, przy czym autor nie przestrzega ich porządku chronologicznego, nawracając do tych samych etapów kilkakrotnie. Wydaje się, że było by łepiej, gdyby ,autor bądź zrezygnował z tej partii pieśni przeznaczając je do odrębnej i pełniejszej publikacji, tylko pieśniom weselnym poświęconej, bądź też ograniczył się do pieśni związanych z jednym tylko etapem wesela, albo też do jednego ich rodzaju, jak to czyni na końcu, podając pieśni humorystyczne i satyryczne. Pierwszorzędną wartość posiada rozdział II "Poezja znachorskich zamówień". Ten dział tradycyjnej kultury wsi został u nas - j1rk wiadomo - mało przebadany i znany z racji trudnoŚCi uzyskania informacji o zamówieniach (wiadomo, zdradzenie komuś tekstu i zabiegu znachorskiego odbierać miało znachorowi jego "siłę" magiczną). Autor przebadał bardzo zachowawczy pod tym względem teren Puszczy Sandomierskiej, umiał dotrzeć do inforTI1Jatorów, zdobyć ich zaufanie i utrwalić stąd aż 17 tekstów różnych zamówień oraz opisów czynionych przy tym praktyk. Nawet z terenu Podgórza uzyskał ponadto 8 tekstów, co w sumie daje największy u nas zbiór owej "najstarszej formy poezji", jak ją chyba słusznie za Sto Czernikiem nazywa. Dotyczą one zamówień: uroków (8 tekstów), róży (5), zwichnięcia (4) i takich jak: łuszczki na oku, ukąszenia węża, reumatyzmu, czezycy u bydlęcia i tzw. obyczajowe (raczej życzeń osobistych). Niektóre poznajemy tu po raz pierwszy. Do takich należy pochodzące niewątpliwie z czasów feudalnych wierszowane liczenie snopów oraz - mająca cechy zamówienia "litania do masla". Ciekawy i obszerny jest rozdział o kolędach. Daje tu autor szereg opisów obchodów kolędniczych zwanych "Turoniem", "Szopką", "Gwiazdą" czy "HeroJem" i śpiewanych wówczas kolęd. Autor wydziela tu noworoczne zwane "drabskimi" i "szczodraczymi" z terenu południowej Rzeszowszczyzny. Niektóre z nich znane są z kantyczek, sporo wygląda na oryginalne, bądź nowe, bądź dawnego pochodzenia (wywodzone przez autora np. z twórczości sowizdrzalskiej). Charakterystyczne są tzw. kolędy świeckie, traktowane j.ako średniowiecznego pochodzenia. Wśród tego zestawu mamy istotnie nowe i znakomite odkrycia, nadające się do specjalnej historyczno-porównawczej analizy, ale tę należy zostawić folklorystom. W każdym razie Kotula ma duże zasługi w ich odkryciu i utrwaleniu. Do specjalnej analizy nadawałyby się też pieśni przedstawione w rozdziale "Echa wydarzeń historycznych". Nie ma ich wiele, tak jak i w życiu rzadko się one przejawiły. Najciekawszą zapewne jest pieśń o Ciuryle, mająca swoje koneksje, a także odpowiednik w pc,dłańcuckim tańcu zwanym "ciuryło". Mamy tu utrwalone także pieśni chronologicznie nowsze, aż do powstałych w czasie ostatniej wojny. Wzbog.aca to znacznie dotychczasowe zbiory. W końcowym rozdziale zebrał autor dość bogaty i ciekawy zbiór kołysanek (tak mało u nas zanotowanych), dalej pieśni pastuszych, sierocych, dożyn'kowych, echa pieśni sobótkowych, nieco przykladów pieśni emigranckich, zawodowych (furmańskie, żołnierskie, złodziejskie) onaz satyryczno-żartobliwych, śpiewanych głównie na weselach. Jeśli chodzi o same pieśni, to omawiany zbiór ma - pomijając cenne odkrycia tekstów o starej niewątpliwie metryce - tylko połowiczną wartość a to dlatego, że żadna z pieśni nie ma melodii. Kiedy się pomyśli, że pierwsze zbiory pieśni O. Kolberga sprzed 130 lat tak wysoką uzyskały ocenę właśnie z racji połączenia przez niego programowo dwóch nieodłącznych stron pieśni - tekstu i melodii - �244 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw ! czasopism w jedną, dopiero wtedy przemawiającą i wartościową całość, to dziwnego doznaje się dzisiaj uczucia stykając się z samymi tylko ich tekstami. O ile wiem, na dołączenie melodii nie zgodziło się wydawnictwo. Wielka szkoda. Wartość zbioru byłaby wówczas niepomiernie większa. Dobrze przynajmniej, że znalazło się tu sporo oryginalnych ilustracji. Józef Dyskusja folklorystów radzieckich nad 1956-1966. (Według artykułu Z. I. Vlasovej Folkloru", w: "Russkij Folkłor. Historyczne dia i materiały" 1968, t. 11, s. 337-339). 10 tomami rocznika Omówienie dziesięciu związki w folklorze Bllrszta "Russkij Folkłor" (omów "Russkogo słowiańskim. Stu- W marcu 1968 r. odbyła się w Leningradzie narada folIdorystów radzieckich nad ID-letnim dorobkiem swego jedynego w ZSRR wydawnictwa specjalistycznego "Russkij Folkłor", rocznika ukazującego się od 1956 r. w ramach prac Instytutu Literatury Rosyjskiej (Domu Puszkina) Akademii Nauk ZSRR. Współinicjatorem narady, obok Instytutu, była Rada Naukowa do spraw Folkloru przy Wydziale Literatury i Języka AN ZSRR. Jak stwierdził przl.:wodniczący narady prof. dr A. D. Sojmonov, na treść 10 tomów czasopisma złożyły się prace ponad 100 naukowców ze Związku Radzieckiego oraz wielu wybitnych folklorystów z zagranicy. W ciągu swego lO-lecia czasopismo przyczyniło się do znacznego zacieśnienia więzi między badaczami centralnych i terenowych radzieckich instytucji naukowych oraz zagranicznych placówek folklorystycznych, co miało poważne znaczenie dla rozwoju nauki. Podstawowy referat na naradzie wygłosiła 80-letnia uczona, nestor etnografii i folklorystyki radzieckiej i europejskiej, prof. dr A. M. Astachova, członek kolegium redakcyjnego. Autork,a poddała analizie treść i budowę wszystkich tomów "Russkogo Folkłora" i ukazała sposób, w jaki wydawnictwo odzwierciedlało i kształtowało rozwój myśli naukowej. Jeżeli chodzi o tr2ść - w piśmie stawiano i rozwiązywano podstawowe zagadnienia teorii folkloru w związku z badaniami nad współczesną twórczością ludową (tomy 1, 5-6, 8-9); wiele miejsca poświęcono zagadnieniom specyfiki poszczególnych gatunków i dyferencjacji form folkloru (tomy 5, 10) oraz problemom wzajemnego stosunku literatury i folkloru, głównie w oparciu o materiały literatury starorosyjskiej i radzieckiej (tomy 2-4, 7). Prawie w każdym tomie zajmowano się badaniem historii folklorystyki. Wiele prac z tej dziedziny, opartych w dużej mierze na poszukiwaniach archiwalnych, wzbogaciło historiografię mdziecką (prace o S. 1. Guljajeve, N. A. Ivanickim, P. V. Kirejevskim, J. E. Linevoj, G. I. Parichine, G. L Ponomareve, P. N. Rybnikove, P. V. Sejne i in.). Poruszane były także zagadnienia tekstologii (tomy 1, 6-7), metody badań terenowych (tom 9); większość tDmów zawierała wybór bibliografii związanej z treścią. Pod względem strukturalnym "Russkij Folkłor" posiadał zasadniczo 3 działy: studia i rozprawy, materiały i publikacje, kronikę, jednak w ostatnich tomach materiały i luonika nie były prezentowane. Zarówno referat, jak i dyskutanci, którzy ocenili pismo jako cenne źródło informacji naukowej oraz jako organ folklorystyki ukierunkowujący rozwój nauki, �1{CCl'1l:jc, pr.:cylc{llU lvy<1uwnicLw i 245 czasopLsrn wskazali na potrzebę podjęcia w najbliższych tomach niewystarczająco dotąd u względnianej problematyki, odpowiadającej aktualnym wymogom nauki: metodologii, studiów nad folklorem w aspekcie socjologii, strukturalistyki i semiotyki, studiów nad dramatem ludowym i zagadnieniami poetyki folkloru, badań muzykologicznych, zbieractwa, ewidencji i kartografowania folkloru. Pod adresem kolegium redakcyjnego zgłoszono szereg postulatów zmierzających do udoskonalenia pisma, tj. nadania mu bardziej wszechstronnego charakteru międzyrepublikańskiego i międzynarodowego, zwiększenia jego polemiczności, ulepszenia struktury, przyspieszenia częstotliwości ukazywania się do pół roku itp. Uczestnicy narady postulowali więc m.in. poszerzenie zainteresowań folklorem narodów ZSRR oraz informacji o materiałach archiwów wojewódzkich i zbiorach amatorskich. W związku z opracowywaniem zbiorów przez niektóre instytuty republikańskie postulowano omówienie w najbliższych numerach problemu klasyfikacji folkloru pod względem gatunków i kryteriów wewnątrzformalnych oraz systematyzacji materiału archiwalnego, a także poruszenie zagadnień tekstologicznych. Postulowano również przeznaczenie jednego z tomów na omówienie metod pracy terenowej i kartografowania zjawisk folkloru (w celu zestawienia atlasu badań), dla ułatwienia likwidacji "białych plam" na mapie badań folklorystycznych. W odniesieniu do struktury czasopisma zgłoszono następujące postulaty: szersze publikowanie materiałów folkloru współczesnego, wprowadzenie streszczeń obcojęzycznych i informacji o autorach, zmniejszenie działu bibliograficznego powołując specjalne towarzyszące wydawnictwo biuletynów bibliografii folkloru, otwarcie dzialu krytycznych przeglądów i recenzji prac radzieckich i folklorystyki światowej, poszerzenie działu informacji o życiu naukowym folklorystyki krajowej i zagranicznej oraz wznowienie działu kroniki. Na uwagę zasługuje postanowienie narady w sprawie wprowadzenia wielotematyczności pisma, w odróżnieniu od monograficznego charakteru trzech ostatnich tomów (S-lO), przy zachowaniu zasady wyboru tzw. problemu głównego, określającego podstawową zawartość tomu. I jeszcze jedno postanowienie narady zwraca swą uwagę, mianowicie zmiana karty tytułowej czasopisma, wprowadzona ju.ż w tomie 11. "Russkij Folkłor", dotychczasowy podtytuł czasopisma, wyeksponowano jako tytuł główny. Do życzeń dalszego rozwoju tego cennego czasopisma dodać warto jedno, by było ono łatwiej dostępne w Polsce. Medard V. E. Gnsev, Izuceni.je skij Folkłor. Istoriceskije 1968, t. 11, s. 318-336. slavjanskogo svjazi folklora v slavjanskom v sOV1'emennoj folkłore. Tarko nauke. "Rusi issledovanija" Tusskoj Materialy Zainteresowanie nauki rosyjskiej i radzieckiej folklorem słowiańskim, od dawna żywe i owocne, wzrosło znacznie po drugiej wojnie światowej. Bardzo istotnym bodźcem w rozwoju tej dziedziny była moskiewska narada w 1961 r. koordynująca prace słowianoznawcze, na której czołowy folklorysta N. L Kravcov w swym referacie RezuUaty i zadania w zakresie badań nad folklorem Słowian zachodnich. �246 Recenzje, przegLądy wydawntctw i czasopism oraz inni specjaliści uczestniczący w naradzie, J. N. Smirow i B. N. Putiłov, wskazali na najważniejsze potrzeby naukowo-organizacyjne w dziedzinie rozwoju folklorystyki słowiańskiej, tj. na metodę badań i kadrę naukowców. Od tego czasu w rosyjskiej folklorystyce dokonano bardzo wiele. Wprawdzie badania z braku dostatecznej kadry nie osiągnęły jeszcze pożądanego rozmachu, jednak rozwijają się one we wszystkich dziedzinach folkloru słowiańskiego, a ich oparciem jest metoda historyczno-porównawcza, której wypracowanie na podstawie metodologii marksistowsko-leninowskiej oraz upowszechnienie, zwłaszcza w badaniach nad eposem Słowian wschodnich, rozpoczęli w latach 50-tych N. L Kravcov i P. G. Bogatyrev w toku walki z burżuazyjnym komparatywizmem. Prace tych uczonych - N. L Kravcov Historyczno-porównawcze badania eposu narodów słowiańskich, w: Podstawowe zagadnienia eposu Słowian wschodnich (Moskwa 1958), P. G. Bogalyrev Niektóre aktualne zadania w badaniach porównawczych nad eposem Słowian (tamże), jak również referat V. M. Zirmunskogo wygłoszony na IV zjeździe slawistów pt. Twórczość epiczna narodów słowiańskich a zagadnienia badań porównawczych eposu (Moskwa 1958) oraz prace B. N. Putiłova o południowosłowiańskich pieśniach junackich, zwłaszcza referat pt. Typologiczne spotkania eposu jugosłowiańskiego i rosyjskiego, wygłoszony n.a XIII kongresie folklorystów Jugosławii w 1966 r., i referat V. K. Sokołovoj O niektórych prawidłowościach rozwoju folkloru w dziedzinie pieśni historycznej narodów słowiańskich na V międzynarodowym zjeździe slawistów w Sofii w 19·63 r., przyczyniły się do głębszego zbadania słowiańskiej twórczości epicznej - jej wzajemnych związków, czynników wpływających n.a powstawanie odrębności w formach i treści utworów ludowych, sposobów przekazywania wydarzeń historycznych, wyobrażania postaci itd. Nowością odkrywającą dalsze perspektywy badań historyczno-porównawczych jest praca J. L Smirnova Słowiańska wspólnota epiczna (1967), w której autor analizuje wzajemny stosunek systemów gatunku \V folklorze Słowian wschodnich, zachodnich i południowych. W ostatnich latach - obok badań eposu - znacznie wzrosło zainteresowanie słowiańskim folklorem balladowym. Badania porównawcze prowadzą tu folkloryści rosyjscy, jak i europejscy (m.in. M. Arnautov, K. Horalek, Z. Kumier, H. Romańska), wobec czego można obserwować nawet swoiste współzawodnictwo w tej dziedzinie. W radzieckich badaniach dominują prace monograficzne nad poszczególnymi wątkami, wskazujące na nowe możliwości stosowania metody historyczno-porównawczej. Tak np. D. M. Bałasov, zajmując się zasadniczo rosyjską balladą o straceniu zniesławionej żony, pokusił się o zlokalizowanie powstani.a wątków znanych wszystkim Słowianom wschodnim, a L L Zemcovskij, który zbadał wszystkie warianty ballady o córce-ptaszku znane u Słowian wschodnich i zachodnich, obalił przyjętą przez wiele autorytetów tezę o zachodnim pochodzeniu tego tematu. Najszersze jednak osiągnięcia w badaniu porównawczym ballad słowiańskich należą do B. N. Pu:1:iłov,a,który w szeregu prac, m.in. w Słowiańskiej baHadzie hist.orycznej (Moskwa-Leningrad 1965) zajął się zagadnieniem odrębności historyzmu ballad w porównaniu z historyzmem eposu bohaterskiego lub epicznych pieśni historycznych. B. N. Putiłov skoncentrował swe wysiłki na wyk<lzaniu podobieństw między balladami słowiańskimi. Jak wiadomo, jest to zadanie bardzo trudne, gdyż na pierwszy rzut oka ballady wyraźnie różnią się cechami narodowymi i ludowymi. W dziedzinie badań porównawczych nad pieśnią liryczną najbardziej interesujące są prace muzykologów. Wyróżniają się tu dwie prace: F. A. Rubcova ZWiązki intonacyjne w twórczości pieśniowej narodów słowiańskich (Leningrad 1962), dotyi południowych �Recenoje. przeglqdy wydawnictw i czasopism 247 cząca glównie folkloru obrzędowego i będąca jeszcze jednym zaprzeczeniem psychoanalitycznej freudowskiej koncepcji słowiańskiej obrzędowości, która doznała miażdżącej krytyki na IV międzynarodowym zjeździe slawistów, oraz praca L. V. Kułakovskogo Pieśń, jej język, struktura, dzieje (Moskwa 1962), będąca syntetycznym studium ludowej pieśni r;)syjski0j i ukraińskiej jako złożonej artystycznej całości tekstowo-melodycznej. Porównawcze badanie folkloru pieśniowego - zdaniem V. E. Guseva - moglo by pomóc w rozwiązaniu problemu klasyfikacji liryki ludowej - jednego z najbardziej złożonych problemów w folklorystyce międzynarodowej. Do pierwszych prób w tym kierunku zalicza się pracę N. P. Kołpakovoj skupiającą uwagę n.a podobieństwach w głównych, zestawionych przez autorkę grupach pieśni rosyjskich, białoruskich i ukraińskich. W znacznie mniejszym stopniu niż pieśń badana jest porównawczo proza słowiańska, niemniej i w tej dziedzinie dorobek rosyjskiej folklorystyki jest okazały. oto najważniejsze prace: N. V. Novikov a zbieraniu i badaniu porównawczym bajki wschodnio-słowiańskiej, "Russkij Folklor" 1963 t. 8 (an.aliza w aspekcie historiograficznym); L. G. Bar.ag Olbrzymy (osiłki) w białoruskich bajkach i podaniach (dotyczy formowania się wschodniosłowiańskiego eposu), "Russkij Folklor" 1963 t. 8; E. V. Pomeranceva W sprawie narodowego i międzynarodowego pierwiastka w opowiadaniach ludowych, w: Historia, folklor, sztuka ludów słowiańskich, referaty na V międzynarodowym kongresie slawisów w Sofii" Moskwa 1963 (studium porównawcze tematu "niewierna żona" według systematyki Aarne-Thompsona, nr 13liO); R. R. Gelhardt O badaniu porównawczym folkloru robotniczego, "Sovietskaja Etnografija" 1962 nr 5 (studium nad prozą górników nie tylko słowiańskich) i tegoż O badaniach Jolkloru robotniczego, "Russkij Folklor" 1963 t. 8 (klasyfikacja prozy, artyzm i historia folkloru itd.). W ostatnich latach w radzieckiej folklorystyce rozwija się tendencja do stosowania metodyki historyczno-porównawczej w badaniach nad folklorem współczesnym, tj. głównie nad procesami dokonującymi się w folklorze w warunkach walki rewolucyjno-wyzwoleńczej narodów słowiańskich i ich socjalistycznych przeobrażeń. Przystępuje się więc do bardzo złożonych badań nad prawidłowościami ewolucji folkloru w naszych cza~ach. Główne prace w tej dziedzinie prowadzą dwaj uczeni: V. E. Gusev Partyzancka poezja Słowian w latach drugiej wojny światowej, w: Historia, folklor, sztuka ludów słowiańskich, Moskwa 1963; tegoż Ideowo-estetyczne właściwości rosyjskiego folkloru Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, w: Rosyjski folklor Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Moskwa-Leningrad 1964; Typizacja rzeczywistości w folklorze partyzanckim, w: VII międzynarodowy kongres nauk antropologicznych i etnograficznych, Moskwa 1964; Walka u:yzwoleńcza słowiańskich narodów w pieśniach, w; Słowiański folklor i j'zeczywistość historyczna, Moskw3 1964 (rozpatrywanie zmian w folklorze na podstawie antyfaszystowskiego folkloru narodów słowiańskich); oraz A. D. Sojmonov Nowe procesy w folklorze Słowian wschodnich, "Russkij Folkłor" 1963 t. 8 (historyczna perspektywa rozwoju folkloru rosyjskiego, białoruskiego i ukraińskiego). Badania porównawcze nad wspólczesnym folklorem rozwijają się coraz bardziej, V. E. Gusev zwraca jednak uwagę na konieczność podejmowania zarówno kompleksowych badań porównawczych nad słowiańskim folklorem tradycyjnym, zwłaszcza nad zagadnieniami, które dotychczas najmniej poznano, tj. nad różnymi formami sztuki i folkloru słownego (np. przysłowiami i zagadkami), nad wzajemnym wpływem folkloru muzycznego, pieśniowego, tanecznego i dramatycznego, związkami twórczości z mitologią, obrzędowością, instytucjami społecznymi, zwyczajami itd., jak też badań poświęconych folklorowi poszczególnych narodów (lu- �2:18 Rccenzje, przeglądy wyuawni.ctw i czasopism dów) słowiańskich. Prace w pierwszym z powyższych kierunków podjęli już P. G. Bogatyrev (badanie porównawcze mitologii słowiańskiej) oraz V. V. Ivanov i V. N. Toporov (objaśnienie charakterystycznej w folklorze słowiańskim symboliki i systemu przeciwieństw, dokonane w oparciu o zbiory słowial1skiej etnografii, folklorystyki i lingwistyki). Jeśli zaś chodzi o badania w zakresie folkloru narodów najwięcej uwagi radzieccy folkloryści poświęcili dotychczas Słowianom południowym, ich eposowi: prace V. E. Guseva, N. 1. Kravcova, 1. N. GoleniSceviCl-Kutuzova, B. N. Putilova, L. S. Septajeva, J. 1. Smirnova i N. N. Veleckoj. Folklor bułgarski badali L M. Śeptunov, N. A. Gridasova, N. Kornejeva i N. L Kravcov, a zachodniosłowiański - P. G. Bogatyrev, A. V. Pozdnejev (o polskich pieśniach w rosyjskich śpiewnikach rękopiśmiennych XVIII w.), P. N. Berkov, V. B. Vilinbachov, N. B. Engovatov, R. 1. Gruber i 1. F. Bełza (m.in. o polskim i niemieckim folklorze pieśniowym), V. E. Gusev (poezja polskich partyz.antów). Folklorem ukraińskim i białoruskim zajmowali się B. P. Kirdan, J. 1. Gudosnikov, B. N. Putilova i A. V. Pozdnejev (dumy i pieśni ukraińskie) oraz L. G. Barag (bajka białoruska). Charakterystycznym szczegółem slawistyki radzieckiej jest badanie folklorystycznych źródeł twórczości wybitnych pisarzy słowiańskich. Wśród licznych prac na ten temat, opublikowanych w zeszytach "Literatury narodów słowiańskich" wydawanych przez Instytut Słowianoznawstwa AN ZSRR oraz w osobnych wydawnictwach, uwagę naszą zwracają prace E. A. Słobodskiej, S. S. Sovetova i A. A. Savickego o twórczości Adama Mickiewicza, O. S. Ostroj o ludowości w estetyce polskiego romantyzmu rewolucyjnego oraz V. B. Obolevica Historia literatury polskiej (1960). Na koniec - wzmianka o pracach dotyczących historii folklorystyki słowiańskiej. Oprócz znanej pracy M. K. Azadovskogo Historia folklorystyki rosyjskiej, w której wiele miejsca udzielono folklorystom narodów słowiańskich, ukazały się prace N. 1. Hagen-Thorna na temat folklorystyki bułgarskiej, N. 1. Kravcova, B. N. Putiłova i V. E. Guseva o folklorystyce Jugosławii i o Vuku Karadźiću, V. E. Guseva i N. V. Novikova o folklorystach ukraińskich i białoruskich, K. 1. Rovdy o związkach z folklorystami czeskimi, M. F. Pjanych na temat historii wydania "Encyklopedii filologii słowiańskiej", T. S. Karskoj, 1. M. Kolesnickoj i M. J. Melc o działalności folklorystów rosyjskich i wreszcie praca L. N. Vinogradovoj pt. Miejsce i znaczenie Kolberga w polskiej folklorystyce, tejże recenzja Slownika folkloru polskiego, S. N. Azbcleva i V. B. Vilinbachov Pismo polskich folklmyslóu' maz V. E. Guseva Slawistyczna konferencja folklorystów (Warszawa 1966). Medard Tarko Erhard Hexelschneider, Izucenije russkogo folklor a w Germanskoj DemokratiRespublike (1945-1966). "Russkij Folkłor. Istoriceskije svjazi v slavjanskom folkłore. Materialy i issledovanija", 1968, t. 11, s. 297-307. ceskoj Tradycja poznawania i badania folkloru rosyjskiego w Niemczech jest dosyć dawna; przypomnijmy kilka faktów. Pierwsze przekłady rosyjskich pieśni ludowych i bajek były publikowane w prasie niemieckiej w końcu XVIII wieku. Szersze zapoznanie społeczeństwa z folklorem rosyjskim, zwłaszcza pieśnią, miało �Recenzje, przcg!<{lly wydawnictw i czasopism 24!J miejsce w początku XIX wieku w czasie walki Serbo-Łużyczan o niepodległość (okres entuzjazmu dla eposu ludowego) oraz podczas wojny 1813-1815. Rozbudzone zainteresowanie folklorem osiągnęło szczyt w pierwszej połowie XIX wieku dzięki rozwojoWi folklorystyki, a zwłaszcza dzięki licznym przekładom rosyjskich pieśni i bylin oraz bajek (w których bad.aniu porównawczym' i upowszechnieniu najwięcej zasług położyli bracia Grimm), a także dzięki pierwszemu dokładnemu omówieniu najważniejszych gatunków folkloru słowiańskiego przez Th. A. L. v. Jacoba (Talvj) przy udziale J. W. Goethego i J. Grimma. Zainteresowanie to malało w drugiej połowie XIX i początku XX wieku. Do 1945 r. folklorem rosyjskim zajmowali się w Niemczech nieliczni slawiści, spośród których największy wkład do nauki wnieśli M. Vasmer, R. Trautmanr. i A. v. Lovis of Menar w dziedzinie bajkoznawstwa oraz A. v. Reinholdt i A. Luther - w zakresie historii literatury rosyjskiej. Przeobrażenia demokratyczne po 1945 r. na terytorium NRD spowodowały zupełnie nową sytuację w nauce. Slawistyka i folklorystyka zaczęły odgrywać aktywną rolę w życiu narodu, w związku z czym nastąpił burzliwy rozwój tych dyscyplin. Jednym z pierwszych zadań i osiągnięć było zbliżenie materiałów folklorystycznych i badań do potrzeb szkoły, która - po raz pierwszy w historii 9bydwu państw niemieckich - folklor rosyjski, obok języka, uczyniła przedmiotem wyksztalcenia. Wydano w tym celu liczne zbiory pieśni i opowiadań rosyjskich oraz podręczniki i materialy folklorystyczne, z których wiele ukazało się w doskonałym wydaniu pod opieką naukową akademika W. Steinitza w ramach "Nowej Biblioteki Rosyjskiej", wychodzącej od 1946 1'. do dnia dzisiejszego. Prócz tego ukazywały się dwa periodyki naukowo-pedagogiczne dla nauczycieli języka rosyjskiego - "Russischunterricht" i wykładowców muzyki "Musik in der Schule", które rozpowszechniając wiedzę teoretyczną w zakresie folkloru rosyjskiego przyczyniały się w gruncie rzeczy do kształcenia przyszłych kadr naukowych. W rozwoju badań w NRD nad folklorem rosyjskim czasów powojennych należy wyróżnić dwa okresy: pierwszy - do końc.a lat 50-tych, tj. do konferencji folklorystycznej, odbytej w Greifswaldzie w 1959 r. z inicjatywy Instytutu Slawistyki przy Uniwersytecie greifswaldzkim, drugi - lata następne. a ile w pierwszym okresie kontynuowano tradycyjne badania na podstawie burżuazyjnej metodologii (prace R. Trautmanna i E. Schneeweisa oraz ich uczniów, prace M. Woltnera, pierwsze próby uogólnienia i systematyzacji folkloru rosyjskiego R. Redlich-a i Koppego) przy równoczesnym stopniowym przyswajaniu metod marksistowskich w oparciu o pomoc nauki radzieckiej, a wszystko to odbywało się w warunkach rozproszenia sił i przypadkowości współpr,acy folklorystyki z etnografią, to rozwój badań w drugim okresie cechuje się zdecydowaną zmianą metod pracy oraz próbą (do 1966 r. jeszcze niepomyślną) zjednoczenia wysiłków badawczych. Greifswaldzka konferencja dała poważny impuls rozwojowi poznawania i badania folkloru rosyjskiego z pozycji marksistowskich. I mimo niepowodzeó w organizacji centrum folklorystycznego, którego brak, lata BO-te zaznaczyły się celnymi pracami, m.in. pierwszymi po wojnie dysertacjami z rosyjskiego folkloru i dziedzin pokrewnych. Na podkreślenie zasługują prace instytutów slawistycznych przy uniwersytetach w Rostocku, Jenie i Lipsku, dotyczące aktualnych zagadnień teorii folkloru, poetyki pieśni ludowych i bylin oraz historii rosyjskiej poezji ludowej, publikowane najczęściej w zeszytach "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" oraz "Zeitschrift. fiir Slawislik". Poważną rolę w upowszechnieniu prac radzieckich w tłumaczeniu niemieckim odgrywał kierowany przez W. Steinitza Instytut Etnogr.afii Niemieckiej przy Akademii Nauk w Berlinie, w którego publikacjach wyszło V. M. Źir- �250 Recenzje, przeglqdy wydawntctw t czasoptsm t'l;orcestvo slavjanskich narodov i problemy sravnitelnogo pod redakcją G. Raaba oraz V. r. Cicerova Russkoje narodnoje tvorcestvo pod redakcją E. Hexelschneidera (przekład skrócony). Instytut opublikował także zbiór wybranych prac folklorystów radzieckich, zawierający - obok dokładnego przeglądu powojennej folklorystyki i bibliogr.afii prace badaczy folkloru słownego (A. M. Astachovoj, B. G. Bazanova, P. G. Bogatyreva, V. E. Guseva, V. J. Proppa, B. N. Putiłowa i K. V. Cistova) oraz muzykologów (V. M. Beljajeva, G. S. Vinogradova, E. V. Gippiusa i Z. Evald). W serii .,Narodnyje skazki", wydawanej przez wybitnych folklorystów J. Krzyżanowskiego, V. Ortutaema i W. Steinitza, ukaZ/ał się zbiór bajek z obszernym komentarzem oraz posłowiem pióra E. V. Pomerancevoj. Także wydawane przez Instytut międzynarodowe czasopismo informacyjne "Demos" oraz wspomniane już "Deutsches Jahrbuch fi.ir Volkskunde" udzielają wiele miejsca aktualnym pracom i badaniom uczonych radzieckich. Działalność ta - jak stwierdza .autor artykułu - odpowiada roli pośrednika między Wschodem i Zachodem, którą rocznik wziął na siebie z chwilą swego powstania. Bardzo interesująco przedstawiają się rezultaty badań niemieckich slawistów-folklorystów rozpatrywane w poszczególnych dzialach folkloru rosyjskiego i w osobnych zagadnieniach folklorystyki. W zakresie poezji ludowej pierwsze powojenne próby, zmierzające do uogólniającego przedstawienia istoty i form folkloru rosyjskiego, podjęli wspomniani już F. Redlich (w pracy Wprowadzenie do folkloru radzieckiego, 1951) i W. Koppe (w pracach pt. Ludowa poezja rosyjska, 1958) W. Koppe rozpatruje wszystkie gatunki folkloru chłopskiego, nie tykając folkloru robotniczego ani współczesnego obu klas. Ogólne pojęcie i istotę folkloru (z ekskursjami w dziedzinę rosyjskiej twórczości ludowej) oraz historię folklorysty:ki wyłożył przed paroma laty serbo-łużycki uczony P. Nedo w cyklu wykładów, wygłoszonych na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu i tamże opublikowanych pt. Folklorystyka, ogólne wp1'owadzenie (1965). Procesom współczesnego folkloru poświęcone są prace H. Raaba Wsp6lcze~na poezja rosyjska i perspektywa jej rozwoju w okresie przejścia do komunizmu (1962) oraz Ustna poezja rewolucyjna klasy robotniczej a zagadnienie realizmu socjalistycznego (1960). Autor podniósł tezę, iż w warunkach socjalizmu nie maże być mowy o pełnej zbieżności literatury i folkloru, tymczasem literatura ludowa i kolektywna twórczość zbliżają się obecnie coraz bardziej. Najwięcej uwagi poświęcono dotąd badaniu eposu. Cenne są prace M. Brauna i T. Fringsa o serbskim i rosyjskim folklorze bylinowym, dotyczącym swactwa, R. Trautmanna o starorosyjskiej pieśni bohaterskiej i .arlekińskiej, W. Koppego o demokratycznych elementach w rosyjskim eposie bylinowym i jego związku z życiem ludu, H. Peukerta o artystycznej formie bylin (Peukert uważa, że folklor ostatecznie należy rozpatrywać jako sztukę słowa i badać go metodami literaturoznawstwa). W dziedzinie bajki - krótkie wprowadzenie do badań nad właściwościami bajki rosyjskiej napis.ał w 1952 1'. F. Redlich, a pewnym rosyjskim motywom bajkowym poświęcił swą pracę G. Kahlo. Wiele uczyniono w zakresie badania liryki pieśniowej (cenne są tu poszukiwania H. Barth) oraz przysłów (dwa wydania przysłów rosyjskich w opracowaniu A. E. Graf.a). Prace 1. Lammel, H. Maassena i W. Steinitza, dotyczące pieśni robotniczej, ukazują paralele i oddziaływanie rosyjskiej i radzieckiej pieśni na pieśń niemieckiego proletariatu, udział tematyki rosyjskiej w ludowych, robotniczych pieśniach niemieckich itp., a prace E. Hexelschneidera i E. Reissnera omawiają munskogo izucenija Epiceskoje eposa �Recenzje, przeglądy wydawnictw 251 i czasoptsm zagadnienie percepcji rosyjskiej twórczości ludowej w Niemczech w XVIII-XIX w. Uwagę zwraca także pierwsza w NRD ściśle folklorystyczna dysertacja 1. Klagge z Rostocku na temat powojennej czastuszki radzieckiej (szybka zmienność i zawężenie tematyki) oraz prace H. Raaba i K. Kaspena o wykorzystywaniu motywów i form folkloru we współczesnej literaturze radzieckiej. Wśród dalszych wielokierunkowych prac niemieckich folklorystów-rusycystów figurują i takie, które w najbliższym czasie mają służyć potrzebom szkoły i ogólnemu rozwojowi kultury, jak np. opracowanie nowego podręcznika folkloru, wydanie antologii rosyjskiej twórczości ludowej oraz śpiewnika dla młodzieży, analiza procesów rozwoju folkloru współczesnego i in. Medard bsterreichische Zeitschrift i 72. Wiedeń 1968, z. 1-4; fiir Volkskunde. Nowa Seria, t. 22 Tarko 23, całości t. 71 1969 z. 1-4. W ostatnich 7 zeszytach, w tym 1 podwójny, przedstawiono łącznie w dziale "Doniesień i komunikatów" 24 pozycje. Tym razem większość stanowią prace z zakresu kultury duchowej, następnie społecznej, a najmniej z materialnej. Prac nad współczesnymi przemianami kulturowymi brak zupełnie. Drukowane pozycje oparte są w większości na bogatych, nie wykorzystanych dotąd źródłach historycznych i równocześnie sprawdzone z danymi z terenu. W pierwszym zeszycie z 1968 r. Leopold Schmidt rozwija bardzo drobiazgowo powstanie i rozwój historyczny pewnego elementu zwyczajowego, związanego z okolicznościowym podrzucaniem w górę człowieka lub kukły (Jagglschutzen und Fuchsprellen. Zur Bezeugungsgeschichte eines Brauchelementes). Podrzucania kukły zwierzęcej lub ludzkiej, symbolizującej jakiś kończący się okres, np. karnawał lub wiosnę, dokonywano przy niektórych zwyczajach dorocznych (zapusty, na św. Jana) lub żniwnych. Zwyczaj ten stosowano także przy przyjmowaniu nowicjusza do określonego grona (np. czeladnika - w cechu rzeżników, kowali, garbarzy; rekruta - do plutonu; studenta do zbiorowości akademickiej) lub też przy szczególnej okazji (np. zdaniu matury). Z kolei Wolfgang Haid przedstawił sylwetkę ludowego snycerza masek (Toni Scharf. Ein Maskenschnitzer aus Trojaiach in Steiermark). Opisany wytwórca, chociaż z zawodu murarz, początkowo ubocznie, później wyłącznie, zajmował się wycinaniem krucyfiksów, a w końcu masel,- Te ostatnie przedstawiały postacie ludzkie, zwierzęce i demoniczne. Podobno żadna z nich nie miała sobie równej. Kolekcjonerzy masek wykupywali je od ręki, nieraz nawet niewykończone. (W tej sprawie zob. komunikat w zesz. 2). W drugim zeszycie zestawiono parę zagadnień z kultury duchowej. Rudolf Kriss w artykule Zum Problem der religiOsen Magie und ihrer Rolle im volkstiimlichen Opferbrauchtum und Sakramentalien-Wesen zajął się procesem przyjmowania się wzajemnych powiązań oraz zanikania ludowych praktyk i wierzeń w religii. Swoje rozważania oparł na danych z odbywanych pielgrzymek do miejsc pątniczych, składaniu tam różnych wot (noszących w sobie cechy magiczne) i przynoszonych stamtąd dewocjonaliach. Ponadto interesow.ał się przyczynami używa- �RcceJlzje, pr '::C!JlCldy wy<lltwJlict W i c.::tlsopism nych współcześnie medalików, ryngrafów (św. Krzysztofa przez automobilistów) i innych zewnętrznych oznak mających za zadanie zabezpieczenie stosujących je przed niebezpieczeństwem. Autor wykazał, jak dalece pogańskie praktyki weszły do religii oraz jak dalece narzucone przez Kościół różne dewocjonalia nadal utrzymują się wśród ludu. Frederika Wirth opisała zamierający zwyczaj kultu zmarłych poprzez wywieszanie specjalnych tabliczek (Die "Leichbretter". Ein absterbendes Brauchtum im Prinzgau). Tabliczki wykonywano z kawałków desek, na których zaraz po śmierCi kładziono nieboszczyka. Wybtanc kawałki opisywrlnO następnie nazwiskiem lub inicjałami, datą śmierci lub jakimś wersetem-epitafium. "Trupie tabliczki" zawieszano początkowo w lasach na drzewach lub na stodołach, wzdłuż często uczęszczanych dróg. Miały one przypominać żyjącym pamięć o zmarłych. Zwyczaj ten - zdaniem autorki - był szeroko rozprzestrzeniony na terenie Bawarii i północnej Austrii. Ostatnie tabliczki zmarlych sporządzano jeszcze w 1953 roku. Franz Hutter podał krótki komunikat o zachowanych do dziś dwu przydrożnych kolumnowych krzyżach (Das Spielbel'ger Kreuz niichst Melk in Niedel'osterreich). W następnym zeszycie znajdujemy bardzo ciekawy artykuł Franza Marescha o chłopskim rzemiośle (Das Biiuerliche Handwerk. Nach Beobachtungen in der Loich, Niederosterreich). Autor zrobił interesujące zestawienie chłopskich prac mogących z nich wynikać czynności I'zcmieślniczych, które w części przytac:lamy: Chłopska praca chłopskie rzemieślnicze prace w lesie drewno budowanie wyrób narzędzi wyrób naczyń snycerstwo koszykarstwo wiązanie mioteł uprawa zbóż sloma plecionkarstwo krycie dachów mielp.nie zboża - itd. Ponadto przedstawil kilka przykładów pomysłowo skonstruowanych lub projektowanych przez chłopów narzędzi i urządzeń, lctórymi w badanej wsi poslugiwali się chłopi przy różnych pracach rzemieślniczych. W zeszycie 3/1968 znajdujemy jeszcze dwa krótkie omówienia: katalogu muzealnego (Melanie Wissor, Volkskundlicher Katalog zum Museum der Stadt Modling) oraz częściowo realizowanego projektu tzw. "skansenowskiej ulicy" (IIiltraut Ast, Die Lienzer teilweise Museumsstrasse. Die Idee einer Freilichtmuseumsst1'Qsse und ihre Verwirklichung). W ostatnim zeszycie z 1968 roku znajdujemy trzy przyczynki z zakresu literatury ludowej. Ulrich Steinmann przedstawił genezę powstania opowieści o kolorowych butach (Die Bundschuhsage. Ihre Entstehung im Zusammenhang mit der Kiirntner Herzogseinsetzung) noszonych podobno przez grafa Eckeharda podczas wyprawy krzyżowej. Misch Orend wspomina o badaniach A. Schullerusa w odniesieniu do zbieranych przez niego bajek (Aus dem Nachlass von Adolf Schullel'us. Ein Beitrag zur siebenbiirgischen Miil'chenforschung). Wymieniony badacz znany jest w literaturze jalco autor słownika (A. Schullerus, Siebenbiirgisch-siichsisches Worterbuch). Poza nim zajmował się zbieraniem bajek trzech narodowości: węgierskich, saksońskich i rumuńskich, wchodzących w skład dawnej monarchii austro-węgierskiej. Część ich opublikował już w okresie międzywojennym (A. Schullerus, Siebenbiirgische Miirchen). Ciekawszy od nich jest kolejny komunikat Fe- �Recenzje, liksa Karlingera, Ober przegLqdy das Sammeln wydawnictw von 253 i czasopism Volkscrziihlungen in KlOstern der Roma- Zapoznaje on bowiem czytelnika z warsztatem pracy naukowca. Podaje bardzo interesujące sposoby docierania badaczy do najbardziej opornych klasztorów oraz nagrywania tam wywiadów. W konkluzji Karlinger dochodzi do wniosku, iż w tych instytucjach można zdobyć sporo oryginalnych i nieznanych dotąd szerszemu ogółowi różnych opowiadań. Artykuł Leopolda Schmidta dotyczy obchodów i praktyk zwyczajowych związanych z dniem św. Szczepana (Burgenliindisches Brauchtum am Stefanitag. Aus der Arbcit am Atlas der Burgenliindischen Volkskunde). Schmidt wyróżnił dla tego terenu istnienie kilku zwyczajów: tzw. "Stefanireiten" wyprowadzenie wczesnym rankiem koni z zagrody, by w nadchodzącym roku były zdrowe, dalej tzw. "Steffelaushangen" wywieszania kukły Stefana (Szczepana) w przebraniu kobiecym jako oznaki zaczynającego się karnawału. Ponadto w niektórych okolicach "ugadzano" sobie parobków - podobnie jak u nas: "na św. Szczepan każdy sobie pan" - oraz święcono jabłka. Do zwyczajów karnawałowych wraca ponownie L. Schmidt w drugim zeszycie z 1969 r. (Bauernfasching im BurgenIand). Aus der Arbeit am Atlas der burgenliindischen Volkskunde) opisując przebieg pochodów przebierańców oraz zakopywanie lub palenie "karnawału" w środę popielcową· Pierwszy zeszyt z 1969 r. otwiera praca Hermanna Steinigera z modnej w Austrii tzw. "etnografii odpustowej" (Wal!fahrtsvolkskunde). Autor zajął się opisem zabytków muzealnych oraz wybranych przykładów z terenu tzw. wotów żelaznych, albo ofiar żelaznych, które składali wierni na św. Patrycego albo Leonarda.: nia. Ein fragmentarischer \Eisenop!er Bericht. aus niederosten'eichischen Gnadenstdtten. Ein Beitmg zur Wal!fahrts- Swoim wystąpieniem uzupełnia Steiniger wcześniejszą pracę R. Krissa (Eisenopfer. Munchen 1957). Owe żełazne ofiary wykonywane przez miejscowych kowali, a wyobr.ażające najczęściej domowe zwierzęta, składano tym świętym za opiekę nad ich żywym inwentarzem. Drugi artykuł profesora etnologii z Heidel-. bergu, Wilhelma E. Muhłmanoo, dotyczy kultu greckich łekarzy z V w. - Kosmy i Damiana (27 IX) (Kosmas und Damian in Sizilien). Autor opisuje utrzymujący się po dziś dzień kult tych świętych, w tym przebieg odpustu trwającego od 3 do 5 dni oraz tzw. "skaczącą procesję" z figurami Kosmy i Damiana. Z kolei Louis Carlen (Der IIirteneid) opisuje zwyczaj składania przysięgi przez pasterzy z niemieckiego obszaru językowego przy podejmowaniu pracy, względnie podczas przesłuchania podejrzanego. W <Jstatnim wystąpieniu Margit Grohsl mówi o skarbonkach wyobr,ażających mitycznego ptaka (Vom mythischen Vogel zur Sparbiichse) znajdujących się w muzeum Kasy Oszczędności w Wiedniu. Ow motyw symbolizuje względnie zapewnia stałe powiększanie dobrobytu. Wspomniane muzeum posiada przykłady takich skarbonek z Portugalii, Hiszpanii, Francji, Włoch, Jugosławii, Austrii, Niemiec, Węgier i Słowacji. W drugim zeszycie na wyróżnienie zasługują dwa artykuły z tzw. etnografii historycznej, traktujące o ludowych przedstawieniach pasyjnych. Ich autorzy oparli swoje rozważania na XVII i XVIII-wiecznych źródłach archiwalnych. Otto G. Schindler mówi o Barockes Volksschauspiel in Perchtoldsdorf. Fragmente eines spatbarocken Passionsspieles aus dem niederosterreichischen Markt. W świetle odnalezionego w archiwum tzw. "porządku przedstawienia" <Jraz innych luźnych żródeł Schindler odtworzył sposób przygotowywania i samego przedstawiania żywych obrazów męki pańskiej. Przedstawienia dawano od pierwszej niedzieli postu aż do wielkiego czwartku włącznie. Cieszyły się one dużym powodzeniem, tak że aktorzy dawali nawet w niektóre dnie dodatkowe przedstawienia zamknięte kunde). �254 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (np. dla cesarzowej czy książąt). Norbert ROlzI mówi natomiast o urządzanych w Tyrolu, przez członków bractwa różańcowego w St. Johann, przedstawieniach pasyjnych oraz procesjach figuralnych w wielki piątek (Das Jahrhundert der Passionsspiele und Karfl'eitagsprozessionen in St. Johann). Ich rekonstrukcji dokonał on w oparciu o rachunki bractwa, z których wynikały różne wydatki na organizację tych imprez, W ostatnim podwójnym zeszycie Richard Pittoni relacjonuje wyniki z przeprowadzonych wykopalisk XVIII w. karczmy (Tiroler Gasthaus Archiiologie. Grabungsergebnisse aus Jochberg bei Kitzbiihel), a Alfred Hock zasięg korzystania z usług sezonowych "kwaszarzy kapusty" (Montafoner Krautschneider in Hessen. Bemerkungen und Notizen in einem Obernachtungsbuch in den Jahren um 1840). Na podstawie zachowanych zapisów w księdze noclegowej wiejskiej karczmy autor pokusił się o odtworzenie zasięgu korzystania z usług wspomnianych krajaczy i ubijaczy kapusty, którzy w czasie 10 tygodni trwającego sezonu objeżdżali określone tereny świadcząc usługi dla ludności w zakresie krojenia i zakwaszania do beczek kapusty. W sumie bardzo urozmaicone przyczynki ludoznawcze świadczące o aktualnych zainteresowaniach niektórych etnografów austriackich. Walerian Schweizerisches Archiv fur Volkskunde. T. 64, z. 112 Sobisiak t. 65, z. 1/2, Basel 1968 i 1969. Pierwszy podwójny zeszyt z 1968 r. zawiera na początku dalsze artykuły o maskach z terenu Czechosłowacji: Richarda Jefflbka, Masken und Maskenbrauchtum in den tschechischen Liindern oraz Emilii Horvathovej, Maskenbrauchtum in der Slovakei. Zamykają one - według założeń R. Wildhabera - przegląd tej problematyki z terenu wschodniej i południowowschodniej Europy. Ponadto wypełniają istniejącą lukę w pracy wspomnianego już L. Schmidta, Masken in MitteleuTopa, w której o maskaradach z terenu Czechosłowacji w ogóle się nie mówi. Wymienione artykuły dają w sumie pobieżny przegląd używanych masek i związanych z nimi zwyczajów naszego południowego sąsiada. Wskazują przy tym, co szczególnie interesuje polskiego czytelnika, na wzajemne powiązania z tego samego rodzaju zwyczajami z terenu południowej Polski (np. korowody z turoniem). W układzie treści obie prace znacznie różnią się między sobą. Pierwsza, obszerniejsza, zawiera zwarty zarys problematyki masek i maskarad z czeskich regionów. Druga jest raczej przyczynkiem uzupełniającym pierwszą, dającym dość nieuporządkowany obraz korowodów maskowych Słowacji. Pod pojęcie masek podciąga Jerabek: 1) maski sensu stricto, 2) ucharakteryzowanych przebierańców uosabiających różne postacie i 3) figurki wyobrażające ludzi i zwierzęta noszone w korowodach maskaradowych. Natomiast ich występowanie szereguje według specjalnego podziału na tzw. "okresy zwyczajowe" nie stosowane raczej w naszej literaturze etnograficznej. Wzorując się na pracy A. Vaclavika, VYTocni obycaje ... (1959), Jerabek wyróżnia maskarady okresu "przed nowym rokiem" (na Cecylię, Barbarę, Mikołaja, Łucję, Boże Narodzenie aż do Grzegorza - 12 III włącznie). �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism 255 Szczególnie interesujące, nie znane u nas, są korowody na Barbarę połączone z obdarowywaniem dzieci podarunkami; na Mikołaja - przemarsze przebierańców za biskupów, huzarów i niedźwiedzia i wreszcie na Łucję, gdzie występują omączone i przybrane w białe szaty "Łucje" - kilka dziewcząt lub kobiet, wymiatające z domów złe duchy. W drugim ·okresie "wiosenno-noworocznym" znajdujemy przebierańców w zwyczajach wielkanocnych przy okazji obchodów majowego drzewka oraz zielonoświątkowe np. "chwytanie króla". W następnym "ponoworocznym" mamy "maskowanie" przy źniwach. Ponadto autor uwzględnia występowanie przebierańców w zwyczajach rodzinnych, szczególnie weselnych. Tymczasem E. Horvathova przeszła w swych rozważ.aniach od razu do przedstawienia poszczególnych zwyczajów związanych z charakteryzacją lub maskami, jak chodzenie z niedźwiedziem lub tzw. "kurzą babą" na Sylwestra, a w karnawale korowody "kobylarzy" czy slomianego dziada "slamenika", i "bachuda" i "sitavika". W przedstawionych opisach Horv8.thovej zawodzi często chronologia. W kolejnym artykule Hans Trtimpy stara się odpowiedzieć na pytanie, czy ludzie z okolicy Saane (na wschód od Lozanny) jeździli już w XVIII wieku na nartach (Fuhren die Leute von Saanen schon um 18. Jahrhundert Ski? Untersuchung zu C. V. von Bonstettens Schrift ilber das Saanenland). Podstawę do zastanowienia stanowiło dla autora jedno ze zdań listu Bonstettensa z II połowy XVIII wieku, które następnie przeanalizował w kontekście obszernej literatury. W konkluzji zajął niezdecydowane stanowisko: jeżeli istniało, mogło być to zjawisko reliktowe dawnych kultur, bo właściwy rozwój narciarstwa przypada na tym terenie dopiero na koniec XIX wieku. Walter Heim zastanawia się nad przemianami w katolickiej ludowej pobożności w Szwajcarii (Klimawechsel in der katholischen Volksfrommigkeit der Schweiz) dokonywającymi się po soborze w związku ze wzrostem roli laikatu w kościele. I wreszcie ostatnią jest praca Dragoslava Antonijevića, "Premlaz" Ein Ritual bei Viezuchten auf dem Balkan; dotyczy ona praktykowanego dotąd zwyczaju związanego z pierwszym wypasem owiec (połowa maja), który utrzymał się mimo dokonujących się przemian społeczno-gospodarczych w niektórych okolicach Serbii. "PremIaz" zabieg magiczny praktykuje się w pasterstwie wysokogórskim w pierwszym dniu wspólnego wypędzania owiec na letni wypas. Ma on zapewnić powodzenie w hodowli. Cały rytuał, przeprowadzany w każdej zagrodzie, składa się z kilkunastu elementów: m.in. palenia ognia, przystrajania owiec, ich rytualnego opisywania, dokonania miary jednorocznego udoju całego stada (stąd nazwa zwyczaju), łączenia stad, tańca ze śpiewem oraz wspólnej uczty. Niektóre elementy wspomnianych praktyk stosowano również przy wypędzaniu owiec na hale w naszym pasterstwie wysokogórskim jak i nizinnym. W zeszytach z 1969 roku znajdujemy ciekawe wystąpienia w zakresie tzw. etnografii miasta, a w szczególności dotyczące jednego z problemów - zapustów. Są one wynikiem podjętych wcześniej badań oraz opracowanych później referatów wygłoszonych na specjalnej sesji w Bazylei w dniach 28-29 X 1967. Etnografów szwajcarskich i niemieckich pasjonował już od dawna wlaśnie zwyczaj zapustów, bardzo uroczyście obchodzony przez ostatnie trzy dni karnawału. Uwagę badaczy przykuwał wprost wyjątkowy, i nie spotykany, jak mi się wydaje, gdzie indziej sposób ich urządzania przez specjalnie zorganizowane, głównie do tego celu, zespoły czy grupy (w jęz. niem. nazywane Cliquen) działające na zasadzie stowarzyszeń czy dawniejszych bractw. W Bazylei istnieje obecnie około 20 takich .,Cliquen". Kilka z nich zachowało ciągłość organizacyjną od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Poza podstawową działalnością urządzają one okresowe zebrania, i �256 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism cozne formy spędzania wolnego czasu oraz uczestniczą w zwyczajach rodzinnych swoich członków. W recenzowanym zeszycie opublikowano tylko ;; referaty. A oto bliższe szczególy. Hans Durst przeanalizował, w oparciu o wyniki materialów ankietowych uzyskanych od wszystkich "Cliquen", sprawę zróżnicowania poszczególnych grup zespołów uczestniczących w obchodach zapustowych w pracy pt. Das Cfiqllenwesen und die Basler Fastnacht. Wykazał różnorodność w podejściu do tej imprezy przez dane zespoły, zrekonstruował także przebieg tych imprez oraz ich repertuar. W ostatnich latach w ciągu trzydniowych zapustów przesuwa się przez miasta ponad 100 korowodów pieszych lub na traktorach z przyczepami, w których uczestniczy do 5000 przebierańców (na 280 000 mieszkańców). Zespoly improwizują na przyczepach różne widowiska. Maszerujące korowody skandują przy akompaniamencie muzyki naj różniejsze zwroty "intrygujące" w sposób nieraz niewybredny, ale wesoły, przyglądających się gapiów. Rozdają ulotki o treści satyrycznej czy frywolnej, noszą lub rozwieszają, szczególnie na latarniach, plakaty, czy wreszcie obrzucają tłum konfetti, owocami, cukierkami, ale także i różnymi resztkami. Durst oddał dość wiernie całą specyfikę istniejącego zwyczaju postulując jego dalsze pielęgnowanie. Pracę tę czyta się z dużym zainteresowaniem. Dwa następne artykuły, uzupełniające niejako pierwszy, rzucają ciekawe światło na stanowisko kościołów katolickiego i protestanckiego do tych obchodów. Theo Gantner (Katholiken und die Basler Fastnacht) doszukuje się, na podstawie źródeł historycznych, genezy uczestnictwa katolików w zwyczajach zapustowych i późniejszego ich udziału oraz wpływu tamtejszej parafii. Natomiast Peter Weidkuhn w Ideologiekritisches zum Streit zwischen Fastnacht und Protestantismus in Basel przedstawił stosunek kościoła ewangelickiego do tych obchodów. Obydwa kościoły zajmowały negatywne stanowisko do tych imprez. Uważano bowiem, że demoralizują one ludność miasta przez "nieprzyzwoite" ubiory przebiemńców, niewybredne, a czasem wręcz wulgarne "pyskówki" i epitety. Wpływ protestantyzmu był w niektórych okresach historycznych tak wielki, iż doprowadził do wymuszania na władcach miejskich wydawania zakazów urządzania zapustów. Przelamywanie niechęci do tego zwyczaju trwało dość długo. Mankamentem tych artykułów jest zbytnia drobiazgowość w przedstawianiu poszczególnych faktów. Interesujące założenia teoretyczne w odniesieniu do problemu literatu ry ludowej znajdujemy w kolejnym wystąpieniu Maxa Luthiego, Das Bird des Menschen in der Volksliteratur. Jest to nieco skrócony wykład inaugurujący (23 XI 1968) działalność katedry literatury ludowej na wydziale filozoficznym uniwersytetu w Zurychu. Autor stwierdza m.in., iż pod pojęcie literatury ludowej podciąga "te gatunki literatury, nad których formowaniem i kształtowaniem istotny wpływ miał lud 1 i które przez niego są noszone". Do gatunków tych zalicza: opowiadania, legendy, bajki, facecje, humor, anegdoty i osobiste wspomnienia nad powiedzonkami, przysłowiami i zagadkami oraz pieśni i widowiska ludowe. Jest to jednak wyłącznie słowna, mówiona poezja (chociaż nie zawsze wierszowana). Wyjątkowo do literatury ludowej zalicza pisane zwroty, np. napisy na domach oraz na wyrobach ludowych takich jak: skrzynie, szkło i pieczywo. W tym ostatnim stwierdze- 1 w pojęciu Liithiego "wszyscy jesteśmy CZęSClą ludu". Nn innym znów miejscu stwierdza, "iż przez czlonków ludu rozumie samowolnych twórców i poetów nie tylko jako vulgus in populo ale również vulgus in ind!v!duo". To ostatnie określenie przeją! LUthi za innym folklorystą szwajcarskim, R. Weisem (Volkskunde der Schweiz, 1946, s. 11). Stąd też elementy literatury ludowej znnjdujemy nie tylko w "mowie chlopa, dziewek i parobków, rzemieślnika a również w każdym z nas". �Recenzje, przeglądy wydaumi<:tw 257 czasopism niu Luthi roznl się nieco od ustaleń przyjętych w naszej literaturze etnograficznej. W następnej części swego referatu dał autor odbicie obrazu człowieka w poszczególnych gatunkach literackich. Wystąpienie Ltithiego wzbudzi na pewno żywe zainteresowanie naszych folklorystów. Zeszyty Archiwum uzupełnia, jak zwykle, bardzo obfity dział recenzji omówień, aktualnie wydanych publikacji europejskich. Walerian Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde -Verlag, Berlin Ul67, !>!>. 266, tabl. XLVIII, zu Leipzig. Band Sobisiak XXIV, Akademie- ryc. Spośród 10 rozpraw omawianego rocznika aż 9 dotyczy etnografii wzgl. etnologii, przy czym 2 Nowej Gwinei, 1 Mongolii, 2 Ameryki, 1 Afryki, 1 Indii, 1 Węgier oraz 1 broni ludów Oceanii. Georg Holtker w rozprawie Mutter-Kind-Motiv und verwandte VorsteHungen in der Holzplastik Neuguineas zajmuje się rzadkim motywem "matka-dziecko" w plastyce nowogwinejskiej i dochodzi do wniosku, że motyw "matka-dziecko" w ogóle bardzo często jest problematyczny, gdyż może również oznaczać motyw "kobietadziecko", a samo dziecko, często tylko mniejszą figurkę. Holtker wyodrębnia pięć zasadniczych motywów: 1) ciężarne i rodzące matki; 2) karmiące matki; 3) opiekuńcze matki; 4) wątpliwe motywy "matka-dziecko" oraz 5) spokrewnione przedstawienia. Badacz reprezentuje pogląd, że nowogwinejskie drewniane rzeźby antropomorficzne o omawianym motywie były figurami magicznymi, związanymi z ideą płodności. Hans Damm, dyrektor muzeum lipskiego, omawia z inspiracji G. Holtkera l, Ethnographica aus dem Gebiet der Hansabucht (Nordost Neuguinea) zbiory muzeum lipskiego z północnowschodniej części Nowej Gwinei. Analizując typy ornamentowych drcwianych mis, ornamenty na drewnianych bębnach, figury antropomorficzne, broń (oszczepy, luki, tarcze), maski i inne obiekty Damm wnioskuje, iż wskutek interwencji zbrojnej ze wschodu i zachodu w ciągu ostatniego stulecia nastąpiła fuzja dóbr kulturowych szczepów pomiędzy ujściami rzek Sepik i Nomumbo. Wynikiem badań terenowych jest przyczynek Eriki Taube pt. Einige mongolische Unterhaltungsspiele. Przedmiotem badań było kilka typów gier w kostki, uprawianych po dzień dzisiejszy zarówno przez dzieci jak i dorosłych. W grach i zabawach mongolskich, jak zresztą i innych ludów, odbicie znajdują stare zwyczaje i obyczaje i choćby z tego względu zasługują na nie mniejszą uwagę niż inne działy kultury. Użycie prymitywnych kostek (z przegubów tylnych kończyn owiec) i nazwy ich czterech boków ściśle związane są z głównym zajęciem mongolskim hodowlą. Kilka gier powstało zresztą w oparciu o zawody konne, jedną z głównych rozrywek ludu mongolskiego. Znany w literaturze etnograficznej, historycznej i ikonograficznej problem inkarnacji Dalej-Lamów porusza Kristina Lange w pracy Manifestationen des Avalokiteśvara und 1 Zob. omówienie 17 - Lud, 10m LIV ihre Inkarnation artykułu in G. HoJtkera, den .,Lud", Oberhiiuptern tom 53, s. 395. der "Gelben Kirche". �258 Recenzje, Werner Hartwig przeg!qdy w rozprawie Zum wydawnictw Problem i czasopism der "feudal position" des Akekao na podstawie wnikliwej analizy do wniosku, że J. H. Hutton i H. C. Barnes mylnie wywodzili system "manor" (lenny) u Semangów z "systemu kolonizacyjnego" i powiązali go z średniowiecznym systemem feudalnym Anglii, zamiast badać historyczne przyczyny tego zjawiska, które tkwiły w naturalnym rozwoju wspólnot wiejskich. Przełom XIX i XX w. nie przyniósł Semangom zasadniczych przemian gospodarczych ani też społecznych, a wzrost produkcji rolnej osiągnąć mogli tylko i wyłącznie w drodze powiększenia obszarów uprawnych. To pociągało za sobą powstawanie nowych wspólnot wiejskich i powoływanie nowych feudałów, tzw. Akekao i Awon (to jest przewodniczących ceremonii), na rzecz których wspólnota wiejska dobrowolnie składała świadczenia w postaci produktów rolnych, rodzaju wynagrodzenia za pełnione funkcje. Thea Buttner przedstawia w rozprawie pt. Die autochthone BeviJlkerung Adanauas im XIX Jhd., Formen ihrer Unterdrilckung durch die Fulbe-Aristokratie typowe formy zależności podbitej ludności autochtonicznej od arystokracji Fulbe. Autorka dochodzi do wniosków, że 1) nielicznym tylko szczepom, wskutek ucieczki w tereny górskie, udało się zachować w ciągu XIX w. niezależność od Fulbe; 2) typową formą wyzysku były świadczenia w postaci produktów rolnych, dary, usługi oraz dostawa niewolników. Podbitych nadto używano jako wojsk pomocniczych dla jazdy Fulbe. W licznych wypadkach autochtoniczna arystokracja wskutek przyjęcia islamu zajmowała poważne stanowiska w arystokracji Fulbe; 3) całkowicie zatraciły swoje samorządy i ekonomiczną niezależność wsi, leżące w bezpośrednim sąsiedztwie Fulbe i odstawiani niewolnicy. Zdaniem Buttner istnieje z jednej strony silnie rozwinięta hierarchia urzędnicza i bogata arystokracja, której przeciwstawieniem jest wyzyskiwany i zniewolniony lud adanauski. Charakterystyczny dla Adanau jest całkowity brak stanów "średnich" rolników, rzemieślników i kupców. Zamieszkali w Adanau rzemieślnicy i kupcy nie wywodzą się ani ze zdobywców Fulbe, ani też z podbitej ludności autochtonicznej. Są to imigranci pochodzenia Hausa lub Kanuri. Lothar Drager odtwarza na podstawie materiałów archiw.alnych (fotografie, rysunki) w artykule pt. Die Ausriistung der Kriegsanfiihrer bei den Ogalala-Dakota wyposażenie wojenne przywódcy indiańskiego i daje jednocześnie wgląd w kulturę materialną, w sposoby prowadzenia wojen, przedstawienia religijne, symbolikę i w .społeczną organizację Indian Ogaiala i innych grup Indian Dakota. Edyta Hoffmann publikuje część II rozprawy, poświęconej tzw. zbiorowi Ohnefalsch-Richter, który obejmuje cypryjskie rzeźby z piaskowca, znajdujące się w zbiorach lipskich 2. Problematyce ekspozycji muzealnych poświęcony jest artykuł Ernsta Germera (chief) bei Museologische Siidseevolker" den Sema Naga (Indie n) dochodzi Betrachtungen am Beispiel der in Greiz, Leipzig und Potsdam. SonderaussteHungen "Waffen der Węgierską ekspozycję Ungarische Volksbriiuche im Jahreslauf, wystawioną w muzeum lipskim, omawia Ralf Wendt. Ostatnie dwa sprawozdania mają za zadanie, jak stwierdza prof. Damm, "udostępnienie szerszemu kręgowi czytelników ..., w formie referującej, wystaw specjalnych i stałych" i w pełni je spełniają stanowiąc zarazem cenne uzupełnienie pozostałych materiałów. Konrad 2 Część I rozprawy opublikowano w "Jahrbuch des Museums zig", t. XXIII, s. 113-129. Zob. też "Lud", t. 53, s. 397. Wypych fUr Vo!kerkunde ZlI Leip- �Recenzje, Jahrbuch -Verlag-Berlin przegLqdy wydawnictw 259 i czasopism des Museums fur VćHkerkunde zu Leipzig. 196B, ss. 270, tab!. XXIV, ryciny i mapy. Band XXV, Akademle- Kolejny, dwudziestypiąty rocznik muzeum lipskiego znamionuje i tym razem bogactwo tematyczne i regionalne rozprawo charakterze etnograficznym, archeologicznym i etnobotanicznym, mających nie małe znaczenie dla fachowców, a wzbogacających wiedzę o kulturze i sposobie bytu ludów. Znany z łam rocznika muzealnego Georg Holtker tym razem zajmuje się skarifikacją. Opierając się, w przeważającej mierze, o własny materiał .archiwalny, autor omawia w artykule pt. JHtere BHddokumente zur Narbentatauierung in Neuguinea pojęcie nazewnictwa i zasięg tatuażu. Rozróżnia on 3 typy tatuażu: 1) tatuaż, polegający na nakłuwaniu skóry i wprowadzaniu barwnika; 2) skarifikację, powstającą w wyniku celowych oparzeń; 3) skarifikację, powstającą w wyniku nacięć skóry. Przedmiotem studium są ostatnie dwa typy. Autor koncentruje uwagę na sposobach wykonywania ran ozdobnych, używanych w tym celu narzędziach, celach i motywach skarifikacji i omawia jej znaczenie dla porównawczych badań etnologicznych oraz zasięg tego typu zdobnictwa w Nowej Gwinei. Studium ilustrowane jest unikalnym materiałem fotograficznym. Hans Damm przedstawia w rozprawie pt. Alte Holzgefiisse von den Hawaii-Inseln wyniki badań nad kolekcją 10 drewnianych mis, ustala ich hawajską proweniencję, podaje sposoby wyrabiania ich i określa funkcję naczyń. Problemom etnobotanicznym w ostatnich Iatach uwagę poświęca Barbara Treide 1. Tym razem w pracy pL bkologische Klassifizierung von Pflanzen durch schoschonischsprachige Bevolkerung im westHchen Nordamerika autorka omawia: 1) tworzenie etnonimów z punktu widzenia ekologicznego; 2) nazewnictwo osad według charakterystycznych zjawisk najbliższego otoczenia; 3) klasyfikację roślin z punktu widzenia ekologicznego. Na podstawie dogłębnej analizy B. Treide dochodzi do wniosku, iż indiańska ludność zachodniej Ameryki Północnej posiadała umiejętność rozpoznawania roślin. Właściwości odżywcze, lecznicze i surowcowe roślin zapewniły ludom zbierackim minimum egzystencji i z tego powodu przywiązywano wielką wagę do zgłębienia wiedzy o świecie roślinnym. Nazewnictwo roślin pozwala, zdaniem autorki, wnioskować o funkcji roślin, ich ewentualnym mitycznym znaczeniu, świadczy równieri: o tym, do kt6rych właściwości danej rośliny przywiązywano największe znaczenie. Literatura podróżnicza odgrywa dla etnografii niepoślednią rolę, wzrastającą w dodatku wtedy, kiedy przekazuje nam niezmącony jeszcze obraz kultury. Lothar Stein z tego powodu sięgnął do pierwszego opisu Beduinów w literaturze niemieckiej, pochodzącego z drugiej połowy XVI wieku, a spisanego przez Leonharta Rauwolfa, lekarza i podróżnika. W artykule Die iilteste Beschreibung der Beduinen in der deutschsprachigell Literatur L. Stein przedstawia uporządkowane dane o 1) sposobie bytu Beduinów w Syrii, 2) uwagi o hodowli, 3) obejścia gospodarcze, 4) dane o ubiorze, ozdobach, bron'! itp. Trzeźwa ocena i rzeczowy opis Rauwolfa, zdaniem L. Steina, pamiętnikom jego zapewniają nawet we współczesnej litera1 Zob. Barbada Treide, WiLdpfLanzen in der Erniihrung der GrundbevoLkerung MeLaBerlin 1967, s. 267. W pracy tej autorka bada, na podstawie materiałów etnograficznych z Melanezji, konieczność i możliwość włączenia dziko rosnących roślin jadalnych do pożywienia tradycyjnego, opartego o uprawę pól w tropikach. Rośliny te służą przede wszystkim w okresach przejściowych, na przednówku, jako pokarmy interwencyjne, a służą także jako uzupełniające bogate w skrobię pokarmy tradycyjne witaminami, tłuszczami i białkiem. nesiens. �260 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism turze etnograficznej bardzo wysoką rangę. Zapisy jego potwierdzają prawdziwość tezy o jedności kontynuacji kultury beduińskiej, jak to wynika ze współczesnych badań. Rauwolf, co należy tu dodać, jest pierwszym autorem w literaturze niemieckiej, używającym terminu "Beduini". Polityczno-społeczna rewolucja, rozpoczęta w 1921 1'. oraz techniczna rewolucja, po drugiej wojnie światowej, w Mongolii stały się powodem wyparcia wielu działów tradycyjnej kultury ludowej przez cywilizację. Ograniczenie roli kościoła lamańskiego, jako społecznej instytucji oraz rozpad instytucji ~zamanów, wpłynęły na zanik obrzędowości, której pierwotne formy z trudem dziś nawet mongolscy uczeni starają się odtworzyć. Z zadowoleniem więc przyjąć należy przyczynek C. R. Bawdena z Londynu, Einiges zu den Ethnographica der Chalcha und Burjaten im Museum fU'r Volkerkunde Leipzig. Autor, w oparciu o literaturę, wyjaśnia funkcję obrzędową 11 modeli narzędzi, wkładanych do grobów umarłym, jako dary lub "w celu użycia ich w tamtym świecie". Przedmiotem kolejnej rozprawy są wota buddyjskie, znajdujące się w kolekcji muzeum lipskiego. W artykule Weitere buddistische Votivstelen aus dem alten China im Besitz des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig Walter Bottger omawia ich archaiczny styl, inskrypcje, wiek i inne dane. Omawiany rocznik zamyka praca Dietricha Drosta Topferei in Afrika, Okonomie und Soziologie. Objętość i zakres pracy nie pozwalają na krótkie, referujące omówienie. Jej recenzję z tych względów umieszczono oddzielnie. Konrad Zeitschrift Volkskunde. fur Halbjahresschrift 1969, z. 1 i 2. Volkskunde. T. 65, Stuttgart der Deutschen Wypych Gesellschaft fUr W etnografii nad zjawiskiem europejskiej toczy się już od pewnego czasu ożywiona dyskusja folkloru stosowanego, zwanego umownie folkloryzmem (po niem. Folklorismus, po ang. fakelore). Szczególne ożywienie wywołuje ono w literaturze zachodnioniemieckiej l. Ostatni rocznik omawianego czasopisma zawiera w pierwszym zeszycie interesujące wypowiedzi niektórych etnografów europejskich na ten temat. Inicjatywa ich napisania wyszła od współredaktora tegoż czasopisma, Hermanna Bausingera, który zwrócił się w tej sprawie do 15 wybranych przez siebie f.achowców. Podstawą ich wypowiedzi miała być sporządzona przez Bausingera ID-punktowa ankieta. Nadesłane, nieliczne zresztą, wypowiedzi nie upoważniają na razie do wysuwania wniosków natury ogólnej. Dlatego artykuł wstępny inicjatora dyskusji pt. Folklorismus in Europa, który miał 'Nedług z·amierzeń jego autora podsumować całość, zaledwie sygnalizuje problem, podkreśla także celowość wymiany poglądów między nauką zachodnią a marksistowską. Mówi także o niektórych aspektach folkloryzmu, np. politycznych. Autorowi chodzi o uzyskanie 1 Zapoczątkowało "Zeitschrift Hansa Mosera artykułem Yom Folklorismus In 1tnserer (1962) i następnym Der Folklorismus aIs Forsclwngsder Volkskunde zamieszczonym w: ..Hessiscbe Blatter fur Volkskuncle" (1~64). Wypowiadali się na ten temat także H. Hunsinger, czy G. Heilfurth. Por .. ,Populus Revisus" (Volksleben), R. 14, Tubingen 1966. Zeit w: problem ją wystąpienie fur Volskunde" �Ilcccncje, przeg!({<1y wydawnict.w i czasopism 261 danych na temat rozwoju historycznego folkloryzmu w danym kraju, w szczególności zaś o ustalenie poszczególnych elementów folkloryzmu oraz ich roli w życiu codziennym danego społeczeństwa, np. we wtórnym przyjmowaniu się i przy określonych okazjach: strojów ludowych, zwyczajów, różnych zespołów tanecznych i śpiewaczych, widowisk i festiwali folklorystycznych oraz komercjalizacji folkloru (w reklamie, przemyśle płytowym, wyrobach sztuki ludowej). Autora ankiety interesuje ponadto pytanie, kto jest nosicielem tego zjawislm, jaką rolę S'pełnia w tym państwo, urzędy, czy cieszy się ono poparciem partii politycznych, dalej, jaką rolę spełnia w jego rozwoju nauka i instytucje badawcze oraz czy istnieją kontakty między nimi a nosicielami folkloryzmu. Następnie jaką rolę w jego rozwijaniu się spełnia turystyka (wabienie turystów festiwalami, widowiskami czy wyrobami sztuki ludowej) i wreszcie w czym się przejawia folkloryzm: polityczny (np. jako wyraz narodowej jedności lub umacniania się mniejszości narodowych), regionalny oraz określonych grup społecznych lub zawodowych. We wspomnianym zes2ycie zamieszczono wypowiedzi w dziale pl. Folklorismus in: Folkloryzm w: Polsce - J. Burszty; na Węgrzech - T. Domator; w Jugosławii - D. Antonijević; w Szwajcarii - H. Trumpy; w Portugalii - J. Dias; oraz o nieco odmiennym charakterze pt. Fakelore - R. M. Dorson dotyczący stosunków amerykańsko-angielskich. Czytelnika z pewnością zainteresuje szczególnie samo pojęcie folkloryzmu. Otóż pierwszy zdefiniował je w niemieckiej literaturze Hans Moser jako "pośrednictwo i reprezentowanie kultury ludowej z drugiej ręki". J. Burszta uważa folkloryzm \V prostej linii jako pochodną folkloru, jako folklor stosowany, polegl3jący na odtwarzaniu w szczególnych sytuacjach bieżącego życia określonego środowiska, w którym wyrósł (np. z dziedziny literatury, muzyki, tańca, obrzędów, stroju i sztuki). T. DomatOr twierdzi natomiast, iż są to "niektóre elementy chłopskiej kultury wyrwane ze swego środowiska i przedstawione jako cechy narodowe". D. Antonijević uważa znów folkloryzm jako "wykorzystanie folkloru dla celów komercjalnych i turystycznych". A np. J. Dias jako zwyczajny folklor, ale w szerszym ujęciu łącznie z muzyką, tańcem, strojami i artystycznym rzemiosłem. Z tych kilku przykładów wynika, iż niektóre z definicji są do siebie zbliżone i to tam, gdzie chodzi o folkloryzm jako folklor stosowany. Obok tych mamy zgola inne spojrzenie na ten temat. Początków folkloryzmu doszukuje się w końcu XVIII względnie przełomu tegoż i XIX w., chociaż np. w Portugalii i Jugosławii zaczął się pojawiać dopiero o wiek później, mimo że pewne jego przejawy, ale wyłącznie w twórczości ustnej, datują się od lat dwudziestych XIX w. Widoczne one były już w literaturze romantyzmu (np. A. Mickiewicz, V. Karadźić, J. Horvath), u nas później w "Młodej Polsce". W muzyce: F. Chopin, K. Szymanowski, na Węgrzech B. Bartók, F. Lehar, J. Killman, współczesnej G. Bacewiczówna. Szczególne nasilenie występowania folkloryzmu jako zjawiska społeczno-kulturowego datuje się po II wojnie światowej, zwłaszcza wraz z rozwojem turystyki. Powstają w tym czasie zespoły pieśni i tańca ("Mazowsze", "Śląsk", "Koło", "Lado", "Tanec") rozsławiając folklor kraju szeroko poza jego granicami. Organizuje się festiwale (Opole, Krk, Sarajewo, Split) i specjalne widowiska (np. winobranie w Vrsac, Zielonej Górze, wesele w Galicevo czy "dragacevska trąba"), nawiązujące do folkloru ludowego i nastawione głównie na turystów. Niektóre ze strojów ludowych uzyskały charakter narodowy (np. w Portugalii z okolic Viana de Castelo, u nas krakowski). Obok nich szeroko rozpowszechni.a się wyroby sztuki ludowej. Dla podtrzymania i rozwoju folkloru istnieją i działają specjalne organizacje. Włącza się również i nauka, czy słusznie? �262 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism Wydaje się, że tak. Chodzi mianowicie o udzielanie pomocy organizacjom, fachowej rady nosicielom folkloryzmu oraz pielęgnow.anie i podsuwanie oryginalnych wzorów ludowego folkloru godnych utrzymania. Ostatni z artykułów pierwszego zeszytu, Gerharda Lutze, Volkskunde und Ethnologie dotyczy nadal aktualnego, zwłaszcza na niemieckim obszarze językowym i nie rozstrzygniętego dotąd, problemu definicji: Volkskunde 2, Volkerkunde i Ethnologie oraz wzajemnego ich stosunku. Interesujące są zwłaszcza wywody autora na temat stosunku Volkerkunde do etnologii. To nie są synonimy! W drugim zeszycie rozważania teoretyczne znajdujemy w pracach: Herberta Schwedta z historii pojęcia sztuki ludowej (Zur Geschichte des Problems "Volkskunst") oraz Hermanna Bausinger.a o krytyce tradycji (Kritik der Tradition). Pierwszy z nich dokonuje pewnego rodzaju przeglądu zajmowanych dotąd w tej sprawie stanowisk. Schwedt wspomina, iż ostatnio w literaturze niemieckiego obszaru językowego zabierali głos P. Nedo i R. Wildhaber, zajmując krańcowo odmienne zdania. W dalszej kolejności swoich rozważań ustosunkowuje się, chronologicznie rzecz biorąc, do zakresu sztuki ludowej, wskazując daleko idące w tym względzie zróżnicowania u poszczególnych autorów. Niektórzy z nich zaliczają do niej, podobnie jak do folkloru, ludowe opowiadania, pieśni, taniec i teatr. Następnie zajął się stosunkiem sztuki ludowej, do właściwej sztuki, wykazując również niejednolitości stanowisk. Większość autorów uważa, iż sztuka ludowa kopiuje tylko właściwą sztukę, że nie może w niej być mowy o kryteriach stylu. W końcu stwierdza, że, zdaniem większości fachowców, nie powinno się używać terminu Volkskunst, ale raczej bardziej zawężonego ujęcia w rodzaju "sztuka regionu" czy "sztuka określonej grupy". H. Bausinger zabrał głos w sprawie aktualnej sytuacji w ni2mieckiej Volkskunde dokonując krytyki dotychczasowych ujęć. Jego wystąpienie przypomina w pewnym sensie wcześniejsze rozważania J. Burszty na temat kryzysu w etnografii. Bausinger zastrzega się od razu, że w NRF nie może być mowy o kryzysie, ale raczej o "chorobie". "Leczeniem" należałoby objąć przewartościowanie pokutujących dotąd i przestarzałych ustaleń, nadając im nową treść. A oto kilka myśli autora na ten temat. Z historycznego punktu widzenia Volkskunde stała się bardzo schematyczna, .a jej istotny przedmiot coraz węższy! Nowego zdefiniowania wymaga pojęcie Volk - lud. Zmienić należy przedmiot badań. Powinna nim być kultura masowa ("Mir schiene es moglich populare Kultur aIs Gegenstand der Volkskunde zu proklamieren", s. 243). Uwagi natury teoretycznej zawiera również wystąpienie Martina Scharfa, Dokumentation und Feldjorschung jako pokłosie z tzw. "Ścisłego Ti.ibińskiego Seminarium" z kwietnia 1009. Autor wyławiał z czytanych referatów oraz toczącej się nad nimi dyskusji sprawy związane z dokumentacją oraz badaniami terenowymi dając kilka bardzo ogólnych i dyskusyjnych refleksji. M.in. stwierdza, iż w technikach etnograficznych nie należy stosować żywiołowego odpytywania, lecz podporządkowanego ustalonym założeniom. Należy stawiać pytania o zdania i postawy informatora na dany temat uwzględniając procesy rozwojowe, zachodzące zmiany, dyfuzję i adaptację danych wytworów kulturowych. Nadto zwraca uwagę na to, iż Voikskunde, jako nauka empiryczna, powinna w pełni korzystać z technik badawczych nauk pokrewnych (statystyki, socjologii i psychologii). s. 249) 2 Odnośnie definicji VoHcskunde zabrał głos w następnym zeszycie (2/1969, H. Bausinger. Stwierdził on m. in., iż "VoLkskunde jest bliższa Ku!tursozioLogie, aniżeli koncepcjom Kll!turanthropoLogie czy EthnoLogie; uiek tórzy obstają przy określeni u: EthnosoZioLogie" . �Recenzje, przea!qdy wydawnictw 263 i czasopism Komunikat Georga R. Schroubeka jest przyczynkiem dotyczącym rozwoju badań etnograficznych w Czechach w XIX w. (VoLksforschung in nationaLen Spannungsgebiet. Zur Geschichte der VoLkskunde des 19. Jahrhunderts in Bohmen), a tym samym i do historii etnologii w Europie. Autor stara się wykazać, w jakim stopniu zamieszkałe tam wówczas dwie narodowości: Czesi i Niemcy zaczęły interesować się ludoznawstwem, jak tłumaczyły genezę rozwoju tamtejszej kultury i jakim poświęcały się badaniom. Schroubek patrzy na te zagadnienia jako Niemiec, uwypuklając wkład jego narodowości w ogólny rozwój etnografii Czech. Trzy dalsze artykuły dotyczą szczegółowych tematów z kultury duchowej. Elfrieda Grabner zajęła się rysem historycznym roli korali w medycynie ludowej i wierzeniach (Die Korane in VoLksmedizin und VoLksgLaube), Elfriede Moser-Rath ludową pobożnością w świetle barokowych kazań (VoLksfrommigkeit im SpiegeL der Barockpredigt), a Helga Gerndt opowiadaniami marynarzy na lądzie i morzu (Seemanssagen auf See und an Land. Zur Sagenaufzeichnung im 19. Jahrhundert). Wspomniane artykuły oparte są na bogatej literaturze historycznej. W sumie bardzo interesująca lektura, zwłaszcza w odniesieniu do problemów teoretycznych, które nurtują współczesną etnografię zachodnioniemiecką. WaLerian Anthropos. Tom 63/64,rocznik Sobisiak 1968/69, zesz. 1-2, 3-4, 5-6. Ten podwójny tom został wypełniony artykułami i rozprawami nawiązującymi do etnologicznych, lingwistycznych i archeologicznych koncepcji Wilhelma Schmidta, założyciela i długoletniego redaktora czasopisma "Anthropos", z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Nie zawsze autorami są zwolennicy i kontynuatorzy kierunku, którego on był założycielem. Toteż wśród nich znaleźli się także badacze, którzy do idei W. Schmidta ustosunkowali się krytycznie i negatywnie. Oto ujęty w esencjonalnym skrócie przegląd wielce różnorodnych treści recenzowanego tomu: Zesz. 1-2. J. K. Brown: W. Schmidt's Mutterrecht and Cross-CuLturaL Research. Za najistotniejsze ślady matriarchatu Schmidt uważał stosunki matryIinearne oraz inicjacyjne obrzędy dziewcząt. Wskazywał przy tym na fakt, że zachowały się one głównie w społeczeństwach kopieniaczych, reprezentujących kultury tzw. ogrodowe (horticuLtures). Przechodzenie ich na uprawy zbożowe było istotnym współczynnikiem powodującym zanikanie stosunków matriarchalnych. Do tych samych konkluzji doszli badacze amerykańscy stosując zupełnie inne metody badawcze aniżeli W. Schmidt. R. Pitioni: Bemerkungen zu einer "Theorie der schriftLosen Geschichte". Zagadnienie uhistorycznienia kultur tzw. ahistorycznych, tj. nie posiadających dokumentacji pisanej, było swego czasu jednym z najważniejszych celów kierunku historyczno-kulturowego. Próby stworzenia etnograficznego systemu chronologicznego dla tych kultur (Graebner, Schmidt) zawiodły. Daleko pewniejszy system chronologicznej sekwencji zjawisk kulturowych stworzyła archeologia. Ale w gruncie rzeczy nie o samą chronologię zjawisk kulturowych chodzi, lecz także o człowieka, który fakty kulturowe tworzy, posługuje się nimi i pomnaża. Chodzi o pełen obraz funkcjonującej kultury. Taki obraz właśnie etnografia jest w stanie przedstawić na podstawie opisów współczesnych ludów tzw. ahistorycznych. Przy odpowiednio �20.1 Recenzje, przeg!qdv wydawnictw i czasopism wypracowanych metodach można zatem przerzucić pomost między archeologią a etnografią i pokusić się o stworzenie nowej "teorii niepisanej historii". H. Baldus: Wertikale und horizontale Struktur im religiO sen Weltbild sudamerikanischer Indianer. Autor charakteryzuje kosmologiczne wyobrażenia Indian południowo-amerykańskich o ziemi, podziemiu i niebie. H. G. Bandi: Eiszeitkunst und Zoologie. Autor przedstawia opinie i poglądy zoologów na temat wielu rysunków skalnych z okresu młodszego paleolitu, które przedstawiają różne zwierzęta wtedy obserwowane przez człowieka. W świetle tych opinii sporo dawnych interpretacji było mylnych, m.in. ta, w myśl której główne motywy tych rysunków miały cechy magii łowieckiej. H. Manndorf: Zur strukturell-funktionalen Analyse in der ethnologischen Forschung. Autor przypomina, że już w lfł27 r. Wilhelm Koppers wskazywał na potrzebę stosowania analizy strukturalnej w ramach tzw. interpretacji lokalnej. Kierunki historyczno-kulturowy i strukturalno-fu nkcjonalny nie tylko się nie wykluczają, ale dobrze się wzajemnie uzupełniają. Na konkretnym przykładzie strukturalno-funkcjonalnej analizy pewnej wsi w południowych Indiach, autor ilustruje kilka interesujących wniosków krytycznych na temat założeń kierunku, a którym w tytule mowa. E. Damman: "Mwiko" und "mzio". Oba te terminy należą do języka suaheli (Bantu) i aktualnie oznaczają prawie synonimicznie coś, co jest zakazane przez czarownika, znachora, a co spożyte, dotknięte albo napotkane magIo by szkodzić komuś. Autor wyjaśnia pochodzenie i dawne znaczenie obu słów. G. Tiburtius: Altere Hauskeramik aus der Umgebung von Curitiba. Sprawozdawczy artykuł o 316 naczyniach glinianych zebranych przez autora w latach 1941-1942 w okolicy Kurytyby w Paranie. J. Ulenbrok: Zum chinesischen Wart "hue" fur Blut. Analityczna rozprawa lingwistyczna, z której m.in. wynikJa, że przedstawiciele rodziny językowej indoeuropejskiej dotarli do północno-zachodnich obszarów chińskich gdzieś między 3000 a 2500 lat p.n.e. To zaś oznacza, że powstanie językowej rodziny indoeuropejskiej należy odnieść do okresu mezolitu,a najpóźniej do wczesn0go neolitu. W. Muller: Erlebnis und Ergebnis. Zur Selbstbesinnung der Ethnologie. Inter\:· sujący, krytyczny artykuł na temat roboczych metod oraz aparatu pojęciowego, którymi operuje współczesny etnograf. Autor określa jako "zwodniczą" (vcrfuhrerisch, s. 84) i szaleńczą (Wahnidee) ideę, że fakty i zjawiska kulturowe można ująć w formuły matematyczne. Badacz, wyćwiczony w myśleniu recjonalnym, posługujący się etykietkami pojęć takich, jak "system dwóch klas", "totem", "klan" itp., odcina się od tego, co można by nazwać ogólną atmosferą życia badanej spoleczności; od wszystkiego co może tchnąć mistycyzmem itd. W ten sposób usiłuje dojść do realiów, do faktów, lub raczej do tego, co on uważa za fakty. W rezultacie takiej postawy powstają opisy schematyczne, przekazujące odbiorcom nieprawdziwe obrazy zjawisk kulturowych. J. Lukas: Nunation in afrikanischen Sprachen. Termin "nunacja" oznacza pewien sufiksowy morfem w językach semickich. Rozprawa jqzykoznawcza dotyczy specjalnego zagadnienia zapowiedzianego w tytule. S. Lagercrantz: African Tally-Strings. Jest to studium na temat afrykańskich sznurowych, węzełkowych, drewnianych (karby) i innych przyrządów mnemotechnicznych, pomocniczych do liczenia np. danin, okresów kalendarzowych itp. J. Dormann: Bachofen Morgan. Dość często wyrażano opinie, że koncepcje J. J. Bachofena zawarte w jego podstawowym dziele Mutterrecht (Stuttgart 1861) �Recenzje, zostały of the i rozwinięte wydawnictw i czasopism 265 przez L. Morgana w Systems of Consanguinity and (Washington 1871) oraz w Ancient Society (New York 1877). Diirmann dowodzi, że idee Bachofena i Morgana wypracowane zostały od siebie niezależnie. Natomiast pod koniec lat siedemdziesiątych Bachofen uległ dość silnie wpływom L. Morgana. W. Hirschberg: Der Quelenwert fri.iher ethnographischer Bilddokumente. Spora liczba ikonograficznych dokumentów, które interesują etnografa, reprezentuje wątpliwą wartość etnograficzną. Często bowiem są one dziełem rysowników, którzy do ilustracji wnosili więcej pomysłów własnej fantazji, aniżeli realiów naocznie sprawdzonych. Jest też jednak pewna ilość rysunków oryginalnych, które mają wartość etnograficznych dokumentów. Autor wskazuje przykłady i prezentuje metodę krytycznej ich analizy. J. Sterly: Der Aderlassbogen in Melanesien. Ein Beitrag zur Geschichte der Phlebotomie. Opis melanezyjskiego łuku a specjalnym przeznaczeniu - do upuszczania krwi - oraz samego terapeutycznego zabiegu zwanego phlebotomią. O. Schlaginhaufen: Eingeborene aus der Landschaft Petpeter in Neuirland. Informacja ,antropologiczna dotycząca tubylców z krainy Petpeter na melanezyjskiej wyspie, zwanej Nowa Irlandia. V. Rosner: The Impact of Modern Forces on the Oraons of Samtoli. Studium obrazujące przeobra~enia zachodzące w kulturze mieszkańców wsi Samtoli (prow. Bihar, Indie) pod modernizującym wpływem szkoły, nowej organizacji rolnictwa i wzorów miejskich. A. Sławik: Glaube und Kult im Wortschatz des Ainu. Studium z pogranicza językoznawstwa i religioznawstwa. P. Leser: Dreschen und Worfeln in der Grossen Kabylei. Kulturwandel und Kulturstillstand in Nordafrika. Szczegółowy opis młocki przez przepędzanie bydła oraz techniki wiania zboża pr,aktyko·.vanej w Kabylii. J. Gonda: The Hindu Trinity. Religioznawczy artykuł na temat idei zawartej VI hinduskim pojęciu Trójni, której aspektami są Brahma - stwórca, Vishnu podtrzymujący życie i Śiva - niszczyciel. W. Dostal: Zum Problem der Stadt- und Hochkultur im Vorderen Orient: Ethnologische Marginalien. Termin "kultury wyższe" (Hochkulturen), sformułowany w 1924 r. przez W. Schmidta, znajduje w etnografii nadal szerokie zastosowanie. Szczegółowe cechy zasadnicze przypisywane kulturom wyższym, różni badacze definiują różnie. Na ogół jednak zgodność zachodzi w nast. kryteriach: posiadanie pisma, zróżnicowanie zawodowe i klasowe społeczeństwa, dyspozycyjny system w stosunku do nadwyżek produkcyjnych oraz budowa miast. Autor analizuje przede wszystkim pojęcie samego miasta. Śledzi zatem na materiałach archeologicznych proces powstawania najstarszych miast na starożytnym Bliskim Wschodzie. Analizuje na tym tle wyłanianie się najdawniejszych kultur wyższych. W sumie jest to wielce interesująca rozprawa, głównie ze względu na metodologiczne założenia i technikę rozwiązań poszczególnych zagadnień w ramach problemu zapowiedzianego w tytule. Zesz. 3/4. P. Weidekuhn: Aggressivitiit und Normativitiit: Ober die Vermittlerrole der Religion zwischen Herrschaft und Freiheit. Temat agresji i agresywności jako dynamicznego składnika kulturowego był w ostatnim dziesięcioleciu (1960-1970) wielokrotnie podejmowany zarówno w antropologii amerykańskiej, jak i w etnologii europejskiej. Artykuł P. Weidekuhna jest jakby polemicznym komentarzem do książki K. Lorentza On Agression (1967) oraz uzupełnieniem rozprawy H. Helmutha Zum Verhalten des Menschen ("Ztschr. f. Ethnologie" 1967, 92, 265-273). Autor Affinity podjęte przcg!qdy Human Family �260 analizuje agresji. Recenzje, m.in. rolę religii M. Urban: przeglqdy wydawnictw w konfliktowych i czasopism tendencjach powodujących ujawnienie der Silsskartoffel in der Sildsee. Problem słodkich kartofli na wyspach Oceanii interesował już kilka pokoleń badaczy. Artykuł ma charakter polemiczny w stosunku do wniosków wysuniętych przez J. W. Macnaba w pracy Sweet Potatoes and Settlement in Pacific. Zdaniem autora, twierdzenie Macnaba, że kartofel przedostał się na tamt. wyspy gdzieś na ok. 7'50 lat p.n.e., można uznać za prawdopodobne. Ale dowieść tego nie da się. Uprawa kartofla nie jest bynajmniej starym, powszechnym składnikiem kultur malajopolinezyjskich i austronezyjskich. Jego pełne upowszechnienie na tym obsZlarze miało miejsce dopiero w czasach pokolumbijskich. K. J. Narr: Mutterrechtliche Zilge im Neolothikum. Odkryte w Anatolii (Turcja) przez archeologów neolityczne osiedle Catal Huyuk jest jakby miastem rolniczym. Autor analizując szczegóły konstrukcji zabudowań, formy pochowków, rzeźby, zdobnictwo i in. dochodzi do wniosku, że jest prawdopodobne, iż ludność tego miasta żyła w stosunkach matryline,arnych i matrylokalnych. C. Hentze: Die Hausurne im iiltesten China. Autor, który na temat urn domó~ wych i kultu zmarłych opublikował już dwie interesujące prace (Tod, Auferstehung, Weltordnung, Zurich 1955 i Das Haus aIs Weltort der Seele, Stuttgart 1961), tym razem analizuje konstrukcje urn chińskich i doszukuje się związków z łotewskim drewnianym domem zrębowym z XlI w. C. Schuster: V -Shaped Chest-Markings Re-Considered: a Paleolithic Figurine as Explanation of Their Wide Modern Distribution. Chodzi o szeroko rozpowszechniony wśród współczesnych ludów prymitywnych tatuaż bliznowy wzgl. nakłuwany piersi aibo pleców, powtarzający wzór V. Autor sugeruje pochodzenie tego wzoru od naszyjnika, a zaś dawności dowodzi wskazując na niektóre figurynki paleoli tyczne. H. J. Pinnow: Zu den Eigennamen der Apachen-Hauptlinge. Autor podejmuje filologiczną próbę odtworzenia prawdziwych imion dawnych wodzów Indian z grupy Apacze. A. Pollak-Eltz: KulturwandeI bei den Waika am oberen Orinoko. Plemię Waika jest częścią ludu Yanonami. Do niedawna było grupą seminomadyczną, z początkową znajomością rolnictwa, zajmującą puszczańskie tereny nad brzegami górnego biegu Orinoko. Autorka przedstawia opis kultury tego plemienia w stadium przechodzenie od zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa do kopieni,aczej uprawy ziemi. (Ipomoea Das AUer batatas) B. Gunda: Die Jagd und Domestikation des Kranichs bei den Ungarn. Na Nizinie Węgierskiej nad jeziorami Balaton i Ferta jeszcze w XVIII i XIX w. roiło się od żurawi i dropi. Były one przedmiotem łowów. Polowali na nie głównie pasterze oraz tzw. pakasze, tj. półnomadyczni zbieracze, myśliwcy i zarazem bartnicy z błotnistych krain, obfitujących w ptactwo, zwierzynę itp. Żurawie także chwytano żywcem, oswajano i używano do stróżowania miast, grodów i nawet chłopskich zagród. Autor kończy artykuł szkicem porównawczym, wskazując na analogiczne niegdyś praktyki w starożytnym Egipcie, Grecji, Rzymie, Chinach. Próbuje nadto dać krótką charakterystykę światowego, geograficznego ich zasięgu. A. i W. Kronenberg: Soziale Struktur und religiose Antinomien darlłestel1t am Beispiel der Jo Luo (Niloten). Autor nawiązuje do dzieła W. Schmidta Der Ursprung des Gottesidee. Bazując na materiale odnoszącym się do nilotyckiego ludu Jo Luo, dowodzi, iż im mniej złożona jest struktura jakiegoś społeczeństwa, �Recenzje, przelltądy wydawnictw 263 ! czasopism Komunikat Georga R. Schroubeka etnograficznych w Czechach w XIX jest przyczynkiem dotyczącym rozwoju badań w. (Volksforschung in nationalen Spannungsgebiet. Zur Geschichte der Volkskunde des 19. Jahrhunderts in Bć:ihmen), a tym samym i do historii etnologii w Europie. Autor stara się wykazać, w jakim stopniu zamieszkałe tam wówczas dwie narodowości: Czesi i Niemcy zaczęły interesować się ludoznawstwem, jak tłumaczyły genezę rozwoju tamtejszej kultury i jakim poświęcały się badaniom. Schroubek patrzy na te zagadnienia j.ako Niemiec, uwypuklając wkład jego narodowości w ogólny rozwój etnografii Czech. Trzy dalsze artykuły dotyczą szczegółowych tematów z kultury duchowej. Elfrieda Grabner zajęła się rysem historycznym roli korali w medycynie ludowej i wierzeniach (Die KoraHe in Volksmedizin und Volksglaube), Elfriede Moser-Rath ludową pobożnością w świetle barokowych kazań (Volksfrć:immigkeit im Spiegel der Barockpredigt), a Helga Gerndt opowiadaniami marynarzy na lądzie i morzu (Seemanssagen auf See und an Land. Zur Sagenaufzeichnung im 19. Jahrhundert). Wspomniane artykuły oparte są na bogatej literaturze historycznej. W sumie bardzo interesująca lektura, zwłaszcza w odniesieniu do problemów teoretycznych, które nurtują współczesną etnografię zachodnioniemiecką. Walerian Anthropos. Tom 63/64, rocznik Sobisiak 1968/69, zesz. 1-2, 3--4, 5-6. Ten podwójny tom został wypełniony artykułami i rozprawami nawiązującymi do etnologicznych, lingwistycznych i archeologicznych koncepcji Wilhelma Schmidta, założyciela i długoletniego redaktora czasopisma "Anthropos", z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Nie zawsze autorami są zwolennicy i kontynuatorzy kierunku, którego on był założycielem. Toteż wśród nich znaleźli się także badacze, którzy do idei W. Schmidta ustosunkowali się krytycznie i negatywnie. Oto ujęty w esencjonalnym skr6cie przegląd wielce różnorodnych treści recenzowanego tomu: Zesz. 1-2. J. K. Brown: W. Schmidt's Mutterrecht and Cross-Cultural Research. Za naj istotniejsze ślady matriarchatu Schmidt uważał stosunki matrylinearne oraz inicjacyjne obrzędy dziewcząt. Wskazywał przy tym na fakt, że zachowały się one głównie w społeczeństwach kopieniaczych, reprezentujących kultury tzw. ogrodowe (horticultures). Przechodzenie ich na uprawy zbożowe było istotnym współczynnikiem powodującym zanikanie stosunków matriarchalnych. Do tych samych konkluzji doszli badacze amerykańscy stosując zupełnie inne metody badawcze aniżeli W. Schmidt. R. Pitioni: Bemerkungen zu einer "Theorie der schrijtlosen Geschichte". Zagadnienie uhistorycznienia kultur tzw. ahistorycznych, tj. nie posiadających dokumentacji pisanej, było swego czasu jednym z najważniejszych cel6w kierunku historyczno-kulturowego. Próby stworzenia etnograficznego systemu chronologicznego dla tych kultur (Graebner, Schmidt) zawiodły. Daleko pewniejszy system chronologicznej sekwencji zjawisk kulturowych stworzyła archeologia. Ale w gruncie rzeczy nie o samą chronologię zjawisk kulturowych chodzi, lecz także o człowieka, który fakty kulturowe tworzy, posługuje się nimi i pomnaża. Chodzi o pełen obraz funkcjonującej kultury. Taki obraz właśnie etnografia jest w stanie przedstawić na podstawie opis6w współczesnych ludów tzw. ahistorycznych. Przy odpowiednio �2G4 Recenzje, pTzeg~qdv wydawnictw i czasopism wypracowanych metodach można zatem przerzucić pomost mi~dzy archeologią ,a etnografią i pokusić się o stworzenie nowej "teorii niepisanej historii". H. Baldus: Wertikale und horizontale Struktur im religiosen Weltbild siidamerikanischer Indianer. Autor charakteryzuje kosmologiczne wyobrażenia Indian południowo-amerykańskich o ziemi, podziemiu i niebie. H. G. Bandi: Eiszeitkunst und ZooLogie. Autor przedstawia opinie i poglądy zoologów na temat wielu rysunków skalnych z okresu młodszego paleolitu, które przedstawiają różne zwierzęta wtedy obserwowane przez człowieka. W świetle tych opinii sporo dawnych interpretacji było mylnych, m.in. ta, \V myśl której główne motywy tych rysunków miały cechy magii łowieckiej. H. Manndorf: Zur strukturell-funktionalen Analyse in der ethnologischen Forschung. Autor przypomina, że już w 1927 r. Wilhelm Koppers wskazywał na potrzebę stosowania analizy strukturalnej w ramach tzw. interpretacji lokalnej. Kierunki historyczno-kulturowy i strukturalno-funkcjonalny nie tylko się nie wykluczają, ale dobrze się wzajemnie uzupełniają. Na konkretnym przykładzie strukturalno-funkcjonalnej analizy pewnej wsi w południowych Indiach, autor ilustruje kilka interesujących wniosków krytycznych na temat założeń kierunku, o którym w tytule mowa. E. Damman: "Mwiko" und "mzio". Oba te terminy należą do języka suaheli (Bantu) i aktualnie oznaczają prawie synonimicznie coś, co jest zakazane przez czarownika, znachora, a co spożyte, dotknięte albo napotkane moglo by szkodzić komuś. Autor wyjaśnia pochodzenie i dawne znaczenie obu słów. G. Tiburtius: Altere Hauskeramik aus der Umgebung von Curitiba. Sprawozdawczy artykuł o 316 naczyniach glinianych zebranych przez autora w latach 1941-1942 w okolicy Kurytyby w Paranie. J. Ulenbrok: Zum chinesischen Wart "hue" fiir BZut. Analityczna rozprawa lingwistyczna, z której m.in. wynik,a, że przedstawiciele rodziny jęl.Ykowej indoeuropejskiej dotarli do północno-zachodnich obszarów chińskich gdzieś między 3000 a 2500 lat p.n.e. To zaś oznacza, że powstanie językowej rodziny indoeuropejskiej należy odnieść do okresu mezolitu,a najpóźniej do wczesnego neolitu. W. Muller: ErLebnis und Ergebnis. Zur SeLbstbesinnung der Ethnologie. Inter\:· sujący, krytyczny artykuł na temat roboczych metod oraz aparatu poj~ciowego. którymi operuje współczesny etnograf. Autor określa jako "zwodniczą" (verjiihrerisch, s. 84) i szaleńczą (Wahnidee) ideę, że fakty i zjawiska kulturowe można ująć w formuły matematyczne. Badacz, wyćwiczony w myśleniu recjonalnym, posługujący się etykietkami pojęć takich, jak "system dwóch klas", "totem", "klan" itp" odcina się od tego, co można by nazwać ogólną atmosferą życia badanej społeczności; od wszystkiego co może tchnąć mistycyzmem itd. W ten sposób usiłuje dojść do realiów, do faktów, lub raczej do tego, co on uważa za fakty. W rezultacie takiej postawy powstają opisy schematyczne, przekazujące odbiorcom nieprawdziwe obrazy zjawisk kulturowych. J. Lukas: Nunation in afrikanischen Sprachen. Termin "nunacja" oznacza pewien sufiksowy morfem w językach semickich. Rozprawa jQzykoznawcza dotyczy specjalnego zagadnienia zapowiedzianego w tytule. S. Lagercrantz: African TaUy-Strings. Jest to studium na temat afrykańskich sznurowych, węzełkowych, drewnianych (karby) i innych przyrządów mnemotechnicznych, pomocniczych do liczenia np. danin, okresów kalendarzowych itp. J. Dormann: Bachofen Morgan. Dość często wyrażano opinie, że koncepcje J. J. Bachofena zawarte w jego podstawowym dziele Mutterrecht (Stuttgart 1861) �Recenzje, zostały of the i rozwinięte wydawnictw i czasopism 265 przez L. Morgana w Systems of Consanguinity and (Washington 1871) oraz w Ancient Society (New York 1877). Dormann dowodzi, że idee Bachofena i Morgana wypracowane zostały od siebie niezależnie. Natomiast pod koniec lat siedemdziesiątych Bachofen uległ dość silnie wpływom L. Morgana. W. Hirschberg: Der Quelenwert fruher ethnographischer Bilddokumente. Spora liczba ikonograficznych dokumentów, które interesują etnografa, reprezentuje wątpliwą wartość etnograficzną. Często bowiem są one dziełem rysowników, którzy do ilustracji wnosili więcej pomysłów własnej fantazji, aniżeli realiów naocznie sprawdzonych. Jest też jednak pewna ilość rysunków oryginalnych, które mają wartość etnograficznych dokumentów. Autor wskazuje przykłady i prezentuje metodę krytycznej ich analizy. J. Sterly: Der Aderlassbogen in Melanesien. Ein Beitrag zur Geschichte der Phlebotomie. Opis melanezyjskiego łuku o specjalnym przeznaczeniu - do upuszczania krwi - oraz samego terapeutycznego zabiegu zwanego phlebotomią. O. Schlaginhaufen: Eingeborene aus der Landschaft Petpeter in Neuirland. Informacja antropologiczna dotycząca tubylców z krainy Petpeter na melanezyjskiej wyspie, zwanej Nowa Irlandia. V. Rosner: The Impact of Modern Forces on the Oraons of Samtoli. Studium obrazujące przeobra~enia zachodzące w kulturze mieszkańców wsi Samtoli (prow. Bihar, Indie) pod modernizującym wpływem szkoły, nowej organizacji rolnictwa i wzorów miejskich. A. Sławik: Glaube und Kult im Wortschatz des Ainu. Studium z pogranicza językoznawstwa i religioznawstwa. P. Leser: Dreschen und Worfeln in der Grossen Kabylei. Kulturwandel und Kulturstillstand in Nordafrika. Szczegółowy opis młocki przez przepędzanie bydła oraz techniki wiania zboża pr.aktyko·Nanej w Kabylii. J. Gonda: The Hindu Trinity. Religioznawczy artykuł na temat idei zawartej w hinduskim pojęciu Trójni, której aspektami są Brahma - stwórca, Vishnu podtrzymujący życie i Siva - niszczyciel. W. Dostal: Zum Problem der Stadt- und Hochkultur im Vorderen Orient: Ethnologische Marginalien. Termin "kultury wyższe" (Hochkulturen), sformułowany w 1924 r. przez W. Schmidta, znajduje w etnografii nadal szerokie zastosowanie. Szczegółowe cechy zasadnicze przypisywane kulturom wyższym, różni badacze definiują różnie. Na ogół jednak zgodność zachodzi w nast. kryteriach: posiadanie pisma, zróżnicowanie zawodowe i klasowe społeczeństwa, dyspozycyjny system w stosunku do nadwyżek produkcyjnych oraz budowa miast. Autor analizuje przede wszystkim pojęcie samego miasta. Śledzi zatem na materiałach archeologicznych proces powstawania naj starszych miast na starożytnym Bliskim Wschodzie. Analizuje na tym tle wyłanianie się naj dawniejszych kultur wyższych. W sumie jest to wielce interesująca rozprawa, głównie ze względu na metodologiczne założenia i technikę rozwiązań poszczególnych zagadnień w ramach problemu zapowiedzianego w tytule. Zesz. 3/4. P. Weidekuhn: Aggressivitiit und Normativitiit: Ober die Vermittlerrole der Religion zwischen Herrschaft und Freiheit. Temat agresji i agresywności jako dynamicznego składnika kulturowego był w ostatnim dziesięcioleciu (1960-1970) wielokrotnie podejmowany zarówno w antropologii amerykańskiej, jak i w etnologii europejskiej. Artykuł P. Weidekuhna jest jakby polemicznym komentarzem do książki K. Lorentza On Agression (1967) oraz uzupełnieniem rozprawy H. Helmutha Zum Verhalten des Menschen ("Ztschr. f. Ethnologie" 1967, 92, 265-273). Autor Affinity podjęte przegLądy Human FamiLy �266 analizuje agresji. Recenzje, m.in. rolę religii M. Urban: przeglądy wydawnictw w konfliktowych i czasopism tendencjach powodujących ujawnienie der SiisskartoffeL in der Siidsee. Problem słodkich kartofli na wyspach Oceanii interesował już kilka pokoleń badaczy. Artykuł ma charakter polemiczny w stosunku do wniosków wysuniętych przez J. W. Macnaba w pracy Sweet Potatoes and Settlement in Pacific. Zdaniem autora, twierdzenie Macnaba, że kartofel przedostał się na tamto wyspy gdzieś na ok. 750 lat p.n.e., można uznać za prawdopodobne. Ale dowieść tego nie da się. Uprawa kartofla nie jest bynajmniej starym, powszechnym składnikiem kultur malajopolinezyjskich i austronezyjskich. Jego pełne upowszechnienie na tym obsZJarze miało miejsce dopiero w czasach pokolumbijskich. K. J. Narr: MutterrechtUche Ziige im Neolothikum. Odkryte w Anatolii (Turcj.a) przez archeologów neolityczne osiedle Catal Hiiyiik jest jakby miastem rolniczym. Autor analizując szczegóły konstrukcji zabudowań, formy pochowków, rzeźby, zdobnictwo i in. dochodzi do wniosku, że jest prawdopodobne, iż ludność tego miasta żyła w stosunkach matryline.arnych i matrylokalnych. C. Hentze: Die Hausurne im altesten China. Autor, który na temat urn domo~ wych i kultu zmarłych opublikował już dwie interesujące prace (To d, Auferstehung, Weltordnung, Ziirich 1955 i Das Haus aIs Weltort der SeeLe, Stuttgart 1961), tym razem analizuje konstrukcje urn chińskich i doszukuje się związków z łotewskim drewnianym domem zrębowym z XII w. C. Schuster: V -Shaped Chest-Markings Re-Considered: a Paleolithic Figurine as ExpLanation of Their Wide Modern Distribution. Chodzi o szeroko rozpowszechniony wśród współczesnych ludów prymitywnych tatuaż bliznowy wzgl. nakłuwany piersi albo pleców, powtarzający wzór V. Autor sugeruje pochodzenie tego wzoru od naszyjnika, a zaś dawności dowodzi wskazując na niektóre figurynki paleolityczne. H. J. Pinnow: Zu den Eigennamen der Apachen-HauptUnge. Autor podejmuje filologiczną próbę odtworzenia prawdziwych imion dawnych wodzów Indian z grupy Apacze. A. PolIak-Eltz: KuUurwandeL bei den Waika am oberen Orinoko. Plemię Waika jest częścią ludu Yanonami. Do niedawna było grupą seminomadyczną, z początkową znajomością rolnictwa, zajmującą puszczańskie tereny nad brzegami górnego biegu Orinoko. Autorka przedstawia opis kultury tego plemienia w stadium przechodzenie od zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa do kopieni.aczej uprawy ziemi. (Ipomoea Das AUer batatas) E. Gunda: Die Jagd und Domestikation des Kranichs bei den Ungarn. Na Nizinie Węgierskiej nad jeziorami Balaton i Ferta jeszcze w XVIII i XIX w. roiło się od żurawi i dropi. Były cne przedmiotem łowów. Polowali na nie głównie pasterze oraz tzw. pakasze, tj. półnomadyczni zbieracze, myśliwcy i zarazem bartnicy z błotnistych krain, obfitujących w ptactwo, zwierzynę itp. Żurawie także chwytano żywcem, oswajano i używano do stróżowania miast, grodów i nawet chłopskich zagród. Autor kończy artykuł szkicem porównawczym, wskazując na analogiczne niegdyś praktyki w starożytnym Egipcie, Grecji, Rzymie, Chinach. Próbuje nadto dać krótką charakterystykę światowego, geograficznego ich zasięgu. A. i W. Kronenberg: Soziale St"uktur und religiose Antinomien dargestellt am Beispiel der Jo Luo (NHoten). Autor nawiązuje do dzieła W. Schmidta Der Ursprung des Gottesidee. Bazując na materiale odnoszącym się do nilotyckiego ludu Jo Luo, dowodzi, iż im mniej złożona jest struktura jakiegoś społeczeństwa, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw t czasopism 267 tym prostsze i mniej zróżnicowane są jego pojęcia i wyobr.ażenia religijne. Interesujący przyczynek do strukturalnego religioznawstwa. N. Mylius: Beol:Jachiungen tiber das Siedlungswesen in Maroko: Die Kasbach. Słowo to pochodzi z języka arabskiego i oznacza na ogół kompleks budowlany, który daje pomieszczenie mieszkalne głównie chłopom, ale także kupcom i rzemieśnikom. Osady typu k.asbach liczą od jednego do kilku tysięcy mieszkańców. Autor opisuje Kasbah Tourirte w prowincji Quarzazate w Marokko. J. Beckmann: Schokolade und Kakao in der spanischen Kolonialzeit. Krzew kakowy był w Meksyku przed konkwistą obok kukurydzy przedmiotem wysoko rozwiniętej uprawy. Napój z proszku kakowego, zmieszanego z miodem i wonnymi przyprawami otrzymał ok. 1590 r. zeuropeizowaną nazwę chocolate. Czekolada, j.ako napój, odgrywała dużą rolę tak w obrzędowości jak i codziennym życiu meksykańskich Indian. Po podboju przez Hiszpanów krajów środkowoamerykańskich odegrała także rolę w życiu tamto kolonistów, klasztorów i w handlu zewnętrznym i wewnętrznym. H. W. Debrunner: Gottheit und Urmensch bei den Togo-Restvolkern. Autor opisuje i analizuje wyobrażenia o bogu jako stwórcy świata i ludzi u ok. dwunastu plemion zamieszkałych w centralnej, górzystej części Togo (Afryka) i we wschodniej Ghanie. Zesz. 5-6. H. von Sicard: "Luwe" und verwandte mythische Gestalten. Interesujące, obszerne studium religioznawcze. Pień słowny "luw" występuje w szczątkach najstarszych mitów .afrykańskich w określeniach na różne bóstwa. Wyobrażenia tych bóstw, zdaniem autora, dają się sprowadzić do jednej, wspólnej postaci wielce archaicznego bóstwa pierwotnych euroafrykańskich zbieraczy i łowców. Opierając się na starannej analizie i porównawczych badaniach materiałów lingwistycznych, ikonograficznych i in. dowodzi, że istnieją ślady jakiegoś pierwotnego monoteizmu, dające się retrogresywnie śledzić w głąb przeszłości do ok. 8000 lat p.n.e. T. Obayashi: Zur Geschichte der japanischen Volkskunde. Etnografia Japonii powstała stosunkowo niedawno z inicjatywy i na podstawie prac jednego człowieka: Kunio Yanagita (1875-1962). Jego działalność i naukowy dorobek przedstawia autor artykułu. Uczniowie Yanagity to aktualnie szkoła i zasadnicza kadra japońskiej etnografii. A. Huber: "Woman-Marriage" in Some East African Societies. Chodzi o dość osobliwy zwyczaj u afrykańskiego ludu Simbete (na wsch. wybrzeżu jez. Victoria). Kobieta, zwykle jedna z kilku żon w poligamicznej, tubylczej rodzinie. jeżeli jest bezdzietna albo nie urodziła syna, dokooptowuje sobie młodszą dziewczynę, którą traktuje jak synową. Artykuł omawia motywację tego zwyczaju. J. Haekel: Totenrituale und Ahnenkult bei den Rathwa Koli in Gujerat (WestZentralindien). Obszerny artykuł materiałowy, zawierający szczegółowe opisy rytuału pogrzebowego oraz ceremonii związanych z kultem zmarłych przodków. Autor zebr.ał materiały w badaniach terenowych (1960, 19tH, 1964 i 1967). W zakończeniu znależć można interesujące refleksje i wnioski natury metodologicznej, nawiązujące do tzw. wiedeńskiej szkoły w etnografii. P. i D. P. Sinha: Al.fred Louis Kroeber: His Contributions to Anthropological Theories. Wkład A. L. Kroebera (1876-1960) do nauki wyraża się liczbą 532 pozycji drukowanych: książek, rozpraw, artykułów i recenzji. Na polu amerykańskiej .antropologii działał 65 lat. Wniósł znaczny wkład teoretyczny do nauki CI kulturze. Antropologia była dla Korebera i historią i nauką. Artykuł zawiera ogólną charakterystykę naj wartościowszych jego koncepcji w dziedzinie lingwistyki, archeologii i ogólnej metodologii i teorii kultury. �268 J(ecenzjc, pr:::eytqdy wydaw1tZctw i czasopism E. Verstraelen: Some elementary Data of the Manobo Language. Lud Manobo żyje na Wyspie Mindanao na Filipinach. Artykuł dotyczy gramatyki i struktury języka tego ludu. R. V. Joshi i S. A. Sali: Middle Stone Age Factory in Western India. Opis i analiza kamiennych narzędzi jako znalezisk archeologicznych na stanowiskach nad rzekami Pravara, Godawari i na innych odkrywkach w Środkowych Indiach. J. W. Van Stone: Masks of the Point Hope Eskimo. Autor char.akteryzuje kolekcję drewnianych masek w zbiorach Muzeum Fielda w Chicago. Chodzi o maski rzeźbione i używane przez Eskimosów z osady Point Hope (płn.-zach. wybrzeże Alaski) w czasie ceremonii i tańców łowieckich. V. Maconi: Riti funebri e culto dei morti pressu i KarimojulIf!. Materiały pochodzą z terenowych badań autora w latach 1963 i 1966 i dotyczą niJo-hamickiego ludu Karimojong we wschodniej Ugandzie. U. Bianchi: Osservazioni storico-culturali sull'uso del termine "primitivo" in etnologia. Znakomity autor Historii Etnologii (Storia Den'Etnologia, Roma 1965) przedstawia swoje uwagi na temat pojęcia "pierwotny" (primitive) używanego w etnografii. S. Hummel: Bon Ikonographisches im Linden-Museum, Stutt(Jart. Treścią artykułu jest analiza rysunków, które przedstawiają kilka ważniejszych postaci tybetańskich bóstw należących do panteonu lamaistycznej religii Bon. L. Porrois: Aspects de la sculpture traditionelle du Gabon. Charakterystyka afrykańskich rzeźb i masek z obszaru Gabonu, techniki ich wykonywania oraz procesu zmian, jakie w nich aktualnie zachodzą. J. L. MuIIie: Note sur deux mots de la langue wou - houan. Chodzi o pochodzenie nazwy mongolskiego ludu Wou-houwan z wschodniego pogranicza Gobi oraz znaczenia słowa "keou-kiue", którym określano rodzaj ozdoby głowy u kobiet tegoż ludu. A. Closs: "Los Concheros" Kulturund Religionshistorisches tiber Steinbauten und Felsen auf Hierro. Słowo "concheros" oznacza stosy odpadów muszlowych znajdowane w bliskości archaicznych miejsc kultowych na wyspie Hierro w archipelagu Kanaryjskim. Tematem artykułu są dociekania związków tych arche,)logicznych znalezisk z kulturą megalityczną i jej afro-europejskim zasięgiem. M. Kilson: The Ga Naming Rite. Autor prezentuje opisowo-analityczne studium jednego z obrzędów inicjacyjnych (rite de passage), zwanego tu "naming rite", a praktykowanego u ludu Ga w południowo-zachodniej Ghanie. K. Corvinus: Stratigraphy and Geological Background of an Acheulian Site at Chirki-on-Pravara, India. Komunikat archeologiczny z prac wykopaliskowych dokonanych w sezonie zimowym 1966/67 w prowincji Pravara na półn.-zach. od Bombaju. K. Lang-Kirnberg: Die Hcrkunft der Null. Wynalazek zera należy do n.ajwiększych w dziejach myśli ludzkiej. Krótka historia powstania i zastosowania zera w rachunkach cyfrowych jest w tym przypadku streszczeniem ol:>szerniejszej praey tegoż autora, opublikowanej pod tym samym tytułem w serii Mikro-Biblioteki "Anthroposu". Jak każdy z poprzednich tomów, także i tom 63/64 w każdym z trzech zeszytów zawiera wielce interesujące "analecta et additamenta", obszerny dział recenzyjny pt. "bibliographia", informacje o licznych publikacjach, nadsyłanych jako egzemplarze recenzyjne do Instytutu or·az spis tytułowy zawartości wielu europejskich i pozaeuropejskich czasopism etnograficznych, antropologicznych, archeologicznych i językoznawczych z lat 1967 i 1968. Całość recenzowanego tom·u "Antroposu" obej- �Recenzje, przeg!qdy wydaWnictw 269 I czasopism muje aż 1079 stron druku. Generalny układ i sekwencja artykułów oraz rozpraw mogą budzić niejakie zastrzeżenia. Tematycznie są one bowiem dziwnie pomieszane. Artykuły () treści etnologicznej są przeplatane archeologicznymi a także lingwistycznymi. Reprezentują przy tym dość nierówny poziom metodologiczny. Tym niemniej lektum tego tomu, podobnie jak poprzednich, dobrze orientuje w aktualnych osiągnięciach i problemach etno-kulturowych. Tadeusz Zeitschri[t fur Ethnologie. und del' Berliner Gesellschaft t. 93: 1968, z. 1-2, ss. 316. Organ der Deutschen fi.ir Anthropologie, Wróblewski Gesellschaft fur Volkerkunde Ethnologie und Urgeschichte, Kolejny tom organu Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego zasługuje na szczególną uwagę choćby z tej racji, iż pod względem zawartych w nim treści stanowi on jedną dość zwartą całość. W roczniku tym opublikowano bowiem wyłącznie artykuly, rozprawy, przyczynki i sprawozdania z zakresu etnograficznych i archeologicznych studiów amerykanistycznych. Z tego rodzaju inicjatywą wydawniczą na lamach "Zeitschrift fUr Ethnologie" spotykamy się w ostatnim dziesięcioleciu już po r·az trzeci. W pierwszym przypadku był to zeszyt poświęcony wyłącznie problematyce oceanistycznej (t. 86, z. 2), następny natomiast ograniczony został pod względem tematyki do fizycznej i kulturowej antropologii obszaru Afryki Zachodniej (t. 88, z. 2). Prezentacja zachodnioniemieckiego dorobku w zakresie amerykanistyki zbiegła się z Międzynarodowym Kongresem Amerykanistów, który odbył się w połowie sierpnia w Stuttgarcie i Monachium. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż również z tej niecodziennej okazji Państwowe Muzeum Etnograficzne w Monachium zorganizowalo specjalną wystawę, poświęconą prekolumbijskiej sztuce Meksyku i Peru. Z podobną inicjatywą wystąpiło wówczas także muzeum w Stuttgarcie otwierając w swych s.alach ekspozycję etnograficzną pt. "Kultury Ameryki". Wszystkie te wydawnicze, organizacyjne i wystawiennicze przedsięwzięcia, a takle rozbudowana działalność dydaktyczno-naukowa, jaką specjaliści w zakresie kultur prekolumbijskich i l.atynoamerykańskich prowadzą na 16 wyższych uczelniachświadczą o randze uprawianej w NRF amerykanistyki oraz o chęci zademonstrowania swych niewątpliwie dużych w tym względzie osiągnięć z okazji zjazdu naj wybitniejszych fachowców z całego świata. Tradycyjnie już na łamach "Zeitschrift fUr Ethnologie" zaprezentowali swój naukowobadawczy dorobek nie tylko uczeni zachodnioniemieccy, ale i ich koledzy z Austrii, Szwajcarii, Szwecji, Stanów Zjednoczonych, Brazylii i Wenezueli. Mimo ograniczenia zawartości tomu do problematyki jednego tylko kontynentu to jednak zakres i różnorodność poruszanych w poszczególnych artykułach zagadnień jest ogromna. Sytuacja ta, charakterystyczna nie tylko dla kręgu autorów skupionych wokół "Zeitschrift fUr Ethnologic", jest świadectwem rozpiętości problematyki jaka znajduje się w centrum zainteresowania współczesnej amerykanistyki; ilustruje stopień postępującej w ramach tej "dyscypliny" dezintegracji i specjalizacji, przy równoczesnym systematycznym zbliżaniu się do nauk pokrewnych. Przejawem utrzymywania się nadal przewagi tradycjonalistycznego nurtu �270 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w amerykanistyce pod którym rozumieć należy niewątpliwie prekolumbijską archeologię i etnografię Mezoameryki i Wyżu Andyjskiego - jest również omawiany tu rocznik, w którym studia tej właśnie kategorii zmajoryzowały w dużym stopniu rozprawyetnohistoryczne, akulturacyjne czy folklorystyczne. Szkoda wielka. iż w tej panoramie dorobku zachodnioniemieckiej amerykanistyki zabrakło artykulów. które dotyczyłyby współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych ludności indiańskiej i latynoamerykańskiej. Ten - rozwijający się bowiem coraz prężniej dział - stanowi świadectwo zaangażowania się specjalistów-etnografów w rozwiązywanie trudnych i skomplikowanych problemów rozwijających się krajów Trzeciego Świata; jest również dowodem. iż na płaszczyźnie tej dyscypliny istnieją także duże możliwości przerzucenia mostów między nauką a praktyką społeczną. Oryginalnością ujęcia i sposobem potraktowania tematyki wyróżniają się dwie rozprawy poświęcone kulturowym i etnicznym przeobrażeniom Indian Stanów Zjednoczonych. Są to typowe studia etnogr.aficzno-a'kulturacyjne, w których autorzy starają się przede wszystkim ukazać dynamikę zmian, rolę migracji oraz uwypuklić wszystkie podstawowe czynniki kulturotwórcze. jakie spowodowały powstanie tzw. "kultury konnych nomadów i myśliwych bizonów". Metodologiczne założenia. jakie określiły charakter tych rozważań, wypracowane zostały w latach 60-tych w amerykańskim czasopiśmie o znamiennym nagłówku - "Ethnohistory" wydawanym przez Indian.a University 1. Typ badań etno historycznych zbliżający ku sobie naukowe warsztaty antropologa, socjologa i historyka - przeiywa obecnie w Stanach Zjednoczonych (i nie tylko tam) dość bujny rozwój; jest on w pewnym sensie wynikiem odwrotu od antyewolucjonistycznego, ahistorycznego traktowania kultury. stanowiąc odtrutkę na zakorzeniony jeszcze tu i ówdzie skrajny relatywizm, oraz wskazując na niedoceniane dotąd możliwości właściwego wykorzystania nowego typu źródeł. ignorowanych dotychczas przez konsekwentnych empirystów. Odtwarzając etniczną historię dorzecza Średniego Missouri w latach 15501850 i ukazując podstawowe etapy egzystencji Szoszonów przed r. 1800, dwaj ':1Utorzy: Amerykanin niemieckiego pochodzenia, K. H. Schlesier z Wichita University (Migration und KuUurwandeL am MittLeren Missouri), i zn.any wszystkim amerykanistom wybitny szwedzki antropolog i religioznawca A. Hultkranz (Shoshoni Indians on the PLains), zwrócili szczególną uwagę na kwestię źródeł, ich rodzaje, interpretację i kryteria oceny. Zgodnie z założeniami metody - jeśli ją już tak można określić "etnohistorycznej", poddali oni krytycznej analizie dotychczasowe koncepcje etnologiczne i podpierający je materiał faktograficzny, konfrontując następnie wyniki tych dociekań ze źródłami typu historycznego. Wykorzystali w tym celu materiały archeologiczne, teksty lingwistyczne, tradycję folklorystyczną, wreszcie źródła archiwalne, począwszy od pamiętników osadników, wspomnień i relacji podróżniczych, a skończywszy na oficjalnych sprawozdaniach jednostek lokalnej administracji, misyjnych placówek i faktorii handlowych. Tego rodzaju konfrontacja umożliwiła nie tylko - jak piszą o tym obaj wymienieni autorzy - uzupełnienie luk w obrazie etnicznej historii wielu terenów, ale pozwoliła także dokonać reinterpretacji i przewartościowania tych sądów, które były 1 Zob. np. W. C. Sturtevant, Anthropo!ogy, Historyand Ethnohistory; oraz W. N. Fenton, Fie! Work, Museum Studies and Ethnohistorical Research, oba (w:) "Ethnohistory", t. 13: 1966, z. 1-2; także A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethno!ogy. "Ethnologia Europea", t. 1: 1967, z. 2. Ogólne krytyczne omówienie organu amerykańskiego kierunku neohistorycznego W antropologii zob. 1. Zołotarlewskaja. Nowyj amierikanskij etnotraticeskij żurnal. "Sowietskaja EtnOgrafija", R. 1961, z. 5, s. 162-167. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 271 i czasopism błędne lub mylące, przyczyniając się także do zdemaskowania niczym nie uzasadnionych stereotypów. Do kategorii przyczynkarskich zaliczyć należy artykuł R. Hartmanna i U. Oberema o współczesnej, związanej z obrzędami pogrzebowymi Indian Ekwadoru rytualnej grze - "huairu"; także rozprawkę G. Hartmanna, poświęconą krytycznemu przeglądowi literatury omawiającej problem znajomości procesu destylacyjnego u południowo-amerykańskich Indian, oraz refleksje H. Baldusa koncentrujące się wokół problematyki trwałości autorytetu i miejsca wodza w strukturze społeczności Indian Tapirape z grupy Tupi, żyjących w centralnej Brazylii. Większość tych artykułów, a także studium religioznawcze H. Hartmanna (Die Gros Ventres und ihr Hochgott) zostały napisane w oparciu o materiały zebrane bezpośrednio w trakcie badań terenowych i dotychczas nigdzie nie publikowane. Współczesna antropologia prekolumbijska opiera swoje dokonania zasadniczo na dwóch rodzajach źródeł, z których każdy determinuje w pewnym sensie specyfikę metodyki badań i określa metodologię. Z jednej strony mamy do czynienia z klasycznymi zabytkami archeologicznymi - poszczególnymi obiektami, zespołami znalezisk czy wreszcie całymi ich kompleksami w postaci cmentarzysk, ruin miast, świątynnych okręgów i fortyfikacji. Z drugiej zaś strony do dyspozycji badacza są kroniki z pierwszych lat konkwisty, spis,ane nierzadko przy pomocy miejscowych "intelektualistów" indiańskich, manuskrypty Majów i Azteków, czyli tzw. "kodeksy" i wreszcie hieroglificzne inskrypcje, pokrywające mury świątyń, ołtarze, stelle i posągi. Ten drugi typ źródeł wymaga całkiem odmiennego postępowania badawczego, które w swym charakterze zbliż,a się w dużym stopniu do studiów lingwistycznych. Sytuację tę można by z dużym powodzeniem przyrównać do wewnętrznego podziału egiptologii, w której, obok klasycznej archeologii śródziemnomorskiej, ogromny wkład wnosi nobilitowana niemal do rangi niezależnej dyscypliny - p.apirologia. Tego rodzaju specjalizacyjne podziały zaakcentowane są także dość mocno w omawianym tu numerze "Zeitschrift fur Ethnologie", przede wszystkim w odniesieniu do problematyki meksykanistycznej. I tak znany amerykanista, K. Nowotny (Die aztekischen Festkreise), ,analizuje układ azteckich świąt w odniesieniu ::lo przeplatających się kalendarzowych cyklów 260-,365- i 584-dniowych, a R. Schultz zajmuje się systemem chronologicznego i astronomicznego zapisu Majów wyprowadzając go z pewnych świątynnych inskrypcji miasta ruin Palenque. Problematyki historii Majów dotyczy obszerny artykuł T. Barthela (Historisches in den klassischen Mayainschriften), jednego z najwybitniejszych epigrafików i paleografików, znanego szeroko w świecie naukowym dzięki swym pracom nad odczytaniem pisma Majów i mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. Na łamach "Zeitschrift fur Ethnologie" podejmuje on tym razem próbę poddania analizie hieroglificznych reliefów Majów, celem wykrycia w nich treści o walor,ach historycznych. Jest to dodatkowy głos w polemice z tymi uczonymi, którzy jak np. E. Thompson czy S. Morley 2, uważali dotychczas, iż w napisach tego rodzaju, obok danych astronomicznych, dat i pewnych pojęć o charakterze symboliczno-religijnym, nic już więcej znaleźć nie można. Twierdzenie o "kronikarskim" charakterze tych inskrypcji, które zawierać jakoby miały także informację o panujących dynastiach, wojnach, podbojach, podróżach, reformach kalendarza itp. dziejowych wydarzeniach, były wg tych badaczy niczym nie uzas,adnione. Barthel jest jednak przeciwnego 2 Zob. S. Morley, ot Maya Clvil!zation, The ancient Norman 1954. Maya,~ Stanford 1964; E.- Thompson, The Rise and Fall �:372 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism zdania i na materiale pochodzącym z tzw. klasycznego okresu rozwoju kultury Majów wykazuje, iż tezy jego adwersarzy nie były podbudowane gruntownymi studiami. Artykuł jest niezwykle trudny i dostępny w zasadzie tylko dla tych specj.alistów, którzy są wprowadzeni w problematykę epigrafiki prekolumbijskiej i posiadają znajomość klucza, w jakim zakodowane zostały poszczególne znaki pisma Majów. Kilka artykułów o tematyce archeologicznej świadczy o dużej aktywności zachodnioniemieckich pr.ahistoryków, włączających się w bezpośrednie badania wykopaliskowe na terenach Ameryki Południowej, szczególnie na Wyżu Andyjskim. H. Trimborn w oparciu o krytyczną analizę efektów dotychczasowych penetracji archeologicznych dwóch miejskich kompleksów w Peru: Apurlec i Tucume leżących nieopodal szosy panamerykańskiej w departamencie Lambayeque oraz spostrzeleń z autopsji, dokonuje oceny stanu badań, wskazuje na luki w dokumentacji i wytycza dalszy kierunek poszukiwań. Oba stanowiska nie posiadają żadnych monograficznych opracowań, pomijając niewielkie pod względem objętościowym opisy; nie są także dokładnie datowane, a dotychczasowa dokumentacja prowadzonych tam badań pozostawia wiele do życzenia. Autor postuluje, by jak najszybciej rozpocząć nad tymi kompleksami budowli intensywne, metodyczne studia -- gdyż pobieżna nawet analiza wskazuje, iż mamy tu do czynienia z rzadko spotykaną, przejściową formą między teokratycznym miastem kultowych piramid i centrum religijnego życia, .a wielkim miastem o świeckim charakterze z mieszkalnymi osiedlami dla większej liczby ludności. Dalsze zatem badania będą posiadały niebag.atelne znaczenie nie tylko dla rekonstrukcji prekolumbijskich dziejów Peru, ale stanowić mogą istotny element na drodze do wyjaŚnieni.a procesów powstawania i przeobrażania się miast oraz rozwoju państwowości. Konstrukcji, typologii i pochodzeniu tzw. "chulIpas" naziemnych okrągłych lub prostokątnych, niewielkich, kamiennych lub glinianych (adobe) wież pochówkowych, poświęcony jest przyczynek H. Nachtig.alla (Z um Problem der Chullpas von Sillustani), który tego rodzaju budowle badał w r. 1962 na półwyspie SiIlustani, niedaleko miasta Puna w Peru. Znany niemiecki amerykanista, .autor szeregu prac o charakterze podręcznikowym - H. D. Disselhoff, przedstawi! problem hipotetycznych powiązań kulturowych, jakie łączyć musiały w X w. n.e. kulturę Tiahuanaco z Altiplano z kulturą Huari z południowego Peru, a K. Hahn-Hissink omówił archeologiczne znaleziska, jakie zdobyła wielka etnograficzna wyprawa tzw. "Frobenius-Expedition", której uczestnicy eksplorowali w latach 1952-54 tereny Boliwii, zamieszkałe przez Indian Ch imane, Tacana i Chama. Rocznik otwiera obszerna rozprawa nieżyjącego już austriackiego etnografa i archeologa, wybitnego specjalisty i znawcy kultur Azji Południowo-Wschodniej oraz Oceanii R. Heine-Gelderna (Transozeanische Kultureinfliisse im alten Amerika). Warto tu przypomnieć, iż uczony ten był autorem śmiałej koncepcji kolejnych etapów zasiedlania wysp Pacyfiku przez ludność z kontynentu azjatyckiego, hipotezy dziś już w wielu aspektach zdezaktualizowanej, ale interesującej z tego względu, iż wykorzystała ona skromny jeszcze podówczas inwentarz znanych zabytków archeologicznych. W latach powojennych Heine-Geldern dał się poznać jako gorący rzecznik powiązań kulturowych między Azją a Ameryką, dopatrując się w przyczynach nagłego rozkwitu cywilizacji Meksyku i Peru udziału impulsów płynących z drugiej strony Oceanu Spokojnego 3. 3 Poglądy der Allstronesen. na tcn tcmat wyloży! autor w pracy: Urlleimat lind friilleste Wanderungen "Anthropos", t. 27: 1932, z. 3--4. Bibliografia prac Heine-Gelderna poświę- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 273 i czasOpism Omawiany artykuł poświęcony jest przeglądowi współczesnej literatury, poruszającej problematykę transoceanicznych wpływów kulturowych na rozwój społeczeństw prekolumbijskiej Ameryki, pisany oczywiście z punktu widzenia zdecydowanego zwolennika tej nadal dość słabo udokumentowanej koncepcji. Krótki, historyczny przegląd dzieł dawniejszych jest świadectwem, iż myśl o łączności Starego z Nowym Światem via Pacyfik sięga aż XVI stulecia. Po tym wprowadzeniu daje Heine-Geldern metodyczny przegląd naukowego dorobku w omaw~anej dziedzinie, segregując materiał na dział problematyki kontaktów japońsko-ekwadorskich, chińsko- i indyjsko-amerykańskich, oceaniczno-amerykańskich by wreszcie zamknąć tę prezentację skrótowym zarysem aktualnego stanu badań nad transatlantyckimi związkami kulturowymi. Artykuł nie uwzględnia oczywiście ostatniej próby T. Heyerdahla pokonania Atlantyku na łodzi z papirusu, gdyż napisany został wcześniej, nim opinię całego świata poruszyła wiadomość o nowym, sportowo-naukowym przedsięwzięciu słynnego Norwega. Rozprawa Heine-Gelderna, mimo z pozoru sprawozdawczego charakteru, jest jednak tak dyskusyjna, iż wszelka polemika w ramach objętościowo ogr,aniczonego omówienia jest całkowicie niemożliwa. Nie wytyczając tu więc żadnych kontrargumentów warto jedynie uwypuklić jedno charakterystyczne przeświadczenie autora, który formułowaną dotychczas hipotezę w postaci: czy w okresie przedkolumbijskim istniała transpacyficzna łączność Starego z Nowym Światem, czy łączności takiej nie było, zastępuje pytaniem: dlaczego w II czy III stuleciu p.n.e. te niewątpliwe kontakty zostały nagle przerwane? Abstrahując od indywidualnych sądów na ten temat, należy stwierdzić, iż w ostatnim ze swych studiów wybitny uczony pokazał raz jeszcze, że cały basen Pacyfiku winno się rozpatrywaĆ' pod względem kulturowym całościowo, porównując ze sobą nie tyle poszczególne elementy wydarte z większych zbiorów, ale zestawiając kompleksy wytworów, idei czy wzorców. Tylko takie podejście może bowiem dostarczyć nam rzetelnych argumentów podtrzymujących hipotezę, iż Pacyfik nie dzielił, lecz łączył Azję i Amerykę. Lektura omawianego wyżej rocznika nie daje asumptu do jakichś dalej idących uogólnień na temat sytuacji w zachodnioniemieckiej amerykanistyce. Przyczynkarski charakter wielu artykułów, różnorodność tematyki, szeroki zakres geograficzny i chronologiczny, odmienność stosowanych metod, sprawia wrażenie, iż w amerykanistyce tej trudno wyróżnić pewną generalną, "wiodącą" linię, poza tym, że nadal w sferze największego zainteresowania znajduje się problematyka prekolumbijska. Pamiętać jednak musimy o tym, że "Zeitschrift fUr Ethnologie" nie jest jedynym periodykiem, w którym publikują ,amerykaniści z NRF i dlatego dopiero analiza całokształtu ich naukowej działalności mogłaby dostarczyć nam materiału do oceny stopnia rozwoju jednego z ważniejszych działów zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej. AZeksander ZWrot. Roczniki XVIII-XXI. Posern-ZieZiński Czeski Cieszyn 1967-1969. Miesięcznik ten jest organem Zarządu Głównego Polskiego Związku KulturalnoOświatowego w Czechosłowacji, ukazuje się od r. 1949, obecnie redaktorem jest Jan Rusnok (poprzednio, do r. 1958, Paweł Kubisz, do r. 1964 Tadeusz Siwek). eona zagadnieniu wianym artykule. 18 - Lud, tom transoceanicznych LIV kontaktów kulturowych zostala zamieszczona po oma- �274 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism Pismo adresowane jest do polskiej grupy narodowej liczącej w Czechosłowacji około 78 tys. osób, w większości robotników i chłopów mieszkających w przygranicznych powiatach kraju północno-morawskiego. "Zwrot", realizując politykę społeczno-kultu-r,alną PZKO, porusza wszystkie ważniejsze sprawy związane z życiem Polaków w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego i stosownie do zainteresowań i poziomu odbiorców daje im też możliwość uczestniczenia w wydarzeniach kulturalnych Czechosłowacji i Polski. Poza problematyką aktualną i twórczością miejscowego środowiska artystycznego, trzydzieści dwie strony miesięcznika zawierają też sporo publikacji z dziedziny etnografii i folkloru. Tak np. w nr 8 z 1969 r. ukazał się artykuł Karola Piegzy Kitka słów o architekturze śląskiej, ilustrowany fotografiami nieistniejących już częściowo zabytków budownictwa drewnianego. W tym samym numerze Gustaw Fierla pisał na temat śląskiego stroju ludowego, reprodukując dwa rysunki z XIX i pocz. XX wieku. W cyklu Sylwetki naszych działaczy publikowane są m.in. biografie ludzi zasłużonych dla ludoznawstwa: w nr 8 z 1967 r. Jan Kurzelowski pisał o Andrzeju Cinciale, działaczu społecznym i etnografie, w nr 11 i 12 z 1967 r. ten sam autor przedstawił Ernesta Farnika, założyciela "Zarania Śląskiego", wydawcy wielu materiałowych prac etnograficznych, oraz Adama Sikorę, poetę ludowego. W nr 3 z 1968 r. Ludwik Brożek pisał a historyku Franciszku Popiołku, a Józef Stebel o Oskarze Zawiszy, kompozytorze, zbieraczu pieśni. W tym samym numerze jest artykuł Jubileusz naszego Kolberga, omawiający z okazji 50-tej rocznicy urodzin dotychczasowy dorobek Józefa Ondrusza, znanego folklorysty, autora wielu opracowań o śląskiej literaturze ludowej. Te publikacje "Zwrotu" podają materiały nie obce etnografom, dodają jednak szczegóły mniej znane i o kulturze ludowej Śląska Cieszyńskiego, i o jej badaczach, Najbardziej interesujący dla folklorysty jest cykl Zywe teksty, przynosi on bajki, facecje, anegdoty itp., notowane współcześnie w terenie i opatrzone krótkimi komentarzami. W trzech omawianych rocznikach tekstów takich opublikowano 21. Większość pochodzi z repertuaru gawędziarza odkrytego przez Daniela Kadłubca Józefa Jeżowicza z Koszarzysk (o pierwszym spotkaniu z nim opowiada Kadłubiec W nr 1 z 1967 r.). U Jeżowicza nagrano około 200 tekstów, część z nich znalazła się już na łamach "Zwrotu" (nr l, 5, 6, 12 z 1967 r., 6, 8, 9, 11, 12 z 1,968 r., 1, 3, 5, 10 z 1969 r.). Pozostałe teksty zapisane zostały u Zofii Matuszkowej w Orłowej Łazach, Zofii Szeligowej we Frysztacie, Agnieszki Węglorzowej w Cierlicku Gm. i Anny Chybidziurowej w Bukowcu (nr 4, 8, 11 z 1967 r., 2, 7 z 1968 r., 8, 11 z 1969 r.). Obok tekstów pojawiają się w "Zwrocie" artykuły popularyzatorskie (cykl To co odchodzi na zawsze, opracowany przez Roberta Daniela - nr 68, 11 z 1967 r.), liczne recenzje i informacje o aktualnych publikacjach, konferencjach i zjazdach folklorystycznych, wreszcie artykuły o folklorze (np. Władysława Sikory Na tropie śląskiej poezji magicznej, w nr 11 z 1969 r.). Działalność sekcji folklorystycznej ZG PZKO przekroczyła już ramy szczupłych miejscowych periodyków. W 1968 r. ukazał się pierwszy numer "Biuletynu Ludoznawczego" zawierający m.in. przyczynki o Andrzeju Cinciale i bibliografię ludoznawczą czasopism "Ogniwo" i "Szyndzioły", w druku jest tom Plyniesz Olzo monografia folkloru cieszyńskiego, a w przygotowaniu następny tom - monografia kultury materialnej ludu polskiego na Śląsku Cieszyńskim. Agata Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c55315d4ef77fac92b6af1fba58471bd.pdf 13d3e8727ff7eb8652d53e30bd475e69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1068 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.241-319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J E Lud, t. 55, 1971 Georges Charbonnier, Rozmowy z Claude Levi-Straussem. Jacek Trznadel. Warszawa 1968, ss. 163. Przełożył notą opatrzył Rozmowy są rezultatem przeprowadzonego przez G. Charbonniera cyklu wywiadów z C. Levi-Straussem w 1959 roku i nadawane były przez Radio-Television Franc;aise, a opublikowane zostały po raz pierwszy w roku 1961 w wydawnictwie Plon - Julliard. Bliżej o okolicznościach powstania i o stosunku rozmów do wcześniejszych, a szczególnie do późniejszych prac Levi-Straussa pisze J. Trznadel w nocie tłumacza. Dla etnologa Hozmowy interesujące są z wielu względów. Podobnie jak w in· nych pracach Levi-Straussa, także w Rozmowach uderza wielka samoświadomość etnologa jako badacza i świadomość specyficzności jego sytuacji poznawczej. Etnologiczny podmiot poznający jednoczy w sobie dwie przeciwstawne postawy, których współistnienie jest źródłem dialektycznego napięcia między wymogiem wolnej od wartościowania, ehłodnej i obiektywnej postawy przyjmowanej wobec badanych spoleczeństw, a emocjonalnym i subiektywnym zaangażowaniem w problemy własnej społeczności, która dostatecznie szeroko rozumiana może utożsamić się z całą łudz· kością. Etnograf opisujący egzotyczne społeczeństwa jest zawsze uczestnikiem takiej czy innej kultury, preferuje zatem określony system wartości, którego mniej czy bardziej uświadamiana konfrontacja z przedmiotem opisywanym prowadzi do wzbudzenia stanów emocjonalnych obiektywizujących się nie tylko na poziomie oceny, ale także na poziomie opisu i rozumienia. Sytuacja ta jest wyrazem szczególnym dychotomii ogólniejszych: opozycji opisu i wartościowania, intelektu i uczuć, pomiędzy którymi brak co prawda przejścia logicznego, ale których wzajemnego związku, nazwijmy go psychologicznym, nie należy lekceważyć. Wariantem opisanej wyżej sytuacji wyrażonym expressis verbis przez Levi-Straussa w drugiej rozmowie jest przypominająca fizyczną zasadę komplementarności opozycja przeżycia i poznania, wokół której toczyły się już w dziejach myśli długotrwale dysputy filozoficzne, a która nie znalazła jednak należnego jej miejsca w metodologicznej świadomości etnografów, mimo iż ważność jej nie ulega wątpliwości, gdyż wskazuje ona na granice poznania etnologicznego. "Nigdy nie zrozumiemy zupełnie, czym jest żałoba, która nie jest naszą żałobą, w rodzinie, która ni~ jest naszą rodziną. Ten rodzaj trudności nie może nie przypominać komplementarności, o której mówią fizycy. Nie można jednocześnie określić drogi przebiegu cząstki i jej miejsca. I tak samo chyba nie możemy jednocześnie dążyć do poznania spoJ:eczeństwa od wewnątrz i do zaklasyfikowania go od zewnątrz poprzez odniesienie do innych spoJ:eczeństw" (s. 19). Dychotomia sytuacji etnologa jest w pewien sposób homologiczna do dychotomii bardziej podstawowej: opozycji spoJ:eczeństw cywilizowanych i prymitywnych. Znaczna część Rozmów jest poświęcona ustaleniu różnic między "cywilizowanymi" a ,.prymitywnymi". Można rzec, iż jest to nawet główny motyw książki. Różni to Rozmowy 16 - Lud, t. 55, 1971 �242 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism od prac naukowych Levi-Straussa, w których ogranicza się on najczęściej do społeczeństw egzotycznych, bądź też poszukuje niezmienników ważnych uniwersalnie dla całego gatunku Homo sapiens. Które z momentów różnicujących społeczeństwa w dwa człony opozycji są dla jej istnienia, zdaniem Levi-Straussa, podstawowe? Przede wszystkim cechuje je różny stosunek do historii. Społeczeństwa pierwotne posiadają co prawda przeszłość, ale "historia jest dla nich pozbawiona znaczenia, gdyż jeśli jakaś rzecz nie istniała zawsze, jest w ich rozumieniu nieprawna; tymczasem dla nas sytuacja ma się odwrotnie" (s. 46). Środkowy fragment cytatu jest ewidentnie fałszywy, pozostaje w sprzeczności nie tylko z obserwowanymi faktami, ale także z resztą myśli Levi-Straussa, nie przeszkadza to jednak, aby teza podstawowa była słuszna. Historia jest "wewnętrzną kategorią pewnych społeczeństw, sposobem, w jaki społeczeństwa zhierarchizowane same siebie pojmują" (s. 54); chodzi tu oczywiście przede wszystkim o społeczeństwo europejskie. Podstawowym zaś pojęciem tej historii jest pojęcie postępu z zawartą w niej treścią integracji linearnej i ciągłości wbrew wymogom wszelkiego poznania, które jest z natury nieciągłe. Levi-Straussa krytyka pojęcia idei postępu skierowuje się przede wszystkim przeciwko nadawaniu jej znaczenia integracyjnego w zastosowaniu do społeczeństw pierwotnych, w czym upatruje nieusprawiedliwiony poznawczo ani etycznie etnocentryzm. Krytyka ma bowiem nie tylko aspekt poznawczy, ale także etyczny. Warunkiem koniecznym postępu jest gromadzenie wiedzy, możliNe dzięki wynalazkowi pisma, którego rola etyczna, przynajmniej w początkach jego istnienia, była co najmniej ambiwalentna: "pierwsze zastosowania pisma ... dotyczyły przede wszystkim aparatu władzy" (s. 24) i przyczyniły się do powstania "społeczeństw zhierarchizowanych, społeczeństw złożonych z panów i niewolników, społeczeństw używających pewnej części ludności do pracy na korzyść części drugiej" (s. 23-24). Pierwsza grupa różnic koncentruje się więc wokół pojęć historii, postępu, pisma i kumulacji wiedzy, grupa druga dotyczy stopnia "entropii", który jest warunkiem różnic pierwszych. Społeczeństwa pierwotne przyrównuje Levi-Strauss do maszyn mechanicznych, które pozbawione tarcia mogłyby teoretycznie funkcjonować nieskończenie długo, korzystając z jednorazowego dostarczenia im energii. Społeczeństwa cywilizowane przyrównuje natomiast do maszyn parowych, które działają dzięki różnicy potencjałów temperatury, która to różnica w porządku społecznym realizuje się przez formy hierarchii społecznej. Społeczeństwa pierwotne zwie też Levi-Strauss "zimnymi", na podobieństwo zegara; wytwarzają one "niesłychanie mało nieładu, tego co fizycy nazywają "entropią" (s. 28) i mają "tendencję do utrzymywania się nieskończenie długo w swym stanie wyjściowym" (s. 28). Nasze społeczeństwa zwie natomiast "gorącymi", na podobieństwo maszyny parowej; wytwarzając więcej bezładu, entropii, muszą jednocześnie wytwarzać więcej ładu, aby zapewnić co najmniej "stan chwiejnej równowagi". Kolejna grupa różnic wiąże się z demografią, a w szczególności z liczebnością grup, w których przychodzi żyć człowiekowi pierwotnemu i cywilizowanemu. Społeczeństwo w swym rozwoju demograficznym przekracza pewien próg, poza którym kontakty międzyludzkie przestają mieć konkretny, personalny charakter, a dochodzą do skutku za pomocą różnego rodzaju mediów pośredniczących, a kontakty face to face w wielu wypadkach nabierają charakteru niepersonalnego w tym sensie, iż człowiek nie kontaktuje się z drugim człowiekiem jako takim, lecz w gruncie rzeczy wchodzi w kontakt z jego rolą, z funkcją przez niego wykonywaną. Granica owa rozdziela dwa poziomy autentyzmu: społeczeństwa pierwotne i cywilizowane. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Ostatnia grupa różnic dotyczy sztuki, rozgraniczenia sztuki społeczeństw pierwotnych i cywilizowanych, którą zawęża do sztuki nowożytnej, którym to, niezbyt udanym terminem określa się w Rozmowach sztukę grecką od początku V wieku i sztukę europejską poczynając od Quattrocenta. Dla tak określonej chronologicznie plastyki europejskiej za najbardziej charakterystyczne uważa Levi-Strauss indywidualizm, przedstawieniowość i akademizm, które prowadzą do powstania osobnego świata sztuki. Przez indywidualizację rozumie przy tym Levi-Strauss nie tyle indywidualizowanie się osobowości twórcy, co raczej indywidualizowanie się klienteli, amatorów sztuki. Sztuka w naszym społeczeństwie zastrzeżona jest dla amatorów, dla nich produkuje artysta, ich oczekiwania stara się spełnić. Wraz z postępującą indywidualizacją idzie w parze osłabienie funkcji znaczącej dzieła sztuki. Dla sztuki pierwotnej właściwa jest bowiem sprzeczność między prymitywizmem techniki a oporem stawianym przez material. Dlatego dzieło sztuki pierwotnej nie jest nigdy prostym faksymile przedmiotu. "Nie może, albo nie chce reprodukować całkowicie swego modela, musi go więc oznaczać. Zamiast być przedstawiającą, sztuka ukazuje się w ten sposób jako system znaków" (s. 55). Ponieważ zaś sztuka nowożytna nie jest odbierana przez całą zbiorowość, lecz tylko przez amatorów, względnie grupy amatorów, a funkcjonowanie systemu znaków, czyli języka, zakłada istnienie zbiorowości, zatem funkcja znacząca tej sztuki ulega osłabieniu. Wywód ten tylko \V części jest słuszny, gdyż grupa amatorów jest zbiorowością, w której może funkcjonować język. Ow trywialny fakt istnienia wielu języków, wielu systemów znaków w ramach tej samej zbiorowości etnicznej zdaje się uchodzić uwadze Levi-Straussa i Charbonniera. Funkcja semantyczna dzieła sztuki znika, czy tylko ulega osłabieniu, ,.na korzyść coraz większego zbliżenia do modelu, który pragnie się naśladować, a nie tylko oznaczać" (s. 56). Warunkiem koniecznym tego zbliżenia jest rozwój technik. Levi-Strauss sugeruje też związek silniejszy niż tylko koincydencję w czasie między tendencją do coraz większej figuratywności i przedstawieniowości a osłabieniem funkcji semantycznej, nie jest to jednak przekonywające. Wreszcie sztuka nO\"ioż~·tna,zdaniem Levi-Straussa, przeciwstawia się sztuce pierwotnej jako sposób wzięcia w posiadanie tego co piękne i pożądane: "sztuka ta opiera się na iluzji, że nie tylko można komunikować się z bytem, ale i przyswoić go sobie poprzez wizerunek. To właśnie nazwałbym stanem posiadania wobec przedmiotu, środkiem do zawładnięcia bogactwem lub pięknością zewnętrzną. Właściwie na tym chciwym wymaganiu, na tej ambicji pochwycenia przedmiotu na korzyść właściciela czy nawet widza, polega - jak mi się wydaje - jedna z wielkich oryginalności sztuki w naszej cywilizacji" (s. 58). Tendencja do "zawładnięcia" przeciwstawia się tendencji do nadania znaczenia; zatem można by się dopatrywać związku między wzrostem charakteru przedstawiającego sztuki a malenieniem jej funkcji semantycznej. Jako ostatnią różnicę wymienia Levi-Straus akademizm sztuki europejskiej, który jest "świadomą i systematyczną aktywnością estetyczną, która zmierza do zamknięcia się jeszcze bardziej w sobie, to znaczy do usytuowania się nie bezpośrednio wobec rzeczy, ale przez odniesienie do tradycji artystycznej" (s. 63). Trzecią grupę problemów poruszanych w Rozmowach stanowią zagadnienia współczesnej sztuki europejskiej i prognozy jej dalszego rozwoju. Tematy te, choć niewątpliwie bardzo ciekawe, ale jako niespecyficznie etnologiczne, pomijam. Gerhard Kloska �244 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Otakar Nahodil, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen, Erich May Verlag, 1970, ss. 41. (Abhadlungen zur Theorie der Kultur, I). Warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na tę niewielką książeczkę. Stanowi ona wstępny tom z zapowiedzianych ośmiu, które mają zawrzeć całość bardzo syntetycznie ujętej ogólnej teorii kultury. Następne, będące w przygotowaniu tomiki. noszą - według zapowiedzi wydawcy - następujące tytuły: Natura i kultura. Pierwotne i wtórne środowisko człowieka; Potrzeby ludzkie; Kultura i tradycja; Kultura i porozumiewanie się (komunikacja). Symboliczne podstawy ro~wo.iu kultury: Wartości kulturowe; Normy kulturowe; Totalność kultury. Omawiany tomik jest prolegomeną do teorii kultury, zawiera więc wylożenie ogólnego stanowiska autora, czegoś w rodzaju zasad filozofii kultury. Wykład jest następujący: z obszernej, dawniejszej i najnowszej literatury (I"aczej europejskiej. z przewagą niemieckiej) historyczno-filozoficznej, teol"iopoznawczej, socjologicznej l antropologiczno-kulturowej autor wybiera szczytowe, klasyczne sformułowania i te obficie utyka na kanwie własnej konstwkcji myślowej w 7.wartą i wewnętrznie zharmonizowaną sensowną cało~ć, stanowiącą wykładnię etycznego i filozoficzno-teoretycznego stanowiska własnego, a wyrażonego w sposób nader skondenso\Nany. wręcz lapidarny - ale bardzo jasny. Autor zajmuje stanowisko uniwersalistyczne. Chodzi mu o kulturę globu, o kulturę ludzkości, o kulturę jako zjawisko ogólnoludzkie. Łączy się z tym postawa et,'czna: badanie kultury jest zarazem badaniem istoty człowieka i ludzkości: ..sama ludzkość, jako twórca i wytwór kultury, oznacza najwyższą wartość ideową humanizmu" (s. 8). Stosunek: kultura-humanizm ma dla każdej naukowej teorii kultury najwyższe znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. "Obie te strony są nierozdzielne: można powiedzieć, że humanizm może kwitnąć tylko tam, gdzie istnieją korzystne warunki dla prawdziwie twórczego rozwoju kultury i vice versa"; "gdzie kultura traktowana jest nieprzyjaźnie (wrogo), tam powstaje zawsze ostre niebezpieczeństwo dla ludzkości" (s. 12). To stanowisko znalazło też odbicie w tytule książeczki. Autor zajmuje także stanowisko antynaturalistyczne: nie należy wywodzić kultury z przesłanek przyrodniczych i nie można abstrahować kultury od żywego człowieka i jego historii. Nauki o kulturze mają charakter historyczny i zarazem społeczny. przy czym istnieje określona struktura nauk o kulturze o typie piramidy: od nauk szczegółowych, specjalistycznych, poprzez dyscypliny o wyższym stopniu ogólności (np. językoznawstwo ogólne, religioznawstwo ogólne), następnie przez nauki antropologiczno-kulturowe, aż do szczytowej, którą jest ogólna nauka o kulturze o charakterze filozofii kultury. Autor wydaje się zajmować v.ryrażne stanowisko neoewolucjonistyczne o odcieniu uniwersalistycznym. Kultura wykazuje ciągły rozwój, ewolucję, od jej początków tkwiących w antropogenezie, po współczesną i przyszłą unifikację cywilizac,·jną. Chociaż rqzwój ten jest multilinearny i istnieje nierówność rozwoju poszczególn"ch kultur, to - jak odgałęzienie delty rzecznej - wszystkie one, jeśli nie giną w piaskach, uchodzą do jednego oceanu - kultury ogólnoludzkiej. Autor wreszcie jest antyrelatywistą. Wyraża przekonanie o istnieniu ogólnych prawidłowości czy praw w ewolucji kultury i nawet kilka takich uniwersalistycznych "praw" formułuje (s. 29 i n.). One to właśnie mają stanowi<': kanwę dalszych tomików "rozpraw z teorii kultury". �Recenzje, przeglądy wydawnictw 245 i czasopism Autor chodzi po szczytach myśli antropologii kulturowej i w poszukiwaniu jedności w ogromnym ZL"óżnicowaniu kultury ludzkości stara się uchwycić podstawowe struktury i linie rozwojowe oraz ująć całość tej kultury w jednolity system filozofii kultury. Uderza przy tym czytelnika szczególna kondensacja myśli na niewielu stronach małej książeczki. To tak, jakby autor wychodził ze znanego powiedzenia Lessinga, że "duża książka jest dużym złem". Czekamy na dalsze tomiki z zapowiedzianej całości teorii kultury. Józef Burszta .4bschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitat Tli,bingen im Auftrag der Tiibinger Vereinigung fiir Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Scharfe und Rudolf Schenda, seria "Volksleben", t. 27, Tiibingen 1970, ss. 202. Kolejny tom wydawanej przez Instytut Ludwika Uhlanda w Tybingii serii "Volksleben" zawiera prócz wstępu następujące rozprawy: 1. Utz Jeggl~: Wertbedingungen der Volkskunde 1, 2. Roland Narr: Volkskunde als kritische Sozialwissenschaft, 3. Martin Scharfe: Kritik des Kanons, 4. Gustav Schock: Sammeln und Retten. Anmerkungen zu zwei P"inzipien volkskundlicher Empirie, 5. Horst Neisser: Statistik, eine Methode der Volkskunde, 6. Rudolf Schenda: Einheitlich urtiimlich noch heute. Probleme der volkskundlichen Befragung, 7. Hermann Bausingel': Zur Problematik historischer Volkskunde, 8. Thomas Metzen: Anmerkungen zur "Volkskunde der Schweiz" von Richard Weiss. Wszystkie wymienione artykuły poświęcone są metodologii etnografii społeczeństw cywilizowanych. Są to prace autorów zarówno podobnie oceniających dotychczasowe sposoby uprawiania etnografii, jak i połączonych wspólną koncepcjq etnografii jako krytycznej nauki społecznej. Swiadomość wspólnoty poglądów nie jest obca autorom zbioru Abschied vom Volksleben, ani ich przeciwnikom z innych ośrodków etnograficznych w NRF. Wydaje się, iż można już obecnie o grupie etnografów skupionych w kierowanym przez H. Bausingera Instytucie Ludwika Uhlanda mówić jako o nowej, oryginalnej szkole etnograficznej, którą gwoli wyodrębnienia można nazwać "Kręgiem tybingskim". Ukazanie się prowokacyjnego w tonie programowego tomu Abschied vom Volksleben poprzedziło szereg rozpraw zrywających z kanonami tradycyjnej etnografii~. Etyczne i metodologiczne przesłanki Kręgu tybingskiego kształtowały się pod bezpośrednim wplywem socjologiczno-filozoficznej Szkoły frankfurckiej, a szczególnie jej najwybitniejszych powojennych przedstawicieli: Theodora Adorno i Maxa Horkheimera. Na prace zawarte w zbiorze Abschied vom Volksleben wywarły też znaczny wpływ analizy z zakresu socjologii wiedzy, przeprowadzone przez przedstawiciela mlodszego pokolenia frankfurtczyków Jiirgena Habermasa. t Z poglądami zawartymi w artykule U. Jeggle'a polemizujG w zawartym w niniejszym tomie "Ludu" artykule Problem wartościowania w etnografii. ~ G. Klo~ka. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu He'rmana Bausingera, .. Lud". t. 53, Igr,9, s. 302-322; tenże. recenzje z artykułów Bausingera, "Etnografia Polska", t. Xl". 1970. Z. l. s. 319-325. �246 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Polemika z autorami z Kręgu tybingskiego nie jest wlaściwie możliwa bez odwolania się do prac Szkoly frankfurckiej, w których tezy gloszone przez autorów recenzowanego tutaj zbioru zostaly rozważone gruntowniej i precyzyjniej. Przedstawiciele Kręgu tybingskiego ograniczają się bowie{l1 najczęściej do przeniesienia na grunt etnografii wypracowanej przez frankfurtczyków aparatury pojęciowej. bez ujawnienia jej zalożeń filozoficznych i niekonsekwencji, od których nie jest ona wolna. Ponieważ jednak krótka recenzja nie zezwala ani na dygresje wyprowadzające poza etnografię, ani na polemikę z postulowanią przez Krąg tybingski koncepcją etnografii, ograniczę się do bardzo skrótowego przedstawienia zawartości krytyczno-metodologicznej tomu Abschied vom Volksleben. Nie będę przy tym referowal treści poszczególnych rozpraw, lecz potraktuję recenzowany tom jako całość, w której ewentualne rozbieżności między autorami nie są istotne. Wiele miejsca w pracach Kręgu tybingskiego zajmuje krytyka dotychczasowych sposobów uprawiania etnografii. R. Narr analizując zawartość numerów "Zeitschrift fur Volkskunde" z ostatnich dziesięciu lat wykazuje, iż tematyka i rezultaty prac badawczych etnografów pozostają w niezgodzie z postulowanymi przez nich samych celami badań, których zresztą autor nie akceptuje. Postulowane przez niektórych etnografów modele postępowania badawczego (badania strukturalno-funkcjonalne w stylu Parsonsa, perspektywa antropologiczna) nie są nawet przez nich samych stosowane. Koncepcja etnografii jako nauki o określonych czasoprzestrzenni e strukturach kultury ludowej kieruje, co prawda, w znacznym stopniu praktyką badawczą etnografów, ale - ze względu na zamierzoną w niej totalność poznawczą - nie może zostać urzeczywistniona. W praktyce większość etnografów ogranicza się do zbierania i katalogowania niezinwentaryzowanych jeszcze faktów kultury ludowej. Kieruner( i sposób prowadzenia badań etnograficznych wyznaczał od dawna stary kanon, który bądź zastępował definicję etnografii, bądź ją egzemplifikował, a który redukowal etnografię do studiów"'"nad zwyczajami, obyczajami, domem, zagrodą, spódnicą, kamizelą, kuchnią. i piwnicą" (74). Kanon ów przez lata służył jako surogat teorii etnografom, którz~' z nauki zrezygnowali na rzecz archiwistyki. Przeświadczenie niektórych, iż inwentaryzując fakty tworzą źródłowe podstawy przyszłych syntez, należy ocenić jako mylne, gdyż droga do teorii nie prowadzi przez proste uogólnienie ogromnej ilości faktów. Ponadto każdy opis zakłada pewne przeslanki, ze względu na które dokonano wyboru przedmiotu opisywanego i metody samego opisu. Brak teorii powoduje, iż opisuje się cokolwiek, gromadząc w ten sposób informacje nikomu nieprzydatne. Nieudaną próbą zbudowania teorii etnograficznej bylo skonstruowanie homo folkloristicus (76), którego elementami konstytuwnymi mialy być "ludowe" (volkstumliche) właściwości natury ludzkiej. Poszczególne fakty kulturowe mialy być tylko materiałem umożliwiającym dotarcie do "ludowych", "popularnych" (Populare in jedem Menschen) pokładów natury ludzkiej. Zdaniem M. Scharfe'a, są to kategorie decyzjonalne, zakładające nie poddającą się falsyfikacji wiedzę aprioryczną o tym, co "ludowe" i "popularne". U podstaw etnografii kierującej się wspomnianym wyżej kanonem, bądź przyjmującej jako pojęcia integrujące wymienione kategorie - tkwią pewne przesłanki wartościujące o charakterze konserwatywnym. Etnografia tradycyjna stala się bowiem pewną formą apologetyki przeszłości (138), afirmując fakty kulturowe i struktury społeczne rzekomo lepsze i bardziej naturalne. Konsekwencją uboczną tego stanu rzeczy było zaniechanie badań przemian spolecznych powodowanych szybką industrializacją XIX i XX wieku. Krytyka tradycyjnej etnografii uprawiana przez przedstawicieli Kręgu tybing- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 247 i czasopism skiego jest prowadzona równocześnie na kilku płaszczyznach: etycznej, ideologicznej i metodologicznej. Autorzy Abschied vom Volksleben przekonani są bowiem o niemożliwości uniknięcia wartościowania w etnografii i w innych naukach społecznych. O rezultatach prac badawczych decydują świadomie lub nieświadomie przyjęte przeslanki wartościujące. Tradycyjna etnografia explicite bądź implicite przyjmowała konserwatywny system wartości, stając się środkiem służącym ogłupianiu i ubezwłasnowolnieniu człowieka z ludu. Krąg tybingski nawołuje do nowego oświecenia, które kontynuowałoby tradycje oświecenia osiemnastowiecznego. Zdaniem Bausingera i R. D. NarTa etnografia oświecenia nie tylko była nauką o kulturze ludu, ale zarazem byla środkiem oświecenia ludu. Do tych tradycji oświeceniowych powinna nawiązać współczesna etnografia. Wedle Bausingera, jedynym naczelnym, praktycznym zadaniem etnografii jest rozbudzenie samoświadomości ludzi, uczynienie z nich jednostek rozumiejących własną sytuację w społeczeństwie i zdolnych do przebudowy świata w rzeczywistą ojczyznę ludzi (41). Etnografia, jako krytyczna nauka społeczna, dąży do "zmiany świadomości, woli i ustroju istniejącego społeczeństwa" (49). Zmiana ta powinna doprowadzić do "urzeczywistnienia praw jednostki stosownie do możliwości społecznych" (49). Punktami wyjścia krytycznej nauki społecznej są: ,,1. antycypacja zdrowego społeczeństwa, 2. diagnoza społeczeństwa antagonistycznego" (49). One powinny determinować wybór tematów i technik badawczych. Zorientowana na problemy aktualnie żyjących ludzi, byłaby etnografia "socjologią dnia codziennego niższych i uciśnionych warstw" (57). Jeśli jednak etnografia ma sprostać nowym zadaniom, to nie może posługiwać się starymi metodami przypadkowej obser'wacji i opisu sporządzanego w trakcie wędrówek po wsiach. Nie wystarczy dobra wola słuchania i notowania, lecz konieczne jest stosowanie metod naukowych, które od dawna zyskały sobie prawo obywatelstwa w innych dyscyplinach społecznych. Jedną z nich jest rachunek statystyczny, z którego etnografia - wbrew własnej tradycji - nie może zrezygnować. Zastosowanie rachunku statystycznego w etnografii umożliwi między innymi intersubiektywną sprawdzalność wyników, przejście od kwalifikatywności do kwantyfikatywności, ujmowanie zjawisk kompleksowych i trudnych do ogarnięcia (122). Etnografia jako krytyczna nauka społeczna nie wyklucza etnografii historycznej, lecz postuluje jedynie zmianę orientacji w badaniach historycznych (169) i przemyślenie na nowo statusu metodologicznego historii. Bausinger w krótkim szkicu stawia szereg problemów z metodologii badań historycznych, które muszą zostać rozważone przez badaczy uprawiających etnografię historyczną, aby w badaniach swych nie naśladowali wzorców dawno zasługujących na odłożenie do lamusa. Gerhard Kloska Panemuniu Dzu.kai. Lietuvos T8R Mokslll. Akademijos Istorijos Institutas, Vilnius 1970, 8°, ss. 143, 1 nlb., mapka, ilustracje wewnątrz tekstu + 34 tablic, streszczenia w języku rosyjskim. (Praca zbiorowa Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie pod red. Angele Vysniauskaite) Rezultatem kompleksowych badań terenowych sekcji etnografii Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, jest praca zbiorowa pt. "Poniemeńscy Dzukowie". Badania przeprowadzone w latach 1963-1964 koncentrowały się w rejonach Olita i Birsztany, po obu stronach górnego biegu Niemna. Obszar ten nazwali uczeni lit.ewscy terenem poniemeńskich Dzuków. �248 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Warto zakomunikować naj ciekawsze wnioski i rezultaty uczonych litewskich z badań terenowych nad Dzukami. Tak więc w artykule Rimute Rimantiene Pierwotni mieszkańcy Poniemnia pierwszoplanowym zagadnieniem wydaje się być problem etnogenezy Bałtów. Z archeologicznego punktu widzenia ważną rolę w procesie kształtowania się plemion prabaltyckich odegrała kultura toporów bojowych i ceramiki sznurowej połowy II tys. p.n.e. - początkowego okresu brązu, która rozpoczęła ekspansję w kierunku północno-zachodnim i północno-wschodnim po rozpadzie wspólnoty indoeuropejskiej. W artykule Poniemeńscy Dzukowie a Jadźwingowie Pranas Kulikauskas zastanawia się nad etnicznym pochodzeniem Dzuków. Naczelną badawczą hipotezą jest zagadnienie współzależności Dzuków i JadŹwingów. Stara się on nakreślić północno-wschodnią granicę siedzib Jadźwingów w przeszłości. Bazując na osiągnięciach najwybitniejszych znawców zagadnienia bałtyckiego, w tym także badań polskich. ustala autor północno-wschodnią granicę Jadźwingów na zakolu środkowego Niemna. Analiza materiału archeologicznego Poniemnia dzuskiego i materiału wykopaliskowego ekspedycji jaćwieskiej z terenu Suwalszczyzny wykazała wiele zbieżności w zakresie kultury materialnej a także obrządku pogrzebowego. Na tym obszarze, stwierdza autor, krzyżują się wpływy kulturowe Jadźwingów z Auksztotą i Sambią. Teren Dzukii nie był więc klasycznym terenem Jadźwingów ani w czasach przedhistorycznych, ani wczesnohistorycznych, ale obszarem mieszania się kilku kultur. gdzie Niemen nie stanowił granicy etnicznej między Litwą wschodnią a plemionami jaćwieskimi i sambijskimi. Istotnym dopełnieniem rozważań historycznych P. Kulikauskasa są dwa art\'·· kuły jezykoznawcze A. Vanagasa i A. Vidugirisa. Pierwszy z nich, bada toponim;c; Poniemnia dzuskiego. Na podstawie zmiany głosek i, s na z, s, oraz zachowania dwugłoski ei, wyciąga wniosek o prusko-jaćwieskim podłożu tego dialektu (lit. Apsingis dz. Apsingis, lit. Paielve - dz. Pazelve, lit. Pruie - dz. Pruze oraz lit. Kriesa - dz. Kreisa, lit. Dievoniskiai dz. Deivoniskiai). Podobne cechy. obserwować można w toponimii Suwalszczyzny. A. Vidugiris charakteryzując używany na tym terenie dialekt, zauważa zmianę c, di w c, dz; t(v), d(v) w c(v) dz(v), oraz omawianą wyżej zmianę s, i w s, z jako pozostałość języka jaćwiskiego (lit. mediias dz. medzias, lit. ialias - dz. zalias, lit. pastaeius dz. pastatius, lit. dievas - dz. dzievas, lit. diena - dz. dziena), skąd samo przezwisko "Dzuki". Podobna zmiana ted) w ć(dź) na miejsce w polskim i białoruskim, a więc na gwarę Dzuków, oprócz substratu jaćwieskiego, wpływało także sąsiedztwo słowiańskie. W artykule Wsie i osady Poniemnia Izidorius Butkevicius stwierdza. że w X.VI w. (w związku z pomiarą włóczną królowej Bony i Zygmunta Augusta). w miejsce osad jedno- i wielodworcznych, pojawia się nowy typ wsi - ulicówka. W połowie XIX w. ulicówki zmieniają swój charakter, rozbijając się na chutory. Rozbicie to nastąpiło w trzech etapach. I etap, II poł. XIX w., obejmowal tylko lewobrzeżną część Poniemnia. Dwa następne etapy, już na prawobrzeżu, rozpoczęl.\· się na pocz. XX w. i trwały do okresu II wojny światowej. Proces rozpadu ulicówek wiąże się w dużym stopniu z zachodzącymi zmianami społeczno-ekonomicznymi II poł. XIX i I pał. XX w. Gospodarowanie w chutorach bowiem. w dużym zespole' rodzinnym - podkreśla autor - dawało pewność wzajemnego wspierania się na wypadek niepowodzeń ekonomicznych. Poza tymi motywami, ożyła być może typowa Litwinom od zarania dziejów tradycja rodowego zamieszkiwania i gospodarowania. Tenże sam autor w pracy Domy mieszkalne Poniemnia charakteryzuje typy do- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 249 mostw i ich wnętrze. Tradycyjnym domem Dzuków byl dom szerokofrontowy, silnie wydłużony o wąskiej ścianie szczytowej. Do końca XIX w. występowal dach czterospadowy kryty słomą. W pocz. XX w. upowszechnia się dach dwuspadowy. Typowym rozplanowaniem wnętrza mieszkalnego jest dom trójdzielny, sień, izba, komora lub świetlica. Opl'ÓCZ wymienionego wyżej typowego domu dzukskiego na lewym brzegu Niemna, między miasteczkiem Prenai a Balbieniskai, spotyka się typ domu "auksztockiego". Charakterystyczną dla niego jest czarna kuchnia z dużym otwartym przewodem kominowym w centrum domu, a sam dom jest szerszy niż dzukski. Nasuwają się tu analogie z dawnymi piecami kaszubskimi i mazurskimi z terenów Polski. W końcu XIX i na pocz. XX w. nastala moda ozdabiania framug drzwiowych i okiennych a także okapów i ścian szczytowych dachu zgeometryzowaną ornamentyką ciesielską. L Butkevicius omawia także zabudowania gospodarcze Poniemnia. Najbardziej typowymi zabudowaniami gospodarczymi Litwinów są szerokofrontowe dwutraktowe stodoly, kleć - rodzaj wolno stojącego spichlerzyka z bogatym niekiedy wystrojem architektonicznym, wolno stojące murowane piwnice (sklepy) i laźnie - parówki (banie). Te ostatnie jednak nie są typowym zabudowaniem na obszarze Poniemnia. Omówienie dopełnia rzetelny material ilustracyjny. Vacys Milius omawia meble oraz sprzęty domowe i gospodarcze. Meble wykonane w różnych okresach przez wiejskich rzemieślników lub sprowadzane z· miasta, nie mają jednolitego charakteru. Dzukowie jednak, w odróżnieniu Zaniemnia, zachowali niektóre tradycyjne formy mebli, jak różnorodne lawy z profilowanymi oparciami, a w tym lawy do spania (Schlafbanki). Niekiedy ławy takie miały wewnątrz skrytkę do przechowywania odzieży z wyciętym na zewnątrz wiekiem, co przypomina nieco renesansowe ławy tego typu. Meble malowano najczęściej na szaro-brązowy kolor, rzadziej siny. Tradycyjnym motywem zdobniczym skrzyń wiannych były kompozycje kwiatowe przypominające lilie. Sprzęty gospodarcze natomiast i naczynia do przygotowywania pożywienia wykazują swoistą odmienność, niektóre zaś mają wiele analogii z naszym regionalnym sprzętarstwem. Szczególniejszą uwagę przyciągają niektóre typy pojemników drążonych w jednolitym pniu drzewa, oraz czerpaki w kształcie warząchew, gdzie w maksymalnym stopniu wykorzystano naturę drewna. Zasadniczy przełom w meblarstwie i sprzętarstwie ludowym Dzuków następuje w latach 30-tych bieżącego stulecia. W artykule następnym Giedre Niunkiene-Tallat-Kelpsaite omawia tkaniny. Dzieli je autorka na dwie grupy: plótna powszechne i tkaniny dekoracyjne. Podkreślając specyfikę tkaniny litewskiej na tle Europy stwierdza, że po dziś dzierl utr;~ymuje się żywe tradycje tkactwa na wsi litewskiej. Charakteryzują się one wzorami geometrycznymi, brak natomiast motywów roślinnych. Ze względu na technikę tkania wyróżnia autorka następujące, "przetykane" (atlasowe) i "brane". I tak. gdy tkaniny "przetykane" mają bardzo dawną technikę tkania, to tkanina ,.brana" rozwinęla się dopiero w 50-tych latach naszego stulecia. Pewien typ tkaniny, tzw. "kapy", odgrywały specjalną rolę w czasie obrzędów pogrzebowych. Końcowy al"tykul pracy zbiorowej stanowi rozprawa Mariji Mastonyte _. Odzież. Autorka zajmuje się odzieżą Dzuków w dwu zasadniczych okresach, II poł. XIX w. do I wojny Swiatowej i od I wojny świat. do chwili obecnej. Tradycyjna odzież Dzuków przełomu XIX-XX w. szyta była przeważnie z domowych tkanin. W ogólnym zarysie strój żel~ski tego okresu przedstawial się następująco: pasiasta spódnica, biała haftowana lub wyszywana koszula z przyramkami, biała wyszywana lub haftowana zapaska, w talii przewiązywano barwnie tkane pasy. Pasy te slużyly także dziewczętom jako strój glowy. Tradycyjną ozdobą glowy dziewczat byly też �250 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism "czółka" (rodzaj barwnej hamełki), lub po prostu wianek z kwiatów, a u kobiet biała nami tka z charakterystycznym upięciem pod brodą. Dopełnieniem stroju kobiecego były gorsety, kabatki albo kikliki. Wierzchnim okryciem były szare świtki szyte z domowego samodziału, a codziennym obuwiem łapcie lub drewniane klumpie. Decydującą zmianę w sposobie ubierania się przyniosła reforma uwłaszczeniowa 1861 r., a następnie I i II wojna światowa. Działalność etnografów litewskich idzie dwoma pionami. Instytut Folkloru i Literatury Litewskiej Akademii Nauk bada całokształt twórczości duchowej ludu, a przede wszystkim twórczość słowną w postaci pieśni, bajek, podań, zagadek i przysłów. Drugim zaś pionem badań etnografii Litwy, poza muzeami, jest Instytut Historii Akademii Nauk L8RR, sekcja etnografii, która zajmuje się badaniem kultury materialnej w szerokim pojęciu, pracująca w terenie zespołowo, czego rezultatem jest cykl wydawnictw monograficznych. Dzukowie Poniemnia są właśnie jedną z prób takich monografii. Alicja Philip Allison, Cross River Monoliths, wyd. Department Republic of Nigeria, Lagos 1968, ss. 44, 67 ilu str. Bednarczuk of Antiquities, Federal Tematem książki Allisona są rzeźby kamienne występujące w prowincji Ogoja, w Nigerii Wschodniej. Jest to obszar o powierzchni około 350 mil2, położony na prawym brzegu Cross River, "1ależący do 11 różnych grup plemiennych. Zarejestrowano tam 195 rzeźb kamiennych. Różnią się one wielkością - od elipsoidów o długości stopy i wadze 15-20 funtów, do kolumn wysokich na 6 stóp i ważących 700800 funtów. Rzeźby te wykonane są z miejscowych skał, na ogół bazaltu (dolerytu), w mniejszym stopniu z wapienia i piaskowca. Z malymi wyjątkami wszystkie rzeźby posiadają cechy antropomorficzne. Różnią się jedynie sposobem zdobienia. Niektóre elementy zdobnicze przypominają znaki plemienne, tatuaże i malowania skóry spotykane wśród miejscowej ludności Ekoi. Omawiany obszar jest słabo zbadany etnograficznie. Jedynie wśród plemienia Nta zachowała się, żywa do dziś, tradycja oralna związana z rzeźbami. Autor wykorzystuje ją, choć z odpowiednią dozą krytycyzmu, przy określaniu charakteru rzeźb. W oparciu o uzyskane informacje dochodzi on do wniosku, iż rzeźby te związane są z kultem zmarłych przodków. Termin "akwanshi", jakim Nta nazywają rzeźby, oznacza zmarłą osobę, znajdującą się w ziemi. Używane przez sąsiednie plemiona Abanyom i Akaju nazwy "atal" i "alaptal" oznaczają jedynie "kamienie" i "długie kamienie". Większość akwanshi przedstawia człowieka z wyrzeźbionymi oczami, nosem, ustami, brodą, stylizowanymi uszami, ramionami, piersiami i pępkiem. Nad pępkiem występuje czasem opaska, nad oczami pozioma linia falista oznaczająca włosy. Na głowie wyryte są kółka oznaczające czapkę. Głowę od korpusu oddziela głęboki rów dookolny, który sprawia wrażenie szyi, posiadający charakter falliczny. Rzeźbienie kończy się na poziomie pępka. Ponieważ wszystkie akwanshi posiadają brody Allison uważa, iż przedstawiają one mężczyzn. Zgodnie z tradycją akwanshi przedstawiać mają dawnych wodzów ("ntoonów"). W wielu wypadkach poszczególne rzeźby mają swoje imiona. Gdzieniegdzie zachował się jeszcze zwyczaj składania czci rzeźbom kamien- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 2;)1 i czasopism nym. Ceremonia taka odbywa się corocznie w marcu, wraz z końcem pory suchej. często występują w skupiskach do 34 sztuk, ustawionych w kilku wypadkach w kręgu o średnicy 30-50 jardów, w centrum wsi lub na jej skrajach. Znane są autorowi wypadki zabierania akwanshi przez ludność wsi podczas przenoszenia się no nowe miejsca. Materiał zebrany został w całości przez autora, który z ramienia Nigerian Department of Antiquity przeprowadził badania na omawianym terenie w latach 1961-62. Na uwagę zasługuje fakt, iż akwanshi nie przypominają innych, do tej pory znanych, kamiennych przedstawień figuralnych z Afryki. Przypomnieć warto, że monumentalne rzeźby kamienne zarejestrowano w wielu miejscach na kontynencie afrykańskim: w Gambii, Senegalu, w luku Nigru - w Tondidaro, w Tabelbalet - na południowych skrajach Sahary, w poludniowej Etiopii i w Kongo. Wspomnieć jeszcze można o groteskowych rzeźbach "nomoli" i "pomdo" w Sierra Leone, rzeźbach w kraju środk. Yoruba - w !fe, Igbajo, Ekiti, Eshure oraz "mintadi" w Bakongo i o grupie rzeźb ze wsi Esie w pn. Youruba. Żadne z tych -rzeźb nie są podobne, poza przypadkowymi być może szczegółami, do rzeźbionych kamieni znad Cross River. Wiele problemów pozostaje w dalszym ciągu nie wyjaśnionych, a możliwości uprawiania studiów porów,nawczych są w dużej mierze ograniczone brakiem podobnych do omawianej pracy rzetelnych opracowań. Dlatego wydaje się, iż książka Allisona reprezentuje nowoczesny sposób traktowania tych interesujących zagadnień i znacznie wzbogaca naszą wiedzę o kulturze artystycznej Afryki. Akwanshi Andrzej Dzieje folklorystyki polskiej pełuś i J. Krzyżanowski. 1800-1863. Epoka Mikolajczyk Red. H. Ka1970. Ossolineum ss. 528. przedkolbergowska. Wroclaw-Warszawa-Kraków Dzieje folklorystyki polskiej opracowane zostaly przez zespół Zakładu Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. Poszczególne szkice napisali: R. Wojciechowski Warszawskie, S. Świrko Litwa i Bialoruś, R. Górski Lwowskie, W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum", J. Krzyżanowski Petersburg Kijów, Wielka Emigracja, M. Kukuiska Krakowskie, T. Brzozowska Poznańskie i J. Pośpiech Sląsk. Książka ta przynosi pierwszy w naszej literaturze naukowej szczegółowy obraz badań folklorystycznych w I polowie XIX wieku. Zanalizowane w niej zostały programy różnych środowisk, wyniki badań zbieraczy, osiągnięcia wydawców i pierwiastkowe próby ujęć teoretycznych, wyrastające niejednokrotnie z przeciwstawnych stano'wisk. Przedstawione są sylwetki folklorystów tej epoki - i tych bardzo znanych, jak Z. Chodakowski czy K. W. Wójcicki, i tych mniej głośnych, jak E. Korytko, K. Majeranowski i inni. Pokazana jest też rola towarzystw naukowych i wyższych uczelni w różnych ośrodkach i omówione znaczenie czasopism, które w profilu swym folklor uwzględniały najszet·zej. Przesuwając początek "epoki przedkolbergowskiej" do okresu rozkwitu racjonalistycznej myśli Oświecenia autorzy i redaktorzy Dziejów... prostują obiegową romantyczną "metrykę" naszej folklorystyki i dokumentują, jak silnie idee społeczne i narodowe polskiego Oświecenia zaważyły na wstępnych dziejach tej dyscypliny. Nie jest to jedyne sprostowanie utartych sądów. Omówienie prac Ł. Gołębiowskiego �252 Recenzje, przegZądy wydawnictw i czasopism z punktu widzenia możliwości i potrzeb epoki i dzisiejszej przydatności Ludu pol· skiego i Gier i zabaw, próba ustalenia autorstwa Obrzędów weselnych ("Tygodnik Wileński" 1819) itp. ukazują jak dalece potrzebne było nowe spojrzenie na tę, zdawałoby się tak dobrze znaną epokę. Dziewięć szkiców zawartych w tej książce omawia badania nad literaturą ludową w układzie terytorialnym, umiejscawiającym inicjatywy i wyniki badań zależnie od regionu, w którym zostały podjęte lub opublikowane, nie zaś od regionu którego dotyczą (opracowanie o Pomorzu i Mazurach, interesujących zwłaszcza ze względu na bardzo dojrzałe zapisy G. Gizewiusza, zamieszczone będzie w tomie następnym). Celowość takiego układu uzasadniona została we wstępie, a wynikające z niego rozczłonkowanie omówienia działalności pewnych folklorystów, związane ze zmiennością koniunktury politycznej w trzech zaborach, nie jest wadą książki, bo przecież nie biografie były jej zadaniem. Wydaje się jednak, że jeżeli chodzi o tereny Białorusi i Litwy podział ten poszedł za daleko. Artykuł Białoruś i Litwa dotyczy folklorystyki do okresu powstania listopadowego, a następujący po nim szkic W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum" nie mógł wyczerpująco omówić, jak sam tytuł wskazuje, problematyki tych regionów. Stąd np. R. Zienkiewicz wspomniany jest tylko dzięki artykułowi w "Athenaeum", a jego obszerny zbiór (mieszczący w sobie i ten artykuł) Piosenki gminne ludu pi1'/,skiego (Kowno 1851) wzmiankowany jest tylko przypadkowo poprzez recenzję K. W. Wójcickiego. Zespół autorski Dziejów folklorystyki dokonał ogromnego wysiłku przeprowadzając kwerendę wielu, tak trudno dziś w kompletach dostępnych czasopism i wzbogacił nasz stan wiedzy o tej epoce o dużą ilość faktów dotąd nieznanych. W świetle tej książki tym bardziej widać konieczność opracowania bibliografii folklorystycznej. Wspomniane tam publikacje nie zawsze mają pelny adres bibliograficzny (np. zbiorki pieśni wydane u Reysnera w 1824 i 1826 r.) i przypuszczać można, że nie wszystkie odkrycia dokonane w lwowskiej czy wielkopolskiej prasie mogły być wzmiankowane w odpowiednich szkicach. O potrzebie takiej bibliografii wspominają też autorzy Dziejów... (s. 61), a dla dalszego rozwoju interesującej nas tu dyscypliny nauki bibliografia ta wydaje się niezbędna. Agata Vido Latković, Narodna rzitet u Beogradu, ss. 289. knjizevnost l, Beograd 1967, "Naucna Skrukwa knjiga", Unive- Z prac uczonych jugosłowiańskich jakie dotąd ukazały siG z dziedziny literatury ludowej, książkę nieżyjącego profesora Uniwersytetu Belgradzkiego, Vido Latkovicia, zaliczyć można do naj ciekawszych i naj wartościowszych. Autor należał do czołowych badaczy kultury duchowej ludów jugoslowiańskich i przez długie lata wykladał o niej na Uniwersytecie Belgradzkim. Książka Narodna knjizevnost zawiera właśnie wykłady profesora Latkovicia. Pmcę tę po jego śmierci przygotowali do druku Radmila Pesić i N. Milosević. Latković dokonał wnikliwej analizy twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Nawiązywał on często do wspólnych cech, a jednocześnie podkreślał ich odrębność, która wypływała z odmiennych warunków życia społecznego i ekonomiczno-politycznego tych ludów. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopIsm 253 Książka składa się ze wstępu (s. 7-48), w którym Latković daje ogólną charakterystykę twórczości ludowej, omawia powstawanie wariantów, warunki życia społecznego sprzyjające mzwojowi kultury duchowej, przechodzi następnie do objaśnienia przejściowych form od literatury ustnej do literatury pięknej, a na zakończenie dokonuje klasyfikacji utworów literatury ludowej. Rozdział drugi poświęcono bajkom. Na początku autor omawia zbieractwo dodając, iż spisywanie tych utworów jest trudniejsze niż pieśni ludowych, gdyż bajka ulega częstym zmianom. Następnie dokonuje klasyfikację bajek jugosłowiańskich przytaczając próby podjęte w tym celu przez Vuka Stefanovicia Karadzicia, Vuka Vrcevicia oraz NovicęSaulicia. Latković podkreśla także zasługi w klasyfikacji bajek autorów podręczników szkolnych - P. Popovicia, A. Gavrilovicia, Tich. Ostojicia oraz kompilatorów antologii bajek jugosłowiańskich V. Jovanovicia, J. Prodanovicia, D. Bogdanovicia, V. Cajkanovicia, Vojislava llijuricia oraz Krume Toseva. Następnie omawia bajki o zwierzętach oraz legendy dając ich charakterystykę. UtwOl'y te są między sobą bardzo podobne i - zdaniem autora - powstały z potrzeby objaśnienia pewnych zjawisk przyrody, albo oparte są o epizody z życia codziennego i historii ludu, a to właśnie nadaje im charakter internacjonalny. Latković omawia również nowele twórczości ludowej, które kompozycyjnie są bardziej rozbudowane, a ich motywy przedstawiają życie mieszczan i chłopów w sposób realistyczny. Potem przechodzi do bajek humorystycznych zaznaczając, że wiele utworów tej grupy ma charakter samorodny (s. 126). W bajkach tych, wedŁug autora, ośmieszane są te warstwy społeczeństwa, do których chi op jugoslawiański ma wrogi stosunek (s. 135). . Z kolei omawia ludowe pieśni liryczne ludów jugosłowiańskich, które dzieli na pięć grup tematycznych: na obrzędowe i obyczajowe, na utwory związane z pracą. na religijne, rodzinne oraz na miłosne. Do liryki ludowej Latković zaliczał również pieśni humorystyczne oraz epicko-liryczne. Z pieśni obrzędowych najpierw omawia kolędy. Ciekawe są stwierdzenia autora co do utracenia pierwotnego znaczenia tych pieśni w niektórych regionach kraju. Tak np. wedlug niego w Dubrowniku jeszcze na początku wieku XIX kolędy nabrały treści humorystycznej, co było wynikiem zmian w życiu ekonomiczno-kulturowym (s. 153). Podaje ponadto, że obrzędy związane z Wigilią zanikły w Chorwacji, Sławonii, Słowenii i Macedonii pod koniec wieku XIX. Z takim stwierdzeniem jednak zgodzić się nie można, gdyż po II wojnie światowej spisywano kolędy na terenach Macedonii. Nie wiadomo czy podobnie nie jest w innych krajach jugosłowiańskich. Potem autor daje krótką systematykę popularnych' wątków tzw. pieśni dzjurdzjevdzenskich (poświęconych św. Jerzemu), św. Spasowi, św. Iwanowi i na końcu dodolskich, czyli pieśni błagalnych o deszcz. Do utworów obyczajowych Latković zalicza pieśni weselne i pogrzebowe. Następnie daje krótką charakterystykę pieśni związanych z pracą dowodząc, że o takim utworze wspominał pisarz jugosłowiański JurajSizgorić w roku 1487 w De situ Illyriae et civitate Sibenici (s. 172). Religijne i moralno-wychowawcze pieśni, jak je nazywa wziął w zasadzie ze zbioru Vuka Karadzicia (s. 176--185). W pieśniach rodzinnych autor widzi ideał życia członków rodziny. Utwory te oparte są na tradycjach wspólnego życia rodzinnego. Centralną postacią w pieśniach tych jest matka, która przedstawiona jest jako subtelna, mądra i kochająca. Do utworów tej grupy Latković zalicza również pieśni wojskowe oraz o emigracji zarobkowej, które szczególnie bogate są w Macedonii. Do najbardziej archaicznych utworów lirycznych uważa on pieśni miłosne, które są najliczniejsze. Analizuje on jedynie kilka charakterystycznych ich wątków. Utwo- �254 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ry te są różnorakie i w większości wypadków stanowią samodzielne motywy. Pieśń liryczna nie jest jednakowa na ziemiach jugosłowiańskich, chociaż posiada wiele wspólnych cech. Według Latkovicia jedynie najpiękniejsze utwory migrowały z jednego regionu do drugiego zachowując jednak swoje pierwotne cechy, co pomaga odkryć miejsca ich pochodzenia (s. 202). Rozdział IV poświęcony jest przysłowiom i zagadkom. Do najpopularniejszych przysłów zalicza on te, które mają przenośne znaczenie. Ten gatunek twórczości ludowej dzieli autor na kilka grup: na takie, co zawierają wiedzę o człowieku, o jego życiu społecznym, opowiadające o religii, o feudałach, o chłopach, podając, że przysłowiami interesowali się pisarze chorwaccy jeszcze w wieku XV. Zagadki zaś zalicza on do jednych z najbardziej archaicznych gatunków twórczości ludowej. dodając, że w starożytności miały one bardziej charakter wychowawczy aniżeli zabawny. W rozdziale V omawia pieśni powieściowe (religijno-moralistyczne legendy wierszowane), do których wchodzą utwory epickie i liryczne, poza tym bajki wierszowane, ballady, pieśni nowelistyczne o panujących stosunkach w domu. Książka Vido Latkovicia zawiera nie kursowe wykłady faktograficzne, lecz krytyczne jego oceny o twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Tekstów literatury ustnej ludów jugosłowiańskich jest bardzo dużo. Autor nie mógł uwzględnić wszystkich wydanych i niewydanych tekstów folklorystycznych. Przytaczał najbardziej charakterystyczne, w wielu wypadkach utwory samorodne. Latković jest bezstronny. W jego sądach nie tylko nie naśladuje przedwojennych badaczy jugosłowiańskkh, lecz przeciwnie, polemizuje z nimi i ocenia obiektywnie dorobek każdego z narodów jugosłowiańskich. Jedynie można zauważyć to, że więcej miejsca poświęcił twórczości ludowej Serbów w porównaniu z pozostałymi narodami jugosłowiańskimi, cytując teksty ze zbioru Vuka Karadzicia, natomiast mniej korzystał z przykładów pozostałych ludów Jugosławii. Kole Balkanska gr'cki i albanski narodna m'drost. poslovici ss. 362, B'lgarska Akademija Usporedici i pogovorki. na S'stavil b'lgarski, Nikolaj sr'bski, Simiczijew turski, rum'nski, II. Ikonomov. Sofija 1968, na Naukite. Pierwsze prace uczonych bułgarskich o więziach kulturalnych Bułgarów z innymi ludami bałkańskimi pochodzą z drugiej połowy wieku XIX I. Kilka prac o tejże tematyce ukazało się w Bułgarii również w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej 2. Wszystkie te prace jednak nie nawiązywaly do szerszych zagadnień ogólno bałkańskich. 1 Ivan Sismanov, Pesenta za "M'rtvija brat" v poez;jata na baLkanskite narod;. "Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i kniznina" cast I, kniga XIII. Sorija 1R96, s. 476-570: cast II i Ilr. kniga XV, Sofija 1E97, s. 449-60\. 2 Michaił Arnaudov, Ba/adni moty vi v nUl'odnata poezija. 1 pesenta za de/ba ma dvama brat ja. Sofija 1964, Izdatelstwo na B'lgarskata Akademija na Naukite, s. 5-399; S. S., B'/garoturski uspol'cdici v jur:diceskite ni pos/avici, "Gadisnik na Sofijaskija Universitet, Juridićeski Fakultat", XVIII, Sofija 1923; Ivan Dujcev, Vizantisko-s/avjanska obStnost v oblasta na narodnoto tvorcestwo. B'lgarska Akademjja na Naukite, "Izvestija na Etnografskija Institut j Muzej", �Recenzje, przeglądy wydawnIctw i czasoplsm Do roku 1965 nie można było mówić o zorganizowanej współpracy uczonych krajów bałkańskich nad tym zagadnieniem. Dopiero w roku 1965, kiedy w Sofii odbył się pierwszy międzynarodowy kongres bałkanologów, zaistniały realne możliwości dla badań naukowych obejmujące różne dziedziny życia kulturowego ludów bałkańskich. Mimo trudnych warunków w nawiązaniu tej współpracy (rozbieżne poglądy uczonych greckich i tureckich), jednak uczyniono pierwsze kroki w naświetleniu wzajemnych wpływów na przestrzeni długich wieków. Drugi międzynarodowy kongres bałkanologów odbył się w Atenach w dniach 7-13 maja 1970 roku. Jakkolwiek od pierwszego kongresu minęło tylko 5 lat, jednak osiągnięto pewne rezultaty w badaniu kultury życia materialnego, literatury i języka. Na II kongresie bałkano[ogów wystąpiło z referatami 9 uczonych greckich, 5 rumuńskich, 4 bułgarskich, 3 jugosławiańskich. Referaty te dotyczyły w zasadzie dziejów literatury tych narodów, kontaktów i wzajemnych wpływów pisarzy bałkańskich. Pomogły one w naświetleniu niektórych okresów historii literatury tych krajów. W tym duchu, w roku 1968 Bułgarska Akademia Nauk wydała w Sofii książkę Bałkańska mądrość ludowa zawierająca odpowiedniki przysłów bułgarskich, serbskich, tureckich, rumuńskich, greckich i albańskich (do bułgarskich zaliczono przyslowia macedońskie). Przysłowia te ułożył Nikołaj Ikonomow. Wydarzenia historyczne jakie miały miejsce na Bałkanach po osiedlaniu się Słowian w V-VII wieku, odbiły się i na ich kulturze ludowej - materialnej i duchowe.i. Swiadectwem tego jest książka Ikonomowa. Pokazane są tu wspólne cechy folkloru ludów bałkańskich. Widać tu wzajemne kontakty ludów bałkańskich przed najazdem Turków w wieku XIV oraz wpływy tureckie, które m. in. odbiły się i na przysłowiach. Ten gatunek folkloru wędrował z jednego do drugiego kraju Półwyspu Bałkańskiego. Wiele przysłów ludy te przyjęły od Turków. Poprzez Turcję dostawały się również przysłowia z krajów arabskich i Dalekiego Wschodu. Także dużo pt'zysłów odziedziczyli Słowianie południowi od starożytnej Grecji, Rzymu oraz od innych plemion, które napadały na kraje bałkańskie. Książka Ikonomowa zawiera 2650 przysłów bułgarskich i macedońskich oraz 1330 odpowiedników serbskich, 1230 tureckich, 625 rumuńskich, 515 greckich i 330 albańskich. NajWięcej wspólnych cech posiadają wszakże przysłowia Słowian bałkańskich, co jest wynikiem ich zbliżonych języków, zwyczajów i obyczajów, podobnych tradycji i wspólnego losu. Zawarte w omawianej książce przysłowia świadczą o kulturalnych więzach ludów bałkańskich. Wiele przysłów greckich i tureckich otrzymywało obywatelstwo w folklorze Słowian południowych. Utwory te Słowianie bałkańscy włączyli do swej literatury ludowej przekładając je dosłownie z tych języków. Poza tymi odpowiednikami, których ojczyzna jest znana, u ludów bałkańskich jest sporo przysłów, które z odpowiednimi przysłowiami innych narodów łączy jedynie podobieństwo typologiczne. Ikonomow podaje przysłowia starohinduskie, chińskie, japońskie, arabskie, perskie, ormiańskie i łacińskie, które - jego zdaniem - dostały się do przysłów ludów bałkańskich. Co się jednak tyczy niektórych z cytowanych utworów ludowych, można wątpić o ich ojczyźnie, gdyż gatunek ten przedostaje się najłatwiej z jednego do kniga VI, Sonja 19r.3, s. 351-358; Stefan Mladenov, Beleźki za aliteracijata v b'lgarskata narodna slovesnost s osoben ogIecl na poslovicite i poqovorkite ot tursko poteklo ... Godiśnik na Sofijskija Universitet", kniga XXXV, tr., Sofij a 1939: Stiljan Cilingirov, Turski poslovi.ci i pogovorki i cha .. rakterni iZTCl.?i v B'lgarija ... Izvestija na Etnografskija Muzej". Sofija. godina H. !<:Y1iga 3 i 4, s. 157-171: godioa III. kniga 1 i 2, s. 59-65. �256 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism innego kraju, jest szybko przyswajany. Jeśli więc nie ma zapisów z dawnych czasów, to podawana przez Ikonomowa ich ojczyzna jest wątpliwa. Zaznaczyć także należy, że nieznany jest wpływ folkloru Słowian zadunajskich na ludy sąsiednie. Problem ten nie jest dotąd zbadany i nie sygnalizuje go także Ikonomow. Poza tymi wspólnymi przysłowiami, każdy lud balkański posiada wiele swoich samorodnych, odrębnych, oryginalnych, lokalnych utworów, nieznanych u sąsiednich narodów. Przysłowia bułgarskie Ikonomow ułożył alfabetycznie, a pod nimi dal odpowiedniki serbskie, greckie, rumuńskie, albańskie i tureckie. Pod każdym pl'zysłowiem widnieje imię i nazwisko zbieracza, tytuł zbiorów względnie czasopisma, gdzie zostały one opublikowane. Sporo przysłów tureckich zawartych w tym zbiorze spisano od Turków zamieszkałych w Bułgarii, w okręgu Razgrad. Zbiór Ikonomowa jest poważnym źródłem dla folklorystów badaj,~cych prz,'słowia na tle porównawczym, zwłaszcza ludów bałkańskich. Kole Simiczijelc Dorota Simonides, Współczesna śląska proza ludowa. Zeszyty Naukowe szej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Seria B. Nr 24, Opole 1969. Wyż- Rozprawa D. Simonides zawiera w swej treści więcej, niż to zdaje się zapowiadać jej tytuł. Wprawdzie ogranicza się ona istotnie do prozy ludowej. ale nowatorskość ujęcia zapowiada słowo "współczesna". Pod tym względem l'Ozpr,l\\';J wychodzi naprzeciw potrzebom naukowym i społecznym. Wiadomo, że w zakl'esie studiów folklorystycznych istnieją u nas spore zaniedbania, a ukazujące się z tego zakresu prace dotyczą w zasadzie tradycyjnych. klasycznych gatunkc)w folkloru i malo bazują na materiale pochodzącym wprost z terenu. brak zaś poważniejsz\'ch zainteresowań zagadnieniami tzw. folkloru współczesnego. Autorka, podejmując temat współczesnej prozy ludowej. musiała podjąć zarówno teoretyczne zagadnienia folkloru tradycyjnego wraz z niedopl'acowaną u nas jego systematyką, jak też ustawić wręcz teorię badań folkloru współczesnego i jego przeobrażeń w związku z przemianami jego naturalnego śrooowiska. Podjęla te zagadnienia nie tylko teoretycznie, ale także: l) na tle i w związku z życiem konkretnej grupy etnograficznej i konkretnego regionu Śląska; 2) w oparciu o szeroką własną bazę źródłową zdobytą w wieloletnich badaniach terenowych, liczącą ok. 900 jednostek materiałowych (opowiadań). Uzyskana drogą badań terenowych socjologiczna znajomość środowiska stała się tu istotna nie tylko dla formalnej interpretacji materiału, ale w ogóle dla uchwycenia wspólC7:esnego stanu folkloru, a stąd do znalezienia właściwej drogi do jego teorii. W efekcie tego wszystkiego uzyskujemy rozprawę nowatorską, leżącą na linii zan',wno współczesnych tendencji badawczych, jak i potrzeb społecznych. Można powiedzieć, że rozprawa D. Simonjdes ukazała drogi przejścia od tradycyjnego, li tylko filologicznego analizowania zjawisk folkloru, do jego interpretacji środowiskowej jako zjawiskit żywego, ale ulegającego ciągłym zmianom. I chyba w tym leży największe osiągnięcie autorki. O całości podjętej tematyki dobrze informuje wstęp i rozdzial 1. W nieustalone dotąd pojmowania folkloru w literaturze światowej autorka wprowadza przem,·ślan." �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 257 porządek oparty o krytyczną analizę różnych stanowisk, daje sobie radę z wieloma niejasnościami terminologicznymi i jasno prezentuje swoje stanowisko: że folklor nie jest zjawiskiem kulturowym ahistorycznym, że zmienia się w ślad za zmiennością warunków, w których żyje i pełni określone funkcje, także zmienne. Autorka wybiera bez wahania nie formalistyczno-tekstowe stanowisko tzw. "szkoły fińskiej" w folklorystyce, lecz takie, które można nazwać socjologicznym lub społeczno-antropologicznym. A więc analizę folkloru (prozy) jako fenomenu kulturowego, jego przejawów, funkcji i przeobrażeń w spoleczeństwie śląskim, mającym przecież swoją specyfikę w wyniku swoistych dziejów narodowo-politycznych. Słusznie autorka uważa, że nie można oddzielić historii folkloru od dziejów społeczeństwa śląskiego, w których pełnił on nie tylko jak gdzie indziej funkcje artystyczne, ale posiadał także wielkie znaczenie patriotyczno-narodowe w utrzymywaniu polskości tego społeczeństwa. Rozumieli to Niemcy, którzy w akcji wynaradawiania celowo starali się ten folklor fałszować. Autorka ustala tu cztery okresy stosunku Niemców do polskiego folkloru Śląska, aż do współczesnych tendencji rewizjonistycznych. Dobrym zakończeniem tej partii jest analiza funkcji moralno-wychowawczej folkloru w spolecznościach lokalnych oraz zmienności form jego oddziaływania w czasach naj nowszych. Tę partię należy uznać jako pierwsze i pionierskie w literaturze polskiej tego rodzaju opracowanie. Niejako dalszym zbliżeniem do analizowanej rzeczywistości spolecznej oraz zmiennej postaci i funkcji folkloru są rozdzialy: "Narrator a społeczność" i w pewnym sensie odwrócenie tego zagadnienia w tytule następnego rozdziału "Wpływ słuchaczy na repertuar". Znajdujemy tu umiejętne powiązania danych z dogłębnie poznanej literatury przedmiotu z empirycznym materiałem terenowym, aż do przyporząd~owania konkretnych nazwisk odnośnym typom narratorów z ich zróżnicowaniem na mężczyzn i kobiety. Interesująca i przekonywująca jest tu analiza zmieniającej się postawy narratora oraz słuchaczy w ślad za zmiennością konkretnych warunków czasowych, zmianami w mentalności ludzi, co wzajemnie wpływa na selekcję materiału literackiego. Oba te rozdziały zamykają całość analizy struktury środowiska i jego stopniowej zmienności, rzutują na zmienność w ustosunkowaniu się do tradycji, na przeobrażenia się wzorców kulturowych i stąd samego materiału folklorystycznego .. Etnograf chciałby w tych partiach widzieć jeszcze coś więcej, mianowicie większe zajęcie się realiami etnograficznymi i większe do nich zbliżenie, chciaIby mieć pełniejszy obraz kultury środowiska i jego stopniowej zmienności, bo przecież folklor na tych realiach wyrósł i utrzymywal się, a zmieniał się w ślad za zmianą całej struktury kulturowej środowiska. Takie jednak peIne analizy musiaIyby z konieczności partie te nazbyt rozdąć, a zasadniczych ustaleń nie moglyby podważyć czy zmienić. Końcowe dwa rozdziały stanowią niejako nawrót do treściowych analiz prozy ludowej, ale -- właśnie po przygotowawczej niejako roli poprzednich trzech rozdziałów - już do prozy wspóIczesnej. W V więc rozdziale autorka zastanawia się zarówno nad tradycyjnymi źródłami folkloru (transmisja rodzinna, środowisko prządek i "szkubek" oraz inne czynności sprzyjające zachowaniu czy aktywizacji treści. tradycyjnych), jak też nad tl'eściowym wpływem książek, szkoły, radia, i telewizji ukazując na tym tle zlożony proces funkcjonowania literatury ustnej. Zagadnienia te są w literaturze (zwIaszcza zagranicznej) dobrze znane i opracowane. Zostają one tu jednak zanalizowane w ramach środowiska śląskiego i egzemplikowane na konkretnych przykładach. W tym też leży wartość tej partii rozprawy. Jest to niejako tIo dla rozdz. VI, w którym mamy - całkowicie znów nowa17 - Lud, t. 55, 1971 �258 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism torską analizę współczesnych 'opowiadań ludowych. Godzimy się tu zarówno z pojęciem tego, co współczesne, jak i ze stwierdzeniem, że we wspólczesnych opowieściach mamy zarówno wątki tradycyjne, choć najczęściej przeksztalcone i zazwyczaj w innej funkcji, jak też treści zupelnie nowe, pow stale w warunkach bieżącego życia. Wręcz znakomita jest tu analiza zmiany stosunku c10 wierzeniowych, magicznych i fantastycznych wątków tradycyjnych w ich współczesnym zastosowaniu, co prowadzi do zasadniczej często zmiany form~' współczesnych opowieści opartych o wątki tradycyjne. Na tym tle autorka omawia szczegółowo kolejne kategorie współczesnej prozy: bajki (odbierane już tylko przez dzieci), opowieści realistyczne zarówno typu autobiograficznego (gatunek po raz pierwszy analizowany:), jak też opowieści tzw. nieprawdopodobne, choć rzeczywiste (kapitalne są tu przykład.\'. choć - niestety nieliczne), jak też w końcu opowiadania komiczne jako przelotne formy humorystyczne. Wszystko to na konkretnym, śląskim tle. Najważniejsze cechy i osiągnięcia rozprawy D. Simonides dadzą się więc ująć w kilku punktach: 1) udowodnienie tezy, że folklor tradycyjn.\' (na Śląsku) nie zaginął i nie ginie, lecz w swoich gatunkach prozy przekształca się i zmienia znajdując zastosowanie w nowych formach i o innym wydźwięku społecznym: 2) zastosowanie środowiskowej analizy przekształceń tego folkloru, a w związku z tym ukazanie "drogi przejścia" w badaniach folklorystycznych z tradycji do współczesności; 3) uchwycenie na tle środowiska śląskiego wspólczesnych postaci folkloru (prozy ludowej), ich kategoryzacja i przeprowadzenie po raz pienNsz\' w naszej literaturze etnograficzno-folklorystycznej ich analizy. Tak więc rozprawa ta ukazała zarówno nowe możliwości badawcze, jak też dała przyklad ich zastosowania. któo' będzie zapewne naśladowany. To wszystko idzie równolegle z osiągnięciami śląskich folklorystów i etnografów w zakresie współczesnych pieśni górniczych, hutniczych, pieśni zaangażowanej, kultury robotniczej, współczesnej sztuki ludowej itcl. (J. Ligęza, M. Żywirska, A. Dygacz i inni). Omawiana rozprawa D. Simonides, jak również wszystkie dotąd opublikowane inne jej prace, ukazują nowe możliwości badawcze, jak też dają przyklad ich zastosowania, który już jest naśladowany przez innych folklorystów. Praca ta pełni rolę dobrego podręcznika do współczesnego folkloru i należy sZ~'bko podjąć druk drugiego wydania Współczesnej śląskiej prozy ludowej, obecnie niedostępnej już nigdzie w pierwotnym, powielaczowym wydaniu. Józef W świecie pieśni J. Krzyżanowskiego. Burszta "Studia folklorystyczne." Pod redakcją R. Górskiego Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 290. ilustr. 9. i bajki. W polskich badaniach folklorystycznych szczególnie dotkliwie daje się odczuć brak organu koordynującego wysiłki rozproszonych w swych poczynaniach poszczególnych ośrodków naukowych. Poza wydawaną od I'. 1957 "Literaturą Ludową" pierwszym w dziejach naszej kultury czasopismem folklorystycznym dyscyplina ta nie posiadała dotąd odrębnego forum. użyczały go jedynie gościnnie czasopisma etnograficzne, historyczne i literackie. Paraliżowalo to oczywiście organizację szeroko zakrojonych badań kompleksowych, kolektywn.\·ch. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 259 Kłopotom tym wychodzi naprzeciw pierwszy tom "Studiów folklorystycznych" pl. W świecie pieśni i bajki, praca zbiorowa pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, wydana w r. 1969 przez Zakład Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. W centrum swojego programu redakcja stawia tę właśnie integrującą funkcję naukowo-społeczną. Jednocześnie, zmierzając do możliwie najpełniejszego ukazania dorobku polskiej folklorystyki, nakreśla w przedmowie szeroki program badań nad folklorem tradycyjnym i współczesnym. Tym samym podsunięta została wspaniała szansa zrealizowania następujących pilnych postulatów: 1) zbadanie zaniedbanych dziedzin folklorystycznych, takich jak np. genetyka i artyzm pieśni ludowych i podań, dramat ludowy i in.; 2) wypracowanie operatywnej w dalszych badaniach i możliwie precyzyjnej terminologii; 3) wielofunkcyjna analiza proponowanych i praktykowanych postaw teoretyczno-metodologicznych; 4) tropienie wzajemnych filiacji między literaturą narodową pisaną a ustną ludową; 5) badanie folkloru współczesnego - rejestracja przemian jego postaci i funkcji; 6) dopełnianie prac syntetycznych, takich jak Dzieje folklorystyki polskiej. W sumie 16 rozpraw i szkiców składających się na omawianą publikację realizuje jej perspektywiczny plan badawczy w bardzo różnym zakresie, co jest naturalnym atrybutem pracy zbiorowej o podobnym profilu. Znalazły się tu więc niemal monograficzne opracowania "problemowe", szkice, a także zwarte komunikaty sygnalizujące jedynie problematykę badawczą. W obrębie tego różnorodnego materiału wyodrębnić można roboczo 4 zasadnicze grupy. Do pierwszej należą artykuły omawiające odkryte lub zapomniane archiwalia bezcenne źródło dla historii folklorystyki. Zaliczyć tu można T. Brzozowskiej "fragment większej całości" o odkrytym w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu zbiorze pieśni wielkopolskich i o ich nieznanym dokumentatorze, Franciszku Wawrowskim, artykuł S. Świrki o rękopisie pieśni mazurskich Józefa Gąsiorowskiego znalezionym w archiwum rodzinnym prof. dr Zofii Szmydtowej oraz szkic S. Nyrkowskiego, który publikuje nieznany wariant pieśni o Napoleonie, starszy od znanego przekazu kosteniowskiego, oraz nie notowaną dotąd Pieśń nadziei patriotycznej z lat 1848-1849. Grupę drugą stanowią studia o charakterze genetyczno-historycznym. Na uwagę zasługują tu zwłaszcza dwie znakomite rozprawy: R. Bugaja, Mistrz Twardowski w obliczu historii i S. Grzeszczuka, Nobilitacja antybohatera. Pierwsza przynosi historyczną weryfikację rzeczywistości i legendy Dhura - Twardowskiego. Udokumentowana ogromnym materiałem źródłowym, stanowi ostateczne zakończenie sporu o to, czy prototypem słynnego polskiego· czarnoksiężnika była postać historyczna. Druga jest wnikliwym studium nad genezą i mechanizmem ideowo-artystycznym literatury sowizdrzalskiej, właściwą tej literaturze postawą wobec świata i kreacją bohatera. Wymienić tu również należy nową, podjętą przez H. Jurkowskiego interpretację XVII-wiecznego dokumentu związanego z tradycją wędrownych lalkarzy, która stanowi cenny przyczynek do dziejów mimu i teatru lalek, oraz J. Ślaskiego, Historię O królowej Polski. Autor analizuje tu ciekawy zabytek włoskiej literatury popularnej XVI wieku, dotykając przy tym złożonego zagadnienia historyzmu literatury popularnej. Wreszcie żywotny problem wpływu słowa drukowanego na folklor podejmuje J. Dunin w swoim szkicu U źródeł czytelnictwa ludowego przy okazji rozważań nad stosunkiem ludowego odbiorcy do książki. Kwestiom teoretycznym poświęcona jest świetna rozprawa J. Jagiełło, w której, autorka zajęła się skonstruowaniem gatunkowego modelu fabularnego ballady. Odtwon~yła przy jego pomocy istotne cechy strukturalne gatunku i zaproponowała opartą na wyznaczonych w ten sposób kryteriach klasyfikację fabularnych pieśni �260 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ludowych polskich opartą na materiale Pieśni ludu polskieg·o Kolberga. WzoITem dla tej nowatorskiej w Polsce próby określenia gatunku balladowego była podobna analiza bajki czarodziejskiej przeprowadzona przez Proppa. W kręgu zagadnień teoretycznych obraca się również szkic K. Kadłubca poruszający wybrane aspekty jednego z węzłowych zagadnień folklorystyki: Kultura ludowa a literatum ludowa. Autor koncentruje śię tu głównie na zależności i związkach litemtury ludowej z podłożem kulturowym określonego etnikum. Czwarty wreszcie typ materiałów stanowią artykuły zajmujące się sylwetkami folklorystów lub wnoszące do ich biografii naukowych istotne przyczynki. R. Górski publikuje więc fragment swej monografii o Kolbergu zatytułowany Oskaj' Kolberg wobec litemtury ludowej, zatrzymując się głównie nad ewolucją postawy badawczej oraz warsztatem Kolberga zbieracza i naukowca świadomego swych celów i metod. Z postacią Kolberga wiążą się również pośrednio 2 cenne szkice H. Kapełuś i A. Skrukwy. Pierwszy prezentuje postać Antoniny Konopczanki. jej naj ciekawszy ocalały rękopis, sporządzony w terenie lub przynajmniej w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem, oraz przedstawia modlnickich narratorów przez Konopczankę wymienionych. Drugi zajmuje się osobą W. Siarkowskiego. Autorka prześledziła w nim współpracę kieleckiego folklorysty z Kolbergiem: podkreśliła wagę swoistego patronatu naukowego autora Ludu nad Sial·kowskim. wykazała też jednocześnie rolę tego ostatniego w gromadzeniu i opracowaniu kolbergowskiej monografii regionu kieleckiego. Oba artykuły dają pogląd na metodę Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś oświetlają prawie nieznane postacie cennych jego współpracowników. Do cyklu biograficznego można zaliczyć wreszcie szkice L. Roppla o Ceynowie i J. Ondrusza o Kubiszu, przedstawiające działalność folklorystyczną miłośnika i obrońcy kultury kaszubskiej oraz śląskiego poety ludowego. Na odrębną wzmiankę zasługuje inny typ pDrtretu, pióra J. Krzyżanowskiego, poświęcony reprezentantowi folkloru duchownego, nowosądeckiemu proboszczowi, J. Machaczkowi. Autor wykazuje, że opowiadane przez niego anegdoty i żarty, stanowiące kontynuację staropolskiej tradycji kaznodziejskiej, spopularyzowały się na tyle, że Machaczkowi przypisano szereg obiegowych konceptów i wątków. Dotknięte tu zostały dwa frapujące problemy: ciągłości i trwałości tradycji, a jednocześnie nieustannych przekształceń przekazu folklorystycznego ściślej jednego z kierunków tych przemian: zmienności realiów, sytuacji i bohaterów przy równoczesnym zachowaniu zasadniczego trzonu wątku, struktury gatunku i jego naczelnej funkcji. Różnorodna tematyka i rozległość dokumentowanych, rozwiązywanych lub postulowanych w omówionych tu pracach problemów badawczych świadczy o rozmachu i wielostronności podejmowanych w zakresie folklorystyki badań, a jednocześnie wykazuje, jak wiele jest jeszcze w tej dziedzinie do zrobienia. W tym świetle wartość wszystkich prac, niezależnie od tego, czy noszą charakter tylko przyczynkarski, czy 'stanowią propozycję metodologiczno-teoretyczną, czy wreszcie mają ambicję opracowania syntetycznego, wydaje się bezsporna. Pien>;s7.Y tom "Studiów folklorystycznych" należy więc uznać za inicjatywę cenną i pod każdym względem udaną. Elżbieta Millerowa �Recenzje, Franciszek Kotula, Hej kolędniczych w przeglądy leluja Rzeszowskiem. - wydawnictw czyli Warszawa i czasopism 261 o wygasających starodawnych pieśniach 1970, LSW, ss. 571, 113 ilustr., mapki, indeksy. W ostatnich dniach grudnia 1970 r. ukazała się praca F. Kotuli, której tytuł leluja zapożyczył autor z refrenów świeckich pieśni kolędowych. Opracowanie autora poprzedza szkic folklorystyczny J. Krzyżanowskiego: a kolędach noworoczHej nych. \"1 pierwszej CZęSClpracy pt. Wertepy i odludzia, po krótkim słowie wstępnym autor pisze o kulturze ludowej; o folklorystycznym zjawisku zwanym kolędą; o literaturze z zakresu folkloru słowno-muzycznego dotyczącej Rzeszowskiego; o swoich zainteresowaniach kulturą ludową; o koncepcji i układzie książki; przedstawia informatorów i uzasadnia dokonany podział Rzeszowskiego na regiony etnograficzne. W zakończeniu rozdziału załączona jest mapa Rzeszowskiego uwzględniająca dziesięć podregionów, na drugiej mapce wyznaczonych jest 77 przebadanych miejscowości. Część druga - Obrzęd kolędowania i teksty jest częścią materiałową i zawiera: historyczny rys danego podregionu; nazwy różnych form obrzędowych i opis scenerii towarzyszącej właściwemu kolędowaniu; dane o informatorach; szczegółowy opis pracy terenowej, okoliczności towarzyszące nagraniom, własne spostrzeżenia i refleksje, luźne uwagi i komentarze do tekstów, w końcu - teksty pieśni. Aby .,odbić regionalne właściwości danych okolic" autor podzielił materiał na 10 regionów (czy raczej podregionów) i w takim układzie prezentuje zebrany material: I Przeworski ośrodek, II Pogranicze polsko-ruskie, III Rzeszowskie, IV Łańcut--Sokołów-Leżajsk, V W strzępach Sandomierskiej Puszczy, VI Kolbuszowskie strony, VII Od Sokolowa, VIII U kolbuszowskich Lasowiaków, IX Majdańszczyzna, X W Ropczyckiem i gdzie indziej. W zakończeniu pracy: przypisy, spis ilustracji, spis pieśni, indeks nazw geograficznych, spis rzeczy. Książka jest bogato ilustrowana ciekawymi zdjęciami. Inspiracją do zebrania pieśni kolędowych była książka Stanisława Czemilm Stare zloto (na którą autor wielokrotnie się powołuje). Świeckie pieśni kolędowe zwane w Rzeszowskiem kolądkami, lelujami lub konoteńkami "urzekły mnie" wyznaje autor, "niosą powiew prostej, ludowej poezji". We wstępie (s. 34) F. Kotula pisze, że ,.nie będzie to praca w ścisłym i ogólnie przyjętym znaczeniu naukowa", ale będzie "autentyczną, możliwie najdokładniejszą dokumentacją zjawiska zwanego kolędą", "ma to być materiał naukowy wielostronny, zebrany jako tworzywo do przyszłych syntez". Prof. J. KrzyżanoWski w szkicu wstępnym nazwał pracę S. Kotuli gawędą naukową. Przedmiotem badań autora były pieśni należące do kolęd typu świeckiego, śpiewane przez kolędników tylko raz w roku w dzień św. Szczepana lub w Nowy Rok, rzadziej w Trzech Króli i związana z kolędowaniem sceneria, wyrażająca się różnymi formami w obrębie obrzędu jak: raj, tury, maski, koń, koza, miś, herody, lub bardzo interesujący cykl kolędniczy z Cieszacina Wielkiego: anioł z muzyką, scena Abrahama z Izaakiem, kolęda z pastuchami, sadzanie panien na krześle. Obrzęd kolędowania i związane z nim świeckie pieśni kolędnicze, to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru słowno-muzycznego, o wielowiekowej tradycji. glęboko zakorzeniony w Europie. Upowszechniony szeroko na obszarze całej Slowial1szczyzny, wykazuje szereg cech wspólnych szczególnie z narodami słowiańskimi południowowschodnimi. Polski obrzęd kolędowania ciąży do tych wzorów, chociaż wykazuje pewne cechy odrębne, specyficznie polskie. Należał do zjawisk �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism areligijnych l Jego świeckiego pochodzenia nie zmieniły wtręty typu sakralnego l"Ozsiane w tekstach kolęd nowszego pochodzenia. Dzieje obrzędowej twórczości kolędowej są już kartą zamkniętą - pisze Sto Czernik w Starym zlocie l. Jeżeli jeszcze gdzieniegdzie zachowały się szczątki literatury pamięciowej z tego okresu, to chyba tylko dla potwierdzenia ważności i powagi instytucji, która w swoim czasie odgrywała poważną rolę społeczną i kulturalną· Te szczątki z "dawnych czasów" ocalił od zupełnej zatraty F. Kotula. entuzjasta wszystkiego co dawne i cenne w kulturze ludowej regionu, z którego pochodzi - z Rzeszowskiego. Przebadał 77 miejscowości i opublikował 464 pieśni, choć jego taśmoteka zawiera z pewnością dużo więcej materiałów. Dawna konwencja kolędowania opierała się na trzyczęściowym schemacie: l) zapowiedzi (kolęda okienna śpiewana przed domem); 2) pieśni wyrażającej w sposób symboliczno-fantastyczny życzenia dla osoby objętej kolędą (właściwa kolęda życzeniowa śpiewana w domu); 3) podziękowanie za podarze. Największe znaczenie miała druga część - pieśń życzeniowa (lub winszująca). śpiewana gospodarzowi (panu domu), gospodyni, młodzieńcom, dziewczętom. dzieciom, służbie, czyli wszystkim domownikom. F o l' m a p i e ś n i ż y c z e n i o w e j - cechą charakterystyczną i wyróżniającą pieśll kolędową jest powtarzanie, tych samych słów lub zdań, objętych na początku i na końcu refrenami typu "hej nam hej kolęda", "leluja", "hej leluja", względnie z refrenem tylko w zakończeniu zdania, np, "na łączce, hej na łączce, na tej zielonej traweńce" itp. Szczególnym rodzajem powtarzania jest konkatenacja czyli łańcuchowe wiązanie zdań "zwrotek" (np. kolęda nr 85 w zbiorze). Często też występuje w tych pieśniach powtarzanie schematu obrazowego - wokól bohatera przewija się dowolna ilość osób lub określonych sytuacji, a dopiero w scenie końcowej następuje zawsze dodatnie zadośćuczynienie. Przyklady: w kolędzie dla gospodarza - wymienianie wszystkich rodzajów zbóż; dla dziewczyny - ubieranie: rozdawanie jabłuszek; dla mlodzieńca - motyw sokola, lub Jaś "Lwowa dobywa". Reprezentują one najstarszą formę poetyki ludowej i należą do nielicznej już dziś grupy pieśni asylabicznych, intonacyjno-zdaniowych, utrzymanych w mniej lub bardziej swobodnej recytacyjnej melodyce i rytmice. Jedno zdanie tekstu słownego łącznie z refrenem stanowi zaczątkową formę zwrotki. Pieśni te były zawsze śpiewane. Ta krótka charakterystyka schematu świeckiego kolędowania, a szczególnie pieśni życzeniowej, wydaje się konieczna (autor o formie tych pieśni nie mówi w ogóle) dla zorientowania, z jakim materiałem chcial autor zapoznać czytelnika dając tytul pracy Hej leluja, a jaki zastał we współczesnej wsi rzeszowskiej. Na podstawie materiałów zawartych w książce stwierdzamy, że obrzęd kolędowania był silnie zakorzeniony w Rzeszowskiem. Dotrwal w praktyce mniej lub bardziej zestrojony do końca XIX w. Później już byl spełniany bez zachowania powagi i zrozumienia jego symboliki z towarzyszeniem nowszych form w scenerii. Stal się zabawą młodzieży i dzieci, o coraz słabszych powiązaniach z dawną formą, co przejawia się dobitnie w przekazanym niekolędowym repertuarze pieśniowym. Niemal w ostatniej chwili uchwycił F. Kotula wygasające okruchy z dawnej świetności, mozolnie niekiedy wydobyte z pamięci starszych mieszkańców wsi. Polowa pieśni zbioru (ok. 200 pieśni) należy do typu pieśni kolędowych, chociaż w wielu przykładach przekazy są rozstrojone nowymi wtrętami, lączeniem różnych 1 Stanislaw Czernik, Stare z/oto. Warszawa 1962. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 263 i czasopism wątków pokrewnych lub obcych, nie dośpiewanych w całości. Wielokrotnie powtarzaue warianty tej samej pieśni w wielu badanych wsiach dowodzą o ich powszechności. Niektóre z nich są bardzo interesujące lub nawet pierwszy raz publikowane. Najliczniej reprezentowane są kolędy dla dziewcząt. W polskim repertuarze kolęd świeckich, jak stwierdza Piotr Caraman 2, spotykana jest "przytłaczająca ilość kolęd dziewczęcych, które narzucają swój typ charakterystyczny także kolędom dla gospodyni i młodzieńca". Przedstawione pieśni rzeszowskie potwierdzają wywody Cal'amana. Motyw pawia (dziewczyna zbiera piórka, które gubi paw) 3 w kolędach rzeszowskich występuje w wersji innej (pierwotną zgubiono już prawdopodobnie w pamięci), mianowicie w znanej z repertuaru ogólnopolskiego pieśni o pawiu Tam za dworem, za zielonym stawem, pasła Andzia dwa prześliczne pawie (nr 283, 305, :313,411, 421 i in.). Drugą co do liczebności grupę stanowią kolędy dla gospodarza, niektóre bardzo ciekawe, mniej znane i dobrze jeszcze zachowane (np. 5, 11, 16, 20, 24, 27), Nieliczne są kolędy dla gospodyni (np. 12), dla młodzieńca z motywem sokoła pięknie przekazana (np. 1, 29 lub też 7, 109, 308). W wyniku pełnego rozstroju obrzędu, śpiewane są kolędy dla młodzieńców przerobione z kolęd dla dziewcząt (np. 202, 204). Kolęd okiennych nie ma dużo (np. 4, 16, 19, 42, 183), bo ten rodzaj śpiewów nie miał w dawnym obrzędzie wiele odmian. Podziękowanie za podarze np. gospodarzowi (11, 25) występuje w formie pieśni oddzielnej, lub wplecione jest w zakończenie pieśni życzeniowej. Najbardziej zachowawczo prezentuje się - wg podziału autora - I Przeworski ośrodek i n Pogranicze polsko-ruskie. Dalej - X W ropczyckiem, IV Łańcut-Sokołów-Leżajsk, In Rzeszowskie. W pozostałych regionach zebrał autor zupełnie okruchy, np. V W strzępach Puszczy Sandomierskiej tylko 6 kolęd a vn Od Sokołowa - wśród 48 pieśni ani jedna nie jest kolędą. Zamieszczone kolędy dla młodzieńca nr 346 i :351to warianty dalszych zwrotek historycznej pieśni o Gogolewskim lub Drewiczu (dlatego komentarz autora dla tych pieśni jest błędny). Wśród materiałów znalazło się kilka dobrych przekazów apokryfów (lO, 54, 111, 178, 430, 431); jedna z najpiękniejszych polskich kolęd jasełkowych z X:VI wieku Pomału Józefie (9 niestety nie z pełnym tekstem); pastorałki i kolędy religijne (43, 44, 280, 8, 434, 461). Apokryfy i przekazane kolędy należą do bardzo dawnego repertuaru pieśni kolędowych, ale nie były związane z obrzędem świeckim. Dodam jeszcze, że pieśń apokryficzna (nr 54) Z tamtej strony dwora zielenią się zioła, przechodzi się śliczna pani z niebieskiego dwora ma w zbiorze trzy warianty (nr 40, 437, 448) przekazane już tylko w postaci wyrwanych zwrotek z właściwej wersji. Komentarz autora przy nr. 54 jest błędny pieśń ta nie jest adresowana dla ..którejś z Lubomirskich". Przekaz rzeszowski jest najbliższy tekstowi publikowanemu przez O. Kolberga (Lubelskie, DwOK, t. 17, nr 15; też w: Łęczyckie, DwOK, t. 22, nr 8a. b; Kaliskie, DwOK, t. 23, nr 2; Mazowsze, DwOK, t. 24, nr 26). 2 Piotr Caranlan. Obrz.'ęd kolędowania u Słowian 3 Wlaściwa \\'ersja kolędo\va piesni o pa\viu: i u Rumunótv. Krakó\v Po bystrym jeziorze pawiki pływały, Pawiki pływały, piórka rozpuszczały, Nadobna Marysia pióreczka zbierała: Da co uzbiera Pani Matce niesie, Pani Matka na to Buciki na lato, hej nam hej. (MAAE III 190-1) 1933. �264 Recenzje, przeglądy wydawnIctw i c,zasopism Część pracy, którą teraz omawiam, nosi tytuł Obl'Zęd kolędowania i teksty należało się spodziewać, że autor przekaże teksty herodów, raju, cyklu z Cieszacina Wielkiego i innych form o których wspominałam wyżej. bo autor wymienia ich nazwy. Były to przecież całe widowiska ludowe, każde ze swoją własną scenerią: role byly podzielone między kilka osób, a tekst słowny przeplatany śpiewem. Nk znajdujemy tego w opisie, autor unika przekazania tych materiałów pisząc np. (s. 124) "na przedstawienie kolędnicze składało się kilka swego rodzaju sztuk _ w ich treść nie będziemy wchodzili". Gdzie indziej wspomina (s. 451) ,.nagrawszy u Morawy opowiadanie jak się w Raniżowie odprawiala kolęda z koniem ..." ale informacji tych nie przekazuje. Sądzę, że zebrane materialy są bardzo interesujące, tak samo już dziś cenne jak teksty pieśni. Opublikowanie ich stanowiłoby pewną zamkniętą calość do podanych pieśni. W tej sytuacji autor pozbawił rzeszowskie kolędowanie specyficznego tła, w którym było spełniane. Druga część materiałów zamieszczonych w tym rozdziale to pieśni z repertuaru ogólnopolskiego: weselne (istnieje pewna zbieżność szczegółów z obrzędu weselnego z obrzędem kolędowania), miłosne, zalotne, żołnierskie (tych jest stosunkowo dużo może w zami.an za zapomniane kolędy dla młodzieńca), literackie (np. Przez litewski lan Chodźki) i nowsze z pogranicza folkloru wiejskiego i miejskiego nie mające nic wspólnego z świeckimi kolędami. Śpiewane w zastępstwie kolęd, są wyraźnym świadectwem jak daleko w niektórych regionach wieś rzeszowska odeszła od właściwego obrzędu. Pieśni z tej grupy jest przeszło dwieście. Są one bard7.0 cennym dokumentem folkloru slowno-muzycznego w Rzeszowskiem. Należą tylko do zupełnie odrębnej konwencji, spełniały w społeczności wiejskiej inną rolę niż kolędy świeckie, śpiewane tylko jeden raz w roku. Stąd niewłaściwość włączania ich do pracy a innych założeniach tematycznych, chociaż w wyniku zupełnego rozkładu obrzędu taka sytuacja zaistniała. Uwagi autora przy kilku zaledwie pieśniach (np. :36:3) "Kolędnicy śpiewali w ramach kolędy zwyczajne piosenki. Miało to miejsce już w nowszych czasach, kiedy dawne konwencje poczęły się r07;pl'zęgać", a przy pieśni nr 370 " ...właściwie jest to pieśń miłosna, która w Wilczej Woli nie wiadomo dlaczego stała się pieśnią kolędną" - dezorientują przeciętnego czytelnika w tym materiale. W związku z tym w niektórych komentarzach autor dochodzi do błędnych wniosków (np. do pieśni 346, 351, 352). Mnożenie tego rodzaju przykładów i wyjaśnianie nie ma już tutaj większego znaczenia. Należy jeszcze zwrócić uwagę na zapis tekstów pleSl1l. W wytycznych pracy (s. 34) autor pisze: 1. "większość tekstów będzie pl'zepisana fonetycznie z nagrań". Takie oświadczenie można przyjąć tylko jednoznacznie, tzn., że teksty przekazanych (zaśpiewanych) pieśni będą podane czytelnikowi w zapisie gwarowym, Niestety, teksty podał autor językiem literackim, pozbawiając caly szereg pieśni śpiewanych przez starszych ludzi właściwych cech gwarowych, a tym samym pozbawił je do pewnego stopnia autentyzmu. Trudno nawet domyślić się, dlaczego tak postąpił, bowiem wypowiedzi na ten temat rozsiane w pracy mówią co innego: (s. 111) śpiewa nie tylko z gwarowym wydźwiękiem, ale i gwarowymi właściwościami językowymi", lub (s. 173) kolędy z pogranicza polsko-ruskiego "...niemal wszystkie zostaly nagrane na taśmie magnetofonowej i przepisane z nagrań. Dzięki temu można stosunkowo wiernie przekazać właściwości językowe przechowane w kolędach". Teksty pieśni 67 do 1:35 zapisane są językiem litet'ackim. Natomiast jeśli do zbioru włącza teksty zapisane pl'zez swych infol'matorĆJw lub c.vtuje ich wypowiedzi - zachowuje w nich gwarę. W" �Recen:je, przeglądy wydawnictw 265 i czasopism Od szeregu lal w pracach einomuzykologów teksty publikowane są w formie transkrypcji dialeklologicznej pólfonetycznej, do której autor mógł się dostosować. Najbardziej ważkim zarzutem jaki stawić można autorowi, to brak melodii do przekazanych pieśni. Dziwi to tym bardziej, że w I części pracy autor pisze (s. 32): ,.Kolędy ... to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru, tak słownego, jak i muzycznego". A w wytycznych pracy (s. 34) w punkcie 2. "Do pewnej ilości, być może, . kiedyś zosianą dołączone melodIe, pochodzące z zasady z nagrań''. W innym miejscu (s. 122): .,...Babcia śpiewała chyba tak samo, jak gdzieś pod koniec średniowiecza... śpiewała głośno, z naciskiem, zawodząco, z pokrzykami... dziś trudno znależć olueślenie na taki rodzaj śpiewu", i szereg podobnych uwag dotyczących śpiewania. Autor mógł znaleźć etnomuzykologa, który opracowałby melodie. Taka współpraca absolutnie nie umiejszyłaby zasług F. Kotuli - raczej dałaby wynik bardzo pozytywny. Bowiem właściwości strukturalne melodii (tonalność, melodyka, forma, rytmika) są najwłaściwszym sprawdzianem ich wieku. Poezja ludowa należy do typu poezji melicznej. w której tekst jest nierozerwalnie związany z melodią. Niemal caly zebrany materiał autor nagrał na taśmach, które są bezcennym dokumentem. Pracował w XX wieku ze sprzętem technicznym, nie jak O. Kolberg z ołówkiem w ręku. W każdej chwili można pieśni na nowo przesłuchać i je odtworzyć. W tej sytuacji proponuję wybrać z pracy Hej leluja właściwe teksty kolędowe, opracować dla nich melodie, dodać opisy wspomnianych w książce obrzędów towarzyszących kolędowaniu, dać krótkie metryki informatorów, pomijając podane \I' .:..;awędziarskim tonie okoliczności towarzyszące nagraniom. Proponowałabym nawet ciekawsze wykonania nagrać na płytę i załączyć do opracowania. Hej leluja jest książką interesującą, bardzo starannie wydaną przez Ludow:], Sp('łdzielnię Wydawniczą. Do jej edytorskich walorów przyczyniła się również Barbara Kasten-Pszczólkowska, która projektowała szatę zewnętrzną książki. Barbara UWAGI AUTORA HEJ, LELUJA DO UWAG RECENZENTKI Andrzejczak TEJŻE PRACY Bardzo często pl'zyjmuje się, że książka, w tej formie jakiej się dostaje do rąk czytelnika, jest dziełem od A do Z człowieka zwanego autorem, a którego nazwisko znajduje się na okładce względnie karcie tytułowej. W rzeczywistości na ostateczną formę pracy popularno- czy ściśle naukowej ma jeszcze wpływ szereg innych i to decydujących czynników; więc recenzent przed wydawniczy, kierujące się swym charakterem i założeniami wydawnictwo, redaktor danej pracy, redaktor techniczny, a wreszci.e pracownik urzędu kontroli wydawnictw. Ich zasadniczym celem jest dążenie, aby praca wypadła jak najlepiej. Po drugie, inaczej widzi i czuje określone problemy laboratoryjny pracownik naukowy, nieco inaczej badacz terenowy, stykający się z żywym zjawiskiem. a takim powiedział Bronisław Malinowski: "Krótki opis cierniowej drogi etnografa, zarysowanej na podstawie przeżyć i doświadczeń autora, rzuci z pewnością więcej światła na tl~ sprawę (badań i ich wyników, F. K.), niż obszerne i abstrakcyjne �266 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wywody". Słusznie, tylko że autorowi nie zawsze dane jest ową drogę dokładnie przedstawić. Wiele uwag Recenzentki jest w pełni słusznych, niektóre mniej. Ale ich adresatem nie może być jedynie firmujący książkę autor. Trzeba mieć na uwadze, że autor Hej, leluja folklorystą został nie z wyboru - stąd brak u niego pełnego przygotowania teoretycznego, w czym źródło. potknięć - ale z musu. którym bylo przerażenie, że perły polskiej kultury ludowej mogą przepaść. Kiedy równocześnie przygotowani folkloryści nie kwapią się do akcji ratowniczej. Tedy mus b,vł wielki i nieodparty. Problem, zamieszczenia nut czy też nie, nie zależalo od autora. Książka zostala zakwalifikowana do folkloru słownego. Bardzo słuszna jest sugestia Recenzentki, by autentyczne kolędy życzeniowe wydać powtórnie, ale już z nutami. Przepisanie ich z taśm nie przedstawia większej trudności. Włączenie nut do całej książki, do wszystkich tekstów, byłoby rzeczą wielce kosztowną i chyba tego Wydawnictwo obawiało się. A propos taśm; mam ich istne góry. Próbowałem zainteresować nimi I'óżne instytucje - bez skutku. Może dlatego, że "przeboje" są dziś na pierwsz,\'m planie. Podkreślam; zawierają często fenomenalne melodie. Zarzut, że w książce nie ma opisów i tekstów "przedstawień" kolędniczych słuszny, ale tylko częściowo. Powinien być raczej sugestią. Bowiem to temat materiałów są góry - na sporą, oddzielną książkę. Na zakończenie: serdecznie zapraszam nie tyle do siebie, ile do mojego archiwum folklorystycznego, tak Prof. J. Bursztę zresztą krajana i Szanownq Recenzentkę. Zapewniam oboje, że jeśli "posiedzą" sobie trochę, rezultatem może być jeśli nie cała książka, to pękate studium. Wreszcie może ktoś - póki łażę po tym świecie - zamówi u mnie książkę () "ciernistej drodze etnografa"? A byłoby to coś w rodzaju dzieła sensacyjno-podróżniczego. Franciszek Ryszard Górski, Oskar Kolberg. Zarys życia Wydawnicza, Warszawa 1970, ss. 280, ilu str. 12. dzialalności. Kotula Ludowa Spółdzielnia Przebogate 76-letnie życie Oskara Kolberga (1814-1890) zasługiwało ze wszech miar i zasługuje dziś, z racji niepowtarzalności wzoru, na uwagę literackiego war.sztatu (powieść, scenariusz). W 1961 1'. zainteresowanie nim zdradził Jarosław Iwaszkiewicz przy okazji recenzowania Ludu białoruskiego M. Federowskiego, nie.stety, nie zostało ono wyrażone w formie literackiej. W nauce postać Kolberga od ponad stu lat skupia zainteresowania długiego szeregu badaczy, w rezultacie czego powstał niemały zasób materiałów przyczynkarskich do jego biografii. Obecnie dąży się do poznania całego życia i dorobku Kolberga ku pożytkowi nauki i kultury ogólnonarodowej. Książka R. Górskiego, wydana przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą w grudniu 1970 r. (słowa uznania dla wydawnictwa za szybką realizację książki - pól roku), należy właśnie do pilnie pożądanych prac w tym zakresie. Po raz pierwszy bowiem popularyzuje ona szeroko umotywowany naukowo, pełny, choć nie wyczerpujący jeszcze obraz życia, pracy i zasług Oskara Kolberga. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 267 "Przez długi czas - stwierdza autor na wstępie - nie prowadzono na szeroką skalę badań nad życiem i ogromną spuścizną naukową Kolberga, nie zdołano do dziś jeszcze opublikować wszystkich pozostawionych przez niego materiałów i zbiorów". Jak wiemy, do 1945 r. biografią uczonego zajmowano się nie tylko w wąskim zakresie, lecz i sporadycznie, i to z różnych przyczyn, głównie z powodu braku odpowiednich warunków dla percepcji twórcy i dzieła. Pierwszym, który szerzej naszkicował życiorys Kolberga i ocenił jego prace naukowe, był K. W. Wojcicki (1867), później W. Nehring ukazał znaczenie prac etnograficznych Kolberga w badaniach nad kulturą i pl'zeszłością Słowian (1876), dalej ścisłą ocenę jego działalności i roli w nauce dali Z. Gloger (1880, 1881) oraz L Kopernicki i J. Karłowicz, ktÓl'ych wysoka ocena dorobku Kolberga i jego znaczenia dla rozwoju etnografii i folklorystyki znalazła wyraz w krótkich rysach biograficznych, ogłoszonych z okazji 50-lecia jego pmcy naukowej (1889). Śmierć Kolberga w 1890 r. oraz setna rocznica urodzin w 1914 r. były okazją do opublikowania większej liczby wartościowych materiałów biograficznych o Kolbergu, wśród których najcelniejsze prace wydali J. KaNowicz, L :Kopernicki, L. Krzywicki, H. Łopaciński, H. Biegeleisen, F. Krcek, A. Pietkiewicz, S. Udziela, R. Zawiliński, H. Opieński, A. Fischer i S. Lam, którego opracowanie pt. Oskar Kolberg. Żywot i praca (Lwów 1914) zostało po raz pierwszy wydane jako osobna broszura. Z obcych źródeł biograficznych należy wymienić artykuł N. Jancuka (1889) i Historię etnografii rosyjskiej A. Pypina. W okresie międzywojennym biografię Kolberga wzbogaciły prace J. S. Bystronia (1924, 1927 i 1939). Po 1945 r: olbrzymie zainteresowanie badaniem dorobku Kolberga i jego życia, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, stało się, wskutek żywotnej potrzeby, zbieżne z narastającym powszechnym zainteresowaniem społeczeństwa samym dorobkiem i niezwykłą postacią i doprowadziło do stworzenia przez Państwo niebywałych dotąd warunków umożliwiających systematyczne, gruntowne badania naukowe oraz pełną edycję dorobku Kolberga w postaci 80 tomów Dziel wszystkich. W tych warunkach rzecz jasna, konkretnie od 1954 r., zostały zapoczątkowane także systematyczne prace nad biografią O. Kolbel'ga, dla której przeznaczono osobny tom w całości edycji. Warto tu przytoczyć fragment znamiennego apelu Towarzystwa w tej sprawie, opublikowanego w wyniku uchwały 28 Walnego Zgromadzenia PTL na łamach "Ludu" w 1954 r. (t. 41 cz. II s. 1285-1286); Towarzystwo zwróciło się o zgłaszanie materiałów, rozpraw i artykułów związanych z Kolbergiem i jego dziełem oraz epoką, w której żył i działał, w nadziei, iż "tom 42 "Ludu" wypełni lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych związanych z centralną postacią etnografii polskiej ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg". Owocem apelu stał się zbiór bardzo cennych prac ogłoszonych w t. 42 "Ludu", omawiających znaczną część dorobku Kolberga na podstawie jego dzieł, wydanych za życia oraz zachowanej spuścizny rękopiśmiennej. Powstały w 'poprzednim okresie zasób materiałów i przyczynków do biografii Kolberga ulega więc odtąd stałemu wzrostowi. Zasilają go specjalistyczne prace J. Gajka, J. Krzyżanowskiego, M. Sobieskiego, J. Burszty i in. pozostające w ścisłym związku z edycją Dziel wszystkich (monografii regionalnych, korespondencji), prace encyklopedyczne i słownikowe m. in. J. Krzyżanowskiego i M. Turczynowiczowej oraz badania zespołu folklorystów z Instytutu Badań Literackich PAN pod kierunkiem H. Kapełuś i Cz. Hernasa, ośrodków uniwersyteckich w Warszawie i Poznaniu, zakładu Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Łodzi pod kierunkiem K. Zawistowicz-Adamskiej i in. Jak już wspomniano - książka R. Górskiego po raz pierwszy w literaturze bio- �268 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism graficznej, dotyczącej Kolberga, przedstawia obszernie i w sposób naukowy lecz bardzo przystępny dla szerokiego odbiorcy całokształt życia i działalności wielkiego ludoznawcy. Tym samym spełnia ona najważniejszy postulat badawczy, a zarazem w porę staje się doskonałym narzędziem popularyzatorskim, bowiem ukazuje się w okresie pełnego rozwoju prac nad wydaniem Dziel wszystkich (opublikowano już 54 tytuły z 80-tomowej całości) oraz szczytowego zainteresowania Dzielami i twórcą - wyjątkowym zjawiskiem europejskim, W 14 rozdziałach, jakby etapach, autor w oparciu o znajomość korespondencji Kolberga (Dziela wszystkie, t, 64-66) oraz innych prac ukazuje uczonego i dzieło jego życia chronologicznie, od początków zainteresowań pieśnią ludową, wyrosłych w klimacie romantycznego uniesienia dla ludu, poprzez pierwsze zbiory terenowe i publikacje (1842) oraz rozwój tej działalności związany z ewolucją poglądów (1846-1855), po etap zmian w programie badawczym (1862) i następnie długi okres realizacji tego programu w dobie pozytywizmu w postaci pełnego etnograficznego obrazu życia i kultury ludu na historycznym obszarze Polski, której to pracy poświęcił Kolberg bez reszty swe życie. Z umiejętnością i po raz pierwszy w tak popularnym ujęciu przedstawiono w ZaTysie". metody gromadzenia przez Kolberga materiałów etnograficznych i folklorystycznych i przygotowywania ich do druku, trafnie ukazano poglądy Kolberga na zagadnienie badań etnograficznych i pojmowania kultury ludowej jako przedmiotu badań. Autor krytycznie omawia historię zbiorów i publikacji Kolberga przyjmując za podstawę swych rozważań prawie wyłącznie główne dzieło Kolberga pt. Lud." wydane w 33 tomach w latach 1857-1890 i 5 pośmiertnie do 1910 r., nie wdaje się jednak w szczegółową analizę treści zbiorów i wydanych serii regionalnych czy towarzyszących im koncepcji naukowych lub - porównawczo - analogicznych wysiłków badawczych w Polsce i innych krajach, ograniczając ocenę do głównych determinantów i założeń działalności naukowej Kolberga. I słusznie, nie leżalo to bowiem w zamierzeniach autora. Uwzględnienie w popularnym zarysie biogl'aficznym w równym stopniu historii i treści źródeł, w tym olbrzymiego zasobu zachowanej spuścizny rękopiśmiennej (76 tek), co dziejów i zawartości wszystkich wydanych dzieł etnograficznych i muzycznych Kolberga oraz jego teorii i praktycznych sposobów pracy na szerszym tle ogólnosłowiańskim, nie jest jeszcze możliwe w obecnym stadium badań kolbergoznawczych, ani też nie byłoby celowe w tego typu pracy, gdyż mogłoby przysłonić pełny obraz życia wybitnej indywidualności, jaką reprezentował Kolberg i którą autor klarownie przedstawił. Opracowanie w szerszych ramach naukowej biografii Kolberga, uwzględniającej całkowicie jego dorobek, a przy tym wykorzystującej zarówno korespondencję Kolberga, co autor uczynił wyśmienicie, jak też towarzyszące źródła archiwalne i pozycje literatury mogące wnieść nowe światło do zagadnień metodologicznych i edytorskich Kolberga, należy niewątpliwie do zadań o specyficznym charakterze, właściwych dla kilkuosobowego zespołu badawczego. Jak autor zauważył w swej pracy, od paru lat zespół taki działa w redakcji Dziel wszystkich O.' Kolberga pod kierunJdem J. Burszty. Wielką zasługą autora jest zgromadzenie w ZaTysie ... wszystkich najważniejszych faktów z życia Kolberga i ich naukowa interpretacja, chociaż nie z wszystkimi wnioskami można się zgodzić. Dotyczy to m. in. zbyt optymalnego twierdzenia autora o "społecznym" uznaniu w latach trzydziestych dla przedsięwzięć w dziedzinie spisywania pie!ini ludowych. Nie wydaje się także uzasadnione datowanie przez autora początku kolbergowskiej penetracji Pokucia w 1870 r., ponieważ - jak wynika z listu do K. Libelta z 1867 r. - penetracja ta miała miejsce już w czasie �Recenzje, przeglądy wydawnictw 269 i czasopism podróży w latach 1367-1868; o cztery lata (do 1870) powinno się rówmez przesunąć datę jego badań na Mazowszu. Przy omawianiu tomów Mazowsza autor nie wspomina, że zabrakło w tej wielkiej monografii najcenniejszej części folkloru słowno-muzycznego, wierzeń, gier itp., które to materiały wydano dopiero obecnie jako uzupełnienie 5-tomowej serii. Podanie przez autora informacji o wydawaniu z rękopisów suplementów do prawie każdej z serii kolbergowskich byłoby z pewnością ważnym dopełnieniem opisu i oceny dzieł Kolberga. Żałować trzeba, że marginalnie i w sposób fragmentaryczny zostało potraktowane przez autora zagadnienie pogranicza etnograficznego, jednego z najbardziej interesujących tematów, który wiąże się także z regionalizmem kolbergowskim. W rozdziale poświęconym terenom pogranicznym omówiono tylko Lubelskie O. Kolberga, przy czym nie wskazano na materiały świadczące o pogranicznym charakterze regionu. Pominięto natomiast zupełnie to zagadnienie przy omawianiu (w innych miejscach) Mazowsza, Chelmskiego, Przemyskiego, Krakowskiego, Sląska czy Poznańskiego. Kilka drobnych potknięć redaktorskich czy graficznych, jak np. błąd w zestawieniu liczbowym całości Dziel wszystkich na s. 235 (powinno być 80), czy błędna informacja na s. 235 i 277 o ilości tytułów wydanych do końca 1970 r. (ukazały się 52 tomy nr 1-36, 39-46, 48, 52-54, 60, 64-66), względnie mylna data uchwały Rady Państwa w sprawie edycji Dziel na s. 249 (powinno być 1960), nie umniejsza wskazanych walorów naukowych i popularyzatorskich książki. Doskonała narracja czyni ją jeszcze bardziej pasjonującą lekturą. Medard Tarko Folklor w życiu wspólczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu 1969. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, Poznań 1970, ss. 137. • Opublikowane materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, która odbyła się w Poznaniu w czerwcu 1969 r., okazały się zjawiskiem znaczącym. Sesja bowiem uprawomocniła ustalenia teoretyczne, które już od kilku lat proponował na gruncie polskim prof. Józef Burszta, a które nurtują także europejską folklorystykę. Są to zagadnienia związane z generaliami tej nauki - problem przedmiotu badań, zakresu pojęć i ich adekwatności. Referaty i komunikaty Sesji poznańskiej rozważały głównie sprawy teoretyczne i terminologiczne, definiowały zasadnicze dla tej nauki pojęcia. Te sprawy były też głównym wątkiem dyskusji. Inicjatorem tych rozważań i autorem podstawowej tezy był prof. J. Burszta, pozostali referenci, stojąc już na pozycjach akceptacji ustaleń Burszty, zajmowali się poszczególnymi dziedzinami w badaniach szczegółowych: dr Bogusław Linette w referacie Folklor muzyczny a folkloryzm, mgr Stanisław Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, mgr Grażyna Dąbrowska, Obrzędy, zwyczaje i tańce ludowe jako tworzywo repertuaru zespolów artystycznych. Zagadnieniem metodologicznym jest tutaj wyodrębnienie folkloryzmu - inaczej folkloru stosowanego z zagadnień folkloru sensu stricto. "Określenia folklor i folkloryzm odnoszą się do kategorialnie dwóch odrębnych rzeczywistości (...) Folklor jest naturalną częścią żywej kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu, jest odbiciem warunków tego życia, a także przejawem �270 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ustosunkowania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem l Jego interpretacją (00') Folkloryzm natomiast jest zupełnie czymś innym. Polega on na stosowaniu w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako stosowany, jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" '. Długo nie uświadamiano sobie, na gruncie europejskiej folklorystyki, konieczności sprecyzowania pojęć określających dwie całkiem różne rzeczywistości. Stąd brak precyzji przy badaniu wielu zjawisk z tej dziedziny, niejasności w preferowaniu ocen, mówiono bowiem często o dwóch różnych sprawach określając je tym samym terminem. Rozróżnienie terminologiczne, wskazanie na istnienie dwu zjawisk folkloru i folkloryzmu umożliwi precyzję stanowiska badawczego, wyszczególni zakres badanej problematyki, funkcje, rodzaj zjawisk określanych jako folklor czy folkloryzm. Uporządkowanie tych zagadnień skieruje badaczy ku szczegółowym rozwiązaniom poszczególnych dziedzin, pozwoli na przeprowadzenie analizy zjawiska folkloryzmu. Termin folklor był używany na określenie zjawisk bardzo różnorodnych, które miały jakąś cechę ludowości. I tak do folkloru zaliczano stary, ludowy instrument muzyczny, rańtuch, XIX-wieczną skrzynię łowicką, cepeliowski łyżnik, "pająki" i kufle fajansowe, modną w ostatnim sezonie letnim sukienkę "chłopkę", kostiumy i utwory grupy "No-To-Co". Ekspansję zjawisk często bardzo powierzchownie posługujących się motywami ludowymi, a w najlepszym wypadku będących stylizacją czy aranżacją, włączono do spraw i zagadnień autentycznego folkloru. Jak już wspomniałam, problem folkloru jest zagadnieniem ogólnoeuropejskim. Jest to zjawisko widoczne w obyczajach, modzie, upodobaniach estetycznych, w różnych dziedzinach i kierunkach sztuki. Jako zjawisko społeczne folkoryzm przybrał na sile w latach 60-tych. Był to okres szczególnej dyfuzji tego co ludowe w pamiątkarstwie. zdobnictwie, reklamie, wystroju wnętrz, w działalności rozmaitych zespołów artystycznych podczas imprez państwowych, festynów, rocznic itd. Zjawisko określa się często "modą na ludowość" i jest to zagadnienie, na które dość często zwracano uwagę. Ale zwykle przy okazji krytyki estetycznej (zgubna dla sztuki jest stylizacja i łatwe porozumienie na gruncie uproszczonej ludowości) i krytyki obyczaju (szkodliwe jest mechaniczne powielanie haseł i wzorów dziarskiego juhasa, bezinteresownego, naiwnego świątkarza, utalentowanego pacholęcia). W folklorystyce europejskiej tendencje rozrachunkowe pojawiły się w drugiej połowie lat 60-tych. Zwracano uwagę na istnienie dwu zjawisk o różnej genezie, proweniencji, różnej zawartości i funkcji: folkloru tradycyjnego i zjawiska szerszego, związanego z życiem współczesnym folkloryzmu. Podsumowaniem tych studiów i ustaleń może być I wydany w 1969 r. zeszyt "Zeitschrift flir Volkskunde. Halbjahrschrift der deutschen Gesellschaft fUr Volkskunde", gdzie na temat folkloryzmu w Europie wypowiadają się badacze z NRF (Hermann Bausinger), Polski (Józef Burszta), Węgier (Tekla Domator), .Tugosławii (Dragoslav Antoniević), Szwajcarii (Hans Trlimpy), Portugalii (Jorge Dias). Burszta, który prezentował folkloryzm w Polsce, miał za sobą już kilka prac na ten temat i był 'na pewno jednym z inicjatorów tych badań. Już w 1965 r. w dyskusji podczas sesji "Dni folkloru" w Zakopanem 2 zwrócił uwagę na nieporozumienia i nieścisłości w wypowiedziach na temat folkloru, wynikłe z posługiwania się nieprecyzyjnymi pojęciami teoretycznymi. J. Burszta, Folkloryzm w Polsce. "Teatr Ludowy", R. XLIV, nr 1-2: Folklor w życiu 1966, s. 39. współczesnym. Poznań 1970, s. 11-12. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 271 i czasopism "W naszej dyskusji - podkreślał Burszta - mamy do czynienia nie z jedną (...) rzeczywistością, ale z trzema odrębnymi rzeczywistościami i z trzema stosunkami do tych rzeczywistości (...) Pierwsza - to folklor (...) jako wydzielona część kultury ludowej. Druga to folklorystyka, a więc nauka o folklorze (...) A trzecia sprawa foUdol'lł stosowanego. Powstaje tu najwięcej nieporozumień i fałszywych opinii, które ujawniły się także w naszej dyskusji. Najczęściej dzieje się tak, że nie odróżnia się folkloru stosowanego od folkloru (tego bez przymiotnika) a przecież są to dwie zupełnie odrębne rzeczywistości 3. Problemy terminologii proponowanej przez Bursztę, ustalenia zjawisk objętych terminami folklor i folkloryzm, były burzliwie dyskutowane podczas poznańskiej Sesji. Większość dyskutantów opowiedziała się za przyjęciem do języka nauki terminów folklor i folkloryzm na oznaczenie dwu różnych zjawisk definiowanych przez Bursztę· Wydaje się, że wśród ludzi zajmujących się sprawami folkloru istniała świadomość i potrzeba sprecyzowania stanowiska metodologicznego. Świadczy o tym także stosowanie tych pojęć w artykułach paranaukowych i publicystycznych 4 i odwoływanie się do nowej terminologii także przez dyskutantów nastawionych opozycyjnie podczas poznańskiej Sesji ". Anna Olga A. Ganckaja, Na1"Odnoje iskustwo 1970. ss. l!l4. ilu str., map 2. Polszi. Izdatielstwo Maciejewska "Nauka", Moskwa Obszerne studium dotyczące polskiej sztuki ludowej, napisane przez radzieckiego specjalistę jakim jest Olga A. Ganckaja, wzbudzi chyba w Polsce słuszne zainteresowanie. Rozpatrując to zagadnienie, autorka położyła duży nacisk na aktualną twórczość ludową. Pod tym względem praca Ganckiej jest pierwszym w etnografii radzieckiej tego typu opracowaniem. Bogaty materiał wykorzystany w pracy zebrała autorka w czasie kilkakrotnego pob.l·tu w Polsce. Oprócz materiałów uzyskanych w archiwum PAN i placówkach muzealnych, autorka zamieszcza także wyniki własnych badań, przeprowadzonych w terenie metodą ankietową. Oddzielny typ ankiet dotyczył twórców ludowych, oddzieln:•...zaś uczących się w szkołach artystycznych i innych szkołach zawodowych. Ponaclto Ganckaja wykorzystała bogatą polską literaturę z zakresu polskiej sztuki ludowej do roku 1968 włącznie. W oparciu o rodzaj tworzywa, którym ludowy artysta kształtuje formę nadając jej właściwą treść znaczeniową, autorka konstruuje następujące rozdziały. I tak: 1: Cerami ka: 2. Artystyczna obróbka metalu; 3. Tkactwo; 4. Hafciarstwo. Wyroby z wełny. Płótno drukowane; 5. Wyroby futrzarskie i ze skóry; 6. Wyroby z papieru, 3 Op. cit., S. 39 4 R. Markowski, Folklor i folkloryzm, "Współczesność", 3(308): sztuka lur/owa się oplaca?, "Współczesność", nr 24(329): 1970. 5 A. Jackowski, Funkcje sztuki ludowej i twórczości niezawodowej Trarlycja i wspó1czesność, Warszawa 1970, przypis 13, S. 174. 1970; M. Jaworski, Czy w naszej kulturze. (W:) �272 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism słomy i piór; 7. Wyroby z ciasta, sera, cukru i wosku; 8. Artystyczna obróbka drewna; 9. Ludowe malarstwo. Rozdziały te poprzedziła Ganckaja wstępem, w którym zajęła się ogólnym scharakteryzowaniem funkcji, jaką pełniła sztuka ludowa w wiejskich społecznościach okresu przeduwłaszczeniowego. We wstępie też nakreśliła w historycznym ujęciu zmiany zainteresowań polską sztuką ludową, wskazując przy tym na szczególnie pozytywny klimat dla tego zjawiska w powojennej socjalistycznej rzeczywistości. Autorka wydobyła przy tym postacie zasłużonych entuzjastów i etnografów. którzy walnie przyczynili się sprawie popularyzacji i badań polskiej sztuki ludowej. Dodać by jeszcze może należało chociażby dwa nazwiska: J. Orynżyny i T. Modzelewskiej, które uszły uwadze autorki. Wewnętrzny układ rozdziałów zachowuje mniej więcej jednolitą konstrukcję, przez co uzyskuje autorka dużą przejrzystość wykładu. Daje więc na wstępie historyczny rys zagadnienia, następnie omawia techniki wyrobu, po czym pn~echodzi do regionalizacji, w której zwraca szczególną uwagę na charakterystyczne podobieństwa i różnice w formie, ornamentyce i kompozycji. Lokalne odrębności polskiej sztuki ludowej noszą piętno historycznych okresów rozwojowych poszczególnych regionów. To z kolei, jak słusznie zauważa Ganckaja, stwarza trudności w wykreśleniu chronologicznej granicy "dla porównania chociażby zasadniczych postaci sztuki ludowej, a bez tego trudno dokonać rozmieszczenia regionalnego pod względem całokształtu cech lokalnych" (s. 169). Niemniej należy podkreślić, że autorka starała się poszczególne zjawiska sztuki dokumentować w czasie ich powstania i zaniku. Charakteryzując ośrodki ludowej wytwórczości, autorka zwraca uwagę na stopień ich żywotności oraz kierunek ich dalszego rozwoju. Dużo miejsca poświęca współczesnym reprezentantom artystycznych tradycji wiejskich, akcentując przy tym ich współpracę z instytucjami opiekującymi się sztuką ludową. Zwraca też uwagę na zmianę użytkownika wytworów ludowych, którym nieomal wyłącznie stał się mieszkaniec miasta. Słusznie podkreśla Ganckaja wpływ wierzeń i obrzędów na powstawanie określonych elementów zdobniczych i samych wytworów (koło słoneczne, gwiazda, pieczywo obrzędowe, pisanki itp.) Ale, jak sądzę, niedostateczna jest jeszcze baza materiałowa, by bez zastrzeżeń przyjmować tego typu wyjaśnienia, że np. szparogi wykształciły się pod wpływem kultu konia i ptaka. A może· to tylko funkcja skrzyżowanych wiatrownic narzuciła pewien sposób ich zakończenia? Można by mieć również zastrzeżenia odnośnie do innych jednoznacznych sformułowań (np. pochodzenie haftu snutkowego w Wielkopolsce z renesansu), ale należy pamiętać, że autorka opierając się głównie na polskich opracowaniach, nie była w stanie odróżnić faktów bezspornych od wątpliwych. Natomiast pominięcie obszernej gałęzi Wytwórstwa ludowego, jakim jest plecionkarstwo, stanowi pewną lukę w tym opracowaniu. \V zakończeniu autorka skoncentrowała się na dwóch ogólnych aspektach polskiej plastyki ludowej. Jeden dotyczy etnograficznej strony zagadnienia: regionalizacji ornamentyki, kompozycji oraz wzajemnych powiązań kulturowych z innymi narodami Europy; drugi zaś, o charakterze etnosocjologicznym, dotyczy roli tradycji i znaczenia adaptacji ludowych motywów zdobniczych dla współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej. Adaptacja ludowych treści nadaje sztuce współczesnej szczególny styl. Jest to zjawisko, które w dzisiejszych czasach przyjmuje coraz to nowe formy. Ponieważ przekraczane są tu granice ludowej autentyczności, zjawisko to zwykło się u nas okl'eślać mianem folkloryzmu. Studium Olgi A. Ganckiej jest cenną pozycją zarówno dla radzieckiego czytel- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 373 i czasopism nika, jak i dla nas, bowiem autorce udało się zasadniczo dać syntetyczny obraz polskiej plastyki ludowej w okresie swoistego przesilenia, jakie występuje wskutek gwałtownych procesów ubranizacyjnych na wsi współczesnej. Autorka celnie osadziła ową problematykę na szerokim tle współczesnych zjawisk polskiej narodowej kultury. Bolesław Georgij Komarowskij, Pjat tysjacz budd skwa 1968, ss. 62, nIb 3, ilus!r. 62, nIb 52. Enku Januszkiewicz (Pięć; tysięcy budd Enku). Mo- Książka Komarowskiego Pięć tysięcy budd Enku jest poświęcona jednemu z naj wybitniejszych japońskich rzeźbiarzy ludowych. Pamięć po Enku przetrwała w folklorze po dzień dzisiejszy, a dzieła artysty, znajdowane w róźnych zakątkach kraju, liczą obecnie ponad 5000 figur. Autor dysponował bogatym materiałem plastycznym, wykorzystał zapiski kronikarskie XVII i XlVIII wieku oraz wcześniejsze biografie. Artystę i jego twórczość Komarowski staral się przedstawić na tle epoki. Enku urodził się przypuszczalnie w 1628 r. w rodzinie chłopskiej. Od wczesnej młodości rzeźbił w drzewie figurki bóstw buddyjskich. Początkowo wiernie naśladował wzory I'eligijne, z czasem wypracował własny styl i dawał osobistą interpretację ideową. Artysta szlak swych wędrówek po Japonii znaczył figurkami, które pozostawiał chłopom w zamian za nocleg i posiłek. "Świątki" te chłopi umieszczali na rozstajnych drogach i nad gmbami, przypisywano im siły nadprzyrodzone i wykorzystywano przy wykonywaniu zabiegów magicznych. I tak np. miały one, w przekonaniu chłopów, chronić domostwa przed poźarami. Kiedy zachorowało dziecko wnoszono do domu ..świątka" i pozostawiano tak długo, póki choroba nie ustąpi. O ile wyobrażenia bóstw, stojące w świątyniach buddyjskich, posiadały groźne i surowe wyrazy twarzy i były czlowiekowi nieprzystępne, to bóstwa Enku poprzez swą dobroć i łagodny uśmiech stały się mu bliskie. To zjawisko artystyczne wynikało z roli. jaką religia odgl·.y\vala w utrzymaniu szerokich rzesz ludowych w posłuszeństwie wobec japońskich feudałów. Natomiast lud w swych bóstwach pragnął widzieć orędowników chłopskich interesów, chciał mieć w nich oparcie i pomoc \V życiu codziennym. Twórczość altystyczna Enku jest odzwierciedleniem tych ludowych dążeń. Enku, prowadząc wędrowny tryb życia, zmuszony był posługiwać się uproszczonym warsztatem tvd)rczym, nie miał czasu i odpowiednich warunków na wstępne przygotowanie surowca i staranny dobór tworzywa, rzeźbił więc w takim drzewie, jakie miał pod ręką. stąd duża rozpiętość w wielkościach jego figur: od 3,5 cm do 3,5 m. Niezwykle plodna twórczość i ciągle obcowanie z tworzywem pozwoliły artyście na mistrzowskie opanowanie techniki rzeźbiarskiej i umiejętne wykorzystywanie właściwości tworzywa. Widać to na wielu przykładach, np. na fot. 62 układ sloi zdecydowanie podkreśla wył'az twarzy postaci. Enku w ciągu jednej nocy potrafil wyrzeźbić n figul" o rozmiarach 40-57 cm. Głównie zajmował się on przedstawianiem bóstw buddyjskich, ale nie brak w jego twórczości przedstawień legendarnych bohaterów, autoporh"etów i obrazów z źycia wsi japońskiej. Komarowski nie uniknął w pracy błędów, które są wynikiem niewłaściwej interpretacji określonych zagadnień z zakresu sztuki. I tak np. stwierdza on, że ory18 - Lud, t. 55, 1971 �274 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ginalna forma, którą stworzyli japońscy rzeźbiarze ludowi, jest wynikiem izolacji, w której się ta twórczość rozwijała. Tymczasem wiemy, że Enku i jego koledzy wędrowali niemal po całej Japonii, mieli więc dostęp do świątyń buddyjskich. Nie można tu mówić o izolacji ich twórczości, natomiast na formę wpływ miały inne czynniRi, takie jak: wykształcenie rzeźbiarzy, ich ludowa mentałność, horyzonty myślowe itp. O tym autor książki nie wspomniał, natomiast słusznie podkreśla, że zasługi Enku i innych rzeźbiarzy ludowych polegają przede wszystkim na umożliwieniu rzeszom ludowym korzystania na codzień z twórczości plastycznej. Szerokie zainteresowanie społeczeństwa japońskiego sztuką ludową Komarowski tłumaczy faktem, że nastąpił przesyt licznych ekspozycji sztuki współczesnej (abstrakcyjnej). Z drugiej strony uważa on, że współczesna twórczość plastyczna jest mało zrozumiała dla przeciętnego człowieka i nie posiada wartości pozytywnych, jest - jak określa autor sztuką niebytu, niewiary i bezgranicznego pesymizmu, z takiej sztuki - zdaniem autora - odbiorca nie wynosi żadnych korzyści. Nie miejsce tu na polemikę z Komarowskim nad wartością sztuki współczesnej, ale tl·.zeba zdecydowanie podkreślić, że negatywna ocena współczesnej plastyki, oparta w dodatku na przedstawionych argumentach, jest nie do przyjęcia. Mimo tego rodzaju uchybień praca Komarowskiego posiada duże wartości poznawcze. Edward Wanda Telakowska, W kl'ęgu chłopskiej kultul'Y. Inwencja wytWÓ1'czości. Wyd. Nasza Księgarnia, Wal'szawa 1970. barwnych 208, fot. wielobarwnych 12. czesnej Ozgowicz ludowa we współ- ss. 20:;. fot. jedno- W. Telakowska jest entuzjastką folkloryzacji życia współczesnego nacechowanego autentycznymi rodzimymi tradycjami. W zjawisku tym widzi ważny oręż przeciwko różnym przejawom kosmopolityzacji kultury. Argumenty uzasadniające tezę, że unifikacja form plastycznych nie jest zjawiskiem nieuniknionym, wyłożyła autorka we wzmiankowanej wyżej pracy. Telakowska pisze z pozycji artysty plastyka o zjawisku określanym dzisiaj w polskiej etnografii mianem folkloryzmu. Można powiedzieć, że materiał, na którym autorka oparła swoje wywody stanowi jakoby .faktograficzny materiał "z pierwszej ręki". Była bowiem Telakowska przez długie lata aktywnie zaangażowana sprawami sztuki ludowej i jej inspiracji do współczesnej plastyki, piastując w związku z tym ważne stanowiska w instytucjach, z których w końcu powstał Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Autorka w książce swej starała się ukazać cały mechanizm działania. jaki wykorzystuje się w celu twórczego zaadoptowania do współczesnego wzornictwa przemysłowego tradycyjnych form i zasad sztuki ludowej. Nawiązywanie do sztuki ludowej przez profesjonalnych artystów daje się zauważyć już od II połowy XIX wieku. Telakowska ukazując w sposób przejrzysty, a zarazem zwarty niektóre przejawy wykorzystywania ludowych treści plastycznych. starała się podkreślić zmieniający się stosunek do "wartości zawartych w doświadczeniach ludowego warsztatu" (s. 14). Proces ten przebiegał od zafascynowania ornamentyką, barwnością kolorystycznych zestawień. aż do sięgania po autentyczne �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 275 pierwiastki ludowego wyrazu, lub jakby to powiedział A. Jackowski: "do gramatyki języka ludowej sztuki". Dużą zasługą w nowym zinterpretowaniu sztuki ludowej pod l«lŁem włączenia jej do współczesnej plastyki dekoracyjno-użytkowej była działalność takich plastyków-pedagogów, jak W. Jastrzębowskiego, K. Stryjeńskiego oraz ich uczniów. Poszukiwania mające na celu wypracowanie właściwego sobie wyrazu plastycznego w nawiązaniu do sztuki ludowej, torowały jednocześnie drogę do szerszej współpracy zawodowego plastyka z ludowym twórcą. Tym sprawom poświęca Telakowska II i III rozdział. Dzisiejszy mecenat państwa nad sztuką ludową z jednej strony sprzyja jej rozwojowi, z drugiej zaś intensyfikuje działalność artystycznego wzornictwa na gruncie tradycji ludowej. Temu drugiemu zjawisku poświęca autorka dalsze siedem rozdziałów swej książki. Telakowska starała się wykazać między innymi, że dziś właśnie "istnieje szczególna szansa dla plastyków umiejących korzystać z doświadczeń jeszcze żywego u nas ludowego rękodzieła" (s. 31). Autorka ilustruje konkretnymi przykładami, jak wykorzystywanie tradycyjnych chłopskich technik polegających na integracji plastycznej koncepcji z jej realizacją daje doskonałe wyniki we współczesnej działalności artystycznej. Tej zasadzie podporządkowany jest cały dorobek artystyczny E. Plutyńskiej, stąd wywodzą się sukcesy M. Bujakowej i K. Szczepanowskiej-Miklaszewskiej w tkackim "ękodziele, hafcie i koronce. Dalszym etapem rozważań Telakowskiej jest sprawa włączenia ludowej inwencji do wzornictwa przemysłowego. Problem ten związany jest ściśle z potrzebami masowego odbiorcy. do którego docierają dziś już przede wszystkim wyroby fabryczne. W procesie wytwarzania określonych wyrobów znalazły zastosowanie ludowe zasady kompw.ycji formy, które autorka określa jako "zasadę celowości" i "zasadę integracji". Dzięki więc celowej adaptacji, wyrobom fabrycznym nadaje się szczególny styl i przyn<lleżność, co z kolei powoduje, że uzyskują one społeczną aprobatę, gdyż cechami swymi dadzą się łatwo włączyć w zrozumiały układ odniesień i stereotypów. Autorka szczegółowo opisuje eksperymenty prowadzone z zespołami twórców nad wypracowywaniem właściwych metod. Opisy te mogą stanowić doskonały materiał instruktażowy dla osób kierujących zespołami projektanckimi. Rozdział ostatni zatytułowała autorka jako: "Możliwości włączenia w procesy wyŁwórczc inwencji plastycznej dzieci i młodzieży". Można by rzec, iż zagadnienie to postawiła autorka z konieczności. Zdaje sobie bowiem sprawę z tego, że oryginalna twórczość łudowa przestanie pewnego dnia istnieć, Stawia wobec tego pytanie: "czy wówczas zniknie szansa uzyskiwania rodzimego charakteru przedmiotów codziennego użytku" (s. 5B). Telakowska każe szukać rodzimości plastycznego wyrazu w inwencji dzieci i młodzieży. Argumentuje przy tym wynikami przeprowadzonych eksperymentów. Trudno w tym miejscu zgodzić się z autorką, gdyż wyniki uzyskane np. na terenie Zakopanego nie mogą być wystarczająco autorytatywne, zważywszy, że istnieją tam nadal żywe tradycje sztuki ludowej. Natomiast dzieci z Gdańska wykonywały wzory tak bardzo charakterystyczne dla miasta portowego: żurawie, okręty, łodzie. Wolno sądzić, że inwencje plastyczne dziecka traktowane być powinny w płaszczyźnie przeżyć stricte dziecięcych. Natomiast inwencja plastyczna młodzieży oscyluje raczej także wokół innych wzorów - bardziej kosmopolitycznych niż rodzimych. Wydaje się, że rozwiązania tego problemu należałoby' szukać nie w aspekcie generacji, lecz w układach społeczno-zawodowych, Książka W. Telakowskiej, pokazując na interesujących przykładach w jaki sposr'lb wykol'Zystuje się dziś inwencje ludowe do wzornictwa przemysłowego, porusza �376 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism problem niezmiernie ważny. Chodzi tu o popularne dziś zjawisko folkloryzmu, które wymaga wszechstronnej analizy. Autorce udało się na wybranych pl'zykładach pokazać, w jaki sposób podłoże tradycyjnej sztuki ludowej wykorzystane zostaje w celu tworzenia narodowych tradycji plastycznych. Rozważania swoje W. Telakowska zamieściła zaledwie na 65 stronach, przeznaczając więcej miejsca na ilustracje, przez co książka posiada charakter albumu. Bolesław Cornel Irime, Marcela Focsa, Romanian ss. 35 i 148 kart ilustracji. icons painted Januszkiewicz on glass, Bucharest 1968, Pod koniec 1969 r., pojawiła się w naszych księgarniach ruchu zagranicznego niecodzienna i fascynująca już samym kolorowym wyglądem zewnętrznym albumowa publikacja prezentująca rumuńskie malarstwo ludowe na szkle. Sto czterdzieści osiem kolorowych reprodukcji, w tym 117 pełnych ujęć, a reszta w postaci fragmentarycznych zbliżeń, daje możliwie wyczerpujący obraz pięciu głównych rejonów i ich ważniejszych ośrodków wytwórczości kultowych obrazów na szkle, z których naj starsze pochodzą z połowy XVIII w., najnowsze z wczesnych lat XX w., tj. z okresu, kiedy ośrodki te były jeszcze aktywne, zwłaszcza w niektól'ych l'ejonach Transylwanii i Bukowiny, Wytwarzane po wsiach, sprzedawane były następnie przez wędrownych handlarzy w innych miejscowościach i na targach miejskich, o czym świadczą nawet osiemnasto i dziewiętnastowieczne litografie znanych mistrzów. Np. Franz Neuhauser w swej grafice z 1819 r. znajdującej się w zbiorach muzeum w Brukenthal przedstawia targ transylwański, zapewne w Sibiu oraz sprzedającego, który na swym straganie ma rozwieszone ikony. Kultowe obrazy na szkle najdłużej zachowały się we wsiach, gdzie były kościoły, a więc w Transylwanii. północnej Oltenii, Muntenii i Mołdawii. Ich wytwórczość łączy się z rozwojem podobnych ośrodków w innych krajach, zwłaszcza w Czechach i Austrii, skąd dotarły tutaj różne umiejętności techniczne oraz zastosowanie do tego celu luster. Wprawdzie trudno to udokumentować wcześniejszymi materiałami niż z połowy XVIII w., lecz na ich podstawie widać, że były wynikiem inspiracji starszych ikon, jeszcze siedemnastowiecznych, tzw. "miracle". Rumuńska wytwórczość tego typu rozpoczyna się w drugiej połowie XlVIII w., a późniejsze lata przydają jej coraz to więcej detali. Prymitywne manufaktury szkła (glajarii) zaczynają się tu rozwijać w XVI w.. np. w Risnov w południowej Transylwanii, a z czasem ich ilość wzrasta w różnych rejonach. Powstanie drukarni w XVI w. daje impuls dla drzeworytniczej ilustracji książkowej. Wiele z nich powstaje właśnie na wsi. Jest całkiem możliwe, że tych technik uczono się w Czechach, Morawach, Słowacji, dokąd udawano się dla zdobycia wiedzy, lub skąd w swych wędrówkach po świecie docierano do Transylwanii. Technika malowania na szkle była wykorzystywana przy tworzeniu wotywnych obrazów po klasztorach. Włączenie Transylwanii w 1699 r. do państwa Habsburgów mialo podwójny wpływ na kulturalny rozwój rumuńskich prowincji. Przede wszystkim pozyskano znaczne już osiągnięcia i postęp państw Europy środlwwej. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 277 Rozwijająca się w XVIII w. umiejętność malowania na szkle w rejonie Tran-' sylwanii eks;>anduje z czasem na Bukowinę inne tereny, gdyż coraz bardzie.i zwiększa się zapotrzebowanie na tego rodzaju wytwory. Obrazy te. które były początkowo tylko elementem kultowym, później coraz więcej zaczęli kupować wieś-" niacy dla przyozdobienia wnętrz mieszkalnych. Równolegle rozwija się moda na zdobienie' ścian malowaną ceramiką, tj. garnuszkami, talerzami itp. Rumuńskie ikony na szkle charakteryzują się swoistą specyfiką, która w początkowym stadium wyrażała się schematyczną kompozycją i umiarem w kolorystyce oraz prezentowanej treści. Natómiast późniejsze, dziewiętnastowieczne obrazy malowane według patronów, utl'zymane były w narratorskim i dekoratorskim stylu. Ikon.v dwudziestowieczne wykazują dekadentyzm, znawstwo anatomii i perspektywy. Większość obrazów jest niedatowana, a najstarsze posiadają daty z XVIIIw. i pochodzą z ośrodków, które już zaginęły bezpowrotnie. Jednym z najstarszych była Nicula koło Cluj. Znajdował się tutaj klasztor z cudownym obrazem Matki Boskiej, który powielano dla hcznych pielgrzymów. Miejscowi twórcy często podróżowali do Mołdawii i Wołochii oraz do Banatu i w rejony Cisy. Nie sygnowali ani nie datowali swoich prac; najstarsza z nich pochodzi z 1802 r. Znane są natomiast niektóre nazwiska twórców z końca XIX i początku XX w., a wśród nich jednej kobiety. Obraźnicy z Niculi pracowali zespołami rozdzielając pracę między siebie: jeden znaczył kontur, drugi opisywał, trzeci malował złotem, inny nakładał resztę kolorów. Obok postaci świętych o prostej kompozycji, na drugim planie wprowadzano elementy geometryczne, roślinne, architektoniczne etc. Kolorystyka obrazów była oliwkowo-zielona, brązowa, żółta, ochra, niebiesl<a, a tematyka skupiała się głównie na postaci Matki Boskiej. Przeciętne wymiary ikon wynosiły 30>:25 ćm. Drugim znanym ośrodkiem był Maramures podobny w stylu do Niculi, a rozmący się kolorystycznie; dominowała tu barwa czarna i ciemnoczerwona. Najstarsza jego ikona pochodzi z 1729 r. Poza tym były także centra w okolicy Brasow - okręg Schei, Sebes - Alba i inne. W XIX w. najważniejszym ośrodkiem był Fagaras, którego twórcy sygnowali i datowali swoje prace. Głównym materiałem używanym przez malarzy ikon było szkło, farby i drewno na oprawę. Farby rozrabiano klejem i alkoholem lub olejem i terpentyną. Na kontury używano koloru czarnego, czerwonego, żółtego, zielonego, białego, ceglastego, karminu, brązu, srebra. Postacie pierwszoplanowe malowano z wzorca lub z patronu, natomiast w tle umieszczano dowolne elementy zdobnicze, albo treści zaczerpnięte nierzadko z życia wsi lub historii. Do opisów używano cyrylicy, latynicy lub liter greckich; popełniano przy tym błędy, gdyż twórcy byli niepiśmienni. Na treść ikon składała się postać Matki Boskiej, Chrystusa lub wyjątki z Apokalipsy oraz postacie świętych patronów, którzy strzegli od plag i nieszczęść, jak św. Haralambios, przynosili szczęście, jak św. Mikołaj, ochraniali żywy inwentarz, jak św. Jan i Jerzy. Niektóre postacie świętych wiązano z pomyślnością w odpowiedniej porze roku, i tak: św. Jerzego - z wiosną, Matkę Boską ~ z latem, św. Demetriusa z jesienią, św. Mikołaja - z zimą. Mniej popularnym tematem był Adam i Ewa stojący obok drzewa, stylizowanego niekiedy na wzór perskich miniatur. Przedstawiane postacie były proste i naiwne w ujęciu. Największe zbiOl'y ikon na szkle posiada muzeum w Sibiu, gdzie ich liczba dochodzi do 4000 okazów. Ale i inne kolekcje, np. w Cluj posiadają niemały zestaw. Książka zawiera reprodukcje najbardziej reprezentatywnych ikon. Na ich przykładzie widać, jak rozwijały się lokalne tradycje, style, techniki i koncepcje. Pre- �278 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism zentując obrazy z pięciu różnych rejonów potraktowanych oddzielnie, do każdego rozdziału wprowadzono tytułowe karty zawierające kolorowe miniatury ich treści. Układ i oprawa graficzna na wysokim poziomie. Na końcu znajduje się równieL naj ważniejsza bibliografia przedmiotu oraz spis eksponatów z zaznaczeniem. z jakich pochodzą zbiorów. Barbara Florea Bobu Florescu, Paul Petrescu, Paul H. Stahl, Arta Bucuresti 1969, ss. 250. populara Bazielich de pe Valea Bistritei. W serii studiów etnograficznych nad sztuką ludową sekcji Instytutu Historii Sztuki Akademii Socjalistycznej Republiki Rumuńskiej ukazała się kolejna publikacja, która poświęcona jest sztuce ludowej wsi Bystrzyca. Zawiera ona wyniki badań, jakie przeprowadzono w 1952 r. W rejonie Bicaz, nad jeziorem o tej samej nazwie, leżącym w Karpatach Wschodnich, przystąpiono w tym czasie do budowy ośrodka hydroenergetycznego i w związku z następującymi zmianami, będącymi konsekwencją tego faktu, sekcja sztuki ludowej wspomnianego Instytutu postanowiła przeprowadzić badania nad ginącymi formami ludowego zdobnictwa. Do tego celu wybrano Bystrzycę, wieś o starych tradycjach, leżącą na uboczu, dokąd przez długie lata nie docierały obce wpływy. Dopiero po ostatniej wojnie zmiana ekonomicznych warunków wpłynęła nie tylko na wzbogacenie się miejscowej ludności, ale również na przeobrażenia pod względem kulturowym. Niemniej pewne formy i treści tradycyjne nie zaginęły zupełnie. Dostosowane do wymogów współczesnego życia, zachowały swoją charakterystyczną typologię i specyfikę wypływające z geograficznych warunków górskiego obszaru. Jej to właśnie swą uwagę poświęcili poszczególni autorzy, co wpłynęło w pewnym sensie na schematyczność ujęcia przekazywanych treści. W opracowaniu przedstawiono tylko wybrane zagadnienia, które z kolei składają się na sześć odrębnych rozdziałów. Poza krótkim wstępem, całość zapoczątkowuje omówienie architektury. Okazuje się ona nader jednolita; wyraża się to zarówno w materiale technicznym, jak i konstrukcji, których dobór uzależniony jest od stanu majątkowego właścicieli. Podstawowym typem jest dom jedno- lub parownętrzny powtarzający się w starszym i nowszym budownictwie. Autor podaje tu różne ich przykłady, a także elementy zdobnicze, jak wykończenia szczytów, listwy, kolumny, obudowy ganków. Wspomina też po krótce o budynkach gospodarczych, studniach, oparkanieniach, bramach. Równolegle omawiane są szczegóły architektoniczne, tj. fundamenty, ściany, rzut poziomy, elewacja, dach oraz ich materiał konstrukcyjny. Rozdział poświęcony wnętrzom mieszkalnym podaje przykłady rozplanowania w zależności od typu domu, a dalej sprzęty składające się na jego wyposażenie i ich formy. Sporo uwagi poświęcono tu ognisku i budowie pieca. Kolejny proces od uprawy do obróbki jest tematem rozdziału o tekstyliach. Omówiono w nim technikę przygotowania przędziwa i tkania oraz gatunki tkanin i ewolucję kompozycji ornamentacyjnej. Na własny użytek wyrabiano płótna lniane, lniano-bawełniane i tkaniny wełniane, które znalazły zastosowanie nie tylko w zdobnictwie wnętrza, ale głównie do szycia ubiorów tradycyjnych. Ubiory te, będące �Recenzje, przeglądy wydawnictw t 279 czasopism tematem następnego rozdziału, użytkowane są po dzień dzisiejszy. Występują tu trzy jego formy, tj. uroczystościowa typu mołdawskiego, uroczystościowa typu transylwańskiego i robocza z tkanin samodziałowych lub fabrycznych. Garderoba szyta z płótna, zwłaszcza koszule, jest bogato zdobiona haftem. Dekoracyjności dodają również pasiaste tkaniny wełniane i krajki, a także wyszywane czy aplikowane kożuszki. Uzupełnieniem ubioru są różne metalowe ozdoby, jak spinki, pierścionki, klamry. Omówieniem ich techniki wykonania oraz form, również i innych spotykanych w codziennym użytku, zajmuje się następny rozdział. Za pomocą odlewniczych form powstają też dzwonki, siekierki, wagi, natomiast kraty, zamki, świeczniki, ozdoby dachowe są przykład~m kowalskiego kunsztu, a wyroby z rogu, jak prochownice, rożki - wynikiem działania twórców wyspecjalizowanych w tym właśnie zakresie. Na skutek stalego jes7;cze zapotrzebowania żyje nadal produkcja garncarska. Autor tego rozdziału osobno porusza techniczną stronę produkcji warsztatowej, a osobno formy naczyń i ich zdobnictwo. Jak na opracowanie z zakresu sztuki ludowej, książka zawiera zbyt dużo opisów technicznych i konstrukcyjno formalnych. Mało natomiast poświęcono w niej uwagi analizie artystycznej i narastającym w tym względzie zmianom. Zawarta w niej treść, poszerzona o inne jeszcze dziedziny z zakresu kultury ludowej, a metodologicznie powiązana w zamkniętą całość, bardziej nadaje się na monografię. Niemniej opracowanie jest o tyle wartościowe, że przydatne do cełów porównawczych i konfrontowania wyników z badań przeprowadzonych w innych regionach. Traktować je można materiałowo. Na końcu znajduje się spis twórców ludowych i skrót w języku francuskim. Barbara Jacek Olędzki, Sztuka Kurpiów. ków 1970, ss. 77 -+ 3 nłb., Bustr. 150. Wyd. Ossolineum, Bazielich Wrocław-Warszawa-Kra- Duchowe przeżycia ludu i jego rozmiary określa naj pewniej twórczość artystyczna. Album Jacka Olędzkiego jest poświęcony ludowej twórczości plastycznej Kurpiów. Autor najwięcej uwagi poświęcii nie artystom, którzy tworzyli prace o śmiałych kompozycjach i oryginalnych rozwiązaniach formalnych, lecz przede wszystkim ukazał tlo histOl'yczne, stosunki społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne w okresie trzech stuleci istnienia Kurpiów. Zagadnienia te jednak nie zostaly powiązane z tematem pracy. We wstępie autor wiele uwagi poświęcił warunkom bytowym ludu i jego perspektywom, natomiast unikał zagadnień dotyczących twórczości artystycznej. Na s. l;~ został podany zaki'es tematyczny albumu, a mianowicie: "W pracy tej chciałbym mówić o kulturze artystycznej Kurpiów, zbliżyć czytelnika do osiągnięć artystycznych tej grupy". Należaloby więc sądzić, że książka zawiera wszystkie przejawy życia artystycznego Kurpiów, tymczasem omówiono tu wyłącznie plastykę ludową. W rozdziale poświęconemu osobowości grupy znalazły się zagadnienia społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne, ukazane w przekroju historycznym, a w podrozdziale dotyczącym cech estetycznych Kurpiów omówiono różnice w odczuciach estetycznych �280 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasop'ism ludzi starych i młodych, przeżycia duchowe i stosunek ludu do zjawisk przyrody, ukształtowania terenu, ptaków, owadów, budowy fizycznej człowieka. Natomiast nie ma tu informacji dotyczących zagadnień związanych z wartościowaniem i odczuciami emocjonalnymi ludu w stosunku do dziel ludowych. W rozdziale poświęconemu umiejętnościom ludu autor powraca do omawianych wcześniej zagadnień gospodarczych i społeczno-politycznych oraz wiele uwagi poświęca osobowości Kurpiów, a więc tematom, które powinny znaleźć się w poprzednim rozdziale. Tu zaś brak jest takich podstawowych zagadnieó, jak np. surowiec, technika wykonania, znajomość właściwości tworzywa, umiejętności jego obróbki itp. Ustawienie w książce kolejności poszczególnych dyscyplin sztuki ludowej nie znajduje uzasadnienia tymbardziej, że jest to praca populal'no)1aukowa. Takie więc zmiany, jak włączenie pisankarstwa do dzialu malarstwa. czy pominięcie - w dziale dotyczącym al"Chitektury - budownictwa sakralnego, wykl'zywiają i tak nie najlepiej ukazany czytelnikowi obraz plastycznej twórczości ludowej Kurpiów. W zakończeniu pracy autor stwierdza, że "Powszechność w najszerszym tego słowa znaczeniu - to główna cecha tradycyjnej sztuki ludowej. w tym również sztuki Kurpiów" (s. 64). Po pierwsze - nie jest prawdą, że powszechność stanowi o sztuce ludowej tradycyjnej, a w żadnym razie nie jest jej główną cechą. Po drugie - autor nie wymienił innych jeszcze cech. które o wiele pewniej charakteryzują odrębność ludowej twórczości od sztuki elitarnej, co w konsekwencji musi nieuchronnie prowadzić w błąd czytelnika, nie posiadającego w lej problematyce bliższego rozeznania. W wielu przypadkach mamy do czynienia z niedomówieniami i zaprzeczeniami, a mianowicie: "Wszystkie te cechy światopoglądu artystycznego utrwalone zostaly w fenomenie sztuki, która w najbliższym otoczeniu osadnictwa szlacheckiego, folwarcznego, nie miala jakichkolwiek analogii. Sztuka Kurpiów nawiązuje jednak nieraz w sposób zaskakujący do rozmaitych doświadczeń artystycznych człowieka z innych układów społecznych, odrębnych zasadniczo doświadczeń stylistycznych" (s. 64). Twierdzenie autora, że sztuka Kurpiów wyrażala głębokie treści ideowe i społeczne, nie ma powiązania z przedstawionym materialem artystycznym. Jeśli chodzi o ilustracje, to cechuje je przypadkowy dobór tematyczny, w wielu fotografiach brak poprawnej kompozycji, fotografie 1 i 150 są symbolem bliżej nie zrozumiałym, a fotografie: 6, 7, 8, 9, 13, 46, 141, 145, 147 i 148 nie mają nic wspólnego z tematem pracy. Sięganie do sztuki włoskiej (fot. 68) nie miało sensu. Sztuka Kurpiów z tekstem zawilym i w dużej mierze nie dotyczącym tematu książki oraz z niewłaściwie dobranym zestawem fotografii nie tylko nie zbliży czytelnika do wartościowej sztuki ludowej Kurpiów, ale co gorsze da mu w wielu wypadkach obraz fałszywy. Szkoda, że Wydawnictwo Ossolineum nie zadbało o lepsze przygotowanie do druku Sztuki Kurpiów. Tego ma prawo żądać czytelnik i należy się także wielu pokoleniom artystów ludowych Kurpiowszczyzny. którym prof. Anna Kutrzeba-Pojnawwa określiła miejsce wyjątkowe i jedno z najważniejszych w rozwoju polskiej sztuki ludowej. Edward Ozgowicz �Recenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism 281 Barbara Bazielich, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich (Ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zesz. 4, Bytom 1970, ss. 145, tabl. 35. Barbara Bazielich od lat przeszło dwudziestu prowadzi badania nad haftami zdobiącymi plócienne ubiory ludowe. Zainteresowania jej objęły region łowicki, opoczyński, kielecki, rzeszowski, białostocki, sądecki, nadto Podhale, Śląsk Cieszyński, Garn.>' i Dolny. Poza granicami kraju autorka przeprowadziła badania na obszarze Jugosławii (Chorwacja. Słowenia, Bośnia-Hercegowina, Serbia i Macedonia) ol'az zapoznała się ze zbiorami etnograficznymi w muzeach Kijowa, Pragi, Budapesztu, Sofii i Bukaresztu. Zebrany materiał omówiła Barbara Bazielich w kilku pracach, każdorazowo poświęcając wiele uwagi wnikliwej analizie technicznej opisywanych wyszyć. Technice wykonania poświęcila odrębną publikację ("Polska Sztuka Ludowa" 1963 nr 2), w któl'ej podkreśliła, że dopiero dokładny opis i systematyka sposobów wykonania haftów pozwalają na pewne wnioski odnoszące się do chronologii i ewolucji określonego typu wyszyć, a także wpływają na lepsze poznanie ornamentyki oraz wpływów działających na badane ośrodki twórcze. Słuszność tego twierdzenia uzasadniła w odrębnej publikacji dotyczącej techniki wykonania śląskich haftów krzyżykowych. Dalszym etapem badań była odpowiedź na pytanie, zawarte w omawianej tutaj pracy. czy i w jakim stopniu istnieją związki oraz podobieństwa barwnych haftów mieszkańców Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów? Odpowiedź ta rzuciłaby nowe światło na powiązania kulturowe wymienionych regionów. Równocześnie, może znalazłby rozwiązanie interesujący autorkę problem "czy tradycyjne hafty ludowe Słowian mają swoiste, sobie tylko właściwe cechy i czy pewne, uważane za najstarsze techniki wykonania haftów zostały przez Słowian przejęte dopiero w okresie ich wzajemnego różnicowania się od innych plemion, np. pasterskich ?". Zagadnieniami tymi w okresie międzywojennym zajmowali się Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, którzy rozpatrując genezę krzyżykowego haftu śląskiego· uwypuklili rolę wpływów migracji wołoskich na ten haft '. Dla Bazielich materiałem wyjściowym do badań stała się kolekcja haftów zgromadzona w łatach międzywojennych w katowickim Muzeum Śląskim i pochodząca z terenu Śłąska oraz obszarów Podola, Pokucia, Huculszczyzny, Wołynia i Polesia. a ponadto zbiory haftów z Ukrainy Karpackiej, znajdujące się obecnie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Szczegółowemu opisowi tej drugiej grupy eksponatów oraz danym o miejscu i czasie ich pochodzenia, rodzaju tkaniny stanowiącej tło, niciach, typie techniki wykonania, charakterze ornamentów, układzie kompozycyjnym oraz kolol'.vstyce poświęca autorka drugi rozdział swej pracy. W rozdziale pierwszym pl. Ludowe wyszycia na płótnie z terenu Karpat, GÓ?" Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów daje ona przegląd haftów tych regionów, w zakończeniu formułując wnioski odnoszące się do wspomnianego na wstępie pytania. Obszerny materiał opracowany jest bardzo wyczerpująco według trzech podstawowych kryteriów: surowca, rodzajów technik hafciarskich oraz budowy ornamentów. Posuwając się od zachodu na południowy wschód autorka rozpoczyna przegląd od naj starszych haftów Beskidu Śląskiego, omawia kolejno hafty z terenu rzeszowskiego i przemyskiego oraz zazębiające się z nimi wyszycia z .południowej, górzystej części Ukrainy, dalej przedstawia wyszycia z Moraw oraz Słowacji i prze1 T. Sląskic". W(}(l.:tn:ie Dobrowolski. Tradycje woloskie w kulturze artystycznej górali "ląskich. R. 7: 19~1'~2. zesz. 2. s. 86-114; A. i T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka .':;lqskim. Krakóvl 193(-). "Zaranie' w woje- �282 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism chodzi w rejony Węgier; poświęca wreszcie sporo miejsca haftom z terenu Rumunii. Jugosławii i Bułgarii. Przegląd ten pozwala na sformułowanie pewnych twierdzeń. a mianowicie: 1) na całym zbadanym terenie hafty są podstawową formą zdobienia stroju regionalnego, znaną od czasów bardzo dawnych, tj. zapewnie wcześniejszych niż to poświadczają zachowane okazy z XIV i X:V wieku; 2) w całym łuku Kał'pat i Górach Dynarskich, Bałkańskich oraz Rodopach powtarza się występowanie dwóch technik typu liczonego: ściegów półkrzyżykowych i krzyżykowych oraz ściegów plaski ch ; 3) przeważający typ techniki liczonej narzuca geometryczny charakter motywów (romby, trójkąty, prostokąty, kwadraty, krzyże, gwiazdy), występujących w pasowych układach kompozycjnych; 4) hafty starsze są jedno-, dwu- lub lrzybarwne w kolorach: czarnym, brązowym, różowym, żółtym, zielonym i granatowym, a wprowadzenie w wyszyciach nici złotych i błyskotek jest wynikiem wpływów tureckich: 5) materiałem, na którym haftowano, było płótno samodziałowe, przy czym zdobieniu podlegały przeważnie koszule, chusty nagłowne i ręczniki; nici używano własnoręcznie przędzonych. Są oczywiście i pewne różnice. W Karpatach na zachód od linii Wisłoku i Sanu ornamenty "hafciarskie rozmieszcza się wąskimi pasami, a na pozostałych obszarach Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Ropodów szerokimi płaszczyznami. Wąskie pasy ornamentacyjne biegną przede wszystkim wzdłuż krawędzi i szwów odzieży, a szerokie płaszczyzny ornamentacyjn2 pokrywają np. cały pl'zyramek, rękawy. przody koszul. Odstępstwa są tylko nieliczne. Ponieważ omawiane, barwne wyszycia 'na płótnie występują w zwartym zasięgu na wspomnianych wyżej obszarach górskich, odznaczających się niegdyś charakterystycznym rodzajem gospodarki, a nie spotyka się l"aczej takich wyszyć np. u Słowian zamieszkujących obszary nizinne, można stwierdzić, że wiążą się one z gospodarką pasterską i mają wspólną tradycję. Zaznaczyć jednak wypada, że haftów tego rodzaju nie notuje się na terenie Sudetów ani Gór Czeskich. Ostateczną granicę zachodnią ich zasięgu jest Brama Morawska. Na zakończenie jeszcze parę słów o drugiej części pracy, zawierającej aneks oraz 35 tablic z fotografiami. W aneksie umieszczono opisy technik wykonania oraz sposoby zastosowania 32 ściegów hafciarskich, występujących w omawianych haftach. Jest to bardzo cenne. Jak wspomina autorka, "opisy dotyczą tylko tych ściegów, których nie można znaleźć w poręcznikach hafciarskich". Takie stanowisko nie wydaje się słuszne. Skoro autorka decyduje się na wykaz ściegów użytych w badanych haftach, to należałoby opisać wszystkie ściegi jednakową metodą nie ods.vlając czytelnika do informacji rozproszonych w podręcznikach hafciarskich, zwłaszcza, że jak sama wspomina, opisy ściegów zawarte w pracach popularnych są niezbyt precyzyjne lub nawet mylne. Wyrazić też należy żal, że znane trudności wydawnicze w Polsce uniemożliwiły zamieszczenie barwnych fotografii, osłabiając wartość dokumentalną pracy i ograniczając możliwość pokazania piękna kolorowych wyszyć. Natomiast zawarte w pracy ujęcia fotograficzne wyszyć z prawej i lewej strony materiału ułatwiają analizę niektórych technik i są godne zalecenia w innych publikacjach o raftach. W ocenie końcowej stwierdzić należy, że praca Barbary Bazielich, zawierająca wnikliwą analizę zebranego materiału porównawczego jest cenną pozycją w studiach nad haftami ludowymi, wzbogacając nader skąpą literaturę na ten temat. Na szczególne uznanie zasługuje metoda autorki wszechstronnego przedstawienia całokształtu zagadnień związanych z określonym typem haftów. Zofia Grodecka �Recen!je, przeglądy wydawnictw Josef Vai'eka, VetTne mlyny na Morave Pruce Slovackeho Muzea - Uhersk6 Hradiste i czasopism Slezsku. Kultura a tradice 1967, ss. 85, fotografii 26. a ve 283 8, Gwałtowny rozwój przemysłu w drugiej połowie XIX i w XX wieku spowodował m. h. upadek wielu gałęzi łudowego przemysłu oraz zanikanie związanych z nim rozmaitych mechanizmów i urządzeń technicznych. Wśród nich znalazły się również i młyny wietrzne - wiatraki służące do przerobu ziarna zbożowego na mąkę, kaszę i inne produkty spożywcźe. Szybki zanik tych obiektów po pierwszej wojnie światowej na terenie Czechosłowacji spowodował, że zainteresowali się nim ,~tnografowie. W latach 1922-1932 publikowali oni na łamach czasopisma "Ceski lid" fotografie i krótkie opisy wiatraków z różnych regionów Czechosłowacji, zwracając uwagę na ich walory zabytkowe i krajobrazowe. Dokładniejsze badania etnograficzne nad wiatrakami podjęli po drugiej wojnie światowej V. Burian i J. Vai'eka. W wielu artykułach, zamieszczonych w czeskich czasopismach regionalnych i etnograficznych autorzy ci, oprócz opisów nielicznych już zachowanych na terenie Czechosłowacji wiatraków, wskazywali również na szeroki wachlarz zagadnień historyczno-etnograficznych. które wiążąc się z tymi obiektami, wymagają szczegółowszego opracowania. Omawianą tutaj książkę J. Vai'eki poprzedziło wydanie pracy V. Buriana również pt. Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku, Olomouc 1965. Opracowanie to o charakterze źródłowo-materiałowym zawiera alfabetyczne zestawienie 666 miejscowości, w których stwierdzono występowanie wiatraków. Przy każdym wyszczególnionym obiekcie podano krótki opis, uwzględniający typ wiatraka, jego lokalizację, datę budoWy i ewentualnie zniszczenia oraz dane źródłowe i bibliograficzne. Załączona do pracy mapa przedstawia lokalizację przestrzenną wiatraków, z której wynika, że największe ich skupiska występowały na Morawach i na Śląsku, zaś na pozostałych obszarach Czechosłowacji obiekty te należały do rzadkości. Recenzowana praca J. Vai'eki jest podsumowaniem dotychczasowych wyników badań historyczno-etnograficznych nad problematyką związaną z wiatrakami. Dotyczy ona głównie Mol'aw i Śląska, jednakże w. szerokim zakresie uwzględnia materiały porównawcze nie tylko z pozostałych terenów Czechosłowacji, lecz całej Europy. W pracy, składającej się z 5-ciu krótkich rozdziałów, autor przedstawia kolejno historię wiatraków, przeprowadza ich typologię, analizuje konstrukcję i urządzenia obiektów (z XVIII-XX wieku) zachowanych na Morawach i na Śląsku, zajmuje się budowniczymi wiatraków oraz sytuacją ekonomiczno-społeczną młynarzy. Omawianie tych zagadnień poprzedza J. Vai'eka skrupulatnym zestawieniem istniejących w dotychczasowej literaturze poglądów na temat genezy i typologii wiatraków oraz historii ich rozprzestrzenienia się w Europie. Analizując na tym tle historię wiatI'aków w Czechosłowacji stwierdza on, że przebiegala ona podobnie jak i na pozostałych obszarach Europy. Pierwsze z nich pojawiają się w Czechach w XIII wieku (1277 r.). W okresie średniowiecza budowali je feudalowie (klasztory, właściciele ziemscy, miasta) zaś w XVIII i XIX w. gminy wiejskie oraz młynarze. Największy pod względem ilościowym rozkwit wiatraków przypada na drugą połowę XVIII wieku oraz na wiek XIX. Zakładano je wszędzie tam, gdzie występowaly nieodpowiednie warunki hydrograficzne dla napędu młynów wodnych. Wśród występujących na terenie Czechosłowacji wiatraków wyróżnia autor trzy ich typy: 1) wiatraki słupowe, powszechnie zwane koźlakami, których drewniany budynek wraz ze skrzydłami obraca się wokół nieruchomej osi w kierunku wiejącego wiatru; 2) wiatraki holenderskie, w których obraca się tylko dach wraz ze skrzydłami; 3) pomijane w dotychczasowej typologii przez badaczy �284 Recenzje, pr.zeg/ądy wydawnictw i czasopism male wiatraczki obracalne i nieobracalne. Najstarszym, datowanym od XIII w., a zarazem najczęściej spotykanym typem wiatraków na omawianych terenach są drewniane wiatraki słupowe. Znacznie później, bo dopiero w XVIII w. pojawiają się wiatraki holenderskie, które występują tutaj stosunkowo rzadko. Na szczególną uwagę etnografów, zdaniem autora, zasługuje trzeci wyróżniony przez niego typ małych wiatraczków obracalnych i nieobracalnych, budowanych przez domorosłych majstrów-chłopów dla potrzeb własnego gospodarstwa. Sporo miejsca poświęca autor szczegółowemu opisowi konstrukcji zachowanych i zinwentaryzowanych na terenie Moraw i Śląska wiatraków podając wymiary, nazwy gwarowe oraz funkcję poszczególnych elementów i urządzeń mechanicznych. Znacznie skromniej natomiast potraktował szczególnie ciekawe dla etnografa zagadnienia budowniczych wiatraków i sytuacji społecznej ich właścicieli. W bardzo zwięzły, prawie telegraficzny sposób podaje J. Vareka wiadomości o majstrach ciesielskich, którzy pozostawili swoje nazwiska wyryte w wielu wybudowanych przez nich obiektach, o młynarzach wędrownych i ich roli w życiu wsi, o rodach młynarskich, w których posiadaniu pozostawały wiatraki przez kilka pokoleń, o formach kontaków między młynarzami, o przebiegu procesu produkcyjnego i Ol-ganizacji pracy w wiatraku. Pracę zamykają krótkie uwagi na temat przenoszenia wiatraków z miejsca na miejsce, stopniowego zaniku ich funkcji produkcyjnej oraz ochrony i konserwacji tych obiektów jako ważnych zabytków dawnej kultury technicznej. Dużą wartość recenzowanej książki stanowi zamieszczona w niej, licząca blisko 300 pozycji, bibliografia, uwzględniająca literaturę odnoszącą się do wiatraków w skali całej Europy oraz starannie dobranych 26 ilustracji, przedstawiających różne typy wiatraków pochodzących nie tylko z omawianych w niej obszarów, lecz również z innych krajów europejskich oraz z źródeł ikonograficznych. Cennym uzupełnieniem są bardzo obszerne w stosunku do objętości całej pracy przypisy, wykaz objętych ochroną konserwatorską zabytkowych wiatraków w Czechosłowacji oraz spis informatorów. Czytając pracę J. Vareki, mimo bogactwa poruszanej w niej problematyki, odczuwa się jednak brak w niej chociażby krótkiego omówienia zwyczajów młynarskich oraz odbicia tematyki młynarskiej w literaturze ludowej (przysłowia, porzekadła, pieśni, podania, legendy), która np. na sąsiadującej z Morawami i Śląskiem Opolszczyźnie była dosyć bogata. Nie umniejsza to bynajmniej ogólnej dużej wartości naukowej omawianej pracy, stanowiącej swego rodzaju kompendium wiadomości o wiatrakach na terenie Czechosłowacji. Henryka Wesołowska Henryk Nowak, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Poznań 1970, ss. 280 16 mapek. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny, Prace Komisji Językoznawczej Tom III, zeszyt 3. + Dialektologia wzbogaciła się ostatnio o cenną pozycję, jaką jest niewątpliwie • książka dra Henryka Nowaka. Praca stanowi kolejny, bardzo istotny wkład do dalszego poznania gwar wielkopolskich i przygotowywanego atlasu gwar. Interesującą pozycją jest ona również i dla etnografii, ponieważ dostarcza ciekawego materiału gwarowego i kulturowego, potrzebnego do określenia gmpy etnograficznej Chazaków, społeczności nader interesującej, której przeszłość kulturowa nie została dotąd �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 280 jeszcze opracowana monograficznie. Praca rejestruje ponadto szereg nazw wytworów kultul"Owych, bardzo pl'zydatnych dla rekonstrukcji rozwoju różnych dziedzin kultury, i to nie tylko tego regionu. W niniejszych uwagach recenzyjnych zwrócimy szczególną uwagę na tę pozycję właśnie od strony jej przydatności dla etnografii. Tytuł pracy jest w zasadzie adekwatny do jej treści. Mimo to budzi pewne zastrzeżenia czytelnika zwłaszcza w odniesieniu do użytego w nim sfol'mułowania "gwary" a nie "gwara". Grupa etnograficzna Chazaków, obejmująca swym zasięgiem kilkanaście tylko wsi w powiecie rawickim, używała chyba jednej gwary, a nie kilku, jak chce autor. Dostrzeżone natomiast przez niego, bardzo słuszne zresztą, zróżnicowania gwarowe określiłbym raczej mianem lokalnych odmian właściwej gwary chazackiej, a nie nazbyt ogólnym określeniem "gwary". Celem, jaki postawił sobie autor, był "opis fonetyki i morfologii oraz omówienie szeregu ważnych właściwości semantyczno-leksykalnych zespołu gwar" tego terenu. Został on wprost drobiazgowo rozpracowany. Niektóre fragmenty opisów są nawet trudne dla czytającego. Pod względem konstrukcyjnym praca składa się, poza wstępem i zakończeniem, z czterech części. W pierwszej została omówiona fonetyka z podziałem na rozdziały: samogłoski, spółgłoski, grupy spółgłoskowe i akcent. W następnej przedstawiono morfologię, wyróżniając w niej słowotwórstwo i fleksję. W trzeciej części ogólnej znalazło się omówienie zróżnicowania gwarowego południowo-wschodniej części powiatu rawickiego (według cech ogólnochazackich, zachodnich, centralnych, wschodnich i odrębności), stosunku gwal' chazackich do dialektów śląskiego i wielkopolskiego, a także południoworawickiego zróżnicowania językowego na tle historycznym. Czwarta część obejmuje teksty gwarowe. Praca zaopatrzona jest ponadto w 16 mapek ilustrujących zasięgi występowania wybranych wyrażeń gwarowych. Kolejność poszczególnych części oraz w nich zawartych rozdziałów jest bardzo poprawna. Gwara chazacka była przedmiotem zainteresowania dialektologii już od początku bieżącego stulecia, a mimo to wiedziano o niej dotąd niewiele. Od 1906 roku częściowe badania przeprowadzali najpierw K. Nitsch, później A. Tomaszewski (1930-1931) i L. Moszyński (przed 1960 r.). Jednak systematyczne badania stacjonarne we wszystkich 17 wsiach chazackich oraz w 11 z nimi sąsiadujących przeprowadził dopiel"O dl' H. Nowak w latach 1960-1962. Przeprowadzając wywiady zebrał bardzo obszerny materiał gwarowy w drodze odpytywania informatorów (186) przy pomocy kwestionariusza (1 100 pytań) oraz nagrania na taśmie magnetofonowej (10000 mb) dłuższych ich opowiadań. Rzadko kiedy mamy więc do czynienia z tak bogato udokumentowaną podstawą źródłową. Znając ten teren z racji prowadzonych etnograficznych badań terenowych mogą stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, iż. autor zebrał (od wielu informatorów, którzy już dzisiaj nie żyją) bardzo wartościowy i unikalny WPl"Ostmateriał kulturowy. W wyniku przeprowadzonej analizy autor ustalił i to jest chyba jednym z najważniejszych osiągnięć tej pracy - granice zasięgu występowania gwary grupy etnograficznej Chazaków. Następnym, to określenie pojęcia "gwary chazackiej". Autor rozumie przez nią (s. 231) zespół cech właściwych mowie ludności nazywanej Chazakami, które rejestrowane w niej zawierają "odmienne nieraz słownictwo, formy gramatyczne, niektóre zjawiska głosowe, jak mazurzenie, tj. uproszczenie gwarowego systemu spółgłoskowego o szeregu syczącym, właściwe dla dialektu śląskiego (ściślej: północnośląskiego)". Zdaniem autora gwara chazacka jest istotnie resztką dialektu północnośląskiego. Wśród 60 cech gwarowych, które wyodrębniają Chazaków od mieszkańców okolicznych wsi, ponad połowa jest pochodzenia śląskiego. Za- �286 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism rejestrował je Nowak już tylko w formie szczątkowej u nielicznych starców-informatorów. Ustalenia dra Nowaka mają istotne znaczenie dla dalszych badań etnograficznych. Posłużą bowiem do określenia granic kulturowych występowania grupy etnograficznej Chazaków. Być może, wyznaczone zasięgi gwamwe będą się pokrywały z zasięgami kulturowymi. Jak dotychczas, w literaturze etnograficznej wyróżniono nie więcej niż 10 wsi należących podobno do tej grupy etnograficznej. Nowak podwyższył ich liczbę do 17. Prowizoryczne wyniki prowadzonych aktualnie badań etnograficznych zdają się niewiele odbiegać od tych ustaleń. Analizowane od strony językowej wyrażenia gwarowe są, jak wiadomo, nazwami różnych wytworów kulturowych i jako takie stanowią dużą wartość dla etnografów. Są to często archaiczne nazwy przedmiotów i czynności współcześnie nie stosowanych lub stopniowo zanikających, przydatne do rekonstrukcji ich rozwoju historycznego. Inne nadal używane poświadczają dokonujące się przeobrażenia kulturowe. Przytoczone w ostatniej części teksty gwarowe mogą być przydatne, chociaż brak im często chronologii, dla rekonstrukcji procesów produkcji, np. przerobu lnu i mełci a zboża na żarnach. Wyjaśniają niektóre stosowane zwyczaje: prawne - wiana, wycugu: weselne; współżycia sąsiedzkiego - darcia pierza itp. Mówią także o różnych pracach kobiecych. W zakończeniu autor przedstawił dotychczasowe wypowiedzi w literaturze na temat pochodzenia etnonimu "Chazacy". Szkoda, ż.e ograniczył się tylko do informacji, a nie pokusi! się o jego wyjaśnienie w świetle zebranego przez siebie materiału gwarowego. W sumie godna polecenia dla etnografów pozycja z dziedziny językoznawstwa. Walerian Ethnologia Slavica, t. I: 1969, Bratislava Sobisiak 1970. ss. 226. Z prawdziwą radością należy powitać powstanie nowego periodyku etnograficznego jakim jest "Ethnologia Slavica". Rocznik ten wypełnia lukę w literaturze słowiańskiej, gdyż ukazywać się będzie w językach zachodnioeuropejskich, czyli że nareszcie nauka nie-słowiańska będzie mogła korzystać z osiągnięć naszych słowiańskich uczonych. I tu leży największa zasługa Słowaków, inicjatorów i wydawców "Ethnologia Slavica". Stworzenie tego czasopisma jest jednym z ogniw rozwoju etnologii słowackiej. W ostatnich latach powstał bowiem w Bratysławie na Uniwersytecie im. Komenskiego: Instytut Etnologiczny, przy nim Centralne Archiwum Etnologiczne, a wreszcie międzynarodowe wydawnictwo. Ukazanie się jego pierwszego tomu zbiegło się z 50-leciem założenia uniwersytetu w Bratysławie, który od początków swego istnienia może poszczycić się kultywowaniem nauk etnologicznych i folklorystyki. Już pierwszy tom "Ethnologia Slavica" daje zapowiedź profilu naukowego tego czasopisma. Zgodnie z założeniami redakcji reprezentowane są tu wszystkie narody słowiańskie: Słowacy, Czesi, Rosjanie, Bułgarzy, Łużyczanie, Jugosłowianie, Ukraińcy i Polacy (te dwa ostatnie narody w dziale recenzji). Prócz artykułów tom zawiera "Recensio librorum", gdzie omówione zostały naukowe czasopisma etnograficzne: czeskie, polskie (nasz "Lud"), ukraińskie, bułgarskie i ZSRR. Większość artykulów poświęcona jest rekonstrukcji dawnej kultury prasłowiańskiej, jej całości �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 287 (M. Gavazzi), lub poszczególnych działów (S. A. Tokarev, J. V. Bromlej). Niektóre artykuły omawiają jedno zjawisko kulturowe w danym kraju, ale na tle historyczno przestrzennym całego świata słowiańskiego (Ch. Vakarelski, S. Zecević). Cztery artykuły poświęcone są zagadnieniu przenoszenia elementów kulturowych i językowych z jedne;;o narodu do drugiego i pograniczu kulturowemu (J. Podohlk, O. Sirovatka, A. Habovśtiak, Z. Ujvary). Mamy artykuły poświęcone omówieniu folkloru i stanu jego poznania u Łużyczan (I. Gardos, S. Musiat) i wreszcie artykuł o wybitnym etnografie-słowianoznawcy P. J. Safariku (J. Michalek). Gdyby podział przeprowadzić wedle kryterium tematyki, a nie sposobu jej ujęcia, znaleźlibyśmy tu artykuły (J całości kultury Prasłowian, o ich religii i organizacji społeczno-wojskowej (sotnia), o obrzędach słowiańskich, kulturze karpackiej i przysłowiach ludowych. 5,1 artykuły z zakresu etnografii, folklorystyki, historii, językoznawstwa slowem szeroki zasięg problematyki, sposobu ujęcia, terenów, do jakich artykuły się odnoszą. Ponieważ omówienie nasze jest równoczesme zaprezentowaniem polskim etnografom nowego periodyku, pragnęłabym omówić go nieco szerzej, poświęcić parę stów każdemu z zawartych tam artykułów. Tom otwiera M. Gavazzi (Milo van Gavazzi, Vue d'ensemble sur la culture palEos!ave et ses camcteres genemux). Autor podjął tu próbę rekonstrukcji sposobu życia i kultury dawnych Słowian w epoce poprzedzającej ich rozejście się z pierwotnych siedzib. Poddaje on analizie niektóre działy i WytWOl',Y'kultury jak: budownictwo, rolnictwo, pszczelarstwo, obrzędy weselne, strukturę rodziny, religię i inne. Obok nowych materiałów, jakie dają dziś archeologia, etnografia i językoznawstwo, opiera się on głównie na dziele Lubora Niederłego, ałe szeroko uwzględnia innych badaczy Słowial1szczyzny. Dla nas szczególnie jest miłe, że najczęściej powtarzaj'l się tu nazwiska polskich badaczy jak: Briickner, Moszyński, Urbańczyk, Kostrzewski. Hensel. Autor dochodzi do wniosku, że kultura Słowian w czasie, o którym mowa, nie była ani "prymitywna", ani "niższa" od otaczających ją innych kultur. Te elementy, prasłowiańskiej kultury materialnej, urządzeń społecznych, religii, obyczajów jakie jesleśmy w stanie zrekonstruować na podstawie istniejących źródeł, świadczą, że była to kultura już wówczas bogata i nie odbiegająca poziomem od kultur innych ludów Europy. Jeden z problemów poruszonych przez Gavazziego, a mianowicie religia dawnych Słowian. jest przedmiotem wnikliwego artykułu S. A. Tokarewa (Sergei A. Tokarev, Niederles views on the religious beliefs of the ancient Slavs in the light of the latest rl.'seal·ch). Tokarew poddaje szczegółowej krytyce tę część dzieła Niederlego, która mówi o religii Słowian. Obok własnych naświetleń koncepcji Niederlego ['elacjonuje też polemikę, która rozgorzała wokół tej pracy (zwłaszcza poglądy Briicknera) i si wierdza, że dotyczyła ona spraw drugorzędnych, jak np. atrybuty i zakres dzialania bóstw słowiańskich, w niczym jednak nie podważyła właściwej koncepcji Niederjego. Nowa ogólna koncepcja religii dawnych Słowian została ostatnio ogłoszona przez B. A. Rybakowa. Podczas gdy Niederle uważał, że bóstwa słowiańskie to personifikacja sil przyrody, które Słowianin-rolnik czcił z obawy przed skutkami ich gniewu dla swych pól, Rybakow wyprowadza religię Słowian od dualizmu zła i dobra. kultu groźnych demonów i dobrych duchów. Teoria ta, zdaniem Tokarewa, wymaga jeszcze udokumentowania i ma swoje słabe punkty, niemniej jest próbą nowego spojrzenia. Największy błąd jaki popełnia Rybakow, to zaklaclanie, że religia wszystkich Słowian musiała być taka sama. Od czasów Niededego nie odkryto żadnego nowego źródła pisanego, natomiast wiele nowego materiału przyniosła archeologia i jej wyniki Tokarew porównuje z twierdzeniami �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Niederlego. Ukazało się też wiele prac, które śladu dawnych kultów szukają w reliktach przetrwałych w kulturze ludowej czasów ostatnich (w rocznym cyklu. Obl'Zędowym, wierze w demony, rusałki itd.). Autor kończy twierdzeniem, że najpewniejszym sprawdzianem wartości dzieła Niederlego jest to, że mimo licznych odkryć nie została podważona zasadnicza koncepcja religii Słowian, ani fakty przez niego podane. Innej dziedziny życia dawnych Słowian, ich organizacji społecznej i wojskowej. poświęcony jest artykuł J. V. Bromleja (Julian V. Bromlej, The "sotnja" as a social call among the Eastern and Southern Slaves in the middle ages). Jest powszechnie znane - stwierdza Bromlej - że system decymalny zjawia się w organizacji wojskowej wielu ludów (Germanie, Słowianie, Mongołowie itd.) w pewnym stadium ich rozwoju. Wiemy, że u dawnych Germanów istniał ten system, ale że pojęcie huntari obejmowało nie tylko grupę wojskową, ale i terytorialną, była to organizacja wiosek. U Słowian spotykamy się w średniowieczu z nazwą sotnja, sotnik i to na dwu krańcach Słowiańszczyzny, u Rosjan i Chorwatów. Autor zajmuje się osobą sotnika i na podstawie źródeł dochodzi do wniosku, że w obu krajach, gdzie występuje. miał on bardzo wysoką rangę społeczną, a co więcej, że tak w Rosji jak Chorwacji istniała jednostka przestrzenno-administracyjna, której sotnik przewodził. W okresie rozwoju feudalizmu, w obu tych krajach, podobnie jak u Germanów, dawna organizacja upada, ale feudalizm adoptuje do swych potrzeb dawne instytucje i solnik przeradza się w niższego stopnia urzędnika administracyjnego księcia. Fakt, że system sotni przetrwał aż do wczesnego średniowiecza tylko w dwu peryferycznych słowiańskich krajach tłumaczy autor tym, że wojskowy charakter tych wędrując.vch i przesiedlających się grup sprzyjał zachowaniu się dawnych form organizacji szczepowej. W przeciwiellstwie do poprzednich autorów Ch. Vakarelski (Christo Vakarelski. Jeux et coutumes theatrales chez les Bulgares) wychodzi od współczesnego materialu etnograficznego, choć i on sięga daleko w przeszłość. Opisuje on. a nasU;pnie analizuje niektóre obrzędy bułgarskie, które mają charakter widowiskowy, gdzie element dramatyczny gra szczególnie ważną rolę. Dochodzi do wniosku. że większość postaci bułgarskiego ludowego obrzędu została wzięta z obcych społeczeństw, głównie od Turków (derwisz, hodża, bey i in.), ale obok tych, których proweniencja jest jasna. występują jeszcze inne, jak ku kier, gatalec, despot, które mają znacznie slarsz," rodowód, podobnie jak towarzyszące im maski zwierzęce (koza, kogut). Szczególnie interesuje autora postać kukiera, który w tradycyjnych formach obrzędu "•.. ystępuje w masce ze skóry baraniej, z rogami, wśród pląsów i igrów umiera, a naslępnie bywa wskrzeszany, a całej uroczystości towarzyszą bardzo wyraźne elementy seksualne. Po szczegółowej analizie autor dochodzi do wniosku, że jakkolwiek jest wiele analogii ze stal'Ożytną Grecją, to jednak obrzędy takie występowały w całym kl'ęgU kultur europejskich, w czasie kiedy były one na podobnym poziomie, mial.v podobne sposoby myślenia i kojarzenia. Osobnym poruszanym tu problemem są przeobrażenia jakim uległ obrzęd kul<iera w ostatnich dziesięcioleciach. Przed I wojną światową miał on jeszcze pełną treść magiczną; z czasem zaczął ją tracić i wledy zaczęto ni epomiernie rozbudowywać elementy widowiskowe obrzędu. Maska kukiera zalraciła elementy seksualne, została zato fantastycznie rozbudowana, jego niesforne. pełne symbolizmu igry zamieniły się w rodzaj baletu. Podobnie symboliczne maski zwierzęce zamieniły się w naturalistyczne maski egzotycznych zwiel'ząt (słoń, żyrafa. krokodyl) nie mających żadnego związku z dawnym obrzędem, klóry - pozbawiony pierwotnych funkcji - stał się widowiskiem o wartościach wyłącznie estetyczl1\'Ch. Obrzęd i występująca w nim postać o nazwie lesnik, które opisuje S. Zacl'vić �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 289 (Slobodan Zacević, "Lesnik" The forest spirit of Leskovac in South Serbia) mają silne nawiązania do obrzędu kukiera opisanego przez Vakarelskiego, Lesnik (naj-,' częściej dwu lesników) ma taki sam kostium jak kukier (maska, odziany w skórę' owczą, rogi) i podobnie wygląda sam obrzęd lesnika, Autor porównuje lesnika z greckimi bóstwami leśnymi i stwierdza daleko idące analogie, ale porównanie z innymi kulturami europejskimi, współczesnymi ludowymi i źródłami z minionych wieków doprowadza go do wniosku, podobnego jak u Vakarelskiego, że lesnik jest pozostałością dawnego kultu, i to nie tylko słowiańskiego, ale ogólno-indoeuropejskiego. Inną już zgoła problematykę reprezentuje artykuł J. Podolaka (Jan PodoHik, The pastoral culture of the Carpathians as a subject of an ethnological study). Zagadnienia kultUl'y karpackiej, które dotąd były przedmiotem głównie zainteresowania historyków i językoznawców, autor postanawia rozwiązać na podstawie źródeł etnograficznych. Interesują go takie problemy jak: sprawa przesuwania się żywiołu pasterskiego bałkańskiego wzdłuż Karpat na zachód, przetwarzanie się kultury pasterskiej w ramach normalnego procesu rozwojowego i jej' zróżnicowanie pod wpływem zetknięcia się z innymi narodami itd. Szczególnie interesuje Podolaka przenikanie się kultur na pograniczu dwu grup etnicznych odległych sobie językowo, np. Rumunów i Ukraińców oraz bliskich językowo, np. Ukraińców i Słowaków. W fazie końcowej artykułu dochodzi do wniosku, że w studiach nad szałaśnictwem zachodnich Karpat należy rozgraniczyć samo szałaśnictwo, które na terenie całych Karpat jest do siebie podobne, od pasterzy, którzy jakkolwiek są nosicielami wspólnego całym Karpatom systemu szałaśniczego, sami jednak należą do różnych narodów i obciążeni są balastem różnych tradycji kulturowych. Zagadnieniem pogranicza kulturowego zajmuje się również O. Sirovatka (01drich Sirovatka, Die zwischenslawischen Beziehungen in der Volksdichtung und die Kontaktzonen). Opierając się na materiale wziętym z literatury ludowej zwalcza twierdzenie niektórych uczonych, jakoby językową i etniczną granicę można uważać równocześnie za granicę kulturową; rzeczywistość kształtuje się zgoła inaczej. Język i etnikum nie stanowią nieprzebytej bariery, tym bardziej jeśli idzie o granice między narodami słowiańskimi, gdzie język jest zrozumiały dla obu stron, a wymianie wartości kulturowych, tak jak to jest w Karpatach, sprzyja podobny sposób życia. AutOl' udowadnia, że wzdłuż granicy językowo etnicznej tworzy się pas, dokąd dochodzą i gdzie są przejmowane, a równocześnie przetwarzane i niejako wkomponowywane we własną kulturę obce wartości kulturowe. Te stykowe, peryferyczne w stosunku do własnego narodu pasy są najbardziej aktywne w chłonięciu i tworzeniu nowych wartości kulturowych, w przeciwieństwie do centrum obszarów narodowych, których kultura jest bardziej zachowawcza. Z zagadnieniem przejmowania elementów kulturowych od sąsiadów łączy się artykuł językoznawczy A. Habovstiaka (Anton Habovstiak, La colonisation pastorale dans les Karpates et les patois slovaques). Zajmuje się on obcymi naleciałościami w narzeczach słowackich i terminologią pasterską, gdzie również wiele znajduje słów pochodzenia rumuńskiego, a także niemieckiego i węgierskiego. Zastanawia się też, jaki wpływ na różnicowanie się języka słowackiego w narzecza odegrała kolonizacja wołoska. Artykuł Ujvary'ego (Zoltan Ujvary, Slovak itinerant artisans in Hungarian folk-plays) przynależy z jednej strony do grupy artykułów o przenoszeniu elementów kulturowych, z drugiej zaś nawiązuje do studiów o obrzędach widowiskowych (gdzie część aktorów, to przyswojone przez lud postaci obcokrajowców, jak u Vakarelskiego). Ujvary pisze o obyczajach typu widowiskowego, gdzie występuje postać 19 - Lud, l. 55, 1971 �290 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Słowaka, najczęściej druciarza, niedźwiednika lub ludowego lekarza. Postacie słowackich wędrowców pojawiają się w folklorze węgierskim z końcem XVIII w., a z początkiem XX w. zyskują szczególną popularność. Bardzo interesujące są dwa artykuły badaczy łużyckich, które ;:apoznają nas z pracami folklorystycznymi tego narodu. 1. Gardos (Isolde Gardos, Studien zur sorbischen Sp1'ichwortsammlung und -forschung) poświęca swe studium przysłowiom łużyckim, dając równocześnie krótki rys historyczny zainteresowań językiem i literaturą ludową Łużyczan, a prócz tego kreśląc tło społeczne (Łużyczanie byli chłopami, nie mieli własnej warstwy szlacheckiej), na którym lepiej a07.umiałe stają się same przysłowia. Dowiadujemy się, że folkloryści łużyccy prilygotowują leksykon przysłów, przy czym najwięcej trudności sprawia im lokalizacja historyczna, gdyż prawie wszystkie przysłowia zebrane zostały w ostatnich czasach i brak materiału poró''\;'nawczego z przeszłości. Na zakończenie autorka daje wybór przysłów o tematyce społeczno-historycznej. S. Musiat (Siegmund Musiat, Sorbisches Gemeinschaftsleben im 20. JahThundeTt) ;:ajmuje się historią badań nad kulturą Łużyczan. Historia badań wiąże się nierozerwalnie z życiem społeczno-narodowym tego narodu. W związku z tym autor wyznacza kilka etapów rozwoju świadomości narodowej, organizacji społecznych i badań naukowych nad własną kulturą. Początek zainteresowań wlasną kulturą, to koniec XIX w. Po pierwszej wojnie światowej wśród łużyckiej inteligencji budzi się zainteresowanie własnym narodem i kulturą, powstaje szereg stowarzyszeń społeczno-kulturalnych, wtedy też rozwija się ludowy obrzęd ptaći kwas, który ma duże znaczenie jako święto młodzieży i pole do manifestowania uczuć narodowych. Hitleryzm hamuje ten budzący się ruch narodowy, który odżywa dopiero po II wojnie, najpierw spontanicznie, potem w sposób już zorganizowany. W 1". 1951 powstaje w Budziszynie Instytut do badań kultury ludowej Łużyczan. w tymże roku na uniwersytecie w Lipsku powstaje Instytut Łużycki, a od 1952 kieruje nim P. Nedo. W 1952 r. Instytut z Budziszyna zostaje podporządkowany Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, a w 1953 r. zaczyna on wydawać łużycki "Letopis". Słowem, lata pięćdziesiąte to początek nowej ery w poznaniu kultury Łużyc. Autor omawia badania etnograficzno-folklorystyczne jakie prowadziło się wśród społeczel1stwa sorbskiego w latach 1945-67. Podkreśła też rolę społeczną obl'zędu ptaći kwas, który obecnie przerodził się w wielki festiwal sztuki, muzyki, tańca i pokazu obrzędów łużyckich. J. Michalek (Jan Michalek, Pavol Jozef Safarik ul1d die slavische Ethnographie) daje obraz rozwoju naukowego Safal'ika, ocenę jego dzieła na tle ówczesnej epoki i podnosi wielkie znaczenie jego działalności naukowej nie tylko dla nauki. ale i dla ugruntowania poczucia narodowego narodów słowiańskich. Anna Ethnology. An International bUl'gh 196B, t. 7, z. 1-4. Journal of Cultural KOlca/ska-Lewicka and Social Anthropology. Pitts- Na siódmy tom pensylwańskiego kwartalnika etnogl'aficznego sldada się już tradycyjnie luźny zbiór artykułów pozbawiony jakiejś tematycznej lub regionalnej spójności. Rozprawy umieszczone na lamach "Ethnology" stanowią na ogól rezultat wstępnego, acz wnikliwego opracowania materiałów, pochodząc.vch z ostatnio prowadwnych badań terenowych. Jest to Zt"esztą niezmienna - jak dotąd - cecha pre- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 291 zentowanego tutaj pisma. Obok studiów łączących dotychczasowe koncepcje teoretyczne z naj nowszymi wynikami eksploracji etnograficznej, w omawianym tomie znajcfują się ponadto artykuły o charakterze studiów porównawczych, dokonywanych w oparciu o obszerną literaturę specjalistyczną. Celem tych rozpraw jest rozwiązanie szeregu skomplikowanych problemów, wiążących się ściśle z opracowywanym obecnie przez G. P. Murdocka etnograficznym atlasem świata. Największym zainteresowaniem badaczy, publikujących rezultaty swoich studiów na łamach "Ethnology", cieszą się rozmaite grupy etniczne obu Ameryk, Oceanii oraz Azji Południowo-Wschodniej. Na płaszczyźnie profilu problemowego zaznacza się zdecydowany prymat badań nad różnorodnymi aspektami struktury i stosunków społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem systemów pokrewieństwa, rozpatrywanych w naszej rodzimej literaturze tylko marginesowo. Naukowe studia nad systemami pokrewieństwa mają już niemal stuletnią tradycję. Ich prekursorem był w XIX w. L. H. Morgan. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. wielkie zasługi na tym polu położyli R. H. S. Rivers, F. Boas, L. Kroeber, R. H. Lowie i A. R. Radcliffe-Brown. W drugim ćwierćwieczu XX w. ten typ badań podjęli głównie uczeni brytyjscy - R. Firth i M. Fortes oraz amerykańscy L. Spier i F. Eggan, zaś we Francji przede wszystkim - C. Levi-Strauss. Prace powstałe w 2 pol. XX w. wykazują już poważne wpływy psychologii i językoznawstwa. Do wybitnych przedstawicieli tego ostatniego okresu badań nad systemami pokrewieństwa należą: W. H. Goodenough, F. G. Lounsbury, A. F. C. Wallace i J. Atkins, R. Burling, A. K. Romney i R. G. D'Andrade, I. R. Buchler, E. A. Hammel oraz J. A. Fritsch i N. W. Schutz. Intensywne badania, prowadzone w szeregu ośrodków etnograficznych nad tym właśnie wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, doprowadziły do wypracowania skomplikowanej, specjalistycznej terminologii oraz bardzo precyzyjnych technik badawczych. Odbiciem tychże zainteresowań etnografów, etnológów i' antropologów całego świata stała się m. in. zawartość omawianego rocznika "Ethnology". Tom ten otwiera artykuł G. P. Murdocka, pt. Patte1'ns of Sibling Terminology, w którym autor przedstawił rezultaty swych wnikliwych studiów porównawczych, systematyzując materia! w sposób umożliwiający bezpośrednie wykorzystanie go w tablicach opracowywanego przezeń atlasu etnograficznego. Przedmiotem zainteresowań Murdocka stała się tym razem terminologia służąca różnym grupom etnicznym świata na określenie poszczególnych przedstawicieli rodzeństwa. Analizując odpowiednie dane, dotyczące aż 800 społeczności, badacz ten dochodzi do wniosku, że zespół terminów, którymi określa się zwykle rodzeństwo, wykazuje na ogół dużą stabilność. Należy on bowiem - jak twierdzi Murdock - do podstawowego zasobu słownictwa, które wszędzie skutecznie opiera się całkiem naturalnej skądinąd ewolucji języka. Ponadto typ danego' zespołu terminologicznego jest na ogół charakterystyczny dla pewnej grupy języków pokrewnych, a zatem nierzadko dla całej podrodziny, czy nawet rodziny językowej. Zmiany w owym bagażu terminologicznym oczywiście także zachodzą, ale są one rezultatem kulturowych zapożyczeń w sytuacji bezpośl'edniego kontaktu, zwykle otoczenia przez obcy żywioł etniczny i językowy. Autor zwraca jednak uwagę, iż zjawisko to nie jest regułą. Stwierdzono bowiem, że szereg małych, izolowanych grup zachowało własny typ terminologiczny w odniesieniu do zespołu określeń na rodzeństwo, mimo ożywionej wymiany kulturowej z sąsiednimi etnosami. Murdock odkrył ponadto związki zależności, jakie zachodzą między owym typem zespołu określeń, a formami organizacji społecznej, konkretnie zaś - zasadami wyznaczania w ramach systemu pokrewieństwa grup pochodzeniowych. �292 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Terminologii systemu pokrewieństwa poświęcone zostało również niewielkie studium V. Waterhouse i W. R. Merrifielda, Coastal Chontal of Oaxaca Kinship, omawiając wpływ języka hiszpańskiego na kompleks terminów określających poszczególne elementy składowe systemu pokrewieństwa Chontalów ze stanu Oaxaca w Meksyku. Skonstatowano przy tym, że fakt dwujęzyczności tej grupy Indian pociągnął za sobą poważne zmiany terminologiczne. Zapożyczone określenia hiszpańskie zastąpiły jednak w sposób wyłącznie mechaniczny dawne nazwy chontalskie, powodując tylko pewne przeobrażenia w tradycyjnym sposobie klasyfikowania krewnych; nie stały się. one wszakże spiritus movens jakichś istotnych przekształceń w całokształcie tubylczego systemu pokrewieństwa. Wśród rozpraw poświęconych problematyce struktury społecznej na uwagę zasługuje polemiczny artykuł R. M. Keesinga, Step-kin, In-laws and Ethnoscience. Autor podjął w nim dyskusję ze znanym badaczem systemów pokrewieństwa F. G. Lounsburym, który zastosował w swych studiach nową metodę formalnego opisu terminologii poszczególnych związków pokrewieństwa. Wprowadził on również do literatury przedmiotu dwa ukute przez siebie terminy: "step-kin" i "in-laws", określając kategorię powinowanych, przy czym pierwszy termin służyć ma do oznaczenia powinowatych z generacji zstępnych i wstępnych względem Ego; drugi zaśobejmuje powinowatych z generacji, do której należy Ego. Lounsbury, będąc sam typologiem, widzi w owych terminach uniwersalne wyróżniki niezbędne do skonstruowania spójnej klasyfikacji oraz nowej, semantycznej teorii badanych przez niego zjawisk. Poglądom tym przeciwstawia się zdecydowanie Keesing, popierając kwestionowane przez siebie ustalenia Loundsburego danymi, uzyskanymi w Lrakcie badań na Malacie w archipelagu Wysp Salomona. W siódmym tomie "Ethnology" znalazly się także dwa interesujące studia poświęcone ekonomicznej roli japońskich grup krewniaczych. Jedno z nich: The Content of Dozoku Relationships in Japan, autorstwa K. Brown (z. 2, s. 113-138), prezentuje najróżnorodniejsze aspekty instytucji ekonomiczno-rodzinnej, zwanej "dozoku", na którą składa się szereg odrębnych gospodarstw, powiązanych wszakże ze sobą więzami krwi. Celem takiej grupy jest zintensyfikowanie efektów działalności ekonomicznej oraz pełnienie pewnych funkcji politycznych i rytualnych. "Dozoku" występują jeszcze obecnie w różnych regionach Japonii, głównie jednak w wiejskich środowiskach północno-wschodniej części kraju. Problem grupy krewniaczej jako pewnej, autonomicznej jednostki produkcyjnej stał się przedmiotem zainteresowań Harumi Befu, którym to dał on wyraz w artykule Ecology, Residence, and Authority: The Corporate Household in Central Japan (z. 1, s. 25-42). Tym razem na warsztacie etnologa znalazła się historyczna już grupa społeczna, funkcjonująca w oparciu o więzy krwi, grupa, którą charakteryzowała rzadka kombinacja cech duolokaInego zamieszkiwania malżonków wraz z patrylinealnym prawem dziedziczenia. Oznaczało to, że partnerzy przebywali i pracowali osobno na rzecz gospodarstwa własnej grupy krewnych, spotykając się jedynie doraźnie w celach prokreatywnych. Na czele grupy krewnych stał mężczyzna, który, ciesząc się największym autorytetem, miał prawo dozorować pracujących oraz podejmować poważne decyzje natury głównie ekonomicznej. Urząd ten dziedziczono w linii męskiej, przy czym obejmował go zawsze najstarszy syn, który miał prawo sprowadzić do gospodarstwa żonę. Był to jedyny przypadek, w którym ród kobiety wyrażał zgodę na odejście swojego członka. Tylko związek małżeński z następcą naczelnika rodu umożliwał stałe połączenie się małżonków. Ow typ gospodarstwa, charakterystycznego niegdyś dla środkowej Japonii, po- �Recenzje, przeglądy wydawnietw i czasopism 293 czął zanikać pod koniec XIX w., ale w niektórych, dość izolowanych społecznościach lokalnych funkcjonował jeszcze w kilku pierwszych dziesięcioleciach XX w. Celem artykułu E. Kane, Man and Kin in Donegal: A Study of Kinship Functions in a Rural Irish and Irish-American Community (z. 3, s. 245-258), było zaprezentowanie systemu pokrewieństwa izolowanej społeczności lokalnej w Irlandii oraz porównanie go z systemem podobnej grupy ze Stanów Zjednoczonych, składającej się z potomków irlandzkich emigrantów sprzed 75 lat. Organizacji społecznej oraz systemowi pokrewieństwa ludności Selepet ze wschodnich obszarów Terytorium Nowej Gwinei poświęcony został typowo opisowy artykuł K. A. McElhanon, pt. Selepet Social Organization and Kinship (z. 3, s. 296-304), który powstał w oparciu o drobną część materiałów uzyskanych w trakcie badań terenowych, przeprowadzonych w latach 1964-67. R. E. Elkins przedstawił w rozprawie Three Models of Western Bukidnon Manobo Kinship (z. 2, s. 171-189) trzy analityczne modele, służące do badania systemu pokrewieństwa ludności Manobo z wyspy Mindanao w archipelagu Filipin. We wstępnej części swych rozważań autor krótko scharakteryzował ostateczny cel skonstruowania tych modeli, którym ma być wszechstronne zrozumienie struktury i zasad funkcjonowania filipińskiej organizacji krewniaczej. Artykuł A. C. Heinricha i R. Andersona, Co-Affinal Siblingship as a Structural Feature among Some Northern North American Peoples (z. 3, s. 290-295), traktuje o problemie braterstwa krwi. Zwyczaj ten funkcjonuje jeszcze wśród autochtonicznej ludności północnej części Ameryki Północnej, stwarzając tak samo silne więzy jak naturalne rodzeństwo. Ten typ stosunków międzyludzkich, obdarzony przez autora terminem "co-affinal siblingship", obejmuje całokowicie niespokrewnione ze sobą osoby, uwikłane w system trwałych, wzajemnych zobowiązań moralnych. Ow surogat naturalnych związków rodzinnych poddał Heinrich obserwacji u czterech północno-emerykańskich grup etnicznych (dwie, nie mające ze sobą kontaktów grupy Athapasków, oraz dwie, równie izolowane grupy Eskimosów). Zebrany materiał pozwolił autorowi sformułować roboczo-hipotetyczne przypuszczenie, w myśl którego system braterstwa krwi stanowi ważny element struktury społecznej, uwarunkowany zespołem czynników ekologicznych i charakterem miejscowej, tubylczej kultury. Współczesny udział społeczności "etnologicznych" w lokalnym i regionalnym życiu politycznym przedstawiony został w dwóch artykułach, z których jeden omawia ten problem u Zuniów, drugi zaś - u autochtonów Nowej Gwinei. Autor pierwszej rozprawy, zatytułowanej Tribal Council Elections in a Southwestern Pueblo (z. 1, w. 71-85) - T. N. Pandey zwraca uwagę na to, że obecne wybory do rady plemiennej stanowią wyraz poważnie zaawansowanych procesów przemian, które nie ominęły również politycznej sfery życia tej grupy Indian. Najpoważniejsza w swych skutkach innowacja polega na odsunięciu od systemu rządów autorytetów teokratycznych. Na to miejsce wprowadzono natomiast ludzi świeckich, którzy w trakcie kampanii wyborczej i pracy politycznej posługują się nierzadko nowoczesnymi, masowymi środkami przekazu. Akceptowany przez coraz szersze kręgi indiańskiego społeczeństwa system wyborów do lokalnych władz plemiennych przybiera stopniowo wszelkie znamiona modelu amerykańskiej demokracji parlamentarnej, zatracając całkowicie swój dawny, tradycyjny kształt. Drugi artykuł z tej grupy tematycznej, pt. Bigfellow Man belong Business in New Guinea (z. 4, s. 394-410), pióra B. R. Finney'a, poświęcony został problemowi udziału autochtonicznej elity ekonomicznej w życiu politycznym Płaskowyżu Centralnego Nowej Gwinei. Autor słusznie zaznacza rangę i znaczenie tej grupy osób �294 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism w lokalnym tradycyjnym systemie społeczno-kulturowym, podkreślając że obecnie, po z górą 30 latach australijskiego panowania, owe więzy jeszcze bardziej się zacieśniły. Współczesna genemcja przywódców, zanim zapewniła sobie wybul' do lokalnych władz politycznych, osiągnęła uprzednio poważne sukcesy w nowej gospodarce towarowo-pieniężnej. Ludzie ci, stanowiąc najbardziej wykształconą grupę tubylczej ludności oraz wykorzystując zarówno swą wysoką pozycję ekonomiczną jak i odpowiednie stanowiska w administracji, dążą świadomie do stwol'zenia nowoczesnej autochtonicznej siły politycznej. Z rozpraw poświęconych wierzeniom na uwagę zasługuje przede wszystkim artykul J. J. Collinsa, A Descriptive Introduction to the Taos Peyote Ceremony (z. 4, s. 427-499). Znajdujemy w nim usystematyzowany opis obrzędowości peyotystycznej u Taosów. Warto przy tym zaznaczyć, że Indianie Pueblo, do których należą również Taosi, skutecznie opierali się wszelkim modernistycznym prądom religijnym, nie przyjmując także i peyotyzmu, który stał się najpopularniejszą religią Indian USA. Diametralnie różną postawę przybrali wyłącznie Taosi. Przylączyli się oni do peyotystycznej wspólnoty religijnej jako jedyni reprezentanci swojego etosu kulturowego. Peyotyzmowi Taosów nie poświęcono do tej pory zbyt dużo uwagi. Dlatego też należy z uznaniem powitać artykuł Collinsa, który w pewnej mierze wypełnił ową lukę w literaturze przedmiotu. Uzyskane w trakcie badan terenowych informacje autor ujął w ramy wypracowanego przez siebie schematu, który zamierza również stosować w trakcie dalszych studiów nad indiańską obrzędowością religijną. W ten sposób uporządkowane i sklasyfikowane material,\" staną się podstawą przyszłych analiz porównawczych. Siódmy tom "Ethnology" zawiera także interesujący, acz objętościowo niewielki tematyczny blok artykułów, które reprezentują etnobotanikę, dyscyplinę naukową szczególnie pomocną we wszelkiego rodzaju studiach etnogenetycznych. Taką właśnie rolę wyznacza etnobotanice artykuł D. E. Yena i J. M. Wheelera: Introduction of Tam into the Pacific: The Indications of the Chromosome Numbers (z. 3, s. 159167). Traktują oni bowiem cały kompleks problemów związanych z pojawieniem się i uprawą taro jako jedno ze źródeł dostarczających informacji na temat pochodzenia Polinezyjczyków i ich kultury. W związku z tym obaj badacze podjęli studia nad składem chromosomowym poszczególnych odmian tej rośliny, śledząc równocześnie drogi ich rozprzestrzeniania się. Taro, uprawiane na wielu wyspach Pacyfiku, pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Szlaki migracyjne tej bulwiastej rośliny przebiegały w trzech różnych kierunkach: 1) na północ, poprzez Riukiu do Japonii; 2) na południe, poprzez Timor, Nową Kaledonię do Nowej Zelandii; 3) na wschód, poprzez północną Melanezję do Polinezji. Pierwszymi dwoma trasami wędrowały zarówno 28- jak i 42-chromosomowe odmiany taro, podczas gdy trzecią, prowadzącą do Polinezji, przenoszono wyłącznie formę 28-chromosomową. Warto przy tym zaznaczyć, że dyfuzja taro była nierozerwalnie związana z migracjami człowieka. Należy bowiem pamiętać, że wegetacja tej rośliny wymaga ingerencji ludzkiej, bez której taro skazane jest na zagładę. Autorzy artykułu, biorąc pod uwagę wszystkie dotychczasowe ustalenia, dotyczące tej rośliny, oraz wyniki własnych badań w tym względzie, poddali je konfrontacji ze znanymi koncepcjami na temat pochodzenia ludności polinezyjskiej i jej kultury. Szczególną ich uwagę zwróciła Nowa Zelandia, na której występuje taro zarówno z linii 28- jak i 42-chromosomowej. Powszechnie akceptowaną jest już obecnie koncepcja głosząca, iż kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. 28-chromosomowe taro teorię tę może ewentualnie potwierdzać, ale równoczesna obecność 42-chromosomowy ch odmian tej rośliny wskazuje wg autorów artykułu w sposób niedwuznaczny �Recenzje, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism na powiązania kulturowe z Nową Kaledonią, dowodząc w ten sposób obecności na Nowej Zelandii wplywów melanezyjskich. Autorzy zdają się jednak nie dostrzegać faktu, że taro mogli przynieść z Melanezji na Nową Zelandię również sami Polinezyjczycy. Tak więc udowodnienie "melanezyjskiego" pochodzenia pewnych odmian taro nie świadczy jeszcze wcale o melanezyjskich wpływach kulturowych, które już niejednokrotnie uwypuklano bez większego wszakże rezultatu. Stwierdzić zatem można, że również etnobotanika nie dostarcza ostatecznych argumentów na potwierdzenie tej tezy, choć autorzy przedstawiunego powyżej artykułu pokładają w niej w tym właśnie względzie duże nadzieje. W zwięzłym omówieniu nie sposób zaprezentować treści wszystkich artykułów recenzowanego czasopisma. Trudności te pogłębia fakt, że "Ethnology", nie posiadając działu recenzyjnego lub informacyjnego, całe swe łamy oddaje licznym, wprawdzie niewielkim objętościowo, ale za to bogatym w treść artykułom. Wynika stąd konieczność wyboru tylko niektórych artykułów do szerszego ich omówienia. \Iv niniejszej prezentacji kierowałam się zasadniczo dwoma dyrektywami, a mianowicie naukową wartością umieszczonych na łamach "Ethnology" studiów oraz "deficytowością" polskich badań nad jakimś, mało u nas znanym wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, analizowanym natomiast w recenzowanym piśmie. Biorąc pod uwagę szczupłość naszych sił przyznać należy, iż niewskazanym byłoby rozpraszanie ich w celu "obsadzenia" większości problemów badawczych. Nic zatem dziwnego, że pewne specjalizacje w ramach naszej dyscypliny pozostają w Polsce jeszcze terenem nieomal dziewiczym. Sytuacja ta nie może jednak usprawiedliwiać ignorancji i totalnego braku zainteresowań obcymi osiągnięciami li tylko dlatego, że nie mieszczą się one w profilu naszych osobistych czy zespołowych studiów. Dlatego też uznałam za słuszne możliwie najpeJniejsze przedstawienie w niniejszym omówieniu wszystkich t.ych artykułów, które są odzwierciedleniem najnowszych poczynań zagranicznych ośrodków naukowych w sferze studiów nad rodziną, przede wszystkim zaś nad systemami pokrewieństwa. Inne bloki tematyczne potrakt.owałam znacznie skromniej, prezentując wyłącznie rozprawy najcelniejsze, względnie najbardziej reprezentatywne dla danej grupy problemowej. Jednakże ze względu na al'bitralność i subiektywność moich ocen, pozwolę sobie na zakończeniE przytoczyć tytuły nie wymienionych dotąd artykułów, aby dać Czytelnikowi możliwie pełną informację a zawartości siódmego tomu "Ethnology": H. C. Brookfield (i) J. P. White, Revolution or Evolution in the Prehistory of the New Guinea Highlands: A Semina)' Report; J. A. Woodward, The Anniversary: An ContempomTy Diegueiio Complex; C. W. O'NeIl (i) H. A. Selby, Sex Differences in the Incidence of Susto in Two Zapotec Pueblos: An Analysis of the Relationships between Sex Role R. G. Willis, Changes in Mystical Concepts and Practices among the Fipa; R. T. Antoun, On the Significance Of Names in an Arab Village; S. Gundel'S (i) W. M. Whiting, Mother-Infant Separation and Physical Growth; H. Barry III, Regional and Worldwide Variations in Culture; T. M. Kiefer, Institutionalized Friendship and Warfare among the Tausug of Jolo; J. B. Watson, Expectations Pueraria: and Names a Folk and Illness; Traditions of a Lesser Crop of the Central Highlands, New W. H. Alkire, PTopoises and Taro; G. P. Murdock, World Sampling Provinces; J. A. Hostetler (i) G. S. Huntington, C01nmunal Socialization Patterns in Hutterite Society; M. E. Opiel', Remuneration to Supernationals and Man in Apachean Ceremonialism; P. Hockings, On Giving Salt to Buffaloes: Ritual as Communication; J. F. Martin, A Reconsideration of Havasupai and Land Tenure; N. C. Raymond, Guinea; Land RefOl'm and the Structure of Production in Yucatan. Miroslawa Posern-Zielińska �296 Recenzje, przeglądy Ethnology. An International Journal wydawnictw of Cultural i czasopism and Social Anthropology. Pitts- bUl'gh 1969,t. 8, z. 1-4. Osmy tom amerykańskiego czasopisma "Ethnology", tak jak i poprzednie jego roczniki, stanowi forum, na którym zaprezentowano rezultaty prowadzonych ostatnio badań terenowych. Wydaje się, że w doborze artykulów nie odgrywała większej roli ani problematyka naukowa ekspedycji, ani też ich geograficzna lokalizacja. Omawiany tutaj tom zdaje się natomiast spelniać w większym niż poprzednio stopniu wstępne zalożenia komitetu redakcyjnego, który postulował międzynarodową wymianę myślI na lamach wydawanego przez siebie pisma. Poprzednie woluminy byly jednak dalekie od realizacji tych dyrektyw, natomiast niniejszy rocznik wskazuje już na fakt, że redakcji udalo się wreszcie wprowadzić na lamy "Ethnology" artykuly pisane przez badaczy spoza pólnocno-amerykańskiego środowiska naukowego. Ich udzial nie jest jeszcze zbyt duży, ale stanowi wyraz zdobywania przez to młode pismo popularności oraz zaslużonego uznania w coraz szerszych kręgach etnologów calego świata. W 8 t. "Ethnology" najwięcej miejsca zajmują studia nad rozmaitymi aspektami stosunków spolecznych. Prym w tym zakresie wiodą już tradycyjnie rozprawy poświęcone systemom pokrewieństwa. Wachlarz poruszanych w tym względzie problemów jest duży, o czym niech świadczy krótka charakterystyka treści poszczególnych artykułów: E. Hunt, The Meaning of Kinship in San Juan: Genealogical and Social Models, s. 37-53; przedmiotem rozważań są trzy odmienne aspekty systemów pokrewieństwa: genealogiczny, spoleczny, terminologiczny. W dotychczasowych studiach uważano, że owe logiczne rozróżnienia służą wyłącznie celom analitycznym. Natomiast autorka, w oparciu o dane z miasta San Juan w meksykańskim stanie Oaxaca, dyskredytuje te poglądy, twierdząc, że wyróżnione dla celów roboczych aspekty systemów pokrewieństwa mają swoje empiryczne odpowiedniki, w związku z czym winny być śledzone jako trzy niezależne modele, gdyż jako takie funkcjonują one np. w badanej przez nią społeczności. Wynika stąd, że dotychczasowe stwierdzenia antropologów nie zawsze znajdują potwierdzenie w rzeczywistości kulturowej, a nowe badania terenowe mogą niejednokrotnie przyczynić się do korekty tradycyjnie niekiedy podtrzymywanych sądów. N. A. Hopkins, A Formal Account of Chalchihuitcin Tzotzil Kinship Terminology. s. 85-102; dokonano tu formalnego wyjaśnienia terminologii systemu pokrewieństwa u Indian Tzotzil, zamieszkujących górzystą część stanu Chiapas w Meksyku. W końcowej partii artykułu autor daje lingwistyczną analizę terminów pokrewieństwa oraz ustala socjologiczne korelaty pewnych zasad, obowiązujących w miejscowym systemie pokrewieństwa. J. A. Law, Nahua Affinal Kinship: A Comparative Study, s. 103-121; autorka, mając na względzie pokolumbijskie przeobrażenia lingwistyczne i społeczne u Indian Nahua. starała się uchwycić szereg różnic i podobieństw pomiędzy współczesnymi dialektami tej grupy etnicznej a jej klasycznym językiem z okresu konkwisty. W oparciu o poczynione w tym względzie ustalenia starała się ona odkryć wzory leżące u podstaw zarówno samego systemu pokrewieństwa, jak i jego terminologii u poszczególnych, badanych grup dialektycznych, co wg niej ma stanowić wstęp do rekonstrukcji protonahuańskiego systemu pokrewieństwa. M. C. Cohen, Agnatic Kinship in South Taiwan, s. 167-182; rozprawa dotyczy sposobów organizowania krewnych w linii męskiej na obszarze pld. Tajwanu. Autor zajmuje się różnymi ugrupowaniami tej kategorii osób oraz łączącymi je związkami �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 297 zależności. Ugrupowania te są wg Cohena bardzo podobne do analogicznych organizacji w innych częściach Taiwanu oraz w Chinach. Zostały bowiem wszędzie tam określone przez sprzężenie kultu przodków z zespołowym prowadzeniem gospodarstwa rolnego. J. C. Faris, Some Cultural Considerations of Duolineal Descent Organization, s. 24:3-254; \V artykule przeprowadzono analizę kulturowych konsekwencji, jakie w społeczeństwie południowych Nubijczyków z Sudanu wynikają z funkcjonowania tam systemu duolinearnego pochodzenia. Autor uwypuklił opozycyjną wartość linii macierzystej i odojcowskiej, wraz ze wszystkimi skupionymi wokół nich organizacjami społecznymi. S. Vatulo, Reference, Address, and Fictive Kinship in Urban North India, s. 255-272; rozprawa stanowi cenny wkład do studiów nad problemem tzw. fikcyjnego pokrewieństwa, występującego powszechnie w północnych Indiach. Ow surogat systemu pokrewieństwa, operujący jego terminologią, obejmuje obce względem siebie osoby. które łączy tylko przynależność do tej samej kasty. Dotychczasowe badania w tym zakresie dotyczyły wyłącznie rustykalnej części kraju. Przedstawiony tu artykuł sygnalizuje istnienie tego zjawiska również na obszarach zurbanizowanych, wypełniając w ten sposób lukę w literaturze przedmiotu. K. A. McElhanon, Komba Kinship Terminology, s. 273-277; autor przedstawił skoryg'owaną listę terminów, służących Kombom z Nowej Gwinei do określenia różnych kategorii krewnych i powinowatych. Zadaniem owego artykułu było dostarczenie odpowiednio sprawdzonych i ustalonych materiałów dla celów porównawczych. J. S. Yadava, Kinship Groups in a Huryana Village, s. 494-502; w rozprawie tej starano się uchwycić charakterystyczne dla północnych Indii cechy struktury spolecznej, o których istnieniu zadecydował obowiązujący na tych obszarach system pokrewieństwa. Dość duży blok tematyczny w 8 t. "Ethnology" stanowi grupa artykułów, poświęcona strukturom politycznym. Jeden z nich, pióra B. Spooner, Politics, Kinship, and Ecology in Southeast Persia, s. 139-152, ustala pewne korelacje zachodzące między systemem polityczno-ekonomicznym a systemem pokrewieństwa u grupy etnicznej - Baluch, w skład której wchodzi zarówno rolnicza jak i nomadyczno-pasterska ludność płd.-wsch. Persji. Pierwsza część rozprawy obejmuje syntetyczny opis naj istotniejszych aspektów organizacji politycznych i społecznych, uwypukla różnice w systemach pokrewieństwa oraz w warunkach środowiskowych, w jakich żyje badana populacja. Wskazuje również na związki zależności, łączące społeczności lokalne o dwóch różnych typach gospodarki. W oparciu o te informacje autor ustala, że w grupach rolniczych występuje zróżnicowanie klasowe oraz matrylinearyzm, natomiast tam. gdzie bez reszty panuje nomadyczne pasterstwo, tam system pokrewieóstwa charakteryzuje się patrylinearyzmem, społeczność zaś jest bezklasowa. W drugiej części artykułu przedstawione są dwa przykłady, które ilustrują stopniowe przechodzenie od jednego ww. modelu do drugiego. W końcowej partii rozprawy autor wyjaśnia dynamiczne związki zachodzące pomiędzy poszczególnymi różnicami, sięgając w tym celu do rekonstrukcji historycznej. A oto inne artykuły o problematyce "politycznej": H. E. Goldberg, Egalitarianism in an Autocratic Village in Israel, s. 54-75; autor zwraca tu uwagę na komplementarność autokratycznych i egalitarnych cech struktury społecznej, podkreślając zachodzące między nimi korelacje. W. E. H. Stanner, The Kitui Kamba Market, 1938-1939, s. 125-138; artykuł ten jest fragmentem niepublikowanego dotąd raportu, który powstał na przełomie lat �298 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 1939/40, po ukończeniu zespołowych badań terenowych w Kenii. Ich celem było poznanie politycznych, administracyjnych i ekonomicznych problemów tej ówczesnej brytyjskiej kolonii. Manuskrypt, dotyczący politycznych, prawnych i ekonomicznych przeobrażeń u plemienia Kamba w latach 1898-1939, poprzez wniknięcie w istotę szeregu tubylczych instytucji, miał za zadanie służyć usprawnieniu polityki kolonialnej. Opublikowanie jednego z fragmentów owego raportu udostępniło badaczom nader interesujący dla studiów porównawczych materiał źródłowy. D. T. Hughes, Reciprocal Influence of Traditional and Democratic Leadership Roles on Ponape, s. 278-291; autor publikacji stawia hipotezę, że po wprowadzeniu na danym terenie nowego systemu politycznego modyfikacji będą podlegały dwie grupy ról przywódczych: 1) nowe role, posiadające swoje odpowiedniki w tradycyjnym systemie politycznym; 2) stare role, posiadające swoje odpowiedniki w nowowprowadzonym systemie politycznym. W pierwszym przypadku będą one znajdowaly się pod silnym wpływem tradycji, która zadecyduje o ich ostatecznym kształcie; w drugim - stymulatorem zmian będzie nowy system i do niego będq się dostosowywać dawne role. Autor sprawdza tę doniosłą, w sensie teoretycznym i praktycznym, hipotezę na materiale z wyspy Ponape (Karoliny). Poza tymi dwoma, przedstawionymi wyżej blokami tematycznymi, kture tworn każdorazowo kilka artykułów, nie można wyodrębnić w 8 t. .,Ethnology" innych całości problemowych. Pozostałe rozprawy świadczą wyłącznie o różnokierunkowych zainteresowaniach badaczy i bogactwie opracowywanych zagadnień. Szczupłe ramy niniejszego omówienia nie pozwalają na pełną prezentację zawartości pisma. Z lwnieczności więc ograniczę się do przedstawienia treści tylko jednego artykułu. zasługującego - w moim przekonaniu - na szczególną uwagę: N. Perchonock, O. Werner, Navaho System of Classification: Some Implications for Ethnoscience, s. 229-242; publikacja ta jest cennym wkładem do modnej i uprawianej coraz chętniej tzw. "ethnoscience", specjalizacji koncentrującej swą uwagę na tych systemach klasyfikacji, które stanowią podstawę "ludowych" taksonomii. W związku z tym badacze zainteresowani są wyłącznie samowiedzą informatora o rozmaitych dziedzinach jego kultury. Inaczej mówiąc - na ich naukowym warsztacie znajduje się wiedza ludowa, której studiowanie zalecał już w połowie ubiegłego wieku nasz znakomity uczony Wincenty Pol. Omawiany tu artykuł powstał w oparciu o badania przeprowadzone wśród Nawahów. Eksploratorzy zajęli się analizą indiańskiego pożywienia pod kątem teoretycznych założeń i technik badawczych "ethnoscience". Podjęcie tego tematu służyło jedynie jako pretekst do sprawdzenia przydatności owych metodycznych i metodologicznych dyrektyw w badaniu ludowego widzenia świata kultury. Autorzy, w oparciu o swe terenowe doświadczenia, stwierdzili, że zarówno założenia metodyczne jak i teoretyczne ,.ethnoscience" winny być zrewidowane. Uważają oni, że cel tej specjalizacji (całościowy opis wiedzy ludowej o kulturze) dopóty nie zostanie osiągnięty, dopóki "ethnoscience" będzie się ograniczać wyłącznie do badań nad systemami taksonomicznymi. Autorzy proponują, aby rozszerzyła ona pole swych zainteresowań na totalny system związków leksykalno-semantycznych, co zagwarantuje jej osiągnięcie wyznaczonego uprzednio celu. Mirosława Posern-Zielmska �Recenzje, przeglądy Glasnik na Etnoloskiot Muzej, wydawnictw i czasopism 299 I, Skopje 1960, ss. 373. Kultura ludowa, materialna i duchowa Macedonii nie jest dostatecznie zbadana. Nie była ona przedmiotem badań naukowych, nie ma bowiem dotąd żadnej monografii ani pracy syntetycznej obejmującej całość zagadnień dotyczących etnografii Macedonii. Niewiele materiałów poruszających wąskie zagadnienia ogłoszono \V drugiej połowie minionego stulecia na łamach czasopism bułgarskich. Warto wspomnieć tu prace Antona Stoilowa: Wierzenia o k1'okusie 1, Zamurowanie żywych ludzi na nowych zabudowaniach " Strzyżenie 3, Pieniądze na p1'zewóz 4 oraz Broda na polu 3. Prace Marko Cepenkowa, Kuzmana Szapkarewa, Efrema Sprostranowa, Dymitra Matowa, Christo Stoilowa i in., rozsiane w różnych periodykach bułgarskich, są w wielu wypadkach dla badaczy niedostępne. Drobne informacje o etnografii macedońskiej znajdujemy także w niektórych czasopismach rosyjskich i serbskich końca w. XIX. Jedyna obszerniejsza praca jaka ukazała się na początku naszego wieku, to momonografia o zwyczajach i obyczajach Skopskiej Czarnej Góry Atanasija Petrovicia G. Dość ciekawe są prace niektórych etnografów sel"bskich okresu międzywojennego, np. Jeremija Pavlovicia oMaleszewie 7, o mieście Dojran i jego jeziorze B, o przeszłości Macedonii !l, Vojislava S. Radovanovicia o okręgu Tikwesz i miejscowości Rajec 10 oraz o folklorze górskiego Mariowa 11. O kulturze Macedonii pisał Dragisa Lapcević 12. Wymienić tu należy także entuzjastę materialnej i duchowej kultury ludowej Macedończyków, znanego etnografa, muzykologa i malarza czeskiego, Ludvika Kubę. W roku 1932 ukazała się jego praca Cteni o Makedonii. Cesty a studie z rokii 1925-192713• Jest to przegląd etnograficzny terenów Macedonii należących do Jugosławii, które Kuba badał podczas jego podróży w tym kraju w latach 1925-1927. Szczególnie sporo materiałów o drobnych zagadnieniach etnograficznych Macedonii zawierają tomy I-XXXVI bułgarskiego czasopisma "Sbornik za narodni umotovorenija", wychodzącego w Sofii oraz organu Macedońskiego Instytutu Naukowego "Makedonski Pregled", a także tomy I-XXI czasopisma Skop ski ego Towarzystwa Naukowego "Glasnik", wychodzącego w Skopje w okresie międzywojennym. 1 "B'lgarska Sbirka", VI, s. 814-817. "Periodicesko spisanie", LXIn, s. 179-2l3. "B'lgarski Pregled", VI, kn. 5, s. 73-76. "B'lgarska Sblrka", VII, s. 452-455. "B'lgarska Sbirka", X, s. 155-163. 6 Pop Atanasije Petrović, Narodni zivot i obicaji u Skopskoj C'rnoj Gori. S'rpska Kraljevska Akademija, S'rpska Etnografska Zbirka, knjiga VII. Obicaji naroda s'rpskoga, knjiga I, Beograd 1907, s. III 527. 7 Jeremija Pavlovic, Malesevo i Malesevei. Etnoloska ispiiivanja, Beograd 1929, s. 466. 8 .Teremija Pavlović, Sf.ari Dojran i DOil'ansko jezero. lz zabelezaka Jeremija M. Pavlovieia, Beograd 1930,s. 58. 9 Jeremija M. Pavlović, IZ proslosii Juźne Srbije. Prva knjiga po narodnim pesmama i drugim podacima, Beograd 1924, s. III 74. 10 Vojislav S. Radovanović, Tikves i Rajee. "Srpski etnografski zbornik". Izdaje Srpska Kraljevska Akademija, knjiga XXXIX, prvo oddelenje, Naselja i poreklo stanovnistva, knjiga 17, Beograd 1924. 11 Mariovici u pesmi, prici i sali. Nekoliko pregrsti iz riznice duhovnog blaga juznos'rbijanaca. Skupio dr Vojislav S. Radovanović. "Zbornik za etnografij u i folklor Juzne Srbije i susednih oblasti", knjiga I, Skoplje 1931, s. 65-231. 12 Dragi$a Lapcevic, O kulturama u Juznoj Srbiji, Stamparija "Marotoclvi", 1923, s. III \·35. IS Ludvik Kuba, Cteni o Makedonii. Cesty a studie z roku 1925-1927, Praha 1932, s. 226. + + �300 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Wszystkie jednak prace jakie ukazały się do wyzwolenia Macedonii nie są ani pełne, ani ścisłe, a co jest najistotniejsze, przeważały w nich poglądy subiektywnej oceny dorobku kulturowego ludu macedońskiego. O podwalinach macedońskiej nauki etnograficznej można mówić dopiero po II wojnie światowej, jakkolwiek dorobek badaczy macedońskich w tym powojennym okresie jest skromny. Pierwsza poważniejsza edycja, jaka ukazała się w okl'esie powojennym, to "Glasnik" Muzeum Etnograficznego w Macedonii 14. Prace zawarte w nim, aczkolwiek odnoszą się do poszczególnych dziedzin życia kulturowego Macedonii i poruszają jedynie zagadnienia lokalne a nie całego obszaru kraju, stanowią jednak poważny wkład do badań naukowych, gdyż przedstawiają obiektywny stan dorobku kulturowego. Macedonia, dzięki jej położeniu geograficznemu, jest bodajże jednym z nielicznych krajów słowiańskich, gdzie tak plastycznie odbiło się piętno kultury Prasłowian. Po wieku VII obserwować można tu różne nawarstwienie wpływów kulturalnych licznych najeźdzców i jej sąsiadów, a także wiele wspólnych cech z kulturą pozostałych Słowian. Z tego powodu kultura ludowa Macedończyków budzi duże zainteresowania wśród etnografów współczesnych krajów europejskich. Niestety w SR Macedonii nie ma Instytutu Etnograficznego, ani też katedry etnografii na Uniwersytecie Skopijskim. To utrudnia zorganizowanie prac badawczych i taki stan rzeczy nie sprzyja rozwojowi kadry. Macedonia jest krajem, który na przestrzeni długich wieków nie posiadala swej państwowości. Szczególnie ciężki był jej los w okresie długowiekowej niewoli Turków. Jeśli chodzi o kulturę duchową, to są pewne osiągnięcia naukowe w jej badaniu. Zebrano dotąd olbrzymi materiał tekstów literatury ludowej. Założony w roku 1950 Instytut Folklorystyczny rozwija bogatą działalność. Wydano kilka zbiorów macedońskich pieśni ludowych, zebrano w ostatnich 20 latach ponad 30000 tekstów pieśniowych lirycznych i epickich. Zaczęto wydawać półrocznik "Macedonski Folklor". Kultura materialna natomiast, jak wspomniano, znalazła się na warsztacie badaczy dopiero po ukazaniu się I tomu "Glasnika". Z naj ciekawszych prac tego tomu wymienić należy artykuł Anicy Petruszewej o fartuchach jako podstawowej części ubioru męskiego w niektórych regionach Macedonii (s. 33-56). Dotyczy to szczególnie terenów centralnych oraz południowozachodniej części kraju, gdzie fartuch jest nierozlączną częścią ubioru męskiego i obejmuje prawie 2(3 obszaru. Fartuch noszą starzy i młodzi w domu i na święta, na polu i wtedy, gdy jadą na targi albo w goście. Autorka podaje, iż w regionie Owcze Pole noszenie fartucha przez mężczyzn jest tradycją starą, sięgającą okresu przed najazdem Turków. Noszenie fartucha przez mężczyzn ma charakter praktyczny, chroni ubranie przed brudzeniem się, a w mieście Prilep, jak zaznacza autorka, noszą go, aby było im ciepło na kolanach 1,. Petruszewa dodaje, że i dziś, kiedy kultura miejska wkracza do wsi i dawne męskie stroje powoli zanikają, chlop macedoński ubrany w nowoczesny garnitur nie rozstaje się z fartuchem 16. Nieżyjąca już Radmila Polenaković zajęła się grzebieniarstwem w Macedonii 17. 14 "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", t. I, Skopje 1960, s. 372. 15 Anica Petruseva. Skutinata kako sostaven deI od maśkata nosija "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", I, Skopje 1960, s. 50-51. 16 Ibid., s. 54. 17 Radmila Polenaković, Ceslarskiot zanaet vo Makedonija, ibid., s. 57-78. vo Makedonija, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 301 Rzemiosło to powstało naJPIerw we wsi Smilewo okręgu Bitola, skąd rozprzestrzeniło się w miastach macedońskich. Pierwszym mistrzem był niejaki K'rste Siljan, który zawód ten "wykradł" od pewnego grzebieniarza, Zyda z Salonik. Autorka podaje wyczerpujące informacje o narzędziach oraz opisuje szczegółowo cały proces pracy. Poza tym rozprawa jej jest bogato ilustrowana. Według Polenaković, grzebienie w Macedonii robiono z kopyt końskich oraz rogów wolowych i bawołowych. Inna rozprawa zawarta w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia rzeźby w cerkwiach Macedonii w X;VIII i XIX wieku 18.' Kraj ten, jak wiadomo, jest jedynym krajem słowiańskiego południa, gdzie zachowały się piękne drzeworyty w niektórych cerkwiach i klasztorach (słynne ikonostasy z rzeźbionego drzewa orzechowego cerkwi św. Spasa w Skopje oraz Sw. Joana Bigorskiego w rejonie Mawrowa) przyciągają wielu specjalistów i entuzjastów sztuki ludowej z całego świata. Ciekawe są informacje o istniejących szkołach rzeźbiarskich w Macedonii. Autorka podkreśla dużą rolę, jaką odegrała szkoła na Atosie. Liczenowska omawia działalność rzeźbiarzy macedońskich w kraju oraz w sąsiednich krajach, a także ich ulubioną ornamentykę. Drzeworyty macedońskie posiadają swoje specyficzne cechy. Pierwotnie bazowały one na stylu bizantyńskim, później obserwuje się wpływy włoskie. O obyczajach świątecznych oraz związanych z pracami polowymi pisze Zorka Delinikolowa 10. Opisuje ona obrzędy podczas świąt zimowych, wiosennych, wielkanocnych, letnich i jesiennych przytaczając i okolicznościowe pieśni ludowe, jakie są śpiewane. Milica Georgijewa pisze o pisankach w Skopje i w jego okręgu:lO. Tradycje te autorka odnosi do okresu pogańskiego. Najczęściej stosowane są przy pisankach liście roślin, które odbija się na skorupce jajka przy pomocy wosku, kwasu azotowego itp. Wera Kliczkowa z kolei poświęciła swoją rozprawę zwyczajom i obyczajom ludowym, związanym ze świętem Bożego Narodzenia 21. Zwyczaje i obyczaje te niewiele się różnią od istniejących w innych regionach Macedonii. Rolnictwem oraz obyczajami związanymi z pracami chłopa w okręgu Kumanowo zajCjł się Welimir Nikołow 22. Praca jego była wynikiem badań terenowych jakie przeprowadził w latach 1952-1953. Nikołow podaje krótki zarys historyczny tego regionu, a później przechodzi do omówienia uprawy ziemi, podaje kategorię pól uprawnych, nazwy i gatunki zbóż. Opisuje żniwa, ustawianie kopic oraz przytacza pieśni ludowe, śpiewane podczas prac polowych, szczególnie w czasie żniw. Do niedawna w regionie tym ścinano zboże sierpem, a przy tak powolnej pracy śpiewano dużo ludowych pieśni lirycznych. Następnie autor zajmuje się procesem młócenia zboża, zbieraniem maku, konopi, lnu i wytwarzaniem włókna hijanego. Z kolei omawia sadownictwo i ogrodnictwo zatrzymując się szczególnie na uprawie jarzyn i winorośli. Podaje także bogate obyczaje ludowe związane z zażegnywaniem suszy, z odpędzaniem gradobicia, a na końcu wymienia zwyczaje i obyczaje 18 Zoe Licenoska, Makedonskata crkovna rezba va XVIII i XIX vek, ibid., 79-134. 19 Zorka Delinikolova, Obicai svrzani sa poedini praznici i nedelni dni va Radovis, ibid., s. 135-171l. 2J Milica Georgieva, Bojadisuvanje i sarenje na veligdenski jajca va Skopje i okolijata, ibid., s. 179-192. 21 Vera Klickova, Bozićni obicai va Skopska Kotlina, ibid., s. 193-266. 22 Velimir Nikoiov, Zemjodelstvoto i obicaite svrzani sa zemjodelskata rabata va Kumanovo, ibid., s. 267-368. �302 Recenzje, pr.zeglądy wyclawnictw i czasopism związane z obchodami poszczególnych świąt· przypadających w okresie prac polowych. Tom ten zamyka informacja Zorki Delinikolowej a wystawie w Muzeum Etnograficznym w Skopje 23. Rozprawy zawarte w I tomie "Glasnika" są niewątpliwie poważnym sukcesem młodej nauki macedońskiej i mogą stać się podstawą do dalszych badań oraz opracowań syntetycznych. Kole Jahrbuch jiihrigen mapy. des Museums Bestehen fur 1869-1969, Volkerkunde zu Leipzig. Akademie-Verlag, Berlin Simiczijew Bd. XXVI. Zum hundert1969, ss. 410, tab!. 116, Autorami tomu, wydanego z okazji setnej rocznicy Muzeum Etnologicznego w Lipsku, są wyjątkowo tylko pracownicy tej zasłużonej placówki kulturalno-badawczej. Z ogólnej liczby 14 prac, dwie mają charakter historyczny i traktują o powstaniu muzeum lipskiego, dwie poświęcone są zbiorom etnograficznym z Oceanii, pięć tematycznie związanych jest z Azją, dwie z Afryką oraz dwie z Ameryką· Przegląd bibliograficzny publikowanych przez muzeum lipskie prac zamyka część materiałową. Ernst Germer przedstawia w przyczynku pt. Die Vorgeschichte der Grundung des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig 1868-1869 okoliczności nabycia zbiorów Gustawa Friedricha Klemma, stanowiących zalążek obecnego muzeum etnologicznego. Dietrich Drost w doniesieniu wstępnym pt. Gustaw Klemms kulturhistorisches Museum natomiast próbuje, w oparciu o eksponaty G. F. Klemma, przedstawić pełniejszy obraz o objętości i merytorycznej zawartości zbiorów, czasokresie ich powstania, zbieraczach i sposobach nabywania eksponatów, ich katalogowaniu, liczebności (15000), przynależności czasowej i pochodzeniu geograficznym, zilustrowanym kartogramem. Hans Damm, emerytowany, długoletni dyrektor stuletniego muzeum, w oparciu o materiały faktograficzne prezentuje artykuł pt. Bemerkungen zu den Schiidelmasken aus Neubritanien (Sudsee), omawia nowe, poszerzone wnioski o zasięgu, stosowaniu i funkcji nowo brytyjskich masek. Damm wyodrębnia dwa zasadnicze. różniące się typy masek: L o modelowanej twarzy, otwartych oczodołach i mięsistym nosie, o wyglądzie budzącym zaufanie. Maski tego typu posiadały od wewnątrz kołek, za pomocą którego tancerz przytrzymywał maskę zębami, co uniemożliwiało mu śpiewanie, zezwalało jednakże na gestykulację rękami. Śpiew kobiet i dudnienie bębnów stanowiły muzyczny akompaniament ekstazycznych tańców, wykonywanych w tych maskach. Typ II miał modelowaną dolną partię twarzy, oczodoły zasmarowane, nos o wyglądzie trupiej czaszki, przez co maska miała odrażający wygląd. Ten typ maski przytrzymywano przed twarzą wzg!. też przywiązywano do głowy, rzekomo, "by tancerz mógł głośno śpiewać". Prawdopodobnie w tych maskach nie tańczono. Autor artykułu wyraża przypuszczenie, iż maski typu II pełniły funkcję amuletów wojennych. 23 Zorka Va Etnolośkiot Delinikolova, Prikaz na izloźbata muz ej, ibid., s. 369·-372. "Umetnicka obrabotka na meta/ot ni? vekovi'" �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 303 Maski obydwu typów wykonywano z czaszek umarłych przewodniczących tajnego związku, którym przypisywano szczególne sily magiczne, nie będące w posiadaniu wodzów, Liczebnie przeważają maski typu L Wszystkie maski, zarówno typu I i II. przechowywano w "świętych domach", gdzie składano również czaszki innych członków tajnego związku. Krajowcy wierzyli, że zarówno maski jak i czaszki promieniowały magicznymi silami, zapewniającymi zdrowie, potomstwo, bogactwo, dobre zbiory i powodzenie wojenne. Sily te z chwilą założenia maski przez nosiciela przechodziły na niego i członków jego społeczności. Barbara Treide tym razem zajmuje się zbiorami Bainingów w muzeach w Lipsku i Dreźnie. Wybór nie jest przypadkowy, gdyż Bainingowie są wśród mówiących językiem melanezyjskim ludem naj starszym, mówiącym, jako jedyny, językiem praaustralijskim. z której to przyczyny zaliczany jest do bardzo "prymitywnych" mieszkańców półwyspu gazelskiego. W części pierwszej B. Treide (Die BainingSammlungen in den Museen fur Volkerkunde zu Leipzig und Dresden) omawia wyłącznie eksponaty nie związane z kultami (tym poświęcona będzie część druga w jednym z kolejnych tomów) a to: 1. narzędzia kamienne; 2. broń; 3. wyrób łyka z kory: 4. plecionkarstwo i wyplatanie; 5, sprzęt domowy. Na podstawie badań porównawczych B. Treide dochodzi do wniosków. że 1. kultura materialna Bainingów od czasów wczesnokolonialnych po lata pięćdziesiąte naszego stulecia nie uległa zasadniczym zmianom: 2. kultura materialna wykazuje bardzo powolny rozwój (wskutek stosunkowo małej gęstości zaludnienia i niechęci kontaktowania się); 3. Bainingowie wykazują skromne wpływy obce; 4. przejęcie elementów kultury materialnej od Bainingów przez sąsiadów, używających języków melanezyjskich. dobitnie świadczy, iż praaustronezyjczycy nie tylko przyjmowali elementy kulturowe od austronezyjczyków, lecz że w pewnych uwarunkowaniach geograficznych i historycznych praaustronezyjczycy przekazywali ważne elementy kultury materialnej na rzecz austronezyjczyków. Ustalono nad wszelką wątpliwość, że niektóre dobra kulturowe stały się przedmiotem wymiany; 5. Bainingowie są reprezentantami etn~cznego substratu wcześniejszej grupy osadniczej. W końcu B. Treide konstatuje. że dla zbadania etnogenezy poszczególnych ludów i rozprzestrzeniania się elementów kulturowych należy zwrócić uwagę na wszystkie detale wytworu (i te nie warunkowane funkcją, np. techniki plecionkarskie\. gdyż prowadzą do ciekawych wniosków. Heinz Stingl w opisie mieczów z Borneo (Schwerter aus Zentral-Kalimantan) dochodzi do wniosków, że broń ta z punktu widzenia sztuki i technicznych umiejętności wytwórców świadczy o wysokim poziomie tamtejszego rzemiosła: kowali, odlewników. sznycerzy w drewnie i rogu jak i plecionkarstwa oraz hafciarstwa. Opisane przez Stingla miecze pełniły funkcję broni, narzędzi pracy, ozdoby stroju, reprezentac,'jnego daru, środka płatniczego w handlu wymiennym, honorarium za usługi lecznicze itp. Używano ich nadto jako insygniów obrzędowych w tańcach, ofiarach zwierzęcych, leczeniu chorych, pochówkach itd, Walter Bottger w pracy pt. Ein Setzschirm in Koromandellacktechnik mit Gestalten aus dem Shui-hu-chu,an zajmuje się zarówno technicznymi pI'Oblemami w,-twórczymi, jak i formalnym opisem parawanu ściennego produkcji chińskiej, datowanego na przełom XVIII i XIX w., ilustrowanego na podstawie chińskiej literatury ludowej. Kristine Lange w artykule pt. Ober die Priiexistenzen der Dalai-Lamas poddaje krytycznej analizie tybetańsko-buddyjskie źródła pisane i przedstawiane przy pomocy malowideł. Peter Gobel omawia kolekcję wytworów ze szkła w lipskim muzeum i ich �304 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism prymitywną produkcję u Murzynów Nupe w centralnej Nigerii. W l"Ozprawie pt. im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig Gobel koncentruje uwagę kolejno na opisie eksponatów lipskich, wytwórcach, technikach wytwórczych oraz ekonomii, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji pracy i zastosowaniu wytworów szklanych. Lothar Stein publikuje wyniki wstępne z badań współczesnych w ZRA nad adaptacją przesiedlonych z doliny Nilu fellachów, osiedlonych beduinów i autochtonicznych mieszkańców oaz (opracowanie pt. Ethnographische Untersuchungen im Wadi al-gadid (VAR) 1968, Vorbericht). Z niecierpliwością można oczekiwać ostatecznych wyników tych badań terenowych, gdyż już wedle wstępnej oceny zapowiadają się ciekawie. Stworzone przez GDDO (General Desert Development Organization) warunki bytowe, w wielkiej mierze finansowane przez państwo, podnoszą stopę życiową najbardziej upośledzonych klas, lecz równocześnie prowadzą do występowania (wskutek wyobcowania z poprzedniego środowiska) różnych problemów społecznych, z których najważniejszymi są: 1. brak więzi z grobami umarłych przodków (przy silnie rozwiniętym kulcie przodków); 2. ograniczone możliwości wyboru żony (przy tradycji ożenku z córką brata ojca); 3. lepsze warunki bytowe wyzwalają w fellachach chęć posiadania licznego potomstwa a nawet dalszych żon, co oczywiście jest sprzeczne z zamierzeniami rządu, zdążającymi do likwidacji niedostatku, wielodzietności i poligamii. Lothar Drager w artykule Ausstellung "Indianer Amerikas" im Museum fiil' Volkerkunde zu Leipzig omawia otwartą w 1967 r. wystawę. Wolfgang Konig, pełniący obowiązki dyrektora muzeum lipskiego, znany specjalista problemów turkmeńskich, dochodzi w artykułe pt. Einige Aspekte der gesellschaftlichen Dynamik in del' turkmenischen Bodenbauergemeinde do konkluzji, że źródeł społecznej dynamiki turkmeńskich rolników należy szukać w procesie przejścia Turkmel1czyków od hodowli zwierząt do uprawy roli. Proces ten, zdaniem Koniga, nie jest mechaniczną transformacją stosunków społecznych do nowych warunków produkcyjnych, nie jest także zwykłym terytorialnym przemieszczeniem hodowców z obszarów pustynno-stepowych w oazy, jest natomiast przejściem od konserwatywnego, jednostronnie ukierunkowanego i w obrębie sił wytwórczych malo rozwiniętego sposobu produkcyjnego do nowego, wyższego etapu produkc.vjnego i wynikających z niego materialnych i społeczno-ekonomicznych zmian. Przedmiotem kolejnej rozprawy są próby kilku wschodnich szczepów indiańskich, które usiłują ujść przed anglo-amerykal1skim zawładnięciem ziemi przez wkroczenie na hiszpańskie terytoria, położone na zachód od rzeki Mississippi. Odbywający się u progu XIX w. proces odtwarza na podstawie bogatej literatury Rolf Kusche w przyczynku pt. Die Abwanderung ostlicher Indianer nach SpanischNupeglas -Louisiana. Werner staatliche Hartwig w pracy Konsolidierung einer pt. Nagaland ethnischen - "Linguistic Minderheit State" oder national- przedstawia drogę pierwszych ruchów nie- Indiens? rozwojową najmniejszego stanu Indii od chwili powstania podległościowych do proklamowania niezależnego stanu. Przegląd bibliograficzny stuletniego dorobku wydawniczego pracowników i współpracowników muzeum w opracowaniu Petera Gobela zamyka tom, bogato ilustrowany fotografiami kolorowymi i czarnobiałymi w wykonaniu Wieckhorst, Rabich i Stein. Konrad Wypych �Hi.'('('rI.::je, pr.:'('ulądy Le/opis. Jahresschrit:\: des Instituts kunde. :'-/1' I:~. Raulzen 1970. wydawnictw i c,:asoplsnz. fii,r sorbische Volksforschung. Seria C. Volks- Kolt'jn~' rocznik łużyckiej kultury ludowej zawiera dalszy ciąg (por. recenzję [(!go c;~asopisma w t. 5:3 ,.Ludu") różnych jakościowo drobnych artykułó\\, przycZ,\'nk()\\"i komuni katów nadesIanych redakcji "Letopisu" w związku z jubileuszem prof. dr Pawia edo. Czt.ery z nich, tj. J. Hon'lka, J. Krzyżanowskiego, H. Sper,:chneidera i H. Sll'Obacha wiążą się tematycznie z zainteresowaniami Jubilata. P"zoslall'. z w\'j<\tkiem R. Kukiera, dotyczą różnych problemów łużyckiej kultury ludowe.i. k1.,·,rajest kulturą rodzimą profesora Nedo. Wybitny znawca słowiańskiego folkloru, J. Horak, przedstawił w Sorbische Li er/e l' in Ludvik Kubas Sammlung "Slovanstvo ve svych zpevech" łużycki materiaŁ pieśniowy (ballad.v), opublikowany przez czeskiego badacza L. Kubę. Pieśni ludowe zbieral Kuba na Łużycach w II połowie XIX wieku i wydrukO\val je :1aql.~pnie \\' jednym z tomów "Słowiańszczyzny w swoich pieśniach". Horak por(,\\'nal .ie ponad lo ze zbiorem .r. E. Schmalera. Z kolei J. Krzyżanowski \V krótkim prr..I'cr.ynku pl. Lo/w und Stm.fe jii1' dieselbe Tat omówił kilka przykładów polskich anegdot (wg międzynal'Odowego układu A. Aarne i S. Thompson - ATh 1tl41 B), kt<"lrych myślą przewodnią jest równoczesne otrzymywanie za ten sam czyn (np. za uratowanie życia) zapłaty i kary, porównując je z podobnymi z terenu Łużyc. \\' następn,\'m H. Sperschneider komenluje w Der miirrische Bauer von 1848. Ein oppositionel1l!s MundarfUl!dicht aus Siidthiiringen bardzo interesujący 20-zwrotkowy "'iersz wicjski~'go fryzjera odzwierciedlający panujący w XIX wieku wyzysk feudalny. l Wrt'szcie H. Strobach w Entstehung und Quel/en des jriihen deutschen ....lrbeiterliedes stal'a się wykazać. w oparciu o dziewiętnastowieczne śpiewniki robotniczych pieśni n'wolucyjnych, źn)dla i przyczyny ich powstania oraz rolę, jaką \\. o\\'.vm czasie odgrywały. Problemalykę zwyczajową znajdujemy w tl'Zech następnych publikacjach. S. Kuba. Slcjaty Jan-Poculum Joannis. Zu volkskundliche1' Thematik bei Jacob Thomasius za.iq! się, w,vkorzystując dysertację magisterską z 1675 roku, nie praktykowan\'m u nas zwyczajem na św. Jana Ewangelistę (27 XII). W tym dniu święcunu na terenie Lużyc wino, które po wypiciu chronić miało pijącego przed zatruciem. O inn~'m świętojańskim zwyczaju występującym w północnych Czechach i na sąsiafiuj;ICym z nimi terenie Łużyc pisze M. J. Pulec w Svatoj!inska postylka ..Johannes bucht". Ein nordbóh mischer Johannisbrauch und seine Beziehungen zur W w.vniku przeprowadzonych badań terenowych Pulec ustalił. iż zarówno na jednym jak i dt'Ugim terenie dzieci przygotowywały w wigilię św. Jana (2-1 VI). podobnie jak u nas na ..zająca" (otrzymuje się także i tutaj jajka) odpowiednio wykonane koła z polnych kwiatów. W nie wkładają starsi następnego ranl'Gl słodycze albo inne wiktuały. Przygotowywano również tzw. "janowe wianki". które na;c.tępnil' zmvieszano LI pułapu. by chroniły przed niebezpieczeństwem. VV tym ;qmym cdu wyścielano mieszkania kwialami. A. S. Musiat \V Briefe eines Hochzeitsbitters, lind ihr Widel'haU in del' sorbischen Volkskunde (19:U/33) przedstawił, na pudstawie przebadanych listów po nieżyjącym staroście weselnym (po łużycku braska). roll: .,spraszacza na wesele" w dawnej kulturze ludowej. Do niego należalo zapraszanie gości na wl'sc1e, wygłaszanie mowy przed błogosławieństwem oraz aranżuwanie :oM.nych obrzędów i rozrywek zwyczajowych w czasie trwania uczt.y. \V latach trzydziestych zaprzeslano stopniowo korzystania z usług starosty weselnego pod naporem zwyczaje',w niemieckich. W kolejnych czterech artykulikach przypomniano kilka bardzo zasłużonych dla kullury lego regionu poslaci. A. Anclert w Die handschrijtHchen Sammlungen Oberlausitz. 20 - LCld, t. 35, 1971 �306 von Recenzje, Dr. Georg Pilk aus dem przeglądy Besitz wydawnictw des ehemaligen i c,zasopism Vereins fiir Siichsische Volks- scharakteryzował Lużyczanina Jerzego Piłka i jego spuściznę rękopiśmienną odstąpioną w roku 1910 Saksońskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. AutOl' ustalił na podstawie dostępnej mu literatury, w której wykorzystano źródła Pilka, jakiego rodzaju materiały on zbierał. Były to dane dotyczące budownictwa ludowego, wyposażenia wnętrza mieszkalnego, medycyny ludowej i folkloru. Materiały te przepadły podczas drugiej wojny światowej. A. Bachmann w Der Holzschnitzer Erich Miille?' ein Kiinstler aus dem Volke omówił postać działającego do dziś profesjonalnego rzeźbiarza M'iiUera, który bardzo często w swoich rzeźbach w drzewie wykorzystuje motywy ludowe. Tym to motywom ludowym jest poświęcone omówienie Bachmanna. B. Nawka wydobywa z zapomnienia postać wybitnego osiemnastowiecznego badacza pszczelarskiego w pracy pt. Adam Gottlob Schirach der Begriinde?' der Oberlausitzischen Bienengesellschaft von 1766. Schirach zalożył m. in. pierwsze na obszarze Niemiec Towarzystwo Pszczelarskie, którego struktut'a organizacyjna niewiele różniła się od wspólczesnych tego rodzaju organizacji. Ten wybitny Lużyczanin prowadził bardzo interesujące badania nad hodowlą pszczół: jego osiągnięcia zjednały mu sławę ówczesnej Europy. Z kolei B. Schone scharakteryzowal działalność naukową i naukowo-organizacyjną niemieckiego pastora ze Zgorzelca w tamtejszym Górnołużyckim Towarzystwie Naukowym. Zob. Joachim Leopold kunde Haupts volkskundliche Bestrebungen in der Oberlausitzischen Gesellschaft der Wis- w latach 1Ba3-1852, zakrojone na szeroką skalę zbieranie wszelkich materiałów (rękopiśmiennych, drukowanych i ikonograficznych) dotyczących Serbów Lużyckich. Będąc sekretarzem Towarzystwa opublikował sporo z nich, w szczególności pieśni ludowe, wierzenia i zwyczaje. Komunikat R. Kukiera, Ethnographische Untersuchungen iiber die Biitowe?' Kaschuben bazuje na prowadzonych przez niego badaniach nad kulturą ludową Kaszubów bytowskich, Napisany został w oparciu o wydaną w roku 1967 bardzo interesującą monografię pt. Kaszubi bytowscy. Kukier krótko scharakteryzował kulturę tego regionu uwypuklając naj ciekawsze jej elementy i pokrewieństwo z kulturą łużycką. Swoje wywody poparł kilkoma ilustracjami, Ostatnią, naj ciekawszą spośród opublikowanych pt'ac, jest chyba przyczynek R. Masera, Vom wandernden Marionettenbiihne des Deutsch-Sorbischen Volkstheasenschaften tel'S in zu Gó?'litz. Haupt zainicjowal, Bautzen. Ein Beitrag ZU1' Geschichte des Deutsch-Sorbischen Marionetten- Autor zajmujący się przeszłością ludowych artystów - lalkarzy Saksonii, problemem u nas niebadanym, przedstawia próbkę swoich dociekań w postaci krótkiego zarysu historycznego teatrzyku lalkowego prowadzonego w jednej rodzinie aktorskiej. Był to przez dlugie lata prywatny teatrzyk objazdowy, obecnie stały, państwowy teatr kierowany przez Berta Ritschera. Maser omówił historię aktorskiej rodziny, grywany przez nią repertuar, wat'sztat pracy, zespół aktorski oraz marszrutę objazdową. Kierownik obecnego teatru wywodzi się ze znanej rodziny aktorów - lalkarzy, która od II połowy XIX wieku aż do lat pięćdziesiątych naszego stulecia objeżdżała ze swoim prymitywnym teatt'zYk~m niemal wszystkie wsie łużyckie dając przedstawienia w językach serbo-łużyckim i niemieckim. Repertuar tej trupy aktorskiej obejmował 136 sztuk, od klasycznych (np. Genowefa, Griselda, Hrabina Cosel, Zbójnicy) po współczesne (np. Kapital i praca, Parobek). Ludność wiejska bardzo gorąco przyjmowała zwykle występy tego zespolu lalkarzy. W sumie otrzymujemy nie mniej interesujący niż w poprzednim roczniku godny przeczytania zestaw prac. theaters in Bautzen. Walel'ian Sobisiak �Recen.zje, przeglądy Osterreichische Zeitschrift tom 73. Wiedeń 1970, z. 1-4. fUr wydawnictw 307 i czasopism Nowa Seria t. 24, ogólnego Verein fUr Volkskunde. Volkskunde. Wydawnictwo: zbioru W austriackiej etnografii obserwuje się bardzo ciekawe, godne podkreśle'nia, poszukiwania metodologiczne zmierzające do zmiany dotychczasowego ujmowania profilu kultury. Daje się to zauważyć na przykładzie recenzowanego czasopisma. Poszukiwania idą - jak się wydaje - w dwóch kierunkach. Z jednej strony chodzi o zastąpienie tradycyjnego podziału kultury (na kulturę materialną, społeczną i duchową) nowym podziałem, bardziej adekwatnym. Z drugiej - o poszerzenie dotychczasowej problematyki o nowe, niebadane dotąd problemy. Wynikiem pierwszej tendencji jest próba całościowego ujmowania określonych działów kultury zarówno od strony materialnej, jak społecznej i duchowej, widoczna w takich pracach, jak np. kultura pożywienia (Nahrungsvolkskunde), kultura strojów ludowych (Volkstmchtenkunde); o drugim natomiast nurcie świadczą takie nowe działy, jak kultura odpustowa (Wallfahrtskunde) czy ostatnio tzw. kultura samochodowa (Volkskunde des Autos). Czy tego rodzaju słuszne tendencje zdobędą sobie prawo bytu, pokaże najbliższy czas. Lektura nowych ujęć poszczególnych problemów świadczy o tym, iż do tej pory nie dopracowano się jeszcze właściwego rozwiązania. Wspomniane tendencje nowatorskie przewijają się również w pracach zamieszczonych w ostatnich zeszytach z 1970 roku, obok ujęć tradycyjnych. Na uwagę zasługują również zamieszczone tam prace z etnografii historycznej, które opierają się na nie wykorzystywanych i nieznanych dotąd źródłach. W odniesieniu do kultury samochodowej znalazły się ostatnio dwa wystąpienia (artykuł i komunikat). W pierwszym (z. 2) Linde Schuller, Zur "Volkskunde des Autos" (mit 5 Rildseiten) przedstawiła wyniki swoich dotychczasowych kilkuletnich obserw<lcji i wywiadów zebranych w czasie' objazdu niektórych krajów europejskich. Autorka uzyskała bardzo ciekawy materiał faktograficzny. Nie potrafiła jednak wypracować sobie odpowiedniego schematu podziału rzeczowego, według którego należałoby następnie przedstawić treść. O nieporadności autorki świadczą m. in. przyjęte przez nią podziały poszczególnych paragrafów, w dodatku nie zawsze adekwatnych do zawartej w nich treści: 1. Hic Rhodus, hic salta! 2. In jedem dritten Auto hiingt ein Talisman, mor und Persiflage, 8. Das Auto Zahlen, von 3. Auf 6. Devotionalien, aussen und 11. IndividuaZnamen "das und Reisen, 4. Die Mahnung, das Miirchen, 7. Autofahrerwallfahrten und ganze Auto", LokaZformen, 9. Wort und 12. Rerufe um Lied, 5. Hu- UnfallsmarterZn, 10. SpieZe und das Auto und der Wymienione tytuły wymagałyby ponownego przemyślenia. W wymienionej pracy autorka omówiła wystrój aut maskotkami, talizmanami, amuletami j innymi zawieszanymi lub malowanymi na karoseriach ozdobami. Przedstawiła ich typy, rodzaje i miejsce pochodzenia, załączając do tego 44 ryciny. Ponadto podała przyczyny, dla których umieszcza się je w samochodzie: np. w celu zabezpieczenia się przed wypadkiem - podobizna świętego; dla zapewnienia sobie szczęścia podkowa, świnka, koniczynka, kominiarz, swastyka; dla humoru "girl". krasnale, figurki Disney'a; ze względów religijnych - święte obrazki, ryngrafy, diabełki, wersety z Koranu, Biblii, zaś na różne inne nadarzające się okazje, jak np. w okresie Bożego Narodzenia świecąca choinka, korona adwentowa, dzwonek; Wielkanocy - zajączek, wydmuszki; na uroczystości rodzinne - kwiaty z zielenią; na wycieczki herby miast i hoteli. W dalszej kolejności autorka; przedstawiła zwyczaje samochodowe: święcenia nowo zakupionego wozu (zapoczątkowane w r. 1928), udziału w pielgrzymkach, nabożeństwach i odpustach w dniu patronów automobilistów (św. Krzysztofa i św. Ulryka), wreszcie przysłowia, dowTrend an die Strasse. �308 Recen!.je .. pr.:eglqc1y 1vydawni.ctw i crasopism cipy, piosenki (hymn kierowców - "Jesteśmy uliczni koledzy"). wiersze (np. oda do samochodu), imiona własne aut (np. Kajetan, Sebastian, Schnuffi. Doppelpony) oraz wykonywane zawody związane z wozem (np. szofer-kierowca. przewoźnik-taksówkarz, motelarz, tankarz, automechanik) i różne wierzenia zwi'lzanc z samochodem (żegnanie odjeżdżających, życzenie im "dobn~j drogi"). Schultel' w.\·mienila również te zagadnienia, które wymagałyby uwzględnienia, lecz zostały przcz nią pominięte: np. opis samochodu, rodzaje i typy moteli, stacji benzyno\V\·ch. Maraży. Drugie wystąpienie z zakresu kultury samochodowej to krótki komunika. (z. 3) lv1arii Kundegl·aber. Zu eine1' "Volkskunde des Autos", w którym autorka opisuje dwóch dalszych patronów automobilistów, czczonych we Włoszech. Sa nimi Franciszka Rzymska i prorok Eliasz. Etnografii historycznej dotyczą komunikaty Margaret y Bucek.' Die Wallfahrten der Wiene1' Seidenfab1'ikanten (z. 3) i Hiltraud Ast, Das Ma1'ktbuclt des Tutellsteiner Wachsziehe1's Johann Wied01'n (z. 1) oraz praca Hansa Niedermeiera. WieneT Volksleben im 15. Jahrhundert nach den Predigten von Johann Geus (z. :n. Margareta Bucek opisuje (na podstawie znalezionego źródła) rozwój i dzieje pielgl'z,nlld;: urządzanych w XVIII i XIX w .. przez tkaczy jedwabiu do kilku miejsc pqtlliczych, podając zarazem krótką charakterystykę tych miejsc. Hiltraud Ast przedstawia treść zapisków handlowych prowadwll\'Ch przez wytwórcę świec. W zachowanej księdze autol'ka znalazła i opisata bal'dzo interesujące dane dotyczące ludowej kultury religijnej, a zwłaszcza odpustowej Wspomnianv rzemieślnik odnotowywał w swoim notatniku odwiedzane przez sicbi •. miejsca pątnicze. poczynione tam obserwacje oraz oczywiście wielkość sprzeuann:!l PI'''.,.'' t~.i okazji różnego l'Odzaju świec, Niedermeier przebadał zachowane do dziś piętnastowieczlle kazani;1 znanego w owych czasach kaznodziei, pod kątem ich przydatności dla zrekonstruuwania życia codziennego ludu wiedeńskiego. Na ich podstawie aulor odtworzy! \\. intl.'l'csujący sposób niektól'e dziedziny ówczesnej kultury ludu, a zwłaszcza mild.;. z\\'.\'t'zaje rodzinne i doroczne oraz życie religijne: m. in. udział w pielgrz~'mkach do miejsc świętych i wierzenia zabobonne. , Do etnogl'afii histol'ycznej można także zaliczyć komunikat Hansa Hochenegga. Zu den .,Zel'kratzten Mar'ientale1'n" und dem "heiligen Staub" (z. 2). dot,."czący spostrzeżeń autora w odniesieniu do występowania nacięć na XVIII-wilo'cznych talarach. Hochenegga zaintrygowało to, że owe cięcia i w ich wyniku powstałe rowki znajdowały się na odwrotnej stronie talarów. na których był\' wizerunki Matki Boskiej, patronki Bawarii. Po przeprowadzeniu odpowiednich poszukiwat'l w literaturze autor doszedł do konkluzji, że ich posiadacze celowo nacinali owe l'Owki po tej stronie talarów domniemując, iż zgromadzone opi Ik i srebrne oraz powstały w nacięciach pył pochodzą od Matki Boskiej, a zatem s<i ..święte". Traktowano je jako cudowne lekarstwa na różne rany, zaś trzymane w ręce pumagać miały przy rodzeniu, powstrzymywać paraliż, padaczkę i chorobę psychic/.nij. W kolejnych dwóch komunikatach przedmiotem dociekań z punktu widzenia etnograficznego są dwie sprawy: pierwsza - jakie znaczenie kultowe mialy podobizny dzikich zwierząt umieszczane na przedhistorycznych wyrobach garncal'skich (Wolfgang Haid, Zwei Wilddarstellungen auf Gefiissboden aus clem Liesingta.l, Steiel'mark z. 1), druga - jaką rolę spełniały kamienne siedzenia znajdujące się na odkopanym wielowarstwowym cmentarzysku (Leopold Schmidt. Die Sitzsleine auf dem Judenbichl bei Villach - z. 2), Omówienie Klaus Beitl, Ober-Laa, eine dOrfliche Stadtrandgemeincle von Wien. Versuch einer volkskundlichen Bestandsaufnahme (z. :~) dotyczy dawn.vch zabytków �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 309 z przedmieść Wiednia. Autor stara się wykazać, jak dalece można na ich podstawie mówić o kulturze ludowej tego miasta. Natomiast Franz i Gerhard Maresch w: Die Pichl-Miihle, Loich, Nieder-Osterreich (z. 1) przedstawiają opisy techniczne młyna-skansenu i zgromadzonych w nim narzędzi, używanych w procesie produkcji, pocZ<I\Vszyoel siewu zboża, a skończywszy na upieczeniu chleba. /'; dalszych artykułów na uwagę czytelnika zasługuje praca Helgi Thiel, Brauchtum aus Erlaujboden in NiedeTosterreich (z. 2). Autorka przedstawia tutaj wyniki przeprowadzonych przez siebie w latach 1966-1969 badań terenowych rejestrując tylko występowanie określonych zwyczajów. Helga Thiel przeprowadza inną od ogólnie przyjętej klasyfikację, mianowicie: pierwszą grupę zwyczajów dorocznych stanowi;j u niej zwyczaje wiosenne (w tym: niedziela gromniczna i palmowa), następnie - Wielkiego Tygodnia (Wielki Piątek - grzechotanie, Wielka Sobota i Wielkanoc), dalej zwyczaj majowego drzewka (Maibaum), lata (ognie sobótkowe 2:~/24 czenvca, dzieli. kobiet 15 sierpnia, polowania do 15 października oraz Wszystkich Świętych), zimy (m. in. Marcina, Barbary, Mikołaja, adwentu, Bożego Narodzenia, \v tym dymne noce, Stefana, Sylwestra i Nowego Roku zmiany posad, karnawał, Perch ten-noc i Środy Popielcowej). Interesującym jest również krótki zarys austriackiego pożywienia ludowego, dokonany na podstawie dostępnej literatury przez Wilhelma Hiditza, w: Yom osterreichischen Bauernessen einst und jetzt. Versuch einer Uberschau (z. 1). Autor mówi najpierw o wzajemnym oddziaływaniu wsi i miasta w zakresie przejmowania różnych rodzajów pożywienia, następnie o wpływie zagranicy, dalej - daje przekrój historyczny rozwoju pożywienia, uwypuklający cechy charakterystyczne poszczególnych regionów, w końcu przedstawia pożywienie obrzędowe. W sumie godne polecenia ujęcie tematu kultury pożywienia. Pozostałe artykuły to drobne przyczynki etnograficzne: Fritza Fahringera, Tiel'e und Tiersymbole au! Waagen (z. 2) symbole zwierząt na wagach, Helgi Gerndt, Ober den Quellenwert altere1' Marchen und Sagensammlungen, am Beispiel des seemannischen Erzahlungen (z. 2) o znaczeniu źródłowym bajek i opowiadań marynarskich oraz Lindy Schuller, Ein Gliicksbrie! anno 1970 in der Gl'ossstadt o łańcuszkowym systemie przesyłania listów przynoszących szczęście. Podobny charakter mają także prace zamieszczone w ostatnim 4 zeszycie. Komunikat Hansa Pienn pl. Papiel'krippe-:-t aus der WeTkstatt deT Familie Fendler (mit 6 Abbildungen) dotyczy wyrobu papierowych szopek bożonarodzeniowych, jakie powstawały w znanym z wiekowej tradycji warsztacie stolarskim rodziny Fendler. Etnografa interesują szczególnie figurki przedstawicieli wsi malowane w strojach ludowych. Natomiast Peter Kesting w Der geistliche Maien. Eine allegorische Predigt des 15. Jahrhunderts publikuje wyjątek odkrytego przez siebie kazania z polowy XV wieku na temat praktykowanego wówczas zwyczaju drzewka majowego. Przytoczony tekst wypełnia lukę między znanymi dotąd w literaturze przekazami z I:l:H i 150B r. Wynika z niego, iż przyozdobione drzewka zatykali chłopcy przed domami swoich wybranek. W kolejnym wystąpieniu Walter Berger, Malkreuz Grabkreuze in Mittel-Slawonien (mit 10 Abbildungen) analizuje krótko napotkane podczas badaiJ w Jugosławii nagrobne krzyże na kilku wiejskich cmentarzach (Slawonii). Cechą charakterystyczną owych drewnianych, z trójkątnym daszkiem, krzyży jest archaiczność i prymitywność formy oraz wycinanych w nich ozdób, mimo stosunkowo młodego ich "wieku". Najstarsze pochodzą bowiem z 1950 1'. Dalej Klaus BeiU opisuje w Ein P!arrho!zeichen aus ThiiringeTbel'g, Voralberg (mit 2 Abbildungen) uzyskany dla muzeum etnograficznego w Wiedniu dziewiętnastowieczny szyld proboszczowski (rodzaj wywieszanych dawniej szyldów, znaków rzemieślni- �310 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism czych). Wreszcie August Sutter, w Sagen von Trofaiach, Obersteiermark, und Umgebung przedstawił zebrane przez siebie w okresie gimnazjalnym (1909 r.) podania i legendy (o smoku w zamku MeU, o grającym kamieniu, o duchu gór, o dzikich kobietach, o kamiennym księdzu, o skarbach itp.). W dziale kroniki znajdujemy interesujący komunikat o prowadzeniu powtórnych badań w kilku wsiach. któl"e analizowano już od strony etnograficznej pięćdziesiąt lat temu. Ogólnie można stwierdzić, iż wartość omawianego rocznika polega w zasadzie na udostępnieniu materiałów, mniej lub bardziej wyczerpująco opracowanych. z dokonywanych obecnie badań (m. in. także w Jugosławii i Francji), które dotyczą również problemów nie podejmowanych dotąd w polskiej etnografii. Walerian Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde, t. 64, z. 3/4 Sobisiak t. 65, z. :3/4, Basel 1968 1969. Drugi, podwójny zeszyt "Archiwum" z 1968 r. (z. 1/2 omówiono w ,.Ludzie", t. 54) zawiera wyniki kilku aktualnie prowadzonych badal'! etnograficznych \V Szwajcarii. P. Walter Heim przedstawił w: Das Erntedankfest bei den Katholiken del" deutschen . Schweiz rozwój historyczny i współcześnie dokonujące się przeobrażenia w zakresie obchodu święta plonów u katolików niemieckiej Szwajcarii. Autor znalazł potwierdzenia źródłowe z początku XVIII w. (świętowano wówczas w trzynastą niedzielę po Zielonych Świątkach) na urządzanie obchodu. Zywiolowy rozwój tych obrzędów przypadł dopiero na czasy I wojny światowej i utrzymał się do lat pięćdziesiątych. Z przeprowadzonych w 1966 r. badań terenowych wynika, iż święto plonów obchodzone jest nadal w regionach typowo rolniczych, sadowniczych oraz w prowincjach tzw. alpejskiej hodowli. W obchodach tych spostrzega autor sporo elementów pochodzenia niemieckiego. Stwierdza jednak, iż Erntedankfest pozostał w Szwajcarii świętem rolników, a nie - jak w Niemczech - ogólną uroczystością dziękczyrmą całego narodu. Obchody święta plonów są zbliżone w swej formie do urządzanych przez indywidualnie gospodarujących chłopów u nas tzw. "żniwowo". Różnią się natomiast od naszych dożynek, stanowią bowiem uroczystość wybitnie kościelną. W wyznaczony dzień (np. niedziela po św. Michale czy trzecia niedziela września) ludność miejscowa przystraja bogato kościół parafialny tegorocznymi plonami (np. chór ubierają snopkami zbóż, ołtarz ziarnem i innymi plonami), następnie dzieci wnoszą w procesji chleby z tegorocznego zboża i różne płody rolne. Po Ul"Oczystym nabożeństwie i po święceniu plonów część ich składa się przy ołtarzu jako dar dla biednych lub potrzebujących (klasztory, misje), a część zabiera się do 6omu. Po południu urządza się w niektórych okolicach tańce, a nie zabawę ludową, która jest zwyczajem u Niemców. Mimo trwania tego zwyczaju Heim dostrzega jednak pewien kryzys w jego urządzaniu, spowodowany industrializacj,l rolnictwa i laicyzacją; obserwuje to zarówno w Szwajcarii, jak i w NRF. Teodor BUhler przebadał pod kątem przydatności jako źródła etnograficznego, zachowane do dziś w archiwum duchownym w Bazylei zarządzenia zwane mandatami (około 1000 sztuk) tamtejszych biskupów. Uzyskane dane zamieścił w pracy �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 311 pt. Die Mandate der Basler FiirstbischOfe ais volkskundliche Quelle. Podziwiać należy pracowitość autora, który podjął się przebadania tak znacznej liczby źródel drukowanych, pochodzących z lat 1425-1794 i wydobycia z nich tych danych. które interesują etnografa. Autor ograniczył się tylko do wyliczenia poszczególnych zjawisk kulturowych, występujących we wspomnianych zarządzeniach. Nie podjął sil~ ich analizy rozwojowej i bardziej wyczerpującej interpretacji. W zarządzeniach biskupich znajdują się dane dotyczące życia codziennego miejscowej ludności. zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Źródła wspominają również o sposobie bycia określonych grup młodzieżowych. Mandaty określały np.. jakie stroje i odzież powinny nosić poszczególne warstwy społeczne. Ustalały listy artykułów pierwszej potrzeby, ilość jarmarków i targów. Mówiły też o funkcjonowaniu karczem. W odniesieniu do zwyczajów rodzinnych ustalały np. rodzaje potraw, liczbę osób. które należalo zaprosić, jakość prezentów itp. - jeśli chodzi o chrzciny. Podobne normy wprowadzały mandaty dla uczt weselnych. Określały również liczbę posiłków (u bogatych chłopów cztery, u biedniejszych trzy, każdy po sześć potraw) i osób (do 60 - w równej liczbie z każdej ze stron) oraz wielkość i jakość podarunków. Dla urozmaicenia wesela modnym wówczas strzelaniem, trzeba było uzyskać odpowiednią zgodę księcia-biskupa. Zarządzenia ustalały liczbę świąt obchodzonych w ciągu roku i przy okazji podawały. jak należało je spędzać, oraz czego nie wolno było robić. Podczas świąt i niedziel zabronione były frywolne tańce, obowiązywał zakaz wyszynku napojów alkoholowych, gry w karty oraz uprawiania gier hazardowych. Wolno było natomiast na Boże Narodzenie i na Nowy Rok składać sobie życzenia. Niewiasty mogły się wówczas nawzajem odwiedzać. Na "ostatki" wolno było puszczać sztuczne ognie i zezwalano na chodzenie przebierańców po osadach. W niektórych okolicach istniał zwyczaj palenia kukły (zimy) w niedzielę po popielcu. Na pierwszego maja. jak wynika z zarządzeń, ustawiano drzewko majowe (Maibaum). Miejscowi kawalerowie stawiali przy domach swoich narzeczonych zielone drzewka. Inne mandaty dotyczą trybu życia młodzieży. Występowały wówczas grupy wagabundów urządzające sobie hulanki. Szczególnie potępiano tzw. "gangi spódniczkowców", tj. uganiających się za spódniczkami (Kiltgang. Liehstubeten, lovres), tj. tej młodzieży. której spotkania kończyły się każdorazowo - jak mówi źródło - łóżkiem. Przytoczone wyżej przykłady potwierdzają celowość wykorzystywania źródeł archiwalnych dla rekonstrukcji rozwoju kultury określonych grup społecznych. Kolejny komunikat dotyczy tzw. magii zabezpieczającej. Johanna Jaenecka-Nickei w: Schutzzauber im Jahre 1967 zwraca uwagę czytelnika na przesądność współczesnego człowieka. Swoją hipotezę popiera bardzo interesującym. aczkolwiek dość odosobnionym przykładem: Oto pewien automobilista udał się w 1967 r. na wycieczkę zagraniczną ze swoją siostrą. Kontrola paszportowa zatrzymała go, ponieważ w paszporcie znaleziono u niego zapisaną kartkę jakimś niezrozumiałym kodem, i drugą taką samą. w bagażniku. Padło podejrzenie o szpiegostwo. Okazało się później, iż kartki te włożyła na drogę jego zabobonna siostra. Ich treść podał jej "mądry" we wsi. Sprawa została sprawdzona i wyjaśniona. Nie obyło się nawet bez ekspertyz specjalistów. Autorka zadała sobie trud odszyfrowania ich treści, gdyż ani wróżbita. ani wspomniana siostra nie potrafili nic bliższego na ten temat powiedzieć. Było to jakieś pobożne zaklęcie, którego oryginalny tekst brzmi tak: ..Magia a fabi ai ia Ie famil loj leja ite da nuca ursano irle janl marl la teb i siam abil fano". W drugim, podwójnym zeszycie z 1969 r. (pierwszy omówiono już w "Ludzie" t. 54). Alois Senti w: Die Sagen der Gemeinde Flums przedstawia krążące obecnie �31~ wśród Recenzje, wydawnictw i c~aso]Jism AutOl- podjął się uzupełnienia pracy J. Ku()ni. Sagen des (St. Gallen 1903). W tym celu przeprowadził w 19(ill i 1969 r. badania terenowe. Posługując się odpowiednim kwestionariuszem, Senti ~apisy\\"al lub nagrywał na taśmę wszelkie dane. W sumie zebrał od 50 informaLorów w 2ł wsiach gminy Flums kantonu St. Gallen (Szwajcaria) 255 aktualnie tam opowiadanych podań l legend, które w całości w gwarze miejscowej zamieści l w tej publikacji. Następny artykuł jest to studium pOl-ównawcze dotyczące zwyczajów pogrzebowych i kultu zmarłych. Paul Hugger w: Die Darstellung soeben VerstorlJener dUTCh Lebende. Eine vel'gleichende volkskundliche Studie przeprowadzi l ciekaw~·. chociaż zbyt drobiazgowy wywód na temat zwyczajów oraz wierzeli ludu w (Jdniesieniu do "obecności" niedawno łub co dopiero zmarłych. wśród żywych. Punktem wyjścia dla rozważali autora był obchodzony przez Czeremisów (Maryjczyków) zwyczaj utrzymywania kontaktu ze zmadym popl"Zez jego ponowne Ul'CJczyste pożegnanie (stypa, pochody) przy rzekomej obecności nieboszczyka. przeprowadzan\' w 40 dni po jego śmierci. W dalszej kolejności. na przykladach ze staroż~'tnej Grecji i Rzymu, nowożytnej Francji i kultur ludów piel·wotnych. autol' analizuje zwyczaje pogrzebowe odbywające się przy udziałe zmarłych. których różnie sobie wyobrażano. Hugger podaje także przykłady utrzymywania kontaktów ze zmarłym poprzez nadawanie ich imion noworodkom. noszenie odzieży. masek, zastępowanie statystami i ustawianie w mieszkaniach podobizn zmarłego czy zmarlej. Uzasadnia także genezę powstawania tych zwyczajów i wierze li oraz sposoby ich rozprzestrzeniania. Swoistą ciekawostkę z dziedziny kultu religijnego stanowi artykuł Waltenl Heima pod niewiele mówiącym tytułem: Garabandal und die Schweiz. AuLor zajął się w nim sprawą rozprzestrzeniania się w ostatnim czasie w Szwajcarii kultu domniemanego "ukazania się" czyli "objawienia się" Michała Archanioła i Matki Boskiej, w miejscowości Garabandal, prowincja Santander w Hiszpanii. To ..objawienie się" miało podobno mieć kiłkakrotnie miejsce w latach 1961-1965. Nadanie tej sprawie rozgłosu w Szwajcarii przez żądne sensacji dewotki i spr)"ciarz.\· oraz przez upatrujące w tym interes instytucje wydawnicze a także biura podróży (mimo sprzeciwu władzy duchownej: ordynariusza, proboszcza i Watykanu), zdopingowalo W. Heima do przebadania tego zjawiska. Autor przygotował ankietę, pozyskał do pomocy 60 studentów i wraz z nimi przepenetrował dość znaczny obszar Szwajcarii. W pracy przedstawił dwie mapy, obrazujące rozprzestTzenianie się kullu. ustalił ponadto w któl'ych okolicach szeroko kolportowano różnego l'Odzaju ulol:,i. czasopisma i książeczki, gdzie urządzano manifestacje, spotkania. zebrania. modlitw~'. i kto w nich uczestniczył. Godnym podkreślenia jest w tym prz.vpadku fakt podjęcia badal1 w odniesieniu do aktualnie występujących zjawisk kulturowych. uchw~'cenia. niejako na gorąco, przyczyn ich powstawania i rozprzestrzeniania. Jest to jedna z pozytywn~'ch cech współczesnych badali etnogl'afii szwajcarskiej. W odniesieniu zaś do wyżej omawianych publikacji podkreślić należy uwzględnianie i korzystanie w sposób bardzo wyczerpujący. a nieraz i drobiazgow.\·. z wszelkich Qostępnych źródeł archiwalnych. Kantors ludu pr.?;'(:glqc!y podania. St. Gallen Walerian Sobisiak �Rccen:jc. Zeitschri}1 (iir przeglądy Volkskunde. Volkskunde. 10m 66. Stuttgart W.l}dal0nictw Halbjahrschrift 313 i c:asopiS11l der Deutschen Gesellschaft fUr 1970, z. 1-2. Reciagowan\' przez profesorów: H. Bausingera (dział artykułów) i M. Zendera (dział recenzji) naczelny organ Niemieckiego Towarzystwa Etnograficznego w NRF wart jest uwagi z kilku względów. Daje on dobry i wyczerpujący pogląd zarówno na stan organizac,\'jny etnografii zachodnioniemieckiej. jak zwłaszcza na współczesne tendencje w tej nauce. Okazuje się, że redakcja nie ogranicza się tylko do dawania obiekt~·wn.vch możliwości wyrażania się licznemu kręgowi etnografów, ale - w ścisłej współpracy z zarządem Towarzystwa i z kierownictwami ośrodków naukowych celowo ukierunkowuje dyskusję na żywotne problemy współczesnej etnografii. Poprzedni rocznik np. zogniskował się na zagadnieniach folkloryzmu w Europie. Wiodącym zagadnieniem rocznika 1970 stał się natomiast problem współczesnej sytuacji etnografii. ściśle, owego jej odłamu, który w obu państwach niemieckich określany jest jako Volkskunde, a dotyczy etnografii społeczeństw cywilizowanych. Ten wiodqc\' problem otrzymał naczelny tytuł stanowiący treść działu I rocznika, a mianowicie: ,,0 korzyściach i niedomaganiach etnografii" (Vom Nutzen und Nachteil der Volkskunde"). Złożył się na ten dział zaadoptowany do druku referat Dietera Kramera wygłoszony na kongresie etnograficznym w Detmold w r. 1969 pod znamienn\'m tytułem "Komu służy etnografia" (Wem niitzt Volkskunde). Tekst referatu zostal rozesłany celem ustosunkowania się, a opublikowanych tutaj 13 głosów dyskusyjn.H'h sl<łada się na zwartą całość problematyki. Dieter Kramcl'. adherent głośnej już, oryginalnej szkoły etnograficznej w NRF, mającej SW("j"środek w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tlibingen pod kierunkiem H. Bausingera. przedstawił współczesną sytuację etnografii w NRF w dość ostrych rysach. Nawiązal z jednej strony do dawnych ideologicznych jej obciążeń, do jej nieslawncj roIi w narodowym socjalizmie i zarysował postać etnografii tradycyjnej. Zajmowala SIt;' ona przede wszystkim społecznymi formami życia, manifestacjami kulturowymi i treściami świadomości "ludu". a więc części ludności kraju nie należącej do W,I1'stw uprzywilejowanych. Z drugiej strony przedstawił dzisiejszy niepokój. jak i lJudzi sytuacja etnografii w społeczeństwie i na tym krytycznym tle z8.r,\"Sowalprogram reformistyczny. Autor jest zdania, że istnienie określonego przedmiotu badań nie usprawiedliwia jeszcze bytu odpowiedniej dyscypliny uniwersyteckie,i. a \vspólczesna sytuacja społeczeństwa nie zezwala na uprawianie "czystej nauki". Wychodzqc z założenia. że nie ma nauki społecznej niepolitycznej, żąda odejścia od stanowiska tradycyjnego, i w istocie konserwatywnego, afirmującego istniejąc~' porzqclek. a włączenia się etnografii - właśnie jako nauki społecznej \'Ii prakte'czne sprawy współczesnego życia. stosownie do zasadniczych zmian ogólnvch. To. co dawniej określano jako "lud" i "kulturę ludową". mieści się dzisiaj \'Ii tW('!l'('ze'C'hformach subkultur grup społeczno-zawodowych ludności lub grup wieku. Etno.~r'lfia ma być wg autora nauką społeczną służącą bezpośrednio człowiekowi i spo!Pczeństwu w rozwiązywaniu problemów wynikających ze społecznej mobilności i zderzeń kulturowych. w przezwyciężaniu nieporozumień i konfliktów wewnątrz sam\'ch g1'Upetnicznych, w usuwaniu struktur hamujących wolność i rozwój. ma zawierać krytyczną refleksję i dawać wytyczne do racjonalnego ukształtowania calego /.e·cia społecznego. Pociąga to za sobą konieczność: krytycznego przejrzenia i ocenienia dotychczasowych teorii, utworzenia adekwatnej terminologii oraz wytyczenia odpowiedniego wyboru problemów jako integralnych składników pracy naukowt'j. Wychodzić należy z krytyki istniejącego, a po stronie pozytywnej prze- �314 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kazywać informacje ułatwiające wyjaśnianie i świadome praktyczne kształtowanie bieżących procesów społecznych. Dyskusja ujawniła szeroką gamę stanowisk zal'ówno potwiel'dzając~"ch jedne, jak i oceniających krytycznie inne tezy referatu. Godzono się więc z koniecznością nowego ustawienia etnografii (G. Wiegelmann, G. Heilfurth), wzięcia pod uwagę także problemów socjologicznych, od których tradycyjna etnografia raczej stroniła (A. Niederer), zastanawiano się nad realnymi możliwościami włączenia się etnografii w praktyczne strony życia i nad efektywnością ewentualnego doradztwa etnograficznego (H. Trumpy, K. V. Riedel), podkreślano też konsekwencje braku jednolitej terminologii i podstawy filozoficznej etnografii (W. Bruckner). Przestrzegano zarazem przed przesadą w nastawieniu praktycznym, co grozi zawężeniem problematyki i jednostronnością i co może znów wprzągnąć etnografię w bezpnśl'edni;ł służbę polityki (W. Havernick, R. Wolfram). Podkreślono silnie, że etnografia nie może być tylko nauką społeczną, ale musi być zarazem i nauką historyczną, nie może więc ani być sługą socjologii, ani się z nią pokrywać, gdyż ta ostatnia ze swoją aparaturą pojęciową nie jest adekwatna do analizy zjawisk, jakimi zajmuje się etnografia. Dobrą stroną etnografii jest fascynująca wielostronność spojrzenia i kombinacja metod (Riedel). Zarówno referat jak i dyskusja są jakimś szczególnym znamieniem czasu, wyrazem swoistego kryzysu w etnografii zachodnio-niemieckiej czy w ogóle zachodnioeuropejskiej na drodze jej teoretyczno-metodologicznej i problemowej reorientacji. Zasadniczo na tej też linii leży dalsza treść omawianego rocznika. Tak więc dział II zatytułowany: "Etnografia a muzeum" jest znów swoistą prowokacją do dyskusji, tym razem na odcinku etnografii muzealnej. Rozpoczyna go artykuł (uprzednio wygłoszony referat) Ernsta Schleego pod znamiennym tytułem Muzeum etnograficzne jako wyzwanie (als Herausforderung). Problematykę tego artykułu można oddać pytaniem: "Komu służy etnografia na przykładzie muzeum?" Bo j tutaj zawarte są podobne jak poprzednio zagadnienia: uzasadnienie istnienia muzeum etnograficznego, braki w jego teorii, kłopoty z nazewnictwem, sprawa autentyku, zasad wystawiennictwa izolowanych i wyrwanych z kontekstu przedmiotów i icl1 łączenia w zespoły, kwestia wydzielonych muzeów sztuki ludowej - itp. Jednym słowem mamy tu szeroki zakres problematyki współczesnego muzealnictwa etnograficznego. Podobne zagadnienia poruszane są w dyskusji nad tym referatem, IV której wzięli udział: M. Scharfe, H. U. Roller i H. Siuts. Trzeci, obszerny dział rocznika zawiera szereg artykułów i informacji na temat przeprowadzonych w Instytucie Ludwika Uhlanda nowatorskich badań nad współczesnymi ozdobami na ścianach wnętrz mieszkalnych w różnych środowiska~h, także wielkomiejskich. O wielostronności odkrytej problematyki i o metodach badawczych świadczą już same tytuły referatów. Tak więc np. M. Scharfe pisze o problemach socjologii ozdoby ściennej, R. Schenda na temat "popularnej" ozdoby ściennej i procesu komunikacji, ciż dwaj następnie o postawach, obiektywacjach i funkcjach związanych z tymi elementami kulturowymi itp. Druga połowa tego działu zawiera artykuły dotyczące zarówno trudności występujących w tego typu badaniach, jak też problematyki i wyników szczegółowych badań zespołowych przeprowadzonych w miejscowości Reutlingen. Wpierw, jako wstępne rozeznanie, uzyskano 800 wypracowali szkolnych z dwóch miast w Szwabii, następnie przebadano dokładnie 622 mieszkań. Wyniki przedstawiono w wielu szczegółowych tabelach i w kilku artykułach, omawiających m.in.: ozdoby ścienne jako środek reprezentacji, jako czynnik socjalizacji, zanalizowano ozdoby religijne, przeprowadzono szczegółową analizę pokoju sypial- �RecenzJe, przeglądy wydawnictw 315 i czasopism nego czy dziecięcego itp. W sumie - interesująca próba przestawienia tematycznego i metodycznego badań etnograficznych na współczesne życie cywilizacyjne. W dziale prac drobnych znajdujemy artykuł H. Schillinga, Kunstpopularisierung aIs volkskundlisches Dokumentationsproblem, leżący również na omawianej poprzednio linii. Chodzi dzisiaj nie o badanie sztuki ludowej w sensie tradycyjnym (sztuka z ludu dla ludu), gdyż taka już nie istnieje, ale powszechnie występującego zjawiska zaopatrywania się ludzi w wytwarzane masowo przedmioty sztuki (oryginały, reprodukcje). Badania, jakie przeprowadzono w 5 różnych osiedlach, dotyczyły nie samych przedmiotów i ich wytwórczości ale sposobu zaopatrywania się i samego pI"Ocesuich recepcji i funkcji. Ostatni artykuł dotyczy etnografii archeologicznej i zawiera informacje o naczyniach znajdowanych w wykopaliskach pochówkowych. W sumie biorąc, omawiany rocznik "Zeitschrift fUł' Volkskunde" jest znamiennym pl'zykładem w sedi usiłowań wyprowadzenia zachodnioniemieckiej Volkskunde z ideologicznych obciążeń przeszłości i ze ślepego zaułka, w jakim się ona w konsekwencji znałazła, na tory współczesności, przy wyraźnej jednak tendencji utrzymania nadał swoistego oblicza owej niemieckiej Volkskunde. Józef Kultura. Ćasopis za teoriju sociołogiju kulture kulturnu Burszta politiku, Beograd 1970, nr 8-11. Periodyki specjalistyczne wydawane w ośrodkach naukowych bratnich krajów słowiańskich nie cieszą się u nas, niestety, należytym zainteresowaniem. Świadczy o tym choćby niewielki procentowo udział omówień i recenzji zawartości czasopism pochodzących z tych krajów, jakie sporadycznie ukazują się na łamach naszych etnograficznych i socjologicznych organów. Stosunkowo najlepiej reprezentowane są jeszcze wydawnictwa l'adzieckie, czeskie i słowackie, natomiast periodyki z krajów bałkańskich są często całkowicie niedostrzegane, co powoduje, iż suma informacji o prowadzonych w tamtych ośrodkach pracach naukowo-badawczych jest u nas niepełna i fragmentaryczna. Chal'akterystykę tę odnieść można również z powodzeniem do oceny recepcji naukowego piśmiennictwa jugosłowiańskiego. Mając nadzieję, iż ta niezadawalająca sytuacja ulegnie poprawie, pragnę pokrótce zaprezentować polskiemu czytelnikowi interesujący periodyk jugosłowiański: "Kultu ra", którego podtytuŁ "Czasopismo poświęcone teorii i socjologii kultury i polityce kulturalnej" określa nam z grubsza profil tematyczny tego kwartalnika. Pismo to, będące w istocie rzeczy odpowiednikiem naszej "Kultury i Społeczeństwa", przeznacza również swe łamy na publikację artykułów, rozpraw i materiałów z zakresu szeroko rozumianej antI"Opologii kulturowej i z tej właśnie racji wydaje się także godne uwagi etnografów, i to nie tylko tych, którzy interesują się ludową kulturą narodów Półwyspu Bałkańskiego. "Kultura" wydawana w Belgradzie przez "Zawod za proucavanje kulturno g razvitka" ukazuje się dopiero od 1'. 1968 w ilości 3-4 zeszytów rocznie. Każdy z nich, oprócz bloku większych studiów, zawiera również dział opinii, dyskusji, recenzji i przedruków z dawnych i współczesnych publikacji dostarczając w sumie �31G Recpn.!je. pl'.zegląrJy wydawnicttc i CZll.llOpisrn czytelnikowi poważną porcję informacji na temat różnorodnych aspektów życia kulturalnego w Jugosławii i poza jej granicami. Widoczna preferencja dla artykułów o charakterze teoretyzującym świadczy wyrażnie o ambicjach zespołu redakcyjnego, który świadomie dąży do uczynienia z ,.Kultury" międzynarodowego forum wymiany myśli na podstawowe problemy współczesnej kulturologii. Większość artykułów zamieszczanych w ostatnich kilku numerach dotyczyła kluczowych zagadnień przeobrażeń kulturowych współczesnego społeczeństwa przemysłowego, rozpatrywanych zarówno w odniesieniu do środowiska wiejskiego, jak i miejskiego. Rozważania teoretyczne, opróc7. swych walorów ściśle naukowo-poznawczych, prowadzić także mają zgodnie z zamierzenie.m zespołu redakcyjnego - do wzbogacenia ogólnej wiedzy na temat możliwości rozs7.erzenia świadomego i planowego wspóluczestnictwa w formowaniu nowych wzorców kultury masowej, kształtowanych w oparciu o przetworzone i wyselekcjonowane elementy ludowej i narodowej tradycji. Przeświadczenie, iż taki właśnie winien być kierunek rozwoju życia kulturalnego kraju szybko nadmbiającego wiekowe zaległości i zaniedbania, zaznacza się z różnym nasileniem w wielu artykułach. Zresztą bogactwo tematyki szczegółowej belgradzkiej "Kultury" jest ogromne. Poszczególne rozprawy, polemiki, omówienia dotyczą bowiem takich zagadnień, jak: socjologii sztuki i socjologii środowisk twórczych, antropologii kulturowej, polityki kulturalnej i kultury masowej, ki"ytyki filmowo-teatralnej, telewizyjnej i literackiej, a także historii, filozofii i psychologii kultury. Zwrócono również uwagę na takie problemy, jak np. rola edukacji i rewolucji społecznej w procesie upowszechniania kuliUl'y, poświęcając przy tym sporo miejsca analizie znaczenia marksistowskiej teorii rozwoju społecznego do badań nad przeobrażeniami kultury zachodzącymi w społeczeństwie socjalistycznym. Obok publikacji pióra autorów jugosłowiańskich znależć możemy także szereg artykułów specjalistów cudzoziemskich, którzy zaproszeni do współpracy dostarczyli poczytnemu organowi belgradzkich humanistów specjalnie w tym celu napisane własne rozprawy. Sądząc po ilości artykułów dostarczonych z poza granic kraju, najciaśniejsze kontakty łączą widać "Kulturę" ze środowiskiem francuskich naukowców, którzy wypowiadali się na takie tematy, jak np. dehumanizacja literatury (1968, nr 2-3), wybrane problemy socjologii marksistowskiej (1969, nr 5-6), czy trudności w pracy teatralnej w środowisku wiejskim (1970, nr li). Do belgradzkiego organu teoretyków i socjologów kultury pisywali także naukowcy z Włoch. Wielkiej Brytanii, a z krajów socjalistycznych - badacze z Czechosłowacji. Wśród tych studiów na szczególną uwagę zasługuje artykuł Vaclava Lamzera z Pragi zatytułowany Kultura w przemianach społecznych, zamieszczony w numerze 8 rocznika 1970 (s. 72-87). Otóż rozprawa ta dotyczy kluczowych problemów wzajemnych stosunków zachodzących między sferą kultury, a społeczną egzystencją jej nosicieli. Autor traktując kulturę jako dynamiczny system 7.iniegrowanych wewnętrznie elementów, ukazuje jego funkcjonowanie w płaszczyźnie indywidualnej oraz mikro - i makrospolecznej. Zwraca prz.v tym uwagę na istotne zjawiska zachodzące w analizowanym systemie kulturowym w toku pl'Ocesu spontanicznych zmian społecznych oraz w trakcie przeobrażeń planowych, świadomie kierowanych. Wreszcie poruszając zagadnienie antynomii między tendencjami zmierzającymi do unifikacji społeczno-kulturowych systemów a procesami ich deferencjacji, zwraca uwagę na związek historycznie zdeterminowanej kultury z określonym terytorium. Tą drogą w swych rozważaniach teoretycznych dochodzi Lamzer do kwestii tzw. obszarów kulturowych zastanawiając się nad ich etniczną specyfiką i znaczeniem tej specyfiki we współczesnych procesach zmian tradycyjnych struktur kulturowych. �Recen?;je, .. Stosu n I<owo d·uzo miejsca pr.z.'cglądy wydawnictw i c,?;'aSOpls1n w poszczego'1 nyc h numerac l1 31C.'\t K It " ., U ury przeznaczono na llumaczenia fragmentów głośniejszych prac wybitnych i szeroko znanych w świecie uczonych: fiłozofów, socjologów, antropologów, krytyków literackich itp. \V ten sposób czytelnik jugosłowiański uzyskuje możliwość bezpośredniego poznania poglądów przedstawicieli różnych współczesnych i historycznych szkól, kierunków, prądów, tendencji i stanowisk. Dlatego też dziwić nas nie może zamieszczenie obszernych esejów "modnego" na Zachodzie filozofa Herberta Marcuse'go, uchodzącego obecnie za duchowego przywódcę anarchizującej młodzieży studenckiej odwołującej się do sformułowanej przez niego krytyki społeczeństwa przemysłowego. W numerze 1970/11 (s. 25-56) znajdujemy obszerny szkic pióra tego myśliciela z San Diego poświęcony analizie "afirmatywnego charakteru kultury". który stanowi przekład fragmentu większej pracy tego ideologa zatytułowanej Kulturund Gesellschaft, a wydanej we Frankfurcie w r. 1965. Nie ma potrzeby sygnalizowania tu treści tej wysoce kontrowersyjnej rozprawy, gdyż czytelnik polski zainteresowany poglądami H. Marcuse'go sięgnąć może z łatwością do pracy E. i F. Ryszków Między utopią a zwątpieniem (Warszawa 1970), w której znajdzie właśnie krytyczne omówienie podstawowych teoretycznych ustaleń i ideologicznych haseł tego społecznego ,.utopisty". Obok tego typu tłumaczeń poczesne miejsce zajmują przedruki z książek i prasy krajowej. Dokonuje się ich zwykle w ten sposób, by udostępnić czytelnikowi przede wszystkim te fragmenty publikacji, które dotykają najbardziej istotnych, a związanych z kulturą problemów teoretycznych i praktycznych. W ten sposób rozproszone często stwierdzenia i wartościowe wypowiedzi zostają na powrót skomasowane i zestawione razem w jednym miejscu, zmuszając raz jeszcze do głębszej refleksji i pobudzając do dyskusji. Wśród przedruków zamieszczonych w roczniku 1970 zasługują na uwagę: artykuł Vladimira Petrića o roli telewizji w społeczeństwie i jej wpływie na kształt kultury masowej, będący fragmentem większej pracy tegoż autora pt. Telelcizja jako środek komunikacji i ekspresji (nr 8, s. 8-24), oraz studium Milana Rankovića poświęcone podstawowym sprzężeniom zachodzącym między działalnością artystyczną i naukową we współczesnym świecie ogarniętym rewolucją naukowo-techniczną, zaczerpnięte z kolei z dzieła pt. Sztuka i nauka (nr 8, s. 57-71). Równocześnie w bogatym dziale informacyjnym "Kultury" zamieszcza się obszerne fragmenty artykułów i różnorodnych wypowiedzi wyjętych z prasy centralnej i regionalnej, które publikuje się w ten sposób, by dotyczyły one jednego wybranego problemu, np. kultury i rewolucji, czasu wolnego, czy niektórych aspektów polityki kulturalnej. Tą drogą "Kultura" akcentuje swe uprawnienia do prezentacji na jugosłowiańskim rynku wydawniczym aktualności kulturoznawczych dostarczając zarazem czytelnikowi maksimum skondensowanej i wyselekcjonowanej informacji na ten temat. Wreszcie wspomnieć należy o interesującej inicjatywie polegającej na publikacji stenogramów z dyskusji zespołu specjalistów umyślnie w tym celu aranżowanych czy to przez samą redakcję "Kultury", czy też przez inne instytucje związane ze środkami masowego przekazu. Ta stara w gruncie rzeczy forma wypowiedzi, ukazująca się w nowym kształcie, posiada ogromne zalety. Nie tylko umożliwia intel'dyscyplinarną wymianę informacji, sprzyjając ścieraniu się kontrowersyjnych poglądów, ale za jednym zamachem wprowadza czytelnika w pełny, bogato zróżnicowany wachlarz problemów, zmuszając go do znacznie aktywniejszego odbioru treści, niźli ma to miejsce w trakcie lektury zwartych i jednorodnych publikacji. Zyczyć by sobie należało, by taka forma wypowiedzi mogła wzbogacić i nasze ";:;/'> F ')'.4... <._~. �318 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism piśmiennictwo etnograficzne - w którym inicjatywy tego rodzaju nie były dotychczas szerzej podejmowane. Dla etnografa i folklorysty najbardziej interesujący materiał zawiera stenogram z dyskusji na temat "nowej muzyki ludowej" w Jugosławii, która odbyła się przy końcu 1969 1'. przed głośnikami w Belgradzie (1970, nr 8, s. 90-130). Wzięli w niej udział obok publicystów również socjolog, etnomuzykolog, filozof i psycholog, co wzbogaciło i znacznie ożywiło polemikę, która przesuwała się wciąż z jednej płaszczyzny na drugą. Wachlarz poruszanych problemów był niezmiernie duży, dlatego też wymienię tu tylko zagadnienia najważniejsze. A więc zastanawiano się nad miejscem współczesnego folkloru muzycznego w kulturze masowej i narodowej, podjęto sporne zagadnienie tzw. "ludowości" w muzyce, rozpatrywano udział tradycyjnych i nowych elementów w nowopowstałych i akceptowanych społecznie formach muzycznych, dyskutowano nad walorami estetycznymi i ludycznymi tych utworów. \V podsumowaniu dyskusji stwierdzono natomiast, iż nowa "muzyka ludowa" nie wnosi żadnych oryginalnych treści, stanowi ona bowiem zazwyczaj rezultat kompilacji tradycyjnych wątków, stylów i rytmów pochodzących z różnych .regionów kraju sprzęgniętych dodatkowo z muzyką popularną i rozrywkową. Utwory te reprezentują pod względem artystycznym stosunkowo niski poziom i cechują się szablonowością, oscylując często na pograniczu tzw. kiczu. Dlatego też ustalono rzecz ciekawa - iż muzykę tego rodzaju w pierwszym rzędzie należy rozpatrywać jako zjawisko społeczne i badać ją właśnie od strony socjologicznej, świadomie rezygnując z głębszej analizy muzykologicznej, która odkrywając wprawdzie eklektyczną strukturę tych utworów, nie ukaże nam przecież ram ich społecznej akceptacji. Dyskusje i polemiki, oryginalne studia i przedruki prac obcych stanowią a rzeczywistej wartości kwartalnika "Kultura", który polecamy uwadze polskiego czytelnika. Interdyscyplinarny charakter tego pisma ogranicza wprawdzie ilość materiałów z interesującej nas szczególnie dziedziny, ale jednocześnie stwarza okazję do wszechstronnego oglądu problemów kultury, zarówno tej rozpatrywanej w aspekcie globalnym, jak i tej osadzonej w konkretnych realiach jugosłowiańskich. Na zakończenie warto dodać, iż lekturze niezwykle interesujących rozpraw sprzyja oryginalny format pisma i jego układ graficzny. Jednoszpaltowe, wąskie stronice tekstu przerywane są od czasu do czasu szokującymi grafikami nawiązującymi do najlepszych tradycji surrealizmu i groteskowej makabry. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38ffbcdc9d8394bfdab08c96a00c13ac.pdf bd009a303c7a220cc0b3b84e29bbec58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1311 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1211 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.279-336 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. R E c E N z J E Lud, t. 56, 1972 Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej. Wybór tekstów. Wybór, opracowanie i wstęp Andrzej Kwilecki. Poznań 1970. Instytut Zachodni, seria: Ziemie Zachodnie Studia i Materiały nr 13, ss. 468. Ziemie Zachodnie. z uwagi na całokształt zjawisk procesów społeczno-kulturowych jakie zaszły na tym terenie w okresie dwudziestu pięciu lat od zakończenia działań wojennych. stanowią obszar wyjątkowy w skali światowej. Wyjątkowość tych zjawisk ma swoje źródło w ogromnych przesunięciach ludnościowych, w całkowitej niemal wymianie ludności, polegającej na odpływie ludności pochodzenia niemieckiego i napływie Polaków. Implikowały one potrzebę poznania i przebadania tych proces()w ze względów poznawczych i praktycznych. Stanowiły one swoiste ..laboratorium społeczne" dla socjologów i etnografów. Badania te kontynuowano w różnych okresach czasu \V zakresie obu dyscyplin, stosując zróżnicowane ujęcia i zakresy przedmiotu badań. Wyniki prac badawczych socjologicznych i etnograficznych, prowadzonych na tym terenie zazębiają się w sposób swoisty, rozpatrują bowiem tę samą rzeczywistość z dwóch różn.vch stanowisk, od strony zagadnień społecznych i kulturowych. Z lego leż powodu p<Jznanie niektórych specyficznych aspektów wyników badań socjologicznych nad społeczną problematyką Ziem Zachodnich jest istotne dla badań nad współczesnymi pl"Zeobrażeniami kulturowymi wsi na Ziemiach Zachodnich. bowiem badania etnograficzne nad tą problematyką muszą łączyć się w pewnym punkcie z badaniami socjologicznymi. Próbą podsumowania dorobku badań socjologicznych nad Ziemiami Zachodnimi jest opracowanie A. Kwileckiego zawierające wybór 31 tekstów z polskiej literatury socjologicznej. Publikacja ta stanowi dokumentację rozwoju badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich, ukazuje rozwój problematyki badawczej i metod. Kilka pozycji w niej zamieszczonych dotyczy bezpośrednio pToblematyki z pogranicza socjologii i etnografii. Próba pl'ześledzenia zagadnień zawartych w poszczególnych tekstach. zestawionych według pewnych grup problemO\~Tych przez A. Kwileckiego, wykazuje, że dostarczają one wiele cennego materiału dla badań etnograficznych. Znaczenie tego materiału polega z jednej strony na tym, że wprowadza on wszechstronnie \V specyfikę procesów społeczno-kulturowych na tym terenie, a z drugiej ukazuje, iż w badaniach nad współczesnymi przeobrażeniami udział każdej z dyscyplin i ich łączność jest nieodzowną. W omówieniu lej publikacji warto nieco więcej uwagi zwrócić na wstęp A. Kwileckiego, w którym autor porusza szereg istotnych zagadnień, stanowiąc~rch niejako uzupełnienie i komentarz ukazujący w szerokim aspekcie całokształtu dorobku polskiej socjologii znaczenie badań nad Ziemiami Zachodnimi. Autor omawia w nim rozwój problematyki badawczej. a nadto przedstawia metody, jakimi \V tych badaniach posługiwano się, wskazując na ich wszechstronne znaczenie praktyczne. W dalszej części przedstawione zostały poszczególne ośrodki badawcze, ich wkŁad i dorobek w zakresie prac badawczych, prowadzonych na Ziemiach Zachodnich. �280 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Osobnym zagadnieniem, poruszonym przez A. Kwileckiego, to problem wkładu wyników badań nad tymi terenami do ogólnej teorii socjologicznej, a po części i etnograficznej. Autor podkreśla, że z wielości badań empirycznych, jakie prowadzone były w różnych okresach czasu, w różny{;h aspektach nad szerokim wachlarzem zagadnień, wyciągnąć można kilka wniosków mających istotne znaczenie teoretyczne. Zaliczyć do nich można m. in. wyniki badań nad przebiegiem akcji osiedleńczej, mającej duże znaczenie dla teorii migracji i osadnictwa. Istotnego znaczenia dla teorii integracji społecznej miały wyniki dalszych badań nad zagadnieniem tworzenia się nowych społeczności lokalnych i regionalnych na miejscu początkowej "próżni społecznej". Badania zjawisk zderzenia kultur na Ziemiach Zachodnich i ich konsekwencje wniosły nowe, o dużym znaczeniu poznawczym, elementy teorii kultury. Pewne wnioski o znaczeniu praktycznym i społeczno-politycznym dotyczą socjologicznych aspektów historycznego procesu kształtowania się polskiego terytorium narodowego. Teksty zawarte w poszczególnych rozdziałach omawiają kolejno podstawowe zagadnienia specyficzne dla ty,ch terenów, takie jak: kwestię socjotechniki osadnictwa oraz polityki integracyjnej w pierwszym okresie, spoleczną rolę nauczydela i szkoły, problematykę ludności rodzimej, charakterystykę wybranych gmp ludności napływowej i przebieg procesów tworzenia się nowego, jednolitego społeczeństwa. Nadto niektóre podejmują problematykę społeczności lokalnych i regionalnych oraz "młodej" struktury demograficznej Ziem Zachodnich. Istotnym elementem tego tomu są wprowadzenia pióra A. Kwileckiego do poszczególnych rozdziałów, koncentrujących się wokół problemów dotyczących wspólnej tematyki. Oprócz wprowadzeń, zamieszczone zostały krótkie notki, odnoszące się do poszczególnych tekstów, w których oprócz informacji o źródle skąd pochodzi dany tekst, autor charakteryzuje i określa miejsce, jakie dane opracowanie zajmuje w szerszym kontekście badań socjologicznych. Rozwój problematyki badawczej przechodził kilka etapów, będących odpowiednikiem pewnych okresów przemian społecznych. W pierwszym etapie przedmiotem zainteresowania socjołogów były zagadnienia ruchów migracyjnych i kształtowania się stosunków między poszczególnymi grupami ludnościowymi. Szczególne miejsce w ówczesnych badaniach zajmował problem ludności rodzimej. Badania etnograficzne w tym czasie koncentl'Owały się wokól dokumentacji zachowanych reliktów polskości oraz uchwycenia i zarejestrowania niektórych tradycyjnych elementów kultury materialnej ludności osadniczej, W pierwszej części A. Kwilecki zawarł teksty odnoszące się do najwcześniejszego okresu w pracach naukowych dotyczących Ziem Zachodnich, które podejmowane były przez Radę Naukową dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Problematyka podejmowana przez Radę związana jest z zagadnieniami społecznej organizacji osadnictwa i prawidłowej polityki osiedleńczej. Wysunięto wówczas szereg projektów i propozycji, a wprowadzeniem do dyskusji i motorem dalszych poczynań była rozprawa R. Buławskiego (zawarta w omawianym tomie) nad niektórymi problemami polityki osadniczej. Zamieszczone w tej części teksty dotyczą teoretycznych zagadnień oraz techniczno-organizacyjnego sposobu zasiedlania Ziem Zachodnich (R. Bulawski, M. Orlicz, K. Dobrowolski, P. Rybicki), a także problemu kształtowania się nowego społeczeństwa (T. Kłapkowski, P. Rybicki, K. Dobrowolski, R. Buławski, S. Golachowski) oraz życia kulturalnego (R. Lutman). W drugiej części poświęconej społecznej roli szkoły i nauczyciela na Ziemiach Zachodnich znalazły się teksty odnoszące się do zagadnień okresu pionierskiego (R. Wroczyński, A. Kwilecki), niektórych aspektów udziału nauczyciela w życiu �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 281 społeczno-kulturalnym oraz funkcji pełnionych przez nauczycieli w nowych społecznościach (J. Szczepański i J. Woskowski) oraz regionalizacji w pracy wychowawczej (Z. Dulczewski). Już od pierwszych powojennych lat w centrum zainteresowań znalazły się zagadnienia związane z ludnością rodzimą. Szczególnie silnie badania te rozwinęły się na Śląsku Opolskim. Tematem ich były sprawy etniczne Śląska Opolskiego, akcja osadnicza, problemy współżycia ludności autochtonicznej i napływowej, a nadto zagadnienia świadomości narodowej ludności rodzimej i ewolucja przeobrażeń w życiu społecznym tej grupy. Z tego też powodu słusznie A. Kwilecki w swym wyborze wynikom tych badań poświęcił osobną część. Pozycje w niej uwzględnione dotyczą uwarunkowań i przeobrażeń w życiu i świadomości narodowej ludności autochtonicznej (S. Ossowski, S. Nowakowski) oraz rozwoju procesu integracji tej ludności i osadników (K. Zygulski i J. Chałasiński). W całym okresie badań naukowych na Ziemiach Zachodnich w centrum zainteresowań znajdowaŁy się kwestie ludności osiedleńczej. Do problematyki tej nawiązują wszelkie niemal publikacje oparte na badaniach terenowy'ch. Wiąże się to z faktem, że ludność ta stanowiła dominującą grupę mieszkańców Ziem Zachodnich i dostarczyła jednocześnie, dzięki swym etnograficznym i społecznym zróżnicowaniom, caŁego wachlarza interesujących i ważnych zagadnień, których przebadanie umożliwiło szersze spojrzenie na całokształt przebiegu procesów społecznych. Wszystkie kategorie osiedleńcze, a nawet prawie wszystkie grupy etnograficzne doczekały się szerszych publikacji. A. Kwilecki z całego bogactwa istniejącej literatury uwzględnił fragmenty prac odnoszących się do podstawowych zagadnień socjologicznych: Wielkopolan (Z. Dukzewski i A. Kwilecki), repatriantów z ZSRR (S. Nowakowski i K. Zygulski) i reemigrantów z Francji (W. Markiewicz). W dalszym etapie badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich na czoło wysunęły się zagadnienia określane jako tworzenie się nowego społeczeństwa. W skład problematyki badawczej tego procesu weszły zagadnienia adaptacji grup ludności napływowej do nowego środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego oraz kulturalnego oraz procesy stabilizacji przestrzennej i społecznej. Najwięcej jednak uwagi poświęcono zagadnieniom integracji społecznej i tworzeniu się jednolitego społeczeństwa. Prowadzono także badania 'nad inną formą integracji, jaką jest integracja przestrzeni społecznej, scalania się Ziem Zachodnich w świadomości ich mieszkańców. Najnowsze badania, których nasilenie przypada na okres ostatni, to badania nad swoistymi cechami nowego społeczeństwa. W tej <:zęści wyboru tekstów poświęconych zagadnieniom tworzenia się nowego społeczeństwa znalazły się opracowania dotyczące problemów demograficzno-socjologicznych konsekwencji osadnictwa w mieście (L Turnau), integracji i formowania się społeczności lokalnych małych miast (Z. Pióro i B. Rząd-Górnicki oraz S. Nowakowski). Sprawom integracji kulturowej wsi poświęcony jest artykuł J. Burszty, w którym omówione zostały zagadnienia związane z mechanizmem zderzenia kultur i tworzeniem się jednolitych kulturowo społeczności wiejskich. Tekst pióra Z. Dulczewskiego dotyczy problemu powstawania nowych społeczności regionalnych na Ziemiach Zachodnich. W dalszej części zawarto rozprawy zajmujące się problematyką Ziem Zachodnich w sposób całościowy, dotyczące roli polityki państwa i partii w procesie integracji społecznej (W. Markiewicz), uwarunkowań i przebiegów procesów społecznych na Ziemiach Za·chodnich na tle całego kraju (P. Rybicki), wpływu młodej struktury wieku mieszkańców tych terenów na ich dalszy rozwój demograficzny i społeczny (J. Ziółkowski) oraz stosunku i postaw młodego pokolenia �282 Recenzje, przegrqay wyaawnictw czasopism mieszkańców Ziem Odzyskanych wobec nowych ojczyzn lokalnych i regionalnych (Z. Dulczewski). Znaczenie tego wyboru i jego wartość ,polega glównie na szerokim i wszechstronnym ukazaniu całokształtu dorobku socjologii Ziem Zachodnich. W zakończeniu należy podkreślić, że istniejąca literatura etnograficzna dotycząca Ziem Zachodnich winna także doczekać się opracowania, które stanowiloby podsumowanie caloksztaltu badań, W ten s.posób udokumentowane zo.stałyby w pełni przeobrażenia społeczno-kulturowe na Ziemiach Zachodnich w ostatnim dwudziestopięcioleciu. Andrzej Między dawnymi a nowymi skiego i J. Krzyżanowskiego. laty ... Studia folklorystyczne. Wroclaw-Warszawa-Kraków Brencz Pod redakcją R. Gór1970, ss. :350. Książka stanowi konsekwentną kontynuację programu zaproponowanego prze/o wydawców w przedmowie do POlPrzedniego tomu Studiów folklorystycznych pt. W świecie pieśni i bajki. Jako publikacja pretendująca do roli forum, które integrować ma wysilki i osiągnięcia badawcze różnych ośrodków naukowych, skupia prace folklorystów ze środowisk warszawskich i pozawarszawskich, m. in. z Krakowa. Poznania, Wrocławia, Opola. Siedemnaście artykułów składających się na calość zbioru reprezentuje różny ty:p maiteriału i rozleglą tematykę. Koncentruje się ona w dwu działach: pierwszy zawiera studia i lprzyczynki do historii folkloru i badaii nad nim, drugi skupia 'prace poświęcone folklorowi wspólczesnemu, oparte w ogólnej mierze na materiałach terenowych z ostatnich lat.. W'idoczne w zestawieniu z tomem ,poprzednim poszerzenie problematyki o złożone zagadnienia polskiego folkloru w.s.pól'czesnego przyjąć należy ze .s7Jczególnym uznaniem. SIedzenie jego przemian i funkcji w określonej rzeczywistości kulturowej, rzetelna i wielostronna dokumentacja są bowiem ,niezbędne dla syntezy pol'Skiej kuJitury ludowej. Dział pierwszy, zatytułowany Do dZiejÓW folklO1'u i folklorystyki, zawiera a prac o różnym profilu. Próby teoretycznego ujęcia problemu i sprecyzowane konstatacje syntetyczne przynoszą trzy studia: J. Krzyżanowskiego Przysłowie i bajka w folkloj'ze polskim, S. Grzeszczuka Kariera Albertusa oraz T. Brzozowskiej Berwi1iski jako folklorysta. Pierwsze z nich podejmuje problem związków genetycznych przysłowia z bajką. Przedmiotem artykułu jest grupa przysłów o rodowodzie literackim. wywodzących się z tekstów bajkowych. Autor analizuje stosunek tych przysłów do źródeł, uwarunkowany charakterem źródła i jego recepcją, odnajduje wzajemne' pokrewieństwa formalne i tematyczne, by dojść tą drogą do ,potwierdzenia literackiego charakteru pn~ysłowia. W studium Grzesz;czuka przedstawiona zoslała biografia literacka AIbertusa, bohatera pierwsze.go a zarazem najbardziej reprezentatywnego utworu sowizdrzalskiego nurtu nteratury staropolskiej, Wypl'awy plebańskiej. Autor ukazuje dzieje narosłej wokół tego utworu i jego czołowej postaci dlugiej i żywotnej -tradycji literackiej, a także daje wnikliwą ocenę roli i miejsca tej tradycji w naszej literaturze. Warto tu zaznaczyć, że rozprawa ta konlynuuje pl'Oblematykę 'poruszaną już przez tegoż autora w poprzednim tomie Studiów w artykule Nobilitacja antybohatel'a. Trzecia wreszcie z wymienionych wyżej prac ma na celu weryfikację dotychczasowy!ch ocen dorobku folk!lorystyczDzego Berwińskiego. ukazanie jego rzeczy:wis,tych zasług i znaczenia dla ,polskiej folklorystyki. Na drodze precyzyjnej analizy prac tego badacza, głównie przełomowych dla dziejów badań �Recenzje, pr;.:eglq.dy wyclalvn.icfw i. czasopism 283 nad folklorem Studiów a literaturze ludowej, dokumenituje Brzozowska tezę, że zasadnicza wartość pracy Berwińskiego polega nie na teoretyczny>ch uogólnieniach, lecz na nowatorskich propozycjach badawC"<:ych i postulatach metodologicznych. Pozostałe prace z tego działu mają przeważnie charakter materiałowy; charakteryzują bądź prezentują źródła o wartości historycznej. J. Pośpiech omawia w swym artykule materiały folklorystyczne zawarte w prasie śląskiej z lat 1845-186:3, wokół której koncentrowały się pierwsze zainteresowania i prace w tym kierunku na Śląsku. B. Zakrzewski zajmuje się Bandtkiem jako zbieraczem pieśni, dopełniając tym samym portret naukowy tego badacza i stawiając hipotezę dotyczącą autorstwa anonimowego zbioru krakowiaków. Praca A. Skrukwy rzuca ciekawe światło na recepcję pierwszych polskich zbiorów pieśni ludowych i aspekt społeczny dyskusji nad nimi. Wreszcie dwa artykuły w tej grupie poświęcone są niepublikowanym lub świeżo wydanym materiałom archiwalnym. W pierwszym. pióra R. Wojciechowskiego, publikuje i omawia autor dwa dokumen ty: l'Odzaj kwestionariusza przYl'Odniczo-Iudoznawczego z 11105 r., przygotowany przez T. Czackiego. oraz anonimowy Opis Puszczy Zielonej... prawdopodobnie z pierwszego trzydziestolecia XIX wieku. Przynoszą one cenne przyczynki do historii folIdorystyki we wczesnym okresie jej rozwoju. Drugi, napisany przez J. Gołosa, jest komunikatem o odkrytym przez autora i już wydanym przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne rękopisie sprzed 1680 L. stanowiącym źródło do historii pieśni polskiej w XVII wieku. Dział drugi - O folklorze wspólczesnym - objętościowo większy od pierwszego, obejmuje 9 prac, będących w więrl:szości wyn'i'kiem be~pośredniego lub pośredniego kontaktu 7. terenem. Prezentują one nowy materiał folklory'styczny, zebrany w różnych regionach Polski, niektóre przedstaw'iają propozycje warsztartowe, terminologiczne j melodologiczne, a także przynoszą syntetyczne ujęcia wybranych zagadnień. Wpl'awdzie pewne zawarte w nich uogólnienia wydają się dyskusyjne i mają charakter roboczy, z czego zdają sobie sprawę i autorzy, i redakcja, ale jest to chyba nieodłącznym atrybutem wszelkich badań nad współczesnymi procesami przemian kulturowych, prowadzonych z natury rzeczy bez możliwości korygowania ich wniosków przez właściwą perspektywę historyczną. Szczególnie cenne wydaj2 się tu wyraźne wyeksponowanie postulatu środowiskowego i kompleksowego badania folkloru, funkcjonującego w określonej rzeczywistości kulturowej. Uwidacznia się to głównie w rozprawach teoretyczno-metodologicznych B. Linette'a (Problematyka .folkloru wspólczesnego na tle 1'Zeczywistości kulturowej Ziemi Lubuskiej) i D. Simonides (Mechanizm życia opowiadań ludowych <<na iPrzy'kladzie Śląska»). Autor pierwszej ,podejmuje próbę syntezy współczesnego folkloru Ziemi Lubuskiej \V oparciu o reprezentatywny materiał terenowy. Wychodząc od sprecyzowania własnej koncepcji folkloru współczesnego, który rozgranicza od f-olkloru tradycyjnego na zasadzie kryterium funkcjonalistycznego, rozważa egzystujące obecnie i żywotne formy folkloru wsi lubuskiej. Praca jest prezentacją stanowiska etnograficzno-socjologicznego w badaniach nad folklorem współczesnym. Przedmiotem rozprawy D. Simonides jest <J.naliza kierunku przeobrażeń formalnych i tematycznych współczesnych śląskich opowieści ludowych, funkcji, jakie pełnią w konkretnym środowisku społecznym, oraz ich społecznej transmisji. Te nowe dla polskiej a także europejskiej folklorystyki zagadnienia były punktem wyjścia dla ID-letnich, wielopłaszczyznowych badań terenowych i pozwoliły autorce na wysnucie interesujących wniosków dotyczących repertuaru współczesnych opowiadań ludowych na Śląsku, a także motorów i praw rządzących jego przemianami. Praca J. Sadownika O problematyce tekstologicznej tradycyjnych pieśni ludo- �284 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism prezentuje model archiwum tekstów pieśni ludowych oraz koncepcję ich katalogowania. Wysunięte tu propozycje warsztatowe i edytorskie zasługują na uwagę, tym bardziej że zagadnienia systematywwania i klasyfikacji pieśni ciągle jeszcze czekają na pełne i operatywne rozwiązanie naukowe. Pod innym kątem problematyką pieśni zajmuje się A. Mioduchowska. Celem jej artykułu jest wyznaczenie w nich treści społecznych, przy czym bierze pod uwagę zarówno pieśni poświęcone problematyce społecznej .w całości, jak i te, które zawierają tylko jej elementy. Współczesnemu repertuarowi pieśniowemu poświęcone są prace H. Kapełuś i E. Jaworskiej, omawiające materiały nadesłane na konkurs zorganizowany na łamach "Nowej Wsi" w latach 1968-1969 przez Zarząd Główny Związku Młodzieży Wiejskiej przy współudziale naukowców. Wobec ogromnej żywotności tradycji pieśniowej w środowisku wiejskim i do niego ciążącym, potwierdzonej plonem konkursu (4 tys. wariantów tekstowych), aktualna staje się konieczność opracowania zasobu polskich pieśni popularnych. Oba artykuły dostarczają informacji umożliwiających orientację w tym materiale. Dla badań na pograniczu folkloru i literatury przydatna może być publikacja J. Dunina, w której autor dokonuje przeglądu wybranych zagranicznych wydawnictw popularnych pod kątem ich analogii i wpływów na polskie. Dział ten zamykają dwie prace, które stanowią ciekawe przyczynki folklorystyczne: D. Czubala pisze o ludowej bajce garncarzy polskich, A. Kisielewska ukazuje postać współcześnie działającego płanetnika z Przysietnicy w Rzeszowskiem. Już ten pobieżny przegląd zawartości książki, której za tytuł posłużyła parafraza Mkkiewiczowskiegocytatu, wydaje się dostat~nie podkreślać jej wartość i przydatność. Pozostaje z zainteresowaniem oczekiwać następnego tomu Studiów folklorystycznych, do którego materiały są już zebrane. wych Elżbieta Prace i materiały w powiecie z badań Tarnobrzeskim. etnograficznych Ośrodka Millerowa Mokrzyszowsko-Grębowskiego Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1968, ss. 250. Jednym z niedostatków współczesnej humanistyki jest brak szeroko pojętej informacji naukowej. Rozwój wielu dyscyplin - w tym i etnografii - poszerzanie się problematyki badawczej i w konsekwencji wzrost publikacji naukowych uniemożliwia ogarnięcie całej narastającej w szybkim tempie literatury. Obok istniejących ośrodków naukowych wciąż powstają nowe, ogłaszające wyniki badań we własnych wydawnictwach. Jedyną powszechną dotychczas formę informacji naukowej stanowią recenzje nowych publikacji, zamieszczane w poczytnych czasopismach naukowych. Postulaty poszerzenia zakresu informacji i dostosowania jej do wymagań współczesności wciąż jeszcze nie są realizowane. Brak ten szczególnie dotkliwie odczuwają etnografowie, próbujący swoimi zainteresowaniami naukowymi objąć całokształt polskiej kultury ludowej. Na miano placówek naukowo-badawczych zasłużyło w chwili obecnej również wiele muzeów. Najczęściej jest to efekt pasji badawczej poszczególnych muzeologów, nie zaś decyzji administracyjnych, "unaukowiających" te instytucje. W pracach badawczych podejmowanych przez poszczególne regionalne placówki muzealne dominuje problematyka etnograficzna. Długą historię mają badania nad kulturą ludową �Recenzje, przeglądy wyda.wnie/w 285 i czasopi.sm Rzeszowszczyzny, prowadzone przez Dział Etnografi·czny Muzeum w Rzeszowie, pod kierunkiem ich inicjatora, doc. F. Kotuli. Pierwszy obóz naukowo-badawczy został zorganizowany przez tego zasłużonego dla poznania kultury ludowej południowo-wschodniej Małopolski etnografa jeszcze w 1954 r. Prowadzone rokrocznie w okresie letnim badania w różnych regionaeh województwa rzeszowskiego przyniosły bogaty plon w postaci materiałów terenowych, rysunków, fotografii, nagrań magnetofonowych, o czym informuje obszerny katalog I. Akcję badawczą skoncentrowano w pierwszym rzędzie we wsiach leżących w pobliżu ośrodków przemysłowych, gdzie rozpad tradycyjnej kultury ludowej następuje najszybciej. W trakcie pierwszych obozów badawczych obserwacją naukową objęto tereny dawnej Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu, leżące w zasięgu oddziaływania tarnobrzeskiego zagłębia siarkowego i huty w Stalowej Woli. Celem akcji było zarejestrowanie i uchronienie przed zapomnieniem wszelkich, szeroko rozumianych przejawów kultury ludowej. Nad wyborem problematyki badawczej silnie zaważyła osobowość naukowa kierującego obozami doc. F. Kotuli, który do prac terenowych wciągał nie tylko etnografów pracujących na terenie województwa rzeszowskiego, ale również historyków, regionalistów i miłośników tradycji wiejskiej. Wpływ doe. F. Kotuli jest również widoczny w wydanym w 1968 r. pierwszym tomie Prac i materialów z badań etnograficznych, zapoczątkowującym nową serię wydawniczą Muzeum Okręgowego w Rzeszowie i za':,rierającym materiały z obozu zorganizowanego w 1962 roku. Zadania te, o czym wspomina zarówno doc. F. Kotula w "Przedmowie", jak i dr A. Zyga we "Wstępie", prowadzono na obszarze lasowiackim, w mikroregionie kulturowym, który pierwszy z wymienionych tu autorów nazwał Ośrodkiem Mokrzyszowsko-Grębowskim. W skład Ośrodka wchodzą wsie powiatu tarnobrzeskiego leżące w pobliżu Mokrzyszowa i Grębowa: Jeziórko, Jadachy, Stale, Budy Stalowskie, Cygany, Zupawa i Wydrza. Kultura ludowa Lasowiaków - bo tak przyjęto jeszcze w II .połowie XIX wieku nazywać ludność zamieszkującą tereny dawnej Puszczy Sandomierskiej w widłach Wisły i Sanu - rozwijająca się w warunkach osadnictwa puszczańskiego, wcześnie zwróciła uwagę badaczy. Już w II połowic XIX wieku o tych terenach pisali tacy znani etnografowie, jak W. Pol, Sz. Matusiak, K. Matyas czy Z. Wierzchowski. O stanie badań nad kulturą ludową Lasowiaków, a w szczególności wsi mikroregionu mokrzyszowsko-grębowskiego, pisze wnikliwie we wspomnianym już "Wstępie" A. Zyga, ukazując na tle dorobku XIX wieku i I polowy XX wieku wklad badań prowadzonych pod kierunkiem doc. F. Kotuli w naukowe poznanie tej części województwa rzeszowskiego. Prezentowany w omawianym tomie Prac i materialów z badań etnograficznych zestaw opracowań naukowych nie wyczerpuje całokształtu zjawisk kultury ludowej. Z problematyką społeczną wiąże się tylko jeden, wszechstronnie udokumentowany artykul S. Darłakowej Zwyczaje i obrzędy doroczne oraz rodzinne w powiecie tarnobrzeskim. Więcej miejsca poświęcono kulturze duchowej w artykułach J. B. Ożoga, Literatura ludowa okolic Tarnobrzega, B. Linette, Folklor muzyczny w Ośrodku Mokrzyszowsko-Grębowskim, S. Raka, Nieco magii w lecznictwie ludowym. Z zakresu zdobnictwa ludowego bogaty materiał zebrała w artykule Strój ludowy w Ośrodku Mokrzyszowsko-Grębowskim T. Szetela, a problematykę przeobrażeń kultury ludowej podjął S. Lew w opracowaniu Budownictwo wiejskie na pólnocnym skraju Puszczy Sandomierskiej. Osobną uwagę należy poświęcić wartościowemu artykułowi Krótki rys histol'yczny pól nocnej części Puszczy Sandomierskiej, napisanemu przez znanego regionalistę i historyka tarnobrzeskiego, Józefa Rawskiego, który - wykorzystując I Zob. E. Szarek-Waszkowska, 1970, ss. 124 I mapa. + Archiwum do dziejów kultury ludowej. Katalog, Rzeszów �286 Recen.zje, przeglq.dy tV.'Idawnictw j czasopisnl wszelkie dostępne źródła rękopiśmienne oraz drukowane - opracował rzetelne studium o kształtowaniu się osadnictwa i gospodarki w północnej części Puszczy Sandomierskiej. Z artykułem J. Rawskiego wyraźnie koresponduje reportaż etnograficzny F. Kotuli, Wczoraj między Mokrzyszowem a Lęgiem w tradycji ludowej, w którym autor barwnie rekonstruuje obraz pierwotnych form gospodarki, takich Jak zbieractwo czy rybołówstwo, uprawianych w przeszłości na obszarze Puszczy Sandomierskiej. Prace i materiały z badań etnograficznych Ośrodka Mokrzyszowsko-Grębowskiego, mimo zróżnicowanego poziomu poszczególnych artykułów, mogą w przyszłości stanowić wartościowy materiał do syntetycznego opracowania tradycyjnej kultury ludowej Polski. Wartość tomu podnosi staranna redakcja oraz dolączona bibliografia prac etnograficznych dotyczących powiatu tarnobrzeskiego. Krzysztof Jacek Olędzki, Kultura 1971, s. 242, ił. 105. artystyczna ludności kurpiowskiej. Ossolineum, Ruszel Wrocław Książka Jacka Olędzkiego ukazuje wyniki wieloletnich badań autora nad twórczością artystyczną Kurpiów. Praca składa się z trzech głównych części: w pierwszej omówiona została osobowość artysty ludowego na tle specyficznych cech regionalnych Kurpiów; w drugiej omówiono twórczość plastyczną Kurpiów, a w trzeciej części dokonano próby przedstawienia światopoglądu artystycznego lwórców ludowych. Między rozdziałami: pierwszym, drugim i trzecim au lor nie zachował równowagi ilościowej. I tak np. część pierwsza obejmuje 27 stron, część druga 126, a część trzecia 50 stron. Ponadto w poszczególnych rozdziałach autor wychodził często poza zakres tematyczny książki, np. w części pierwszej zostały przytoczone moim zdaniem zbytecznie - znane powszechnie poglądy na temat osobowości artystów ludowych i podstaw ich twórczości. W cz. drugiej Olędzki usiłując określić genezę rzeźby w drewnie (s. 73), sięga do epoki średniowiecza, ktora nie ma tu związku z grupą kurpiowską, ukształtowaną w późniejszym okresie historycznym. Również uwagi o genezie polskiej sztuki ludowej, zamieszczone we wstępie (s. 13), a będące powtórzeniem poglądów innych badaczy, nie są uzasadnione. Slwierdzenie Olędzkiego, w oparciu o rzekomo powszechnie przyjęty w literaturze przedmiolu pogląd, że "dzieJa sztuki (ludowej - przyp. E. O.) wyróżniają się od wytworów i procesów utylitarnych niepodleganiem zmianom postępowym ..." (s. 13) pozostaje w sprzeczności z dalej wyrażonym poglądem, a mianowicie: "Nie ulega dziś najmniejszej wątpliwości, że sztuka ludowa, analogicznie jak sztuka nurtu oficjalnego, podlega nie tylko zróżnicowaniu przestrzennemu, lecz również przeobrażeniom w czasie" (s. 15 i 16). Olędzki z dużą odwagą, ale często niestety zbyt pośpiesznie, próbuje wyjaśnić rozmaite zlożone zjawiska artystyczne występujące w twórczości ludowej Kurpiów. Autor własne poglądy nie zawsze dostatecznie udokumentował materiałem artystycznym i relacjami badanych informatorów. I tak np. mówiąc o artystach ludowych stwierdza, że: ,.W środowisku własnym nie awansowali oni nigdy do tej społecznej pozycji, aby wokół ich postaci kształtowała się swoista atmosfera celebracji �Recenzje, przeglądy wydawnictw i c,::((~opis'm 287 i namaszczenia. W rezultacie trudno jest mówić o kształtowaniu się u tych twórców wyraźniejszych przejawów uświadomionego posłannictwa, potrzeby niepowtarzalności, dążenia za wszelką cenę do własnej indywidualnej wypowiedzi artystycznej. Stąd też większość ich cechuje krańcowa otwartość, prawie bezgraniczna szczerość, brak bojaźni przed ujawnieniem w sposób bezpośredni własnej osobowości, dróg zdobywania umiejętności i pomysłów twórczych, aspiracji artystycznych itp." (s 11). Uwagi te pozostają w sprzeczności z dalszymi wywodami autora i cytowanymi pl'zez niego wypowiedziami informatorów (por. przypis 84), z których niedwuznacznie wynika, że np. rzeźbiarze ludowi znajdowali w środowisku wiejskim szacunek, a ich umiejętności budziły podziw, zachowywali oni pewność siebie, niekiedy przypisywali sobie cechy nadprzyrodzone. Zapewne w społeczności wiejskiej nie wszyscy artyści ludowi znajdowali się w sytuacji wyeksponowanej. Olędzki niesłusznie obniża wkład twórców ludowych do sztuki, kiedy twierdzi, że nie wykazywali oni tendencji do tworzenia form plastycznych niepowtarzalnych i indywidualnych oraz nie posiadali świadomości swego powołania artystycznego, co - według autora - jest wynikiem nieposiadania przez nich wysokiej pozycji w środowisku wiejskim. Ten brak "uświadomionego posłannictwa" - zdaniem autora spowodował bezgraniczną szczerość, ujawniając w ten sposób "osobowość artysty", która nie bardzo wiadomo na czym polega, skoro artyści ludowi - zdaniem autora - nie wykazywali tendencji do tworzenia form własnych. Wobec takiego ujęcia problemu nasuwa się pytanie: skoro artyści ludowi nie wykazywali tendencji do tworzenia form oryginalnych i niepowtarzalnych, to skąd biorą się one tak licznie, np. w rzeźbie? Trzeba tu pamiętać, że wielu malarzy zawodowych żyło w skrajnej nędzy, nie posiadało wysokiej pozycji w społeczeństwie, a mimo to do sztuki wnieśli swój trwały wkład! Autor twierdząc, że szczerość twórcza jest wynikiem braku "uświadomionego p05łannictwa", nie przywiązuje znaczenia do procesów twórczych artystów. Twórca bowiem, który w swej wypowiedzi artystycznej nie ujawnia własnych przeżyć, nie jest artystą, a jego działalność tzw. artystyczna jest rzemiosłem! Przyjęty w książce podział na twórców ludowych zawodowych i niezawodowych, którego nie neguję, doprowadzi l do zagmatwania wielu rozważań teoretycznych, a poza tym nie był konsekwentnie przestrzegany. Olędzki nie ustrzegł się pewnych błędów, a mianowicie: na s. 75 poruszając zagadnienie kapliczek kurpiowskich, które szerzej rzekomo omawia na s. 135 i 136, jak podaje w przypisie 45. Niestety wymienione strony nie zawierają żadnych informacji o kapliczkach. Nie można się zgodzić z autorem, kiedy twierdzi. że: "Sztuka rzeźbiarska najbliższa pod względem formalnym temu, co rozumiemy przez pojęcie ludowości, ukształtowana została ostatecznie nie pod wpływem zainteresowań i potrzeb miejscowego środowiska i nie w czasach odleglejszych, lecz dziś, na zamówienie z zewnątrz" (s. 100). Nie będę tu polemizować z autorem książki, bo sprawa jest aż nadto oczywista. a tylko ograniczę się do postawienia pytania: jak środowisko miejskie, które jest odbiorcą np. prac Sęka, ukształtowało formę ludową i treść ideową tego rzeźbiarza, k [óry wraz ze swą twórczością posiada wiejski, a nie miejski rodowód? Trudno także przy jąć, że: "W rzeźbie ludowej owo przetłumaczenie widzianeg,') świata na język brył. mniej lub bardziej uproszczonych form, dokonuje się w dużej mierze niezależnie od twórcy" (s. 91). Twórczość ludowa nie jest zjawiskiem społecznym występującym przypadkowo, posiada om swe solidne podstawy ideowo-formalne, które nie mogą pretendować do przypadku, a poszczególni artyści tworząc, starają się w miarę swych umiejętności ukazać w formie plastycznej swe przeżycia duchowe, aspiracje oraz potrzeby spo- �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism leczności wiejskiej dawniej, a miejskiej obecnie. Gdyby zaś była to działalność artystyczna oparta, jak widzi Olędzki, na przypadkowych efektach plastycznych, to nie byloby wtedy mowy o jednolitym stylu i tematyce w polskiej rzeźbie ludowej. Prawdą natomiasT jest, źe pewne efekty plastyczne nie da się z góry przewidzieć, ale odnosi się to takźe, choć w mniejszym stopniu, do twórców elitarnych. Nie negując faktu, że deformacja występuje niemal nierozerwalnie z działalnością twórców ludowych, to jednak trzeba pamiętać, że sprawa nie jest prosta, choć na pozór wydaje się być taką. Ze zjawiskiem deformacji wiąże się szereg, często nietypowych zjawisk towarzyszący'ch w procesie twórczym. Ukazana w książce wrażliwość estetyczna generacji starszej i mlodszej oraz Itwórców ludowych nie daje czytelnikowi skali porównawczej (s. 175 i n.), a posługiwanie się przez autora rozwlekłymi opisami zagubiło istotę zagadnienia. Poza tym malo uwagi poświęcono tak kluczowemu zagadnieniu, jak poglądy s,poleczności wiejskiej na piękno dzieł sztuki (por. s. 206 i n.), Autor cytuje wypowiedzi Golana o rzeźbach Sęka (s. 207), które dotyczą wyłącznie głowy postaci rzeźbionej, a gdzie reszta? W rozdziale zatytułowanym "Próba poznania światopoglądu artystycznego twórców ludowych" znalazły się opinie społeczności wiejskiej, a częściowo i twórców na temat zjawisk przyrody i o budowie ciała ludzkiego. Natomiast skrótowo ujęto zugadnienie dotyczące dzieł sztuki. Mankamentem tego rozdziału jest brak wyjaśnienia, 'co należy tu rozumieć przez pojęcie "światQpogląd" i jakie ,posiada on skladniki. Na zakoń·czenie z uznaniem należy przyznać, że koncepcja pracy przedstawiona przez Olędzkiego jest bardzo interesująca. Dla dalszych badań nad polską twórczością ludową jest to książka wartościowa. Jej wartość jednak byłaby niewspółmiernie wyższa, gdyby autor ograniczyI się do konsekwentnego wiązania swych rozważań teoretycznych z zebranym materiałem terenowym. Angażowanie się zaś, często niepotrzebnie, w rozmaite problemy z zakresu teorii sztuki, nad któt'ymi autor nie zawsze pan owal, spowodowało, że obraz kultury artystycznej Kurpió\'; jest mało przejrzysty. Edward Bogusław Gałęski, InnotJacje szawa 1971, ss. 388. a spoleczność wiejska. Wyd. Książka Ozgowicz Wiedza, War- Postęp techniczny l Jego skutki - oto jeden z głównych problemów współczesnej rzeczywistośd. Zjawisko to, w swej istocie bardzo złożone, staje się przedmiotem badań różnych dyscyplin naukowych. B. Gałęski w pracy swojej zajął się zagadnieniem upowszechniania postępu technicznego, zawężonego do rozpowszechniania się innowacji produkcyjnych w rolnictwie. Problematyka ta jest dziś szczególnie aktualna, zważywszy jak dUŻą wagę sprawie produkcyjności gospodarstw przypisują zarówno sami rolnicy, jak i czynniki oficjalne. Uwaga autora skupiona została na społecznych mechanizmach "przenikania innowacji i udoskonaleń technicznych do praktyki produkcyjnej rodzin chłopskich prowadzących indywidualne gospodarstwa rolne" (s. 6), Dodać tu trzeba, że autor przenosi tę problematykę także na spółdzielcze i państwowe gospodarstwa rolne, ale �Recenzje. pl'zeglącllj wydawnictw i czasopism już raczej jako pewien rodzaj refleksji teoretycznych, nie popa1iych wynikami badań. Studium B. Gałęskiego składa się z trzech zasadniczych częSCl. Część pierwsza "Teoria dyfuzji i jej ograniczenia" poświęcona jest podstawowym zagadnieniom teoretyczno-metodologicznym, podejmowanym na gruncie antropologii kulturowej i socjologii amerykańskiej, a dotyczących dyfuzji innowacji rolniczych. Autor dokonuje wnikliwego przeglądu prowadzonych pod tym kątem studiów, aby stwierdzić, w jakim stopniu teoria dyfuzji i przyswajania innowacji, wypracowana w Stanach Zjednoczonych, da się zastosować w odmiennych warunkach społeczno-ekonomicznych, ściślej - w odniesieniu clo polskiego modelu społeczno-gospodarczego. Gałęski wyraża opinię, że teoria dyfuzji w wydaniu amerykańskim posiada ograniczone zastosowanie, dlatego "wymaga uzupełnień oraz zmiany aparatury pojęciowej i przyjętych miar" (s. 136). Autor nie kwestionuje jednak podstawowych schematów i zasad tej teorii. Uzupełnienia teorii dyfuzji, jakie proponuje autor, można by sprowadzić do takich zasadniczych kwestii: 1) rozbudowanie systemu decyzji oprócz decyzji jednostkowych uwzględnienie także decyzji zbiorowych; 2) wprowadzenie właściwych miar i typologii w celu wyodrębnienia warunków determinujących pozarynkowy przekaz innowacji (dotyczy to sytuacji, gdy innowacja nie jest powszechnie dostępna, a nabywanie 'determinują takie czynniki, jak kontakty osobiste, bliskość zamieszkania, przydział itp.); 3) uwzględnienie czynnika przymusu bądź to ekonomicznego, bądź administracyjnego w akceptowaniu innowacji. Na koniec swych teoretycznych refleksji autor słusznie podkreśla, że stosowalność teorii dyfuzji wymaga każdorazowo odpowiedniego dostosowania i uzgodnienia z konkretnym systemem społecznym, objętym badaniami. Część drugą swojej pracy Galęski zatytułował "Badania socjologiczne nad dyfuzją innowacji rolniczych w Polsce". Autor zrelacjonował tu dotychczasowy ciąg teoretyczny i badawczy, związani z omawianym problemem. Sprawy te podejmowane były na marginesie inr.ego typu badań, głównie w pracach etnograficznych oraz w badaniach z dziedziny agronomii społecznej. Zajęcie się tymi zagadnieniami przez socjologów datuje się dopiero od lat sześćdziesiątych. Gałęski zwraca uwagę, że badania te, obok nagromadzenia bogatego materiału empirycznego. wniosly spory bagaż doświadczeń metodologicznych, a także ujawniły niektóre mechanizmy działania procesu dyfuzji. Ponadto autor na podstawie l'ezu!tatów badawczych formułuje odmienne nieco hipotezy od spotykanych w literaturze naukowej tego przedmiotu. Jest to więc wprowadzenie szczególnego rodzaju korekty do niektórych twierdzel1, zawartych w ogólnej teorii dyfuzji innowacji. Zamierzeniem autora było także zwrócenie uwagi na pewne prawidłowości, które należy uwzględnić w programowaniu szczegółowych studiów empirycznych w warunkach polskich. Należy podkreślić, że hipotezy przedstawione przez autora cechuje duża precyzja i zaskakująca wprost trafność wyboru problemu. Hipotezy te zresztą posiadają stosunkowo duży stopień ogólności i .... vcale nie zawężają się do innowacji .produkcyjnych w rolnictwie. Wreszcie pod koniec drugiej części wysuwa autor szereg postulatów badawczych wobec przyszłego programu badań. Można je ująć w kilku punktach: 1) prowadzenie badań w odmiennych kulturowo społecznościach lokalnych nad jednostkowymi korelatami nowatorstwa; 2) analiza właściwości wprowadzonych innowacji i ich skutków rysujących się w postępie technicznym oraz w organizacji rolnictwa; 3) prowadzenie równolegle wielopunktowych badań nad normami kulturowymi wsi z uwzględnieniem układu na osi "tradycjonalizm nowoczesność" w poszczególnych regionach Polski; 4) badania w państwowych i spółdzielczych gospodarstwach rolnych. 19 - Lud, tom LVI �:?90 Reccn?je .. ])J"?cglądy l.VlIclawnicfu: i czasopism Typ ostatnich badań nie posiada odpowiednika w studiach prowadzonych zagranicą. Jak słusznie zauważa Gałęski, w tym typie gospodarki procesy produkcyjne i decyzje są udziałem szerszych, powiązanych ze sobą grup ludzkich. W badaniach należy więc - obok analizy cech organizacyjnych. i strukturalnych przedsiębiorstwa - zwrócić na nie szczególną uwagę jako na bezpośrednie czynniki, wpływające na wdrażanie innowacji techniczno-organizacyjnych. Rezultaty tego typu badań są jednakże obciążone determinantami. cechującymi globalnie system społeczno-ekonomiczny, których nie da się uniknąć. Wiadomo bowiem, że każde przedsiębiorstwo wchodzi w przyjęty układ planowania i zarządzania gospodarką jako całością. Autor zdaje sobie sprawę z narzucających się w związku z tym konsekwencji badawczych, jednakże nie widzi powodów odrzucenia powyższej metody. Postulowane przez Gałęskiego badania wymagają powołania odpowiednich instytucji naukowo-badawczych. Ośrodki te. jak tego słusznie domaga się autor, powinny łączyć dzialalność badawczą i wdrożeniową w celu szybkiej modernizacji polskiego rolnictwa. Osadzeniem problematyki szczegółowej, związanej z zagadnieniem dyfuzji i prz,\"swajaniem innowacji w ogólniejszym kontekście teoretycznym, jest ostatnia część studium Gałęskiego, zatytułowana "Zmiany socjalne i postęp techniczny". Dla autora najwlaściwszym systemem teoretycznym, ściśle związanym z analizą d.vnamiki sil wytwórczych, jest marksistowska teoria zmian społecznych. P07-wala ona bowiem nie tylko wyznaczać założenia i kierunek postępowania badawczego, lec? także być ..d.Vl·cktywą określającą kiewnek syntetyzowania wyników badawczych" (s. 326). W całokształcie zmian społecznych życia wiejskiego autor szczególną rolę przypisuje zmianom technicznym, zmianom w organizacji wytwórczości rolnej ora7zmianom w kulturze. Te ostatnie 7-miany autor proponuje badać - nie jak się to stosuje najczęściej w wymiarze ,.tradycjonalizm-nowoczesność", leC7. poprzez analizowanie głównych czynników przemian, jakimi są, zdaniem autora. zmiany w społecznej organizacji oraz zmiany o charakterze kosmopolitycznym. Książka B. Gałęskiego ze względu na przedmiot analizy posiada charakter bezsprzecznie nowatorski. Fakt ten może tłumaczyć pewne luki i niedociągnięcia. Pominięto bowiem w pracy rolę kółek rolniczych w organizacji społec7-nej wsi ora? ich wpływ na przenikanie lub hamowanie tego procesu do określonej wielkości gospodarstw rolnych (ciekawego materiału na ten temat dostarcza praca J. Burszt~·. Wieś lubuska. Na podstawie badait wsi Głuchowo i Łęgowo, w: Spoleczeitstwo Ziem Zachodnich pod red. Z. Dulczewskiego, 1971). Wiele niejasności budzi posługiwanie się rozróżnieniem .,kultury społeczeństwa miejskiego" i "kultury społeczeństwa pracowniczego". Nagromadziwszy obszerny material teoretyczny i empiryczny, autor nie wyzwolił się od sprawozdawczości. Śmiałe natomiast postulaty badawcze i hipotezy mogą najlepiej zostać zweryfikowane na konkretnym materiale empirycznym w terenie. Uwagi krytyczne w niczym nie podważają walorów naukowych i badawczych pracy B. Gałęskiego. Zaprezentowane przez autora studium spełni niewątpliwie inspirującą rolę do badań nad przemianami społeczno-kulturowymi nie tylko w obrębie socjologii wsi, ale także na terenie ekonomiki rolnictwa i etnografii. Bolesław Januszldewicz �Hec(!1l Heligie wczoraj zje. i dziś. Praca pr:z:eglqd.ll l!:!F{([ lOniet tv i 291 C'.:(fs()]Jisn~ zbiorowa pod red. J. Kellera, Warszawa 1971, ss. 524. Książka jest kontynuacją serii prac religioznawczych, redagowanych przez jeden zespół ludzi w ciągu ostatnich kilku lat. Należą do niej takie pozycje, jak Zarys dziejów religii I oraz Od Mojżesza do Mahometa 2. Obie te prace doczekały się już dwóch wydań. Poza pracami tego zespołu redakcyjnego, któremu przewodniczy Józef Keller, trudno jest znaleźć na naszym rynku wydawniczym inne pozycje polskie z tego zakresu. Literatura traktująca o religiach Tóżnych ludów świata (religiach pozachrześcijańskieh) jest ciągle jeszcze niedostateczna. Ostatnio sytua'cja się nieco poprawiła. Ukazały się: Religie nie chrześcijańskie 3, Religie świata', Pierwotne formy religii i ich rozwój", Stare i nowe w religiach tropikalnej i poludniowej Afryki 6 lecz nie można jeszcze mówić o całkowitym wyczerpaniu tematów z tej dziedziny. Dlatego jeż każda nowa praca religioznawcza przyjmowana jest z dużym zainteresowaniem i oczekuje się od niej czegoś nowego. Tymczasem Religie wczoraj i dziś są pracą nową jedynie z tytułu. Podział na sześć rozdziałów (poprzedzonych wstępem), omawiających dość dowolnie wybrane religie, nawiązuje wyraźnie do poprzedniej pracy tych autorów, a mianowicie Zarysu dziejów religii 7. Niektóre rozdziały tej ostatniej zostały połączone tu w nową całość (zwykle ze szkodą dla materiałów w nich zawartych). Witold Tyloch omawia teraz religie Bliskiego Wschodu (poprzednio religie Fenicji i Syrii, 'religie staroźytnych Żydów). Włodzimierz Szafrański dawne religie Europy (poprzednio religie Europy prahistorycznej, religie Bałtów i religie Słowian), Wiesław Kotański w obu wypadkach buddyzm, Józef Keller - chrześcijaństwo (poprzednio katolicyzm), Edward Szymański - islam (przedtem islam pierwotny). Wynikałoby stąd, że starano się poszerzyć zakres omawianych tematów, tym·· czasem sprowadziło się to do jeszcze bardziej ogólnego ich potraktowania. O ile Zarys dziejów religii był pracą naukową, to Religie wczoraj i dziś, wbrew założeniom zawartym we wstępie (który zdaje się być pisany na wyrost) nie mają tego charakteru. Poszczególne rozdziały stanowią najczęściej streszczenie odpowiednich rozdziałów !pracy poprzedniej. Jasno nasuwa się wniosek, że Religie wczoraj i dziś są uproszczoną formą Zarysu dziejów religii, sygnowaną jedynie nowym tytułem. Etnografa zainteresuje szczególnie treść rozdziału pierwszego, którego autorem jest Tadeusz Żbikowski, omawiający - obok religii ,Indii, Chin, Japonii - takźe "eligie współczesnych ludów opóźnionych w rozwoju. Rozdział nosi tytuł "Religie różnych kontynentów", czyli stanowi typowy cicer cum caule. Jest tutaj wiele analogii z rozdziałem omawiającym ten temat w pierwszym wydaniu Zarysu dziejów religii". Już wtedy zarzucano tej pracy m. in. wyjątkowo pobieżne potraktowanie religii ludów pierwotnych, nieuwzględnianie współczesnych przemian w nich zachodzących, brak spojrzenia historycznego, a całej pracy brak I Zarys dziejów ;\. Posern-Zielińskiego. religii, praca zbiorowa pod ,.Lud", t. LIII. s. 361-370. 2 Od MOjżesza do Mahometa, wydanie 1970. praca zbiorowa red .. T. Rellera, pod red. W'arszawa J. Rellera. 1968. Zob. Warszawa Helmuth von Glac,senapp. Religie niechrześcijańskie, Warszawa 1967. Religie świata. praca zbiorowa pod red. E. Dąbrowskiego, Warszawa 1957. S. A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969. B. Szarewska, Stare i nowe w "eligiach tropikalnej i poludniowej Afryki, 7 Op. cit. 3 4 s 6 a Zarys dziejów "eligii, praca zbiorowa pod red. Z. Poniatowskiego, też 1969, drugie Warszawa Warszawa rec. 1964. 1971. �393 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism integracji [Xlszczególnych rozdziałów i nierówny poziom ich opracowania 9. Reakcjij na te zarzuty było drugie wydanie Zarysu dziejów l'eligii z rozszerzeniem czy nawet zmianą poszczególnych rozdziałów. Praca Religie wczoraj i dziś wraca znów do punktu wyjścia. Omówienie lak skomplikowanego tematu, jak religie ludów pierwotnych, na dwudziestu stronach (książka liczy stron 524) świadczy o wręcz lekceważącym [Xldejściu do tego lematu. Nie tłumaczy tego nawet zwięzły charakter pracy (np. sam judaizm omówiony jest na 23 stronach). Sam s[Xlsób omówienia poszczególnych tematów jest często żenujący. Polega na streszczeniu czy nawet niemal na dosłownym pGwtórzeniu treści poszczególnych rozdziałów. Na przykład początek rozdziału o religiach Auslralii i Oceanii w Zarysie dziejów religii brzmi: "Podstawową cechą religii Australii jest totemistyczna wiara w istnienie swoistego pokrewieństwa między ludźmi i i::h totemami, więzi bardzo silnych i wielostronnych, wiążących członków klanu i ich totemy w jedną organiczną całość, żyjącą wspólnym życiem" 1łI. Natomiast Zbikowski pisze: "Podstawową formą religii Australii jest totemizm. Wyraża się on w przekonaniu o istnieniu więzów swoistego pokrewieństwa między ludźmi i ich totemami, wiążących ich w jedną wspólnotę społeczną" II Przykłady tego !'odzaju można znaleźć prawie na każdej stronie. Zarzutów tych nie można wytłumaczyć [XlpularyzatQrskim charakterem pracy. Wstęp J. Kellera świadczy, że miała ona w założeniach naukGwe ujęcie tego tematu. Według słów autora wstępu książka ta stanowi "zwięzłą historię religii świata" 12. Niestety, całość nie ma tego zwięzłego charakteru. Religie "dzisiejsze" są omówione o wiele lepiej, bardziej dokładnie chociaż nie wydaje się to w pełni słuszne. Zostały tutaj zachwiane proporcje. Religie mniej znane czytelnikowi powinny być omówione dokładniej. O wiele więcej mamy bowiem prac poświęconych buddyzmowi czy islamowi. nie mówiąc o chrześcijaństwie, niż religiom omówionym w rozdziale pierwszym. Włączenie do pracy rozdziału "Religie różnych kontynentów", sumującego w sposób prawie encyklopedyczny bardzo złożone częstokroć systemy religijne, jest nieporozumieniem. Niewytlumaczalny jest również fakt opuszczenia przypisów oraz bl'ak podstawowej bibliografii. W świetle tych zarzutów trudno zrozumieć celowoś~ wydawania podobnych pozycji. Jacek Łapott Theodor-Wilhelm Danzel, Ethnologische Kulturkunde. Versuch eines universalen Systematik der Kulturwissenschaften. Hans Christian Verlag, Hamburg 1967, ss. 1119. Teodor Wilhelm Danzel (1886-1954), profesor Uniwersytetu w Hamburgu a jednocześnie kustosz tamt, Muzeum Etnologicznego, dał się [Xlznać w latach 1912-1954 jako znakomity badacz i autor szeregu wartościowych publikacji, szczególnie w zakresie etnopsychologii, mitologii porównawczej i religioznawstwa. Główny jednak o A. Pasem-Zieliński. s. 536-5U. 10 Op. cit., s. 200-201. 11 Op, cit., s. 80. 12 Op. cit., s. 25. Zarys dZiejów j'eligii (recenzja) w "Etnografia Polski" t. XII. 1968, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopi3m 293 wysiłek badawczy od wielu lat kierował ku wypracowaniu ogólnej teorii kultury. W 1930 roku opublikował jej wstępny zarys w rozprawie pl. Gefiige und Fundamente der Kultur vom Standpunkt der Ethnologic. Niestety teorii tej nie zdążył rozwinąć i nadać jej formę odpowiednio wykończoną. Temat okazał się bardzo zlożony i wielce czasochłonny. Pozostawił natomiast obszerny zbiór własnych not i wypisów materiałowych vdnoszących się do tego tematu, a które pośmiertnie zostaly uporządkowane i opublikowane przez Jadwigę Danzel oraz Annelizę Westermann. Zbiór ten jako całość ukazuje interesującą próbę syntezy naszej aktualnej wiedzy o kulturze. Wg Danzela, kluczem do tej syntezy jest pełna systematyka podstawowych stwierdzeń, odnoszących się do ogólnoludzkiej kultury, a uzyskanych nie tylko przez etnologię, ale także przez te dyscypliny naukowe, które bezpośrednio zajmują się różnymi jej aspektami, jak językoznawstwo, socjologia, ekonomia, filozofia i in. Ogół tych dyscyplin składa się na swoisty, odrębny zespól nauk o kulturzt'. Aulor oznacza je terminem "Kulturwissenschaften". Wiodącą w tym zespole jest, zdaniem Danzela, etnologia. Ona bowiem bada i empirycznie poznaje podstawy i zasadnicze struktury kultur, przede wszystkim tych najprostszych, zwanych pierwotnymi. Dzięki temu jest w stanie wykazać, jakie elementy albo ich kompleksy 5<1w poszczególnych kulturach trwałe i ciągłe, a które w określonych warunkach zanikają Z tego właśnie powodu stanowisko etnologii jest uprzywilejowane. Upoważnia ją do ogarniania swoim widzeniem kultury jako całości, ogólnoludzkiej, wymiernej i dającej się poznać. Rezultatem tego poznania powinno być sfOTffiułowanie praw rządzących przemianami i rozwojem kultury. Jednak osiągnięcie tego jest możliwe tylko pod warunkiem, że etnologia dla swego celu wykorzysta to, co w zahesie najogólniejszych prawidłowości zjawisk kulturowych stwierdziły wspomniane dyscypliny naukowe. które tematyką swoich badań pozostają w styczności z etnologią. Temu podstawowemu założeniu podporządkowane jest studium Danzela. Stanowi ono bardzo bogate, niemal encyklopedyczne kompendium wiedzy o kulturze. uwzgl~dniające jej wielce różne aspekty. Na li·czącą ponad tysiąc stron całość składa się piętnaście obszernych rozdziałów, drukowanych trochę dla oka uciążliwym petitem. Treść ich, obok sformulowanych esencjonalnie, generalnych omówień i ocen. tworzą liczne skrótowe notki-hasła materiałowe. Każdy z rozdziałów, jako tematycznie odrębna całość, zawiera próbę systematyki zasadniczych problemów kulturologicznych, w dziedzinie, której dany rozdział dotyczy, a wyeksponowanych pod kątem zainteresowań etnologicznych. Oto tytuły kolejnych rozdziałów: I. Podstawy i struktura kultury ze stanowiska etnologii. II. Wiedza i systematyka na wczesnych etapach kultury. III. Językoznawstwo. IV. Nauka o piśmie. V. Literaturoznawstwo. VI. Religio7.11awstwo. VII. Nauka o państwie, polityce i prawie. VIII. Socjologia. IX. Ekonomia. X. Ergologia. XI. Wiedza o sztuce. XII. Filozofia. XIII. Psychologia. XIV. Etnologia. XV. Dzieje świata i kultury. AUlae wielokrotnie i z naciskiem powtarza potrzebę: zintegrowania przynajmniej niektórych problemów oraz wykorzystania wniosków wynikowych tych właśnie dyscyplin: scalenia kh z uogólniającymi stwierdzeniami etnologii, koniecznego do uzyskania szerszej niż dotąd perspektywy w spojrzeniu na kulturę; wYPr<J.cowania nowego teoretycznego stanowiska i dużo skuteczniejszego poznania jej istotnego mechanizmu. Nie jest to myśl całkiem nowa. Podobne bowiem stanowisko zajął w swomi czasie (1934) Jose Ortega y Grasset twierdząc, że tylko nowe, optymalnie 5zeJ"Okie,encyklopedyczne i bardziej systematyczne ujęcie całości może uratować nas przed ujemnymi skutkami nadmiernej specjalizacji w dziedzinie wiedzy o kul- �29-1 Recen,je, przeglądy wydawnictw i czasopism turze. Zarówno Danzel jak Ortega y Grasset zdają sobie sprawę z ogromnej, wręcz zniechęcającej złożoności kultury, pojmowanej monistycznie i totalnie jako ogólnoludzka całość. Obaj wierzą jednak w możliwości wykrycia, właśnie poprzez wspomnianą integrację problemów i wniosków, praw wzgl. prawidłowości jej rozwoju. W założeniach najbardziej podstawowych T. W. Danzel stoi na gruncie idealizmu niemal mistycznego. Czynnikiem sprawczym, tworzącym i kształtującym kulturę jest wg niego duch. "Der Geist, der sich in einer Kultur auspragt, konstituiert die Kultur nicht bloss, sondern er erzeugt sie" (s. XXII). Przypomina to trochę koncepcje W. H. Riehla z 1859 r. z tym, że problemowo ujęte dużo szen:ej. bo w skali ogólnoludzkiej. Poza tym niemałe znaczenie w procesach tworzenia i ksztaltowania konkretnych kultur Danzel przyznaje substratom rasowym. Główne tezy teoretyczne autor zawarł w rozdziale I. Sumarycznie oceniając, nie wnoszą one nic szczególnie nowatorskiego. Interesujące byłyby zapewne jego metodologiczne rozważania o kulturowych konstantach. Terminem tym autor ol$:reśla elementy albo czynniki w danej kulturze ciągłe. W każdej bowiem kulturze, któr<\ przyrównać można do nurtu złożonego z wielce różnych składników przemijających, zmiennych, coraz to nowych, istnieje także pewna ilość elementów stałych. ciągłych. Ciągłość ta jest przestrzenna i czasowa. Konstanta może wyrażać się w jakichś formach języka, religii, organizacji władzy, stylu w sztuce itp. Jednym 7. ważnych za<:lań etnologii jest śłedzenie i badanie tych właśnie kulturowych konstant. Niestety to, co na temat konstant pisze Danzel, jest dość niejasne i nazb,", wieloznaczne. Rozwój człowieka jako twórcy i nosiciela kultury autor periodyzuje w dwa etapy, które charakteryzuje nazwami "homo divinans" i "homo faber". Na wcześniejszym etapie, w kulturach pierwotnych, w stosunku do świata zewnętrznego dominują koncepcje i intencje magiczne. Na etapie późniejszym techniczne. Oznaczeń tych, zastrzega autor, nie należy jednak rozumieć w sensie pojęć wartościujących. Miarą stopnia rozwoju jakiejś kultury bynajmniej nie jest ilość i jako",ć osiągnięć technicznych. Ubóstwo zaś w zakresie środków technicznych wcale przecież nie oznacza ubóstwa w innych dziedzinach kultury. Warunkiem poprawneg8 spojrzenia na kultury pierwotne jest, wg Danzeła, zrezygnowanie z poglądu, że kultury europejskie ze swoimi osiągnięciami gospodarczymi, technicznymi, religią. sztuką itd. reprezentują najwyższe ogniwa w rozwojowym łańcuchu kultur. Każda z dających się wyodrębnić kultur jest specyficzną strukturą. Skladają się na nią czynniki świata zewnętrznego (umweltliche Faktoren), ludzie (menschliche Tt'ager) i ich wytwory. Wszystkie te czynniki są powiązane wzajemnymi 7.ałeżnościami. Każdemu etapowi ogólnego rozwoju kulturowego odpowiada okrl'Ślony t~·p struktury. Niestety, autor nie wyjaśnia - jaki. Jeżeli jakieś dwie odrębne kuHul"\" wykazują bliskie podobieństwa, to przyczyny tego mogą być trojakie: tożsamość cech rasowych, tożsamość środowiska geograficznego, albo tożsamość stopnia rozwoju. Jako całość specyficznie ustrukturyzowana każda kultura jest czymś więcej niż tylko sumą swoich składników. Składniki zaś są dwojakie: materialne i niematerialne. Pierwsze tworzą manifesta,cję zewnętrzną kultury, drugie jej wewnętrzną treść. Materialne składniki, stosownie do funkcji, mogą być narzędziami albo i symbolami. Każda z kultur posiada aspekty egzo- i endogeniczne oraz rzeczowe i symboliczne. Otóż w zależności od tego, który z aspektów w niej dominuje, można określić jej stopień rozwoju. Symbole w kulturze przeżywane są jako znaczenia, Składniki rzeczowe jako wartości funkcyjne. W toku rozwoju składniki o naturze symbolów stale ustępują składnikom funkcyjnym. W każdej z kultur da,ią się wyróżnić cztery dziedziny działalności: mityczno-religijna, prawna, sztuki i tech- �Recen.zje. jJl'.z:eylqdy lt.:Y(/(IICllict'lL" i cZ"aso}Jis17't niczno-gospodarcza. Sztuka' środkami egzogenicznymi pełni funkcje symbolicz;ne. Prawo środkami endogenicznymi kształtuje docelowe normy społeczne. Gospodarka i technika środkami egzogenicznymi pełni funkcje rzeczowe, a mity i religie t\\'orz'1 wyrazy symboliki endogenicznej. Przy pomocy tego rodzaju kryteriów Danzel konstruuje uniwersalny system kla·syfikacyjny kultur. Stara się w sposób eklektyczny zintegrować pojęcia wypracowane na przes( rzeni ostatnich stu lat przez różne, kolejne kierunki etnologiczne. Niestety, nie są to wywody dostatecznie jasne i pewnie trafiające do przekonania zainteresowanego czytelnika. Rozumienie ich utrudnia zawiły tok rozumowania autora, a poza tym bardzo uciążliwy styl pisarski. Być jednak może, iż droga wskazywana przez Danzela jest słuszna i rzeczywiście prowadzi do pełniejszego niż dotąd zrozumienia mechanizmu kultury. Nie ulega natomiast wątpliwości, że dzieło Danzela zawiera ogromny i pożyteczny material instruktywny, a także wiele stwierdzeń, które na pewno mogą stać się źródłem twórczych refleksji. Tadeusz Rasy narody. t. t: UJ7!. Sovrie mennyje etniceskije rasovyje problemy. Wróblewski "Jeżegodnik", Toskwa. ss. :~()2. Instytut Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja AN ZSRR wzbogacił się o nowy naukowy periodyk. Jest nim rocznik wydany po raz pierwszy w r. 1971 a zatytułowany Rasy i narody i redagowany przez kolegium, na którego czele stanąl znany amerykanista J. R. Grigulewicz. Celem nowego pisma jest pobudzenie rozwoju badań nad szeroko pojętą problematyką współczesny·ch procesów etnicznych i I'asowych zachodzących poza granicami ZSRR, nad różnorakimi aspektami analizy antropologicznej oraz zwrócenie uwagi na ważniejsze momenty walki przeciwko rasizmowi i narodowościowej nietolerancji. Wszechstronnemu ujęciu powyższych zagadnień służyć będą o czym piszą we wstępie redaktorzy - rozprawy teoretyczne jak i studia analityczne; zagwaran·· towany jest także staly udział przedstawicieli wielu pokrewnych etnografii dziedzin naukowych glównie antropologów, historyków, socjologów, ekonomistóvJ i prawników. gdyż nowy rocznik posiadać winien. wg założeń, charakter interdyscyplinarny. Warto tu podkreślić, iż wyjście w świat pierwszego numel'U zbiegło się niepl'zypadkowo w czasie z zainaugurowanymi przez ONZ obchodami międzynarodowego roku walki z rasizmem. Jednakże ta pożyteczna w sensie naukowym jak i spolecznym inicjatywa radzieckich specjalistów stanowi już kolejny, mocno zaawansowany etap badań nad problematyką rasy i narodu. Otóż w latach 1966-1970 opublikowano już cztery większe prace na ten temat; wszystkie wypełnione duż4 ilością artykułów i dokumentów ilustrujących wspókzesne formy rasizmu w Am('ryce. Azji. Afryce. Australii i Europie l. Jeżeli jednak w dotychczasowych opraco1 A. W .. Jefil1low. 1. R. Grigulewicz. W. W. Iwanow. E. L. Nitoburg (red.). Protiw msizma. Moskwa 19(jG: I. R. Grigule\viez. A. \\T. Jefinl0\\', E. L. Nitoburg (red.), Dokumentu a.hlic:ajut rasiz'm. Moskwa 19G3: A. \\T .. Jefimo\\'. I. R. Grigulc\vicz. E. L. Nitoburg (red.) ... Nif?t," rasizmu. Moskwa 1%9: i\. W. Jcfil1lo\\'. 1. R. Crigulewicz. E. L. Nitoburg (red.). Narody j)rotilc ra~hma. Moskwn 1970. �Recen?je, przeglądu wydawnictl..o i c:zasopisrn waniach przeważały materiały poświęcone problematyce rasowej w Stanach Zjednoczonych i wysoko uprzemysłowionych krajach świata kapitalistycznego, to w publikacji Rasy i narody szczególny nacisk położono na targane wewnętrznymi etniczno-rasowymi sprzecznościami rejony trzeciego świata - przede wszystkim zaś na państwa Ameryki Łacińskiej. Obok głębokiego spojrzenia historycznego motywowanego chęcią ujawnienia procesów kształtowania się poszczególnych narodów i ich grup. dostrzegamy także w trakcie lektury rocznika cechy świadczące o ambicjach możliwie szybkiego reagowania na bieżące konflikty społeczne, polityczne. ekonomiczne wyrastające z podłoża, rasowych i etnicznych uprzedzeń. I tak np. tą drogą uzyskujemy obraz narodowościowego składu mieszkańców Kanady w związku z narastającymi tam tendencjami separatystycznymi, wczytujemy się w naukowel interpretację zbro,inego konfliktu salwadorsko-honduraskiego z r. 1969. czy też poznajemy mechanizm formowania się malajsko-chińskiej wrogości w Malajzji U1G1Zan~'na marginesie wyborów do parlamentu w 1'. 1969. Należy przypuścić, iż zawartość treści następnych roczników kształtowana będzie również przez aktualny rozwój sytuacji międzynarodowej. Wymagałyby przecież szerszego oświetlenia takie sprawy, jak: wojna pakistańsko-indyjska i powstanie Republiki Bengalskiej, etniczno-rasowe konflikty arabsko-izraelskie, walka Baskó·.\' przeciwko totalitarnemu reżimowi Franco, permanentne niepokoje w północne.i Irlandii, czy też bliżej nieznane problemy łamania praw człowieka w Chinach w odniesieniu do zamieszkujących ten kraj mniejszości narodowych. Zawarto:ść rocznika podzielona została na 5 części, z których pierWSZe! PUświęcono zagadnieniom teoretycznym. Otwiera ją wal·tościowy, acz l,ontrowersyjn~' artykuł dyrektora Instytutu Etnografii J. W. Bromleja a charakterystyce pojęcia etnos (s. 9-33). Otóż autor porządkując dotychczasowe ustalenia dokonuje również weryfikacji aktualnej terminologii używanej na określenie takich jednostek, jak "naród", "lud", "nacja" etc. Analiza ta prowadzi go do konstatacji. iż w dalszych badaniach na ten temat niezbędnym jest przestrzeganie zasady ścisłego precyzowania stosowanych terminów. czemu sprzyjałoby wprowadzenie jednolitej międz~'narodowej nomenklatury, wyzwolonej od narodowo-tradycyjnych konotacji poszczególnych określeń uniemożliwiających zwykle ich przekładalność na inne języki. Oczywiście. w pewnej liczbie wypadków należałoby wprowadzić całkowicie nowe terminy, stare zaś obwarować dokładniejszymi definicjami wyznac/.ającymi ich semantyczne zakresy. Sam autor za najbardziej uniwersalny termin obejmujący wszystkie kategori[~ etniczno-historyczne i typy etnicznych struktur uważa pojęcie ..etnos". Termin ten bowiem posiada zastosowanie w odniesieniu do różnych poziomów taksonomicznych. poczynając od grup etniczno-językowych typu .,naród". aż do grup etnograficznych, i od form "ewolucyjnie" prostych, takich jak "płemię", na współcześnie kształtujących się ,.nacjach" kOlicząc. Bromlej analizuje również szczególowo podstawowe cechy konstytutywne tak pojętego ,.etnosu" dochodząc do wniosku, że mogą b,l-ć nimi elementy składu rasowego (ty1ko w szczególnych ,przypadkach), typu kulturowego, sprowadzone głównie do sp0cyficznych i tradycyjnych dla danej grup\' wzorów. charakter narodowy oraz samookreślenie etniczne. Cechą równorzędna w stosunku do wymienionych wyżej jest vvg autora wysoki stopień (dochodzący do 90%) endogamicznych małżeństw, będący w istocie rzeczy pewnego rodza,ju ..stabilizatorem" etnosu. któremu zapewnia kontynuację homogeniczności kulturowej. �Recenzje, przeglądy ~wydawnlctw l czasopism Do naj cenniejszych teoretycznych stwierdzeń autora należy wprowadzony przez niego podział "etnosu" na dwie podstawowe kategorie. Otóż "etnos" w węższym rozumieniu (niezależnym jednak od wielkości populacji) określa Bromlej mianem "etnikosu". Terminem tym oznacza autor historycznie uformowaną grupę charakteryzującą się względnie stabilnymi cechami kulturowymi i odpowiadającymi im cechami psychiki oraz wykształconym po~zuciem wspólnoty. Tak zdefiniowanemu w kategoriach ściśle e t n i c z n y c h - "etnikosowi" przeciwstawia Bromlej "etniczno-społeczny organizm", nazywany w skrócie ESO, a będący podstawowym typem symhiozy etnicznych i makrospołecznych struktur. ESO wyrasta z amalgamatu "etnikosów" i organizmów społecznych. W swym optymalnym kształcie taki ESO określony będzie wspólnotą terytorialną, ekonomiczną, społeczną, polityczną i kulturową. Swe niezwykle interesujące rozważania kończy autor prezentacją typologii ESO uwzględniającą aspekt diachroniczny (zmienność postaci ESO w zależności od formacji społeczno-ekonomicznych) i synchroniczny (warianty ESO wynikające z odmiennych kombinacji "etnikosów" i społecznych organizmów). Rozsmakowani erudycją Bromleja z mieszanymi uczuciami zapoznajemy się z drugim artykułem działu teoretycznego pióra J. P. Awierkijewej pl. Neoewolucjonizm, relatywizm i rasizm (s. 34-45). Jest to bowiem w swej konstrukcji eklektyczny zespół niejednorodnie udokumentowanych tez i uwag nie wykraczających ;mi o jotę dalej ponad znane już co najmniej od lat 10 stwierdzenia autorki na temat niektórych współczesnych kierunków antropologii kulturowej". Pomijając powierzchowność analizy i ogólnikowość zarzutów wypada ze smutkiem zauważyć. iż Awierkijewa stosuje dość specyficzną - obecnie chyba już przestarzałą - metodę dyskredytacji swych przeciwników. Najpierw przypisuje im poglądy, których nigdy nil' głosili, by później tym łacniej zmiażdżyć oponentów w ogniu kontrargumentów bO,cato przetykanych emocjonalnie zabarwionymi epitetami. Przejdźmy zatem do konkretnych przyl.;:!adów. Otóż autorka stara się udowodnić. iż glównym, ukrytym celem kierunku zwanego relatywizmem kulturowym jest kolportowanie poglądu () niepelnej wartości kulturowej i psychicznej ludów postkolonialnych, wynikającej jakoby z ich prymitywizmu, dominacji myślenia prelogiC!:nego i balastu egzotycznych obyczajów. W rzeczywistości jednak uczeni stojący na stanowisku relatywistycznym głoszą tezy diametralnie odmienne, programowo wystrzegając się wulgarnego aksjologizmu i europocentryzmu, podkreślając na każdym kroku specyficzność kulturowych wzorców badanych społeczności, do których analizy nie można przykładać pojęć i doświadczeń nabytych w obrębie innego kręgu cywilizacyjnego. Ich stanowisko metodologiczne zbliża się w pewnym sensie do tego, ktcJre L. Nowak określił mianem "tezy deskryptywizmu antypozytywistycznego" ". Dlatego też nie do przyjęcia wydaje się być twierdzenie Awierkijewej, iż poc1kl'e,i:lanie nieporównywalności i unikalności kultur różnych narodów wynikających ze specyfiki myślenia, a więc światopoglądu, prowadzi w rezultacie do rasizmu w jego psychologicznej wersji, stając się ideową osnową szowinizmu, narodowościowej cl,\"skryminacji etc. (s. 44). Największe jednak zdziwienie wzbudzać musi opinia Awierkijewej odrzucająca zdee.\"Cjowanie tezę o wzajemnych współzależnościach zachodzących między specy- Sowrierniennyje tendencji w razwitH etnografii S. Sz. A. (w:) Sowrieetnograjija, Mosk\\'a 1963: tenże. Neoewoluc)oni.zm w s01vriernlenno} (nn!cl'ikuns1coj ctnOf!rajii, .. S()\victskaja Etnog'rafija". R. 1959. nr 6. 3 L.•. No\vak. Oceny 1(' nau/;:ach sjJolec?.'n]Jch LV koncepcji twórców rnarksi.zmu ... Studia S{){'JtJ1ogieznc", R. 1971, nr 3, s. 5-18. 2 J. P. Aw:erkijewa. amieril(unskaja nliennoj(f t �298 Recenzje, przeglądy wuclawnictw i czasopism, ficznymi cechami kulturowymi każdego narodu a jego cechami psychic,~nymi. Szkoda wielka, że autorka zignorowała pewne pl"TZemyślenia zawarte \V cennym artykule swego kolegi Bromleja - prezentowanym już wyżej - w którym tenże omówił właśnie tego typu relacje posługując się określeniami w rodzaju ..psychiczny skład narodu" i "stabilne komponenty psychiki etnicznej wspólnoty" (s. 24-25l. będącymi wg 'niego jednymi z głównych ·cech wyróżniających "etnos". Wprawdzie. jak stwierdził Bromlej, stale jeszcze te narodowe cechy psychiki (a wlaści w·,~ rc'JŻnice między odmiennymi psychicznymi składami) ujmujemy jedynie intuicyjni.: i nie potrafimy ich opisać w kategoriach naukowych, ale to nas wcale nie upoważnia do ignorowania tej sfery zjawisk, a co ważniejsze, nie może nas skłaniać do potępiania tych, którzy czynnik ten wmontowują w swe naukowe teorie. choćby były one same w sobie w najwyższym stopniu dyskusyjne. W recenzowanym tu tomie szereg artykulów tworzy jakby pewien tematycznv blok amerykanistyczny, który zawarty zostal w części zatytułowanej ,.Pl'Ocesy etniczne we współczesnym świecie". Dwa z nich dotyczą historycznych aspektów kształtowania się stosunków indiańsko-hiszpańskich, kwestii tubylczej i rasowego problemu w Ameryce Łacińskiej, Pierwszy - autorstwa S. J. Sewwa pl. Problem ,rasowy w pracach Alejandro Lipschutza (s. 104--116) poświęcony jest poglądom znanego badacza chilijskiego, pochodzącego z Rygi. na temat społecznych aspektów i historycznych uwarunkowań konfliktów rasowych w Ameryce Łacińskiej ze S7.czególnym uwzględnieniem jego stosunku do tzw. kwestii indiańskiej, znanej Lipschutzowi dobrze z badań terenowych prowadzonych wśród Araukanów i tubyleC'w Ziemi Ognistej. Drugi artykuł z tej serii napisał M. Morner sz\ovedzki historyk, dyrektor Instytutu Ibero-Amerykańskiego w Sztokholmie, poświęcając go procesom met ysacji i wzajemnym wpływom kulturowym w Ameryce Łacińskiej, rozpatrywan,nn jako problem natury historycznej (s. 188-202), Opracowanie to, napisane specjalnie dla radzieckiego wydawnictwa, zostało oparte na ksiąke autora opublikowanej w r. 1967 w Bostonie pl. Race mixture in the history of Latin America. Morner formułuje tu nowy termin - "miscegenacja" (miscegenation) proponując. aby UŻ\'wać go na oznaczenie czysto biologicznej metysacji, która przecież mogla. ale nie musiała być podłożem procesu kulturowego - akulturacji. zwanej częściej \V Ameryce Łacińskiej transkulturacją, i procesu społecznego - integracji różnych grup, warstw i klas. Autol' pokazując współzależności tych trzech aspektów zwraca również uwagę na dominujące znaczenie czynników społecznych nad elementami raS0wymi, które wprawdzie historycznie ważne i doniosłe, spełniają obecnie funkcję drugorzędną. Na tym tle ukazuje nam się dawna przezwyciężana obecnie struktura społeczeństwa latynoamerykańskiego przypominająca wg Mórnera system kastowy, w którym o miejscu różnych grup w układzie stratyfikacyjnym typu iberyjsIw-kolonialnego decydowały w dużej mierze proporcje "krwi" indiańskiej. murzyńskiej i europejskiej. Dalsze trzy opracowania amerykanistyczne poświęcone są problemom nal'Odowościowym w Kanadzie, Gujanie, Ameryce Srodkowej. L. N. Fursowa wart. Etniczny skład i rozmieszczenie powojennych imigrantów w Kanadzie (s. 172-187) charakteryzuje ok. 2,5 mln. populację przybyszów, którzy w latach 1946-1965 wyemigrowali do Kanady głównie z Wielkiej Brytanii, Włoch, Francji, Niemiec i Skandynawii. Autorka pomija społeczną strukturę tej ludności, nie analizuje także imigrJcyjnej polityki kanadyjskiej. Stwierdza jedynie, że większość tych ..Neokanadyjc7.yków·· osiedla się w wielkich ośrodkach przemyslowych, oraz iż w grupie tej COl'az większe znaczenie pod względem ilościowym posiadają Włosi. �Recenzje, przeglącly wydawnictw 299 i czasopism W. N. Sofinskij wart. Problem narodowościowy w Gujanie (s. 221-258) prezentuje zasadnicze etapy kształtowania się wielorasowego i wielonarodowego społeczeństwa byłej bl'ytyjskiej Gujany, akcentując rolę układów kolonialnych w tym procesie. Obok ludności autochtonicznej i potomków białych kolonizatorów, żyją w Gujanie Murzyni sprowadzani niegdyś w charakterze niewolników. Po nich przybyli z kolei, jako kontraktowi robotnicy, Hindusi i Chińczycy, tworząc w ten sposób konglomerat jedyny w swoim rodzaju. Autor ukazuje wzajemne relacje między tymi grupami, zwracając uwagę na miejsce poszczególnych narodowości i ras w hierarchii społecznej i ich historyczną drogę do zajmowanych dziś pozycji. O Etnicznych aspektach salwadorsko-honduraskiego konfliktu (s. 203-220) pisze N. S. Leonow, który jednak nie w pełni wywiązał się ze swego zadania, gdyż w daleko większej mierze zajął się problemami natury społecznej, demograficznej i politycznej, niźli podłożem narodowościowym zbrojnych wystąpień z r. 1969, znanych potocznie jako lzw. "wojna futbolowa". Warto także zwrócić jeszcze uwagę na ar!. R. N. Ismagiłowa o Czynniku etnicznym we wspólczesnej Afryce (s. 239-27:3). w którym aulol' analizuje sprzeczności między tendencjami separatystycznymi i nacjonalistycznymi a prądem antytrybalistycznym, dążącym do nowych form narodowej jedności. W omawianym tu tomie zawm-te zostały również artykuły typowo antropologiczne (w sensie antropologii fizycznej). J. J. Roginskij pisał w okolicznościowym art. pl. N. N. Mi.klucho-Maklaj bojownik walczący z rasizmem. Z okazji lS-1ecia urodzin (s. 46-51) () stanowisku tego wybitnego uczonego i patrona radzieckiego Instytutu Etnografii, do kwestii rasowej zarówno na gruncie praktyki społecznej, jak i rozważań teol·etycznych. W. P. Aleksiejew przedstawił genetyczne aspekty antropologii (s. 52-76), a W. W. Bunak wart. Antropologia zachodniej Europy we współczesnej zagranicznej litemturze (s. 77-103) omówił w krytyczny sposób różne kierunki analizy antropologicznego materiału, m.in. metodę typologiczną. porównawczą, populacyjną, geograficzną. nie zapominając także o polskiej szkole antropologicznej. Warto zauważyć, iż generalnej krytyce koncepcji Czekanowskiegc. spl-zecznej wg Bunaka z .prawami genetyki towarzyszyło ·duże -tiznanie dla posiadającej solidne podstawy matematyczne metody analizy typologicznej A. Wankego i jego następców. W pierwszym tomie rocznika "Rasy i narody" znalazło się także miejsce dla omówienia takich zagadnień. jak: aspekly prawne walki o likwidację rasowej dyskryminacji, charakterystyka stanowiska radzieckich organizacji spoleczn.vch w kwestii ich stosunku do ·polityki rasistowskiego bloku państw afrykańskich, czy ocena materiałów XXIV sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w sprawie kolonializmu i rasizmu. Uzupełnieniem tych artykułów, posiadających już charakter publicystyczny. S'ł zestawy materiałów źródłowych, przeważnie dokumentów na temat dyskryminac.ii rasowej w Afryce i problematyki antyrasistowskiej poruszanej na forum Narodów Zjednoczonych. Całość rocznika posiada przejrzysty układ, a dobór .artykułów w pierwszym tomie świadczy o ambitnych zadaniach, jakie postawili sobie wydawcy i redaktorzy. Miejmy nadzieję, że również następne roczniki nie zawiodą oczekiwań czytelników, którzy - być może - znajdą w nich odpowiedź na aktualne, formułowane przez współczesność pytania. Aleksander Posern-Zieliiiski �:100 Vesillja. Recenzje, przeglqdy wydawnictw i c.zasopUl1n U dvoch kl'ligach. Kilv 1970, kn. 1 ss. 456, kn. 2 ss. 4110, nuty, ilusir. Jest to dziesiąty tytuł z serii Ukra'ins'ka narod'na tvorcist wydawanej przez Instytut Sztuki, Folkloru i Etnografii Ukraińskiej Akademii Nauk. Dwa tomy zawierają 22 opisy wesel z różnych regionów Ukrainy, przygotowane do druku przez M. M. Szubrawską i O. A. Prawdiuka pod naukowym kierunkiem O. I. Deja. Opisy poprzedzone są krótkim wstępem wydawców i rozprawą O. A. Prawdiuka pl. Narodnoe vesillja na Ukm'ini (kn. 1 s. 9-59). Wydawcy traktowali weselny obrzęd jako swoisty dokument, można bowiem na jego podstawie analizować zarówno stosunki społeczne i rodzinne, normy moralne obowiązujące w wiejskim środowisku, jak i zdolności artystyczne ludu, przejawiające się w plastycznej i muzycznej oprawie wesela i w towarzyszących mu ,pieśniach. O. A. Prawdiuk w swym artykule wstępnym, po omówieniu kolejnych faz obrzędu i charakterysty,ce melodii, zajmuje się dwoma ciekawymi problemami: recepcją folkloru weselnego w ukraińskiej sztuce i literaturze profesjonalnej i zmianami, jakie zaszły w tym obrzędzie po Rewolucji Październikowej. Przeobrażenia pewnych elementów wesela wynikają częściowo ze świadomych wysiłków władz. przy czym w ich realizacji dużą rolę odegraly odpowiednio kierowane organizacje młodzieżowe, częś'ciowo zaś wiążą się one z nowymi warunkami życia (np. zanik tradycyjnej zależności młodej żony od rodziny męża, a zwłasL.cza jego matki, zamawianie specjalnego tortu w cukierni zamiast pieczenia korowaja itp.). Teksty podzielone są na trzy grupy: naj dawniejsze opisy wesela ukrairiskiego, opisy z drugiej polowy XIX w. i początków w. XX oraz opisy wesela współczesnego. Pierwszy rozdział zawiera materiały L. trzech źródeł: fragment Descriptioll de l'Ukl'Uine Guillaume'a Ie Vasseur de Beauplana z 1650 r .. Opisanie svadebnyc1J ukrainskich prostonarodnych obrjadov G. Kalinowskiego z 1777 r. i fragment pra~~' I. Czerwińskiego Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego ... z 1805 1'. Na rozdział drugi złożyło się 13 opisów wykonanych w latach 1877-1959. Wszystkie one dotyczą tradycyjnego wesela ukraińskiego, a spisane i opracowane zostaly w większości przez etnografów i folklorystów (np. P. P. Czubińskiego, L Franko). Część materiałów w tym rozdziale publikowana jest po raz pierwszy, część to przedruki z prac wcześniejszych. Teksty te wydawcy ułożyli w dziewięciu grupach regionalnych,aby ułatwić porównania między przebiegiem obrzędu w różnych ośrodkach Ukrainy. Rozdział trzeci zawiera 6 opisów wesela współczesnego. Wykonane one zostal~' przez pracowników Instytutu lub amatorów w terenie w latach 196:~-1968. Jak wynika z not edytorskich, problem opisu etnograficznego autorzy potraktowali w różny sposób część to zapisy przebiegu konkretnych, jednostkowych weseL przy czym autorzy podali nazwiska i wiek młodych par, część to kompilacje dol<onane na podstawie obserwacji obrzędów w różnych wsiach i w różnym czasiE'. Dane o wykonawcach pieśni podało tylko kilku autoró'.1IJ zbiol'OWO w nocie edy· torskiej, nie poinformowano jednak, kto był wykonawcą konkretnych pieśni. We wspomnianych już notach edytorskich wydawcy zamieścili pełne zapisy bibliograficzne prac, których fragmenty znalazły się w książce, informacje o rękopisie, gdy chodziło o pierwodruk, podstawowe dane o autorach zapisów. informacje o sposobie redagowania tekstu, o przekładzie w wypadku źródeł nieukraińskich iip. W obydwu tomach znajdują się osobne słowniczki z wyjaśnieniami mniej znanych wyrażeń gwarowych. VesiUja to pierwsza antologia zbierająca opisy wesel z całego, bardzo zróżnicowanego terytorium Ukrainy. Zgromadzenie w jednej publikacji źródeł etnograficz- �Recen.zje>, prre>glądy wydawnictw 301 i czasopism nych z różnych okresów pozwala na śledzenie zmian, jakie zachodziły w obrzędzie weselnym na przesh'zeni ostatnich dwu wieków. Korzystanie z tego pożytecznego wydawnictwa w dużym stopniu utrudnia brak indeksów (zwłaszcza indeksu incipitów pieśni) i bibliografii. Zestawienie literatury etnograficznej i folklorystycznej na temat ukraińskich obrzędów weselnych ułatwiłoby dalsze studia nad tym problemem i informowałoby o wszystkich, publikowanych do tej pory opisach wesel, spośród których \'I}'dawcy dokonali wyboru. _4gata Skrukwa Rostislaw W. Kinżałow, Kultura d)'ewnich Maija, Leningrad 1971, ss. 3u2. Radzieckie badania amerykanistyczne koncentrują się głównie w dwóch ośrodkach naukowych. Największe skupisko amerykanistów znajduje się w Moskwie, gdzie specjaliści w tej dziedzinie działają przede wszystkim w ramach Instytutu Etnografii i Instytutu Ameryki Łacińskiej AN ZSRR. Znacznie skromniejszy krąg osób zajmuje się twórczo amerykanistyką w Leningradzie. Miasto to jest jednak centrum radzieckich badań w zakresie tzw. indoamerykanistyki prekolumbijskiej. rozumianej jako studia nad starożytnymi cywilizacjami indiańskimi. Nic zatem dziwnego, iż właśnie w Leningradzie ukazala się w ubieglym roku większa i posiadająca kształt syntezy, praca poświęcona kulturze Majów. Jej autor jest znanym i cenionym specjalistą w zakresie majologii. W tej dziedzinie debiulawał już pod koniec lat 40-tych. Od tego czasu opublikował szereg interesujących artykułów i kilka książek. W 'centrum jego zainteresowań znajdowala się dotąd sztuka Majów, głównie tzw. okresu klasycznego (III-IX w. n.e.) oraz literacka twórczość Indian poludniowej części Meksyku, Gwatemali i Hondurasu, a w związku z nią także i mitologia. Kinżałow dokonał również w r. 1959 przekładu na j. rosyjski Popol-Vuh, słynnego eposu Indian Maja-Kicze (Quiche), opatrując go niezbędnym w takim przypadku komentarzem naukowym. Warto również nadmienić, że w ośrodku leningradzkim działa także najbardziej chyba znany radziecki amerykanis,ta, J. W. Knorozow, wsławiony swymi nowatorskimi studiami nad pismem Majów. Rozgłos ten zawdzięcza on swemu ogromnemu wkładowi do tej właśnie dziedziny majologii, tworząc nowoczesne podstawy teoretyczne i praktyczne - deszyfrowania hieroglificznych tekstów mezoamerykańskich Indian. Uzupełnieniem tych szeroko rozwiniętych badań radzieckich amerykanistów nad pismem, prekolumbijską literaturą i sztuką były dotychczas jedynie drobne opracowania na temat genezy kultury Majów, formowania się klasowego społeczeństwa i nagłego "zagadkowego", upadku 'ioh slynn~h miast oraz możliwości kontaktów Mezoameryki ze Starym Światem. Problemy te wziął na warsztat inny radziecki amerykanista. W. 1. Guljajew, który jednak włączył się do tego naukowego programu dopiero w połowie lat BO-tych. W sumie więc rozwój badań nad kulturą Majów nie był w ZSRR równomierny. Mając jednak na uwadze szczupłość kadr specjalistów łatwo zrozumieć, że równomierne rozłożenie akcentów było niemożliwe. Faktem wszakże pozostaje. iż obok dobrze już poznanych i naświetlonych sfer kulturowej nadbudowy Majów, zbyt długo brakowało opracowań innych równie ważnych stron cywilizacji Majów, �302 Recenzje, przeglq(ly wydawnictw i czasopism w tym także takich podstawowych dla rozwoju kultury dziedzin, jak gospodarka i struktura społeczna. Zatem należy się cieszyć, że luki te są stopniowo zapełniane. Pierwszy krok w tym kierunku uczyni! Kinżałow, który po monograficznym opracowaniu "Sztuki starożytnych Majów" (lskusstwo drew nich Maija, Leningrad 1968) - opublikował dzieło o znacznie ambitniejszym charakterze, będące w istocie rzeczy syntetycznym ujęciem kultury starożytnych Majów. Praca ta, wydana w serii publikacji firmowanych przez Instytut Etnografii, stanowi najnowszą próbę krytycznego podsumowania dotychczasowego stanu światowej wiedzy odnośnie różnorodnych aspektów cywilizacji Majów. Prezentowana tu publikacja może być wartościowym, godnym naśladowania przykładem wyboru drogi postępowania przez tych badaczy, którzy z przyczyn 0biektywnych odcięci są od terenów swej specjalizacji. Miast rezygnować z twórczej działalności w wybranej przez siebie dziedzinie, rozwijają oni swój warsztat naukowy, ukierunkowując go na weryfikację tez poprzedników, szerokie badania porównawcze, źródłoznawcze studia typu historycznego i analizy wybranych aspektów kultury w oparciu o publikowaną dokumentację materiałową. Muszą jednak mieć zapewniony dostęp do bieżącej literatury przedmiotu. Ukoronowaniem tych zabiegów mogą być jak świadczy o tym dorobek Kinżałowa - opracowania podręcznikowe czy syntezy, wymagające nie tylko erudycji i ogromnego znawstwa przedmiotu, ale również umiejętności wykorzystywania rezultatów badawczych kilku dyscyplin. W przypadku tematów z zakresu prekolumbijskiej indoamerykanistyki najczęściej w grę wchodzą: archeologia, językoznawstwo, etnografia, antropologia i historia. Tego rodzaju studia, prowadzone zwykle na poziomie uogólnieil, komparatystyki, rekonstrukcji większych całości i syntezy określa się np. w Meksyku mianem etnografii prekortezjańskiej. Jej zadaniem jest twórcze niejako przetwarzanie nowoodkrytych przez pokrewne gałęzie wiedzy źródeł i wytyczanie na podstawie ich analizy dalszych perspektywicznych zadań. Do tej kategorii studiów zaliczyć można bez wątpienia działalność badawczą Kinżałowa, który w omawianym tu dziele dał dobre świadectwo swych umiejętności łączenia i twórczego wykorzystywania danych źródłowych 'najprzeróżniejszego autoramentu. W swej pracy oparł się przede wszystkim na publikacjach rezultatów ekspedycji archeologicznych, które dostarczyły mu głównie materiału do rekonstrukcji działalności rzemię.ślniczej, budownictwa, architektury i sztuk plastycznych. W badan'iach nad strukturą społeczną, wiedzą i religią niewątpliwie cennym źródłem pomocniczym okazała się oryginalna ikonografia Majów - freski ze świątynnych sal, reliefy pokrywające monumentalne stele, monolityczne rzeźby i słynne kodeksy. Równie ważnymi co dane archeologiczne były dla Kinżałowa źródła historyczne przewaźnie relacje i dokumenty z XVI i XVII w., spisane po hiszpańsku lub też w językach indiańskich. Natomiast przy pomocy współczesnego materiału etnograficznego starał się naświetlić te zagadnienia, które w źródłach historyczno-archeologicznych nie znalazły wystarczającego odzwierciedlenia. Dane te posłużyły jako porównawcze tło przy rozpatrywaniu niektórych zagadnień gospodarczych, szczególnie uprawy ziemi, myślistwa i rybołówstwa, a także okazały się pomocne przy analizie irracjonalnego światopoglądu Majów, tj. ich systemu wierzeń. Wśród prac' etnograficznych, jakimi posiłkował się Kinżałow, znajdujemy dzieła takich wybitnych badaczy terenowych Mezoameryki, jak A. Villa Rojas, R. Redfield, E. Z. Vogt i O. La Farge. W nieco skromniejszym wymiarze czerpał autor potrzebne mu informacje z opracowań i źródeł językoznawczych, które - jak sam pisze - pomocne mu były szczególnie w tych partiach pracy, w których zajmował się problematyką etnogenetyczną. �Recenzje .. 1J1'.7eVlqcly wydawnict-w i c.zasopism :303 Wykorzystując wszechstronnie tak dobraną literaturę dał Kinżałow w swej pracy ogólną charakterystykę najważniejszych stron starożytnej kultury Majów, przedsta\\'iająe jej stan i dzieje od wczesnego okresu preklasycznego (XX-X w. p.n.e.), aż do schylku ery postklasycznej (1200-1530 r. n.e.), tj. do momentu wtargnięcia na ziemie Majów hiszpańskich konkwistadorów. Tak duże ramy chronologiczne, \V jakich wypadło ,poruszać się autorowi, sprawiały mu niemało kłopotu. Chodziło bowiem o rozwiązanie zasadniczego dylematu, czy rozpatrywać rozwój różnych dziedzin kultury w granicach następujących po sobie i powszechnie przyjętych \V 'periody-zacji okresów, cry też rezygnując z tego schematu, 'Prezentować kolejno poszc~.ególne działy kultury, w obrębie których ukazywać będzie można zagadnienia w ich pełnej chronologicznej zmienności. Wariant pierwszy okazał się niewykonalny ]ja obecnym et3jpie badań majologicrnych ze względu na nierównomiemą znajomość poszczególnych dziedzin kultury Majów w kolejnych okresach jej rozwoju. Dlatego też autor słusznie wybrał drugą ewentualność, nie rezygnując przy tym z ujęcia historycznego. Akceptowany przez Kinżałowa model syntezy można by lapidarnie określić jako pl'óbę uwzględnienia diachronii w ujęciu synchronicznym. Autor kierując się tą zasadą omawiał konkretne zagadnienia, sięgając w przeszłość tak dalece, jak mu na to pozwalał materiał źródłowy. Jest rzeczą oczywistą, iż tego typu procedura mogła być zastosowana w największym stopniu odnośnie do niektórych tylko aspektów kultury materialnej, np. budownictwa, rzemiosła oraz sztuk plastycznych. W minimalnym natomiast wymiarze była realizowana w charakterystyce tańców, muzyki czy literatury. Zapoznajmy 'Się więc pokrótce z przyjętym przez Kinżałowa układem treści. W swej najogólniejszej postaci nie odbiega on daleko od wypracowanego i stosowanego z upodobaniem przez radzieckich etnografów schematu, dobrze nam znanego chociażby z lektury serii publikacji "Narody Mira". W części wstępnej zawarte zostały jak zwykle - ogólne dane dotyczące językowo-etnicznego podziału Majów oraz rozmieszczenia terytorialnego i charakterystyki ich środowiska geograficznego. Nieodłącznym elementem każdej syntezy winien być przegląd dotychczasowych dokona!'} badawczych, który niekiedy przybrać może formę zarysu dziejów danej dyscypliny czy specjalizacji. Taki punkt widzenia jest całkowicie naturalny, gdyż historia badań pozwala czytelnikowi nie tylko poznać aktualny stan rozwoju nauki, ale równocześnie jest jakby swoistym rodowodem czy genealogią powstającej syntezy. Stanowi ponadto uzasadnienie jej celowości oraz usprawiedliwienie zawartych w opracowaniu luk. Kinżałow kierując się prawdopodobnie tego rodzaju motywacją oferuje nam obszerny rozdział, zaznajamiający dość dokładnie z najważniejszymi źródłami do dziejów kultury Majów oraz odtwarzający w dużych szczegółach koleje penetracji archeologicznych, kształtowania się zainteresowań starożytnościami jukatańsko-gwatemalskimi i historię badań nad hieroglificznymi inskrypcjami, starymi dokumentami i kronikami. Ta część pracy wraz z ogromnym zestawem bibliograficznym, liczącym ok. 1300 pozycji, stanowić może dla wszystkich tych, którzy nie dysponują monumentalną Bibliografią archeologii i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku 1. Bernala ("Memorias dei lNAH", t. 7; 1962, Meksyk) pożyteczny przewodnik po literaturze przedmiotu. Bibliografia Kinżałowa stanowi zresztą dobre uzupełnienie tego meksykańskiego wydawnictwa, które doprowadzone zostało tylko do r. 1960, podczas gdy Kultura starożytnych Majów uwzględnia także literaturę z następnego dziesięciolecia. Należy tu jeszcze wspomnieć, iż zastosowany w pracy prosty, wzorowany na systemie amerykańskim sposób odsyłania do literatury, zapewnia nie tylko możliwość łatwego trafienia �301 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czas()J)isn~ do wybranych prac, ale sprawia, iż prawie każda kontrowersy jna teza autora może być bez trudu poddana konfrontacji i weryfikacji z materiałem źródłowym. Po tym ogólnym wprowadzeniu następuje omówienie gospodarki i niektórych działów kultury materialnej. Zapoznajemy się więc z uprawą ziemi, podstawowymi roślinami uprawnymi, rodzajami pożywienia, rolą polowania i rybołówstwa jak,) zajęciami dodatkowymi, znaczeniem rzemiosła i rozwojem budownictwa, które zostało tu ukazane od strony rozwiązań konstrukcyjno-technologicznych. Rozdzi<ll trzeci zawiera .zarys niektóry.ch zagadnień związanych z organi7.acją społeczną. Znalazło się więc tu miejsce na prezentację podstawowych elementów struktury społecznej, ukazanie rozwarstwienia klasowego, opis funkcjonowania rodziny, rodu. społeczności lokalnej, plemienia. Poddano również ocenie poli tyczny ustrój formujących się u Majów zarodkowych organizacji państwowych w postaci tzw. miast'iIJaństw. Oba te działy (gospodarka i organiza:cja społeczna) zostały lUzmyślnie rozbudowane, gdyż w dotychczasowej literaturze przedmiotu specyfika rozwoju materialnych podstaw kultury Majów i tworzenie się wczesno-klasowego spoleczeństw;! w Mezoameryce nie zostały wystarczająco naświetlone. Kolejne części syntezy obejmują wiedzę naukową, architekturę i s7.tuki plastyc7-ne oraz literaturę, Łaniec i muzykę. Autor świadomie dokonał tu pewnej selekcji materiału, kierują2 się zasadą, iż te zagadnienia, które już zostaly uprzednio w piśmiennictwie radzieckim szerzej omówione, będą tym razem pr7.edstawione w największym skrócie. W ten "sztuczny" niejako sposób ogranic7.0no miejsce przeznaczone na prezentację pisma hieroglificznego i systemów kalend<lrzowo-chronologicznych Majów. To stanowisko rzutowało - acz w mniejszym zakresie - n<.l kształt i zawartość rozdziału poświęconego sztuce. Natomiast tytułem rekompensat ". czytelnik otrzymał nieco Więcej wiadomości z zakresu matematyki, astronomii. medycyny i samowiedzy historycznej Majów. Poznać równie;~ może ich praktyczne umiejętności w dziedzinie orientacji geograficznej, wiedzy meteorologiczno-klimatologicznej i sejsmograficzno-mineralogicznej. W dziale literatury, prezentuje Kinżalow przede wszystkim epos "Popol-Vuh" oraz charakteryzuje, ilustrując cytatami. hymny religijne, zaklęcia, modlitwy, pieśni, małe utwory poetyckie i sztuki dramatyczne łączące się nierozerwalnie z tańcem i muzyką. W rozdziale poświęconym wyobrażeniom religijnym przedstawiony został głównie system mitologiczny, panteon i kosmologia Majów. Omawiając zaś rytuał. autor zwrócił uwagę zasadniczo na zwyrC'Zajskładania ofiar z ludzi oraz rolę kaplanów w ceremoniach religijnych i życiu spolecznym. Pracę zamykają refleksje Kinżalowa na temat ewentualnych wpływów kulturv Majów na cywilizację europejską i latynoamerykańską. Na przykładzie kolonialnej i późniejszej architektury, malarstwa, rzeźby, grafiki i literatury meksykańskiej. i środkowoamerykańskiej ukazuje Kinżalow inspirującą dla współczesnych dziedzin twórczości artystycznej rolę sztuki prekolumbijskiej. Zależy mu bowiem na uwypukleniu uniwersalnego charakteru i autentycznych nieprzemijających wartości dorobku kulturowego Majów, fascynującego całe pokolenia badaczy, kolekcjonerów . .artystów i podróżników. Aby przedstawić istotę interpretacji syntezy Kinżałowa należałoby w sposób krytyczny przyjrzeć się bliżej poszczególnym poruswnym na kartach tej książki problemom. Powstałaby wówczas nie recenzja, a obszerny artykuł komentatorsko-polemiczny o ściśle fachowym, majologicznym charakterze. Sądzę zatem, iż w tym miejscu wystarczy wskazać tylko na generalne zasady, jakimi kierowal się autor . .opracowując owe ujęcie zarysu ku1tury Majów. Otóż społeczeństwo i kultura Majów świadomie nie zostały ukazane jako pew- �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 305 i czasopism nego rodzaju izolat, rządzący się własnymi prawami, ale jako integralna część kompleksu systemów kulturowo-społecznych całej Mezoameryki i Meksyku. Takie szerokie tło porównawcze umożliwiło autorowi odwoływanie się do przykładów zaczerpniętych z innych rejonów, by przy ich pomocy rozświetlić nie wyjaśnione do dziś z braku materiałów zagadnienia, lub by sporne kwestie poddawać surowej weryfikacji. Dzięki temu możliwą okazała się demistyfikacja licznych błędnych ustaleń, które już niejednokrotnie nabrały charakteru aksjomatów. Tego rodzaju stanowisko akceptowane obecnie przez wielu majologów sprzyjało również wykazaniu, w jakim stopniu kultura Majów nasycona była elementami wspólnymi dla całego meksykańskiego i środkowoamerykańskiego obszaru kulturowego, w jakiej zaś mierze posiadała ona cechy swoiste, specyficzne, widoczne w licznych wariantach regionalnych i chronologicznych. I wreszcie trzecią, podstawową dyrektywą badawczą autora było dążenie do konfrontacji systemu kulturowego Majów z plaskowyżu gwatemalskiego z cywilizacją ich współplemienców, wznoszących wspaniałe miasta - centra kultowe na nizinach Jukatanu. To interesujące ujęcie, wykorzystujące nowoodkryte w ostatnich latach materiały, nieuwzględnione oczywiście w poprzednich opracowaniach syntetycznych, pozwoliło również autorowi na postawienie pewnych kwestii, wykraczających poza ścisłą charakterystykę kultury Majów. Myślę tu o takich sprawach, jak problem etnogenezy ludności Mezoameryki i źródeł jej wysokiej kultury, zagadnienie badań nad regularnościami w rozwoju cywilizacji Starego i Nowego Świata oraz ewentualnych prekolumbijskich kontaktów transoceanicznych z Azją, Afryką i Europą. W posługiwaniu się tą pożyteczną pracą, do której, jak sądzę, sięgać będą również polscy indoamerykaniści, okażą się na pewno pomocne umieszczone na końcu książki indeksy: osobowy i geograficzno-etniczny. Natomiast wszystkim zainteresowanym kulturą Majów polecam, by ;po lektur!le pracy Kinżalowa raz jeszcze s-ięgnęli do wydanej już w Polsce książki archeologa amerykańskiego - Charlesa Gallenkampa, napisanej w r. 1959 (Majowie, Warszawa 1968). Po tej konfrontacji dostrzegą z całą wyrazistością postęp, jaki w ciągu ostatnich dziesięciu lat dokon;:;ł się w tej dziedzinie badali oraz z pewnością sami stwierdzą wartość niektórych oryginalnych ujęć leningradzkiego uczonego. Aleksander Posem-Zieliński Nowaja żizJ"z narodow Siewiera. Praca zbiorowa pod red. W. L Wasiliewa, Gurwicza. L B. Simczenki, Moskwa 1967, s. 117, ił. 86. L S. Wśród ukazujących się współcześnie opracowań radzieckich, poświęconych etnografii narodów Syberii, pojawia się od czasu do ·czasu książka, zawierająca popularne ujęcie tematu. Prace te są o tyle cenne, że autorami ich są etnografowie, którzy zwięzły język rozpraw naukowych zastępują w nich ciekawym popularnym opisem, wolnym od stwierdzeń zrozumiałych niekiedy wyłącznie przez profesjonalistów. Do tej kategorii opracowań należy właśnie recenzowana książka. Jej autorami są pracownicy Oddzialu Etnografii Narodów Syberii Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Nie licząc wstępu i zakończenia, praca składa się z dziewięciu rozdziałów, poświęconych historii etnicznej narodów północnej Syberii, etnografii i socjologii, 20 - Lud, tom LVI �30ti Recenzje .• lH'u:glądy wy(!atcHi'::!u: i C!(l~{)J1;SJH przy czym problematyka etnograficzno-socjologiczna jest tutaj znacznie przemieszana. Zgodnie z tytułem pracy. najwięcej miejsca poświęcono w niej problematyce zmian społeczno ekonomicznych, jakie zaistniały w inwcnlarr.u kulturowym omawianych gcup etnicznych po Rewolucji Październikowej. Pod pojęciem narodów północnej Syberii rozumieją autorzy ~~(j grup etnicznych. rozsiedlonych nieraz daleko od' geograficznej granicy północnej tego obszaru. Obok takich grup etnicznych, jak Jukagirzy. Cr.ukcze. Koriacy, Eskimosi i Aleuci zamieszkujący pólnocne rejony omawianego obszaru - kreś!~1 autorF.)' książki Iwlturę ludów nadamurskich, tj. Niwchów, Nanaj'ców, Oroczonów i innych z terenu SYberii. Pod względem językowym ludy te wchodz.ą w skład dwu l'Odzin: uralskiej i attajskiej, \N obrębie których istnieje szereg grup. W odniesieniu do grupy jęz.'·ków paleoazjatyckich czytamy, że "w jej skład zaliczają się języl<i nip posiadające bliskich związków z wielkimi rodzinami językowymi (uralską i altajską - A. K.l. Jed~'nie pewną zbieżność wyk;lZują języki: czul<ocld, koriacki i itelmeński. lzo1'lwan~'m jest język niwchski. Jeszcze niedawno za taki sam uważano takżc jęz.,·k jukagirski. Współcześnie jednak w świetle nowych badań oka/.alo się, że wykazuje on pewne nawiązania do języków samojedzkich i fino-ugryjskich. Oddzielną zupelnie grupę w zespole paleoazjatyckim tworzą języki: eskimoski i alcucki, a także nie w.vkazujący żadnych powią7.ań genetycznych z inn.vmi .ięzvkami tej grup~' jęzv:< ketski" (s. 10-11). Przy okazji charakterystyki językowej przekazano także pe\-,'ien zespól wiadiJmości o rozsiedleniu i dem{Jgrafii. Wszystko to potraktowano barrlz~} skróto\',-') i zmieszczono na 7 stronach rozdziału zatytułowanego "Narody Siewiera" (,;. 5--11\. Następne dwa rozdzialy - "Narody Siewiel'a do oktjabra" h. t2-HI) i ..D;)rewoljucjonnoje cho/'jajst wo i byt" (s. 2()-29) obejmują duży zespoi zagadnień etll'lgraficznych, poprzedzony nakreśieniem ważniejszych faktów hislOlyczn.'·ch z zakresu obejmowania olbrzymich obszarów syberyjskich w msyjskie wiaclanie. Koloniz~cja ta spowodowała szereg zmian w inwentarzu kulturow.vm tubylców. a w wieiu przypadkach wpłynęła destruktywnie na ich życie wewnęl rzne. Odnosi się to w szczególności do zgubnej działalności kupcow, którzy a b.,' zcl·obyć drogocenne' futra sobolowe. szerzyli wśród tubylców pijańs1.wo, g\\-ałt i p:'z',';-!-,()~'P;J:I \''.)i''_ wcm tych czynnikow zarysowała si(~ znaczna depopulacja. SP()tęguwana zawlc::z:;nymi przez kolonistów licznymi chorobami epidemicznymi i wenerycznymi. Wraz: z depopulacją następowało zatracanie elementów kulturowych. Ponadto misje prawosławne spowodowaly znaczne modyfikacje w Sll'ukturze wierzei; tub.vlcz:ych. Pod względem gospodarczym omawiany w pral'Y zespól 26 grup etniczI1,'('h dzieli się na hodowców reniferów. l'ybołówców. myśliwych łąduw.vch i lowc"}W ssaków morskich. W zależności od systemu g{Jspodarki, pmwadz'ł onc osiadl~' lub koczownicz~' tryb życia. Ten natomiast wyznacza w pewn.vm stopniu fn:ll1ę ich pomieszczeń mies7.kalnych. Zespól etniczny. <) którym mowa w prac.". pow,;taje tei w sferze zasięgu różnych temperatur, stąd duża w nim niejednolitość form mieszkalnych. wiodąca od prymitywnych szalasów poprzez mieszkunia nupal·owe clo zil'mianek. Warunki klimatyczne determinują także J'{)dzaj i fOl'lnę odz.ieży. ]<tóra w zimie jest -zawsze futrzana, latem nai-omiast również ze skór.". lecz gladk" \\<'yprawionej, tj. pozbawionej sierści. Popularne ujęcie lemalu spowodowalo. że treść tego rozdzialu wolna jest -od szczegółowych rozważań na temat form." i funkcji poszczególnych wytworów kulturowych, podobnie też potraklowano zagadnienie ich występowania. W odniesieniu np. do transportu i komunikacji poinformowano. że ten wieloetnicmy zespół dzieli się na ludy używające do zaprzęgu psów lub renifen'm-. Omaviiając zaś kulturę spoleczną i duchową postąpiono podobnie. Dowie- �Recenzje, przeglądy w-ydawnict lO i c.zasopisJn 307 dzieć się więc można o tym, że u wielu ludów syberyjskiej północy występowało wielożeństwo, uprawiana była zasada lewiratu i że położenie kobiety w rodzinie bvło bardzo ciężkie. Zasadniczym natomiast rysem religii tych grup etnicznych był animizm. który reprezentował różne stopnie rozwoju. Słusznie też zaznaczono, że spotkać sit; tutaj było można z przeżytkami totemizmu. Wszystkie te elementy kulturowe zaczęły jednak zanikać dosyć intensywnie w wyniku działalności oświatowej, jaka rozpoczęła się na tych terenach po Rewolucji Październikowej. Sprawom tym poświęcone są w zasadzie wszystkie dalsze rozdziały książki. Rozpoc:zyna je problematyka określona jako "SocjalistIczeskoje stroitielstwo li narodow kraj niego siewiera" (s. 30-38), zawierająca zespół takich zagadnień, jak: walka z konti·l'ewolucją, organizację kołchozów, szkolnictwa, służby lekarskiej - medycznej i weterynaryjnej. Wiele w tym rozdziale interesujących faktów, ukazujących kształtowanie się władzy radzieckiej na Syberii, które zamykają się w przedziale czasowym od 1917 do 1940 roku. Ustosunkowując się do etnograficznej zawartości książki podkreślić trzeba, ze stosunkowo obficie reprezentowana jest ona w rozdziałach zatytułowanych "Sowriemiennoje chozjajstwo narodow krajniego siewiera" (s. 39-65) i "Sowriemiennyj b.vt naI'odow krajniego sewiera" (s. 66-75). Wynika z nich, że dźwignią podnoszącą ludy Syberii na wyższy poziom gospodarczy jest stały rozwój hodowli reniferów, zwierząt futerkowych i racjonalne rybołówstwo z łowiectwem ssaków morskich. Niewielkie kołchozy o monokulturowej z reguły gospodarce połączono współcześnie w większe jednostki. W sumie pod względem gospodarczym narody te odbiegły doleko ocl dawnego trybu życia. Dawni koczownicy mieszkają dzisiaj w stałych osadach. Ich stadami zajmują się 'Slpecjalni pasterze, a nie tak jak ongiś całe rodziny, przenoszące się z miejsca na miejsce. Poza tradycyjnymi zajęciami wiele osób zajmuje się pracą w przemyśle drzewnym i górnictwie rud. Oczywiście, w trudno dostępnych rejonach tajgi mies7Jkają jeszcze tubylcy, których kultura nosi znamiona dziewiętnastowiecznego zacofania. Coraz mniej jednak notuje 'się tego rodzaju ewenementów na terenie wspókzesnej Syberii. Obok nowych form gospodarowania i polepszania warunków mieszkaniowych zadbano także o ochronę zdrowia. rozwój kultury i szkolnictwa. Problematyka z tego zakresu zaprezentowana jest w rozdziałach ..Zdrawochranienie" (s. 77-80), "Narodnoje obrazowanie i doszkolnoje wospitanie" (s. 111-89) i "Kultura" (s. 90-112). Dowiadujemy się z nich, że z roku na rok l'Ozwijaj'1 się w tych rejonach placówki służby zdrowia. Ich pracownikami są często wykształceni w instytutach medycznych Kraju Rad członkowie tych grup etnicznych. Tak np. wśród personelu lekarskiego, zatrudnionego w Ewenkijskim Ol\ręgu Narodowym, Ill"/o stanowią Ewenkowie, a z roku na rok ten stosunek procentowy powiększa się w związku z rozbudową szkolnictwa medycznego na Syberii. Z innych rozdziałów dowiadujemy się o tym, że wszystkim bez wyjątku syberyjskim gl'upom etnicznym stworzono należyte warunki rozwoju własnej kultury poprzez rozwój sz:wlnictwa i życia kulturalno-oświatowego. Działają więc na Syberii ITgionalne zespoły pieśni i tańca, rozwija się sztuka ludowa, wydawane są czasopisma, rozwija się czytelnictwo. Przedsięwzięcia te spowodowały, że wspó!czesna Svberiadaleko odbiega od starego wzoru, jakim były brak rozwoju gospodarczego l zacofanie. Zadaniem autorów, jest to dopiero początek zmian "na lepsze", Wizja Syberii i gospodarczego rozwoju zasiedlających ją ,tubylców zawarta została w .,Zakończeniu" (s. 113-118). Wynika z niego, że zgodnie z założeniami państwowych planów gospodarczych nastąpi na tym terytorium intensyfikacja przemysłu, wszystko to spowoduje jednak znaczne zmiany w utrzymującym się tu i ówdzie tradycyjn."m katalogu faktów kulturowych, a tubylcze społeczności zatrzymają �308 Recenzje, paeglądy wydawnictw i czasopism w swym inwentarzu tylko to, czego w surowych warunkach klimatycznych nie zastąpią nawet nowoczesne wyroby i urządzenia. Przez lata przetrwa tutaj zaprzęg w psy i renifery oraz szereg innych tradycyjnych elementów kulturowych. Kończąc omawianie problematyki reprezentowanej w książce podkreślić należy, że wiele zawartych 'W niej grup tematycznych zostało "przegadanych", a pl"Lez takie problemy, jakim np. jest -socjologiczne potraktowanie szeregu dokonywujących się zmian w ku~turach syberyjskich, przeszli autorzy bardzo powierzchownie. Być może, w zamierzeniach autorów sprawy te stanowiły margines, wydaje się, że warto bylo jednak uwzględnić je ,choćby nawet tkosztem skrócenia pewnych partii książki traktujących o rozwoju szkolnictwa, czytelnictwa itp. Antoni KUCZY1iski K. Cerbulenas, F. Bielinskis, K. Seselgis, Lietuviu liaudies menas. Maźoji archi(Litewska sztuka ludowa. Architektura mały'ch form). Vilnius 1970, ss. 22 (tekst), ił. 492. tektura Architektura małych form jest publikacją o ·charakterze popularnonaukowym, poświęcona licznie występującym na Litwie krzyżom i kapliczkom ludowym. Choć książka ta jest przeznaczona dla szer·okich rzesz miłośników litewskiej sztuki ludowej, to jednak zawarty w niej bogaty materiał ilustracyjny czyni także przydatną dla osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Z dokumentacji fotograficzno-<>pisowej, liczącej 8000 zabytków, autorzy wybrali do albumu 492 obiekty. Są one najbardziej reprezentatywne i ukazują najważniejsze osiągnięcia ludowej plastyki litewskiej. O ile materiał ilustra,cyjny nie budzi zastrzeżeń i stanowi wartościową część książki, to tekst został potraktowany zbyt pobieżnie. Jest to tym bardziej niezrozumiałe, że dotychczasowe publikacje umożliwiały znacznie szersze przedstawienie problematyki związanej z krzyżami i kapliczkami litewskimi. Szczególnie daje się tu odczuć brak informacji o twórcach "małych form architektonicznych", o magicznej roli tej twórczości w codziennym życiu ludu itp. Kapliczki i krzyże, zachowane w terenie w znacznej liczbie do chwili obecnej. posiadają przypuszczalnie swój początek w zamierzchłych czasach archeologicznych. Szerszy rozwój tej twór,czości nastąpił dopiero w XVIII i XIX, a częściowo i XX w. Krzyże i kapliczki lud wznosił w celu upamiętnienia ważniejszych wydarzeń, mających miejsce na danym terenie. Znamienny jest tu rok 1863, kiedy to po upadku powstania lud stawiał powszechnie pomniki (krzyże i kapliczki) na grobach poległych powstańców. Zjawisko to rząd carski uznał jako wrogie dla siebie i w 1864r. wydał zarządzenie zabraniające dalsze stawianie krzyży i kapliczek na drogach. polach i lasach. Kapliczki i krzyże dla ludu posiadały także funkcję religijno-magiczną. Te praktyki, często wymykające się spod kontroli administracji kościelnej powodO'\vały także nie'Chęć do omawiany'ch tu obiektów duchowieństwa litewskiego, które swój wrogi stosunek do stawianych poza obrębem kościoła kapliczek i krzyży wyrażało wielokrotnie. Mimo zgodnej wrogiej postawy władz kościelnych i państwowych wobec "małej architektury" i jej twórców, kapliczki i krzyże budowano w obrębie niemal każdej wsi. Zainteresowanie rozmaitych badaczy litewską "architekturą małych form", szcze- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 309 i czasopism gólnie po I wOJnie światowej, przynosi szereg publikacji, naświetlających to zagadnienie z różnych punktów widzenia. Krzyże i kapliczki litewskie, dzięki prostej i pomysłowej formie, zyskały sobie wysoką ocenę artystyczną. Książka zawiera ogólne uwagi o formie zabytków, ich stylu i związkach z kościelną ar,chitekturą litewską oraz przedstawia pobieżny podział krzyży i kapliczek na grupy, natomiast analiza ideowa zositała tu niemal całkowicie pominięta. Szukanie związków litewskiej "malej architektury" ze sztuką zaohoclnio-europej.ską, a S'ZCZególlI'lie niemiecką i szwedzką przy równoczesnym pomi,nięciu polskiej, która posiada oczywiste i różnorodne związki z Litwą, nie jest uzasadnione. Album o litewskich krzyżach i kapliczkach ludowy,ch stanowi cenną pozycję wydawniczą dla szerokich rzesz miłośników sztuki ludowej i osób zajmujących się zawodowo tym zagadnieniem. Edward Ozgowicz Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Societe d'Ethnographie fran<;aise. 16 annee, Paris 1968, zesz. 1, 2, 3--4, ss. 432, ilush'. Charakter tego kwartalnika zdaje się wynikać z samego faktu, iż jest on organem Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego 1, zaś jego redakcja mieści się w paryskim 'pałacu de Chaillot siedzibie Musee National des Arts et Traditions Populaires. To zbliżenie do kręgów muzealnictwa niejako wyznacza profil zawartych w kwartalniku publikacji, które mają charakter opisowy bądź materiałowy, brak natomiast wśród nich rozpraw teoretycznych. Nie pomniejsza to oczywiście znaczenia czasopisma, ma ono bowiem dużą wartość poznawczą prezentując z jednej strony dobrze zazwyczaj udokumentowane opisy zjawisk francuskiej kultury ludowej, z drugiej zaś strony ukazując solidny z reguły warsztat badawczy i dociekliwość tamtejszych etnografów, których znamionuje rozległość zainteresowań, niebanalne ujmowanie tematów oraz wnikliwe przedstawienie zjawisk na szerokim tle uwarunkowań społecznych i kulturowych. W efekcie studiującemu czasopismo polskiemu czytelnikowi Francja objawia się jako kraj o kulturze bynajmniej nie tak zurbanizowanej, jak by się mogło zdawać, lecz przeciwnie posiadającej jeszcze bardzo wiele, i silnie zakorzenionych elementów tradycyjnych, a czasem Wl'ęCZarchaicznych. Omawiany rocznik zawiera 7 obszernych artykułów, 2 publikacje materiałowe oraz 4 komunikaty i doniesienia. Zakres tematyczny opublikowanych prac obejmuje zagadnienia kultury materialnej, społecznej, sztuki ludowej i folkloru. Artykuły mają charakter opisowy i stanowią interesujące przyczynki do poznania tradycyjnej kultury ludowej w różnych regionach Francji. Najobszerniejszym i najbardziej wszechstronnym artykulem jest praca H. Tremaud na temat pojedynków nawodnych w Langwedocji 2. Pojedynki te są pradawną formą zabawy sportowej, znanej i uprawianej już w starożytnym Egipcie. l Francuzi rozrózntaJą etnografię od etnologii, uwaza]ąc pierwszą \\'ylącznie opisową, dla drugiej rezerwując zakres dociekań teoretycznych. 2 Helene Tremaud, Les joutes languedociennes, z. l, s. 3-46. z nich za dyscyplinę �:310 Heccn;z'je, p}'.:'eglądy wydal0nictw i ('.:u.')o])isnt We Francji tradycje tej plebejskiej rozrywki sięgają XVII wieku i odznaczają się nadal dużą żywotnością w różnych regionach kraju, m. in. na obfitującym w wody śródlądowe wybrzeżu Langwedocji w departamencie l'Herault. Te osobliwe pojedynki staczane są między osadami dwóch szalup wiosłowych. z których każda obejmuje po 8 lub 10 wioślarzy oraz po jednym walczącym zawodniku, zajmującym pozycję na specjalnej platformie, wzniesionej na rufie szalup\' i wystającej poza nią na kilkumetrowej ukośnej konstrukcji do :) m ponad lustro wody. Zawodnicy uzbrojeni są w tarcze i długie lance, którymi nnwzajem usiłuj'1 zepchnąć się do wody, co w tych zawodach oznacza zwycięstwo. Załogę szalupy uzupełnia dwóch muzykantów, grających w ~zasie zawodów na regionalnych instrumentach: oboju bez klap (a więc rodzaju piszczałki) oraz na bębenku :J. Wokół tych walk narosła przez wieki cała otoczka przekazywanych tradycją towarzyszących form kulturowych, takich jak ceremonie, rekwizyty, regulaminy sportowe i przc,pisy prawne, formy organizacyjne (o charakterze stowarzyszeń sportowych), artystyczne i obyczajowe które autorka drobiazgowo wylicza i opisuje ilustrując rysunkami i fotografiami, a nawet przykładami melodii wykonywanych w trakCie zawodów. W ten sposób we wzorowym pod względem metodologicznym opracowaniu udało jej się oddać specyficzny klimat tych ludowych igrzysk, mających d],) polskiego czytelnika posmak nieledwie egzotyczny. Podobnie obszernym, choć nie tak szczegółowym opracowaniem jest al·tykul J. M. Guilchera na temat starodawnych tańców korowodowych branles 4. Jest to pierwsza z zamierzonej serii publikacji poświęconej tradycjom tanecznym pirenejskich regionów Gaskonii: Kraju Basków, Bearn i Bigorre. Autor opisuje reliktowe formy taneczne, jakie zachowały się do obecnych czasów w kilku wioskach. położonych w dwóch sąsiadujących z sobą wysokogórskich dolinach pirenejskich: Ossau i Arbeost. Nie ograniczając się do klasyfikacji i opisu choreotechnicznego owych branles - które, dodajmy, występowały niegdyś w całej Francji - Guilcher wykazuje ich związki z obrzędowością omawiając okoliczności, w jakich mogą onl' być realizowane (m.in. wesela, odpusty, jarmarki, redyk, a zwłaszcza okres zapustów ze specjalną formą tańca, praktykowanego wyłącznie w Środę Popielcową). Nie pomija także strony muzycznej omawiając formy towarzyszącego tańcom śpiewu - będącego często jedynym akompaniamentem do tańca - skład kapeli ludowej oraz typy melodyczne, zilustrowane przykładami nutowymi. Naświetla wreszcie' ciekawe, nacechowane konserwatyzmem stosunki panujące w tych góralskich społecznościach, gdzie dawne ustroje rodowe odgrywają decydującą rolę przy silncc.i równocześnie kolektywizacji życia gromadzkiego. \V pracy ukazany został zarazem mechanizm zanikania i transmutacji omawianych form tanecznych. Skoro już mowa o folklorze tanecznym, warto wskazać na krótki komunikat nd lemat lokalnych tradycji tanecznych w górskiej miejscowości Caylar, w Langwedocji 5. Autorka zdołała w nim pomieścić treściwe opisy szeregu tańców, wśród których znajdują się i takie formy, jak polka, mazurka, "miotlarz", a także wspomniany wyżej branIe. Omawiane tu tradycje wiążą się z festynem ludowym obchodzonym w ciągu pięciu dni w okresie Zielonych Świąt, organizowanym przez poborowych. Pozostając przy zagadnieniach folkloru wymienić trzeba dwie prace materiałowe. 3 Warto podkreślić, że w trosce o zapewnienie następc()W wyrnieraj'lccj kadry ludowych muzykantów utworzono w r. 1966 w konserwatorium w Sete klasę gry na "oboju bez klap". 4 J. M. GUilcher, Les derniers branles de Bearn et Btqorre, z. 3-4, s. 259-292. 5 Francine Lancelot, La danse a la tete votive du Caylar, z. 1, s. 63-66. �;;11 z których jedna pGświęcona jest onomastyce regionalnej (Lexique pical'd du cilaisier), druga zaś odnosi się do bretońskich tradycji kolędniczych". Praca ta pl'zvno';i dwujęzyczny - w dialekcie bretońskim oraz w tłumaczeniu francuskim - tekst pastorałki bożonarodzeniowej, którą autor uważa za nową formę f{Jlkloru słownego, a także muzycznego, ponieważ tekst mówiony przeplatany jest śpiewem (dołączone są zapisy nutowe sześciu archaicznych melodii kulędowych). Omawiana forma sklada się z trzech części, zawierających trzy zasadnicze wątki: narodzenia Je,~u:;a, Trzech Króli ora;.-. Heroda, przy czym wątek Heroda był jeszcze w XIX wieku odgrywany przez kolędników na ulicach miast i wsi, jednak na skutek zakazów administracy jnych praldylw ta została zarzucona, zaś sam tekst w formie kontaminacji z pozostałymi wątkami stał się ową nową formą epiki ludowej, zrodzonej z tradycji przekazu ustnego, Praca zawiera ciekawe spostrzeżenia na temat mechanizmu powstawania tego rodzaju zjawisk, przy czym występujące tu prawidłowości mają ~ pewnością bardziej uniwersalne znaczenie. Starczy tu bowiem dodać, iż z bardzo podobnymi procesami spotkać się można również w polskiej kulturze ludowej', Z dziedziny kultury społecznej i folkloru wymienić jeszcze można artykuł P(lświęcony zagadnieniom pielgrzymek"' Na przykładzie jednego ze znanych "cudownych miejsc" (Bellevau w środkowo-zach. Francji) opisuje autorka zespół zjawisk kultowych, wierzeniowych i magicznych, związanych z pielgrzymowaniem do cu.·· dawnego źródła i powstałego przy nim obiektu kultu religijnego. Przechodząc do tematyki, której przedmiotem jest sztuka ludowa. wskazać wy-pada na artykuł pod redakcyjnym tytulem Hommage ci Louis Armand-Calliat (1896-1966), w którym ogłoszono p<lśmiertnie dwie prace zasłużonego zbieracza i etnografa na temat sztuki ludowej regionu Chalonnais w Burgundii !'. Pierwsza z ni'ch omawia i opisuje dawne formy krzyżów (cmentarnych, przydl'Ożnych itp.). dl'uga zajmuje się regionalną sztuką i rzemiosłem ludowym, wyliczając kolejnI) jego branże: rzeźbiarstwo, garncarstwo, kowalstwo itd. Kolejny artykuł z tej dziedziny może nas bliżej zainteresować z uwagi na zawarte w nim "polonica". Jest {Jn poświęcony historii średni'owiecznego motywu ikonograficznego w ludowej sztuce lotaryńskiej l0. Motywem tym jest postać Matki Bo:;kiej Dobrej Pomocy, której statua znajduje się w barokowym kościele pod tymi.e wezwaniem w Nancy, w którym to kościele mieści się również mauzoleum Stanisława Leszczyńskiego i królowej Katarzyny Opalińskiej, CI pGnadto grobowiec z sercem Marii Leszczyńskiej. Wspomniany motyw znikł w okresie renesansu ze sztuki profesjonalnej, po czym pojawi! się wkrótce i trwa do dziś w regionalnej sztuce ludowej Lotaryngii. Ostatnią pozycją w tym zakresie tematycznym jest krótkie omówienie form ludowego malarstwa na szkle, będące refleksją z międzynarodowej wystawy w Marsylii (wiosna 19613)!l, Publikacja ta zawiera m. in. wzmianki o polskim malarstwie tego typu oraz cytaty z polskiej literatury. Omawiany rocznik zawiera wreszcie dwa artykuły dotyczące kultury materialnej. Pierwszy z nich jest studium historyczno-etnograficznym na temat rozwoju winnictwa w Szampanii i Lotaryngii Ol·a/. 6 Donatien Laurent, Une chantetable (Ie Noel en Pays Pourlet: la "trag,?!ie", z, 2, s. 152~172. 7 Por. B. Linette, Folklor muzyczny tv regionie mieleckim., (w:) Prace i materialy z badan etnOgraficznych w Mieleckiem, Rzeszów 1970, s. 245--253. 8 Marcelle ilouteiller, Le pelerinage Ile Notre-D({me <Je Be/lp"au (ChanmtP). z, 2, s. 13.j-L30. 9 Z. 2, s. 93-134. 10 Jacques Choux, La Vier(Je ([c;, 1niserlcorcle clans l'art populaire lorraIn, z. 1, s. 47-62. 11Jean A. Keirn, Les fiTes sur verre populai1'es, z. 3-4, s. 315-319. �31~ Recenzje. pr.wgfqdy wydawnictw i czasopism stosowanych środków produkcji - narzędzi i sprzętu winiarskiego 12. Drugi ma za temat najstarsze typy pras do wina i do oleju na Korsyce I". Dział recenzji, tym razem niewielki, zawiera m. in. krótką wzmiankę o pracy Józefa Grabowskiego (Problem regionalizmu w polskiej rzeźbie ludowej (zesz. 3-4, s. 335). Roczni!\: zamyka drobiazgowo zestawiony blok informacyjny obejmujący kronikę wydarzeń, filmografię, dyskografię oraz bibliografię za rok 1967. Ta ostatnia, ułożona według działów li-ezy\ponad 600 pozycji. Boguslaw Ethnology. An International burgh 1970, t. 9, z. 1--4. Journal of Cultural Linette and Social Anthropology. Pitts- Ethnology jest czasopismem, które bardzo często publikuje artykuły o wąskiej. ściśle specjalisty,cznejproblematyce. Jest to na ogół efekt prezentowania zwartych tematycznie części ogólnego opracowania wyników naj nowszych badań terenowych. Przyzwyczajeni do niemal wyłącznie utylitarnego widzenia efektów poczynań naukowych, nazbyt często dostrzegamy ich sens tylko w badaniach problemów-gigantów, które w naszym przekonaniu potrafią udowodnić społeczną przydatność uprawianej przez nas dyscypliny. Ta presja niekiedy sztucznie podsycana przez mniej odpornych reprezentantów własnego środowiska naukowego, wywołuje niepokojące zjawisko spłycania analizy, niechęci do żmudnego wypracowywania precyzyjnych metod badawczych na rzecz efektownych uogólnień, które z racji niedostatecznego, a co gorsza - powierzchownego poznania rzeczywistości kulturowej, uogólnieniami uprawnionymi być nie mogą. Z powyższych stwierdzeń nie wynika wszakże, iżby należało całkowicie porzucić studia ogólne nad skomplikowanymi procesami kulturowymi. Winny one jednak oprzeć się, w poważniejszej niż dotąd mierze, na wynikach bardzo skrupulatnych badań wycinkowy.ch, nawet wąskospecjalistycznych. Tą bowiem tylko drogą można zapewnić autentyczną rzetelność konstruowanym przez nas generalizacjom. Prezentowany tu dziewiąty tom czasopisma Ethnology może stanowić interesujący przykład głównie pierwszego, ale też częściowo i drugiego etapu badań nad kulturą różnych grup etnicznych. Dość duża liczba publikowanych na łamach tego kwartalnika artykułów ma charakter przy.czynkarski. U polskiego czytelnika budzić one mogą mieszane uczucia tym bardziej, że rozprawki te są na ogól rezultatem wielomiesięcznych badal1, dotowanych chętnie, a nadto hojnie, pn:ez naj rozmaitsze fundacje, które - jak się okazuje - nie kwestionują wycinkowości podejmowanej problematyki naukowej, ani też nie wymagają od stypendystów opracowywania tematów bardziej "użytecznych", gwarantujących szybsze wdrożenie rezultatów badań do praktyki społecznej. Postępowanie to może napawać optymizmem. jeżeli oczywiście owe analizy wąskich zgoła problemów badawczych, składające się wszakże 12 Charles Parain, Voies et formes de la diff{!renciation dans fes vignobles du Nord-Est cle la France: Champagne et Lorraine, z. 3-4, s. 20\-235. 13 Antoine Casanova, L'aire de diffusion en Corse au XIX siec!e riu type !e plus ancien (Je pressoir Ue pressoir ci torsion), z. 3-4, s. 237-257. �Recen.?je, przeglqdy wydawnictw 313 i czasopism na nurt wartościowych studiów nad kulturą, będą w pelni i na bieżąco wykorzystywane w ustalaniu rządzących nią prawidlowości. Interesującym przykładem prowadzenia wnikliwych badań nad drugo- czy nawet trzeciorzędnym, a nadto nader wąskim problemem z zakresu szeroko pojmowanych stosunków społecznych, slużyć może artykul T. Gregora, Exposure and seclusion: a study of institutionalized isolation among the Mehinacu Indians of Brazil. Jego autor wyraził cenny pogląd, że etnograf winien być wrażliwy na wszelkie subtelności badanej przez siebie rzeczywistości spoleczno-kulturowej i nie może ograniczać się wylącznie do studiowania problemów kluczowych, widocznych na pierwszy rzut oka. Do jego obowiązków należy również podejmowanie tematów mniej atrakcyjnych z racji ich wycinkowości, ale ważnych ze względów ,poznawczych. I tak zdaniem Gregora - na uwagę zasługują m. in. zjawiska wzajemnego unikania się członków danej społeczności, normy regulujące formy owego odosobnienia, te<:hniki manipulowania informacją, itp., gdyż są to elementy mające swój wplyw na fakt utrzymywania się określonych stosunków społecznych. Dostrzegając walory poznawcze doglębnego zanalizowania jakiegoś wąskiego wycinka rzeczywistości, Gregor podjął badania nad różnorodnymi praktykami izolacji społecznej u niewielkiego, liczącego 57 osób, plemienia Indian Mehinacu znad źródeł rzeki Xingu w środkowej Brazylii. Autor zinterpretował owe praktyki izolacji jako środek regulujący przeplyw informacji oraz decydujący o stopniu społecznego zaangażowania poszczególnych jednostek w żywotne sprawy swego plemienia. Stąd wniosek, że o kształcie stosunków społecznych decyduje nie tylko fakt wchodzenia 'poszczególnych osób \\. interakcje, ale również zjawisko nieangażowania się ich w określonych warunkach. Konkluzja ta pozwala docenić naukowe znaczenie badań nad tego typu problematyką· Na łamach dziewiątego tomu Ethnology - obok przedstawionej powyze.l grupy artykułów - znajdują się l'ównież publikacje, których problematyka ma charakter bard~.iej uniwersalny, aczkolwiek sama analiza dokonywana jest w oparciu o jakąś konkretną egzemplifikację. Przykładem może tutaj służyć artykuł Ch. A. Bishopa, The emergence of hunting territories among the Northern Ojibwa, w którym zostala zaprezentowana oryginalna koncepcja na itemat kształtowania się algonkińskich obszarów lowieckich. Autor rozpatruje ten problem na materiałach dotyczący-ch wyłącznie .północnego odłamu plemienia Ojibwa. Przedmiotem szczególnych zainteresowań badacza stały się czynniki stymulujące zapoczątkowany w połowie XIX w. proces formowania się terytoriów łowieckich. Warto przy tym zaznaczyć, że kwestia ta rozpatrywana jest \\. kontekście indiańskich form wlasności. Autor rozprawy wział na warsztat zasadniczo tylko jeden z czynników sprawczych, aczkolwiek w polu jego widzenia znajdują się również inne, odnośnie do których postuluje konieczność szczegółowej analizy w dalszych studiach. Owym istotnym wg BLshopa motorem formowania się teryltoriów 1awiecGdch wraz. z całym kompleksem kar w przypadku przekraczania granic i korzystania z zasobów obszarów ościennych, miało być przejście Indian Ojibwa od polowania na grubego zwierza do łowów na drobną zwierzynę, przy równoczesnym demograficznym wzroście plemienia. Owa zmiana była bezpośrednio związana z wytrzebieniem \V pierwszych dziesięcioleciach XIX w. najbardziej atrakcyjnej zwierzyny. Zgodnie z tezą autora artykułu, niedobory te spowodowały wyznaczenie granic terytoriów lowieckich i ścisłe ich przestrzeganie. Tytuł własności posiadały na ogół poszczególne rodziny. Bishop dostrzega również konieczność uwzględnienia w dalszych badaniach nad tym problemem roli faktorii handlowych. Autor zdaje sobie sprawę �Hecen,z.je, pr;rcUlqdy UJy(laam,iC'tw j c.:asopisn1 z tego, że były one często bezpośrednią przyczyną zmian w zakresie form \Vłasno~ci u północnych AIgonkinów, nie mniej jednak ich ingerencja w rozmaite sfery życia Indian nie wyjaśnia - zdaniem Bishopa - wszystkich 'Problemów. wiążących się 7. kwestią kształtowania się terytoriów łowieckich z przypisanymi do nich tylu!a:l,j własności. Trzecią wreszcie, niewielką grupę artykułów stanowią n>zprawy. których celem jest reinterpretacja znanych już poglądów odnośnie do poszczególnych problemiJl\' badawczych. Istniejące hipotezy i mniej lub bardziej ugruntowane sądy zo',Lały tu zweryfikowane na ogół poprzez próby nowatorskiego ujęcia problematyki. Charakterystyczny dla tej grupy publikacji jest artykuł pl. Northwest america'l mat?'iliny: the problem of origins pióra G. B. Inglisa. AutDr dokonal przeglądu i reinterpretacji wszystkich ważniejszych koncepcji odnośnie do pochodzenia malrylinearyzmu u Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża. Doszedł przy tym do wniosku. ie badane struktury społeczne nie są ani sugerowanym przez niektin'ych uczonych przeżytkiem jakiegoś starożytnego, azjatyckiego jeszcze wzoru, przetransponowanego na kontynent amerykański, ani też nie stanowią żadnej anomalii sp01ecznej. \V~ Inglisa, matrylinearyzm Pó1noeno-Zachodniego Wybrzeża rozwijał się ana 10gicznic~ jak podobne struktury na innych obszarach i rozprzestrzenił się na tereny ościenn'~ wg prawidłowości rządzących dyfuzją elementów kulturowych. W dalszej części niniejszego omówienia przedstawię ogóln;c zawartość dzicwi,ltego tomu Ethnology nie podając ani nazwisk autorów. ani też tytul()w publikacji. które zbytnio rozszerzyłyby objętość poniższej charakterystyki. Już tradycyjnie większość artykułów publikowanych w tym czasdpiśmie traktuj(~ o najróżnorodniejszych problemach natury społecznej. Dość eksponowane miejsc; w tej grupie zajmują rozprawy poświęcone zagadnieniom pokrewiellstwa. Nieklt',re z nich ograniczają się do analizy danego problemu u jednej tylko społeczności lokalnej, inne znów powstały w oparciu o dane z całego ~wiata. Rl'pl'CZentantem tC,i ostatniej grupy jest artykuł porządkujący znane terminy pokrewieństwa w szcre,"~ wzorów i określający ich l'Ozprzestrzenienie na ziemskim globie. Krańcowo różn': charakter posiada artykuł o strukturze i zmienności terminologii pokrewieństwa. opracowany wyłącznie w oparciu o dane uzyskane wśród ludności Jale z No\\"e.i Gwinei. W publikacji tej uwypuklona została różnorodność w zakresie klasyfikacj: krewnych. W pozostałych artykułach, poświęconych sferze tzw. kultury społecznej, poruszono m. in. następujące pl'Oblemy: małżeństwo u Indian Ngawbe z zachodniej Panamy, inicjacje męskie na Centralnym Płaskowyżu Nowej Gwinei, przekonaniil i praktyki nomadycznej ludności Bajau z południowych Filipin odnośnie do stosunków płciowych i prokreacji, organizacje społeczne w poludniowej Etiopii i li Chontalów w Meksyku. Dość zwartą grupę tematyczną tworzy również zespół publikacji poświęconych systemom ekonomicznym, bądź problemom związanym z podstawami gospodarki. Najbardziej wszechstronnym, operującym olbrzymim materialem faktograficznym jest artykuł przygotowany na użytek etnograficznego atlasu świata, opracowywanego przez G. P. Murdocka. W publikacji tej zostały zebrane i usystematyzowane wg wymogów atlasowych dane o otrzymywaniu, transportowaniu, konserwowaniu i przechowywaniu żywności w typowej społeczności łokalnej, charakterystycznej dla wyselekcjonowanych odpowiednio 186 społeczeństw z różnych obszarów świata. W tym bloku ,problemowym znajduje się również artykuł poświęcony myślistwu i magii łowieckiej Indian Amahuaca z peruwiańskiej Montanii. Ludność ta przywiązuje ogromną wagę do tej formy zdobywania środków żywnościowych, mimI) �H.ecenzjc, lJj',zeUlq(Jy lcyclawnictw :ll;") i c,zasopism iż od stuleci trudni się równocześnie uprawą ziemi. Niezmiernie interesujące rozważania prezentuje artykuł poświęcony lapońskiemu pasterstwu nomadycznemu. Autor, wychodząc od naj istotniejszej cechy tego typu gospodarki, a mianowicie ruchliwości przestrzennej jako warunku koniecznego do zapewnienia powodzenia w poczynaniach ekonomicznych, analizuje pod tym kątem widzenia problem decyzji, przepływu informacji, współdziałania i partnerstwa oraz sankcji społecznych regulujących wszystkie kwestie gospodarcze u Laporlczyków. Warto wreszcie wspomnieć, że w tej grupie tematycznej zaprezentowano również interesujący problem wycofywania się starszych ludzi z aktywnego życia ekonomicznego i publicznego w południowo-zachodniej Laponii oraz znaczenie tego aktu dla go!,\podarstwa. Trzeci wreszcie blok problemowy tworzą artykuly poświęcone wierzeniom. W jednym z nich zanalizowano rolę kultu bóstw żeńskich w ludowym hinduiźmie na przykładzie jednej z jego regionalnych odmian. W innym - przedstawiono zagadnienie czarów jako formy negatywnego charyzmatu. Trzecia publikacja z tej serii omawia znaczenie powszechnych i charakterystycznych dla Murzynów Afikpo z południowo-wschodniej Nigerii świętych miejsc, będących osobistą własnością każdego członka badanej społeczności. Pozostałe artykuły nie tworzą żadnych grup tematycznych i stanowią wyłącznie .i('dnostkowe studia nad określoną dziedziną rzeczywistości kulturowej. I tak np. obrzędowości poświęcony zostal tylko jeden artykuł o samoańskich ceremoniach pogrzebowych w Kalifornii i ścisłej zależności ich form od przebiegu procesu kulturowej reorganizacji społeczności emigrantów na terenie zurbanizowanej Ameryki. \1.1 artykule poświęconym medycynie ludowej rozpatrzono koncepcje choroby u Maengów na Nowej Gwinei oraz znane i stosowane przez tę ludność środki lecznicze. W pierwszej części rozprawy zaprezentowano ludowe poglądy na chorobę w zakresie etiologii. semiologii i terapeutyki. W drugiej części autor zajął się roślinami stosowanymi w magii i medycynie, prezentując je w formie opozycji. W oparciu o nie nakreślił on relacje pomiędzy tymi dwoma dziedzinami rzeczywistości kulturowej. \1.1 końcowej partii artykułu zamieszczona została lista roślin stosowanych \\T}'łączniew celach leczniczych. Na zakończenie wypada zasygnalizować szereg artykułów o bardzo różnej tematyce, np.: studium z zakresu "ethnoscience", analizę rozpowszechnionego wśród Indian zachodniej części Ameryki Północnej mitu o Gwiezdnym Mężu, rozprawkę o liczbach i liczeniu przez Maengów z Nowej Gwinei oraz rozważania nad problemem kształtowania się osobowości w przypadku niedostatecznejze strony rodziców opieki nad dzieckiem wyrażającej się w niezaspokajaniu zarówno jego potrzeb biologicznych, jak i psychicznych. Dziewiąty tom pensylwańskiego kwartalnika "Ethnology" stanowi więc jak starałam się to powyżej wykazać - dość luźny, niemniej interesujący zbiór artykułów o niezbYit wyraźnie zaznaczonym 'profilu tematycznY'm. Pismo to, preferując głównie oryginalne studia oparte na wynikach aktualnie prowadzonych badań terenowych, jest równocześnie świetnym informatorem o naj nowszych ekspedycjach. obszarach ich naukowej eksploracji oraz problematyce podejmowanych badarl. Mirosława Posern-Zielińska �3IG Folk - Liv. Recenzje, przeglądy Acta Ethnologica av Gasta Bergh och Harald wydawnictw I czasopism EUTopaea. 1967-1968. Hvarfner, Stockholm Tom XXXI-XXXII. Lund 1970, ss. 79. Utgliven Głównym czasopismem etnologicznym w&pólczesnej Szwecji jest Folk-Liv (Życie Ludu). Założone zostało ono jeszcze w 1938 roku i - jak dotąd - ukazało się 30 tomów tego interesującego czasopisma. Przez długi okres czasu wydawcą i redaktorem Folk-Liv był wybitny szwedzki etnograf iPwf. SigUl'd Erixon l. W latach 19341935 był profesorem nordystyki i ludoznawstwa porównawczego w Muzeum Nordyckim (Nordiska Museet) w Sztokholmie. Erixon był czynny w różnych europejskich towarzystwach naukowych. Wiadomo także, iż S. Erixon i S. Wallin byli głównymi wydawcami 12-tomowego standardowego dzieła zbiorowego, wydanego w latach 1929-1938: Svenska kulturbilder (Obrazy szwedzkiej kultury). Po śmierci Eriksona (1968 r.) głównym redaktorem tego czasopisma, finansowanego przez szwedzką Akademię Nauk, jest znany współczesny etnograf, Gasta Berg. Z redakcją Folk-Liv czynnie współpracują wybitniejsi współcześni etnografowie fińscy (np. Helmer Tegengren, K. R. V. Vikman), duńscy (np. Axel Steenberg) oraz norwescy (np. Knut Kolsrud, Hilmar Stigum). Posiada ono więc charakter ogólnoskandynawskiego pisma etnograficznego. Warto podkreślić, iż utworzona w 1952 roku Rada Nordycka rozporządza specjalnym Funduszem Kulturalnym (Kulturfond). Przy jego pośrednictwie uczeni skandynawscy podejmują wspólne badania nad folklorem, a osiągnięte zdobycze naukowe, poprzez publikacje w języku angielskim i niemieckim, rozpowszechnia się także poza obszarem Europy Północnej. Tom XXXI-XXXII z lat 1967/8 prawie w całości poświęcony zostal sprawom etnografii fińskiej. Veikko Antilla, etnograf z uniwersytetu fińskiego w Turku (Abo), w swoim dobrze udokumentowanym (zwłaszcza kartograficznie) artykule omawia szwedzko-fińskie związki kulturowe już na obszarze samej Finlandii, na przykładzie ewolucji narzędzi rolniczych, zwłaszcza bron. Podaje on, iż zachodniofińska odmiana brony do pielenia 'chwastów zapożyczona została z terenu samej Szwecji, natomiast jej odmiana wschodniofińska już w XII wieku przejęta została od ludności słowiańskiej. Brony z żelaznymi zębami są dopiero w użyciu w drugiej połowie XVIII wieku wśród fińskich rolników. Rozpowszechnione były formy bron w różnych kształtach: trójkątne, prostokątne czy nawet kwadratowe. Niektóre odmiany bron (np. trójkątne) przedostały się z terenów Szwecji do Finlandii, co świadczy o wzajemnej wymianie wartości cywilizacyjnych między ludnością obydwu krajów (jak wiadomo, Finlandia do 1809 roku wchodziła w skład pań~twa szwedzkiego). Etnograf Nils Stora w artykule informacyjnym (s. 23-32) omówił różnorodne formy budowy łodzi rybackich z zachodniej części Finlandii, zwłaszcza z regionu Wysp Alandzkich. Budowane one były różnorodnie, w zależności od ich konkretnej przydatności użytkowej (np. łodzie pojedyncze i podwójne). Natomiast etnograf sztokholmski, Gustaw Rank, omówił budowę zagród bogatszych właścicieli ziemskich w XVII wieku na terenach Estonii. W okresie szczytowym rozwoju potęgi szwedzkiej poważne obszary Estonii w tym okresie czasu wchodziły w skład państwa szwedzkiego. Bliskie związki polityczne rzutowały także na powiązania w kulturze materialnej, w tym również na budowę domostw wiejskich. Ich styl dostosowany był do codziennej pracy i zajęć rolników. W numerze bogato jest reprezentowany dział recenzji. Przeważnie omawia się prof. 1 Tom XXI-XXII (z lat 1957/8) Folk-L'lv poświęcony został właśnie działalności naukowej dr. Sigurda Erixona (188&-1968). Zob. też WspomnIenie, "Lud", t. LII, s. 363-364. �Recenzje, pr;;cglqdy wydawnictw 317 i c.msapism treść ostatnio wydanych prac fińskich etnografów. Ponieważ publikowane są one w języku mało znanym dla szerszej grupy naukowców, ich streszczenia w języku szwedzkim spełniają swoistą wartość użytkową i informacyjną. Rada Nordycka finansuje w ostatnim 15-leciu działalność przekladową ważniejszych prac naukowych, pisanych w języku fińskim, na ogólnie dostępne języki zachodnioeuropejskie i szwedzki. Odnosi się to także do etnograficznych prac z dziedziny ugro- finistyki. Wspó{czesny szwedzki <itnograf Gosta Berg omówi l szczególowo życie i działalność naukową zmarłego w 1968 roku wybitnego szwedzkiego etnografa Sigurda Erixona. Znajdujemy również nekrolog etnografa szwedzkiego Martina P. Nilssona (18741967) oraz fińskiego badacza ludowej kultury T. 1. Itkonena (1891-1968). Jak wiadomo, ten ostatni był wybitnym znawcą kultury lapońskiej i w roku 1948 opublikował 2-tomowe monumentalne dzielo: Suomen lappalaiset (Lapończycy Finlandii). Warto podkreślić, iż Folk-Liv jest interesującym czasopismem, przynoszącym cenne informacje do dziejów i stanu współczesnego stanu kultury materialnej szeroko pojętej Skandynawii (np. łącznie z Finlandią). W ostatnim numerze przeważają drobiazgowe studia analityczne, oparte jednak o doskonałą, przeważnie archiwalną dokumentację· Bernard w tomach Piotrowski FOLKLOR I FOLKLORYSTYKA nr 9-12 "Russkogo Folkłora" (1964-1971) Rozwój kultury ludowej w Związku Radzieckim, a zwlaszcza rozkwit nowego folkloru, którego wiele form powstalo w oparciu o tradycyjną twórczość chlopską. stanowi przedmiot coraz wnikliwszych badań folklorystów i specjalistów pokrewnych nauk. Przedmiot oraz problematyka badań stają się bowiem - jak w każdym kraju szybko uprzemysławianym - coraz bardziej zlożone wskutek ciągłego procesu urbanizacji życia i niwelacji kulturalnej. Potrzeba szeregu uogólnień i uzgodnionych metod badawczych w tych warunkach stworzyła atmosferę dyskusji i twórczych poszukiwań. Toteż obok badań prowadzonych intensywnie nad poszczególnymi rodzajami folkloru tradycyjnego i wspólczesnego, uwaga folklorystów radzie2kich skupia się teraz często, m. in. w celu ustalenia kryteriów folkloru indywidualnego i masowego oraz precyzyjniejszego określenia pojęcia "folkloru", na takich zagadnieniach, jak wzajemny stosunek tradycji (rodzimej i obcej) do współczesnego folkloru (wzajemne związki i wplywy, zmiana treści i form oraz zanik lub rozwój poszczególnych rodzajów folkloru h'adycyjnego bądż niektórych jego elementów), zagadnienie warunków trwania form tradycyjnych mimo zmiany treści utworu (np. w pieśniach), prawa rozwoju folkloru współczesnego w środowisku wiejskim i wielkoprzemysłowym i in. Wszystkie te problemy z.najdują pełne odzwierciedlenie w pracach i materiałach ~amieszczonych w czterech ostatnich tomach "Russkogo Folkłora" (nr 9iI964-12/1971) - pisma nieperiody,cznego Instytutu Literatury Rosyjskiej (Domu Puszkina) AN ZSRR, ukazującego się od 1956 r. Ze względu jednak na dużą ilość zamieszczonych Jrac (blisko 70) oraz spory dzial dodatkowy materiałów i informacji (przeszło 40 po~ycji), zawartość tych tomów można tu przedstawić - niestety - tylko integralnie \,,;;:' �318 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.:asopism i w największym streszczeniu, odstępując od praktykowanego zazwyczaj omówienia kolejno prac wszystkich autorów. Mimo, iż każdy tom "Russkogo Folkłora" został poświęcony określonej tematyce - tom 9/64 ukazał się pod tytułem Problemy sovremennogo narodnogo tvorcestva (Problemy współczesnej twórczości ludowej, ss. 332), t. 10/66 pt. Specitiku tolklornych tanrov (Specyfika rodzajów folkloru, ss. 356), t. 111GB Istoriceskije svjazi v slovjanskom tolklore, materialy i issledovanija (Historyczne związki w folklorze słowiańskim, studia i materiały, ss. 380 + 5 tabl. muz. i 1 ilustr.) oraz t. 12171 Iz istorii russkoj narodnoj poezii (Z historii ludowej poezji rosyjskiej, ss. 324 +- 1 ilustr.) - całość materiału da się uszeregować z grubsza w pięciu działach merytorycznych, jak: materiały terenowe i źródłowe oraz badania nad folklorem tradycyjnym i współczesnym; prace dotyczące zagadnień teoretycznych i metod badali: opracowania i wydawnictwa folkloru; przyczynki do dziejów folIdorystyki ; inne materiały. Dział badań i studiów nad folklorem należy OCZyWISCledo najobszerniejszych : zajmuje on większą część każdego tomu. Przeważają w nim liczebnie i objętościowo materiały i prace omawiające rezultaty badań terenowych i archiwalnych, prowc;dzonych w różnych okresach nad współczesnym folklorem rosyjskim i radzieckim. a dotyczących bądź jednego tylko gatunku folkloru (np. pieśni lirycznej), bądź te,: kilku rodzajów albo całej twórczości ludowej w danej wsi lub regionie, czy nawet ogólnie w republice. Niektóre prace przedstawiają aktualny stan folkloru w badanej przestrzeni i czasie, inne omawiają szerzej folklor w kulturze współczesnej wiążąc jej rozwój z kulturą tradycyjną. Dla zilustrowania różnorodności tematyki i skali zakresów badall. wystarczy wymienić kilka znaczniejszych prac: N. P. Kolpak{wa Narodnaja pesnia sovetskoj epochi (Pieśń ludowa okresu radzieckiego)-omawia proces zmian dokonujących się w tradycji pieśniarskiej od 1917 r.: dawne pieśni obrzędowe zanikają ustępując miejsca pieśni nowej, zwłaszcza lirycznej. która jest obecnie na wsi i w miejskim środowisim robotniczym wiodącym rodzajem folkloru. Nowa pieśń - to nowa treść z dawną melodią; zmiany w treści liryki współczesnej odzwierciedlają przede wszystkim ogromne przemiany społeczne i gospodarcze oraz zaangażowanie człowieka w dalszym przeobrażaniu i ulepszaniu rzeczywistości. V. P. Anikin Tradicii tanra kak kriterij tolklornosti v sovremennom tvorcestue: castuski i poslovicy (Tradycje rodzaju jako kryterium folkloru we wspólczesnej twórczości; czastuszki i przysłowia) - na przykładzie czastuszek i przysłów, dwóch najbardziej popularnych rosyjskich form wiedzy, humoru i satyry ludowej, autor wnioskuje, iż w warunkach współczesnego rozwoju kultury masowej, w której jednocześnie rozwijająca się w różnych postaciach twórczość indywidualna i zespołowa nabiera poprzez wzajemne oddziaływanie bardziej społecznego charakteru. kryterium "folklorystyczności" czy autentyczności ludowej czastuszki i przysłowia stanowi tradycja tego rodzaju powstała w zespole, fakt jego narodzenia się 1JOc wpływem i dla potrzeb zespołu i funk-cja, jaką pełni w życiu zespołu. Podobnie wnikliwe, dialektycznie uzasadnione stanowiska reprezentują w swych pracach inni badacze, jak: N. Y. Novikov O sostojanii skazocnoj tradicii v Belozorskom Kraje (Stan tradycji gawędziarskiej w Kraju Biełozerskim): Z. 1. Vłasovd i A. N. Martynova Sovremennyj tolklornyj repertuar odnogo rejona (Współczesny repertuar folklorystyczny jednego regionu); 1. 1. Zemcovskij Pesennyj byt sovremennoj kostromskoj derevni (Zycie pieśni współczesnej wsi kostromskiej); T. 1. 01'natskaja Sovremennyje zapis i tradicijonnogo obriadovogo tolklora (Dzisiejsze zapisy tradycyjnego folkloru obrzędowego) i in. Część prac dotyczy wyłącznie tradycyjnego folkloru rosyjskiego, cech specyficz:- �Recenzje, prz-egląd.y wydawni.ct:w "i c:zasopisn'l ll.\·ch pos7-czególnych jego rodzajów i gatunków, przy czym na uwagę zasługuje sp~)ra liczba publikacji dotyczących tradycyjnego folkloru słowiańskiego, ogloszol\\'ch z okazji VI Międzynarodowego Zjazdu Slawistów w Pradze w 1968 1"., któremu poświęcono caiy tom 11 "Russkogo Folkłora". W tej dziedzinie szczególne zainteresowanie wzbudzają następujące prace: B. N. Putilov Russkije i juznoslcvjanskije epiceskije pesni o zmejeborstve (Rosyjskie i poludniowoslowiańskie pieśni o walce z wężem); I. G. Pryżov Vecernicy, Hi zenskije obcsestvennyje sobranija (W ieczornicc. czyli żeńskie zebrania towarzyskie) opis zwyczaju rosyjskiegr, z połowy XIX wieku przedstawiony na analogicznym tle południowosłowiai1skim: P. V. Lintur Ukrainskije baHadnyje pesni i ich vostocnoslavjanskije svjazi (Ukraińskie pieśni balladowe i ich powiązania wschodnioslowiańskie) - praca dowodząca .. że ten rodzaj folkloru, tj. epos bylinowy, stanowi material, który w coraz większym stopniu może być wykorzystany w badaniach nad wyjaśnieniem etnogenezy Slo·· wian wschodnich; A. P. Kolpakova Vostocnoslavjanskaja Hrićeskaja pesnia (Wschoc!nios!owiańska pieśń liryczna) - analiza porównawcz.8. strony poetycznej utworów rosyjskich. bialol'Uskich i ukraińskich, potwierdzająca istnienie w pieśni lirycznej wspólnej podstawy historycznej oraz zbieżnej symboliki glównych zjawisk emocjonalnych - szczęścia i smutku, tak charakterystycznych dla wschodnioslowiańskiego folkloru: 1. T. Zemcovskij K izućeniju muzykalnych svjazej v slavjanskom obrjadovom folklore (Studia nad związkami melodycznymi w słowiaI'iskim folklorze obrzędowym): N. V. Novikov Obrazy russkoj i bolgal'skoj volsebno-fantastićeskoj 'skazki (Postacie rosyjskiej i bułgarskiej bajki czarodziejsko-fantastycznej) prezentuje m.in. bogaty dOl'Obek folklorystów bułgarskich w dziedzinie bajkoznawstwa; L. G. Barag Ob osobcnnostjach lL1cminskoj skazocnoj geroiki sravnitelno s belorlLsskoj i 1'usskoj (Właściwości ukraińskiej baśniowej heroiki w porównaniu z bialoruską i !"Osy jską) - praca oparta na materiale z drugiej polowy XIX i pocz. XX wieku: O. Zilinskij 1z istorii vostoćnoslavjanskich narodnych igr: kostroma kosh'ub (Z historii wschodnioslowiańskich gier ludowych) ;j in. Zauważa się brak prac poświęconych omówieniu związków polsko-slowiaI'iskich. Rezultaty badań nad charakterystycznymi cechami posz·czególnych rodzajów folkloru przedstawiają prace, którym głównie przeznaczono lamy lO-go tomu "Rus skogo Folklora". Oto tematy: V. V. Mitrofanova Specifika l'lLsskich nal'odnych zagadok i ich svjaz' s drugimi zanmmi folklom (Specyfika rosyjskich zagadek ludowych i ich związek 7. innymi rodzajami folkloru); B. N. Putiłov Ob istorizme russkich bylin (Historyzm bylin rosyjskich); L. 1. Jemielianov Istorićeskaja pesnia i dejstvitelnost' (Pieśń historyczna a rzeczywistość); P. V. Lintur BaUadnaja pesnia i obrjadovaja poezija (Pieśń balladowa a poezja obrzędowa); J. 1. Gudosnikov Vidy i tipy peredelok litemturnych pesen v sovetskom folklore; k voprosu o specifike zanra (Typy i formy przeróbek litel'ackich pieśni w folklorze radzieckim; w kwestii dotycl-ącej specyfiki rodzaju) - autor twierdzi. że utwory literackie podlegają stałym rriżnO!t)dnym przeróbkom polegającym m.in. na ich ludowej redakcji. uzupełnieniu lub st.worzeniu ludowego wariantu dla wyrażenia środowiskowej problematyki. bądż przystosowania jej do odpowiedniej roli (np. pieśni partyzanckie). Przeróbki te' czy adaptacje stanowią już niemaly składnik współczesnego folkloru radzieckiego. NalOmiast badania nad historią rosyjskiej [lOezji ludowej, której poświęcony został t.om 12 ,.Russkogo Folklora", ukazuje aż 21 prac, wśród których niemal każda \\'zbudza zainteresowanie polskiego -czytelnika ze względu na zawarty w niej materie:! <'raz zakres i sposób badania wybranego zjawiska. Są t.o prace o bardzo \\'Dskit'j specjałności: V. P. Anikin Genezis neobmdovoj lil'iki (Geneza liryki nie·· obrzt;c!owej): r. lVI. Kolesnickaja O nekotorych drevnejsich formach narodnych pesen (o niektr"lrych dawniejszych formach pieśni ludowych); J. G. Kruglov O vremeni. �3~O Recenzje, przeglącly wydawnictw; czasopism (O czasie i przestrzeni lamentów); po mate"ialam folklornych ekspediciji v Voronezskuju oblast' (Kompozycyjne właściwości lamentów pogrzebowych; na podstawie materiałów z wyprawy ...); Z. 1. Vłasova Castuska i pesnia; k voprosu o schodstve i rozlicii (Czastuszka a pieśń; do 7.agadnienia podobieństw i różnic); V. E. Gusev Pesni v narodnoj drame; "Lodka" i "Car Maksimilian" (Pieśni w dramacie ludowym; "Lódka" i "Car Maksymilian"); 1. J. Noskova Tradicijonnyje i individualnyje elementy w stile bylin (Tradycyjne i ind\'widualne elementy w stylu bylin); V. V. Mitrofanova Ritmiceskoje strojenije ru8skich narodnych zagadok (Budowa rytmiczna rosyjskich zagadek ludowych): N. D. Komovskaja Pesni "Basmacnoj strany" (Pieśni "Krainy butów") - chodzi tu o miasto Kimry nad Wołgą w obw. twerskim zamieszkałe głównie przez szewców i słynne od XVI w. do dziś ze swego rzemiosła oraz pieśni szewskich. Wszystkie wymienione opracowania zostały wykonane na podstawie materiałów terenowych bądź źródłowych w ramach prowadzonych na wielką skalę badań folklorystycznych Instytutu Literatury Rosyjskiej AN ZSRR przy współpracy republikańskich oddziałów Akademii oraz Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR. Stanowią one zbiór kilkuletnich doświadczeń w dziedzinie badania folkloru tradycyjnego i wspólczesnego w Związku Radzieckim oraz c7.ęściowo w krajach słowiańskich. Prace i materiały dotyczące zagadnień teoretycznych oraz metod badania folkloru, publikowane w omawianych tomach "Russkogo Folkłora", należą do poważnych osiągnięć nauki w ostatnich latach. Przede wszystkim warto zapoznać siG tu z pracami czterech wybitnych folklorystów - A. M. Astachowej, W. E. Gusewa. W. P. Anikina i A. 1. Lazarewa, rozpatrują'cych główne cechy folkloru, jak kolektywność procesu twórczego, tradycja i improwizacja, a także ogólne prawidłowości formowania się poszczególnych rodzajów, zwłaszcza pieśni robotniczej. Tak wit;c: V. E. Gusev w pracy O kollektivnosti v folklore dialektika licnogo i massovogo tvorcestva (O kolektywności w folklorze dialektyka twórczości indywidualnej i masowej) zajmuje się, w oparciu o obszerną literaturę (m.in. prace W. J. Proppa. W. 1. Cziczewwa, B. N. PUltilowa, P. N. Popowa, W. P. Anikina, P. G. Rogatyrewa oraz prace europejskich badaczy), kolektywnością procesu twórczego jako cechą folkloru. Gusew dowodzi, że w społeczeństwie socjalistycznym, w którym zanikają różnice ideologiczne między masami ludowymi a zawodowymi artystami, natomiast nieustannie ścierają się stylistyczne środki wyrazu w dziełach powstałych w obu tych środowiskach, kolektywny charakter procesu twórczego, w odróżnieniu or1 indywidualnego, stanowi cechę podstawową folkloru. A. M. Astachova w artykule Improvizacija v russkom folklore (lmprowi7.acja w folklorze rosyjskim) omawia formy i granice występowania zjawiska improwizacji w folklorze słownym i słowno-muzycznym. Wychodząc z założenia. że nie wszystko w folklorze jest rezultatem improwizacji, autorka znajduje utwory przekazywane wiernie lub dość wiernie (np. przysłowia), bądź za każdym razem twórczo zmienione, lecz mieszczące się w ramach tradycyjnych wątków, formul i schematów (np. pieśni kołyskowe, bajki dziecięce, repertuar teatrów ludowych itp.). W związku z tym wysuwa wniosek bardziej ogólny, że improwizacja jest uwamnkowana nie tylko zdolnościami twórczymi wykonawcy, lecz także właściwościami danego rodzaju czy gatunku folkloru. Np. w pieśniach kołyskowych i czastuszkach improwizacja stanowi ich specyfikę, w bajkach i bylinach jest nieodzowna. gdyż bez niej byłby niemożliwy akt ustnej reprodukcji utworu. V. P. Anikin w pracy Vozniknovenije zanrov v folklore (Powstawanie rodzajó\\" i prostranstve A. G. Vasiliev svadebnych pricitanij Kompozicijonnoje osobennosti pochoronnych weselnych priCitanii; �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 321 folkloru) zajmuje się określeniem pojęcia: "rodzaj folkloru" oraz sprecyzowaniem jego cech i dochodzi do wniosku, że rodzaj folkloru, jako jedność określonej treści i formy, jest kategorią historyczną, toteż poznanie jego genezy, odrębności i czasu trwania staje się równoznaczne z poznaniem historycznych warunków określających środki i formy wyrażające rzeczywistość. A. J. Lazarev w artykule polemicznym Estetićeskaja priroda raboćevo folklora (Estetyczna natura folkloru robotniczego) dowodzi, polemizując z twierdzeniem W. E. Gusewa o istnieniu różnych metod twórczych w folklorze '(zob. "Russkij Folkłor" 1960, t. 5, s. 25-55), że poglądy estetyczne proletaliatu ukształtowały się w toku walk robotników o socjalizm i że już od lat 90-tych ubiegłego stulecia, tj. od początku okresu, w którym proletariat zburzywszy klasyczne poglądy estetyczne zaczął wprowadzać nowe elementy do estetyki - sztuka proletariacka wstąpiła na drogę nowej metody artystycznej, jedynej, którą jest realizm socjalistyczny. Z powyższą tematyką wiążą się jeszcze niektóre prace poświęcone teoretycznym r<>'Z'Ważaniom nad stosunkiem folkloru tradycyjnego 'CIowspółczesnoś'Ci. M. in. A. D. Sojmonov w artykule pl. Chudoźestvennaja samodejatelnost' kak problema folkloristiki (Artystyczna twórczość amatorska jako zagadnienie folklorystyczne) rozpatruje dzieła powstałe w zespołach amatorskich, które są obecnie w Związku Radzieckim podstawową formą rozwoju ludowej twórczości artystycznej, upowszechniły się i stanowią coraz większą część zapisów i publikacji folkloru. Praca autora jest próbą uogólnień teoretycznych w tej dziedzinie i poszukiwaniem metod badania współczesnej kultury artystycznej ludu. Chodzi m.in. o określenie związku sztuki ludowej z profesjonalną. N. V. Novikov w artykule Sovetskije folkloristy i SOvremennost' (Radzieccy folkloryści a współczesność) rozważa złożony i dyskusyjny problem: czy radziecka folklorystyka powinna przekształcić się w naukę historyczną badającą wyłącznie przeszłość, czy też pozostać - jak dotąd - nauką zajmującą się badaniem przeszłości i teraźniejszoś'Ci? Autor wypowiada się za drugą formą nauki, uprawianej jednak bardziej nowocześnie. W oparciu o materiały terenowe zebrane w latach 1957-1961 w północnej części Rosji N. W. Novikow stwierdza, że folklor tradycyjny żyje, a niektóre jego formy rozwijają się dalej, że dawna pieśń ludowa m:J. wysoce utalentowanych wykonawców dysponujących bardzo często szerokim repertuarem i że wobec tego zadaniem folklorystyki jest zajmowanie się stopniem rozpowszechnienia tradycyjnego folkloru w kulturze współczesnej, określenie elementów zanikających bądź rozwijających się oraz zbadanie wpływu folkloru tradycyjnego na masy ludowe. Potrzebny jednak w tym celu jest jednolity plan badań (prowadzonych dotąd niemal chałupniczo) i pełna informacja o v.rynikach terenowego zbieractwa. AutOl' wskazuje przy tym na potrzebę skartografowania uprzednio całego zgromadzonego materiału folklorystycznego, jak to już w latach 1920-1930 uczynili J. M. Sokołow i A. J. Nikiforow w odniesieniu do bajek. L. L JemieUanov w: Neresennyje problemy v izucenii sovremennogo narodnogo tvorćestva (Nierozstrzygnięte problemy w badaniu współczesnej twórczości ludowej) wypowiada się głównie na temat nie rozstrzygniętego dotąd w przeszło lO-letniej dyskusji problemu kolektywnego czy indywidualnego charakteru współczesnej twórczości ludowej. Jemielianow polemizuje ze stanowiskiem W. E. Gusewa i K. W. Czistowa twierdząc, że folklor nie jest obiektywnym dziełem zespołu i tworem bezimiennym, folklorystyka zaś w związku z tym nigdy nie była i nie powinna być nauką o poetycznym życiu ludu (tak jak biologia nigdy nie była nauką o budowie materii w ogóle). Autor postuluje racjonalne ograniczenie folklorystyki do nauki przede wszystkim o folklorze. Skoro folklor obejmuje zjawiska kolektywne i indy21 - Lud, tom LVI �Recenzje, P'·.zey1'lily wydawnictw i czasopism widualne - badacz winien dokładnie określić gmnice sfer obu zjawisI" jeżeli chce wyjaśnić sytuację współczesnej twórczości ludowej i wskazać drogi dalszego rozwoju JeJ różnych form. Ale zaznacza autor jednocześnie nie każde zjawisko folkloru lub nie każda jego forma współczesna wymaga akademickiego badania. Zagadnienie stosunku folkloru tradycyjnego do kultury współczesnej, aktualne we wszystkich krajach w których prowadzi się badania folklorystyczne, poruszyI z wielkim znawstwem i erudycją B. N. Putiłow. Jego obszerny artykuł pt. Folklornoje nasledije Tusskogo naroda i sovremennaja kultura (Folklorystyczna spuścizna ludu rosyjskiego a kultura współczesna) zawiera - obok merytorycznego określenia spu.5cizny i jej roli - głębokie rozważania teoretyczne i metodologiczne związane ze zbieraniem i publikowaniem folkloru oraz z tWól'czym wykorzystaniem folkloru tradycyjnego w kulturze współczesnej narodu. Autor uważa, iż folklor tradycyjny należy .rozpatrywać jako część kultury współczesnej. S. N. Azbelev w artykule Sovremennyje ustny je rasskazy (Współczesne opowiadania ustne) poświęca uwagę trzem głównym zagadnieniom teoretycznym radzieckiej ustnej prozy powieściowej: kryteriom folklorystycznym d7.iel współczesnych. znamionom wskazującym, że utwór jest dziełem sztuki oraz podstawom, które określają prezentowany rodzaj folkloru. Cechy twórczości ludowej - twierdzi autor - posiada tylko niewielka część opublikowanych ustnych utworów współczesnej prozy. Wreszcie kilka innych prac, jak np. praca 1. V. Zyrianova O vnut!'izanrovoi klassifikacji castusek (O klasyfikacji czastuszek) lub V. M. Potjavina Pl'inciPJJ klassifikacji sovremennoj russkaj narodnoj pesni (Zasady klasyfikacji współczesnej rosyjskiej pieśni ludowej) omawiają praktykowane dawniej i dziś zasady klasyfikacji pieśni: tematyczną (żołnierskie, miłosne, rodzinne itp.), regionalną, wedlug miejsca i sposobu wykonania, płci wykonawców i in. Zdaniem autorów, radzieccy folkloryści którzy dotychczas nie wnieśli istotnych zmian do dawnej klasyfikacji, powinni podjąć pracę w tej dziedzinie przyjmując za podstawę główne fun!<cje utworów w procesie bytowania. Część prac obejmuje naukowe uogólnienia wyników badań folklorystycznych prowadzonych w Związku Radzieckim w ostatnim okresie: V. E. Gusev Metodyka polevych issledovanij sovremennogo falkIara (Metodyka tere, nowych badań nad folklorem współczesnym); V. V. Mitrofanova Ekspedicijonnaja mbota po russkomu folkłom za poslednije desjat' let (Praca wypraw badawczych nad folklorem rosyjskim w ostatnim dziesięcioleciu) i in. Z artykułów dotyczących opracowań i wydawnictw folkloru wysuwa się na czoło wspomniana praca B. N. Putiłowa o rosyjskiej spuściźnie folklorystycznej. Wybitn~' znawca dużą część swej pracy poświęcił precyzyjnemu określeniu samej spuścizny. tj. zbiorów publikowanych i archiwalnych. oraz omówieniu warunków jej zaniku w kulturze bądź postaci trwania i przenikania do kultury współczesnej ;omówil ponadto znaczenie spuścizny dla rozwoju kultury społeczeństwa komunistycznego. Ze względu na to, że autor w swych rozważaniach wykroczył poza krąg zagadnie1'\ folkloru ściśle rosyjskiego i reprezentuje oficjalne stanowisko nauki, warto z jego wystąpieniem zapoznać się bliżej. W naszych czasach - mówi Pulilow - spuściznq folklorystyczną jest wszystko to. co stworzyli twórcy ludowi przed Październikiem i co ze zrozumiałych względów nie może odzwierciedlać bezpośrednio rzeczywistości i doświadczeń narodu w okresie władzy radzieckiej. Spuścizna la. chociaż nosi piętno wielkiej złożoności stosunków społeczno-gospodarczych i ideologii mas w I'ÓŻnyr.h okresach historycznych i odzwierciedla silne oraz slabe strony światopoglądu poszczególnych warstw narodu (w folklorze nie wszystko przecież jest ludowe), �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w całokształcie stanowi ogromny wkład ludu do duchowej skarbnicy narodu i człowieczeństwa i oddziaływuje silnie na współczesne procesy kulturotwórcze, służąc wychowaniu estetycznemu i ideowemu całego narodu. Putilow uważa zatem, że folklor tradycyjny należy rozpatrywać jako część współczesnej kultury. Chociaż bowiem w zasadzie na wsi kołchozowej tradycyjny folklor znikł już z życia powszedniego, to jednak - twierdzi autor - najpiękniejsze jego formy (być może właśnie dlatego trwałe) żyją w pamięci zarówno indywidualnych artystów ludowych, jak też niewielkich zespołów rodzinny'ch bądź sąsiedzkich, a nawet - np. niektóre pieśni uprawiane są masowo i nadal pełnią swe spoleczne funkcje (czastuszki). Spuścizna folklorystyczna zachowuje się jednak także w książce lub w bardziej nowoczesnych środkach przekazu i właściwie dziś w coraz większym stopniu prze],aźnikiem folkloru jest już nie pamięć, lecz właśnie zapis i druk, o czym świadczą najnows7.e badania terenowe. Wiele utworów, znanych z zapisów dokonanych stosunkowo niedawno, zostało już ,całkiem zapomnianych w ustnej tradycji. Fakt ten wyraźnie podnosi znaczenie dokumentarnej wartości zapisów sporządzonych przez zbieraczy zarówno w przeszłości, jak też obecnie, bowiem jedynie zbiory i publikacje folkloru, opracowane naukowo, pozwalają ocenić spuściznę jako zespół zjawisk i dzieł sztuki oraz wiedzy ludowej, udostępnić ją całemu społeczeństwu i wykorzystać jako środek poznawczy we współczesnej literaturze i sztuce. Trzeba przyznać, że - jak to wynika z artykułu Putilowa - radziecka folklorystyka zrobila bardzo wiele w dziedzinie opracowania i wydania drukiem dawnej spuścizny której podstawowy zasób stworzyła folklorystyka rosyjska XIX i XX w. Bardzo wiele też czyni się w zakresie publikowania nowszych zbiorów folkloru. Putilow wyszczególnia 3 typy radzieckich wydawnictw naukowych w tej dziedzinie: l) wznowienia pomników folklorystyki oraz wydania kolekcji i materiałów archiwalnych, 2) wydania zbiorów poszczególnych rodzajów folkloru lub zbiorów tematycznych, regionalnych i podobnych antologii w postaci książek popularnonaukowych oraz 3) wydania współczesnych zbiorów folkloru. Wśród wznowień znajdujemy m.in. "Zbiór Kirszy Daniłowa", bajki rosyjskie Afanasjewa, byliny Hilferdinga, przysłowia rosyjskie Dala, a w przygotowaniu zbiory Barsowa, Kirejewskiego, Rybnikowa, Szejna i in. oraz nie publikowane dotychczas lub częściowo tylko znane materiały Guljajewa i Szachmatova, a także wybór przysłów i zagadek ze zbiorów rękopiśmiennych XVIII-XX w. Wśród tematycznych i regionalnych antologii powstała seria pod nazwą "Biblioteka eposu", ponadto wydano z krytyczną oprawą naukową m.in. pieśni historyczne XIIIXVI w., byliny w zapisach i przekazach z XVII-XVIII w., bajki rosyjskie zebrane i opublikowane w pocz. XIX w., a w przygotowaniu: dalszy ciąg pieśni historycznych (XVII-XIX w.) i bylin (pocz. XIX w.), folklor pieśniowy Kozactwa, rosyjska zagadka, dramat ludowy, folklor dziecięcy i in. W przygotowaniu jest także krytyczne wydanie wielotomowe bajek rosyjskich z pełną ewidencją bibliograficzną wariantów i z komentarzami. Podobne zamierzenia dotyczą pieśni ludowych z tym, że w pierwszej kolejności zostaną w ten sposób wydane pieśni współcześnie zebrane lącznie z melodiami. Jak więc widać - dorobek i perspektywy w tej dziedzinie folklorystyki są olbrzymie. Wśród prac biograficznych i historiograficznych, których w tomach nr 9-12 ..Russkogo Folklora" znajduje się ok. 25, najcenniejsze pozycje stanowią z pewnością biografie dwóch wybitnych postaci z pionierskiego okresu folklorystyki rosyjskiej, białoruskiej i ukraińskiej - P. W. Kirejewskiego (1808-1856) i M. Federowskiego. �324 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (1853-1923) oraz artykuły informujące o kierunkach i stanie badań folklorystycznych w Związku Radzieckim i krajach demokracji ludowej, opublikowane z okazji VI praskiego Zjazdu Slawistów w 1968 r. Biografię Kirejewskiego naszkicował A. D. Sojmonov (P. V. Kirejevskij i russko-slavjanskije svjazi pervoj poloviny XIX w.), który sylwetkę naukową tego niewątpliwie najbardziej zasłużonego pioniera zbieractwa folkloru Słowian wschodnich, znanego historyka i slawisty rosyjskiego, ukazał nam na tle europejskim, w bliskim związku z przedstawicielami ówczesnej folklorystyki i literatury słowial1skiej - Puszkinem, Mickiewiczem (Kirejewski pierwszy przełożył na język rosyjski fragment III części Dziadów), Z. D. Chodakowskim, Wacławem z Oleska, Jazykowym, Maksymowiczem, Karadzićern, Szafarzy1kiem, Jungmannem, Czelakowskim, Hanką, Wagilewiczem, W. A. Maciejowskim, Podbereskim i in. Autor mocno podkreśla ideowy związek działalności P. Kirejewskiego z ruchem społecznym i: narodowowyzwoleńczym Słowian w pierwszej połowie XIX wieku. Życie i działalność naszego badacza omówiła Z. I. Vłasova (M. Federovskij kak jolklorist), która w tym. celu wykorzystała przede wszystkim polskie dawniejsze i najnowsze opracowania dotyczące Federowskiego. Znaczną część pracy Własowa poświęciła krytycznemu omówieniu zbioru pieśni rosyjskich i ich wariantów zanotowanych przez Federowskiego na Białorusi. Z pozostałych artykułów biograficznych warto jeszcze wymienić dwa szkice B. N. Putiłova: Vladimir Jakovlevic Propp (w 70-lecie urodzin) wraz z zestawieniem jego prac folklorystycznych, sporządzonym przez M. J. Melc, oraz Pecatnyje raboty A. M. Astachovoj s 1957 g. (w 80-lecie urodzin), a także szkic M. J. Melc pt. M. K. Azadovskij kak jolklorist-bibliograf (w 75-lecie urodzin). Zagadnienia rozwoju folklorystyki, jej historii najnowszej, znajdują obecnie więcej miejsca w "Russkim Folklorze". Jest to spełnienie postulatu narady folklorystów odbytej w 1968 r. w Leningradzie z okazji wydania 10 tomów pisma. Ostatnie dwa tomy "Russkogo Folkłora" nr 11 i 12 przynoszą obfity zasób informacji {) tematach i kierunkach podejmowanych prac, wydawnictwach folklorystycznych. dyskusjach i rozmaitych inicjatywach mających na celu poznanie oraz społeczne wykorzystanie folkloru tradycyjnego i wspókzesnego. Artykuły omawiające badania w Związku Radzieckim i NRD oraz w Polsce ukazały się w t. 11 i dwa z nich zostały już omówione w ;pOrprzednim tomie "Ludu" (s. 244-251). Tom 12 "Russkogo Folkłora" zawiera 19 tego rodzaju pozycji, których tytuły wado zacytować dla zorientowania w tematyce: Folklorystyka na VI Międzynarodowym Kongresie Slawistów; Naukowa konferencja estetyki folkloru; Kompleksowe badanie folkloru: Folklor na konferencjach w Moskiewskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym; N arada nauczycieli folkloru; Działalność folklorystyczna w m. Gorkii; Badanie folkloru w Baszkirii; Folklorystyczna działalność w Pietrozawodsku; O zbieraniu i badaniu folkloru pieśniowego w Komi (ASSR); Działalność folklorystyczna w Kijowie, Mińsku, Wilnie, Rydze; Nowe prace rumuńskich folklorystów (1964-1968): Problemy folkloru i fol!klorystyki w czasopiśmie kijowskim "Narodna TvO'rcist'a Etnografija" ; Problemy folklorystyki w węgierskich czasopismach; Folklorystyka w "Literaturze Ludowej" w latach 1966-1967; "Narodopisne Aktuality" i "Narodna Umjetnosf" (Jugosławia). Na koniec warto zwrócić uwagę na zestawienia bibliograficzne zamieszczane w każdym tomie "Russkogo Folkłora", sporządzane przez znaną specjalistkę, M. J. Melc, stosownie do tematyki tomu: W t. 9 ukazało się zestawienie pt. Aktualny je problemy sovremennogo narodnogo tvorcestva. Materialy dlja bibliografii (Aktualne problemy współczesnej twórczości ludowej. Materiały do bibliografii); w t. 10 So- �Recenzje, przeglądy vremennaja folklornaja bibliografia. na. Przegląd, ss. 28); w t. 11 Folklor wydawnictw Obzor (Współczesna zapadnych 325 i czasopism i juznych bibliografia Slavjan. folklorystycz- Materialy opubli- i zarubeznoj pecati, 1962-1966 (Folklor Słowian zachodnich i południowych. Materiały opublikowane w języku rosyjskim w ezasopismach radzieckich i zagranicznych w 1962-1966 r.); w t. 12 Pesennyje zanry russkogo folklora. Materialy k bibliografii (Pieśniowe rodzaje w folklorze rosyjskim. Materiały do bibliografii). Należy przy tym odnotować, że w opracowaniu M. J.Melc pod redakcją A. M. Astachowej i S. P. Luppowa ukazuje się w Leningradzie obszerne wydawnictwo Russkij folklor. Bibliograficeskij ukazatel. Pierwsze zestawienie za lata 1945-1959 wyszło drukiem w 1961 r., drugie za lata 1917-1944 w 1966 r. i trzecie (najnowsze) za lata 1960-1965 w 1967 r. kovannyje na russkom jazyke v sovetskoj Medard Glasnik na Etnolośkiot Muzei, Tarko 2" SkOlPje 1965, s. 238. Po dłuższej przerwie Muzeum Etnologiczne w Skopje wydało II tom "Glasnika". I tu, jak w tomie I, znajdują się ciekawe prace etnografów macedońskich. Zaznaczyć należy, iż ten kraj słowiański nie jest dostatecznie przez etnografów zbadany. Bogate tradycje kultury materialnej i duchowej, poza typowymi cechami lokalnymi,południowosłowiańskimi i ogólnosłowiańskimi, mają także związki, z kulturą innych narodów, z którymi lud macedoński stykał się. Pierwszy artykuł nieżyjąeej Radmiły Polenaković-Steić (s. 5-18) omawia znalezioną w roku 1957, we wsi Gorno Oriiari w pobliżu miasta Koczani, biżuterię i inne przedmioty w grobie z w. XIV. Znajduje się tu para kolczyków pozłoconych, para kolczyków złotych półokrągłych, para złotych okrągłych, dyptyk srebrny, pozłocony, przedstawiający świętych oraz kielich na wysokiej nóżce. Autorka opisuje ich kształt oraz ornamentykę i dochodzi do wniosku, że klejnoty te należały do osoby z rodu władców macedońskich, panujących tu w XIV w. N,awiązuje ona również do innych klejnotów tego rodzaju, znalezionych w pobliżu dawnej stolicy Królewicza Marka - Prilepu. Widzi duże podobieństwa w biżuterii znalezionej we wsi Gorno Orizari we wschodniej Macedonii a tą, która została odkryta we wsi Warosz koło Prilepu (w południowozachodniej części kraju) oraz z innymi znaleziskami w Brestowiku i w antycznym grodzie StobL Polenaković-Steić nie nawiązuje do rzemiosła złotników, które kwitnie we wszystkich miastach macedońskich. W ka2ldym nieomal mieście macedońskim istnieją prywatne zakłady złotników, gdzie wyrabia się oryginalną filigranową biżuterię ze złota i srebra, co świadczy o starodawnych tradycjach ich przodków. Wzory znalezionych kolczyków we wsi Gorno Orizari posiadają wiele wspólnych cech z odpowiednimi klejnotami pochodzącymi z innych krajów słowiańskich, co dowodzi, iż pewne rzemiosła uprawiane przed wędrówką Słowian południowych zachowały się długo i w nowych ojczyznach. Autorka nie porusza tego zagadnienia, ani też nie zajmuje się wspólnymi cechami (kształtu, ornamentu itp.) kolczyków u Słowian bałkańskich. Inny artykuł zawarty w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia dzban z napisem greckim, zakupiony w Salonikach w roku 1890 przez pewną mieszkankę �326 Recenzje, pn:eglądy wydawnictw i czasopism miasta Kruszewa (s. 19-24). Fajansowy dzban, który służył do wina, wypalany był we Włoszech w mieście Pesaro. Miasto to, wraz ze Sieną, Orvientem i Faencą, słynęło jeszcze w wieku XV ze swych wyrobów fajansowych. Zorka Delinikolowa ż.. kolei zajmuje się ciekawym rzemiosłem macedońskim, ongiś kwitnącym, a dziś zanikającym, mianowicie robieniem antałków. Autorka daje rys historyczny tego rzemiosła nawiązując do sąsiednich krajów Bułgarii, Grecji, Albanii i Serbii, w których także było ono szeroko uprawiane. Materiał, z którego robione były antałki - to ołów i miedź. Metale te, dzięki swej plastyczności ..-nadawały się do ozdabiania antałków używanych do przetrzymywania gorzałki. Delinikolowa omawia warsztaty oraz używane narzędzia, podaje ich rysunki i nazwy, proces pracy, ornamentykę, handel i funkcję antałków, a na końcu zajmuje si~ zrzeszeniem tych rzemieślników, które istniało do roku 1935. Zawód ten nie wymagał dużego wysiłku, gdyż używane były matryce, chociaż proces pracy był 7.łożon\· i dzielił się na kilka faz. Mimo postępu technicznego, jaki obserwujemy w innych r7.emiosłach, gdzie udoskonalane są narzędzia, upraszczany jest proces pracy itp .. w omawianym zawodzie sposób robienia tych naczyń oraz ich form i ornamentyki pozostawały bez zmian. Rzemiosło to dziś zanika. Przy piciu wódki na weselach i świętach antałek przechodził z rąk do rąk. Ostatnio jednak zastąpiono go kieliszkami i w ten sposób wzrost kultury i, higieny przyczynił się do zlikwidowania tego rzemiosła. Bogato ilustrowana jest rozprawa Anicy Petruszewy o stroju ludowym dwóch macedońskich wiosek muzułmańskich - Gorno Branowcy oraz Melnica (s. 51-il2l. Autorka omawia obszernie strój ludowy mieszkańców tych wiosek, którzy wyznają religię mahometańską, a używają tylko i wyłącznie języka macedońskiego. Kultura materialna tej ludności macedońskiej była dotąd przedmiotem licznych badań. Pisano o niej dawniej 1 oraz po drugiej wojnie światowej 2. Ludność ta nazywa się Torbesi i została sturczona podczas wielowiekowej tureckiej niewoli Macedończyków. Zachowała ona wiele cech słowiańskiej kultury ludowej. Jej folklor budzi! i budzi duże zainteresowania wśród badaczy jugosłowiańskich". Materiał do tej rozprawy autorka zebrała w roku 1955, a w 1961 uzupełniła go, kiedy jako członek ekipy rzeczoznawców z ramienia Muzeum Etnologicznego Macedonii kupowała stroje ludowe dla jego zbiorów. Petruszewa daje krótki zarys islamizacji tej ludności słowiaJl,skiej, by przejść następnie do omówienia stroju ludowego. Płótno i sukno tkają kobiety na kr;osnach horyzontalnych. Do lat 40-"tych naszego wieku ubiór męski i damski szyito ręcznie, a maszyny do szycia pojawiły się wśród Torbeszów dopiero po drugiej wojnie ,światowej. Petruszewa omawia obszernie nazwy ubioru podając dużo zdjęć., Następny artykuł pióra Angeliny K'rstewej omawia robienie na drutachpodkolanówek z wełny w czterech wioskach macedońskich regionu Połog-Czelópekje, Miletyno, Tenowo oraz Blace (s. 83-94). Jedynie tu zachował się dawny, trady1 S. Gopcević, Makedonien und Alt Serbien, Wien 1889, s. 373-376; S. Verković, Topogratićesko-etnograjieeskij ocerk Makedonii, S. Peterburg 1889. s. 272-275; V. K'ncov,"'l\<fakedoni,ja. Etnograjija i statistika, Sofija 1900, s. 157-158; Jovan Cvijić, Osnove za t,071ograjijlt i geologiju Makedonije i St. Srbije, Beograd 1906, knj. I, s. 314; Mi1enko Filipović,.-8everna veleśka sela, "Srpski Etnografski Zbornik", knj. LI, Beograd, 1935, s. 489; Jovan Hadzi Vasilević, Muslimani nase kriJi u Juznoj Srbiji, Beograd 1924, s. 65; Toma Smiljanić. Mijaci, Gorna Reka i Mavrovsko 'Polje, "Srpski Etnografski Zbornik", knj. 35, Beograd 1925, s. 42 i ct.' 2 Milos Kr. Konstantinov, Zanaeti i esnaji vo Bitola, Naućno Druśtvo, Bitola; . 1961. kn. 2, s. 53. , Nikola Tripcev, Muslimansko naselenie od makedonsko poteklo vo porecieto i Topolka, Prirodno-matematićki Fakultet na uni\'erzitetot,' Skopje 1962, s. 97. na B!,bllna �Recellcje. przeglquy wydawnictw i czasopism cyjny sposób robienia z wielokolorowej wełny damskich i męskich podkolanówek. Autorka zajmuje się sposobem robienia i zestawieniem barw tej części regionalnego ubioru ludowego. Do najciekawszych pmc zawartych w tej edycji należy rozprawa Wery Kliczkowej oraz Milicy Georgijewej o zwyczajach obyczajach weselnych wsi Galicznik okręgu Debar (s. 95-136). Folklor Galicznikaprzyciągał uwagę wielU badaczy, jednak w żadnej Z" dotychO.<łsowych prac nie znalazł zadawalającej odpowiedżi. W roku 1951 Rada Oświaty, Nauki i Kultury SR Macedonii podjęła uchwałę o nakręceniu filmu o weselu 'we wsi Galicznik. W składzie ekipy, która zajęła się realizowaniem tych zamierzeń, znajdowały się również autorki tej rozprawy. Badania terenowe trwały 10 dni (od 7 do 17 maja 1951 r.). Do pracy tej wykorzystano materiały, które dostarczyła grupa wieśniaczek z Galicznika w wieku podeszłym (52-83 lat). Zwyczaje i obyczaje we wsi Galicznik są pilnie pielęgnowane: Do naj ciekawszych należą obrzędy weselne, które wyróżniają się od pozostałych obrzędów tego rodzaju zachowanych i w innych ręgionach kraju swoją oryginalnością, cechami archaicznymi (zachowały się zwyczaje i obyczaje prasłowiańskie, pogańskie z elementami animizmu). Dziś, kiedy ongiś pięciotysięczna ludność Galicznika na skutek masowej emigracji zarobkowej zmalała do kilkudziesięciu starców, słynne kiedyś obrzędy weselne zostały jako żywy relikt dawnego życia hodowców owiec. Obrządki weselne są bardzo bogate. Jest także wiele pieśni żwiązanych z tymi obrzędami."" Niek"tóre spośród nich obfitują w symbole. Branislaw Rusić, profesor Uniwersytetu w Skopje (zmarł w sierpniu 1971 r.), poświęcił swój artykuł gęślarzowi Lazo Korijarskiemu (s. 187-202) drukując dwie epickie pieśni bohaterskie z repertuaru tego śpiewaka ludowego (s. 191--202). AutOl' podał życiorys gęślarza oraz omówił jego ulubione pieśni ludowe. Pierwsza z pieśni, zawierająca :l77 wersetów, opowiada o Królewiczu Marku i Murzynie (s. 191-193), a druga pieśń, licząca 177 wer~etów, poświęcona jest grzesznej duszy Stanki Duko (s. 198-202). Ta ostatnia jest balladą. Jovan Trifunowski daje krótki zarys etnograficzny kotliny Kiczewa (s. 203-220). Opisuje ludność, jego rodzaje pracy, zwyczaje i obyczaje. Podaje także, iż do niedawna istniały tu rodziny patriarchalne, liczące do 30 członków (s. 211) oraz wymienia pochodzenie nazw niektórych miejscowości. Tom II "Glasnika" zamyka artykuł Zoe Liczenowskiej o ostatnich luawcaci1 damskich stl'Ojów ludowych, tzw. s'1'makeszów (s. 221-230). AuŁorl<a w latach 19601961 odwiedziła mia-sta macedoń,skie Tetowo, Gostiwar, Struga, Ochrid, Resen. Bilola i Prilep. Zawód ten kwitnął w Macedonii ·do roku 1912, tj. do wybuchu wojny bałkańskiej. Po pierwszej wojnie światowej krawcy ci szyli stroje ludowe dla wieśniaczek. Później zawód s'rmakeszów zaczął zanikać, gdyż poza brakiem nitek złotych do haftowania i innych materiałów do ozdób, zmienił się także tryb życia wsi macedońskiej. Kole Simiczijeu' �328 Recenzje, pneglądy wydawnictw l c.:asopism Kulturen 1970. En ,lrsbok till medlemmarna av Kulturhistoriska sodra Sverige, Lund 1970, ss. 209; Kulturen 1971..., Lund 1971, ss. 192. Foreningen for Prawie 40 lat temu założone zosŁało w Lund Towarzystwo Kulturalno-Historyczne Południowej Szwecji (Kulturhistoriska Foreningen for sodra Sverige). Skutecznie rozpowszechnia ono znajomość ludowej kultury w szerokich kręgach ludności szwedzkiej. Z Towarzystwem tym współpracują znawcy zagadnień kulturowych, w tym również wykładowcy z uniwersytetu w Lund. Towarzystwo to jest rzeczywiście masowe, a liczba jego członków przekracza 22 tysiące. Finansuje ono oraz popiera organizacyjnie wszelkie samorodne inicjatywy ludowej twórczości kulturowej (np. w sztuce użytkowej, w malarstwie, w zbieractwie i katalogowaniu zabytków kultury obcej i rodzimej), które mają i spełniają ważną rolę informacyjno-kształcącą oraz wychowującą. Towarzystwo organizuje wystawy, przeprowadza szkolenia oraz odczyty z różnych zagadnień twórczości ludowej, a także <lokonuje wykopalisk archeologicznych oraz innych terenowych prac badawczych. Towarzystwo to rozporządza w Lund własną biblioteką oraz archiwum ludoznawczym (np. zbiory fotograficzne, system kartotek). Wreszcie Towarzystwo to wydaje bogato ilustrowany i dobl"ze redagowany rocznik Kulturen (Kultura). Oprócz tego rozporządza ono własną serią wydawniczą książek, przeznaczoną dla szerokiego o<lbiorcy z różnych dziedzin szwedzkiej i obcej kultury ludowej. Spełnia więc ważną rolę informacyjno-kształceniową wśród ludności południowych części Szwecji. Artykuły w rocznikach Kulturen napisane są w sposób popularny. sugestywnie informujący o różnych dziedzinach ludowego dorobku kulturowego. W roczniku Kulturen z 1970 r.· znajdujemy kilkanaście tego typu artykułów. Marta Lindstrom w swoim bogato ilustrowanym artykule (s. 17-32) informuje wyczerpująco o znaleziskach wyrobów tekstylnych ze średniowiecznego Lundu (np. tkanin wełnianych). Swiadczą one o wysokim poziomie sztuki tkackiej w tym mieście w okresie ro7.kwitu stosunków feudalnych. Ernst Fischer (s. 33-52) szczegółowiej donosi o zbiorach gobelinów znajdujcąych się w jednym z parYSKich muzeów. Z\vraca uwagę na powtarzający się motyw zdobniczy wizerunku młodych kobiet z epoki późnego średniowiecza. Tego rodzaju środki zdobnicze posiadają nie tylko wartość estetyczną, lecz również naukową, pozwaiającą poznać szczegółowiej codzienne życie ludzi z warstw bogatszych epoki późnego feudalizmu. Ingerd Henschen (s. 53--77) w swoim przeglądowym artykule informuje o ludowym sposobie zdobienia tkanin w jednej z miejscowości szwedzkich Sicla w XVIII wieku (np. przy domowym wyrobie czapek, sukni, chust itp.). W ludowych wyrobach, w mo<lelu 'WZomictwa krzyżują się własne szwedzkie elementy kulturowe z obcymi naleciałościami (np. niemieckimi, francuskimi). Podobne zjawisko obserwujemy zresztą we wszystkich krajach europejskich, bardziej zaawansowanych cywilizacyjnie. W XIX wieku ludowa sztuka użytkowa znalazła konkurenta w masowej, stand aryzo'(vanej produkcji fabrycznej. Można zaobserwować to na przykładzie tendencji rozwojowych tejże sztuki w Skanii. Chr. Lindvall-Nordin w swoim interesującym artykule przedstawia określone egzemplarze zdobionych ludowych nakryć na pogrzebowych katafalkach z pierwszej połowy XIX wieku. Pozwalają one poznać nie tylko smak i kunszt ludowego wyrobu, ale i przeżycia emocjonalne prostych ludzi z tego okresu czasu. Innego typu jest artykuł UH Harda af Segerstad. Wspomina on o sędziwym już dzisiaj szwedzkim mistrzu zdobnictwa tkanin, Olf Munthe. Był on swego czasu tym, który w sposób istotny docenił uźytkową rolę tkanin (np. draperie) w archi- �Reccn~je, l'r?eglqdy wydawnictw 329 i czasopism tekturze wyposażenia wnętrz mieszkań. Łącznie z Gretą Gahn w okresie międzywojennym systematycznie wskazywał i propagował ideę mówiącą o poważnej funkcji elementów estetycznych w wypoczynku psychicznym użytkowników mieszkań i budowli publicznych. Natomiast Sven B. F. Jansson (s. 111-112) w swoim niewielkim artykule przypomina o nowych znaleziskach napisów runicznych w Lund, które poświadczają raz jeszcze o wysokiej kulturze wczesnośredniowiecznej Szwecji. Znany działacz tegoż Towarzystwa, Bengt Bengtsson, w swoim obszernym artykule (s. 129-142), zresztą bogato ilustrowanym, przedsta\liia różne formy, często bogato zdobione, 1'0gaw, które służyły jako naczynia do picia, szczególnie wśród myśliwych i bogatszej ludności jeszcze w okresie XVIII i XIX wieku. Poważne zbiory tych bezcennych zabytków sztuki użytkowej posiada muzeum w Malmo. Rognar Blomquist wraca natomiast do problematyki historycznej wczesnego średniowiecza, kreśląc sylwetkę i działalność wojskowo-polityczną wybitnego duńskiego władcy Kanuta Wielkiego. Był on, jak wiadomo, założycielem miasta Lund (ok. 1020 r.). W naj nowszym numerze "Kulturen" z 1971 r. przeważają już zdecydowanie artykuły związane z różnymi formami ludowej twórczości. Nils Nilsson omawia różnorodne ludowe formy wyrobu naczyń do produkcji sera. Posiadały one różnorodne kształty; wyrabiane byly przeważnie z drzewa sosnowego i przy tym bogato zdobione. Sposób ich ornamentowania, często -elegancki i precyzyjny (przeważnie zdobnicze figury geometryczne i roślinne), uzależniony był niejednokrotnie od regionu, \Ii którym był wytwarzany. Wywody autora są bogato ilustrowane konkretnymi przykładami wyrobu takich właśnie naczyń do produkcji sera 1. Bengt Bengtsson w popularnym przyczynku (s. 33-38) szczegółowo omawia 1'07.ne formy artystyczne zastawy stołowej wyrabianej z cyny, a pochodzącej ze zbiorów XVII-wiecznego możnowładcy i wojskowego szwedzkiego, Rutger'a von Ascheberga. Analizował on poszczególne naczynia ze względu na ich przydatność użytkową oraz wymagania estetyczne bogatszych warstw ludności szwedzkiej tego okresu czasu. W innym z bogato .ilustrowanych artykułów Bengtsson omawia różnorodne kształty używanych kielichów szklanych w XVII-wiecznej Szwecji (s. 49-53). By]y one niejednokrotnie bogato zdobione i ornamentowane. Kielichy takie stosowano przede wszystkim w różnych wystawnych uroczystościach, przeważnie w domach szwedzkich możnowładców, a zatem spełniały nie tylko określoną wartość użytkową, lecz również poświadczały stopień rozwoju smaku artystycznego w tym okresie czasu. Guni]]a Eriksson (s. 39-43) donosi w swojej rozprawce o przepięknie zdobionej porcelanie z XVIII wieku, która używana była w domach bogatszych warstw społecznych Lundu. Pochodziła ona przeważnie z importu, głównie z Niemiec i Francji, chociaż zdarzały się w domach kupieckich zakupy porcelany bezpośrednio z Chin. Fehrman porusza zbliżoną problematykę, omawiając różnorodne formy konstrukcyjne dzbanów (np. szklanych, fajansowych) używanych w XIX-wiecznej Szwecji. Natomiast Barbro Astrand w obszernym artykule omówił dzbany i wazy, często finezyjnie rzeźbione i zdobione, a używane do kwiatów, przeważnie z terenu poludniowej Szwecji od XVII do XIX wieku włącznie. Na dostatecznie przekonywającym materiale znaleziskowym wskazał on, iż spełniały one ważną rolę w wyposażeniu mieszkań. Omawiając wazy i dzbany z dłuższego okresu czasu, Astrand z\\i·rócił uwagę tlakźe na zmieniające się kryteria estetyczne ludzi tych czasów. 1 Por. "Pułk-U"". tak7.e artykul: G. 1957-1958, s. 115-133. Rank. Die Gemeinscnaftlicl>e Kiisebereitllng in Schwedc?n. w: �330 Recenzje, pr.?:eglq(!y wydawnictw i czasopism Ingemar Jeppsson (s. 97-102) poruszył dość oryginalną formę twórc7.0ści rzE'mieślniczej, mianowicie produkcję fajek do palenia tytoniu w XVIII i XIX wieku, przytaczając ilustracje, które poświadczają, iż miały one różnorodne, C7.ęsto wyszukane formy i były niejednokrotni.e bogato rzeźbione. Jan Gerber znów pr7.ytoczył bogactwo form pieców domowych w XVIII-wiecznym Sztokholmie. Były one dowodem kultury materialnej rzemieślników oraz ich smaku estetycznego, który <;zęsto wracał jeszcze do motywów epoki. rokoka. Anders W. Martensson na przykładzie jednego z mieszczańskich domów XIX-wiecznego Lundu (s. 115-t42) p<Jruszył sprawę kunsztu zdobienia sufitów mieszkań, przeważnie elementami roślinnymi oraz geometrycznymi w sztuce rzeźbienia. Do upiększania sufitów uzywano często różnorodny'ch środków malarskich, uzyskując niejednokrotnie żądanee'fekty estetyczne. Wskazaliśmy na niektóre ważne artykuły zamieszczone w dwóch ostatnich roczmkach .,Kulturen". Analizując różnorodność poruszanej problematyki można dojść do wniosku, iż czasopismo to spełnia funkcje magazynu informującego wie!Ol'akich formach ludowej twól'czości artystycznej. Warto 'p<Jdkreślić wysoki poziom graficzny wydawnictwa. Ze względu na duży nakład czasopismo "Kulturen" spelnia ważną rolę w propagowaniu określonych wartości kształceniowych. estetycznych oraz informacyjnych z róznych, dziedzin wiedzy etnograficznej. o Bernard Osterreichische Zeitschl'ift t. 74. Wiedeń 11971, z. 1-2. fur Nowa Seria, l. 25, ogólnego Verein fUr Vo~kskunde. Volkskunde. Wydawnictwo: Piotrowski zbioru Pierwszy zeszyt z 1971 1'. posiada wyjątkowo jednolity, niespotykany dotąd profil tematyczny. Zawiera bowiem kilka prac dotyczących sil wytwórczych z ~óżnych dziedzin kultury rolniczej. Kurt Conrad zajął się w ZUl' Gel'atekunde del' Almwil'tschaft charakterystyką ginących bezpowrotnie prymitywnych narzędzi, sprzętów, urządzeń i naC1.,VT1, używanych w wysokogórskim pasterstwie. Opis sił wytwórczych poprzedza krótkie wprowadzenie zawierające uzasadnienie przyczyn powodujących stopniowy upadek pasterstwa. Najistotniejszą z nich jest, zdaniem autora, obok dokonujących 5ię prl.emian kulturowych ucieczka młodych pasterzy od pracy przy wypasie bydła i owiec, Na halach są oni osamotnieni, nie mają możliwości korzystania ze współczesnych dóbr kulturalnych i to właśnie skłania ich do porzucenia wypasu i podejmowania prac w zakładach produkcyjnych. Polskiego czytelnika może zainteresować przeprowadzona przez Conrada systematyka sił wytwórczych, stosowanych w gospodarce pasterskiej. Pierwszą grupę stanowią u niego sprzęty do pielęgnacji pastwisk, a wśród nich służące: al do prJrządkowania, b) karczowania, c) nawożenia i d) sianokosów. Drugą - urządzeni<) i sprzęty do pielęgnacji zwierząt, tj. ogradzania, wypędzania, pilnowania i żywienia. Trzecią - służące do przerobu mleka, w tym: dojenia, robienia masła i wyrobu sera. Kolejną - do transportowania produktów: noszenia i wożenia. Następną mieszkalne do spania i przygotowywania posiłków. Dalszą - dotyczące praw wlas110ści (znaki własnościowe i oznaki władzy) i ostatnią - kultowe i zwyclajowe. �Recenzje, przeglądy wydawnictw j 331 czasopism Conrad ograniczył się w zasadzie do wyliczenia narzędzi, sprzętów i urządzełl po<:hodzenia ludowego, o fabrycznych tylko wspomniał, podając niekiedy ich szczegóły konstrukcyjne oraz przeznaczenie. Artykuł ma charakter statyczny, nie uwzględnia nawet najdrobniejszych zmian rozwojowych. W następnym artykule Helena Grli.nn, Die Weinstockund Bodenbearbeitul1gs-geriite der niederosterreichischen Weinhauer daje krótki przegląd historyczny narzędzi pracy używanych przy uprawie winnej latorośli. Autorka starała się ustalić ze zmiennym powodzeniem, które z nich są pochodzenia rodzimego, a które pozo'stałością po kulturze rzymskiej. Wśród opisanych narzędzi znalazły się m. in. noże do obcinania krzewów (Rebmesser), sierpy, motyki, specjalne 'widły i łopaty do kopania oraz ogrodowe pługi. Z przytoczonych opisów, jak i załączonych 16 ilu:stracji wynika, iż w zasadzie nie ma większych różnic między omówionymi przez nią narzędziami do uprawy winnej latorośli, a używanymi powszechnie przez -ogrodników. W kolejnym wys1ąpieniu Leopold Schmidt zinteI1pretował pokrótce w Zur mittelalterlichen Bauernarbe.it średniowieczny tekst "Meier Helmbrecht" w odniesieniu do różnych chłopskich prac i używanych przy nich narzędziach. Praca Józefa Buchingera zawiera wyniki ankiety przeprowadzonej w 1954 1'. wśi'ód kursantów ośrodka oświatowego na temat używania, w reprezentowanych przez nich regionach, swego rodzaju "długich" i "skośnych" beleczkowy.ch bron. Autorowi chodziło o ustalenie w tym wystąpieniu ·pt. Liings- und Quereggen in Niederosterreich. Ergebnis einer Umfrage bei einem Kurs im Landesbildungsheim in Tullnerbach zasięgu występowania najstarszych, jego zdaniem, form bron. Hans Haid-Uingenfeld w Ein volkskundlicher Beitrag zur Flachsverarbeitung in Otztal in Tirol podał krótki ITS historyczny przetwórstwa lnu. Z ustaleń Langenfelda wynika, iż na badanym przez niego terenie uprawa oraz dalszy przerób lnu utrzymał się do wybuchu II wojny światowej, Wśród używanych do przerobu narzędzi na szczególną uwagę zasługuje opisana międlica mechaniczna doczepiona do młyna wodnego. Ostatnim ciekawym, chociaż nieco kontrowersyjnym, jest artykuł Karla Ilg. Art und Bedeutung der landwirtschaftlichen Geriite der deutschstiimmigen Kolo- Autor przedstawił w nim wyniki swoich badań przeprowadzonych podczas dwukrotnych podróży do Brazylii z lat 1965-1968. Przedmiotem jego zainteresowań były m. in. używane przez emigrantów narzędzia rolnicze nawiązujące w swojej konstrukcji do używanych w rodzinnym kraju. Ilg omówił pewien rodzaj siel'pa, motykę. pług i urządzenia do siewu kukurydzy (Milhomaschine). Zdaniem autora, pierwsze pługi używane w Brazylii pojawiły się w połowie XIX wieku. Zaprowadzili je podobno austriaccy emigranci. Drugi zeszyt otwiera obszerny katalog wystawy na temat Yolk und Schrift. nisten in Siidamerika. Geschriebene Gebet- bis zum 19. Jahrhundert und Gesangbiicher und andere ABC - Volkskunst vom 17. opublikowany przez Leopolda Schmidta. Artykuł Waltera Bel'gera o Vierkopfige Lichtstock Schufte im niederosterreichischen Weinviertel (mit 27 Abbildungen und einer Kart e) zawiera analizę czworobocznych słupowych kapliczek przydrożnych przyozdabianych w ludzkie głowy. Lichtstock-Schaft, dosłownie lichtarzowy trzon, to bardzo interesujący rodzaj kapliczek przydrożnych, jakie dotąd jeszcze zachowały się gdzieniegdzie na terenie dolnej Austrii. Niektóre z nich mają bardzo starą metrykę sięgającą XVI wieku. Czterogłowe ozdoby wyrażają podobno, zdaniem autora, zaklętą w nich czarodziejską moc, która miała ochraniać ludzi. Reasumując można stwierdzić, iż niektóre z wyżej omówionych pozycji zasługują �332 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism na uwagę naszego czytelnika, zwłaszcza Buchingera, Ilga i Langenfelda. Godnym podkreślenia jest także fakt prowadzenia badań nad kulturą emigrantów, dotąd. u nas nie podejmowanych. Walerian Marek Arpad Kowalski, SIadami św·iątków. Ludowa Warszawa 1971, s. 251, nlb. 7, iI. 40. Spółdzielnia Sobisiak Wydawnicza, Książka Marka A. Kowalskiego pt. SIadami świątków jest przeznaczona dla szerokich rzesz miłośników sztuki ludowej. Autor podjął tu próbę przedstawienia czytelnikowi ogólnego obrazu rzeźby ludowej na terenie Polski w przekroju historycznym (od VII-XX w.), przy czym szczególny nacisk położył on na zagadnienia związane ze współczesną twórczością ludową. Zakres przedmiotowy książki wykracza znacznie poza świątkarstwo; obejmuje również ludowe zabawki i rzeźbę o tematyce świeckiej. Omawiana praca, choć posiada charakter popularnonaukowy, jest adresowana głównie do czytelników zaawansowanych w problematyce sztuki ludowej. Tekst bowiem nie jest dostatecznie poparty materiałem ilustracyjnym, co nie:.tmiernie utrudnia zrozumienie wielu złożonych zagadnień rzeźby ludowej. Zamieszczone w książce nieliczne ilustracje (40 fotografii) w dodatku <nie zostały starannie dobrane, np. Chrystus Frasobliwy jest reprodukowany 'Pięć razy, brak natomiast ilustracji ukazującej Chrystusa upadającego !pOd krzyżem, czy zabytków rzeźby z okresu archeologicznego itp. W rowziale pierwszym !pt. "Źródła rzeŹJby ludowej" autor daje obraz twórczości rzeźbiarskiej ludu od VII wieku, lecz podane tu wiadomości w większości nie mają oparcia w materiale źródłowym i wtedy Kowalski tworzy ich rekonstrukcję lub przenosi swe rozważania na grunt sztuki elitarnej, która nie zawsze pozostaje w związku z tytułową stroną rozdziału . .,Forma Chrystusa Frasobliwego jak i sam temat wywodzą się 7. wizerunku "Strudzonego Robotnika" terakotowej rzeźby !pOwstałej ok. 1490 r., której twórcą był Andrea Briosco" (s. 11). Autor pomija tu Zygmunta Kruszelnickiego I, który szeroko omówił genezę motywu tzw. "frasobliwego" w sztuce, oraz Tadeusza Dobrzenieckiego 2, 'którego odkrycia w odniesieniu do motywu Chrystusa Frasobliwego na gruncie polskim zasługują na szczególną uwagę. Nie do przyjęcia jest twierdzenie autora, że " ... w twórczości cechowych warsztatów gotyckich bierze swój początek i rodowód sztuka ludowa" (s. 13). W rzeźbie ludowej mamy do czynienia z przedstawianiem rozmaitych stanów emocjonalnych z wyjątkiem uśmiechu, który należy tu do niesłychanie rzadkich zjawisk. Skąd więc autor wziął przykłady m. in. Madonny, która jest "pełna radości" (s. 64), tymbardziej, że w rzeźbie ludowej głębokie wyrazy psychiczne nie występują, a wielu współczesnych rzeźbiarzy wprost stwierdza, że "uśmiech rzeźbić" nie potrafi. 1 Zygmunt Kruszelnicki, Z dziejów postaci "frasobliwej" w sztuce. Teka Komisji Historii Sztuki, t. II, Toruń 1961. 2 Tadeusz Dobrzenieeki, Rozmyślania Dominikańskie. Próba charakterystyki. "Pamiętnik Literacki", t. LV, 1964. Legenda o Secie i Drzewie Zycia w sztuce średniowiecznej. Rocznik Muzeum Narodowego Wf Warszawie, t. X, 1966. �Recenzje, przeglądy wydawnict.w 333 i czasopism Marek Kowalski, omawiając zasięg i częstotliwość występowania motywu 'Chrystusa upadającego pod krzyżem, mylnie twierdzi, że rzeźby te cieszą się na .terenie rzeszowskiego taką popularnością, jak: Chrystus Frasobliwy, św. Florian, :św. Nepomuceen (por. s. 91-92). Tymczasem przeprowadzone przez mnie nad tym .zagadnieniem badania są w zasadzie zgodne z uwagami, które dawniej przedstawili najwybitniejsi znawcy polskiej sztuki ludowej: Roman Reinfuss i Józef Grabowski. Tak więc Chrystus upadający pod krzyżem nie występuje na terenie rzeszowskiego, natomiast jego regionalny zasięg obejmuje województwo krakowskie 3 i częściowo katowickie. Zainteresowanie tym motywem rzeźbiarzy ludowych nastąpiło przypuszczalnie pod wplywem silnie rozpowszechnionego kultu jednej z "cudownych kaplic" Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie znajduje się figura przedstawiająca III upadek Chrystusa pod krzyźem. Na s. 95 czytamy: "Przedstawię nie zawsze może najgłośniejsz)"ch, nie zawsze najbardziej typowych artystów, ale tych, których poznałem. Czy Sipośród wielu innych zasługują na szczególną uwagę, tego nie oceniam. Ale dla kogoś, kto ich poznal, kto zaznajomił się z ich smutkami i radościami - na pewno tak". Wynika z tego, że Kowalski osobiście znał rzeźbiarzy, których dalej przedstawił, a jeśli tak, to pozostaje zapytać: kiedy autor poznał Jędrzeja Wawrę, żyjącego w latach 1864-1937'1 Charakteryzując działalność artystyczną Wawry pisze autor książki, że: "Pisał o nim znany literat okresu międzywojennego - Emil Zegadłowicz, który spopularyzował wówczas tego wielkiego artystę; pisał znany etnograf - Tadeusz Se~eryn. Zainteresowanych tą fascynującą postacią, wypada odesłać do ciekawych książek i monografii dwu wymienionych autorów". Przypis 7: "Tadeusz Seweryn: Świątkarz Powsinoga, Inst. Wyd. Pax, Warszawa 1963." (s. 97). A gdzie jest praca drugiego autora - Zegadłowicza? Kowalski, omawiając różnice występujące między twórczością artystyczną ludową a amatorską, zaliczył do tej ostatniej grupy m. in. Serwika (s. 216). Tymczasem, śledząc twórczość rzeźbiarską tego artysty, możemy zaliczyć go do grona ludowych rzeźbiarzy. Krytyczne uwagi, które zostały tu przedstawione, nie mogą obniżyć popularyzatorskiej roli książki. Autor włożył tu bowiem wielki wysiłek, którego konsekwencją jest wielostronny i bogaty obraz polskiej rzeźby ludowej. Jednak użyteczność tej cennej publikacji byłaby znacznie wyższa, gdyby tekst został poparty bogatym materiałem ilustracyjnym. Edward 3 Stefania Krzysztofowiez, ·l. XXIV (1970), nr 2. Anna Czekanowska, Upadek Etnografia Chrystusa muzyczna. pod krzyżem. Metodologia "Polska Ozgowicz Sztuka metodyka, Ludowa", Warszawa 1971, ss. 210. Etnografia muzyczna jako samodzielna dyscyplina jest nauką stosunkowo młodą. Mimo to wykształciła ona lub przystosowała do swoich potrzeb, przejęte z pokrewnych nauk, metody zarówno badań jak i opracowywania materiału. Ukazujące się w Polsce publikacje z zakresu metodologii i metodyki etnografii muzycznej zawie- �Recenzje, pn:eglądy wydawnictw i czasopism rają dane, dotyczące niektórych tylko wycinków tej dziedziny I. Pierwszą polską pracą przedstawiającą całokształt tych zagadnień jest wydana przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe omawiana praca Anny Czekanowskiej 2. Praca podzielona jest na dwie części. Część pierwsza - "Metodologia" - zawiera trzy rozdziały. W pierwszym rozdziale zatytułowanym "Założenia ogólne etnografii muzycznej" omówione zostały przedmiot, zakres i cel badań, metody badań oraz zadania rozważanej dyscypliny. Stosunkowo sporo miejsca !poświęca autorka omówieniu pods.tawowych założeń poszczególnych kierunków w etnologii, które miały swoich zwolenników i przedstawicieli również w etnografii muzycznej. Ponadto, w rozdziale tym poruszone jest zagadnienie metod badawcz);'ch, które autorka dzieli na metody ogólne i szczegółowe (te ostatnie, mające charakter muzykologiczny, omówione są dopiero w drugiej części - "Metodyka"). A. Czekanowska charakteryzuje tu metody ogólne, a więc etnologiczne (analityczno-porównawcza, geograficzna, funkcjonalna i strukturalna), socjologiczne, psychologiczne i history,czne oraz stosowane równie? w etnografii muzycznej jako "techniczno-pomocnicze", postępowanie kartograficzne i statystyczne. W drugim rozdziale - "Z historii wykształcania się etnografii muzycznej jako samodzielnej dyscypliny naukowej" - przedstawila autorka historię etnografii muzycznej od jej początków, wywodzących się z psychologii dźwięku i akustyki. aż do stanu współczesnego. W rozdziale tym omówione zostały zarówno poszczególne etapy rozwoju tej nauki, jak i jej przedstawiciele, główne szkoły i ośrodki. Kolejny rozdział poświęcony jest wskazówkom dotyczącym wyboru tematu. który, zdaniem autorki, powinien być uzależniony od charakteru materiału oraz od koncepcji metodologicznej reprezentowanej przez badacza. W dalszej części przechodzi A. Czekanowska do omówienia typów źródeł ze szczególnym uwzględnieniem badań terenowych oraz wskazuje na konieczność krytycznej oceny zebranego materiału. Drugą część pracy - zatytułowaną "Metodyka" - otwiera rozdział, którego zadaniem jest przedstawienie 'Prac i metod pomocnych z jednej strony w przygotowaniu materiału do opracowania, z drugiej zaś w samym opisie materiału. Autorka omawia trzy sposoby zapisu tekstu muzycznego: transkrypcję tradycyjną, transkrypl Patrz m. in.: A. Chybiński, O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych (w:) O polskiej muzyce ludowej, opr. L. Bielawski, Kraków 1961; A. Czekanowska, J. Dadak. Nowoczesne badania porównawcze. Problematyka i możliwości realizacyjne, "Muzyka" 1970. nr 2, s. 27-35; A. Czekanowska, Zastosowanie polskich metod statystycznych do klasyfikacji melodii ludowych, "Muzyka" 1969. nr 4, s. 3-18; A. Rieger, Zagadnienie leksykalnego indeksowania melodii ludowych, "Lud", t. XLII. cz. 1, Wrocław 1956, s. 554-606; J. M. Sobiescy. Instrukcja w sprawie zbierania muzyki ludowej, "Muzyka" 1950, nr 1; J. Sobieska. Transkrypcja muzyczna dokumentalnych nagrań polskiego folkloru, "Muzyka" 1964, nr 3-4, s. 68-110; J. Stęszewski, Z zagadnień teorii i metod polskich bada'ń folkloru muzycznego (sytuacja i tendencje w okresie po 1945 roku), "Muzyka" 1970, nr 2. s. 11-26; tenże: Prolegomena do klasyfikacji etnomuzykologicznych, "Muzyka" 1966, nr 3/4, s. 3-17. 2 Autorka opublikowała, prócz omawianej, m. in. następujące prace i artYkuły: Pieśń ludowa Opoczyńskiego na tle problematyki etnograficznej, "Studia muzykologiczne", t. 5, Kraków 1956; Badania nad muzyką ludową w ostatnim dziesięcioleci.u (w latach 1945 do 1955), ..Lud", t. XLIII, Wrocław 1958, s. 122-156; Les anciennes melodies de noce en Pologne (VIe Congres into de sciences atropo!. et etnologiques). t. 2, Paris 1960-64, s. 97-99; Pieśni bilgorajskie. Przyczynele do intetrpretacji polskiego pogranicza poludniowo-wschodniego, "Pra-· ce i materiały etnograficzne", t. XVIII, cz. n, Wrocław 1961, S. 203; The Musical Idioms Of the European Part of Sovietunion, (w:) East European Folk Music, Seattle 1963; Th~ Diatonic Melodies on the Narrow Range in Slavic Countries, "Lud", t. L, cz. 2, Wrocław 1966, S. 392-410; Problem związków ogólnosŁowiańskich a wąskozakresowy typ melodyczny, "Muzyka", 1968, nr l, s. 31-48; patrz też: przypis 1. �Recen.zje, pr.:eglądg lUgclawn/elw i czasopism cjt; 'komen1owaną zawierającą elementy zapisu muzycznego i opisu słownego oraz zapis elektroakustyczny. Najszerzej przedstawiona została tradycyjna metoda zapisu, która, jakkolwiek rozszerzana i uzupełniana innymi metodami, jest w dalszym ciągu najczęściej stosowana. W pracy A. Czekanowskiej ta metoda transkrypcji omówiona jest w odniesieniu do poszczególnych elementów składających się na utwór muzyczny (agogika, metrum, melodyka itd.). Podsumowując autorka stwierdza że mimo stosunkowo daleko idących udoskonaleń, transkrypcja muzyczna powi~na być uzupełniana nagraniem, w niektórych zaś przypadkach jako uzupełnienie pożądana jest też dokumentacja filmowa. Z kolei przedstawione zostały metody klasyfikacji i typologii utworów muzycznych, Zl' szczególnym uwzględnieniem tych metod, które obecnie stosuje się najszerzej. Spośród tych ostatnich jako pierwsza omówiona jest leksykograficzna metoda A. Riegera. polegająca na systematyzowaniu incipitów tekstu muzycznego według kolejności cyfr obrazujących stosunki wysokościowe (odległości), zachodzące między poszczeg61nymi dźwiękami incipitu. Kolejna metoda - gramatyczna, którą wprowadził w SW~'ch pracach na szerszą skalę B. Bartók, polega na stopniowym porządkowaniu grup ogólnych wyodrębnionych uprzednio z opracowywanego materiału. Porządkowania wewnętrznego grup ogólnych dokonuje się kolejno, według wybranych kryteriów stylistycznych (struktura sylabiczna wersów muzycznych, typ. struktury rytmicznej, szczegółowy obraz Tytmiczny oraz właściwości formalne i tonalne). OmóWienie tej metody będącej, mówiąc .słowami autorki, "klasycznym przyldadem porządkowania według kolejnych przybliżeń", uzupełnione jest krótką charakterystyką wprowadzonego przez Bartóka systemu symboli i znakowania. Kla. syfikacja O. A. Elscheków, zbliżona w swym ogólnym założeniu do metody B. Bartoka, uwzględnia w 3-stopniowej analizie możliwie pełną liczbę kategorii opisowyc~ (trzecia z kolei analiza materiału uwzględnia aż 35 kryteriów). Wyniki analiz pot·ządkowane .są przy pomocy kart perforowany;ch. Szczególnie szeroko omówiona jest taksonomiczna metoda klasyfikacji, która została wprowadzona po raz pierwszy do etnografii muzycznej przez A. Czekanowską. Zgodnie z tą metodą, na podstawie analizy materiału ustala się cechy ogólne i specyficzne oraz te cechy, które w największym stopniu różnicują material. Po obliczeniu rozmiarów różnic między melodiami opracowuje się tzw. tabelę odległości (opartą na tzw. tabHcy Czekanowskiego), która z kolei staje się podstawą do graficznego przedstawienia (diagram lub dendryt) porządkującego obliczone rozmiary różnic. Ten graficzny obraz pozwoli, zdaniem autorki, ustalić wstępnie względną chronologię badanych wytworów oraz będzie przydatny przy wykryciu tych czynników zewnętrznych, które na te wytwory oddziaływały (jedność obszaru, czasu czy funkcji). Aby uzyskane dane były ścisłe, należy następnie przeprowadzić badania kontrolne (m. in. kontrola trafności doboru cech za pomocą dendrytu odwróconego). Podobnie jak i powstałe, tak i ten fragment pracy ilustrowany jest szeregiem wykresów pozwalających na dokładniejszą analizę omawianej metody. Po przedstawieniu metod przydatnych do wnikliwej analizy i systematyki materiału przechodzi A. Czekanowska do szczegółowego omówienia najważniejszych kategorii Gpisowych doty·czących jego właściwości stylistycznych (tonalność, metrorytmika, architektonika, wykonawstwo). Omawiając tonalność, przedstawia A. Czekanowska systematykę skal muzycznych charakteryzując poszczególne typy i skale, a także omawia typowe dla muzyki ludowej zjawiska tonalne polegające, bardzo ogólnie mówiąc, na występowaniu częstych odchyleń od podstawowego materiału dźwiękowego skal (np. zmienna intonacja niektórych stopni, tzw. skale defektywne itp.). Jednocześnie znajdują się tu dane o stanie badań nad skalami, a także o ich rozprzestrzenieniu geograficz- �336 Recenzje, pl·z'eylą<!y wydawnictw i czasopism nym na sw lecie. Podany materiał zilustrowany jest przykładami nutowymi oral: tabelą przedstawiającą zestaw systemów tonalnych. We fragmencie omawiającym zjawiska metrorytmiczne wyodrębnia autorka następujące zagadnienia: rodzaje jednostek czasowych, rodzaje członków rytmicznych i zasady ich konstrukcji, rodzaje przebiegów rytmicznych oraz próbykla~yfikacii zjawisk metrorytmkznych ze szczególnym uwzględnieniem metod stosowanych w dotychczasowych opisach. Architektonika, która stanowi kolejną kategorię opisową, omówiona jest równie szczegółowo jak obie poprzednie. Przedstawione są tu rodzaje przebiegu formy, rodzaje konstrukcji formalnych i spójni strukturalnych oraz rodzaje proporcji układu formy. Podsumowując powyższe, podaje autorka systematykę właściwości architektonicznych (tab. 4) oraz omawia rozmieszczenie geograficzne poszczególnych rodzajów formy. Jako ostatnią kategmię opisową wyodrębniła A. Czekanowska wykonawstwo. omawiając szeroko zarówno rodzaje aparatu wykonawczego", jak i maniery wyko· nawcze. Wszystkie uwzględnione przez autorkę kategorie opisowe przedstawione są wielostronnie. Podkreślić też należy dużą ilość przykładów nutowych ilustrujących doskonale poszczególne zagadnienia omawiane w tekście oraz syntetyczne przedstawianie niektórych problemów w tabelach. Zakończenie pierwszego rozdziału części metodycznej omawianej pracy zawiera. podane wg B. Bartoka i Z. Estreichera, przykłady samego opisu materiału. Autorka zwraca też uwagę na konieczność ujęcia w ·charakterystyce opracowanego materiału nie tylko jego cech wewnętrznych (stylistycznych), ale także cech zewnętrznych (zwłaszcza czynników funkcjonalnych). W kolejnym rozdziale, który zatytułowany jest "Perspektywy rozwojowe etnografii muzycznej", A. Czekanowska podsumowuje współczesne osiągnięcia badań etnomuzykologicznych, które widzi przede wszystkim w stosowaniu najnowszych metod badawczych. W dalszej części rozdziału autorka przedstawia interesujący projekt przyszłych badań porównawczych w zakresie etnografii muzycznej. Rozdział ten stanowi zakończenie i podsumowanie omawianej pracy. Podsumowując powyższą, bardzo pobieżną charakterystykę pracy, należy jes'zc:~e raz podkreślić jej pionierski charakter. Jak już wspomniano, jest to pierwsza polska publikacja obejmująca całokształt zagadnień związanych z etnografią muzyczną. Przejrzysty układ pracy, a także duża ilość przykładów, pomagają w przyswojeniu i prawidłowej interpretacji poszczególnych zagadnień. Doskonałym uzupełnieniem jest, poza samymi przykładami nutowymi czy wykresami, duży materiał dotyczący zarówno stanu badań, jak i samej muzyki poszczególnych ludów, który autorka podaje konsekwentnie w większości rozdziałów. Niezwykle celowe wydaje się także syntetyczne zestawienie niektórych zagadnień w tabelach. Dużą zaletą pracy jest szeroko ujęta literatura podana przez autorkę w przypisach. Uzupełnienie omawianej publikacji stanowią: bibliografia, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Wydaje się więc, że książka ta będzie służyć nie tylko studentom muzykologij i wyższych szkół muzycznych, jak to zakłada autorka, lecz że ,stanie się ona podstawową lekturą dla wszystkich tych, którzy zajmują się etnografią muzyczną. Krystyna 3 Wydaje równorzt:dnego się. iż w tabeli z polifonią czy 6 bardziej heterofonią; Tubaja trafne byłoby użycie terminu, "homofonia" jako autorka natomiast stosuje ol{reślenie "harmonia". �IV. o R K N A K I Lud, t. 56, 1972 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GLOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTW A LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD 20 WRZESNIA 1970 R. DO 30 CZERWCA 1971 R. I. Stan Towat-zystwo nasze posiada wadzona działalność statutowa. Lp. organizacyjny 19 Oddziałów, za pośrednictwem Są to następujące Oddzialy: T Oddział 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 15 23 20 50 36 13 21 23 70 17 60 90 70 14 11 11 Razem: 22 - Lud, tom LVI cZłonków 13 25 66 Gdańsk Kielce Kraków Koszalin Lublin Łańcut Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruń Warszawa Wroc!aw Zabrze Zakopane Zielona Góra 1 2 Ilość których 648 członków jest pro- �338 Kronika Notowany w okresie sprawozdawczym spadek liczby członków jest. wynikiem weryfikacji, wynikającej ze statutu Towarzystwa. Ponieważ rozwój Towarzys·twa zależny jest od aktywności i liczby członków, należy zwrócić uwagę Oddziałów na podjęcie akcji werbow.ania nowych członków. Społeczno-naukowy charakter Towarzystwa naklada na nas obowiązek skupiania w jego szeregach nie t.ylko etnografów, ale również i przedstawi·cieli pokrewnych dyscyplin naukowych oraz miłośników kultury ludowej. Zgodnie z uchwałą WZ w Międzyrzeczu scentralizowany system pobierania składek członkowskich został zdecent.ralizowany. Umożliwia t.o teoret.ycznie bezpośrednią kontrolę nad wpływami składek członkowskich w Oddziałach. niemniej nie napawa optymizmem, gdyż na zaplanowanych 68.SHO,zł składek członkowskich wplynęlo do dnia 31 sierpnia br. ,tylko 7.405,- zł. Ponieważ składki członkowskie stanowią część naszego budżetu, zaś zadłużenia z tytułu składek zostają nam przez Polską Akademię Nauk potrącane z dotacji, apelujemy o terminowe opłacanie składek, zaś prezesów Oddzialów i delegatów prosimy o dołożenie wszelkich starari w zakresie egzekwowania zaległych składek. Podczas Walnego Zgromadzenia Delegatów w Międzyrzeczu w dniu 19 września 1970 r. dokonano wyboru Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego PTL. Władze Towarzystwa w ciągu ub. roku nie uległy zmianie. Skład Zarządu Gl. PTL jest następujący: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska (prezes), prof. dr Maria Znamierowska-Pri.i..fferowa (wiceprezes). doc. dr Adolf Nasz (wiceprezes), doc. dr Bronisława Jaworska (sekretarz generalny), dr Leszek Itman (z-ca sekretarza generalnego), prof. dr Stanislaw Bąk (skarbnik), dr Stanislaw Blaszczyk (z-ca skarbnika), prof. dr Józef Burszta (przewodniczący Rady Wydawniczej), członkowie: mgr Maria Suboczowa, mgr Piotr Kaleciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, prof. dr Franciszek Wokroj. prof. dr Maria Frankowsl.;a, prof. dr Roman Reinfuss, dr Longin Malicki, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, dr Kazimierz Pietkiewicz, mgr Aleksander Posern-Zieliński, prof. dr Aleksander Godlewski (z-ca członka). mgr Stefan Lew (z-ea członka). mgr Janusz Optołowicz (z-ca członka). W sklad Głównej Komisji Rewizyjnej wchodzą: Ignacy Kuźniewski (przewodniczący), mgr Józef Jastrzębski (sekretarz), dr Bogusław Linette (członek), dr Jan Dekowski (z-ea członka), mgr Przemysław Niedźwiedziński (z-cn członka). Skład Sądu Koleżeńskiego: dr Tadeusz Prus- Wiśniowski (przewodniczący), członkowie: dr Maria Biernacka, mgr Antoni Kuczyński. dr Wanda Jostowa. mgr Józef Lech. II. D z i a ł a I n ość Za r zą d u Gló w nego jego organów W okresie sprawozdawczym odbyły się trzy posiedzenia plenarne Zarządu Głównego oraz cztery posiedzenia Prezydium Zarządu. Glówna Komisja Rewizyjna prl;eprowadzHa 2 kontrole <:lziałalności ZaI'Ządu Gl. PTL i Redakcji DwOK. S7JCzególy ustaleń zawarte są w sprawozdaniu GKR PTL. Sąd Koleżeński woluesie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Ponadto zgodnie :t, zaleceniami Zarządu Głównego z 18 września 1970 1". w Międzyrzeczu odbyło się posiedzenie komisji, powolanej w celu przeanalizowania pracy biura PTL. Tematem posiedzeń Zarządu Głównego były bieżące sprawy administracyjno-finansowe, wydawnicze, organizacy jne oraz naukowe. Sprawom administracyjno- �Kronika -finansowym i wydawniczym poświęcona jest dalsza część sprawozdania. W zakresIe spraw organizacyjnych i naukowych glówną uwagę poświęcono w okresie sprawozdawczym organizacji IV Seminarium Amery'kanistycznego w Poznaniu, Walnemu /,:gromadzeniu w Gdańsku, Seminarium nad pożywieniem ludowym oraz narodowym w Krakowie, współpracy naukowej z zagranicą w szczególności Kongresowi Folklorystycznemu w Skopje, Kongresowi Etnologii Europejskiej w Paryżu, w którym z ramienia PTL udział wzięli: doc. dr Bronisława Jaworska, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz prof. dr Józef Burszta i Sesji Muzealniczej w Paryżu. Prezes Towarzystwa, prof. dr K. Zawistowicz-Adamska i sekretarz generalny, doc. dr 11.. Jaworska (}pracowaly i zlożyły na ręce przewodni·czącego komisji rządowej do spraw nauki, prof. J. Szczepańskiego, memoriał o stanie i potrzebach etnografii polskiej ze sZC'.lególnym uwzględnieniem kształtowania kadry etnograficznej. Cl.lonkowie Zarządu w dalszym ciągu ubiegali się w Polskiej Akademii Nauk () powolanie Komisji Etnogr'aficznej przy PAN, gdyż mimo dotychczasowych staI'ań etnografowie nie m.ają dotąd w PAN swojego przedstawiciela. Doceniając sprawę opracowań bibliograficznych oraz prestiżowe znaczenie polskiej bibliografii na arenie międzynarodowej, Zarząd postanowil włączyć do prac bibliograficznych pracownika biblioteki mgr Jadwigę Klodnicką. W okresie międzyzjazdowym działalność Towarzystwa została poddana kontroli przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk, Wydzial Finansowy Rady Narodowej m. Wrocławia i przez Zaklad Ubezpieczeń Społecznych. Wnioski pokontrolne Polskiej Akademii Nauk zostały omówione i przeanalizowane przez Prezydium Zarządu Glównego i Zarząd. Przyczynią się one niewątpliwie do usprawnienia dalszej pracy. Zasadniczych zastrzeżeń co do prawidłowości wydatków i działalności Towarzystwa PAN nie zglaszała. Pozostale dwie kontrole niC'stwierdziły żadnych uchybier'l. wymiana wydawnictw W okresie sprawozdawczym wptynęlo do biblioteki Towarzystwa ogółem 1.256 egzemplarzy 'książek, w tym: 1.108 egz. z wymiany, 125 egz. z zakupu, 7 egz. z darów i 16 egz. wydawnictw własny.ch. Zakupy byly dokonywane w ramach zatwierdzonego limitu, w oparciu o katalogi i biuletyny krajowe 01'<]70 '.agraniczne. W okresie sprawozdawczym zakupiono książek za 15.607,50 zl. Z księgozbiol'u skorzystało w okresie sprawozdawczym 2.295 czytelników, wypożyczając HBll książek. Na zewnątrz wypożyczono 2HO osobom i instytucjom :nO książek. W ramach usług międzybibliotecznych wypożyczono 20 książek. W okresie oel 20 sierpnia do l;~ listopada 1970 1'. przeprowadzono inwentaryzację eI.lieł zwal'tych. Stwierdzono braki na kwotę zł 446,- oraz odnaleziono książki poprzednio uz.nan.' za zaginione wartości 2.956,- zl. Inwentaryzację przeprowadzili pracownicy bibliotC'ki pl'Z)' udziale jej opiekunów. bez pomocy z zewnątrz. Zaoszczędzono w ten SpOS(liJ kWotę lO tys. z!.. przewidzian<:j na -ten cel. W roku 1972 planuje się inwentaryzację czasopism. W zakresie prac bibliograficznych przygotowano wyciągi pozycji etnograficznych z ..Bibliografii Zawartości Cza~opism" oraz ,.PI7.ewodnika Bibliograficznego" z pierwszego pó!rocza 1971 r. W okresie sprawozdawczym przeprowadzono wnikliwą weryfikację wymiany, �340 Kronika w wyniku której skreślono z rejestru kontrahentów lO instytucji, nie wywiązujących się z umowy. Nawiązano też nowe kontakty z 5 instytucjami zagranicznymi. W okresie tym prowadzono wymianę wydawnictw z 222 instytucjami, w tym zC' 166 zagranicznymi i 56 krajowymi. Dział wymiany współpracował z: 1) Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, 2) Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie, do których przekazywał roczne wykazy wpływających zagranicznych czasopism i dzieł zwartych. Wykaz ważniejszych zagranicznych nabytków dziel zwartych jest drukowany w "Ludzie". IV. D z i a ł a l n ość w y d a w n ic z a W okresie od ostatniego cze. Są to: popularyzacja Walnego Zgromadzenia ukazały wydawnictw się 4 pozycje wydawni- 1. "Lud", tom 54, pod redakcją prof. dr J. Bllrszty, 22,5 ark. w opracowaniu J. Majchrzaka, pod redakcją prof. dr St. Bąka, sfinansowane w całości przez Prezydium Rady Narodowej we Wrocławiu, llJ.4 2. Dolnośląskie pieśni ludowe 3. Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego, zesz. II, pod redakcją mgra P. Kaleciaka, częściowo sfinansowane przez Prezydium Pow. Rady Narodowej w Limanowej, 11,4. Praca Marii Wieruszewskiej-Adamczyk, pt. Sankcje systemu społecznej wobec rodziny wiejskiej, jako tom XIII Łódzkich Etnograficznych, pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, sowana przez Prezydium Woj. Rady Na,r'odowej w Łodzi, Do Walnego Zgromadzenia wydano łącznie " kontroli Studiów sfinan11,- " 54,9 ark. W produkcji drukarskiej znajduje się 55 tom "Ludu", pod redakcją prof. Burszty, objętości około 27 arkuszy wydawniczych. Tom ze względu na koszt ukaże się w styczniu 1972 r. Do druku w roku bieżącym zostanie przekazany jeszcze 31 zeszyt Archiwum Etnograficznego, zawierający pracę Feliksa Olesiejuka, pt. Obrzędy weselne w Lubelskiem. Na wydanie tej pozycji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie przekazało kwotę 45 tys. zł. Praca ta ukaże się w IV kwartale bl'. Ponadto w tekach redakcyjnych znajdują się przygotowane do druku dwie pozycje z serii Biblioteki Popularnonaukowej: Podania polinezyjskie w opracowaniu mgr Henryki Romańskiej, pod. red. Aleksandra Posern· Zielińskiego i Dum'Y ukraińskie w przekładzie i opracowaniu Mirosława Kasjana, pod red. prof. J. Klimaszewskiej. Ostatnia wyszczególniona pozycja zostanie częściowo sfinansowana przez Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne w Bydgoszczy. W opracowaniu redaktorskim znajdują się 4 prace: Sląska rzeźba ludowa wopracowaniu mgra Edwarda Ozgowicza, pod red. doc. A. Nasza, częściowo finansowana przez Radę Narodową m. Wrocławia; Strój cieszyński w opracowaniu Gustawa Fierli, pod red. prof. A. Kutrzeby-Pojnarowej; Bibliografia etnografii polskiej w opracowaniu Bolesława Gawina, pod red. mgr Haliny Bittner-Szewczykowej; Szkice z dziejów języka i kultury Prasłowian T. Lehr-Spławińskiego, pod red. prof. St. Bąka. Teka redakcyjna jewa. zawiera też Bajki macedońskie w przekładzie dra Kole Simiczi- �[{Tonika 341 Po rezygnacji prof. dra Juliana Krzyżanowskiego ze stanowiska redaktora "Literatury Ludowej" kierownictwo merytoryczne czasopisma przejął prof. dr Czesław Hernas z Wrodawia. Zgodnic z planem prof. Hernasa, przyjętym przez Prezydium Towarzystwa ustalono. ;i.e: 1) Pismo ukazywać się będzie od początku 1972 roku we Wrocławiu jako dwumiesięcznik (zgodnie z brzmieniem podtytułu) w objętości ok. 4 ark. druk. z datowaniem aktualnym, 2) zaległe roczniki (1969-1971) zostaną wydane jako trzy tomy zbiorcze z numeracją 1--6 o odpowiednio poszerzonej objGtości w miarę możliwoś-ci wydawniczych PTL już w trakcie wydawania dwumiesięcznika. :l) pismo zgodnie z brzmieniem tytulu zachowa charakter literacki, ale przewiduje się także ogłaszanie artykułów z pogranicza, ukazujących związki tekstu literackiego z muzyką. sztuką, obrzędowością, życiem spolecznym etc., 4) ze względu na potrzeby badawcze i niewielką objętość pisma "Literatura Ludowa" ograniczy swój zakres tematyczny do twórczości ludowej polskiego terytorium (w rozumieniu historycznym) i badania związków komparatystycznych, 5) pismo prowadzić będzie badania nad twórczością ludową środowiska wiejskiego i środowiska miejskiego, nad twórczością ustną i ludowym drukiem, nad historią różnych nurtów ludowej literatury od czasów najdawniejszych po współczesność, a także badania nad wzajemnym przenikaniem tekstów i motywów między niższymi i wyższymi kręgami literatury, fi) pismo winno szczególnie stymulować rozwój prac teoretycznych, genologicznych i metodologiczny'ch; w tym zakresie obok prac polskich 'przewiduje się także systematycznc ogłaszanie przekładów autorów obcych, 7) przewiduje się, 7.e obok artykulów i recenzji, pismo poświęci nieco miejsca na ogłaszanie tekstów ludowych, a tak;i.e -- jeśli objętość pozwoli na to - wprowadzi stałą kronikę informacyjną. H) realizacja tego programu zależna będzie oczywiście od zawartości tek redakcyjnych, które wolno mieć nadzieję zaczną się zapelniać zanim jeszcze ukaże się przygotowywany w tej chwili nr 1-2 rocznika XV. Plan wydawniczy Towarzystwa na rok 1971 przewidywał wydanie 125 arkuszy wydawniczyeh przy dota{:ji 570000 zł. Ponieważ dotacja na cele wydawnicze wynosi ostatecznie 429000 zl wykonanie planu będzie kształtować się w granicach 60"10. Plan wydawniczy na rok 1972 w pierwszej wersji opiewał na 173 arkusze i zgodnie z zale<'eniern PAN został obniżony -do 142 arkuszy. Do wydania w roku 1972 przewidziane Sił naslę-pujące pO'Z,Y'Cje: "Lud", tom 56 "Literatura Ludowa" "Łódzkie Studia Etnograficzne" - 30 ark. 10 10 Strój cieszY1iski Dumy llkrai1iskie 6 li Bajki 8 BibL macedońskie etnogr. polskiej O polszczyzna leg relacji 1JJ 1840 8 1'. Sriczniewskiego Hazem : 12 92 ark. W okresie sprawozdawczym Towarzystwo nawiązało współpracę z Kujawsko-Pomorskim Towarzystwem Kulturalnym i Opolskim Towarzystwem PrzYJaciół Nauk, które wraz z naszym Towarzystwem pokrywać będą koszty związane z wydaniem ,.Dum ukraińskich" i .,Opolszczyzny w 11l4D roku". Plan sprzeda;i.y w.vdawnictw na rok bież. wynosi 150 tys. zł i zostanie znacznie przekroczony. Do :31 sierpnia br. sprzedano ogólem wydawnictw za 168142 zł. Ko- �342 Kronika rzystne wyniki w sprzedaży osiągnięto m, in, dzięki rozesłaniu kilku tysięcy ofert. obniżce cen niektórych wydawnidw oraz zorganizowaniu w Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Warszawie wystawy-sprzedaży wydawnictw Towarzystwa, V, D z i a ł a l n ość (i n a n s () w a Sprawo:~danie finansowe Towarzystwa za rok ł970 zostało złożone i przyjęte przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk w dniu 20JL1971 1', Przesunięcie tel'minu złożenia sprawozdania za rok 1970 nastąpiło za zgodą Biura Finansowego PAN, Fakt ten 'został spowodowany tym, że gL księgowy Ob, A. Nienartowicz bez zgody Zarządu zwolnił się z dniem 31.XII,1970 1'. Sprawozdaniem objęto dZJiałalność wszystkich jednostek organizacyjnych Towarzystwa, któl"e w odpowiednim czasie nadesłały dokumentację finansowo-księgową. Niektóre jednak z nich mimo monitów ze strony Zarządu nic dopełniły obowiązku nadesłania zarówno dokumentacji finansowej jak i inwentaryzacji majątku, Nałeży podkreślić, że tego rodzaju zaniedbania Zarządów Oddziałów nie mog'l mieć miejsca w przyszłości. NaraZJić to bowiem może Towarzystwo na zakwesti<)l1owan;e zbiorczego sprawozdania przez Polską Akademię Nauk jak i inne organa kontrolne, Stan majątkowy Towarzystwa na dzień 31.XII.1970 1', wynosił łącznic zł 6,259,681.14 z tego: zapasy wydawnictw zł 3,123.830,75; ruchomości zł 212,820,06; księgozbiory i archiwum zł 1.665.652; nakłady na przyszłą produkcję wydawniczą zł 974.284.25 oraz gotówka w banku, materiały i należności na sumę zł 28:~,094,08, Zobowiązania Towarzystwa wylrażają się sumą zł 695,876,44, W znacznym sitopniu urealniono wartość zapasów wydawnictw w wyniku podjętej uchwały Zarządu w sprawie przeceny niektórych prac, Suma przeceny wyniosła 901.545,- zł W roku ubiegłym w -d'ziała~ności finansowej Towarzystwa wystą'pily pewno:> trudności spowodowane pozaplalJ1owymi wydatkami. zamykającymi się sumą zł 108,155,60. Były to wydatki z wyroków sądowych ze spraw z lat ubiegłych, Budżet Towarzystwa za rok 1970, zatwierdzony przez PAN pismem z 5,VI.1970 r, przedstawiał się następująco: Dochody ogółem: plan 1.979.701. wykonanie 1.963,307. co stanowi 99,5"/0 w tym: 1) dochody ze składek członkowskich - plan 18.060, wykonanie 111,900:2) dochod\' ze sprzedaży wydawnictw - plan 449.828, wykonanie 420.407; 3) wpłaty na pokrycie kosztów wydawnidw zleconych, plan 207.813, wykonanie 220,000. 4) dotacja PA r plan 1.304.000, wykonanie 1.304,000. Koszty ogółem: plan 1.979,701, wykonanie 1.959,270, 'co stanowi 98,9% w tym: 1) działalność statutowa: popularyzacja wiedzy, plan 114,764, wykonanie 611,8511.---: biblioteki, plan 83,825, wykonanie 87.055; administracja, plan 151.1175, w.vkonunil~ 165.247. 2) działalność wydawnicza, plan 1.421,424. wykonunie r.:W9J175: ;) działalność wydawnicza złecona, plan 207,813, wykonanie 239,033 Zal'ówno dochody jak i koszty kształtowały się w zasadzie w granicach założer\ budżetowych, Ujemnym zjawiskiem by lo prr.ekroczenie kosztów w § 12 -- fundusz honorariów o kwotę zł 87,010,- mimo, że przekroczenie to merytorycznie jest uza,adnione. Budżet Towarzystwa na rok 1971 został zatwierdzony przez Biuro Finansowe Polskiej Akademii Nauk pismem z dnia 10JV.1971 1', w sumach niewiele wyższych zarówno po stronie dochodów jak i kosztów od budżetu wykonanego za rok 1970. �Kronika 343 W budżecie na rok 1971 dokonano podlliaiu środków finansowych, mając na uwadze zabezpieczenie dotychczasowej działalności Towarzystwa z uwzględnieniem dofinansowania Oddziałów. Podkreślić należy konieczność terminowego opłacania składek członkowskich. Polska Akademia Nauk obniżyła bowiem w porównaniu z rokiem ubiegłym clotacjq o sumę zł 27.000, właśnie z powodu nieopłaconych na dziel'! :1l.xU.1970 sklaclek członkowskich. Sprawozdaniem 7. działalności finansowej Towarzystwa objęto okres pierwszego pc'llrocza bieżącego roku. Dochody ogólem -- plan UlB7.630, wykonanie 941.863,79 co stanowi 47,5% w tym: l) dochody ze składekj. plan 68.880, wykonanie 3.375,-; 2) dochody ze sprzedaży wydawnictw, plan 509.000, wykonanie 260.671,20; 3) wpłaty na pokrycie kosztów wydawnictw zleconych, plan 157.150, wykonanie 56.819,58. 4) dotacja PAN, plan t.252.000, wykonanie 0.11.000,-_ Koszty ogółem: plan 1.979.9UO, wykonanie 742.656,60 co stanowi 37,5%, w tym: l) działalność statutowa: popularyzacja wiedzy, plan 67.150, wykonanie 26.400,05; biblioteki. pliln !li.200, wykonanie 34.027,-80; administracja, plan 167.350, wykonanie iB.150.fiO; 2) d:~iaialność wydawnicza, plan 1.497.130, wykonanie 538.964,86 3) dzialillność wydawnicza zlecona, plan 157.150, wykonanie 65.113,29 Przytoczone powyżej dane nie odzwierciedlają w pełni stanu faktycznego, ponieważ szereg OddZJiałów nie nadesIało 'dokumentacji finansowej za pierwsze półrocze. W roku bieżącym Zal"Ząd Główny Towarzystwa podjął uchwałę, zmierzającą do zwiększcnia środków finansowych, pozostający'ch w dyspozycji Oddziałów. Uchwala ta u<;tala. że całość wpływów ze składek członkowskich oraz ze sprzedaży wydClwnictw puzostaje w dyspozycji Oddziałów. Plan pracy na rok 1972 zakłada prowadzenie dotychczasowych agend z uwzględnieniem większej aktywności Oddziałów. Pierwsze kroki w tym kierunku uczyniono już w !'Oku bieżącym poprze7. zapewnienie Oddziałom środków na prowadzenie dzialalności popularyzacyjno-naukowej. O ile będące w tym roku do dyspozycji Oddl.iałów fundusze zostanq odpowieclnio wykorzystane Zarząd zapewni Oddziałom większą pomoc finansową. Powinno to przy'czynić się do ożywieni·a działalności popularyzacyjno-naukowej oraz liczebnego wzrostu Towarzystwa. Szczegółowy plan działalności wydawniczo-popularyzacyjna-naukowej zostanie opracowany dopiel'-O po uzyskaniu preliminarza finansowego z Polskiej Akademii Nauk na rok 1972. Wiceprezes PTL doc. dr Adolf Nasz XLVI WALNE ZGROMADZENIE I SESJA NAUKOWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W dniach 17-19 wrzesma 1971 roku odbyło się w Gdańsku-Oliwie, w Pałacu Opatów, XLVI Walne Zgromadzenie PTL, połą'C7.one z Sesją Naukową na temat problematyki etnogl'aficznej Pomorza Wschodniego. Organizatorami WZ i Sesji Naukowej byli Oddział Gdański PTL oraz Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Po powitalnych przemówieniach przedstawicieli Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz mgra Łukasza Balcera, z-cy przewodniczącego Prezydium Woje- �344 Kronika wódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, rOZIXJCZętoSesję Naukową, w trakcie której wygłoszono następujące referaty: prof. J. Klimaszewska (Toruń), "Zró;i;nicowan;e kultury ludowej Pomorza Wschodniego"; dr L. Malicki (Gdańsk), "Problemy etnograf.iczne Żuław"; mgr W. Błaszkowski (Gdańsk), "Kaszubski Park Etnograficzn,v we Wdzydzach Kiszewski-ch"; doc. dr J. Kucharska (Łódź), "Współczesne pr7.eobrażenia struktury 7.awodowej nadmorskiej wsi kaszubskiej": mgr 1. Kaczmarczyk (Gdańsk), "Zmiany wystr-oju dekoracyjnego współczesnych izb chłopski·ch na K:lszubach i Kociewiu" ; mgr K. Szałaśna (Gdańsk), "Godowe atrybuty obrzędowe z re· gionów P:)morza Gdańskiego"; mgr R. Tubaja (Toruń), "Tucholskie chaty podcieniowe ze wsi Sucha". W godzinach wieczornych wystąpił zespól ludowy "Kocicwie" ze Starogardu Gdańskiego. Dnia 18 września 1971 r. prof. dr K. Zawistowicz-Adamska otworzyła XLVI Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i zaproponowała na przewodniczącego I.ebrania mgr W. Armona. Przyjęto następujący program obrad: 1) Uczczenie pamięci zmarłych członków Towarzystwa; 2) odczytanie protokołu z poprzedniego WZD; ;{) s<prawozdanie ZClirządu Głównego PTL; 4) ~Iprawozdanie reda1kcji DwOK: 5) sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 6) sprawozdania Oddziałów; 7) dyskusja nad sprawozdaniami oraz przyjęcie protokołu i sprawozdań; 8) dyskusja merytoryczna; 9) omówienie i ustałenie wniosków; 10) zamknięcie obrad. Ad 1. Prof dr M. Znamierowska-PrU.fferowa zaapelowała o uczczenie pamięci zmarłych w ostatnim rdklUClZłonków 'PTL: dr WI. Bogatyńskiego (Kraków), K. Maślanki (Łańcut), dr WI. Świrskiego (Wrocław), prof, dr A. WanJ<ego (Wrocław). Ad 2. Protokół z ·poprzedniego WZD odczytał mgr S. Lew. Ad. 3. Sprawozdanie z działalności PTL za ostatni rok odczytal wiceprezes doc dr A. Nasz. Ad 4. Prof. dr J. Burszta odczytał sprawozdanie redakcji DWOK. Ad 5. W imieniu GKR sprawozdanie odczytał mgr J. Jastrzębski. Ad. 6. Przewodniczący zebrania mgr Armon zaproponował ograniczyć czas trwa" nia wystąpień przedstawicieli Oddziałów do 3 minut. Wniosek przyjęto i w kolejności wygłoszono sprawozdania następujący'ch Oddziałów: Kraków (dr B. Lopu .. szański i przewodn. Koła Kultury Indian Ameryki mgr A. Kl'zanowski); Lubli!1 (dr K. Marczakowa) postuluje o wstawienie do planu budżetowego Oddziału funduszów na opracowanie bibliografii; Łódź (doc. dr J. Kucharska); Poznań (mgr M. Tarko); Łań{:ut (przew. Wydz. Kultury J. Mical); Mszana Dolna (mgr P. Kaleciak); Ołsztyn (dr A. Szyfer); TorUll (mgr L. Wojciechowska); Warszawa (dr K. Makułski); Wrocław (mgr A. Kuczyński); Zabrze (dr B. Bazielich) ; Opole (L Kuźniewski) ; Przemyśł (mgr S, Lew); Gda6sk (dr L. Malicki); Sekcja i\mei'ykanistyczna w Poznaniu (mgr M. Posem-Zielińska); Zakopane (mgr J. Pluciński); Sekcja skansenowska PTL (prof. dr M. Znamierowska-PrU,fferowa). Ad 7, Na 'Wniosek mgra P. Kalecia:ka przyjęto jednomyślnie protokól z poprzedniego WZD, sprawozdanie Zarządu Głównego, redakcji DWOK i Głównej KomiSji Rewizyjnej. W sprawach organizacyjnych głos zabierał doc. Witkowski; postułował by w przyszłości wybierać 1 delegata na 10 członków (a nie 20, jak dotąd), b.\' stworzyć lepsze warunki do wysłuchania sprawozdań Oddziałów. Dr Mioduchowska mówiła o metodach badawczych nad pieśniami ludowymi Kaszub, omawiała zbiory tych pieśni, znajdujących się w Państwowym Instytucie S;duki. Na prośbę prof. Zawistowicz-Adamskiej gl. księgowy A. Daniluk omówił sytuację finansową Towarzystwa i wyrazi! życzenie, by pomyśłniej ułożyła się i tak nikła sprawozdawczość z Oddziałami. Prof. Priiiferowa zaapelowała o szukanie nowych inicjatyw w pracy Oddziałów, O szersze kontakty międzJlnarodowe l zillProponowała Olgani'zowanie mię· �[(romka clzynaroc1owych wycieczek. Prof. Zawist{)wicz-Adamska wystąpiła o dofinans{)wanie Oddziałów w związku z ich planami wydawni-czymi. Omawiała także działalnośl' Koła Kultury Indian w Krakowie, apelowala o terminowe opłacenie składek i inIcjowanie nowych form działalności w Oddziałach. Druga część~dyskusji poświęcona była sprawom merytorycznym. Prof. Pl'ilfferowa poinformowała zebranych o Kongresie Etnologii Europejskiej w Paryżu. o Kongresie Icomos Unesco w Scyrbskim PIesie i w Brnie. Wypowiedź prof. Pru.fferowe,1 odnośnie kongresu paryskiego poszerzyła prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa. która weszła w skład Zarządu Kongresu. W kolei odczytano wnioski komisji wnioskowej: 1) uchwalono obniżyć składki członkowskie dla emerytów na 10,- zł rocznie; 2) zwołać następne WZD w Łomży. lub Nowogrodzie i poświęcić sesję naukow<l działalności Adama Chętnika. W wolnych wnioskach prof. Pru.fferowa ubolewała z powodu zbyt małego udziału młodych naukowców w kongresach zagranieznych i zgłosiła wniosek do Zarządu Gtównego, by informowałcz!onków o kongresach zagranieznych i możliwoM'iach wyjazdu. Mgr Tarko apelował () wydawanie biuletynu Ośrodka Dokumentacji i In· formacji Etnografkzmej. Na zakończenie WZD prof. Adamska podsumowała dyskusję i złożyła czlonkom Oddziału Gdańskiego podziękowania za sprawną organizację zjazdu i miłą oprawę miejsc obrad. Opracowal AMERYKANISTYCZNA KONFERENC.JA Konrad Wypych HISTORYKOW W ostatnich latach aktywność polskiego środowiska amerykanistów wydatnie zwiększyła się, czego wyrazem jest nie tylko skromny jeszcze wzrost specjalistycz-nych publikacji, ale również organizacja naukowych sympozjów. W r. 1971 odbyty się już dwie takie sesje, z których pierwsza zorganizowana została przez etnografów-amerykanistów z ośrodka poznańskiego (IV Etnograficzne Seminarium Amer~'kanistyczne), natomiast druga stanowiła efekt inicjatywy warszawskiego zespol LI historyków, skupionych przy Pracowni Dziejów Ameryki Łacińskiej i Afryki Instytutu Historii PAN, kierowanej przez prof. dr T. Łepkowskiego. Optymizmem napawa fakt, że i w stolicy uformował się prężny ośrodek bac1ail amerykanistycznych. Skoncentrował się on na studiach historycznych ograniczonych w zasadzie - a szkoda -~ tylko do w. XIX i XX. Warto tu podkreślić, że przed kilku już laty, między wymienionymi wyżej dwoma centrami amcrykani~tycznymi zostały nawiązane ożywiane kontakty naukowe. sprzyjające integracji i l-;oordynacji poczynań badawC"Lych oraz umożliwiające interdyscyplinarną wymianę informacji i wzrost pożytecznych dyskusji. Dlat~go leż warto zwrócić uwagę na niektóre choćby problemy porus'Zone w referatach i dyskusji toczonej podczas obrad omawianej tu konferencji historyków. Szereg bowiem wysuniętych wówczas zagadnień w isto'C'ie rzeczy zahacza o obszary badawcze etnografii, której przedstawiciele zresztą uczestniczyli w wyżej wym. obradach. Konferencja poświęcona dziejom Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w. odbyła się w Warszawie w dniach 15 i 16 X 1971 r. w sali lelewelowskiej Instytutu Historii PAN. Jej tematyka zorientowana była wokół kilku głównych problemów, umożliwiając tym samym koncentrację dyskusji na wybranych, kluczowych zagadnieniach. �346 Kromka PnedpDludniowe obrady pierwszego dnia kon[et'encji skupiły SI<; na analizie niektórych czynników, decydujących o przebiegu gospodarczych, społeczno-kulturowych i polityczno-ustrojowych przemian w Ameryce Łacińskiej. Wprowadzeniem do dyskusji stały się referaty historyków, ekonomisty i etnografa. Pierw~zy z nich dotyczył tzw. problemu indiańskiego ,j jego zna{:zenia w dziej.ach Nowego Swiala (M. Frankowska), następne zaś traktowały o zagadnieniach mzwoju gospodarczego Ameryki Łacińskiej w ostatnich dwóch stuleciach, ukazując je na szerokim tle pD' równawczym całego tzw. świata B (J. Kleer) oraz roli sił zbrojnych w formowaniu się nowych układów politycznych na kontynencie latynoamerykańskim (R. Mroziewicz, i W. Rómmel). Politologiczny charakter posiadały referaty mgr L. Zybli kiewicza u puli tyce latynoamerykańskiej Stanów Zjednoczonych oraz wystąpienie clr E. .J. Pałygi poświęcone dziejom rozwoju stosunków dyplomatycznych między Polsk'l iI poszczególnymi krajami Ameryki Łacińskiej. W drugim dniu konferencji dominowały zdecydowanie ..pu!unica". Omawiano dzieje, znaczenie i kulturotwórczą mlę polskiej emigracji poli tycznej i zarobkowe.i w Brazylii, Argentynie, Urugwaju (W. Wójcik), krajach Wyżu Andyjskiego, Ameryki Srodkowej i Meksyku (J. Drohojowski). Poddano również swoistej inwentaryzacji i ocenie zawartość polskich źródeł archiwalnych dotyczących dziejów Ameryki Łacińskiej i tamtejszej Polonii w XIX i XX w. (R. Stemplowsl,i, ,T. Szemiński) oraz zaprezentowano stan polskiego krajowego i emigracyjnego piśmiennictwa naukowego, popularno-naukowego i podróżniczego obejmującego swą tematyk,! kraje lat.vnoamerykańskie (M. Kula). Z racji tej, iż z etnograficznego punktu widzenia najbardziej interesujące byly referaty na temat problemu indiańskiego, roli Polaków w krajach Ameryki Łacillskiej oraz polskiej literatury .,latynoamerykańskiej", dlategu też im poświęcimy niżej nieco więcej uwagi. Dobrą podstawą do dyskusji stal się referat prof. dr M. Frankowskiej omawiaj<lcy rolę społecznoś'ci indiańskich w :procesie formowania Sil; wSipókzesnogo oblicz,1 krajów i narodów Ameryki Łacińskiej. Autorka reprezentowała pogląd, iż nie można we właściwych rozmiarach poznać problemu indiańskiego bez próby wniknięcia w kolonialną przeszlość Nowego Swiata, a pośrednio także i w przeszŁość prekolumbijską tej ludności. Burzliwy okres konkwisty, charakteryzujący się zderzeniem dwóch odrębnych systemów gospodarczych i kompleksów wzorów kulturowych za·· decydował w poważnej mierze o formach instytucji indiańskich, powstałych w )'<1mach eksploatorskiego systemu kolonialnego, najpierw o modelu feudalnym. pó:~niej zaś kapitalistycznym. Zachodzące wówczas procesy depopulacyjnc, metysacji. asymilacji i akulturacji, sprzężone z nierównoprawną sytuacją ekonomiczną ludności autochtonicznej, doprowadziły w rezultacie do powolnego przekształcenia si'.; Indian w warstwę chłopską, zachowującą jednak wyraźne cechy spoŁeczno-kuHlIrowe, nawiązujące bezpośrednio do tradycji prekolumbijskiej i decyduj<lce o utrzymywaniu się odrębności etni'cznej, a czasami także i językowej. Problemem dnia dzisiejszego jest stopniowa integracja społeczności indiańskich z resztą ludności kraju, na bazie likwidacji przeżytkowych form gospodarki w społecznościach lokalnych, szel-zenia oświaty, popularyzacji postępu lechnic/;nego w działalności gos'poc1arczej i życiu codziennym. Proces włączania społec-znoś>\"ii'ndiańskich w ogólny nurt społecznego. ekonomicznego, politycznego i kultut'alnego życia kraju powinien jednak przebiegać w ten sposób, by jego efektem nie była caŁkowita asymilacja ludności tubylczej. IdeaŁem byłyby takie formy integracji. które podnosząc standard życiowy. tubylczej ludności wiejsJ,iej i doprowadzając do unifikacji ma- �Kronika 347 lcrialncgo wyposażenia Indian, pobudzałyby równoczesnie do dalszego rozwoju i rozkwitu tradycyjnych i nowych form działalności kulturalnej, przyczyniając Sl~; w ten sposób do umocnienia własnej indiańskiej świadomości etnicznej. Autol'ka zilustrowała swe tezy przykładami zaczerpniętymi głównie z terenów Ameryki Srodkowej i Meksyku, przeciwstawiając wykształconą tam sytuację warunkom, w jakich narastał problem indiański w krajach Wyżu Andyjskiego, gdzie już sama tylko liczba ludności tubylczej świadczy o odmiennej skali tego zjawiska. Prof. M. Frankowska przedstawiła również zarys historii kształtowania się nurtu ..indianistycznego" (inaczej mówiąc: "indigenistycznego") w społecznej myśli hiszpańskiej okresu konkwisty i kolonizacji, oraz w epoce niepodległościowej w środowiskach latynoamerykallskiej inteligencji, akcentując równocześnie szczególnie te poglądy. które odegrały większą rolę w formowaniu się nowego typu stosunków między ludnością ,.białą" a indiańską. W dyskusji poruszono m. in. zagadnienie periodyzacji tzw. kwestii indial'lskiej. która 7.asadniczo już w koń·cu w. XVII'I, a nie na ;pocz. :xx w. przybrała jakoŚiCiow() odmienny charakter, choć bez wątpienia dla Indian meksykańskich przełomowymi okazały się dopiero wydarzenia rewolucyjne z 1910 r. Zwrócono także uwagę na to. iż porównuj'lc XVI-wieczne poglądy na temat kwestii indiańskiej z opiniami głoszonymi w tej sprawie w XX w. dopabrzeć się można zadziwiających analogii. Otó:i. tzw. kolonialny trend antyasymilacyjny względem Indian w istocie rzeczy zamienial ich w warstwę chłopską, przystosowując równocześnie tę ludność do życia w Warunkach feudalnych. Był un więc podobny w swy'ch celach, zamiarach i skutkach do wspólczesnego trendu asymilacyjnego, zmierzającego do przyspieszonego i możliwie bezkonf[j,kitowego włączenia Indian w życie indusbrialnego społe::zeństwa kapitalistycznego. Niel<tóre z pozostalych wypowiedzi dotyczyły tak;i;e tych aspektów indigenizlT1u, które w zasadzie nie posiadały bezpośredniego związku z problemem indiańskim, a byly raczej formą nacjonalistycznej obrony Latynosów przed zalewem kosmopolityzmu. Wiadomo przecież, iż elita intelektualna wielu krajów Ameryki Lacińskiej starala się wnieść podwaliny własnej narodowej tradycji na drodze odwoływania się do spuścizny kulturalnej miejscowych Indian. Była ona bowiem świaeloma znaczenia (ego czynnika jako elementu sprzyjającego procesom integracji w ramach kształtujących się spoleczności młodych republik latynoamerykańskich. W toku dyskusji zauważono również, iż nie można przeceniać biernej roli ma, indiańskich w ich dążeniach do zmiany dotychczasowego położenia. Wprawdzie do~wia(kzenia walk niepodleglościowych w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. pr)-twierdzałyby tę tezę. ale nie można przecież zapominać o licznych powstaniach, buntach i rebeliach indiańskich, na których czele nierzadko stawali przedstawiciele rodzącej się indiańskiej inteligencji. Właśnie te spontaniczne zrywy protestu mas indiańskich niejednokrotnie ożywalyiczyniły znów aktualną potrzebę uregulowania palącego problemu indiańskiego. ROZJpatrując jednak to zagadnienie w kategoriach walki klas okazuje się, iż we współczesnym pi'oblemie indiańskim na plan dalszy przesuwają się czynniki decydujące o odrębności kulturowo-etnicznej i związanym z nią zacofaniem, ustępując miejs'ca niecierpiącym zwłoki kwestiom agrarnym - charaktel'ystycznym już nie tylko dla Indian, ale dla wszystkich bez mał3 chlopów Ameryki Lacińskiej. Stąd problem indiański okazuje się obecnie części'l szerszego zagadnienia - problemu chłopskiego, problemu głodu ziemi. Coraz bardziej wzrasta u nas zainteresowanie środowisk naukowych tematyką polonijną, a w tych ramach dziejami polskiego wychodźctwa w l<rajach Ameryki Lacir'lskiej. Sprzyja temu bez wątpienia polepszający się klimat wc wzajemnych �348 Kromka stosunkach między Polską a państwami latynoamerykanskimi. Korzystną atmosferę wytwarzają także rocznicowe obchody upamiętniające ważne wydarzenia z przeszłości naszej emigracji w Nowym Świecie - tak jak np. ostatnio świętowane stulecie polskiego osadnictwa w Brazylii (1871--1971). Zatem dobrze się stało, że do programu konferencji włączone zostały również referaty, omawiające _.- w wiell,im oczywiście skrócie - dzieje Polaków w Ameryce Łacińskiej. Warto tu podkreślić, iż autorzy obu opracowań na ten temat - ambo J. Drohojowski i red. W. Wójcik, pisząc swe referaty, skorzystali w dużym stopniu z wła.snych doświadc:wń zdobytych w okresie długoletnich kontaktów ze środowiskami polonijnymi w trakeie swej oświatowej i dyplomatycznej służby na kontynencie amerykańskim. Mimo pewnych luk materiałowych i nazbyt może encyklopedycznego ujęcia w rf'feratachpoddano charakterystyce poszczególne okresy dziejów polskiej emigracji. Ukazano zarówno rolę wybitnych jednostek, takich jak np. I. Domeyko czy J. Siemil"J{i/:ki. łączących wiedzę, doskonałe przygotowanie i umiejętnoś-ei techniczne z szerokimi zainteresowaniami humanistycznymi, w tym także etnograficznymi, jak i starano się zobrazować etapy kształtowania się zwartych skupisk polonijnych, na l<tón:' złożyła się chłopska ludność Śląska i Małopolski. Wydaje się, że oba te aspekty polskiego wychodźstwa winny w przyszłości zostać szczegółowo zanalizowane i to z różnorodnych stron. Odnośnie do pierwszego zagadnienia - to etnografowie rozpoczęli już pewne wstępne opracowania zmierzające do ustalenia dorobku naukowego i jego wartości, wynikających z zainteresowań indianistycznych poszczególnych polskich badaczy działających na terenie Nowego Świata. Natomiast w kwestii polskiego wychodźstwa zarobkowego należałoby podjąć szerokie badania nad procesami lw]turowej adaptac.ii emigrantów do nowego środowiska, nad ich osobowością kulturową, ulegając'l w nowych warunkach znacznym przeksztakeniom, nao rolą tradycji !uciowPj w ich rlawnym i współczesnym życiu, a także nad kulturotwórczymi aspektami kontaktów emigracyjnych środowisk z ojczystymi społecznościami lokalnymi, które to dla obu wchodzących w interakcję stron okazywały się znaczące. Miejmy nadzieję, iż ten rejestr wybranych tylko wyrywkowo problemów zwiększy się i stanie się wreszcie rzeczywistym, usankcjonowanym planami problemem badawczym, przy realizacji którego współdziałano by na szeroką skalę z historykami i socjologami. mającymi w tym względzie chyba największe doświadczenie. Pewnego rodzaju nawiązaniem do powyższej tematyki stał się referat dr M. Kuli. omawiający polskie, zresztą nie tylko naukowe, piśmiennictwo dotyczące Ameryki Lacil1skiej. Opracowanie to, wraz z obszernym zestawem literatury. jest pierwsz'l próbą oceny naszego w tym względzie oorobku i będzie na pewno po koniecznych uzupelnieniach pożytecznym ~Jl'zewodnikiem bibliograficonyrn dla kaźdego polskiego amerykanisty. Obejmuje ono charakterystykę piśmiennictwa XIX-wiC'cZllC'go doprnwadzoną aż do r. 1918, w którym to okresie - jak stwierdził autor -- ,.Polsk,] mogla zaprezentować pewne osiągnięcia w zakresie wiedzy o Ameryce Łacińskiej". Dwudziestolecie mięozywojenne nie przyniosło niestety na niwie naukowej większego i poważniejszego dorobku, gdyż gros wydawanej wówczas 1 iteratury poświę· cone było problematyce emigracyjnej, Dopiero w okresie powojennym dostrzE'C możemy stopniowy wzrost ilościowy, a co ważniejsze, także i jakościowy latynoamerykanistycznych opracowań naukowych i popularno-naukowych wychodzących glównic spod piór historyków i etnografów. Dalszy jednak postęp w d7.ied7.inie polskic'j amerykanistyki uzależniony jest jak stwierdził autor i w referacie, i w toku dyskusji - nie tylko od podwojenia wysiłków poszczególnych badaczy i wzrostu Ich fachowych kwalifikacji, ale i od możliwości szerszego dostępu do terenów bęoących przedmiotem ich naukowej działalności. Poznanie badanego kraju drogą �K.ronika bezpośredniej obsel'wacji, doświadczenia, penetracja zasobów archiwalnych, zagranicznych bibliotek, muzeów, nawiązanie bezpośrednich kontaktów z latynoamerykańskimi ośrodkami naukowymi - to nieodzowne elementy i warunki dalszego rozwoju polskich badań nael Trzecim Swiatem, a więc i nad Ameryką Łacińską· Niestety jak stwierdzono w dyskusji - entuzjazmowi badaczy: historyków i etnografów, p{)dejmujących ważną ze społecznego i ogólnokulturowego punktu widzenia problematykę, nie zawsze towarzyszy należyte zrozumienie zadań i celów ich poczynail badawczych. A bez tego zrozumienia nie może być przecież mowy o szerszym udziale polskiej nauki w światowym, żywiołowo rozwijającym się nurcie studiów nad dziejami i kulturą innych kontynentów. Argument, iż poznanie dziejów i kultury powszechnej jest l'O najmniej tak samo ważne, jak odkrywanie przeszłości własnego narodu i prawidłowości rządzących jego rozwojem, nie często bywa brany pod uwagę i stąd nie zawsze jest nałeżycie doceniany. Pożyteczne obrady zamknął programowy referat prof. dr T. Łepkowskiego pl. ,,0 polską syntezę dziejów Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w.", w którym autor' zawarł konkretny projekt kilkutomowej ambitnej publikacji, mającej zapełnić nie tyłko łukę w naszej dotychczasowej polskiej historiografii, ale tworzącej równocześnie zestaw oryginalnych studiów, wychodzących poza dotychczasowe opracowania syntetyczne. Trudno dziś ocenić, czy panująca obecnie w polskiej humanistyce swoista moda na syntezy przyniesie w tym wypadku oczekiwane efekty. Trudności bowiem piętrzące się przed zespołem autorskim tego opracowania wydają się być znaczne. Referat poświęcony stanowi polskiego piśmiennictwa latynoamerykanistycznego i dyskusja nad aktualnymi warunkami pracy amerykanistów uka·· zała optymistyczny, acz nie różowy obraz stanu specjalistycznych badań w tej dziedzinie. Dodać d{) tego należy szczupłość kadr fachowych i niewielką liczbę studiów analitycznych, które z zasady winny poprzedzać opracowania o charakterze syntetyzującym. Ta niezbyt zachęcająca pozycja wyjściowa nie zniechęciła jednak inicjatorów tego zamierzenia, którzy kierując się rozsądną oceną sytuacji postanowili rozłożyć prace nad owym wielkim dziełem na lat dziesięć, przewidując orientacyjnie zakOIlczenie tego programu badawczego w 1'. 19RO. Omawiana tu konferencja stanowiła w pewnym sensie również jeden z pierwszych etapów prac przygotowawczych projektowanej syntezy, do której realizacji zaproszeni zostali także przedstawiciele pokrewnych dyscyplin. Czekając zatem na pierwsze efekty, życzyć wypada warszawskiemu zespołowi historyków-amerykanistów pełnego sukcesu w ich ambitnych planach naukowych. KoiIcząc to sprawozdanie warto chyba podkreślić, iż płodnej polemice w trakcie obrad sprzyjała uprzednia znajomość więkswści tekstów referatów, które przez organizatorów zostały powielone i przekazane uczestnikom konferencji. Natomiast komplet materiałów, wraz z ważniejszymi fragmentami dyskusji, zostanie jak zapewniają organil\atorzy --- opublikowany w specjalnym latynoamerykaiIskim numerze' historycznego kwartalnika ,.Dzieje Najnowsze". Aleksander Pasem-Zieliński �;)ij() K1'aniku FESTIWAL I SYMPOZJUM FOLKLORU BALKANSKIEGO (Ochrid ;1-8 lipca 1971 r.) W macedońskim mieście Ochrid odbył się kolejny Festiwal Folklorystyczny. lmpreza ta składal:a się z dwóch części; z festiwalu pieśni i tańca ludowego krajów bałkańskich i ich sąsiadów (3-6 lipca) oraz 7. sympo7.jum folkloru bałkańskiegn (7-8 lipca). Patronat nad festiwalem objął przewodniczący Rady Wykonawczej SR Macedonii prof. dr Ksente Bogojew. Festiwal ten jest jedną z największych imprez tego rodzaju na Balkanach. Wzięło w nim udział ponad 600 tancerzy i śpiewaków ludowych ze wszystkich związkowych republik jugosłowiańskich, z Rumunii, Węgier. WIoch, Bułgarii, Austrii, Turcji i Albanii. Po raz pierwszy w tym roku uczestniczyly zespoly z Albanii. Festiwal otworzyły; węgierski zespół folklorystyczny im. Lajosa Kosuta z miasta Satoralai'cheli oraz zespół "Alat" z miasta Trebinje w Bośni i Hercpgowinie. Ulicami miasta festiwalowego przedefilowali ubrani w wielobarwnych strojach ludowych pieśniarze i tancerze 14 zespołów ludowych z Austrii, Turcji, Włoch, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Serbii, Kosowa i Metohii oraz z Macedonii ._zes,poły im. Boro Dzoni ze Strumicy, im. Mi,rcze Acewa z Priłepu, im. Pancze Peszewa z Kumanowa, im. Gligora P'rliczewa z Giorcze Pptrowa oraz gl'uPy kulturalno-artystyczne ze ·wsi Petrowec okręgu Skopje i Meszeiszta z okolic Ochridu. Sygnałem rozpoczęcia festiwalu było wykonanie znanej macedońskiej pieśni ludowej "Biljana platno belesze" pr7.e7. wszystkie zespoły w miejscowości StudenczysW. W miejscowości tej, oddalonej o kilkaset metrów od miast. Ochrid, znajduje się obfite źródło wody, która spływa do znajdującego się w pobliżu jeziora. Według legendy, na kanwie której osnuto pieśń "Biljana platno belesze", dziewczyna macedońska, Biljana, tu właśnie bieliła płótno, z którego miała uszyć koszule dla swego lubego i jego rodziny, Stąd uczestnicy festiwalu \V stu motorówkach przejechali wzdłuż jeziora ochri'dzkiego do miasta Ochrid. Z każdej motorówki 1'01'bl'zmiewały melodie różnojęzycznych pieśni ludowych. Później zespoly przeszły ulicami miasta tańcz:ąc i śpiewając, Na rynku miasta z:akOli czył się pierwszy dzień festiwalu tradycyjnym macedońskim tańcem ludowym w wykonaniu wszystkich uczestników. W drugim dniu wystąpiły zespoły z Włoch, Kosowa i Chorwacji. Pierwsi pojawili się na s·cenie członkowie zespołu folklorystycznego "Enol" z włoskiego miasta Torino wykonując w ciągu pół godziny kilka żywych tańców ludowych oraz: pieśni 7. Piemontu. Następnie 'członkowie zeSiPołu ,.Czitetelia" ze w.si Drenca 'z Kosowi\ z:aimprowizowali na scenie tańce wykonywane na zabawie wiejskiej, Zespół ten powstał w roku 1965 i należy do czołowych wykonawców albański,ch tań·ców i pieśni ludowych oz regionu Kosowa. Muzyka ludowa w wY'konaniu instrumentów muzycznych "Czitetelii" (skąd i nazwa zespołu), dudków, piszczałek i tamburyn posiada bardzo archaiczne elementy, Drugi dz:ień festiwalu zakończył się wykonaniem starego tańca bohaterskiego "Mareszko" przez członków zespolu o tej samej na?:wie !Z wy·spy KOl1Czula. Taniec ten, ,pr:zedstawiający watkę na miecze Maurytów z: Turkami, znany jest i na innych wyspach jugosłowiańskich. W Korczuli istnieje ponad 400 lat. Taniec "Mareszko" powędrował również poza gmnice Jugosławii dzięki temu zespołowi, który często występuje gościnnie w innych krajaeh. Zespól ten wykonaj także kilka pieśni ludowych z Dalmacji. Następnie zespoły z Turcji, Serbii i Albanii przedstawiły piękno i bogactwo twórczości ludowej swych krajów. �Kronika 851 Kolejno wystąpiły zespoły z Austrii i Słowenii. Austriacy przedstawili pleSl1l i tańce ludowe górali alpejskich. Słoweńcy natomiast przekazali folklor regionu Winica, gdzie dotąd zachowano wiele pieśni i tańców ludowych z dawnych czasów. Na ich program złożyły się pieśni i tańce weselne oraz inne utwory ludowe, wykonywane podczas różnych obrzędów. W ostatnim dniu wystąpiło kilka zespolów z Bułgarii, Czarnogóry, Wojwodiny i z Macedonii. Zespoły bułgarskie, które na festiwalu odbytym dwa lata temu w Ochridzie pl'zedstawiły styliwwane utwory ludowe, tym razem przekazaly ży,we tańce i pieśni ludowe. Wystąpiły trzy zespoły bułgarskie; jeden ze wsi Bojana okręgu Sofii, drugi ze wsi Gradiszte regionu Gabrowa i trzeci z górskich terenów Rodope. Grupa tancerek ze wsi Gradiszte (z których żadna nie miała p<.Jniżej :lO-lat) wykonała Ol·yginalne tańce i pieśni ludowe. Zespół Budo Tomović z Titogradu (Czarnogóra) przedstawił bogate tradycje folkloru Czarnogórców. Wykonał on kilka egzotycznych tańców, m. in. "Lot sokoła". Na wysokim p<.Jziomie artystycznym zostały wykonane tańce ludowe z Boki Kotarskiej. Wystąpiły również zespoły artystyczne albańskiej mniejszości narodowej. zamieszkałej w czarnogórskich regionach Rożaj i Gusinje. Zespół "Janko Szmelić" ze Starej Pazu wy, składający się ze Słowaków zamieszkałych w Wojwodinie, wykonał regionalne pieśni i tańce. W jego programie znalazły się czardasz słowacki oraz taniec "Wałaszka". Bardzo bogaty i ciekawy był program Macedończyków, którzy pokazali, iż ich kraj jest niewyczerpanym rezerwatem licznych tańców i pieśni ludowych. W jednym z posiedzeń Zarządu Festiwalu Pieśni i Tańców Bałkańskich podjęto uchwałę, aby następny festiwal poświęcony był pieśniom, tańcom i obrzędom weselnym ludów Półwyspu Bałkaliskiego i jej sąsiadów. Sympozjum Folkloru Bałkańskiego tym razem skupiło folklorystów z wielu krajów europejskich, z Bliskiego Wschodu i z USA. Zorganizowane zostało ono przez Instytut Folkłorystyczny SR Macedonii. Patronat nad symp<.Jzjum objęła Komisja Oświaty i Kultury przy ONZ-UNESCO, która go finansowała. Udział w nim zgłosiło 59 folklorystów: 10 z Rumunii, 5 z ZSRR, 3 z Czechoslowacji, 4 z Bułgarii, 2 z Polski, 1 z Danii, 1 z USA, 2 z Izraela oraz 31 z Jugosławii (19 L: Macedonii. 7 z Belgradu, 2 z Kosowa, 2 z Ljublany i 1 z Zagrzebia), Nu sympozjum wystąpiło z referatami również 7 folklorystów, którzy zgłosili swój udział już po zamknięciu listy uczestników,a to: :-3 z Tirany, l z Turcji, l z Kalifornii -- USA, 1 z Belgradu i 1 7. Macedonii. Przemówienie powitalne wygłosił dyrektor Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, dr Blaze Ristowski. Przypomniał on, że "kiedy w 1968 r. podjęto decyzję zorganizowania sympozjum folkloru bałkańskiego w ramach odbywającego się wówczas Festiwalu Pieśni i Tańców Ludów Bal'kańsbch j jej sąsiadów, nie przypuszczano, że przekształci się ono na międzynarodowe spotkanie naukowe, jedyne w swoim rodzaju w tym regionie Europy, że skupi najlepszych znawców folkloru ludów bałkańskich i ich sąsiadów". Sympozjum to niewątpliwie przyczynia się do poznania i zbadania w,'ipólnych i odrębnych cech duchowych folkloru zamieszkalych tu narodów. Sympozjum to, jak poelkreślił Ristowski. ma duży wpływ ella zbliżenia ludów i utrwalenia pokoju na Balkanach. W przeciwieńslwie do piel'wszego sympozjum, które odbylo się w roku 1969, teraz liczba uczestników była znacznie większa. W wygłoszonych referatach poruszono zagadnienia związane z folklorem wszystkich krajów bałkańskich. W odróż- �Kroni/w nieniu od poprzedniego sympozjum, gdzie tematyka byla różnorodna, obecnie skupiono się na konkretnych rodzajach twórczości ludowej krajów balkańskich. Zajmowano się symboliką, obrzędami, tańcami i pieśniami weselnymi, rytmiką muzyki ludowej oraz klasyfikacją tańców ludowych ziem balkańskich. Referaty wygłoszone w języku rosyjskim, angielskim, francuskim, niemieckim i macedońskim dały odpowiedź na wiele zagadnień nurtujących badaczy folkloru bałkańskiego. W pierwszym dniu (7 lipca) przed poludniem wygloszono 19 referatów poświęconych symbolice pieśni ludowych. BaTdzo ciekawe byly referaty uczonych rumuńskich. Prof. Jon Chitimia z Bukaresztu poświęcil swój referat wspólnej tematycć i samodzielnemu artyzmowi twórczości ludowej narodów bałkańskich. Na tle porównawczym zbudował swój referat także folklorysta rumuński, dr Paul Petrescu z Bukaresztu, omawiając archaiczną symbolikę twórczości ludowej ludów bałkańskich. Dr Shefqet Pllana z Uniwersytetu Prisztiny zawężyl ten temat jedynie do symboliki albańskich i macedońskich religijnych pieśni ludowych. Folklorysta serbski, Dragoslav Antoniević z Serbskiej Akademii Nauk, zająl się symbolem "kola" w literaturze ludowej narodów bałkańskich podając, iż symbol wyraża pragnienie, by człowiek zrozumiał zjawiska przyrody i zachodzące przemiany społeczne. W twórczości ludowej, według autora, symbol ten jest związany z pracą i z nowymi wyobrażeniami o zjawiskach przyrody. Srebrica Knezević z Belgradu natomiast omówiła znaczenie symbolu ptaków w folklorze ludów baJkaliskich. Węższe zagadnienia związane z symboliką poruszali pozostali referenci. Znany serbski filozof i fołklorysta, prof. dr Duśan Nadeljković, mówił o wpływie symboli i realizmu twórczości ludowej na poetę macedońskiego, Koco Radna. Macedońska pieśń ludowa była inspiratorem dla tego poety. Cvetana Or·gandzijewa, profesor Uniwersytetu w Skopje, omówiła weselne symbole w rewolucyjnych macedońskich pieśniach ludowych. W popołudniowym posiedzeniu wygłoszono l.l referatów. Referat Joszefa Faragi z Cluj (Rumunia) był poświęcony dwom bohaterom epickim ludów bałkańskich Nowaka i Gruja w folklorze węgierskim. Autor informował, iż ostatnio odkryto na Węgrzech dwa odpowiedniki pieśni epickich o tych bohaterach. Poza tym spisano dwie bajki węgierskie o tych postaciach _. jedna na terenie Rumunii, inna na Węgrzech. W oparciu o te odpowiedniki Farago podkreślił istnienie więzi kulturalnych wschodnioeuropejskich ludów. Vuk Nedeljković z Prisztiny omówił postać i symbol hajduka w folklor7.e bałkańskim. Ślady kultu woła w romańskich tradycjach folklorystycznych i sąsiednich ludów były tematem referatu rumuńskiego folklorysty Vasile Adilscillitei z Ya~i. Pojedyncze symbole w folklorze macedońskim omawiały referaty Fanii Popowej (Skopje), Blaze Petrowskiego (Skopje), Leposawy Spirowskiej (Skopje) oraz Desanki Milośević (Belgrad) i Duszki Konstantynowa (Bitola). Pracownik Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Ałeksandra Popwasilewa, rozszerzyła nieco ten temat i omówiła symbol żmii jako dobroczyńcy w bajkach niektórych ludów bałkańskich. Wszystkie referaty poruszające zagadnienia związane z symboliką wyczerpywały w zasadzie tematy. W drugim dniu obrad odbyły się dwa posiedzenia tej sesji naukowej - przed i po południu. Przedpołudniowe posiedzenie przewidywało wystąpienie 21 referen·· tów, którzy poruszyli tematykę ściśle związaną z obrzędami i pieśniami weselnymi ludów bałkańskich i innych europejskich. Pierwszy referat profesora Tvrtki C:ubelicia z Zagrzebia dotyczył badań uCZiOnych bałkańskich nad weselnymi pieśniami ludowymi. Referent naświetlił wspókzesną metodologię tych badań. Jan Komo- �Kronika :1;",3 rovsky z Bratysławy zajął się tematyką obrzędów weselnych. Obrzędy, zwyczaje i obyczaje weselne Serbów, Macedończyków i Albańczyków z Kosowa i Metohii były tematem referatu Vidosavy Stojancević z Belgradu. Pieśni i obrzędy weselne Słowian i innych ludów bałkańskich mają wiele wspólnych cech, co jest wynikiem ich wielowiekowych kontaktów kulturowych. Zaznaczyć należy, że nie tylko u ludów słowiańskich, czy też chrześcijańskich, można spotkać podobne obrzędy weselne albo wątki pieśni ludowych, ale także i u innych ludów niechrześcijańskich zamieszkałych na ziemiach bałkańskich. W Macedonii np. Święto Jerzego obchodzone jest także przez Cyganów, wyznających religię mahometańską. W mieście Struga wesele tureckie już nie odbywa się w piątek, lecz w niedzielę, co jest wyraźnym wpływem słowiańskim. Poza wspólnymi cecha .• mi, folklor u każdego z ludów bałkańskich posiada swoje odrębne właściwości, nadające mu piętno narodowe. Te właśnie cechy - wspólne i narodowe - poruszane byly w wielu referatach. Niżej podpisany omówił wątki macedońskich weselnych pieśni ludowych o roz~taniu się panny młodej z domem rodzków. Referat objął nie tylko znane dotąd macedońskie utwory ludowe, lecz także i pokrewne wątki bułgarskie, serbskie, czeskie, słowackie, rosyjskie, polskie i łużyckie. Sava Janković z Bukaresztu zajął się obrzędami weselnymi strefy Dunaju na terenach Jugosławii, Rumunii i Bułgarii. Nicolae Dunare z Cluj (Rumunia) omówił podarki weselne u Dacorumunów, Arumunów, Meglenorumunów i Istrorumunów. Podk[·c.~lil znaczenie etnograficzne tych podarków, szczególnie "wielkiego objadu" -masa mare. Co do niektórych darów widzi on kontynuację dawnych tradycji grecko-rzymskich, a później i słowiańskich. Istniejące różnice u Dacorumunów, Arumunów, Meglerumunów i Istro-rumunów autor przypisuje historycznym, geograficznym i etnograficznym warunkom, w których żyły te plemiona przed XIII wiekiem. Referat czechoslowackiego folklorysty, Richarda Jerabka z Brna, poświęcony był międzyetnicznemu charakterowi ceremonii i obrzędów weselnych Chorwatów morawsko-słowackich, osiadłych na terenach Breclava i Nikulova. Autor wskazał, iż folklOT chorwacki w południowej Morawii ocala I dzięki temu, że nie uległ asymilacji ze strony ludności niemiecko-austriackiej. Issachar Ben-Ami z Jerozolimy mówił o weselu hebrajskim w Turcji. O hebrajskich piQśniach weselnych w greckim mieście Jannina mówił Shiloah Amnon z Jerozolimy. Referat Ghizeli Suliteanu z Bukaresztu poświęcony był niektórym aspektom pieśni o pannie młodej u Rumunów i Macedończyków. Na podstawie badań nad niektórymi archaicznymi gatunkami folkloru rumuńskiego autor dochodzi do wniosku, iż zawsze można znaleźć \V tych utworach szereg wspólnych elementów z folklorem innych ludów bałkańskich. Takie właśnie archaiczne wspólne elementy widzi Suliteanu w repertuarze rumuńskich i macedońskich pieśni weselnych. Elementy te, wedlu g niego, dotyczą typologii muzycznej oraz treści utworów. Profesor Tahir Alangu z Uniwersytetu Istambulskiego poświęcił swój referat wspólnej kulturze ludów bałkańskich. Robert Leibman z Kalifornii przedstawił swe badania nad weselem we wsi Pesztani koło Ochridu. Folklorysta bułgarski Nikołaj Kaufman z Sofii omówił serbskie i bułgarskie pieśni weselne. Zatrzymał się on na kilku wariantach znanych u Serbów i Bułgarów, by podkreślić wspólne cechy ich folkloru, zaznaczając jednocześnie, iż po przeprowadzeniu głębszego badania można odkryć i podstawowe różnice w pieśniach weselnych obu tych bratnich ludów słowiańskich. Młodyetnomuzykolog macedoński, Georgi Georgijew ze Skopje, omówił okrzyki pieśni weselnych u Macedończyków i ich sąsiadów. Węższą tematykę zawierały referaty Dymitra Najczewskiego, 23 - Lud, lorn L VI �331 Kronika Aritona Popowskiego, Filipa Kawajewa, Borywoja Dzamrewskiego i Abdulhana Saliha. Na popołudniowym posiedzeniu 8 lipca wystąpiło z referatami 11 osób. Referaty te były związane z muzyką ludową i tańcem. Warto wymienić tu ciekawe wypowiedzi i tezy Radoslava Hrovatina z Ljublany, który omówił rosnący l-ytm pieśni ludowych Słowian południowych. Prof. Emilia Comi~el z BukaresF.tu przedstawiła wspólne elementy muzyki ludowej MacedoI'lczyków i Rumunów. Elsie Dunin z Los Angelos (USA) omówi! wesele cygańskie - jego tańce, zwyczaje i obyczaje. UCZOll," rumuński, Theodor Trapcea z Timi~oara, omówi! transplantację tańców zachodnicil do Arumunów macedońskiej wioski Gopesz. Wyczet-pująco i dość ciekawie przedstawiła w swuim referacie Dunka, Birthe Traerup z Kopenhagi, rytm albańskich ludowych pieśni histurycznych tZ\A.'.kangii hist:orike z Drenicy (Kosowa) na tle porównawczym z rytmem epickich pieśni ludo\vych innych ludów bałkańskich. Pani Traerup należy do gorliwych entuzjastów folkloru macedotiskiego. Po drugiej wojnie światowej przeproviadzila kilka badań terenowych na wschodnich terenach Macedonii. Interesuje się ona muzyką ludową. Żna również dobrze muzykę ludową Serbow i Bułgarów. O klasyfikacji bułgarskich tańców ludowych i innych ludów bałkat\skich mó\vila Anna Ilijewa-Szt'rbanowa ze Sofii. Muzykolog macedoński, Aleksander Linin Z2 Skopje, przedstawił ,reprezentację grafi'Czną Iolkloru muzycznego. Bruno Ravnikar z Ljublany natomiast zajął się analizą rytmu. Mało znany i nie zbadany teren Macedonii Egejskiej, należącej do Grecji. był skąpo reprezentowany. Jedyny j'eferat, poświęcony tradycjom tanecznym Macedończyków ze wsi Ajwatuwu koło Salonik. był Michaiła Dimowskiego ze Skopje. Referaty folklorystów i muzykologów albańskich - Kemala Hadżihasana. Baki Kongoliego i Nedżata Agoliego dotyczyły poetyki. muzyki i talica ludowego AlbaI'lczyków. Nie sposób oczywiście omówić szczególowo każdy wygłoszony reIerat. Zajęłoby to dużo czasu. Jedno jednak jest godne podkreślenia, żc uczestnicy w.vkarczowali niepl-L-etarte drogi prowadząlCe do głębszy'Ch prac badawczych na tlc ogólnobalkańskim. Ka,żdy bowiem referat był próbą .nawiązania -tio wspólnych cech folkloru balkańskiego, nawet i te. które oma·wiały pojedyncze zagadnienia. związane z kulturą duchową jednego ludu, bądź też wąskiego regionu danego kraju. Zasługa Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii polega na tym, że stał się inicjatorem badań folkloru bałkańskiego. Folldor len, który w przeszłości wywalał tyle sporów i był wykorzystywany dla celów politycznych, staje się obecnie ogniwem łączącym badaczy tych krajów. Zaplanowana z góry tematyka (jak to miało miejsce na ostatnim sympozjum) pomoże w naświetleniu wielu zagadnieri. posłuż." dla wymiany i ujednolicenia poglądów folklorystów różnych narodów. Duża liczba referatów ograniczyla rozmiary dyskusji. Wyjściem z tej sytuacji byloby IXJdzielenie obrad na sekcje tematyczne. Olbrzymi materiał lego sympozjum ukaże się w roczniku ..Makedonski Folklor" na początku roku 1972. Będzie to na pewno cenna pozycja dla wiciu milośnikcJ\\' folkloru Słowian i innych ludów zamieszkujących Pól wy sep Bałkański. Następne sympozjum odbędzie się w roku 1973. Tematyka referatów nie jest jeszcze ustalona. Mamy nadzieję, że znajdzie się tam sporo referatów omawiających genezę i wędrówki niektórych wątków pieśni ludowych Słowian balkatiskich. co pomoże ocenić obiektywnie dorobek kultural oy tych ludów na przestrzeni długich wiekóv,,' i przedstawić ich odrębne cechy oraz podobielistwa natur." genet.,'Cznej i typologicznej. Zagadnienia te wywoływały dotąd wiele spornych poglądów. �35G Kronika Na sympozjum tym miejs'ce dla przedstawicieli Grecji znów było puste. Polityka rządów greckich bowiem nie zmierza do zlikwidowania anachronicznych barier, które uparcie zmacniane są przez niektóry'ch ucwnych tego kraju. W kraju tym, gdzie w starożytności powstała demokracja, nie uznaje się kultury słowiańskiej, jakkolwiek w kulturze materialnej i duchowej Greków wpływy słowiańskie są widoczne. Kole Simiczijew FOLKLOR A WSPOLCZESNOSĆ KoNF'ERENCJA FOLKLORYSTYCZNA W MODRE-HARMONIA KOLO BRATYSLAWY 17-19 1971 W ramach przedsięwzięć naukowych, które Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk (N,irodopisny ustav SA V) organizuje corocznie, a które mają na celu wyjaśnienie niektórych zagadnień związanych z badaniami etnograficznymi i folklorystycznymi, instytut ten, we współpracy ze Słowackim Towarzystwem Etnogi"afiC'Znym (Slovenska narodopisna spoloCnosf) zorganizował w dniach 17~19 XI 1971 r. w miejscowośei Modra-Harmonia filozoficzno-metodologiczne seminarium na temat "Folklor a współczesność". Oprócz etnografów słowackich i czeskich, w seminarium wzięli udział niektórzy zaproszeni goście zagraniczni (prof, J. Burszta, prof. K. V. CistclV z Leningradu i T, Żivkov z Sofii: doc. D. Simonides z Opola nie mogla Zl'ealizować zaproszenia z powodu choroby). Tematyka seminarium - folklor a współczesność - jest od strony ukierunkowań Jolklorystyki słowackiej w ostatnim okresie jak najbardziej aktualna i została dobrze dobrana. Istnieje dzisiaj potrzeba wyjaśnienia stanu tradycji folklorystycznych w życiu wspólczesnym, sprecyzowania niektórych podstawowych pojęć (np. pojęcia "folklor wspólczesny", "folklor o współczesności" a "folklor we współczesności", co w żadnym wypadku nie oznacza tego samego), przedyskutowania metod badawczy·ch itd. Te i inne zagadnienia wynikają z faktu, że nie tylko w Slowacji, ale i w innych krajach socjalistycznych jesteśmy świadkami wyraźnych przemian folklorystycznych tradycji wszelkiego rodzaju. Zmieniają się z gruntu zarówno slowne przejawy folklorystyczne, jak i taneczne czy muzyczne. Zmiany możemy obserwować nie tylko w ich formie, ale także w treściach i funkcjach. Gdy z jednej strony niektóre ich przejawy ustępują z bieżącego życia i powoli zanil<ają, z drugiej strony można stwierdzić, że inne nabywają odmiennego znaczenia społecznego, a jeszcze inne pojawiają się od nowa w życiu społeczeństwa, Jak wynikałoby z zestawienia folkloru a współczesności, seminarium mialo objąć szerokie zagadnienia. Chodzilo jednak specjalnie o takie problemy, jak: specyfikacja celów i metod badań, zdanie sobie sprawy z osiągnięć badawczych i sprecyzO\V<lniewyników, osiągniętych ostatnio przez słowacką folklorystykę w badaniach stanu tradycji folklorystycznych we współczesnym życiu wszystko po to, aby móc zaprezentować się jednolicie na międzynarodowej konferencji, którą Instytut ul'ządza jesienią roku 1972 na temat "Przemiany tradycji ludowych w CSRS". Referaty i glosy w dyskusji na seminarium można ustawić w dwie grupy. Do pierwszej należalyby referaty zasadnicze, które nie tylko dały krytyczny przegląd dotychcz<lsowych osiągnięć i stanowisk teoretycznych, ale i staraly się posunąć napl'd)d teol'etyczne ;>;agadnienia z tej dziedziny. Takimi byly przede wszyslkim trzy pierwsze referaty. Wstępny referat J. Jecha �356 Kronika (Praga) pt. "Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje" ukazał odmienną sytuację w folklorze w Czechach a w Słowacji, poruszył też niektóre zagadnienia teoretyczne (np. autentyczność a granice folkloru, sprawy kryteriów używanych pojęć itp.). Referat "Specyfika folkloru w świetle teorii informacji" prof. K. V. Ćistova (Leningrad) spotkał się ze znacznym oddźwiękiem. Z jednej strony dał pogląd na dyskusję, jaka miała miejs<:e w ZSRR w latach 50-tych i 60-tych, z drugiej zawierał analizę dwóch podstawowych typów międzyludzkiego komunikowania się: typu kontaktowego (bezpośredniego, aktywnego) i typu technicznego (pośredniego, pasywnego). Rozróżnienie tego typu komunikacji ma duże znaczenie w badaniach folklorystycznych. Trzeci referat, M. Lescaka (Bratysława), "Badania w~ót< ..zesnego stanu folkloru w Słowacji (cele i metody)", zawierał w pierwszej części przegląd teoretycznych ukierunkowań i osiągniętych wyników folklorystyki słowackiej, w drugiej specyfikację jej celów i metod. Druga grupa wystąpień na seminarium zmierzała do ukazania podstawowych cech poszczególnych kategorii tychże przejawów. J. Michalek (Bratysława) w komunie tylko jako wynik dotychczasowego rozwoju, ale jako także problem aktualny, którego współczesna folklorystyka nie może badawczo zaniedbać. Tak ustawił swój referat "Stara i nowa tradycja (wspókzesne związki strukturalne między słownym przejawem ludowym, póUudowym i innym)" B. Benes (Brno). Z jednej strony wskazał na aspekt semiologiczny w badaniu zjawiska folklorystycznego we współczesności, z drugiej na konieczność bliższego oznaczenia cech poszczególnych kategorii tychże przejawów. J. Michalek (Bratysława) w komunikacie "Z zagadnień współczesnego stanu opowiadania ludowego" wskazał na jego składnię i na jego efektywność, a także na konieczność uwzględniania jego formy językowej. Komunikat "Ku interpretacji powieści historycznej" M. Kosowej (Bratysława) ukazał znów, jak ze stanowiska strukturalno-semiotycznego można badać opowieści o tematyce antytureckiej. V. Gasparilkova (Bratysława) w ,referacie "W sprawie 'poznania WSpÓłCZffi'llego stanu opowieści ludowych" wskazała, że przy badaniu przejawów folkloru zachodzi konieczność kilkakrotnego powtarzania wywiadów - dopiero wówczas można ująć dokładnie jego pełny stan. Ukazała to na wielu przykładach z własnych badań. D. Klimova (Praga) w komunikacie "Zadania krytyki tekstowej (na przykładzie opowieści o Turkach)" porównywała starsze teksty z materiałami uzyskanymi w badaniach dzisiejszych. Uczestnicy seminarium z zainteresowaniem wysłuchali referatów dalszych gości zagranicznych. Prof. J. Burszta w prelekcji pt. ,,0 folklorze jako współczesnym zjawisku społeczno-kulturowym" wskazał na przemiany zachodzące w polskiej tradycji folklorystycznej i na problemy związane .z ich badaniem, wskazując na charakterystyczne przejawy ożywania niektórych przejawów folkloru, także w postaci jego wtórnego życia (folkloryzm). T. 2iwkow (Sofia) omówi! dwa ukierunkowania w folklorystyce bułgarskiej: o charakterze socjologicznym oraz typowe folklorystyczne. Dalsze wystąpienia poświęcone były przeważnie omówieniom nowych przejawów folklON. Tak więc S. Burlasovil (Bratysława) w komU'nikacie "Z .problematyki nowej twórczości pieśniowej" zanalizowała starszą (tradycyjną) i nową warstwę pieśni ludowych po II wojnie. S. Svehlilk (Bratysława) w temacie "Nowa pieśń i jej stosunek do repertuaru tradycyjnego" opartym o pieśniową kulturę Słowaków w Wojwodinie (Jugosławia) wskazał, gdzie należy szukać 'przyczyny powtarzania nowych pieśni. S. Dufek z Bratysławy zajął się WsPółczesnym stanem tradycji �Kronika 357 tanecznej na terenie środkowej Słowacji. A. Sulitka (Bratysława) rozwinął problematykę badań współczesnych zwyczajów dorocznych i folkloru na wschodnim Spiszu, przy czym wyróżnił przejawy współczesne od tradycyjnych. Wreszcie M. Musinka (Preszów) przedstawił ważność badań folkloru pamiętnikarskiego we wschodniej Słowacji z uwzględnieniem jego klasyfikacji. Aczkolwiek tematyka i ukierunkowania poszczególnych referatów i głosów w dyskusji na seminarium były dość różnorodne, to jednak miały one wiele wspólnych cech. Podstawową ich cechą bylo ukazanie, w czym leży znaczenie i aktualność badań tradycji folklorystycznych w żydu współczesnym, gdzie i jak te tradycje się przejawiają i jaki jest ich dzisiejszy stan. Potwierdziły one, że przed folklorystyką stoi szereg konkretnych zadań, które wynikają nie tylko z procesu zmian tych tradycji, ale także z ich przejawów i funkcji w życiu współczesnego społeczeństwa. Adam Pranda - Bratysława KONFERENCJA REDAKCJI CZASOPISMA "DEMOS" P08WIĘCONA NOWEJ KLASYFIKACJI SYSTEMATYCZNEJ PRAC ETNOGRAFICZNYCH W dniach 14 i 15 grudnia 1971 r. odbyło się w Brnie posiedzenie plenarne redakcji "Demos", etnograficznego organu informacyjnego socjalistycznych państw Europy. W posiedzeniu uczestniczyli następujący przedstawiciele redakcji krajowych: z Bułgarii - prof. dr M. Veleva, z Czechosłowacji - prof. dr K. Dvorak, dr hab. L. Kunz, dr E. Plickova i dr O. Skalnikova, z Polski - prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa i dr S. Blaszczyk, z NRD - dr hab. R. Weinhold i dr W. Fiedler, z Węgier dr E. Kisban, z ZSRR - prof. dr L. N. Terentieva. Oprócz wymienionych uczestniczyI w obradach przedstawiciel Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD dr P. Wi·ck oraz delegat Wydawnictwa Akademie-Verlag z Berlina. Jako goście zaś byli na obradach: dr hab. L. Dukov z Bułgarskiej Akademii Nauk, dr M. Kundegraber z Austrii i dr E. Karasek z berlińskiego muzeum etnograficznego. Po oficjalnych przemówieniach powitalnych zagaił ·posiedzenie dr Kunz goszczący w murach Muzeum Morawskiego po dziesięciu latach po raz drugi Redakcję "Demosu". Podkreślil przy tym, że zbiega się ten fakt z dziesięcioleciem istnienia muzeum etnograficznego w swej obecnej postaci, jako Instytutu Etnograficznego Muzeum Morawskiego. Sam żywo zainteresowany problematyką systematyki etnograficznej przedstawia zebranym program konferencji, obejmujący referaty problemowe z zakresu klasyfikacji prac etnograficznych oraz posiedzenia robocze poświęcone zastosowaniu nowej systematyki w praktyce redakcyjnej. Referaty wygłosili: dr R. Weinhold - "Klasyfikacja systematyczna prac etnografi.cznych i folklorystycznych w czasopiśmie "Demos"; dr L. Kunz - "Jednolita klasyfikacja dokumentów pisanych i trójwymiarowych"; dr Z. Vasicek "Zastosowanie analizy fasetowej do źródeł ludowych"; dr P. Wick - "Rola "Demosu" w naukowej informacji międzydyscyplinarnej"; dr W. Fiedler - "Uproszczenie interpretacji terminologii etnograficznej". Sroda, czyli drugi dzień obrad, przeznacwna została na ostateczne ustalenie schematu klasyfikacji, na uzgodnienia terminologiczne między poszczególnymi redakcjami krajowymi, na komunikaty przedstawicieli redakcji krajowych, �3,,8 Kronika wreszcie na powzięcie uchwały o wprowadzeniu nowego systemu klasyfikacji do praktyki redakcyjnej "Demosu". W związku z tematyką referatów i zadaniem roboczym konferencji trzeba prz.\·pomnieć, że już w roku 1963 na konferencji Redakcji "Demosu" w Moskwie domagal się dr Kunz jednolitego klucza dla porządkowania etnograficznych materi;;łów bibliografi.czno-sprawozdawczych publikowanych w tym organie informacyjnym. Słabą stroną bibliografii etnograficznych są bowiem sprzeczności występujące np. przy grupowaniu materiałów w ukŁady przestrzenne i rzeczowe jak też niezdec~'dowanie przy określaniu granic dla nauk pomocniczych, etnografię posiŁkujących. Uzgodniono wtedy w wyniku dyskusji, że kierownictwo Redakcji opracuje projekt nowej systematyki l. Projekt tego nowego systematycznego układu czasopisma przedłożył dr Kunz jako członek kierownictwa w roku 1966 na posiedzeniu redakcyjnym w Dreźnie. Projekt ten postanowiono rozeslać i zebrać o nim opinie redakcji krajowych po rozpatrzeniu ponadto przez nie układu materiałowego obu zeszytów rocznika 1966, którym nadano już na karcie tytułowej wyraźne oblicze określające "Demos" jako międzynarodowy organ informacji etnograficznych i folklorystycznych 2. Praca nad nową systematyką uległa jednak po dyskusji drezdeńskiej pewnemu zahamowaniu. Jej potrzeba wyłoniła się jednak znów w roku 1967 na konferencji redakcyj'nej w Jugosławii w związku z opracowywaniem indeksu 10 roczników "Demosu" J. Specjalna komisja, do której obok reprezentantów krajowej redakeji NRD weszli jesZJcze z Czechosłowacji dr Kunz i z Rumunii prof. dr A. Fochi, przystąpiła więc do opracowania iprojektowanego ukladu, 'który PQ rozesłaniu !!;O, mial stać się podstawą do dyskusji. Na kolejnym jednak zebraniu plenum redakcyjnego w Budapeszcie w październiku 1970 r. przedłożyła redakcja krajowa NRD odmienn'1 wersję projektu. I właśnie tę nową wersję po dokonaniu w niej poprawek i uzupełnień uznano za projekt podstawowy. Powielono go i jeszcze w roku 1970 znalazl się on w rękach redakcji krajowych, które zobowiązane zostaly do jego przeanalizowania i przygotowania korekt i uzupelniel1. Równocześnie zapowiedziano, że po zebraniu wszystkich uwag redakcji krajowych zwołana zostanie narada ekspertów dla ostatecznego rozwiązania problemu nowej klasyfikacji. Na plenum redak'cyjne w Brnie zaproszono więc specjalistów zajmujclcych się problematyką klasyfikacji w naukach histor.ycznych i zagadnieniami praktycznego jej zastosowania w etnografii. Redaktor odpowiedzialny "Demosu", dr hab. R. Weinhold, charakteryzując w swoim referacie poprawiony i nieco rozszerzony pl"Ojekt klasyfikacji. ujęty w system dziesiętny, stwierdza, że przystosowany on jest do nowoczesnych potrzeb in[ormac.'i naukowej przy pomocy maszyn cyfrowych. Weinhold nie tai. że sądy a proponowanej klasyfikacji zarówno odnośnie kwestii merytorycznych jak i metodologicznych były początkowo bardzo podzielone. Spowodować to musialo nowe ujęci". które przedstawia do przedyskutowania i ostatecznego zatwierdzenia. Pdlbny Zf'szyt, wedlug nowej systematyki zredagowany, wyjdzie jeszcze w ramach rocznika 1 J. Gajek, Sprawczdanie z roboczej konferencji Rcdakcji .. Demos" 1.V uniach 9-1-1 VI 1963 T. w Moskwie. "Lud" 49. 1965, S. 310-814. A. Kutrzcba-Pojnal"Owa. Trzecia konferencja. Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnogl'a/iczn('go 'Cl'aj6w demokracji ludowych ,.Demos". ,.Etnografia Polska". VIII, 1964, S. 342-344. 2 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Informacja etnograficzna krajów dem.ol-.:rac,H nowy profil czasopisma "Demos". "Etnografia Polska", XI, s. 504-505. TOŁCa3 A. !(utrzeba-Pojnaro\va, MięclzJ)na1'odowa konferencja naukOlcn EfnologicznCf'Io c?asorzystwa Jugosłowiańskiego oraz jugosłowIańska konferencja lniędzU1Wf()(/OWll Reda:'cji pisma "Demos>? "Etnografia Polska", XIII 2, s. 2fil-265. �Kronika 1971. Przy tej oka<:ji wyjaśnił, że opóźnienia w planie wydawniczym spowodowane zostaly fałszywymi informacjami o zawieszeniu wydawnictwa, podanymi przez firmę Buch-Export w Lipsku. odpowiedzialną za kolportaż zagraniczny. Red. Weinhol.l zapewniał, że zażqdał w tej sprawie wyczerpujących wyjaśnień stojąc na słuszn~'11l stanowisku, że taka mylna wiadomość oddziałała w pewnym sensie szkodliwie na rozwój współpracy naukowej państw demokratycznych na odcinku etnografii. Kardynalne znaczenie w tej współpracy ma właśnie informacja naukowa. A w zakre~ie informacji mają nauki humanistyczne ogromne zaległości do odrobienia. PozostałY bowiem daleko w tyle za naukami ścisłymi. Trzeba nam wypracować systematykę, która byłaby przystosowana do szybko informujących maszyn cyfrowych i która nie budziłaby wątpli wości terminologicznych. Zachodzi więc potrzeba jednoznacl:nego międzynarodowego uzgodnienia treści haseł, które mają figurować w nowej systematyce ujętej w system cyfrowy. W zakresie etnografii odpowiedzialna rola w wypracowaniu nowej systematyki przypada wlaśnie czasopismu "Demos" jako jedynemu międzynarodowemu organowi informacji etnograficznej i folklorystycznej krajów demokrat.ycznych. Do tego jednak jest potrzebna wiedza teoretyczna i praktyczna. Pewne próby w przyswojeniu sobie owej wiedzy przez historyków i etnografów można odnotować w Czechosłowacji (systematyka muzealna), w NRD (prace nad hasłami historycznymi). na Łotwie. w Bułgarii (w związku z podręczmkiem etnografii) i w Polsce, gdzie PTL powołalo \V roku 1968 Ośrodek Dokument.acji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, o którego dotychczasowej działalności mówił VI Brnie w obszernym, z uwagą wysluchanym komunikacie S. Blaszczyk. Nie ma jednak wątpliwości, że pełne opanowanie metod nowoczesnej informacji etnograficznej będzie wymagało jeszcze wielu wysiłków. Rozważania dl' Kunza dotyczyły jednolitej systematyki, tj. takiej, która byłaby przydatna zarówno w praktyce "uniwersyteckiej" jak i muzealnej. Proponuje przyjąć za podstawę systematyki nie l"Zeczy, tylko 'czynności, a więc np. WI rolnictwie nie narzędzia, t.ylko pewne wspólne dla wszystkich odmian rolnictwa zasadnicze prace. Tak ustalony zeslaw zasadniczych haseł winien być następnie stopniowo doskonalony i w każdym kraju dostosowywany do nal'Odowych i regionalnych potrzeb, ewentualnie rozbudowywany w zależności od lokalnej specyfiki. W tak ujętej systematyce ogólnej, zasadniczej, będą systematyki narodowe uwzględniały raczej detale. Wątpliwości nasuwały się referentowi, gdy chodziło o zaklasyfikowanie sztuki ludowej, Jdórą jego zdaniem można łączyć zarówno z pracą jak i ze zwyczajami czy wierzeniami. Te ostatnie budzą u niego mniej wątpliwości, bo zachodzi możliwość łączenia ich z pewn.vmi określonymi dziedzinami kultul"y materialnej. Dr Vasicek, pracownik Instytutu Et.nograficznego Muzeum Morawskiego i wykładowca muzeologii na uniwersytecie w Brnie, w swoich teoretycznych rozważaniach nad systematyką zjawisk kulturowych dążył do ukazania zasadniczych różnic zachodzących między porządkowaniem materiałów na zasadach hierarchicznych a nowymi zasadami odpowiadającymi potrzebom współczesnej międzynarodowej informacji naukowej. Historyk dr Wick w referacie swoim zwrócił uwagę na wyjątkową rolę, jab! może i powinien odegrać .,Demos" WI zakresie międzydyscyplinarnej informacji. Systematyka bowiem "vypracowana dla "Demosu" zawierać będzie sporo hasel wchodzących w skład aparatu pojęciowego stosowanego w historii. Deskryptory etnograficzne winny być zatem uzgodnione z zasobem haseł historycznych dla ułatwienia ich ujęcia w szerszym znaczeniu WI system dziesiętny. Najistotniejszym elementem tej pracy .icst peIne zestawienie synonimów. Historycy oczekują od etno- �3ljO Kwnika grafów określenia i pl'zygotowania około pięciu tysięcy pojęć, z czego prawdopodobnie ustali się około pięćset haseł. Ostatni z referentów, dr Fiedler, zajął się praktyczną kwestią ujednolicenia pojęciowego haseł przygotowywanej systematyki i wezwał redakcje krajowe do uzgodnienia tych \pojęć na mie}SlCuw tych \przypadkach, w jakich -będzie to możliwe. Praca ta zajęła całą resztę aasu :przewidzianego na 'konferencję. Kierował nią dr Fiedler jako wytrawny lingwista. W podsumowaniu obrad dokonanym po uchwale o zastosowaniu nowego systemu klasyfikacji etnograficznych publikacji w pracy redakcyjnej "Demosu" podał red. Weinhold do wiadomości, że po zapowiedzianym eksperymentalnym roczniku 1971 wprowadzony zostanie uzgodniony system na stałe od r. 1972 i opublikowany w "Demosie" w kilku językach. Anna Kutrzeba-Pojnarowa i Stanislaw Blaszczyk MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM OCHRONA ZABYTKÓW ARCHITEKTURY LUDOWEJ Śt'rbske Pleso (Wysokie Tatry) - Brno, 30 VIII-7 IX 1971 Sympozjum to, zwołane przez Czechosłowacki Komitet Narodowy ICOMOS, poświęcone było problemom budownictwa ludowego i jego ochronie, a w szczególności muzeum na wolnym powietrzu. Zgromadziło ono sto kilkadziesiąt osób z Austrii. Bułgarii, Czechosłowacji (znacz;na większość uczestników), Danii, Francji, Grecji. Holandii, Jugosławii, Luxemburga, Meksyku, NRD, Polski, Szwajcarii, Węgier, Włoch i ZSRR. Posiedzenia 'naukowe odbywały się w Wysokich Tatrach (Śfrbske Pleso), .gdzie urządzono wystawę zdjęć architektury ludowej Czechosłowacji oraz publikacji poświęconych ochronie zabytków budownictwa ludowego. Wycieczki objęły następujące miejscowości: Vlkolinec, Martin i Paludza, Bardejov i HervartovGprzez cygańską wieś Lenartov),Śtramberk, Roznov koło Radhosta. W Brnie odbyły się dalsze konferencje i zakończenie Kongresu oraz wyjazd przez Petrov ze słynnymi history'cznymi piwnicami winnymi do Strażnic. Tematyka referatów i dyskusji na posiedzeniach, podana przykładowo, objęła: zagadnienia teoretyczne i praktyczne, a wśród nich ogólne wprowadzające w rozważania szczegółowe (prof. Piero Gazzola Paryż-Werona, dyr. J. Lichner Bratysława) oraz np. "Kryteria oceny wartości wiejskich aglomeracji i ich waga jako zabytków historycznych" (N. Pesić-Maksimović - Belgrad), "Współpraca naukowych dyscyplin w ochronie ludowej architektury" (V. Vinter - Praga), "Ludowa architektura jako historyczny dokument" (K. Baumgarten - Rostock), "Problemy wybrane dot. muzeów na wolnym powietrzu" (B. Kempel'S - Arnhem). Następnie "Teoretyczne i praktyczne zasady organizacji muzeów ludowej architektury w ZSRR" (J. Makowieckij Moskwa), "Wpływ turystyki na zmian~' w ludowej architekturze" (J. Olejnik Tatrzańska Łomnica), ,.Rola muzeów na wolnym powietrzu dla przysz1ości, ze szczególnym uwzględnieniem związku muzeów z w.sią, z której pochodzą zabytJki" (M. Znamierowska-Brilfferowa - Toruń). "Urbanistyczne problemy regeneracji ludowej al'chitektury" (J. Th'llrzo - Martin). �Kronika 361 Zagadnienia szczegółowe, dotyczące budownictwa ludowego, jak np.: "Kamienny dom w Słowacji" (J. Vafeka - Praga), "Rozwój przestrzenny wschodnio-słowackiego domu" (J. Mjartan - Bratysława). Poza tym szereg interesujących referatów poświęcono ochronie zabytków budownictwa ludowego oraz wybranym problemom zwią:lanym z organizacją skansenów w Bułgarii, Czechosłowacji (liczne przykłady), Danii, Estonii, Hiszpanii, Wschodniej Macedonii, Serbii, Szwajcarii, Ukrainie i na Węgrzech. Referowano też zagadnienia praktyczne dot. "Ochrony i konserwacji zabytków budownictwa ludowego" (K. Tomovski Skopje), "Formy IpraktYczne ochrony ludowej architektury in situ" (J. Grabmtiller - Czechosłowacja), "Metody ochrony zabytków budownictwa ludowego" (O. Sujanova - Bratysława), "Przenoszenie zabytków jako jeden ze sposobów opieki nad ludową architekturą" (M. Novakova Czechosłowacja) i inne, ogółem w ilości około 40. W wielu wypadkach referalty były ilustrowane przeźroczami lub filmem. Prof. Piero Gazzola, prezes ICOMOS, w swym znakomitym referacie pt. "Pierwsze kolokwium dotyczące iproblemów ochrony zabytków budownictwa ludowego", rozważa w skali światowej sprawę niedoceniania tej architektury, tymczasem w znajomości jej widzi elementy wiedzy humanistycznej i społecznej oraz realizację wytworów kultury, doskonale odpowiadających swemu przeznaczeniu. Szuka on odpowiedzi na to, jakie wartości twórcze i wychowawcze przynosi ochrona tych zabytków i widzi tu potrzebę rozwiązania problemu badań interdyscyplinarnych, w s:zx::zególnościwśród etnografów i architektów. W :naszym życiu, pełnym hałasu i ruchu, widzi potrzebę zaspokojenia naszych potrzeb u źródeł nacechowanych prostotą, świeżością i liryką. Podobnie jak większość referentów jest on zwolennikiem organizowania s'<ansenów w budynkach pozostawianych in situ, aby dać świadectwo prawdzie historycznej. Konieczność przenoszenia zabytków budownictwa widzi on jedynie wówczas, gdy stanowi ono jedyną możliwą formę ich uratowania. Jest jednak temu przeciwny nie tylko ze względów naukowych, lecz widzi racje moralne i społeczne, które przeciwko temu przemawiają. W stosunku do budynków przenoszonych stawia on wymogi: 1) aby budynki miały wystarczającą przestrzeń, pozwalającą na autonomiczne traktowanie zabytku, 2) aby naturalne środowisko zabytku było gruntownie zbadane przez architekta-pejzażystę, etnologa i antropogeografa, 3) aby przy urządzaniu muzeum celem nie były tylko względy turystyczne, lecz istotne naukowe, 4) aby zabytki architektury ludowej reprezentowały poszczególne regiony w szerokim tego słowa znaczeniu. Bardzo cenną część Kongresu stanowiły wycieczki z ożywionymi dyskusjami, a wśród nich przepiękny wyjazd z Wysokich Tatr w Słowacji nad rzekę Wag do \'lsi Vlkolinec. Wieś ta posiada około 80 zabytkowych chat krytych gontem lub czasem malowaną blachą. Niezwykle urzekające formy budownictwa mieszkaniowego, ilustrujące tradycje technik wiejskich, można było obserwować w miasteczku Stramberk, w którym na stromych zboczach, szczytem do uliczek, stoją na kamiennych lub ceglanych fundamentach drewniane chaty z nieociosanych belek. Dyskusje wprowadzające w problematykę skansenów odbywały się przy dużych makieta'Ch i przy obiektach skansenowskich. Dotyczyly one koncepcji naukowych, jak również prakty=nych realizacji zamierzeń. I tak, wspaniale zapoczątkowany skansen w Martinie, analizowany też w całości na makiecie, ma objąć 100 ha terenu i 240 obiektów z całej Słowacji w ramach 10 wyodrębnionych regionów. Rozwój tego Muzeum opiera się o bardzo poważne, �3{j2 Kronika ,długotrwałe naukowe badania terenowe, a przy jego realizacji wspólpracują etnografowie i architekci. Stanęły już piękne zabytki z Orawy. W Bardejowie, tuż obok słynnego kurortu, powstaje skansen. w którym s',oi jLlL 7 zabytków budownictwa, a ma stanąć 25. W Rożnowle pod Radhostem, w pięknym otoczeniu lasów i wzgórz, ·istnic.le najstarsze muzeum na wolnym powietrzu w Czechach - Muzeum \Vałaskie. Organizację jego zapoczątkował plastyk B. Jaronek, stawiając wkrótce po I wojni~ świiltowej początkowo drewniany ratusz rożnowski, a w latach pr"Jźniejszych stary don mieszczańskL dom sołtysa i inne. Ta część Muzeum nie odpowiada dzisiejszym wymogom muzeów tego typu i podlega uzupelnieniom. Rozwija.j'lca się nowa CZęŚl:. w dużym stopniu poświęcona gospodarce pasterskiej, jest realizowana na 1.3sadach naukowej rekonstrukcji architektury ludowej i środowiska. W Brnie odbyła się też wystawa, na której przedstawiono wybraną Cf.ęŚć arch> \Vum inż. Antonina Kuriala, profesora \Vyższej Szkoly Technicznej w Brnie i jC.L:o współpracowników. Przedstawili oni synoptyczni e usystematyzownnc materialy d,'kumentacyjne dotyczące badań, a w 'szczególności inwentaryzacji zabytków bud,J\\"nictwa ludowego z Moraw i z części Słowacji. Objęły one liczne wspaniałe fotografie, szczegółowe rysunki, rzuty poziome etc. Materialy te, licE.<:IC"~ tysiilCe poz.I·cji posłużyły do opracowania Atlasu Architektury Ludowej, pnygotowanego do drul,u. Wymienione rezultaty badań mają być przydatne nie tylko ze względu na ochrc',nę zabytków i inwentaryzację, lecz mają prowadzić do wniosków rilozoficm.l'c;' w stosunku do współczesnej cywilizacji przemysłowej. Na zakończenie Sympozjum uchwalona została rezolucja, której wnioski w skj'(',cie głoszą, iż: 1. Wszystkie zabytki budownictwa ludowego i ich zcspoly stanowią dokument:.' rozwoju społecznego, zdolności twórczych narodu, stanowiąc .i~·g.()dziedzictwo. Dlatego też moralnym obowiązkiem każdego kraju jest ponoszenie za nie odpowiedzialności w skali międzynarodowej, jego konserwacja oraz integracja i'. życiem wsp"lczesnym. 2. Uczestnicy Sympozjum zwracają się do wszystkich knljów Członk,·)\\.· UNESCO i innych - aby nie dopuszczały do bezlitosnej likwidacji tych specyfic7nych elementów kultury narodowej. 3. Przedstawiają one dobro materialne i w zakresie turystyki sprzyjają wzajemnemu zrozumieniu narodów, stanowiąc też źródlo dochodów. Nalcż.v jednak tak ukierunkować turystykę aby nie zagrażała ona wartości zabytk'·Jw. ani chronionej przyrodzie. 4. Kompleksowość zadania ochrony zabytków, przyrody, śroclowiskn i podniesiE'ni;\ ich społecznej wartości wymaga współpracy w zakresie pbnowania budownicl\\·~l. gospodarki rolnej, finansów itp. 5. Należy je realizować na tle interdyscyplinarnej współpracy na wyso!drn pu· ziomie, przy współudziale specjalistow, zapewniając im wyższe studia itd. 6. Zabytki budownictwa ludowego są nierozłącznie związane i'. krajobrazem i środowiskiem, w którym pow:;ta!y, dlateg·o też należy je po'ZoJlawiaćnieuszkodzone .. i;; situ, tworząc rezerwaty i zony ochronne. Jeśli lo jest absolulnil' niemożliwe, do· puszczalny jest ich tl'ansport na nowe miejs·ce w tym samym regionie g0.')gra[ic.ćnym i środowisku analogicznym do pierwotnego. Szczególną troską należy otoczy0 historyczne wsie, biorąc pod uwagę ich wartość i nową rolę we współczesnym społeczeóstwie. Pożądane, aby w ochronie zabytków budownictwa istniala współpraca z muzeami. �!(ronika 7. Należy szukać nowych możliwości wykorzystywania tych zabytków, aby je ożywić i spowodować ich integrację z życiem współczesnym. li. Warunkiem zasadniczym zachowania zabytków architektury ludowej jest pozyskanie -zrozumienia ze strony organów politycznych, władz wyższych i terenowych oraz społeczeństwa, a w szczególności młodzieży. 9. Dla zrealizowania tych zasad uczestnicy Sympozjum zalecają Komitetowi Wylwnawczemu zwrócić się do UNESCO z propozycją włączenia omawianej problematyki do programu ochrony dóbr kultury i do stworzenia międzynarodowej komisji .roboczej do tych spraw, wypracowania metody badania i inwentaryzacji zabytków ludowej architektury. Uchwalono też, aby co cztery lata organizować podobne Sympozja. Kmjom - członkom UNESCO .i innym krajom, zaleca się: l) prowadzić systematyczne badania i inwentaryzację zabytków ludowej archilektury, :2) wydać \V tej sprawie niezbędne prawa i zarządzenia oraz stworzyć sprzyjające warunki kulturalno-polityczne, ekonomiczne, organizacyjne i administracyjne, :;) l'ozwijać realizację profilaktycznej ochrony przez bieżące remonty, konsel'wCleję i włączenie zabytków ludowej architektury do nowej roli w społeczeństwie. Bardzo urozmaicone towarzyskie zakończenie Kongresu odbyło się w Strażnicy, która pod opieką Rady Naukowej staje się ośrodkiem współpracy etnografów Czech, Moraw i Słowacji, zwłaszcza w niektórych dziedzinach. Słynne festiwale pieśni, muzyki i tańca ściągają tam coraz więcej widzów nie tylko z kraju, lecz z całego świata. W pięknym pałacu, w parku, odbyło się mile wieczorne przyjęcie, którego gospodarzem był Minister Kultury Czeskiej Socjalistycznej Republiki. W pałacu tym znajduje się też muzeum m. in. z piękną kolekcją ludowych instrumentów muzycznych, z ilustracją ich wyrobu, z dos:konalymi zdjęciami 'i świetnie brLJmiącą muzyką ludową i wykładami płynącymi z magnetofonów. Bardzo dobra była obsługa Kongresu. Co dzień ukazywały się powielone w językach kongresowych referaty i biuletyny informacyjne w sprawach bieżących. Poza tym były słuchawki do tekstów tłumaczonych. Uczestnicy Sympozjum otrzymali piękne pubłikacje i inne dary. Maria OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA Znamierowska-Prufferowa MUZEÓW I PARKOW W OPOLU (22-24 IX 1970 r.) ETNOGRAFICZNYCH W dniach 22-24 września 1970 r. Opole było miejscem Ogólnopolskiej Konferencji Muzeów i Parków Etnograficznych zorganizowanej z okazji obchodów 25-lecia powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy, 20-lecia powstania województwa opolskiego oraz otwarcia Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach k/Opola. Konferencja poświęcona była 25-leciu ochrony kultury ludowej na Opolszczyźnie, a jej organizatorami obok Muzeum Wsi Opolskiej były: Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków lvIinisterstwa Kultury i Sztuki, Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu oraz Towarzystwo Przyjaciół Opola. �3(iJ Kronika W Konferencji obok licznie przybyłych przedstawicieli władz partyjnych i państwowych z terenu województwa opolskiego wzięli udział reprezentanci Ministerstwa Kultury i Sztuki w osobach mgr M. Ptaśnika dyrektora Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków i zastępcy tegoż Zarządu mgr S. Brzostowskiego. Na Konferencję przybyło ponad 200 osób reprezentujących muzea i parki etnograficzne, urzędy konserwatorskie, wydziały kultury Rad Narodowych, katedry etnografii i instytuty naukowe. Podczas pierwszego dnia obrad wygłoszono 12 referatów poświęconych etnografii Opolszczyzny, ochronie zabytków budownictwa drewnianego oraz różnym aspektom muzealnictwa typu skansenowskiego. Doniosłym walorem sesji naukowej byłospotkanie pracowników naukowych z reprezentantami administracji państwowej, której zaangażowanie w sprawy określonych regionów jest nieraz głównymi determinantami powodzenia wielu przedsięwzięć z zakresu muzealnictwa i ochrony zabytków. W drugim dniu obrad odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach ki Opoła, placówki powołanej decyzją Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu (1961 r.). Uczestnicy Konferencji zwiedzili skansen, w którym w chwili otwarcia znajdowało się zrekonstruowanych 19 obiektów dużej i 5 obiektów malej architektury. Trzy zagrody z powiatu oleskiego wy:posażone są w oryginalne wnętrza. W zrekonstruowanych spichrzach zorganizowano trzy wystawy .. Pierwsza z nich poświęcona była prezentacji rozwoju Muzeum Wsi Opolskiej, następna dotyczyła działalności opolskiej "Cepelii", trzecia natomiast eksponowała środki ochrony drewna. W ostatnim dniu (24 września) odbyły się dwie wycieczki turystyczne po Opolszczyźnie. Trasa pierwsza prowadziła przez powiatyoleski, opolski i kluczborski, gdzie zachowały się najpiękniejsze zabytki architektury drewnianej; trasa druga obejmowała powiat brzeski, a uczestnicy tej wycieczki mieli okazję zapoznać się z wspaniałymi polichromiami gotyckimi. Antoni Kuczyński SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOSCI OSRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ ZA R. 1971 Prace Ośrodka w 1971 r. skupiały się głównie na gromadzeniu, selekcjonowaniu i analizie posiadanych materiałów. I. Dokumentacja W zakresie gromadzenia oraz weryfikacji materiałów wykonano następujące prace: 1. Uzupełniano kartoteki: - twórców ludowych o bieżące informacje prasowe; - zespołów regionalnych; - członków PTL, o nowe karty osób wstępujących do T-·wa; bibliografii prac z zakresu dokumentacji, informacji, muzealnictwa; uzupełniano z dany'ch uniwersytetów kartotekę prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych oraz wprowadzono nowy system podziału do kartotek; - uzupełniano z danych prasowych kartotekę muzeów i skansenów i wprowadzono s7JCzegółową dokumentację z wycinków prasowych. �363 Kronika 2. Założono kat·totekę: - wystaw etnograficznych; - działaczy terenowych na polu etnografii; - badań terenowych prowadzonych przez katedry i muzea etnograficzne; - rozesłano do muzeów karty dokumentacyjne dotyczące badań terenowych w 11970r.; - opracowano i rozesłano 'pisma do PPRN Wydz. Kultury w sprawie im.prezkult.-oświat. w danym powiecie. II. I n f o r m a c j e 1. Opracowano 7 zestawów dokumentacyjnych do "Kroniki" 56 t. "Ludu". 2. Udzielano infot'Jnacji bieżących zainteresowanym osobom i instytucjom. III. P l' a c e l' Ó Ż n e Prace biurowe, porządkowe i administracyjne; - spis książek i czasopism ODiIE: sprawy finansowe; umowy, rachunki raporty, sprawozdania; segregowanie wycinków prasowych; - korespondencja. W Ośrodku od dnia 1 III 7l zatrudnione są 2 osoby w' wymiarze po pół etatu: mgr E. Putyńska, K. Selmowiczowa. Sekretarka Kierownik ODiIE ODiIE doc. dr B. Jaworska K. Selmowiczowa Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1971 r. PRACE Uniwersytet MAGISTERSKIE Jagielloński - Kraków BODI Ewa, Zwyczaje .i obrzędy agrarne w społeczności wiejskiej we wsi Brenna w latach 1945-1970, prof dr Mieczysław Gładysz. BOROWSKA Ewa, Lata polskiej młodości Bronisława Malinowskiego (Zarys sylwetki uczonego do chwili wyjazdu z Połski w grudniu 1910 r.). prof. dr Andrzej Waligórski. GĘDLEK Grażyna, Wnętrze mieszkalne we wsi Brenna, pow. Cieszyn w łatach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. HERMANTOWICZ Krystyna, Przeobrażenia w produkcji roślinnej na terenie wsi Brenna, pow. Cieszyn w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. KROP Aleksandra, Miary i wagi na przykładzie społeczności wsi Brenna, prof. dr Mieczysław Gładysz. MICHNIOWSKA Barbara, Współczesna twórcwść plastyczna górali istebniańskich (Z badań nad współczesną rzeźbą górali śląskich), prof. dr Mieczysław Gładysz. PLOCZKOW A Barbara, Przemiany w odzieży ludności Beskidu Śląskiego w latach 1900--1939, prof. dr Mieczysław Gładysz. SADOWSKA Ewa, Przeobrażenia w budownictwie gospodarczym w Brennej. pow. Cieszyn "N łatach 1945-1970, 'Prof. dr Mieczysław Gładysz. SKABA Anna, Wytwórcwść domowa i rzemiosło na Polskim Spiszu pod koniec XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. SZABO Piroska, Czas wolny mieszkańców wsi Brenna w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. �Kronika Un iw e l' sy tet i m. Adama M ic k i ew icz a - P ozn a ń LAPOTT Jacek, Tajne związki i ich rola w życiu społeczeńslw opóźnionych w rozwoju, prof. dr Maria Frankowska. LUCZAK Ryszard, Monografia etnograficzna współczesnej wsi Slawsk Wielki w pow. Inowrocławskim, prof. dr Józef Burszta. MAJORKOWSKA Joanna, Wielkopolska w niemieckich badaniach etnograficznyclL do 1945 roku, prof. dr Józef Burszta. OKONIEWSKA Barbara, Współczesna kultura społeczności lokalnej - Slupi Kapitulnej, prof. dr Józef Burszta. PIOTROWSKA Danuta, Obraz i wyjaśnienie świata w mitologii germańskiej i slowiańskiej, prof. dr Józef Burszta. PRINKE Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnograficznych w archeologii, prof. dr Maria Frankowska. SKALSKI Grzegorz, Typy gospodarki pasterskiej na obszarze Karpat, Alp i Sudetów, prof. dr Józef Burszta. STECKA Anna, Folkloryzm na Skalnym Podhalu, prof. dr Józef Burszta. PRACE KOLODZIEJSKA Barbara, zielonogórskiego. Promotor: DOKTORSKIE Garncarstwo ludowe .prof. dr J. BUl'szta. na terenie obecnego wojewód7.twa Praca dotyczy kultury materialnej regionu zielonogórskiego. Poświęcona jest historii i współczesnej sytuacji garncarstwa. Monografia ta łączy w swoich ramach problematykę i metody historii i etnografii. Składa się z dwóch szkiców, z których pierwszy poświęcony dziejom garncarstwa cechowego w okresie od XVII do końca XIX wieku, oparty na archiwaliach i dodatkowo na 'Zabytkach materialnych ma charakter studium historycznego, drugi przedstawia współczesne garncarstwo badane w aspekcie etnograficznym. WALENDOWSKA-ZAPĘDOWSKA Barbara, Elementy afrykańskie w religiach synkretycznych Antyli (na przykładzie haitańs'kiegokultu "vodu"). Promotor: .prof. dr Maria Frankowska. Praca poświęcona jest afro-katolickim religiom synkretycznym Antyli, systemom wierzeniowym dotąd nie skodyfikowanym, biorącym swe źródlo z jednej strony z kuJ.tów afrykańskich, z drugiej z katolicyzmu. Przedmiotem szczególnego zainteresowania są afrykańskie elementy wierzeniowe rozpatrywane w procesie ksztaltowania się kultów synkretycznych Antyli. Z materiałów ODiIE opll:acowala Elżbieta Putyńska �367· Kronika KHAJOWE SESJE. SEMINARIA IV ETNOGRAFICZNE I KONFERENCJE SEMINARIUM (pOZNAŃ 23-25 Szerokie omówienie IV Etnografio.nego kowam' ,icst w "Lud", t. 55, s. 329-335. S£5.).-\ NAUKOWA POSWIĘCONA 50-LECIU (WARSZAWA ETNOGRAFICZNE W 1971 R. AMERYKANISTYCZNE IV) Seminarium Amerykanistycznego MONGOLSKIE.J - 25 VI) REWOLUCJI opubli- LUDOWEJ Dnia 25 czerwca odbyła się w Warszawie sesja naukowa poświęcona 50-leciu Mongolskiej Rewolucji Ludowej, zorganizowana przez Instytut Orientalistyczny i Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Na sesji wygłoszono referaty dotyczace wybnmych zagadnień z zakresu życia politycznego i kulturalnego Mongolii. II! SEMl:'llARIUM POSWIĘCONE WSPOLCZESNYM PRZEMIANOM \V WO.rEWODZTWIE OLSZTYŃSKIM (OLSZTYN WSI l 7-9 VI) MALYCH MIAST Mit;dzy 7 a 9 czerwca odbyło się w Olsztynie III Seminarium, poświęcone przemianom ·,I·si i małych miast w województwie olsztyńskim, zorganizowane przez Pracowni!; t>adali nad Współczesnością i Komisję Etnograficzno-Socjologiczną Ośrodka Badań ~aukowych im. W. Kęll'zyńskiego w Olsztynie. GIÓwn.\'1n tematem obrad były pl'zemiany społeczno-kulturowe wsi na tle przemian tJwnomicznych i kullurowych. OGOLNOPOLSKA KONFERENC.JA PRACOWNIKÓW l\lUZEOW (WIELUŃ 29 IX - 1 X) REGIONALNYCH W :'!liadl od :W wl'ześnia do 1 października odbyła się w Wieluniu, woj. Łódzkie •. Ogó!n0!X'bJ,a Konferencja Pracowników Muzeów Regionalnych, zorganizowana przez. iVLnistersL\l'o Kultury i Sz,~uki - Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Muzeum \I. Wit'Juniu. Muzeum Okręgowe w Łodzi. Konferencja poświęcona była formom i metodom pracy W muzeach. KULTURA LUDOWA (Ko8CIERZYNA DOBREM NARODU 19-20 XI) Pm: :<lkim haslem odbyła się W dniach 19 i 20 listopada w Kościerzynie sesj~ inaugurująca Ogólnopolski Program Ochrony Zabytków Etnograficzny-ch (akcja 'l-letnia), zorganizowana przez Ministerstwo Kultury j Sztuki Zarząd Muze6"1i Ochrony Zabytków. PWRN Wydz. Kultury w Gdańsku, Muzeum Pomorskie· II· Gcla!is:,u, PPRN Wydział Kultury w Kościerzynie. Program Ochrony Zabytków Etnograficznych obejmuje lata 1972-1975 i ma na celu oD,;,:cie w opiekę zabytków kultury ludowej nie tylko przez muzea lecz również pn.ez organizacje społeczne i towarzystwa kulturalne, dzialające na danym tel'cnif \-la zainteresować i wlączyć do akcji całe społeczeństwo. OGOLNOPOLSKI KURS MUZEOLOGOW (LI\NCUT 22-26 Xl) ZOl_,;niZJwany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zarząd Muzeów i Ochrony Zabyt;;u\\' (Jl',lZ Muzeum w Łańcucie, odbył się w Łańcucie ogólnopolski kurs muze'.,l'lgó\·; p,)_~więcon_\·zagadnieniom organizacyjno-prawnym w muzeach, s')ra;v.):n inWl''li<lr,\·zacji i naukowego opracowania zbiorów muzealnych. �368 Kronika V KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA (WARSZAW A 18 i 19 XII) Dnia 18 i 19 grudnia odbyła się w lokalu Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, V Konferencja Etnograficzna, zorganizowana przez IHKM PAN. Referaty przedstawione na konferencji oraz dyskusja, w której udział wlięli reprezentanci wszystkich etnograficznych ośrodków akademickich i uniwersyteckich dotyczyły merytorycznej i organizacyjnej strony opracowania syntezy etnografii Polski. Z materiałów ODilE opracowała Elżbieta Putyńska FESTIWALE, "DNI" I KONKURSY W LATACH 1970 I 1971 Pod nazwą "Festiwale, dni i konkursy" ODiIE od roku 1969 rejestruje mniejsze i większe imprezy, których wspólną cechą jest udział zespołów ludowych, solistów, kapel i różnego rodzaju artystów ludowych. W zbiorze tym znajdują się więc festiwale czysto folklorystyczne takie jak np. festiwal w Płocku jak również dni kultury powiatu czy poszczególnych miejscowości, w których część poświęcona jest kulturze ludowej. Niniejszy przegląd poświęcony jest okresowi dwuletniemu i obejmuje lata 1970-1971. (W poprzednim numerze "Ludu" opublikowano sprawozdanie z roku 1969). Ośrodek zarejestrował w roku 1970 - 85 pozycji, a w roku 1971 - 31. Liczby więc utrzymują się mniej więcej na tym samym poziomie. Pewne imprezy - jak się wydaje - ugruntowały swoją pozycję i zajęły poważne miejsce w krajowym ruchu kulturalnym, niektóre weszły do międzynarodowego kalendarza imprez folklorystycznych (Tatrzańska Jesień i Międzynarodowy Festiwal Fo}klorystyc-LnYZiem Górskich) i stały się zna'ną atrakcją turystyczną. Przechodząc do omówienia ważniejszych wydarzeń z omawianej dziedziny wymienić należy na pierwszym miejscu 2 festiwale krajowe - w Płocku i w Kazimierzu n. Wisłą. Oba mają charakter czysto folklorystyczny. Są one rodzajem krajowego przeglądu, sprawdzianem i konfrontacją osiągnięć szeregu zespołów pieśni i tańca, kapel ludowych, instrumentalistów i solistów, a także kierowników zespołów. Obu imprezom (także i wielu innym) towarzy,szą sympozja, na których omawiane są problemy nurtujące artystów i działaczy. Dyskusje obracają się wokół zagadnień autentyzmu, stylizacji, profesjonalizacji zespołów itp. Nie tu miejsce na szersze omówienie tych dyskusji, chcielibyśmy tylko zwrócić uwagę na ich występowanie w coraz szerszym zakresie. Dyskusje takie organiwwane są przede wszystkim przez działające na danym terenie muzea, ośrodki uniwersyteckie czy wreszcie regionalne towarzystwa kulturalne. Jak już zauważyliśmy w opracowaniu z 1969 r. uderza brak wśród nich PTL jako organizacji, chociaż nader często wymieniane są wśród organizatorów nazwiska działaczy PTL. Osobne i od lat ugruntowane miejsce wśród festiwali zajmuje "Międzynamdowy Festiwal Ziem Górskich". W roku 1971 odbył się on po raz piąty. Od 1970 r. wprowadzono pewne zmiany w organizacji Festiwalu. Poprzedzony jest on krajowymi eliminacjami, które odbywają się w sierpniu w Żywcu. Z eliminacji tychzakwalifikowano w 1971 r. do zakopiańskiej imprezy 6 zespołów i 6 kapel. Jeżeli chodzi o zespoły zagraniczne, to w roku 1970 było i'ch 10, a w roku 1971 - 13. �3<19 Kronika Szczególnym wydarzeniem w omawianych latach była również zakrojona na wielką skalę impreza p.n. "Ogólnopolski Festiwal KultuTalny Związków Zawodowych". Rozpoczęła się ona 17.10.1970 r. w Mielcu III Ogólnopolskimi Spotkaniami Folklorystycznymi. Całość "Festiwalu" została zaplanowana na trzy lata. W roku 1970 odbywały się w całej Polsce przeglądy i eliminacje zespołów na najniższych szczeblach. W roku 1971 - przeglądy na szczeblu wojewódzkim. Na rok 1972 przewidziane jest zakończenie całej akcji finałowymi przeglądami w Warszawie. Festiwal Zw. Zawodowych obejmował wszystkie dziedziny życia kulturalnego, poważne miejsce zajmuje jednak w nich ludowy ruch amatorski. Szereg znanych zespołów pracuje pod patronatem związkowym. Wiele imprez, które odbyły się w 1970 1'. było związanych z obchodami XXV-lecia PRL, taki np. charakter miała duża impreza na Opolszczyźnie. Był to przegląd dorobku powiatów Opolszczyzny, w którym wiele miejsca zajęły występy artystów ludowych, zespołów, jarmarki itp. ODilE prowadzi rejestr omawianych imprez od trzech lat. Z pierwszej obserwacji wyciągnąć można wniosek, że rozmieszczenie różnego rodzaju imprez na terenie kraju, które - jak można chyba przyjąć - jest przejawem aktywności środowisk, jest nierównomierne. Gdyby (co Ośrodek zamierza w bieżącym roku zrobić) na mapę Polski nanieść poszczególne imprezy, wystąpiłyby obszary "puste" obok obszarów s2lczególnie "nasyconych" wszelkiego rodzaju imprezami. Oczywiście należy podkreślić, że informacje, którymi dysponuje Ośrodek są na pewno niekompletne. Opieramy się głównie na wycinkach prasowych. Jeżeli więc jakaś działalność z interesującej nas dziedziny nie ma powiązań z miejscową prasą, nie zostanie przez nią odpowiednio "zareklamowana" i omówiona, może pozostać dla nas nieznana. Wydaje się, że projektowane przez nas "mapy" mogłyby się przyczynić do skorygowania braków w posiadanej przez nas dokumentacji. Mogłoby to stać się za pośrednictwem Oddziałów PTL, które przez swych członków są na pewno powiązane z miejscowym ruchem kulturalnym. Wreszcie mogą one zwrócić uwagę na obszary rzeczywiście "puste", a zasługujące na zainteresowanie, czy też ożywienie na ich terenie sztuki ludowej, ruchu kulturalnego w interesującym nas zakresie. Z materiałów ODiIE opracowała Zofia ETNOGRAFICZNE Woj. białostockie Bia ły st o k łostockiego". Piotrowska WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE gmach Związków Zawodowych: "Sztuka W 1971 R. ludowa regionu bia- B i a ł y s t ok - "Dom Chłopa": "Białostockie wyploty, siwaki i krajki". B i e l s k P o d l a s ki: "Wystawa dorobku twórczego powiatu bielskiego". Kolno - Powiatowy Dom Kultury: "Tropami regionu kurpiow6'kiego". Woj. bydgoskie B y d g o s z c z - Biuro Wystaw Artystycznych: "Przegląd dorobku twórców ludowych działających na terenie woj. bydgoskiego w latach 1945--1971"; "Współczesna sztuka ludowa"; "Wystawa twórczości ludowej". 24 - Lud, tom LVI �370 Kronika B Y d g o s z c z - Biblioteka Miejska na Starym Rynku: "Wystawa sztuki ludowej i publikacji o pow. aleksandro wsk im". By dgo szcZ Wojewódzki Dom Kultury: "Ekspozycja twórczości ludowej i kowalstwa artystycznego". B y d g o s z c z - Park Ludowy: "Wystawa prac ceramika prymitywisly S. Zagajewskiego". C h e ł m n o - "Piwnica": "Wystawa twórców IU.dowych z Pałuk.". G r u d z i ą d z - Klub Technika: "Wystawa haftów kaszubskich". G r u d z i ą d z - Technikum Chemiczne i Elektryczne: "Ceramika, rzeźba, haft kaszubski ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu". N iesza w a Klub Strażaka: "Wystawa sztuki ludowej województwa bydgoskiego". N i e s z a w a - Klub "Aurora": ,,\Vystawa haftu kujawskiego". S z u b i n - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa eksponatów kultury materialnej Pałuk'·. . T o ruń - Muzeum Etnogl'aficzne: "Wystawa haftu ludowego we współczesnym wnętrzu": "Wystawa malarstwa amatorki Janiny Rachwaldowej". T o ruń: "Kiermasz wyrobów sztuki ludO'Wej". T u c h o l a - Szkoła Podstawowa: "Wystawa prac 43 twórców ludowych z okazji dni Borów Tucholskich". Wierzcho sław c e Klub PGR: ,.Wystawa sztuki ludowej miejscowych twórców amatorów", Woj. gdańskie G d a ń s k - Muzeum Archeologiczne: "Wystawa sztuki Indonezji". G d a ń s k - Dwór Artusa : "Wystawa sztuki ludowej". O l i w a - Muzeum Etnograficzne: "Wystawa współczesnych pisanek i kraszanek. pochodzących z terenów Pomorza Gdańskiego"; "Noworoczne rekwizyty obrzędowe": "Kaszubska sztuka ludowa"; ,.Wystawa wileńskiej sztuki ludowej". C h a s z c z y n o: "Wystawa sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej i Powiśla Warmińskiego". K ę t r z y n - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa twórców amatorów z terenu powiatu". Koś c i e r z y n a - Liceum Ogólnokształcące: "Budownictwo kaszubskie"; "Kultura materialna Kaszub". L ę b o r k - Muzeum: "Wystawa obiektów. sztuki ludowej przeniesionych przez osadników pochodzących z Wileńszczyzny". M a I b o r k - Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna: ..Rzeźba ludowa dolnego Powiśla". We j h e r o w o - Powiatowy Dom Kultury: "Sztuka ludowa Ziemi Puckiej i Wejherowskiej". W l a d y s ł a wow o - Dom Rybaka: "Wystawa prac twórców ludowych z powiatu puckiego i wejherowskiego". Ż e l i s t r z e w k/Pucka: "Wystawa po zakończeniu kursu haftu kaszubskiego". Woj. katowickie B i e l s k o B i a ł a - Muzeum: "Zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku w latach 1945-1970". B ę d z i n - Muzeum: "Wystawa pokonkursowa stroju zagłębiowskiego". S zczy r k Dom Turysty: "Wystawa prac twórców ludowych powiatu bielskiego i żywieckiego z okazji tygodnia kultury beskidzkiej"; "Wyslawa rzeźby i twórcwści ludowej". �311 Woj. kieleckie Kielce - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa szopek krakowskich". K i e l c e - Kielecki Klub Stowarzyszenia PAX: "Wystawa rzeźby ludowej w fotografii Jana Świderskiego". Iłża _ Młodzieżowy Dom Kultury: "Wystawa mlodych twórców ludowych". O p o c z n o: "Wystawa strojów ludowych". Pionki - Zakładowy Dom Kultury "Pronit" : "Sztuka ludowa mieszkańców dawnej Puszczy Kozienickiej". P r zy su ch a Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa wycinanek i pająków". P r z y s u c h a - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa tkactwa ludowego". R a d o m - Muzeum Regionalne: "Wieś w malarstwie i rzeźbie". S ł u p i a N o w a: ,.Wystawa kowalstwa artystycznego z okazji "Dymarek" - 71". S t ę P or k ów Klub Zakładowy Ko,palni Rudy Żelaza: "Wystawa dorobku twórców ludowy,ch". Sz y d low i e c - Towarzystwo Miłośników Ziemi Szydłowskiej: "Wystawa twórczości pisarza ludowego z Wysokiej - Michała Mosiolka". W l o s z c z o w a - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa prac twórców ludowych w ramach Tygodnia Kultury Ziemi Wloszczowskiej". Woj. koszalińskie K o s.z a l i n - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarskiej w związku z IX Konkursem Twórczości Pamiątkarskiej i Wyrobów Ludowych woj. koszalińskiego"; "Wystawa wspólczesnej sztuki ludowej Pomorza GdaIlskiego". Koszalin - Zarząd Okręgowy PTTK: "Wystawa wyrobów pamiątkarskich". S ł u p s k - Młyn Zamkowy: "Wystawa etnograficzna". S ł u p s k - Dom Towarowy: "Kaszubski haft". W a l c z - Kawiarnia "Agata": "Wystawa reprodukcji malarstwa Nikifora Krynickiego". Woj. krakowskie Kra k ów: "Wystawa prac Edwarda Sutosza z Nowego Targu". Kra k ó w - Rynek: "Wystawa krakowskich szopek". B o c h n i a - Muzeum Ziemi Bocheńskiej: "Współczesna sztuka ludowa powiatu bocheńskiego"; "Kultura ludowa". Ch r za n ów Muzeum Państwowe: "Wystawa sztuki ludowej twórców powiatu chrzanowskiego". L i m a n o w a: "Wystawa twórców ludowych z okazji Dni Limanowskich". Myślenice - Muzeum Regionalne: "Wystawa Tzeźby w drewnie"; "Wieńce żniwne i dożynkowe"; "Polskie tańce ludowe"; "Wystawa ceramiki ludowej i plakatu muzealnego"; "Sztuka ludowa regionu krakowskiego"; "Wystawa szopek, gwiazd i turoni". N o w Y T a r g - Referat Kultury PPRN: "Wystawa ceramiki figuralnej Jadwigi Czubernat"; "Wystawa malarstwa na szkle Katarzyny Banaś". N o w y T a r g - Dom Kultury: "Wystawa twórców ludowych Podhala". R a b ka - Kościółek: "Pokonkursowa wystawa twórczości ludowej". Zakopa ne Góralska Świetlica "Śwarna": "Wystawa malowidel na szkle, rzeźby ludowej i intarsji". Ż y w i e c - Muzeum Ziemi Żywieckiej: "Budownictwo dawniej i dziś". Ż y w i e c - sala Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej: "Wystawa sztuki.. ludowej prac dziecięcych". �372 Kronika Woj. lubelskie Lu b l i n Młodzieżowy Dom Kultury: "Ludowe wycinanki Lubelszczyzny". L u b l i n - "Chatka Żaka", "Wystawa tkactwa ludowego Lubelszczyzny"; "Wystawa związana z konkursem na sztukę ludową młodzieży wiejskiej Lubelszczyzny": "Wystawa strojów ludowych"; "Wystawa tkanin". G o ś c i e r a d ó w - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa amatorskich pmc malarskich oraz kompozycji ze słomy twóreów z Gościeradowa", G o ś c i e r a d ó w - Świetlica POM: "Wystawa prac miejscowych twórców ludowych". Muzeum Regionalne: "Wystawa kowalstwa artystycznego". Hrubieszów XVII-wieczny Klasztor Domini'kanów: "Wystawa wieńców Krasnobród dożynkowych". Kra.s n y LS t a w - Muzeum Regionalne: "Wystawa tkanin ludowych". K r z c z o n ów: "Wystawa twórców ludowych regionu krzczonowskiego". L ą·c z n a - Muzeum Regionalne: "Ekspozycja malarstwa ludowego", R a ta j e w i c z e - Wiejski Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej", To m a szów Lu b el sk i Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej". Woj. łódzkie LQdź Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne: "KultUl'a dawnej Jap{)nii··. L ó d ź - Tow. Przyjadół Sztuk Pięknych, Klub MPiK "Ruch": "Sztuka ludowa Monic", L ód ź I...ódzki Dom Kultury: "Wystawa współczesnej rzeźby ludowej woj. łódzkiego". L ó d ź - Stary Rynek: "Pokaz rękodzieła artystycznego dawnych mistrzów ludowych". L ę c z y c a - ·Muzeum Zamek: "Ludowa tkanina łęczycka". P a b i a n i c e: "Wystawa wyrobów sztuki ludowej z okazji Pabianickich Dni Kultury". P i a s k i - Ośrodek Nowoczesnej Gospodyni:"Wystawa haftu i wyszywania". R a d o m s k o - Muzeum: "Wystawa pokonkursowa twórczości ludowej". R a waM a z o iW i e c k a: "Kiermasz i ekspozycja wyrobów UJl'tystów ludowych z oka:-Ljiświęta ludowego ma Ziemi Rawskiej". Sieradz Muzeum: "Sztuka ludowa Monie"; "Wystawa pokonkursowa powiatu laskiego - zdobnictwo i tkactwo". S k i e r n i e w i c e - Wydzial Kultury: "Wystawa twórców ludowych". T om a szów Ma zow i eck i Muzeum: "Wystawa prac uczestników konkursu na sztukę ludową". Woj. olsztyńskie O l s z t y n - Muzeum: "Polski drzeworyt ludowy". O l s z t y n - Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa twórczości ludowej, pamiątek i plastyki amatorskiej mieszkańców Olsztyna i powiatu olsztyńskiego"; "Wystawa Otto Szulca - Wikliniarza, rzeźbiarza i malarza". R e s z e l - Zamek: "Seria wystaw sztuki ludowej z okazji Dni Folkloru Warmii i Mazur". Woj. poznańskie P o z n a ń - WZSP: "Wystawa modeli polskich wiatraków". G n i e z n o: "Prezentacja twórczości garncarzy, wycinankarzy, rzeźbiar7.Y i malarzy". K o n i n - Muzeum Zagłębia Konińskiego: "Wystawa prac twórców ludowych". �Kronika 373 K o n i n - Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej, fotografiki oraz tWÓl'czości plastyków amatorów z okazji konińskiej wiosny artystycznej". P ił a- Muzeum Staszica: "Wystawa twórczości ludowej regionu nadnoteckiego". Sosna Wiejski Dom Kultury: "Przegiąd dorobku twórców ludowych powiatu sępolińskiego". T u rek - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa prac ośmiu twórców ludowych"; "Drewniana rzeźba ludowa Zdzisława Staszaka". Woj. rzeszowskie R z e s z ów - Muzeum Okręgowe: "Droga do chleba"; "Strój ludowy"; "Rzeszowska plastyka obrzędowa okresu Godnych Świąt". D y n Ów - Sala posiedzeń MRN: "Ludowe kowalstwo .artystyczne wsi rzeszowskiej". D y n ó w - sala wystawowa: "Zabytki architektury w powiecie brzozowskim". M i E' l ec: Zakładowy Dom Kultury WSK: "Wystawa malarst!Wa i wycinalllki ludowej". M i e I e c - "Sztuka ludowa Podhala"; "Ekspozycja rumuńskiej sztuki ludowej". Woj. szczecińskie S z c z e C' i n Muzeum, Zamek Książąt Pomorskich: "Doroczna wystawa dorobku plastyków amatorów i ludowej twórczości artystycznej". Woj. warszawskie War s z a w a "Dom Chłopa": "Współczesna sztuka ludowa Lubelszczyzny"; ,.Wystawa rzeźby ludowej Sto Denkiewicza"; "Wystawa wyrobów białostockich twórców ludowych"; "Rzeźby Włodzimierza Naumiuka na tle tkanin białostockich". War s z a wa - Pałac Kultury i Nauki: "K,ubańska sztuka ludowa". W a r s z a w a - Staromiejski Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej". W a r s z a wa - Stołeczny Dom KultUlry: "Wystawa kiczu bazarowego". Wa r sza w a Salon Wystawowy "Sigma": "Rzeźba ludowa Antoniego Taborowieza". • Wa r sza w a Pałac Towarzystwa Sztuk Pięknych: "Wystawa rzeźby w drewnie Tomasza Ligasa z Krościenka". Warszawa - Węgierski Instytut Kultury: "Węgierska sztuka ludowa". Gostyn in Powiatowy Dom Kultury i Muzeum Mazowieckie: "Wystawa sztuki ludowej regionu gostynińskiego". L o m ż a - Muzeum Kurpiowskie: "Wystawa pokonkursowa nanajpiękniejszą wypiek ankę z ciasta". M i ń s k M a z o w i e c ki: "Wystawa twórczości ludoweJ". M I a w a - Muzeum Regionalne: "Rzeźba ludowa". N i w is k a szkoła: "Wystawa prac ludowego rzeźbiarza Witolda Lorentowicza". P ł o c k - Muzeum Mazowieckie: "Wystawa sztuki ludowej Mazowsza"; "Wystawa sztuki ludowej w ramach V Ogólnopolskiego Festiwalu Folklorystycznego". P u ł a w y - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa wyrobów plecionkarskich, wikliniarskich, ceramicznych". Woj. wrocławskie "Dawna wieś dolnośląska"; "Wystawa W l' o c ł a w Muzeum Etnograficzne: obrzędowej plastyki ludowej oraz pisanek i palm"; "Wystawa współczesnej sztuki ludowej na Kujawach": "Wyroby ludowe i artystyczne, wystawa pamiątek wrodawskich"·. Muzeum Architektury: "Styl zakopiański w architekturze". Wroclaw Wojewódzki Dom Kultury: "Wystawa prac Jarosława Furgały". Wrocław �37·1 Ktonika L u b a ń: "Wystawa wojewódzkiej sztuki ludowej w ramach Dni Folkloru i Sztuki Ludowej"; "Wystawa mebli i rzeźb wykonanych przez ludowego twórcę ze wsi Polwica - Jarosława Furgałę"; "Ekspozycja sztuki ludowej, metaloplastyki i lwórczości malarskiej". Woj. zielonogórskie Z i e lon a Gór a - Salon Wystaw Artystycznych: "Ekspozycja prac nagrodzonych w Wojewódzkim Konkursie Sztuki Ludowej"; "Rzeźba ludowa"; "Ekspo7.ycja wyrobów pamiątkarskich". L u b sko - Powiatowy Dom Kultury: "Wystawa sztuki ludowej". Ś w i e b o d z i n - Muzeum Regionalne: "Sztuka i rzemiosło artystyczne w XVXVII w.". Wystawy zagraniczne Berlin Zachodni: "Rzeźba ludowa w Polsce". G e t y n g a: "Wystawa polskiego malarstwa na szkle i rzeźby ludowej". G o t e b o r g: "Życie górali podtatrzańskich". L o n d y n: "Wystawa polskich przedmiotów gospodarstwa domowego i 5z1uki ludowej". P a ryż - Galeria "Seraphine": "M.alarstwo naiwne". S t r a s b u r g - Dom Towarowy "Magmod" : "Wystawa polskiej sztuki ludowej rzemiosła artystycznego". Z materiałów ODiIE opracowała Elżbieta MUZEUM REGIONALNE Putyńska i Krystyna Selmowiczowa W BRZEZINACH Od 1967 roku istnieje i działa w Brzezinach k/Lodzi Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Ziemi Brzezińskiej. Towarzystwo zrzesza w swych szeregach 166 członków - przedstawicieli różnych warstw społecznych. Nadrzędnym zadaniem Towarzystwa było dążenie do zorganizowania Muzeum Regionalnego. Członkowie Towarzystwa, zrzeszeni w pięciu sekcjach, prowadzili wielokierunkową działalność zmierzającą do powstania Muzeum. W okresie od 1967 do 1971 roku Towarzystwo zebrało szereg cennych eksponatów z zakresu materialnej i duchowej kultury ludowej, historii regionu, numizmatyki, historii sztuki. Przedmioty te, były gromadzone w większości przypadków w formie darów, tylko nieliczne z nich, głównie elementy stroju ludowego zakupiono. Towarzystwo borykało się z wieloma trudnościami natury organizacyjno-merytorycznej. Najistotniejszym problemem bylo uzyskanie lokalu dla przyszłego Muzeum. Tymczasowym .pomieszczeniem zarówno dla Towarzy:stwa jak i dla rosnących ciągle zbiorów była Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Brzezinach. Z czasem wspóEstnienie tych dwóch instytucji stało się niemożliwe z istotnego powodu jakim był ciągły brak miejsca. Na jesieni 1971 roku zlikwidowano Przedszkole nr 1, zajmujące lokal. o powierzchni okolo 90 m2, składający się z pięciu izb. Budynek ten, wchodzący 'w skład zabudowań pałacyku przy ul. Świerczewskiego 49 w Brzezinach, prze7.naczono na Muzeum Regionalne. Jednocześnie władze miejscowe czynią starania zmiel7.ające do wykupienia z rąk prywatnych całego obiektu tj. dwóch budynków o łącznej po- �3'10 Kronika wierzchni zabudowy 2117 m" wraz z placem. Po dokonaniu remontu kapitalnego i adaptacji budynków, przyszłe Muzeum miałoby doskonałe warunki pracy. Działka okalająca budynki, umożliwiłaby zorganizowanie małego skansenu. Równocześnie z uzyskaniem wolnego lokalu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Brzezinach, wystąpiło do Ministra Kultury i Sztuki z prośbą o powołanie Muzeum Regionalnego. Z dniem J października 1971 roku zatrudniono pracownika - magistra etnogl'afii, powierzając mu zorganizowanie Muzeum Regionalnego \V B17:ezinach. Elżbieta PutYliska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57f75d2abc7b58288fac64527ead175b.pdf bbbd30e78bba88a5dc9fb3e149d79031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1335 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.351-386 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. c E R E z N E J Lud, t. 57, 1973 .Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und Vineta. (Friihe Kulturen Urania-Verlag, Leipzig-Jcna-Berlin 1971, ss. 285, 79 ryc. oraz flO zdjęć czarno-bialych i barwnych na osobnych tablicach. Westslawen). der w tekście Badania nad wczesnośredniowieczną Słowiańszczyzną, zajmującą obszary między Labą i Dnieprem i od Bałtyku po Dunaj, prowadzono podczas ostatniego ćwierćwiecza z olbrzymim rozmachem. Nastąpił szeroki rozwój prac archeologicznych, a nieliczne z tego czasu przekazy i źródła pisane mediewiści poddali ponownym wnikliwym studiom. Do badań - zwłaszcza nad nazewnictwem - włączyli się językoznawcy, nie mówiąc już o innych dyscyplinach pomocniczych, które przyczyniły się do rozwiązania wielu skomplikowanych zagadnień dotyczących przebie-. gu procesu dziejowego na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery. Częstokroć badania te ujęto \V odpowiednie ramy organizacyjne i instytucjonalne dla sprawniejszej realizacji przedyskutowanych uprzednio i ustalonych programów badawczych. Oparcie tych ostatnich na marksistowskich założeniach metodologicznych doprowadziło do zmiany dawnych poglądów i przewartościowania ocen dotyczących prawidłowości, jakie zachodziły w procesach historycznych, a więc również i w rozwoju kulturowym plemion słowiańskich. Powstała obszerna literatul"a pl'zedmiotu, w której obok publikacji źródłowych i rozpraw o charakterze monograficznym pojawia się coraz więcej prób całościowego ujęcia problematyki i syntetycznej prezentacji dotychczasowych osiągnięć. Podstawowe prace na ten temat ukazały się w krajach słowiańskich, przede wszystkim w Polsce, Związku Radzieckim i Czechosłowacji. Duży wkład wniosły w tym zakresie także badania prowadzone w innych krajach, w tym również Niemieckiej Republiki Demokratycznej, gdzie do czołowych reprezentantów archeologii zachodniosłowiańskiej należy prof. dr habi!. Joachim Herrmann, dyrektor Centralnego Instytutu Historii Starożytnej i Archeologii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Znany jest on w równej mierze z prowadzonych przez siebie badań terenowych (np. prace wykopaliskowe na wczesnośredniowiecznym kompleksie osadniczym w Tornow, pow. Kalau), jak i doskonałych st\ldiów na temat Słowiańszczyzny Połabskiej. Wypada tu wymienić jego podstawowe dzieła: Siedlung, Wirtschaft und gesellschaftliche Verhiiltnisse del' slawischen Stiimme zwischen Oder/Neisse und (Berlin 1968) i Die Slawen in Deutschland (Berlin 1970). Stanowią one oryginalne i wnikliwe próby syntetycznego ujęcia wyników badań archeologicznych i nauk pomocniczych nad strukturą osadniczą, gospodarczą i społeczno-polityczną plemion zachodnioslowiańskich w okresie od VI do XIII wieku. Duża ilość dokładnie przeanalizowanych materiałów rzeczowych z terenu NRD oraz konieczna a równocześnie doskonała znajomość rezultatów podobnych prac z obszarów polskich i czechosłowackich ułatwiły J. Hermannowi przedstawienie szeElbe �Recell,'Zje. pr-;eqlądy wydawnictu: 'i C?C1$opism rokiemu kręgowi czytelników swego kraju calokształtu kultury Słowian zachodnich. zasiedlających we wczesnym średniowieczu rozległe tereny od wybrzeży Bałtyku po Czechy i Morawy. Uczynił to w interesującej książce pod tytułem: Zwischen Hradschin und Vineta. W opracowaniu tym postawił autor przed sobą niezwykle ambitne zadanie prezentacji, w sposób przystępny a jednocześnie zgodny z ostatnimi osiągnięciami naukowymi, rozwoju historycznego oraz kultury materialnej i duchowej mieszkańców ziem "między Hradczynem i Winetą" (dzisiejszym Wolinem). U polskiego czytelnika publikacja ta budzi zrozumiałe zaintel'esowanie z kilku względów. Po pierwsze dlatego, że znane mu są z literatury niemieckiej sprzed ćwierć wieku niepochlebne - oględnie mówiąc - sformułowania na temat Słowian i ich kultury; zresztą jeszcze i w obecnie ukazujących się pracach niektórych autorów zachodnioniemieckich można spotkać się z 'Poglądami, że Słowianie właściwie nie wytworzyli własnej kultury i zawdzięczają ją głównie impulsom zachodnim. Po drugie, czytelnik polski orientujący się dobrze - w wyniku szerokiej akcji badawczej podjętej z okazji Millennium o poziomie kultury swoich przodków w początkowym okresie powstawania państwa i narodu polskiego, z ciekawością porówna poglądy badaczy wschodnioniemieckich na ten sam temat, oparte równie:i: na bogatych źródłach archeologicznych. J. Herrmann stara się w sposób obiektywny wprowadzić czytelnika w interesujący rozdział dziejów związany z genezą i początkowym rozwojem państw zachodniosłowiańskich. Czyni to poprzez ukazanie nie tylko wzrostu gospodarczego widocznego w osiedlach wiejskich, grodach i powstających pierwszych miastach. ale również materialnych warunków życia codziennego mieszkańców, ich obyczajów, wierzeń, sztuki i wszelkich dających się uchwycić śladów ich własnej i oryginalnej kultury. Rozdział pierwszy poświęcony jest wzmiankom historycznym o ludach słowiańskich, ich drogach i kierunkach wędrówek na zachód i południe, omówieniu walk z Hunnami i Awarami i o rozmieszczeniu poszczególnych plemion zachodniosłowiańskich. Nie zawsze były to plemiona niezależne politycznie, a ich wzajemnych stosunków nie cechowało stałe i harmonijne współżycie. Dopiero z biegiem czasu łączyły się one w większe związki o charakterze obronnym lub zaczepnym. W wyniku wewnętrznych procesów i przemian udawało się stworzyć często terytorialnie rozległe, ale nie dość trwałe organizacje typu protopaństwowego, jak np. państwo Samo na czy państwo Wiślano Pierwszą właściwą, w pełni rozwiniętą organizację tego właśnie typu stanowiło Państwo Wielkomorawskie, a po jego upadku państwa polskie i czeskie, a na płn.-zach. obotryckie. Autor słusznie podkreśla, że mimo znacznego zróżnicowania wewnętrznego plemiona słowiańskie wykazywały wiele cech wspólnych, przede wszystkim w zakresit! rozwoju ekonomiczno-społecznego, organizacji produkcji i rzemios( w tworzeniu ośrodków miejskich itd. W odniesieniu do Słowian zachodnich stwierdza, że zapoznali się oni z osiągnięciami antycznych cywilizacji zarówno od promieniującego na wschodzie ośrodka bizantyjskiego, jak również przyswoili sobie wiele z sukcesji kultury zachodnio-rzymskiej za pośrednictwem frankońskim. Nie ogranicza się bynajmniej do podkreślenia wpływów zewnętrznych na kulturę Słowian zachodnich. Dobitnie podkreśla znaczenie związków kulturowych, wynikających z własnej, kształtującej się w ciągu tysiącleci tradycji. Wstępny rozdział, poświęcony okresowi wielkich przemieszczeń się grup plemiennych, kończy omówieniem wyodrębnieni:} się trzech wielkich grup: Słowian zachodnich, południowych i wschodnich, wyróżniając w ramach pierwszej grupy około 7{) l'óżnvch plemion poświadc7.0n~·ch �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 353 źródłowo w ciągu IX-XI wieku. Dowiadujemy się z niego również o zajmowaniu obszarów opuszczonych przez plemiona germańskie przesuwające się na zachód i południe lub o osiedlaniu się Słowian wśród rzadko rozsianych osad pozostałej ludności germańskiej na terenach na zachód od Sali (Saale), graniczących z państwem najpierw turyńskim, a potem frankońskim, o charakterze tego osadnictwa, o powstających okręgach grodowych (opolach) itd. Tę bardzo interesującą próbę odtworzenia geografii plemiennej przedstawia autor na tle naturalnego krajobrazu, przy równoczesnym uwzględnieniu całokształtu przemian zachodzący,ch w ciągu IX-XII wieku. Właściwą podstawę warunkującą rozwój kultury Słowian upatruje autor w rolniczo-hodowlanym typie gospodarki, przy czym odpowiednio ważną rolę przypisuje rzemiosłu wyodrębniającemu się z przemysłu domowego oraz wzrastającej wymianie handlowej. O tych zagadnieniach traktuje następny rozdział książki, poświęcony uprawie ziemi i różnym systemom tej uprawy, hodowli i myślistwu, wytopowi żelaza, sposobom uzyskiwania soli, różnym gałęziom rzeiniosła, kupcom i handlarzom i wreszcie szlakom handlowym. Autor słusznie stoi na stanowisku, że dla poznania i stwierdzenia, w jakim stopniu osiągnięcia kulturowe są istotne dla rozwoju życia społecznego, konieczna jest znajomość wzajemnych powiązań między gospodarką a strukturą społeczną i polityczną. Wyrazem tego są między innymi legendy o rolniczym pochodzeniu dynastii Przemyśl idów w Czechach i Piastów w Polsce. Można przyjąć, że poziom rolnictwa w zakresie technicznym (tzn. zestaw narzędzi oraz systemy upraw) a nie przestrzennym, gdyż ten uległ zwiększeniu, utrzymał się wśród Słowian zachodnich aż do średniowiecza. Zastosowanie okutego żelazną radlicą pługa umożliwiło wydatne zwiększenie produkcji rolnej pod względem uprawianego areału i wydajności plonów. Chów zwierzą t domowych stanowił drugi zasadniczy człon gospodarki; hodowano głównie bydło i nierogaciznę. Hodowla koni nabierała z czasem dużego znaczenia w związku z powstawaniem drużyn zbrojnych. Na tak obszernym terytorium w dorzeczu Odry i Laby musiały istnieć oczywiście różnice zarówno w zakresie, uprawy ziemi i chowu zwierząt, zależnie od właściwości naturalnych zasiedlanych obszarów. Np. na terenach nad Szprewą i Hawelą, czy na piaszczystych polanach Meklemburgii, plony zbóż nie były tak obfite, a stada bydła tak liczne, jak na lessowych glebach Śląska, Małopolski czy Moraw. Dlatego też w materiałach kostnych uzyskanych z obiektów badanych na terenie np. Brandenburgii prawie połowę stanowiły kości zwierząt dzikich. Rozwoju rolnictwa nie można wyobrazić sobie bez zwiększenia asortymentu odpowiednich narzędzi żelaznych; radlic, krojów, półkosków, sierpów, toporów i siekier, produkowanych przez wyspecjalizowanych hutników i kowali. Uzyskiwanie żenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średzania żelaza (stal), pozwalający na znaczne polepszenie jakości narzędzia i przedłużenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średniowieczu. W XI w., w związku z dużym zapotrzebowaniem na broń, zaczęły powstawać, zwłaszcza w Polsce i w Czechach, wyspecjalizowane w kuźnictwie osady produkujące na potrzeby zbrojnych drużyn, utrzymywanych przez władców lub ich pełnomocników. Wśród społeczności zachodniosłowiańskiej proces podziału pracy występoWał coraz wyraźniej od VII-VIII w., kiedy można było już wyróżnić 7-3 odmiennych rodzajów produkcji (rolnictwo, chów zwierząt, kuźnictwo, garncarstwo, tkactwo, obróbka drewna, bartnictwo); w X wieku liczba ta wzrosła do około 25 rodzajów, 23 - Lud, t. LVII �35J Recenzje, przeglądy wydawnictw i cza~opism a w XII w. - do ponad 30 (m. in. metalurgia kolorowa, szklarstwo, bursztynim'stwo, produkcja kamieni żarnowych itd.). W wyniku wzmożonego rozwoju produkcji i specjalizacji rzemiosł mógł rozwijać się handel zarówno dalekosiężny, jak i lokalny. Od X w. na obszarach zajętych przez Słowian zachodnich obserwuje się bardzo aktywną działalność handlową kupców orientalnych i zachodnioeuropejskich. Szlak z Kijowa przez Kraków do Pragi z odnogą na Wrocław-Erfurt-Frankfurt n. Menem zaliczał się we wczesnym średniowieczu do najważniejszych dróg handlowych o charakterze transkontynentalnym. Tą drogą na ziemie słowiańskie dostawał się chiński jedwab (Opole), arabska broń (Stara Koufim w Czechach) i przede wszystkim monety srebrne. Ogromny przypływ srebra przyczynił się do powszechnej produkcji ozdób i biżuterii, nieraz o dużej wartości artystycznej. Liczne skarby srebrne z tego czasu (IX-XI w.), ważące często kilka kilogramów cennego kruszcu w postaci ozdób, monet lub stopionych brył (np. skarb z Gellenthin w NRD ważył 12 kg), są dowodem nie tylko wzrastającego znaczenia kupców jako nowej warstwy społecznej, lecz także stanowią wyraźny i wymierny wyznacznik archeologiczny, świadczący o uzyskiwaniu poważnych nadwyżek produkcyjnych umożliwiających gromadzenie bogactwa. Na Morawach zjawisko powyższe można obserwować już od IX w., w Czechach, Polsce, na Pomorzu w ciągu X w., a u Obotrytów i Słowian nadłabskich w XI w. Skarby znajduje się również w mniejszych osiedlach, co świadczy o kształtowaniu się rynku lokalnego i o stopniowym bogaceniu się także ludności wiejskiej. Bardzo interesujące są stwierdzenia autora o istnieniu propol'cji zachodzących między wzrostem produkcji (około 5/6-krotnie od VIII/IX do XII w.) a powiększaniem się liczby ludności na poszczególnych obszarach zachodniej Słowiańszczyzny. W trzecim rozdziale została szeroko omówiona mechanika powstawania feudalnych organizmów państwowych i tworzenia się narodowości. Autor wykorzystuje w tym zakresie wszelkie dostępne źródła pisane i koreluje je z wynikami badań archeologicznych. W jasnym i zrozumiałym wykładzie przedstawia skomplikowaną drogę procesów społeczno-politycznych prowadzących do wytworzenia się - w wyniku społeczno-ekonomicznych i historycznych uwarunkowań - różnych form organizacji społeczno-politycznych jak: oligarchia plemienna (Wieleci), państwa-miasta (np. Wolin - legendarna, użyta w tytule książki - Wineta), organizmy protopaństwowe i państwowe, np. wspomniane już wyżej pierwsze zachodniosłowiańskie państwo Samona, następnie Państwo Wielkomorawskie ze stolicą w Mikulcicach, któremu po stuletnim istnieniu śmiertelny cios zadali Węgrzy. Po jego upadku, na terenie Czech powstało państwo Przemyślidów ze stolicą w Pradze. W tym samym prawie czasie pojawiło się na obszarach nadwarciańskich państwo Polan, które szybko powiększało swoje terytorium. Twórcy obu tych państw, Wacław i Mieszko, zdawali sobie sprawę ze znaczenia chrześcijaństwa przyjmując je jako nową ideologię, bardzo pomocną przy utrwalaniu władzy państwowej. Wnikliwie i obszernie przedstawia autor tendencje zróżnicowań społecznych i powstawanie form organizacji państwowej na obszarach leżących na zachód od Odry, zasiedlonych przez Lutyców-Weletów, Obotrytów, Ranów itd. Chociaż tendencje te pojawiły się dosyć wcześnie również i wśród tych plemion, w rezultacie niepomyślnej konstelacji politycznej (najazdy Franków w IX w. i Niemców w X w.) nie doszło tutaj do powstania trwałych organizmów państwowych. Następny rozdział, a właściwie nowa część pracy pt. "Pochód cywilizacji" (Gang der Zivilisation) posiada charakter bardziej szczegółowy i przypomina w pewnym stopniu znany cykl publikacji "Zycie codzienne ..." �Hcccn.:jt', przcqfqdy wydallJnlctwi czasopisn1 355 W interesujący sposób autor mówi o tym,. jak społeczny podział pracy, rozwarstwienie społeczne i powstanie centralnej władzy państwowej zmieniły życie i kulturę ludów zachodnioslowiańskich. Na skutek pojawiających się coraz ostrzejszych sprzeczności, prawie jednakowy dotąd charakter kultury materialnej, a także i duchowej, zaczął ulegać coraz szybszym przemianom. Ludność rolnicza i po części także rzemieślnicza mieszkała głównie w ziemiankach lub jednoizbowych domach naziemnych, zaś w grodach, zwłaszcza centralnych, związanych często z ośrodkami kultu religijnego, zaczęła pojawiać się architektura kamienna. Obronne wały i wieże grodów 'służyły nie tylko jako zabezpieczenie władzy przed wewnętrznymi i zewnętrznymi nieprzyjaciółmi, ale równocześnie budziły respekt przed nią. Autor podaje wiele szczegółów dotyczących budowy pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, różnych sposobów ich konstrukcji, urządzeń i wyposażenia wnętrz. Przechodzi następnie do przestrzennego rozplanowania osad, będącego - według niego - niewątpliwym produktem społecznogospodarczego procesu rozwojowego niezależnego od etnicznego charakteru mieszkańców. Czytelnik dowiaduje się w dalszym ciągu tego rozdziału, że na terenie Słowiańszczyzny zachodniej w okresie od VI do XII w. powstało około :3 000 grodów o różnych rozmiarach, kształtach i funkcjach, w zależności od stopnia rozwoju gospodarczego i politycznego. Łączył je jeden schemat konstrukcyjny, to znaczy budowano je na planie koła lub owalu (z tego obszaru znane są też grody wieloboczne - S. J.), albo form do nich zbliżonych. Grody książęce wyróżniały się wielkością, potężniejszymi umocnieniami, a także zróżnicowaną zabudową, na którą składały się pomieszczenia księcia lub jego namiestnika, mieszkania wojów, kwatery rzemieślników, chaty służby oraz budynki i urządzenia gospodarcze, jak spichrze, stajnie, studnie itp. Od X w. w grodach centralnych eksponowane miejsce zajmowała budowla kościelna, najczęściej kamienna. W części poświęconej początkom miast, po ogólnym przedstawieniu tendencji miastotwórczych, autor szerzej omówi! ośrodki miejskie dzisiejszych Moraw (np. Mikulcice, Stare Mesto i in.), Czech (Praga, Levy Bradec), Polski (Gniezno, Gdańsk, Opole, Wolin), północnych Niemiec (Lubeka, Teterow i in.), by w podsumowaniu podkreślić postępowy wpływ takich ośrodków na kulturę najbliższego zaplecza i promieniowania na dalsze środowisko. Jedną z charakterystycznych cech osad wczesnomiejskich było pojawienie się architektury kamiennej. Z nowego budulca wznoszono przede wszystkim świątynie, na wzór tradycjonalnych budowli sakralnych na obszarach śródziemnomorskich, oraz budowle świeckie (palatium). Na omawianym terytorium można wyróżnić pięć dużych ośrodków przedromańskiego budownictwa kamiennego: morawski, czeski, saksoński, małopolski i wielkopolski. Kolejną część opracowania poświęca autor "... człowiekowi, jego kulturze i obyczajom". Prezentuje typy antropologiczne mieszkańców, mówi o dręczących ich chorobach i poziomie ówczesnej higieny. Przy opisie wyglądu rekonstruowanych mieszkań dłużej zatrzymuje się nad ich wyposażeniem, z którego zachowało się najwięcej naczyń glinianych. Poświęcenie im większej uwagi jest zrozumiałe, ponieważ ceramika stanowi dla archeologa bardzo ważny relikt, ułatwiający nie tylko ustalenia chronologiczne, ale pozwalający także wyciągać wnioski o wzajemnych, nieraz bardzo odległych oddziaływaniach kulturowych. Swoje rozważania o kulturze materialnej większych grup ludności na przykładzie rozwoju garncarstwa uzupełnia autor przejrzystym zestawieniem przewodnich typów zachodnio-słowiańskiej ceramiki naczyniowej od VI do XII w. (s. 186-189). Nawiązując do wyposażenia domostw autor wspomina o rozmaitych naczyniach �356 Recenzje, przeglądy wy(tawnictw ; czasopism drewnianych: talerzach miskach, kubkach i czerpakach, wiadrach i beczkach, a następnie o skrzyniach często zaopatrzonych w kłódki, plecionych kobiałkach, koszach itp. Wiele uwagi poświęca technikom tekstylnym, przędzeniu przy pomocy przęślików i tkaniu na pionowych i poziomych warsztatach tkackich. Przytacza opinie polskich badaczy dzielących europejskie tkaniny wczesnośredniowieczne na cztery klasy; na omawianym obszarze produkowano materiały lniane i wełniane zaliczane do dwu ostatnich klas, niemniej wyraża pogląd, że jakość tkanin zachodniosłowiańskich w IX-XII w. niewiele odbiegała od średniej europejskiej, a ilościowo w pełni pokrywała miejscowe zapotrzebowanie, zarówno w zakresie własnej konsumpcji, jak i danin świeckich i kościelnych, stanowiąc często namiastkę środka płatniczego. Stroje większości ludności nie były wielce zróżnicowane, a uzupełniały je dodatki w postaci pasów z okuciami u mężczyzn, drobne aplikacje i ozdoby u kobiet. Ubiór przedstawicieli warstw wyższych był oczywiście okazalszy, a u kobiet strojniejszy, uzupełniony srebrnymi naszyjnikami, koliami z paciorków szklanych i bursztynowych, do których dochodziły srebrne pierścienie, wisiorki, a zwłaszcza brązowe lub srebrne kabłączki skroniowe, tak charakterystyczne w zestawie ówczesnej biżuterii słowiańskiej. Wykonane ze skóry obuwie odznaczało się, zwłaszcza u mieszkańców znacznych grodów i miast (np. Opole, Gdańsk i in.), doskonałością wyrobu i bogatym zdobnictwem. Z uwagi na wysoki koszt wytwarzania, dużą wartość przedstawiała broń, szczególnie miecze i zdobione topory bojowe. Najwyraźniej różnice społeczne uwidaczniały się więc w rodzaju uzbrojenia: prostym wojownikom musiały wystarczyć topory, włócznie i łuki, członkowie starszyzny nosili miecze, głównie importowane z obszarów nadreńskich oraz okazale topory, często inkrustowane srebl·em. Książęta słowiańscy starali się tworzyć dobrze uzbrojone oddziały konne. Np Mieszko I posiadał drużynę liczącą ok. 3000 jeźdźców, a Mścisław pomorski (981 r.) na czele tysiąca rycerzy towarzyszył Ottonowi II do Italii. Podobnie postępowali inni. Swiadczą o tym liczne wędzidła, strzemiona a zwłaszcza ostrogi, znajdywane prawie w każdym grodzisku, nie rzadko także w osadach wiejskich. W okresie od VII do XI w. gruntownym przemianom uległy normy moralne i tzw. stosunki międzyludzkie. Przed powstaniem organizacji państwowych panowały stare obyczaje i pojęcia, powstałe jeszcze w bezklasowej społeczności. Należały do nich udział w wiecach i zgromadzeniach publicznych, obrona obszaru należącego do plemienia, obowiązek zemsty rodowej itp. Przysłowiowa dziś jeszcze słowiańska gościnność wywodzi się z obyczajowości typowej dla okresu wspólnoty. Ludność słowiańska tworzyła społeczność skorą do wspólnych zabaw. Z wykopalisk znane są liczne instrumenty muzyczne, głównie strunowe (gęśłe, harfy), grzechotki gliniane i drewniane, fujarki i piszczałki. Jak wiadomo ze źródeł bizantyjskich i arabskich, Słowianie znali przynajmniej 30 do 40 różnych instrumentów muzycznych, przy któl'ych akompaniamencie śpiewano i tańczono podczas różnych obrzędów i uroczystości, z okazji świąt, początkowo pogańskich a później chrześcijańskich. Innymi przejawami życia publicznego były zgromadzenia i wiece, na których podejmowano decyzje w sprawach ważnych dla grupy; silnie z nimi związane były zgromadzenia łączące się z kulturowo-religijnym światem pojęciowym mieszkańców. Przyjęcie chrześcijaństwa przez warstwy panujące nie oznaczało wcale porzucenia pogaństwa przez wszystką ludność. Znane są liczne wałki zbrojne, u których podłoża znajdowała się chęć powrotu do starych norm społeczno-obyczajowych i wie- �Rl'cenz)e. przeglądy wydawnictw i czasopism 357 rzeń, np. powstanie Wieletów w roku 91l3, tzw. bunt Masława w Polsce w 1038 r., powstanie Obotrytów w 1066 1'. i inne. Większość obrzędów praktykowanych jeszcze do niedawna na obszarach słowiańskich posiada metrykę sięgającą właśnie tych odległych czasów. Sporo uwagi poświęcił autor wczesnośredniowiecznym bóstwom i wierzeniom słowiańskim. Szczególnie z terenów NRD znane są słynne świątynie pogańskie, jak Arkona na Rugii poświęcona Swantewitowi, Retra w pobliżu Neubrandenburg; znane są także inne miejsca kultu, np. Trzygława w Szczecinie i na Wolinie, kultowy ośrodek nad jez. Libu.sa w grodzie St. KoUJfim w Czechach itd. Znaleziska posągów kamiennych lub drewnianych (np. w Altenkirchen na Rugii, w Tollensee w NRD, w Jankowie, pow. Mogilno i in.), małe figurki ludzkie i zwierzęce (te ostatnie związane z kultem wołu i dzika, a zwłaszcza wróżebnego konia), postacie wycinane ze skóry, maski obrzędowe (Opole) wzbogacają zestaw wiadomości o mitologii i obrzędowości Słowian zachodnich. Niemniej - pomimo bardzo obfitej literatury na ten temat - jest ciągle jeszcze trudno wyrobić sobie właściwy obraz w tym zakresie. W każdym razie jest Caktem bezspornym, że jeśli Słowianie nie tworzyli gospodarczej ani politycznej wspólnoty, to nie mogli też posiadać jednolitego systemu wierzeń ani wspólnych bóstw. Autor przytacza mnóstwo przykładów ilustrujących kult przodków, obrzędy pogl'Zebowe, otaczanie czcią świętych gajów i drzew, składanie ofiar, wróżby, wiarę w demony, duchy opiekuńcze i szkodliwe, kult płodności itp. Przedstawia liczne dane uzyskane w drodze wykopalisk (groby ciałopalne i szkieletowe z wyposażeniem zmarłego), a także liczne z tego okresu wypowiedzi podróżników i kupców oraz misjonarzy działających wśród ludności słowiańskiej. W nawiązaniu do kultu pogańskiego autor szeroko omawia przebieg chrystianizacji plemion, związków plemiennych lub państw zachodniosłowiańskich i znaczenie tego Caktu dla rozwoju kultury materialnej i duchowej oraz z organizacyjno-politycznych konsekwencji wynikłych z przyjęcia nowej ideologii i wreszcie roli kościoła w całokształcie wczesnofeudalnych organizacji państwowych. Słusznie podkreśla, że przyjęcie chrześcijaństwa w Polsce, w Czechach i na Morawach w rzeczywisty sposób przyczyniło się do umocnienia państwa powstalego w toku wewnętrznego rozwoju, natomiast chrystianizacja plemion na zachód od Odry byla równoznaczna z bezpośrednim wcieleniem tych ziem i ich mieszkańców w obręb państwa niemieckiego. Końcowy rozdział poświęcony jest zagadnieniom twórczości i sztuki ludowej, rozpatrywanej w różnych układach i kierunkach: jako powszechna twórczość dotycząca formy i zdobnictwa przedmiotów codziennego użytku, artystyczna twórczość warsztatowa (wyrób ozdób z metali szlachetnych i szkła, toczenie przedmiotów z drewna, bursztynu i kości), oraz ukierunkowana twórczość w zakresie sztuki reprezentatywnej (okazałe lub mniejsze rzeźby w drewnie i kamieniu, odlewnictwo brązowe na dużą skalę, architektura kamienna). W podsumowaniu autor podkreśla, że wczesne średniowiecze na obszarach Słowiańszczyzny zachodniej bylo okresem wielkich sprzeczności, w wyniku których ukształtowało się feudalne społeczeństwo klasowe, przy czym celem klasy panującej było scentralizow,lllie władzy w postaci organizacji państwowej. W wyniku tego procesu powstały narody, zaczęły się rozwijać języki narodowe i kultury narodowe. Podczas burzliwych stuleci wczesnego średniowiecza ukształtowały się prawie wszystkie narody i państwa Europy, w tym też i słowiańskie. Treści zawarte w omawianej książce, pomyślanej jako synteza rozwoju kultury zachodniosłowiańskiej, SCj tnk obfite, że nie sposób wymienić na t.ym miejscu �351') Recenzje, przeglqdy w.tIclawnictw i cza..'\CJpism wszystkich poruszonych i doskonale przez autora ujętych zagadnień. Podkreślić przy tym należy przystępność wykładu, ponieważ autor skorzystał z prawa dokonania starannej selekcji dowodów rzeczowych. Nie można co prawda w takim opracowaniu pominąć spraw dyskusyjnych, np. genezy nazwy Słowianin - Slawe - Sklawe (niewolny), a nie od "słowo" (s. 5Q); w innych przypadkach zbytnia generalizacja. zresztą nie do uniknięcia w tego typu pracy, prowadzi czasem do uproszczenia obrazu bardzo przecież skomplikowanego procesu rozwojowego. Wartość pracy polega jednak przede wszystkim na tym, że stanowi ona udaną próbę przedstawienia złożonego procesu dziejowego na rozległym terytorium i w dużej rozpiętości czasowej. Ponadto ukazano w niej możliwości i sposoby interpretacji historycznej dokumentów archeologicznych, które nie pozwalają ubierać przeszłości. jakakolwiek by ona była, w mity. W tym właśnie widzieć można zysk naukow~' i zysk społeczny tej publikacji. Na uwagę zasługuje również jej niezwykle staranny kształt edytorski i okazała szata graficzna. Przejrzysty układ treści podkreślony jest rozbiciem na rozdziały poprzedzone wyliczeniem poszczególnych zagadnień, co w dużym stopniu ułatwia korzystanie z książki. Z wielką znajomością przedmiotu dobrane ilustracje, zarówno rysunki w tekście, w tym wiele rekonstrukcji (nie zawsze przekonywających), jak i czarno-białe oraz barwne wybornej jakości l·eproc1ukcje. znakomicie uzupełniają bogaty tekst. Cennym uzupełnieniem publikacji, pl·zeznaczonc.i w za,adzie dla szerokiego kręgu odbiorców, jest załączona kronika historii politycznej i historii kultury oraz przypisy, w których czytelnik pragnący dokładniej zapoznać się z w.vbranymi ZHgadnieniami, znajdzie wskazówki o najnowszej litel'aturze fachowej. Stanislaw Slavistika Ved, Bratislava Etnografia, folklol'istika. Vydavatelstvo Słovenskej Jasnosz Akademie 1970. Instytut Etnografii bratysławskiej Akademii Nauk wydał z okazji VI Kongresu Slawistów w Pradze interesującą pracę zbiorową, stanowiącą z jednej strony tematyczne uzupełnienie referatów wygłoszonych na Kongresie, zwłaszcza w Komisji Folklorystycznej, z drugiej zaś reprezentującą dorobek pracowników naukowych Instytutu. Publikacja przynosi 10 artykułów i rozpraw mieszczących się w dość szerokiej skali tematycznej. Krótki wstęp redaktora naukowego, Jana Mjartana. przypominający dorobek słowackich pionierów slawistyki i ludoznawstwa, stanowi zarazem dobre tło dla zawartych w tomie prac naukowych. Na pierwszy rzut oka wydaje się, iż księga przedstawia osobliwe silva l'el'U11!. Znaleźć tu bowiem można sposoby krzesania ognia obok Łypów pieśni balladowych: rozprawę o robotnikach sezonowych obok prozy ludowej; zwyczaje związane z narodzinami dziecka obok pieśni jarmarcznych. Mimo tych dość luźnie tematyczni p związanych rozpraw całość jest spięta mocną klamrą. którą stanowi szeroko pojęta twórczość ludowa, przejawiająca się w dużej inwencji i zanwśle twórczym nil' tylko ludu słowackiego, lecz - w myśł koncepcji wydawcy - także innych ludów słowiańskich. I tak, artykuł Mikułasa Musinskiego przedstawia ukraińsko-słowackie k(lntakt~· �Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZQ.sopis1n 359 folklorystyczne na przykładzie znanego zbieracza ukraińskiego, Wołodymira Hnatjuka. Ponieważ Hnatjuk interesował się folklorem Ukraińców osiadłych od lat na Słowacji - siłą rzeczy w badaniach jego musiał stanąć problem narodowości, a więc zagadnienie w II połowie XIX wieku mocno dyskutowane i stojące w ogniu wielu polemik. Szkoda, że artykuł nie zwraca uwagi na brak w ówczesnych czasach metod badawczych pozwalających w oparciu o redakcję wątku, wersji opowiadania oraz o analizę struktury wątku wnioskować o jego narodowym pochodzeniu lub przynależności. Hnatjuk jest równocześnie pierwszym folklorystą, który zwrócił także uwagę na folklor zbójnicki, w tym wypadku słowacki, a więc ten najbardziej bogaty w wątki zbójnickie. Ze względu na coraz częstsze badanie folkloru interetnicznego, przypomnienie pracy W. Hnatjuka jest rzeczą celową i ważną. Praca Adama Prandy - to już w zasadzie duża rozprawa, której temat: Interetniczne kontakty wiejskich robotników sezonowych, zaprezentowano i tak chyba w dużym skrócie. Autor przedstawia swe interesujące studium w trzech aspektach: a) najpierw historycznie, dając rzut oka na powstanie problemu pracy sezonowej; b) potem analitycznie, referując typy pracy, do jakiej najmowali się robotnicy; c) wreszcie socjologicznie, ukazując szczegółowo wpływ i zasięg tych migracji na kulturę ludową w jej naj rozmaitszych postaciach (budownictwo, ubiór, folklor i zwyczaje). Stale jednak odnosi się wrażenie, iż jest to skrótowe ujęcie obszerniejszej pracy, w której autor mógł operować' większym materiałem dowodowym, tu natomiast jak gdyby był zmuszony do ograniczenia się do wniosków natury ogólniejszej. Stąd np. niezmiernie interesujące i wnikliwie podane tezy końcowe o wpływie prac sezonowych na zanik granic regionalnych oraz na proces integracji i unifikacji kulturowej, a nawet interetnicznej, są jakby lekko zawieszone w próżni. Artykuł Jana Podolaka o starodawnych sposobach krzesania ognia u pasterzy karpackich eksponuje przede wszystkim stronę wierzeniowo-magiczną zagadnienia, różne zakazy magiczne mające na celu utrzymanie ognia - symbolu życia. Uzyskany drogą starodawnych sposobów ogień pełnił przez długie jeszcze wieki rolę magicznego środka leczniczego. Artykuł jest zwięzły i bogaty w przykłady. starannie dobrane i przekonujące. Na uwagę zasługują także dwa dalsze studia. Pierwsze - Emilii Horvatkowej o zwyczajach ludowych związanych z narodzinami dziecka, drugie - Anny Kostkowej - dotyczące ceremonii weselnych w ukraińskiej grupie etnicznej w Bace w Jugosławii. Polskiego czytelnika zainteresują głównie rozważania wstępne dotyczące enklawy słowackiej na Węgrzech. Komlos - o którym mowa jest bowiem osadą na Węgrzech liczącą 90·/0 Słowaków. Reprezentują oni różne poziomy, także różne regiony słowackie. Jednak w stosunku do ludności węgierskiej występują jako zwarta całość. Autorka, Emilia Horvatkowa, zrefeI'Owawszy główne zwyczaje związane z przyjściem na świat dziecka, dochodzi do wniosku, że Słowacy nie przyjęli żadnego zwyczaju obcego ich kulturze i tradycji. Podobne tematycznie, i w końcowych wnioskach, stanowisko reprezentuje Anna Kostkowa. Odrębność etniczna Ukraińców uwidoczniała się najbardziej w ceremoniach weselnych. Jednak Ukraińcy ci wywodzą się z Węgier, tam zaś żyli w środowisku etnicznie słowackim. Te nawarstwienia kulturowe doprowadziły wśród mieszkańców Backi do świadomej ochI'Ony własnych Wal'tości etnicznych, co wyraża się w tym, że np. żenią się wyłącznie w obrębie własnej grupy. Chroni ich także inne od pozostałej ludności wyznanie. Obie autorki potrafiły w sposób dyskretny, bez "łopatologii" ukazać ważną rolę kultury ludowej w podtrzymaniu narodowości. Pozostałe mzprawy dotyczą wyłącznie folkloru i stanowią nowe przyczynki do dziejów poszczególnych gatunków i kategorii prozy ludowej. Praca Viery Gaspari- �Recenzje. kovej, znanej folklorystki te'retnicznego punktu przeglqdy wydawnictw i c.!u.o::opism słowackiej, pt. Opowiadania słowackie z etnicznego i inwnosi wiele nowych spostrzeżeń. Autorka wychodzi z założenia, że oba wymienione punkty - aspekty, są dwoma stronami tego samego zagadnienia. Gasparikova, niewątpliwie w oparciu o własne doświadczenia, przestrzega przed zbyt pochopnym uznaniem jakiegoś wątku za narodowy. Zwraca uwagę na międzynarodowe pochodzenie wątków oraz na ich narodowe realia, ich konkretyzację w danym regionie etc. Przedstawione przez nią zagadnienie transformacji i adaptacji wątków międzynarodowych zostało zaprezentowane wraz z nowymi postulatami badawczymi. Autorka w pełni zdaje sobie sprawę z tego, jak należy badania prowadzić, jednak ze względu na bardzo rozległy temat ogranicza się w dużej mierze do zasygnalizowania potrzeb badawczych nad wyżej wzmiankowanym problemem. Wiadomo, iż od lat blisko 10-ciu mówi się w folklorze o nobilitacji wspomnieniowej opowieści. Już w 1956 1'. wybitny folklorysta czeski, Jaromir Jech, zaprezentował w "Ceskoslovenskiej Etnografii 1956, t. 6, 202 swe "vypraveni ze zivota". Za nim poszli następni, O. Sirovatka, M. Kolecanyj-Kosowa. W ślady te poszedł także Jim Michalek pisząc swój artykuł: Z problemów opowieści wspomnieniowej. Autor omawia tu trzy grupy tego gatunku, a mianowicie: a) historyczne opowiadania wspomnieniowe; b) opowieści realistyczne; c) opowieści komiczne. W podziale tym raz jeszcze ujawniły się trudności klasyfikacyjne opowieści wspomnieniowej. Wiadomo, że zarówno opowiadania historyczne jak i komiczne są w tym gatunku opowiadaniami realistycznymi, tzn. opowiadaniami. w których brak elementów irracjonalnych. Słusznie przeto autor z ostrożnością zaznacza, że starał się zasygnalizować dalsze nasuwające się folkloryście aspekty badań nad tym współcześnie szczególnie żywotnym gatunkiem. Podobną sygnalizacją ciekawego tematu może być artykuł Svetozara Svehlaka o ludowych grach balladowych. Widzimy tu bardzo interesujące (ormy dramatyzowania ballady przeistaczającej się w teatr. Autor omawia trzy warstwy materiałowe: a) wątki międzynarodowe; b) wątki słowackie; c) wątki literackiego pochodzenia. Najbardziej, słusznie zresztą, wyeksponowane zostały tu najrozmaitsze sposoby inscenizacji ballady ludowej, w wyniku których udramatyzowana ballada zbliża się do teatru ludowego. Natomiast praca Soiii Burlasowej poświęcona jest nie tyle literackiej, co muzycznej stronie ballady. Artykuł Do charakterystyki melodii słowackich ballad ludowych jest ponownym przypomnieniem ważnych w folklorze postulatów. a mianowicie zwraca uwagę na konieczność interdyscyplinarnego badania, w tym wypadku ballady. Winni się nią zainteresować historycy literatury, muzykolodzy, etnografowie-folklol-Yści. Specjalizacja osiągnięta w wyniku połączenia wspomnianych dziedzin nauki musi - jak pisze Burlasowa - doprowadzić do kontaktów międzynarodowych. Te z kolei wymagają usystematyzowania materiałów krążących w przekazie ustnym nie tylko od strony wątku, ale także od strony melodii. Dla muzykologów szczególnie cenne są te partie artykułu, które zostały poświęcone wyłącznie melodiom ballad. Tom Slavistika zamyka ostatni artykul Lubicy Droppowej O pieśniach jaTmarcznych. Jest to specyficzna forma literatury, przez którą rozumie się pieśni zapisywane na luźnych kartkach, często ilustrowane, sprzedawane na odpustach, pielgrzymkach, jarmarkach. Dla szybszej ich percepcji sprzedawcy śpiewali je dla reklamy i pokazywali ich treść w obrazkach. Autorka ukazuje etapy rozwojowe pieśni jarmarcznej i porównuje je z sąsiednimi narodami. Dzieli je na epiczne widzenia �Recenzje. pLJ.cf}lądy lvyrl.awnictw 361 i czasopisl'n i liryczne. W Czechosłowacji występują przeważnie liryczne, w Niemczech epiczne. I tu - jak w większości artykułów omawianej książki - spotykamy wskazówki metodologiczne dla wszystkich tych, którzy zechcą podjąć dalsze badania nad rozpoczętymi tu problemami i tematami. W sumie otrzymaliśmy bardzo ciekawy zbiór o dużej wartości naukowej zarówno dla etnografów, jak i folklorystów. Niektóre z omawianych artykułów sygnalizują białe plamy na mapie współczesnej folklorystyki, inne próbują je usunąć. Książka jest zarazem cenną informacją tematyczną, przedstawiającą warsztat naukowy pracowników Instytutu Etnografii słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dorota Simonides Spiewająca lipka. Bajki Słowian zachodnich. Opracowanie zbiorowe pod kierownictwem prof. dr Paula Nedo. Komitet Redakcyjny: dr Viera Gaśparikova (CSRS - Bratysława), dr Jaromir Jech (CSRS - Praga), dr Helena Kapełuś (Polska - Warszawa), prof. dr Paul Nedo (NRD - Lipsk). Ilustracje: Helena Zmatlikova (CSRS - Praga). Wydawnictwo VEB "Domowina", Budziszyn 1972, ss. 341. Wersje czeska i słowacka w kooperacji z wydawnictwem "Mlade leta w Bratysławie, wersja polska w kooperacji z wydawnictwem "Śląsk" w Katowicach. Próbę zaprezentowania w jednym tomie bogactwa ludowej twórczości Słowian spotykamy już w romantyzmie. Karol Jaromir Erben wystąpił w 1865 1'. ze swym słynnym zbiorem Sto prostoncirodnich pohcidek a povesti slovanskych, który miał pełnić w ramach koncepcji panslawistycznych funkcje głównie językowe, miał bowiem zapoznać młodzież z językiem i mową wielkich narodów słowiańskich. Z tych też względów znajdujące się w zbiorze bajki nie zostały przetłumaczone na język czeski, lecz pozostały w oryginale. Rok wcześniej pojawiła się w Paryżu książka Aleksandra Chodźki Contes des Paysans et des Patres Slaves mająca także ambicje zaprezentowania bajek słowiańskich. W 1878 r. wychodzi w Lipsku zbiór Amelii Godin Slavische Miirchen, który w drugim wydaniu brzmi już tylko: Polnische Miirchen. Zbiorów podobnych jest wiele i sięgają one korzeniami do idei słowianofilskich. Współcześnie jednak żaden z wymienionych tomów nie jest dostępny dla czytelnika, zaś dobór znajdujących się w zbiorach tekstów pozostawia wiele do życzenia. W tej sytuacji z ['adością należy powitać realizację wydania niniejszego zbioru bajek Słowian zachodnich, przygotowanego przez wytrawnych bajkoznawców, a przeznaczonych głównie dla szerokich rzesz miłośników bajki ludowej. Zbiór zostaje wydany w pięciu wersjach językowych: czeskiej, słowackiej (z tej pochodzi recenzja). polskiej, łużyckiej i niemieckiej. Całością toku prac kieruje prof. dr P. Nedo, zasłużony łużycoznawca, były kierownik Instytutu Łużyckiego Uniwersytetu Karola Marksa w Lipsku oraz były dyrektor Instytutu Etnograficznego Akademie der Wissenschaften w Berlinie, poza tym autor licznych publikacji folklorystycznych. W omawianej tu edycji P. Nedo jest także autorem opracowania łużyckiego i niemieckiego . . Na treść zbioru bajek $piewająca lipka (tytuł za jedną z bajek łużyckich: Klinkotata lipka) składa się 13 bajek z etnicznych terenów czeskich, 17 z terenów �RECENZJE. PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 1 CZASOPISM słowackich, 21 z polskich oraz 11 7. terenów łużyckich (obszar' dwujęzyczny - zatem również ze źródeł w języku niemieckim). Razem zbiór obejmuje 62 pozycje Wersję czeską przygotował znakomity folklorysta czeski Jaromir Jech. autor wielu zbiorów folklorystycznych i rozpraw bajkoznawczych ; słowacką Viera Gasparikova, autorka znanej rozprawy o zbójniku Miszo Wdowczyku. Wyboru ze źródeł oraz opracowania (21) tekstów polskich dokonała H. Kapełuś, autorka interesujących rozpraw bajkoznawczych i zbiorów bajek, wybitny znawca polskiej poezji i prozy ludowej. Przy selekcji materiału autorzy kierowali się z jednej strony zamiarem ukazania specyfiki i odrębności narodowych i łokalnych, z drugiej - wykazania, jak dalece twórczość ludowa (tutaj w dziedzinie bajek) jest wspólna całej grupie Słowian zachodnich. Dlatego też tak się złożyło, że niektóre bajki występują w zbiorze ni~ tylko w jednym wariancie; było to zamierzenie celowe. Prezentowany tutaj wybór bajek, dokonany przez doświadczonych specjalistów twórczości ludowej poszczególnych regionów etniczno-językowych, jest zatem wyborem reprezentatywnym dla terenów zachodniosłowiańskich. Zbiór Spiewająca lipka nie jest zbiorem naukowym. Jest to książka - jak wyżej powiedziano w zasadzie przeznaczona dla młodych czytelników i miłośników bajki ludowej. Niemniej jednak, jako zawierająca teksty autentyczne. może stanowić cenną pozycję dla folklorystów: na końcu książki znajduje się starannie opracowany wykaz źródeł dla każdej bajki oraz zestawienie typologiczne klasyfikacji tekstów usystematyzowanych według międzynarodowych katalogów bajek: Aarne-Thompsona, Bolte-Polivki, J. Krzyżanowskiego, Polivki i Tillego. Na tym też trzeba było ograniczyć oprawę naukową tekstów ze względu na to. że wydawnictwa, kierujące się raczej potrzebami czytelników. na ogół niezbyt chętnie uwzględniają bardziej wyczerpujące i obszerne opracowania naukowe. Folkloryści wydają więc z reguły swe teksty w takim opracowaniu, jakiego wymaga wvdawnictwo. Oprócz bibliograficznego wykazu źródeł i systematyki. wszystkie wersje językowe zaopatrzone są w Przedmowę względnie Posłowie, w któl'ych omówiono cel książki, zwrócono uwagę na cechy charakterystyczne tekstów - na ich specyfikę, powiązania i odrębności tematów czy wątków itp., przedstawiono również (w sposób skrótowy) historię źródeł, zbieractwa bajek oraz szkic historyczny danego etnikum, wreszcie problemy związane ze stroną techniczną przy opracowaniu tej kilkujęzycznej edycji, jak sprawy przekładu, obróbki stylistycznej itd. Tutaj można wspomnieć, że najwięcej trudności przysporzyły sprawy językowe. Wybrane bajki pochodzą bowiem i z różnych epok, i z różnych źródeł. i jak wspomniano z różnych regionów językowych, przedstawiały więc dość zróżnicowany styl czy poziom opracowania. Zapis każdego tekstu należało opracować według wymaganych kryteriów i norm językowych (a także wymogów w~'dawnictwa), kładąc jednak również nacisk na to, aby poszczególne bajki nie zatraciły swoich cech indywidualnych i kolorytu lokalnego, a nawet o ile to było możliwe - również i gwary. Wybór bajek polskich dokonany przez H. Kapełuś nie był zadaniem łatwym. Bajki polskie to wyłącznie autentyki prozy ludowej (Malinowski, Kolberg. teksty z "Ludu", "Wisły", MAAiE, ZWAK). Jako takie odbijały dość wyraźnie surowością, czasem nawet chropowatością czy lapidarnością ujęcia od pozostałych tekstów. które językowo były bogatsze i gładsze. gdyż w wielu przypadkach pochodziły ze zbiorów już literackich okresu romantyzmu (np. niektóre bajki słowackie). 'IN wyborze polskim nie ma ani jednego tekstu pochodzącego ze zbiorów �Hecen zje. pr:e9/qdy lVydawnictwi :w:~ czasopism już litel'acko wystylizowanych, typu: Wójcickiego, Glińskiego, Siemieńskiego, Balińskiego czy innych. Zadanie wyboru utworów nie było łatwe m. in. i dlatego, ż:> ostatnio ukazało się dwkiem sporo polskich zbiorów bajek, mogła więc zachodzić obawa, że pewne teksty, zwłaszcza te najbardziej reprezentatywne, są już dość spopularyzowane. Tymczasem wybór H. Kapełuś jeszcze raz dowiódł, jak mało znany jest nasz własny skarbiec bajek ludowych. W przygotowanym wyborze znalazły się teksty mało znane współczesnemu czytelnikowi, gdyż pochodzą one ze źródeł aktualnie już trudno dostępnych; oprócz nich są również i teksty popularne, ale w najlepszych, oryginalnych wariantach. Nie ma tu, co należy podkreślić, ani jednej pozycji tzw. pseudotwórczości ludowej. Oddanie specyfiki tych właśnie oryginalnych bajek, ich języka, gwary, dialogu, narracji, napotkało chyba na największe trudności w przekładzie na języki obce, o czym wspomina Zl'esztą V. Gasparikova w swoim Poslowiu (do wydania słowackiego). Mimo, iż widać starania w oddaniu tekstów polskich według poetyki bajki ludowej, to jednak - ze względu na wyżej wspomniane trudności, zapisy fonetyczne itp. przekład jest miejscami dość dowolny; tak np. wprowadzono dialogi, skrócono wtrącenia narratora, skreślono częściowo opisy. W wyniku tych zabiegów i przeróbek bajki polskie w tej wersji obcojęzycznej odbiegają miejscami od swoich oryginałów, a tym samym umniejszają nieco ich wartość dokumentalną. Bajki z innych etników językowych, zwłaszcza te opracowane już stylistycznie i lilteracko, takich trudności raczej nie nastręczały. Wszystkie wersje językowe Spiewającej lipki mają identyczny układ treści, identyczną szatę graficzną oraz obwolutę. Ilustracje H. Zmatlikovej z Pragi są barwne, żywe, znakomicie oddają atmosferę bajki ludowej. Nic więc dziwnego, że nakłady poszczególnych wydań cieszą się wielkim powodzeniem, a np. zbiór w wersji niemieckiej (Die gliiserne Linde), który ukazał się ostatnio w NRD, został już całkowicie wyczerpany. W sumie jest to ciekawy, intel'esujący i wartościowy zbiór prozy ludowej Słowian zachodnich, będący zarazem dokumentem i obrazem wzajemnych kontaktów kulturowych tych ludów - Czechów, Słowaków, Łużyczan i Polaków. Książka w przekładzie polskim, którego dokonała wyśmienicie Ligia Jasnosz, ukazała się na naszych półkach na 1}()Czątku19'n r. D01'ota Simonides Slavjanskij i balkanskij folklo1', Izdatelstvo "Nauka" Moskva 1971, ss, 252, Wydana przez Instytut Słowianoznawstwa i Bałkanistyki Akademi Nauk ZSRR omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju pozycją, jaka ukazała się dotąd w Kraju Rad. Jest to zbiór prac 9 autorów, znanych folklorystów radzieckich. Jak wiadomo, w 12 tomach serii "Russkij Folklor" (1956-1971) umieszczoni) sporo materiału poświęconego twórczości ludowej Słowian. I w carskiej Rosji nie brak było pl'ac powszających poszczególne zagadnienia poezji i prozy ustnej Słowian. Jednak wszystkie te prace miały ""ąski charakter. bowiem autorzy rozpatrywali kulturę duchową Słowian \\' ramach raczej etnicznych. rzadko nawiązu- �Recen,je, przeglądy wydawnictw i czasopism jąc do dorobku kulturowego innych Słowian, szczególnie ich sąsiadów. Natomiast prace zawarte w omawianej książce poświęcone są, jak mówi tytuł, słowiańskiemu oraz bałkańskiemu folklorowi, a centralne miejsce w tych pracach zajmuje - według autora wstępu - "zagadnienie wspólnego i specyficznego słowiańskiego ludu bałkańskiego areału folklorystycznego" (s. 3). Obszary Bałkanów były od VII wieku polem długich i krwawych starć zbrojnych, a jednocześnie areną, na której rozwinęły się kultury zamieszkujących je ludów. Pojawienie się tu Słowian miało decydujące znaczenie dla ukształtowania się nowej kultury słowiańskiej Serbów, BułgaróW, Macedończyków, Chorwatów, Czarnogórców i Słoweńców, a także ich sąsiadów. Szczególnie w okresie wielowiekowego panowania tureckiego ludy zamieszkujące tereny południowo-wschodniej Europy łączyły wspólne dążenia. Podobne warunki bytu zbliżyły ich, razem bowiem walczyły przeciwko Turkom. Stąd i wiele wspólnych cech w ich folklorze. Rozpatrzona więc na tej płaszczyźnie twórczość ludowa Słowian i innych ludów bałkańskich ujawni nie tylko ich podobne cechy, lecz i ich odrębności. Tematyka ta jest nader ciekawa, ale jednocześnie i niełatwa, albowiem trudności wynikają przede wszystkim stąd, że i we własnych krajach folkloryści bałkańscy nie zdołali dotąd syntetycznie opracować wszystkich gatunków swej tWórczości ludowej. Przed badaczami zaś zagranicznymi stoją jeszcze większe trudności, wynikające z braku źródeł oraz z nieznajomości języków narodów bałkańskich. Dlatego biorąc do rąk książkę Slavjanskij i balkanskij folklor cqtelnik ma uzasadnione pytania: czy treść pokrywa się z tytułem książki, czy rzeczywiście folklor ludów słowiańskich i innych ludów bałkańskich rozpatrzony jest na tle porównawczym. Otóż obawy te sprawdzają się, gdyż poza jedną pracą, gdzie omawiane są paralele arumuńsko-słowiańskie, brak innych zestawień. Przed drugą wojną światową o pracach tego typu badacze mogli tylko marzyć, bowiem sytuacja polityczna w krajach słowiańskich i innych bałkańskich nie pozwalała na swobodne badanie danego regionu obcego kraju. Nie było także dostatecznej współpracy kulturalnej. Dziś również nie jest sprawą łatwą korzystanie z księgozbiorów i materiałów archiwalnych Grecji, Turcji i Albanii, nie mówiąc już o prowadzeniu badań tel'enowych w tych krajach przez folklorystów obcych. Trudności te odbijają się w pracach badawczych folklorystów usiłujących ująć pewne zagadnienia na tle porównawczym. Luki te, mimo szlachetnych zamiarów i włożonego trudu autorów radzieckich, widoczne są i w omawianej książce. Tematyka zawartych tu prac jest pociągająca, lecz bezmiernie trudna, dyskusyjna. Z tego powodu, mimo dużego nakładu pracy autorów, znajduje się sporo spraw problematycznych i niesłusznie ujętych, świadczących o niewyst.arczającej znajomości rozwoju kultury ludowej danego ludu bałkańskiego. Być może, wynika to także stąd że niektórzy z autorów tej l(siążki niezbyt krytycznie odnieśli się do opracowań nielicznych folklorystów bałkańskich, posiadających mylne poglądy nie tylko o genezie i rozwoju twórczości ludowej, lecz nawet negujących przynależność narodową niekt.órych narodów słowiańskiego południa. Nil szczęście nie dotyczy to wszystkich prac zawart.ych w tej edycji, bowiem wiele z nich ujmuje prawidłowo zagadnienia, jakie postawił przed sobą autor. E. P. Naumow w rozprawie Poludniowo-slowiU11ski epos i problemy serbskiego średniowiecza (s. 5-:>3) opracował solidnie ten ważny okres historii Serbii, który zostawił głębokie ślady w epice ludowej wszystkich Słowian bałkańskich, zwłaszcza zaś Serbów, Macedończyków j Bułgarów. Naumow ocenił obiektywnie dzieje historii Serbii i Macedonii. Na ziemiach t.ych dwóch krajów, szczególnie w Macedonii, poza niektórymi lokalnymi władcami feudalnymi rZijClzili w XIV �Recenzje. przeqlą(/y wydawnictw "i c.rasopisrn wieku władcy wywodzący się z dynastii Nemanićów i Mrnjavcevićów. W okresie tym, jak wiadomo, l"Ozegrały się ważne wydarzenia historyczne, które zaważyły na dalszym losie Bałkanów, a na kanwie tych wydarzeń zbudowany został w dużej mierze bohaterski epos ludowy Słowian południowych. Wąskie ramy rozprawy nie pozwoliły autorowi nawiązać do genezy epiki ludowej tych ludów słowiańskich, przedstawić ich wspólne i odrębne cechy. Dane historyczne z XIV i początku XV w., któl'e podaje Naumow, są ważnym materiałem dla badaczy epiki ludowej Słowian południowych, bowiem osnuta jest ona w dużym stopniu na wydarzeniach historycznych tego okresu. Na podstawie tych właśnie danych autor pokusił się o zbadanie wydm"zeń historycznych z tego okresu zawartych w niektórych wątkach ludowych pieśni epickieh, opiewających czyny bohaterskie władców Serbii i Macedonii. Co do wiarygodności tych danych i słuszności tez autora nie ma najmniejszej wątpliwości. Autor przedstawił obiektywnie i rzeczowo panoramę tego burzliwego okresu. Szkoda jednak, że ograniczył się jedynie do niektórych serbskich wątków epiki ludowej i nie wykorzystał bogatych cyklów macedońskiego ludowego eposu bohaterskiego, w którym t.e wydarzenia historyczne odbiły się bardziej bogato. W macedońskiej epice ludowej, obszerniej niż u Serbów i Bułgarów, opowiada się o MomcziIu, Vukaśinie, Królewiczu Marku, Nowaku, Chreli, Bogdanie. Jest to całkiem zrozumiałe, ponieważ byli oni władcami Macedonii i ludowe pieśni epickie opiewające ich czyny bohaterskie i życie pl-ywatne mogły powstać najpierw na ziemiach macedońskich. Bohaterowie ci są popularni także w epice serbskiej i bułgarskiej. Naumow słusznie podkreśla, iż brak wielu dokumentów źródłowych o władcach średniowiecza, gdyż mogły one ułec zniszczeniu podczas wielowiekowej niewoli tureckiej. Co do pewnych anachronizmów, które występują w ludowych utworach epickich i o których wspomina Naumow, jest to sprawa normalna dla twórczości ludowej. Pieśni te bowiem ulegały nieustannej przeróbce aż do wieku XIX, kiedy to po raz pierwszy zostały ogłoszone przez zbieraczy. Co do postaci Chreli oraz Bogdana (Lutycy, Jug-Bogdana), których prototypów Naumow szuka w postaciach działających w Serbii i Hercegowinie, jest to zagadnienie sporne. Wiadomo, że byli oni władcami Macedonii w II połowie w. XIV (zachowała się baszta Chreli w klasztorze Rilskim, nazwy geograficzne związane z Bogdanem w południowej Macedonii), tak że nie można się zgodzić z autorem, iż Pl"Ototypem Chreli był Stefan Chrelja z Raszki. Pieśniarz ludowy nie trzyma się granic historycznych. Do postaci historycznych, działających w II połowie wieku XIV, włączał czyny bohaterskie postaci z I połowy lub z początku w. XN (np. wraz z Królewiczem Markiem współdziałają Momczil, Skender-beg i in.). a cyklu bitwy na Kosowym Polu Naumow nie przytoczył żadnych utworów ludowych. Ograniczył się jedynie do omówienia danych historycznych opiewanych bohaterów ludowego eposu serbskiego i ominął ciekawe wątki macedońskie, nieznane u pozostałych Słowian bałkańskich oraz oryginalne wątki zawierające wiele lokalnych elementów z życia Macedończyków, spisane w II połowie XIX w. oraz po II wojnie światowej. W rozprawie S. N. Azbełewa Motywy zabicia wrogiego króla w bylinach i w pieśniach kosowskich (s. 53-74) znajdujemy wiele ciekawych wypowiedzi. Azbelew stara się ustalić typologiczne i genetyczne podobieństwa w motywach niektórych bylin rosyjskich poświęconych walce ludu rosyjskiego z bohaterskimi ludowymi pieśniami epickimi Słowian bałkańskich, opiewającymi bój na Kosowym Polu. Obu te wydm'zenia historyczne miały decydujące znaczenie dla losu Rusi oraz królestwa serbskiego. Najazd Tatarów i klęska Rusi stały się ulubionym �3titi Hecenzje. przcf.7lqriy wyda.wnictw i czasopism, tematem pJesmarzy ludowych. Ślady tych walk nie zacierały sir: ,,,. pamięci ludu rosyjskiego na przestrzeni długich wiekó\v. Wiele wątków tych bylin opowiada, jak zostaje zabity wódz wroga przez bohatera rosyjskiego, który wtargnął do jego namiotu. Uważano dawniej, że motyw ten przedostał się do rosyjskiego eposu bohaterskiego drogą migracyjną z irańskiej epiki ludowej. Czołowy przedstawiciel szkoły historycznej, W. Miller, uważał, że w wątku bylin rosyjskich widać naśladowanie motywu pojedynku między Rosternem i Kolunem eposu Szach Name. Azbelew nadal podtrzymuje, iż motyw ten dostał się do bylin rosyjskich drogą migracyjną, lecz nie z epiki irańskiej, i że "źródłem zapożyczeń była tradycja jugosłowiallska" (s. 55), mianowicie zabicie sultana Murada I w dniu 15 czerwca 13139r. w bitwie na Kosowym Polu przez witezia serbskiego. Milosa Kobilića. Zabójstwo to jest według autOl"a kulminacyjnym punktem bohaterskich pieśni Serbów, Chorwafów, Bułgarów i Macedończyków, opiewających bój na Kosowym Polu. Autor buduje swoją tezę na podstawie synchronizacji dwóch bitew, które rozegrały się w latach 80 wieku XIV: na polu Kulikowskim, kiedy to w roku 13110 wojsko Rusi rozgromiło armię chagana Mamaja, oraz na Kosowym Polu w roku 1389, kiedy Serbowie ponieśli klęskę walcząc przeciwko najeźdźcy tureckiemu. Jakkolwiek wyniki obu tych bitew różnią się diametralnie, Azbelew widzi w nich wiele wspólnego. Rosjanie co prawda zwyciężyli, lecz zapłacili za to drogą daninę, bowiem na polu walki poległo dwie trzecie wojsk rosyjskich. Na Kosowym Polu natomiast zwyciężyli Turcy, jednak mimo to nie mogli oni wykorzystać w pełni plonów swego zwycięstwa, gdyż Serbia zachowała niezależność aż do roku 1459, czyli przez 7Qlat po tej klęsce. Pierwsze informacje o bitwie na Kosowym Polu przyniosly do Moskwy w roku 1390 osoby, które towarzyszyły metropolicie rosyjskiemu, Pi menie, w jego podróży do Konstantynopola. Dokładniejsze jednak wiadomości a tej klęsce uzyskali Rosjanie od Serbów i innych Słowian południowych, którzy zaczęli przyjeżdżać na Ruś począwszy od końca XIV wieku. Zapożyczenie motywu o zabiciu wrogiego króla przez bohatera narodowego Azbelew odnosi do okresu drugiego wpływu południowo-słowiańskiego na plsmiennictwo i kulturę rosyjską (s. 60) oraz do czasów późniejszych, kiedy więzi Rosjan ze Słowianami bałkańskimi ulegały dalszemu zcieśnianiu (s. 72-73). Na tle porównawczym zbudował także B. Putilow swój artykuł Tematyczna zamkniętość oraz plan tematyczny w eposie slowiańskim (s. 75-94). Aut.or omawia właściwości tekstów pieśniowych bylin rosyjskich i ut.worów epickich Słowian zadunajskich. Według niego, co zresztą jest. słuszne, st.ruktura, kompozycja i stylist.yka każdej z tych pieśni jakby była niezależna od innych i st.anowiła wątek samorodny. Put.iłow przytacza nieliczne przykłady z cyklu o Królewiczu Marku i Ilji Muromcu aby udowodnić, że każdy z tych utworów jest zamknięty. J. Smirnow z kolei zajął się zagadnieniem podobieństwa opisów w słowiańskich ludowych pieśniach epickich (s. 95-123). Pisze on także o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej (s. 171-181). W rozprawie pierwszej autor w wielu problemach minął się z prawdą. Zaskakujące jest stanowisko Smirnowa odnośnie do ludu macedońskiego. Sam zaznacza, że korzystał z pieśni zawartych w zbiorach Stefana Verkovića, braci Miladinowów oraz Rybnikowa, ponieważ ukazały się one prawie w tym samym czasie. Ponadto zbiory te zawierają pieśni ludowe pochodzące, jak pisze autor, "z Macedonii i Bułgarii, Zaśnieżija i Uralu, znaczy z ziem odległych od siebie, i że w ten sposób nie można mówić o jakimś wpływie tradycji epickich jednego z tych obszarów na inne, odległe od siebie regiony" (s. 97-98). Dalej, w rozprawie Smirnowa za- �Recenz.je. przeglqdy l.vy(l.au;.nict"w i czasopis'n nika nazwa Macedonii, którą zastępuje nazwa: Bułgaria, a wszystkie cytowane przezeń macedońskie pieśni ludowe traktowane są jako bułgarskie. Z podanej bibliografii widać, że autorowi znany jest Pokazalec Antona P. Stoiłowa (Pokazalec na pećatanite prez XIX vek b'!garski narodni pesni ot Anton P. Stoilov, t. 1 Sofija 1815-1860, 1'91'6; t. 2, Sofija 11861-1878, l!H8). Wystarczyło mu więc sprawdzić u Stoiłowa, skąd pochodzą cytowane przezeń pieśni ludowe i uniknąłby subiektywnego traktowania przynależności narodowej Macedończyków. Jeżeli natomiast świadomie zalicza folklor macedoński do bułgarskiego, to podchodzi do spraw nienaukowo, subiektywnie, nie po marksitowsku. Ponadto cytowane teksty pieśniowe jakoś się nie łączą w jego rozprawie. Autor dość powierzchownie odnosi się także do serbskiej twórczoścl ludowej. Jakkolwiek cytuje wersety z pieśni serbskiej a pojedynku Królewicza Marka z Murzynem (s. 78), to jednak podaje, że jest to pieśń bułgarska (s. 77). Poza tym poprzyklejał cytaty tekstów pieśniowych bez komentarzy, a wspominając jedynie rosyjskie oraz bułgarskie pieśni ludowe, zaprzecza tytułowi swej rozprawy. W drugim artykule Smirnowa o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej znajdujemy obiektywne traktowanie poruszanych zagadnień. Autor podkreśla powstawanie i rozwój bałkańskiej kultury ludowej, która na skutek współistnienia w danym kraju różnonarodowych elementów i dzięki nieprzerwanej wymianie dóbr kulturowych, nabrała specyficznych cech. Auto~' słusznie stwierdza, że w nowym środowisku Słowianie zachowali odziedziczony poswoich przodkach folklor. który rozwinął się w nowym środowisku epickim. Dla ukształtowania więc twórczości ludowej Słowian południowych dużą rolę odegrały kontakty i wymiana kulturalna z innymi sąsiednimi narodami niesłowiańskiego pochodzenia. Przedmiotem jego badań naukowych w tej pracy są słowiańskie pieśni epickie, rozpatrywane na tle porównawczym z odpowiednikami występującymi w epice ludowej rumuńsko-m01dawskiej. Omawia on zaledwie kilka utworów (pieśni Arumunów macedońskich o Ali Paszie z Janniny oraz pięć tekstów serbskich i chorwackich Arumunów o znanych bohatera~h eposu średniowiecza - Milosa Kobilića, Królewicza Marka, Gruji, Nowaka, oraz o postaci epickiej - Chorego Dojczina). Oczywiście, material, jakim dysponował autor, był ograniczony, korzystał bowiem jedynie ze zbioru W. Gacaka, wydanego w Moskwie w roku 1967 (V. M. Gacak, Vostocnoromanskij geroiceskij epos. Iss!edovanije i teksty, Moskva 1967). Ten artykuł Smirnowa byłby pełniejszy. gdyby można było porównać teksty z utworami epickimi Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Wtedy można by było odkryć, z jakiej epiki ludowej te warianty przedostały się do Arumunów, znaleźĆ" ich pierwotne wątki wspólne, ewentualne odchylenia od nich itp. Opracowanie ciekawego zagadnienia z folklorystyki słowiańskiej podjęła L. Winogradowa, mianowicie przeprowadza ona analizę kompozycyjną polskich obrzędowych kolęd (s. 124-157). Autorka przyjmuje dawne twierdzenia folklorystów, że ludowe pieśni tej grupy utraciły w Polsce swój charakter obrzędowy jeszcze na początku minionego stułecia, kiedy zastąpiono je kolędami religijnymi. Aby odtworzyć repertuar dawnych polskich utworów świeckich, Winogradowa porównuje stare zapisy tych tekstów z kolędami ukraińskimi i białoruskimi. Główny nacisk kładzie ona na kompozycję tych utworów. Zastąpienie dawnych tekstów kolęd polskich tekstami kościelnymi Winogradowa wiąże z tym, iż obyczaje ludowe były tak silne, że kościół, aby móc je wykorzenić, musiał wpierw wzmocnić tradycje ludowe przy pomocy obrzędów chrześcijańskich, zastępując dawne teksty ludowe swoimi psalmami i hymnami �368 Recenzje. przeglądy wydawnict,v i cwsapism wyraza]ącymi motywy i idee biblijne (s. 126). Dlaczego religia nie potrafiła osiągnąć tego w innych krajach słowiańskich, autorka nie podaje. Następny artykuł pióra S. Kondratjewej, pt. O muzycznych pamlelach w pieśniach poludniowej Rosji i poludniowo-zachodniej Bulgal'ii (s. I!)B-170), oparty jest o materiały z badań terenowych autorki z lat 1950-1960 we wsi Kurkowiczy, powiatu starodubskiego, okręgu Brjańskiego. Kondratjewa porównuje melodie pieśni ludowych z tego obszaru z macedońską pieśnią ludową "Koe cvekje e naj rano" z miasta Gostiwar. Autorka uważa pieśń tę za bułgarską (z poludniowo-zachodniej Bułgarii, s. 159), a przecież Gostiwar - to miasto macedońskie, leżące 50 kilometrów na południowy zachód od stolicy SR Macedonii - Skopje. Z tego powodu należałoby zmienić tytuł "pieśń bułgarska" na "pieśń macedońska". Tak samo za bułgarskie autorka uważa i inne cytowane przez nią macedońskie pieśni ludowe. Jest to jednak naruszenie norm obiektywności, bowiem sama twierdzi. że w folklorze ludów słowiańskich występują różnice wynikające "ze swoistego rozwoju historycznego" (s. 162). Do wspólnych cech w muzyce ludowej Rosji południowej i południowo-zachodniej Bułgarii (tj. Macedonii K.S.), zalicza ona wąskość diapazonu (tercja i kwarta). Podobieństwo to uważa za relikt dawnej kultury (s. 168). W artykule autorka omawia także pieśni bułgarskie, szkoda jednak, że pomieszała z nimi macedońskie. Na uwagę zasluguje układ systematyczny tematów i motywów białoruskich bajek fantastycznych dokonany przez L. G. Baraga (s. 182-2:~5). Systematyka ta odkrywa wiele wspólnych motywów białoruskich bajek fantastycznych z rosyjskimi, ukraińskimi, polskimi, litewskimi i łotewskimi, co jest wynikiem wzajemnych wpływów kulturowych tych narodów. Zbiór Slavjanskij i balkanskij folklor zamyka artykuł A. Żygulewa Podobidtstwo przyslów slowiańskich (s. 236-251). Autor omawia rosyjskie, polskie i bułgal'skie przysłowia o wiedzy, nauce, dążeniach ludzi do oświaty. o pracy na roli. stosunkach społecznych, o duchownych, o cechach zwierząt nadawanych ludziom itp. Ponadto autor porusza zagadnienia związane z metaforą w przysłowiach rosyjskich, polskich i bułgarskich, która może być czasownikiem, rzeczownikiem lub inną częścią mowy. Porusza także sprawę personifikacji, ironii, hipel'boli, antytezy. gradacji. Jak sam przyznaje, przedmiotem jego rozważań jest tylko część zagadnień związanych z podobieństwem tematyki i poetyki tych przysłów, zaznaczając, iż dalsze prace badawcze nad tym gatunkiem twórczości ludowej są jednym z najaktualniejszych zadań folklorystyki słowiańskiej. Na zakończenie należy zaznaczyć, iż mimo wspomnianych braków i mankamentów niektórych rozpraw, książka ta jest poważnym wkładem do dorobku folklorystyki słowiańskiej. Dalsze badania na pewno wyjaśnią wiele spornych poglądów badaczy twórczości ludowej Słowian. Kole Jacek Wódz, Przeobrażenia 1949-1969. (Studium Gdańsk 1971, ss. 80. z socjologii spoleczne prawa). wsi Pleszów, Ossolineum wlączonej do Simiczijew Nowej Huty, Wroclaw-Warszawa-Kraków- W polskiej literaturze etnograficznej i socjologicznej można znaleźć wiele prac poświęconych analizie wpływu procesu industrializacji na pI'zeobrażenia wsi. Czę;ć .spośród tych prac - to monograficzne ujęcia przeobrażeń tI'udycyjnej społeczności �nccen:)f'. pT':eolqcl,lJ W,ljdawni.ctlt' r c.zaso/Jism 3()9 wiejskiej wywołanych bliskością wielkomiejskich ośrodków przemysłowych. Praca Jacka Wodza, kolejna pozycja serii wydawniczej Komisji Socjologicznej krakowskiego oddziału PAN, podejmuje problem zmian społecznych we wsi Pleszów, która w 1949 r. została włączona w obszar Nowej Huty. Tytuł książki obiecuje wiele. Czytelnik sugerujący się tylko tytułem oczekuje, iż znajdzie w niej wyczerpujący opis przeobrażeń Pleszowa w okresie powojennym. Faktyczna zawartość pracy jest znacznie węższa. Autor wybrał tylko jeden problem do rozważań, mianowicie społeczne skutki wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Procesy, które wpłynęły na przeobrażenia Pleszowa, można rozpatrywać z dwóch punktów widzenia. Pierwszy z nich to zamierzona i wywołana odgómie akcja wywłaszczenia ziemi dla celów przemysłowych i urbanistycznych. Równolegle obserwujemy powstawanie nowych zjawisk i procesów społecznych. Dotyczy to np. procesów adaptacyjnych badanej społeczności. Prześledzenie ich może przyczynić się do pogłębienia wiedzy dotyczącej rozwoju społecznego we współczesnych warunkach ustrojowych. Jest dużą zasługą pracy Jacka Wodza, iż problematykę tę podjął i w swoim studium rzetelnie opracował. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które omówię kolejno. W części I autor przedstawia tematykę i cel pracy, założenia metodologiczne i teoretyczne ramy, w których zawierają się rozpatrywane problemy. Dopełnia tę część omówienie instytucji prawnej wywłaszczenia, jako narzędzia zdobywania ziemi dla potrzeb budownictwa przemysłowego. W części II zreferowano wyniki badań empirycznych dotyczących wywłaszczenia,' które J. Wódz przeprowadził \V PIeszowie w latach 1968-1969. Przed wywłaszczeniem Pleszów był stosunkowo dobrze rozwijającą się wsią, dlatego wiadomość o mającym nastąpić wywłaszczeniu ziemi wywołała nastroje niezadowolenia wśród jej mieszkańców; 51010 badanych odpowiedziało, że przyjęto tę wiadomość z rozgoryczeniem. Ze zrozumiałych względów najbardziej niezadowoleni i krytyczni byli ci rolnicy, którzy posiadali większe gospodarstwa rolne. Zaledwie SOio badanych okazało zrozumienie sytuacji i zaaprobowało wywłaszczenie. Byli to w większości ludzie młodzi; " ...może to łączyć się - pisze autor - z opuszczaniem przez młodych zajęć rolniczych i tendencją do migracji do ośrodków przemysłowych i miast. Można to też tłllmaczyć większą zdolnością młodych do wyuczenia się nowych zawodów i w ogóle do adaptacji w nowym środowisku społecznym" (s. 31). Wywłaszczanie rolników pieszowskich rozpoczęło się w połowie 1949 r. i objęlo łącznie 16:~ gospodarstwa. Okres wzmożonych wywlaszczeń przypada na lata 1949-1953. Zabrano wówczas ziemię połowie badanej zbiorowości. Pierwsze wywłaszczenia przeprowadzano zbiorowo na zebraniach, gdzie omawiano sposób i procedurę działania. Późniejsze wywłaszczenia opierają się na postępowaniu indywidualnym. Ziemię zabierano dopiero po upływie jakiegoś okresu czasu. Uniknięto w ten sposób zatargów, jakie miały miejsce w okresie pierwszych wywłaszczeń, gdy inwestorzy zabierali ziemię często bez wiedzy rolników. W dalszych partiach książki przedstawia Wódz przebieg procesu przeobrażania się rolników pieszowskich w nowohuckich robotników, trudności adaptacji do nowego zawodu, ocenę pracy w zawodach pozarolniczych i pracy na roli, zadowolenie z. nowej pracy. Terminu "adaptacja" używa autor w celu określenia procesu przystosowania badanej społeczności do nowych warunków środowiska. Obejmuje on adaptację do nowych warunków pracy, a więc do środowiska fizycznego zakładu oraz przystosowania do pracy w zesp·ole. Praca zawodowa w przemyśle poN - Lud. \. LVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopisrn czątkowo sprawiała badanym pewne trudności. "Wykonywanie pracy w zorganizowanym zespole było dla dawnego rolnika, przyzwyczajonego do samodzielnego dysponowania swym czasem i swą niezależnością, sytuacją nową, wymagającą przystosowania" (s. 41). Z biegiem lat narasta przyzwyczajenie do nowego typu pracy, część badanych zdobywa wyższe kwalifikacje zawodowe, następuje zżycie z członkami własnej grupy roboczej. Wszystkie te zjawiska świadczą o przystosowaniu się badanych do środowiska zakładu pracy. Gdy w trakcie badań zadano rozmówcom pytanie: "Czy chciałby Pan (i) wrócić do uprawy roli jako samodzielnego zajęcia?" - 63% badanych odpowiedziało przecząco. Równocześnie większość badanych pragnie, aby ich dzieci w przyszłości pracowały w zawodach nie związanych z rolnictwem. Przeobrażenia w strukturze agrarnej i społeczno-zawodowej wywołane wywłaszczeniem spowodowały znaczne zmiany w sposobie życia. Przyjmując, że "sposób życia" to: "ogół zachowań określonej społeczności ludzkiej ukształtowany między innymi przez warunki geograficzne, historyczne, ekonomiczne. polityczne' (s. 48), autor analizuje zmiany w stosunkach i kontaktach rodzinnych i sąsiedzkich, w sposobach spędzania wolnego czasu oraz w kontaktach z Krakowem i Nową Hutą. Ostatnia, III część pracy zawiera wnioski, uogólniające materiały przedstawione w całej książce. Przechodzenie od zajęć rolniczych do zawodów nie związanych z rolnictwem, zmiana struktury ekonomiczno-społecznej wsi, tworzenie się nowych kategorii ekonomiczno-zawodowych, to tylko część zmian społecznych, jakie dokonały się w tradycyjnej społeczności lokalnej w rezultacie wywłaszczenia ziemi. Równolegle, autor wskazuje na doniosłą wagę czynników zewnętrznych, związanych z budową ustroju socjalistycznego, dla wewnętrznych przemian wsi. W omówieniu niniejszym skupiłam uwagę tylko na niektórych aspektach przeobrażeń tradycyjnej społeczności lokalnej. Jest to naj cenniejsza warstwa pracy Jacka Wodza. Książka zasługuje na uwagę także ze względu na fakt, iż jest to pierwsze w Polsce opracowanie dotyczące społecznych skutków wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Teresa Sasińska-Klas Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wydawnictwo Horackiej Galerii Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1972. ss. 32, lU ilustr. Autorka, znana w Czechosłowacji specjalistka z włóknoznawstwa, przedstawia czytelnikowi kolejną swóją pozycję, tym razem na temat barwienia i drukowania płócien. Problematykę tę rozwija Svobodova już od kilkunastu lat w ramach działalności badawczej zakładu etnografii i folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk w Brnie. W swoim dorobku, co warto przypomnieć, ma kilka pozycji dotyczących drukarstwa płócien z różnych regionów Czech i Moraw, obok kilkunastu innych dotyczących przerobu roślin i włóknodajnych, przędzenia i tkactwa. Ostatnio ukazało się albumowe wydawnictwo tej autorki, co prawda niewielkie, zawierające jednak bardzo interesujące ujęcia syntetyzujące, dotyczące zarówno historycznego rozwoju, jak i współczesnych przemian w zakresie ludowych �Reccn:jc, pr? egląr1y tvydawnictw 371 i czasopism sposobów drukowaniCl płócien, z którymi warto zapoznać naszego czytelnika. Pmca obejmuje swym zasięgiem terytorialnym płaskowyż Czesko-Morawski zwany "Horackó", wyjątkowo interesujący jeżeli chodzi o wytwórczość włókienniczą. 'vV terenie tym występuje bowiem bardzo żywa tradycja wyrobu płócien. W chwili obecnej kontynuuje się nadal ludową produkcję płótna i jego drukowanie, względnie tylko fClrbowanie. Patronuje temu Centrala Artystycznych Wyrobów Ludowych Oddział w Brnie (Ustredi lidove umelecke vyroby - skrót "ULUV"), odpowiednik naszej "Cepelii". Instytucja ta po prostu podsuwa wytwórcom zamówienia, sugeruje modne wzory i kolory, wykupuje następnie całą produkcję przeznaczając ją na zaspokojenie rynku wewnętrznego i na eksport. Dzięki inicjatywie wspomnianej centrali, zaniJ,ające stopniowo farbiarstwo i drukowanie płócien ma na jakiś czas jeszcze szanse utrzymania się, tym bardziej, że sprzyja temu również moda. Dużym wzięciem cieszy się bowiem modna drukowana bielizna stołowa i pościelowa oraz materiały na ubiory męskie i damskie. W recenzowanej pracy autorka przedstawiła skrótowo, ale zupełnie wystarczająco, historyczny' rozwój tkactwa i farbiarstwa na " Honicku", dając następnie wyczerpujący wykład na temat technologii i techniki farbowania. Rozważania swe oparła Svobodova na wynikach własnych badań terenowych i interpretacji znalezionych przy tej okazji zabytków (wzory, wycinki tkanin i księgi tkackie) oraz na danych zebranych w archiwach. Tekst pracy uzupełniają ciekawe i trafnie dobrane ilustracje narzędzi drukarskich, procesu produkcyjnego, rzemieślniczych znaków farbiarskich oraz reprodukcji wzorów drukowanego płótna pochodzących z tzw. "musterbuchów". Jest ich jednak za mało, aby mogły w pełni zilustrować poszczególne fazy drukowania i farbowania materiałów, tak jak to widzimy np. w pracy M. Bachmann i G. Reitz, Der Blaudruck. Tekst pracy tchnie nowatorskim ujęciem. Svobodova z dużą swadą rekonstruuje przebieg drukowania i farbowania tkanin umiejętnie wiążąc techniczną stronę produkcji z zagadnieniami społecznymi oraz z magią. Interesująco przedstawia również sposoby rozpowszechniania klocków drukarskich () wzorach geometrycznych i roślinnych. Podobno początkowo sporządzali je sobie sami farbiarze, później nabywali je od miejscowych ludowych rzeźbiClrzy i wędrownych przekupniów. Przynosili je również ze sobą wędrujący terminatorzy. Przedstawione w pracy sposoby odciskania wzorów, farbowania j apretury niewiele różnią się od znanych nam z terenów polskich. Wedlug Svobodovej far'bowanie tkanin, w tym także w różne wzory, zaczęło przyjmować się na "Horacku" w XVII w. (na ziemiach polskich było w tym czasie w rozkwicie) za pośrednictwem osiadłych w Czechach emigrantów niemieckich. Stosowali je początkowo tylko rzemieślnicy miejscy, w XVIII w. przejęli także wiejscy. Podobnie jak u nas, początkowo barwiono tylko płótno i sukno w kolorach: niebieskim, czarnym, zielonym, żółtym i czerwonym. Tajemnicą pozostała nadal sprawa przygotowania farby i uzyskania jasności i stałości barwy, której nie chcieli zdradzić badani informatorzy, a także sposób przyrządzania masy, tzw. "pop-sarsinu", w której maczano klocki drukarskie zanim odciśnięto wzory na płótnie. Autorka omawia także społeczną organizację rzemieślniczą. Warto dodać, L farbiarze i drukarze tkanin tworzyli dawniej własny cech, do którego należało w niektórych okresach XVIII w. aż 21 mistrzów z 14 osad tego małego przecież regionu, co świadczy wymownie o roli tej gałęzi wytWÓITZOści. Obecnie pracuje tam zaledwie kilku mistrzów we wsiach Oleśnicy i Strażnicy. Ci stosują nadal archaicznc narzędzia prac.v i tradycyjne sposoby przerobu. W sumie ciekawa lektura dla osób zajmujących się włókiennictwem. Walerian Sobisiak �3'"'" '.:.J t. Recenzje. pr2:eqlqrly tvyd(f.l.un-icf"w Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. wyd, Yoshikawa-kobunkan, 1971, ss, 353, i czn.sopism (Język Ajnó\V pólnocnokurylskich), Praca prof. Shichiro Mmayamy jest obszernym studium bibliograficzno-porównawczym, Autor postawił sobie za cel usystematyzowanie maleriałów dotyczących języka północnokurylskich Ajnów. Zdaniem Murayamy, język tej grupy etnicznej jest dotychczas najsłabiej poznany. Jest on językiem całkowicie zanikłym i dlatego językoznawcy z konieczności korzystać muszą z materiałów wtórnych, nie zawsze godnych zaufania. W Japonii jedynymi rodzimymi materiałami są prace Torii Ryuzo (1870-1953). Torii, japoński archeolog i etnograf, w 1399 1'. opracował słownik Ajnów z Szumszu, zamieszkujących Shikotan (słownik ten został opublikowany w 1903 1'.). Przez długi czas autentyczność materiału zebranego przez Torii nie była potwierdzona. Badania europejskie w tej dziedzinie mają dość długą tradycję. Zapoczątkował je S, Kraszennikow, uczestnik drugiej wyprawy Beringa. Jego Opisanie ZiemI i Kamczatki, wydane w latach 1755-56 w Petersburgu, a zwłaszcza Vocabularium latino-cUl'ilice, są, zdaniem japońskiego współczesnego językoznawcy, Kindaichi Kyosuke, cennym materiałem dla poznania języka nie istniejącego już narodu. Prace Kraszennikowa do niedawna były w Japonii nieznane. Dopiero w 1968 r. japońscy naukowcy dowiedzieli się o istnieniu Vocabularium, przechowywanego w leningradzkim archiwum. Również stosunkowo niedawno stwierdzono fakt, że zbiór słów opracowany przez Kraszennikowa, choć włączony przez niego do opisu Kamczatki, reprezentuje język północnokurylskich Ajnów. Podobnie i Asia Polyglotta J. Klaprotha (1823) praca powstała bezpośrednio pod wpływem publikacji Kraszennikowa (lub też będąca po prostu jej kopią) traktuje o języku "kamczackim", lecz w istocie chodzi tu o język mieszkańców północnych Kuryli. Słowniczek G. W. Stellera (1774), opracowany na podstawie matedałów zebranych na przylądku Łopatka i północnych Kurylach, ma obecnie dużą wartość informacyjną, ponieważ przedstawione w nim słownictwo jest J:>rawie na pewno autentyczne. Przypuszcza się, że Klaproth w Asia Polyglotta wykorzystal również prace Stellera. Inny materiał niezmiernie ważny dla współczesnych japońskich językoznawców, to prace Benedykta Dybowskiego, który zebrał wiadomości o języku Ajnów z wyspy Szumszu. Wydaje się prawdopodobne, że informatorzy Dybowskiego pnybyli z Szumszu na Kamczatkę w tym samym mniej więcej czasie, co informatorzy japońskiego badacza Torii Ryuzo. Publikacje Dybowskiego są 'w wielu punktach zbieżne z relacją Torii, co potwierdza autentyczność tej ostatniej. Książka prof. Muryama jest przede wszystkim zestawieniem wspomnianych wyżej materiałów europejskich badaczy. Zostały tu obszernie omówione prace Kraszennikowa i Stellera, a także Klaprotha, wraz z ich szczegółową chronologią. Murayama włączył tu np. japońskie tłumaczenie łacińskiej części Vocabularium latino-curilice, oraz omówienie Opisania Ziemli Kamczatki i fotokopie niektórych stron tekstu. Podobnie przedstawione są prace Steli era i Klapl'Otha. Przy prezentacji słownictwa Ajnów północnokurylskich według wymienionych badaczy Murayama posługuje się porównawczo innymi źródłami, takimi. jak An Ainu-English-Japanese Dictionary By the Ven. Dr John Batchelor (Sapporo 1926l. opracowania Torii i innych językoznawców japońskich. Obszerny rozdział książki traktuje o badaniach Benedykta Dybowskiego. Obok danych biograficznych autor reprodukuje niektóre strony polskiego wydania �ReCe1l2je. Slownika narzecza Ajnów, pn;eal(~<.l!J wydawnictw zamie~zkujqcych wyspę :)73 i czasopism Szumszu w Zaitcuchu Kuryl- Prezentuje też zbiór sIów opracowany przez Dybowskiego, a zestawiony z brzmieniem odpowiednich słów u Kraszennikowa i Torii. Inne problemy poruszone w książce, to: przykłady wplywu języka Ajnów na język rosyjski (kalki językowe) oraz szczegółowe informacje o pierwszych bezpośrednich kontaktach rosyjsko-japońskich. Książkę zamyka przedruk słowniczka Ajnów z Szumszu według Torii i krótki esej w języku angielskim Ainu in skim przy Kamczatce. Kamchatka. Praca prof. Murayamy jest typowym zestawieniem o charakterze bibliograficznym, nie opatrzonym przez autora żadną konkluzją. Jedyny sygnalizowany tu ogólniejszy problem to zagadnienie kierunku "migracji językowej". Dla Murayamy przedstawione wyżej materiały językoznawcze są przede wszystkim podstawą do rozważań na temat, czy migracja Ajnów odbywala się z Sachalin u na północne Hokkaido i Szumszu, czy też z Hokkaido w kierunku kontynentu. Odpowiedź na te pytania jest niezmiernie istotna dla badań nad historią Japonii, ponieważ zagadnienia z\yiązane z pobytem Ajnów na Wyspach Japońskich i zasięgiem ich wędrówek w obrębie archipelagu nie są jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Autor podkreśla pokrewieństwo językowe Ajnów z Szumszu i Poromuszir z Ajnami z Sachalinu i Hokkaido; postawione wyżej pytania pozostawia na razie bez odpowiedzi. Kryst.yna B'Zgarsko na rodno tvorcestvo, Okazaki t. l-XIII, Sofija 1961-1965. Bułgal'ia należy do przodujących krajów słowiańskich jeśli chodzi o wydawanie edycji folklorystycznych. Jakkolwiek na Uniwersytecie Sofijskim nie ma katedry etnografii czy folklorystyki, jednak w tym kraju ukazało się dotąd kilka ciekawych prac folklorystycznych i etnograficznych, a także sporo zbiorów pieśni ludowych i innych utworów literatury ustnej. Do najciekawszych pozycji należy niewątpliwie wydany po drugiej wojnie światowej I:~-tomowy zbiól' prozaicznych i poetyckich utworów ludowych. Ukazał się on w okresie 1961-1965, z tym, że tomy I-XII wydało wydawnictwo "B'lgarski pisatel", a tom XIII wydawnictwo "Nauka i iskustvo". Zbiór ten, bodaj że pierwszy tego rodzaju w krajach słowiańskich, jest pewnego rodzaju antologią twórczości ludowej Bułgarii i Macedonii, bowiem znalazło się w nim sporo utworów macedońskich pochodzących ze wszystkich zakątków tego kraju. Do kolegium redakcyjnego wchodzą prof. Michaił Arnaudow, Iwan Burin, prof. Christo Wakarelski, prof. Petal' Dinekow oraz Dymitr Osinin, który jest i redaldorem naczelnym. Zawarty materiał w tych tomach jest starannie ułożony tematycznie, podane są warianty niektórych utworów. Jest to dość ważne dla folklorystów zajmujących się badaniem bułgarskiej i macedońskiej twórczości ludowej. Materiały umożliwiają badaczom ustnej literatury Słowian odnalezienie odpowiedników występujących u innych ludów słowiańskich. Tom I (ss. 718) zawiera pieśni epickie a czynach bohaterskich postaci historycznych i fantastycznych. Utwory te opiewają walkę z Turkami i innymi wro- �374 Recenzje, przeglądy u)yc1awntctw i C,ZQSOpiSnl gam i ludu bułgarskiego oraz macedońskego. Znany pisarz bułgarski akacl. Georgi Karasławow napisał krótką przedmowę (s. 5-11), a wstęp pióra r. BUI'ina (s. 1397) pt. Ludowy epos bohaterski daje ogólną charakterystykę bułgarskiej epiki ludowej. Autor wymienia bohaterów i omawia poszczególne cykle i wątki. Wstęp Burina nie ma ściśle naukowego charakteru, jest raczej popularnonaukowy. Na końcu tomu zamieszczono ciekawe objaśnienia biograficzno-historyczne o opiewanych bohaterach, komentarze, dane bibliograficzne i wal'ianty poszczególnych utworów (s. 667-708). Teksty pieśniowe, z wyjątkiem 8 utworów publikowanych po raz pierwszy, były ogłoszone drukiem w różnych zbiorach lub periodykach. Tom II (ss. 716) pod red. pisarza Dymitra Osinina, zawiera 225 pieśni hajduckich buŁgarskich i 6 macedońskich. Również i te utwory były już drukowane przedtem. Wstęp Hajductwo w pieśniach ludowych (s. 5-64) napisał Osinin. Treść wstępu także popularnonaukowa. I tu, jak w tarnie piel'wszym, na końcu znajdują się komentarze, dane bibliograficzne oraz metryczki o zawaltych pieśniach ludowych. Kolejny tom III, zredagowany przez Ch. Wakal'elskiego. zawiera pieśni historyczne w liczbie 200 (z których 28 jest macedońskich). Wstęp Bulgal'ska ludowa pieśń historyczna (s. 5-73) pióra Wakarelskiego w sposób przejrzysty omawia pochodzenie i periodyzację pieśni oraz dokonuje systematyki wątków. Autor korzystał z bogatej literatury fachowej. Wakal'elski jest także autorem komentarz.v (s. 603-654), dając ciekawe informacje o bohaterach, wątkach i motywach. Tom IV zredagowany zostal przez akad. M. Arnaudowa. Zawarto tu pieśni mityczne w liczbie 225, w tym 30 tekstów macedońskich. We wstępie (s. 5-76) Arnaudowomawia gatunek pieśni ludowej, jej oryginalność, piękno i kompozycję. Pieśni te, występujące na całym obszarze Bułgarii i Macedonii, poświęcone Są silom nadprzyrodzonym, osobom świętym i zwykłym ludziom. Arnaudow sporządził także komentarze do tych utworów (s. 607-671). Następny V tom, zredagowany przez M. Arnaudowa oraz Ch. Wakarelskiego. zawiera pieśni obrzędowe. Wstęp (s. 5-61) napisał Arnaudow, który dał także krótką charakterystykę poszczególnych gmp utworów obrzędowych (s. 283-2811; 292; 295-296; 304; 308-310; 318-320; 329-334; 437-439; 450-454; 4£5-467; 471-475; 476- Arnaudow jest również autorem cennych komentarzy (s. 591--626). Wakarelski natomiast napisał wstęp pt. Wesele ludowe, wprowadzający do działu pieśni weselnych (s. 487-501). On także przygotował notatki i dane bibliograficzne do tych utworów (s. 627--641). Wesele ludowe rozpatruje on z punktu widzenia etnograficznego. W sumie tom zawiera 195 utworów ludowych, z których aż 1.11 to teksty macedońskie. Kolejny VI tom, zawierający 650 pieśni miłosnych (w tym 90 macedońskich), zredagowany .został przez D. Osinina oraz 1. Burina. Wstępem opatrzył go Osinin (s. 5-54), a komentarzami obaj redaktorzy (s. 587-634). W tomie VII bogato reprezentowane są utwory ludowe o stosunkach międzyludzkich (332 teksty, wśród nich 26 macedońskich). Wybór oraz pracę I'edakcyjną wykonali D. Osinin i Elena Ognjanowa. Pierwszy jest autorem wstępu (s. 5-41), komentarze zaś przygotowali oboje (s. 543-585). Redaktorem VIII tomu jest pracownik Muzeum Etnograficznego w Sofii, Atanas Primowski. Tom zawiera 330 pieśni, w tym 20 macedońskich, poświęconych ·pracy ludzkiej. Primorski jest autorem wstępu (s. 5--60) oraz komentarzy i bibliografii (s. 547-595). ·Tom IX, pod red. Angela Karalijczewa' i Weliczko W'lczewa, zawiera bajki oraz anegdoty. Wybór 120 bajek (20 macedońskich), fantastycznych i o zwierzę483). �Recenzje, pn:eglqdy wydawnictw i czasopism 375 tach, przedstawia bogate tradycje ludowe Bułgarów i Macedończyków na tym polu. W'lczew jest autorem wstępu (s. 5-77) oraz komentarzy (s. 473-534). Bajki o ludziach i anegdoty zawiera tom X, zredagowany przez akad. P. Dinekowa. Pośród 3 LO tekstów 63 są macedońskie. Tom zaopatrzony jest wstępem Dinekowa, który w sposób wnikliwy omawia ten gatunek utworów ludowych (s. 5-51). Jako współredaktor występuje etnograf bułgarski, Stefana Stojkowa, Która napisała komentarze do tych bajek (s. 606--651). Tom XI, zredagowany przez nieżyjącą już profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetanę Romanską, oraz E. Ognjanową, zawiera 285 klechd i legend ludowych, \V tym 66 macedońskich. Autorem wstępu jest Romanska (s. 5--46), komentarzy (s. 415-50:3) Ognjanowa. Kolejny XII tom zawiera ponad 15000 krótkich utworów ludowych - przysłów, przypowieści, zagadek, wśród których pokaźną część, bo ponad 4000 pozycji zajmują utwory macedońskie. Wyboru utworów ludowych dokonał Cwetan Minkow, który jest redaktorem tomu oraz autorem wstępu (s. 5-59). Utwory są różnorakie, ułożone według klasyfikacji dolconanej przez pisarza bułgarskiego a zarazem wielkiego wielbiciela i zbieracza utworów ludowych Petki R. Sławejkowa. W układaniu zagadek Minkowowi pomagała E. Ognjanowa, która wybrała najlepsze i naj ciekawsze utwory tego gatunku ludowej kultury duchowej. Ostatni, XIII tom, zredagowany przez Rajnę Kacarową, El. El. Stoina, N. Kau[mana, T. Bojadiijewa i D. Osinina zawiera teksty i melodie 731 różnorodnego gatunku pieśni ludowych, z których 46 to teksty macedońskie. Wstęp, omawiający cechy muzyki ludowej, napisała Kacarowa (s. 5-44). Tenże wstęp wydrukowano w języku angielskim (s. 45--62). Idea wydania całego zbioru zrodziła się w łonie Komisji Folklorystycznej przy Związku Pisarzy Bułgarskich. Zamierzenia jej zostały zrealizowane m. in. dzięki pomocy, jaką ukazali folkloryści bułgarscy oraz pl'acownicy Bułgarskiej Akademii Nauk. Decyzja wydania tomów zapadła w roku 1960 i począwszy od następnego roku, w którym ukazały się pierwsze cztery tomy, do roku 1963 oddano do rąk czytelnika zaplanowanych 12 tomów. Edycja ta - poza ostatnim XIII tomem - zawiera 2466 pieśni (z których 347 to utwory macedońskie), 430 bajek (83 macedońskie), 292 klechdy i legendy (66 macedońskich) należy do ciekawych pozycji folklorystycznych. Włączenie jednak utworów macedońskich do folkloru bułgarskiego można potraktować jako ujemną jej stronę. Grono redaktol'ów, które dokonało wyboru utworów ludowych, włożyło wiele pracy dla przezwyciężenia wszystkich trudności, na jakie napotyka się zazwyczaj w podobnych opracowaniach. Redaktorzy musieli bowiem przekartkować wiele wydanych dotąd zbiorów pieśni, bajek i innego materiału folklorystycznego oraz "przeorać" wszystkie zbiory rękopisów przechowywanych w archiwach bułgarskich. Szczególnie starannie, jak już powiedziano, opracowane są komentarze. Przy każdym utworze podano miejsce jego pochodzenia, imię i nazwisko informatora i zbieracza, bibliografie zbioru względnie czasopisma, w którym utwór zostal ogłoszony po raz pierwszy, sygnaturę teczki archiwalnej itp. Poza tym badacz znajdzie tu krótkie dane o postaciach historycznych lub bohaterach epickich występujących w utworach, warianty poszczególnych tekstów poetyckich bądź prozaicznych. Często podawany jest cały tekst odpowiedników lub przynajmniej duży fragment. W komentarzach tych czytelnik znajdzie także objaśnienia poszczegółnych fragmentów. �37G . Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Niełatwa była praca redaktorów i przy wyborze tekstów, bowiem różne mogfl być upodobania. Jeden lubi zwartą treść, inny bardziej poetycką. Również niemalo trudności mieli oni w Pl"zygotowaniu tych tekstów do druku, w większości wypadków spisane były one bowiem przez niedoświadczonych zbieraczy. Sporo tekstów roiło się od błędów językowych (nie zawsze przekazywana była przez zbieraczy gwara tekstu) itd. Redaktorzy pokonali wszystkie te trudności i przekazali badaczom folkloru bułgarskiego i macedońskiego cenną pozycję, jakich brak w innych krajach. Toteż utwory te, stanowiące wyselekcjonowany zbiór wszystkich gatunków folkloru obu narodów słowiańskich, służą w pełni pracom naukowym w tej ważnej dziedzinie kultury duchowej. Kole Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava Simiczijew 1971, ss. 304. Drugi tom rocznika słowackich et.nografów i folklorystów, pOswlęconego kulturze ludowej Słowian, zawiera łącznie 12 artykułów o różnej tematyce oraz w dziale "Recensio librorum" - dwie recenzje pozycji książkowych i 11 przeglądów czasopism. Vaclav Frolec (Brno) w artykule Die gemeinsamen und differenzierenden Elemente in der Volksbaukunst des Donaugebietes przedstawia z pomocą 35 ilustracji i 6 map różnice i podobieństwa w budownictwie ludowym obszaru naddunajskiego, badając proces rozwoju kulturalnego narodów zamieszkujących tę część zróżnicowanej pod wieloma względami Europy, złączoną wspólną rzeką. Jako najstarszą warstwę kulturową doc. dr V. Frolec przyjąl ziemianki, tj. obiekty porównywalne z dokumentami archeologicznymi. Analiza przestrzenna i chronologiczna składników budownictwa - materiału budowlanego zależnego od naturalnych zasobów środowiska rozplanowania budynku mieszkalnego, konstrukcji i spadu dachu, sposobu zabudowy zagród, systemu ogrzewania, kuchni itd. pozwala dostrzec cechy wspólne i odrębności zarówno pod względem intensywności rozwoju u poszczególnych narodów (najprostsze formy zachowały się w dolnej przybałkańskiej części obszaru naddunajskiego), jak też w charakterze odrębności kulturalnych i in. Tradycyjny dom wiejski na tym obszarze - wnioskuje autor - ma jednak wiele cech świadczących o znacznej kulturowej całości tego obszaru, będącej rezułtatem wielostronnych wzajemnych wpływów. Szkoda, że w swych rozważaniach autor pominął obszerną pracę T. Wróblewskiego Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy (Poznań, 1964), omawiającą m. in. poruszoną problematykę. Olga Ganckaja, Natalia Gracianskaja (Moskva), Zur Typologie des volkstiimlichen Wohnhauses bei den Westslawen. Autorki omawiają swe badania w pokrewnej dziedzinie. W wydzieleniu typów zachodniosłowiańskich domów mieszkalnych przyjęły za poqstawę najnowsze zasady klasyfikacji obiektów, tj. rozwój planu wewnętrznego i odrębności systemu ogrzewania. Jednak zarówno w analizie porównawczej tradycyjnych form mieszkania chłopskiego, jak też w wypracowaniu jednolitej ich typologii trudność stanowi - jak stwierdzają autorki - problem chronologizacji obiektów. U każdego narodu słowiańskiego okres rozpow- �Recenzje, przegl.q<1y wydawnictw i c;z:asopisnl 'J.'; 'I '-'II szechnienia sit; poszczególnych form budownictwa był inny z rozmaitych przyczyn, np. w Polsce działały trzy różne systemy administracyjne w czasie zaborów. l mimo, iż niwelacja tradycyjnych form wiejskich pod wpływem miasta spowodowała bardzo duże zmiany w kulturze materialnej wsi, zwłaszcza w okresie jej nasilenia (najwcześniej, bo już w XVIII w. zaczęła się w Górnych Łużycach), do dziś istnieje duże bogactwo form tradycyjnych oraz regionalnych odrębności w stosowaniu materiałów, technik itd. Autorki wydzielają 6 typów chłopskich domów mieszkalnych w zachodniej Słowiańszczyźnie: dwa wąskofrontowe z asymetrycznym planem i ogrzewaną bądź nie ogrzewaną sienią oraz cztery szerokofrontowf', w tym dwa z symetrycznym planem i sienią 'chłodną bądź ciepłą i dwa z planem asymetrycznym, również z sienią chłodną lub ciepłą. Miriam Stara-Moravcova (Praha), Tools for Processing Spinning Fibers among Western and Easter Slavs in the Early Historical Period. W oparciu o liczny materiał drewniany zgromadzony przez archeologów w toku systematycznych badal'!. osad zachodnich i wschodnich Słowian z wieków IX-XIV autorka przedstawia narzędzia do obróbki włókna roślinnego i runa zwierzęcego oraz inne przyrządy służące do wyrobu przędzy itd. i dochodzi do wniosku, że narzędzia używane w tym okresie w Polsce i u wschodnich Słowian odpowiadały północnoeuropejskim, zaś w Europie zachodniej były one bardziej rozwinięte. Zbiór narzędzi z okresu średniowiecza wskazuje na nie pokrywanie się granic linearnych i chronologicznych rozpowszechnienia pojedynczych odmian ich form, znanych w okresach późniejszych, aż do naszych dni. Anna Kowalska-Lewicka (Łódź) w artykule La production traditionnelle du. beurre en Pologne obszernie i dokładnie opisuje technologię polskiego maślarstwa. Bazą źródłową są materiały archiwalne i terenowe z lat 1870-1968 oraz starsze druki. Opis zawiera wszystkie fazy technologiczne - udój i mieszanie mleka od różnych gatunków zwierząt, cedzenie go, zbieranie śmietany, sposób wyrobu masła, użytkowanie produktu w celach spożywczych, leczniczych, kosmetycznych i in. Marginesowo o handlu masłem i sposobach użytkowania produktów ubocznych. Opis narzędzi i sprzętu wzbogacony terminologią ludową. Artykuł omawia zarówno maślarstwo grup nizinnych, jak i górskich. Na uwagę zasługuje interesujący dobór 28 ilustracji. Mirko Barjaktarović (Beograd) w Land Baulks among the Serbs omawia własne materiały opublikowane wcześniej w książce O zemljisnim medjama u Srba (Beograd, 1952). Z miedzą polną - pisze autor - jako granicą oddzielającą indywidualne gospodarstwa rolne lub obszary dworskie czy wsie wiąże się bardzo dużo wierzeń i zwyczajów. Ale nie tylko to. Po wyzwoleniu Sel'bii spod okupacji tureckiej (początek XIX wieku) problem granic gruntowych uległ zaostrzeniu wskutek nowych podziałów ziemi, i miedza, a właściwie poszanowanie autorytetu trwałych znaków granicznych, stało się zjawiskiem społecznym lub nawet politycznym. Rzeczą charakterystyczną było łagodzenie i rozstrzyganie sporów granicznych według dawnego zwyczaju przez zespoły starszych, poważanych mieszkańców wsi. Po drugiej wojnie światowej ziemię uspołeczniono i miedze zatraciły dawne znaczenie. Jan Podolak (Bratislava), Uralte Arten des Feuerbereitung bei den Hirten des Karpatengebietes, przedstawia interesujące wyniki swych badań terenowych w Słowacji, Zakarpackiej Ukrainie i Rumunii nad dawnymi sposobami niecenia ognia, praktykowanymi przez pasterzy karpackich. Autor zwraca szczególną uwagę n;] funkcję' tzw. "żywego ognia" mającego znaczenie w kulturze duchowej ludu. "Zywy ogień" zachował się już tylko jako tradycja u pasterzy w związku z prakty- �Recen,je. przeglqdy wydawnictu) ; czasopism karni magicznymi. Dawniej był nieoddzielną częścią kultur'y rolniczej. Najstarsze sposoby niecenia ognia: tarcie drewna o drewno, kamienia o kamień lub krzemienia o metal, dotrwały w Karpatach aż do lat trzydziestych naszego wieku. Jan Komorovsky ,(Bratislava), Kaukasische Parallelen der Beg7'ćibnis-Geb1'uuch'! von Crna Gora (Montenegro). W nawiązaniu do Kultury ludowej Slowian K. Moszyńskiego, autor pogłębia własnymi badaniami studia nad obrzędowością pogrzebową. Stwierdza m. in., że wspólne ludom Bałkanu i Kaukazu były przejaw\' smutku po śmierci bliskich osób, jak np. lamenty (odbywano je także nad częściami ubioru lub broni, a treścią lamentów bywały losy i zasługi zmarłego), śpiewy żałobne we wspólnym kole, kaleczenie sobie twarzy, targanie włosów, bicie się mężczyzn pięściami po głowie itp. Wspólne także były uczty przy katafalku. U wschodnich Słowian tradycyjne obrzędy pogrzebowe zachowały się do ostatnich czasów i możliwość ich porównawczego badania, jak też poznawania odpowiednich obrzędów na Kaukazie, pozwala rozwiązać wiele problemów bałkańskiej kultury ludowej. P. G, Bogatyrev (Moskva) w artykule Improvisation et nOl'mes des procedes artistiques sur Ie materiel des histoires du XVIII siecle, des inscriptions dans des et Foma ukazuje formy improwizacji i artystycznego przekazu treści tradycyjnych. P. G. Bogatyrev przyjął za podstawę rozważań pieśni, bajki, powieść XVIII-wieczną i inne materiały o znanych niemal w całej Europie postaciach Jeromie i Fomie. Badania wykazały, że wykonawcy utworów folklorystycznych (zarówno plesnlarze, jak i bajarze) improwizują treść i tworzą nowe warianty zamieniając słowa, lecz bezbłędnie i wiernie naśladują normy środków artystycznych swych pmdziadów. Powstanie utworów o Jeromie i Fomie autor datuje w XVII w. (zapisy tekstów pieśni pojawiły się w zbiorze Sokołów na początku XX w.). Na uwagę zasługuj;.\ także zdolności improwizatorskie przepisywaczy powieści o Jeromie i Fomie, którzy tak samo jak wykonawcy utworów nie nal'uszali wzorów wydanych drukiem i rozpowszechnionych. Orest Zilynskyj (Praha), Das ostslawische volkstiimliche Spiel "Drache-Enterich". Zabawa ludowa w "Jaszczura" albo "Kaczora", znana od póżnego średniowiecza w folklorze wschodnich Słowian, wiąże się z istniejącym niegdyś rytualnym wyborem dziewczyny na żonę. Z biegiem czasu zabawa uległa istotnym zmianom, chodziło o grę erotyczną wyobrażającą poprzez formy tekstowe i ruchowe wyładowanie popędu płciowego. Stare dokumenty językowe, zwłaszcza z Polski, oraz detale tekstowe niektórych wariantów umożliwiają identyfikację aktorskiego jaszczura ze smokiem, którego głównym zadaniem było porywanie i gwałcenie dziewcząt. Odległe echo tej zabawy przejawia się we wschodniej Słowacji. Dagmar Klimova (Praha), Les guerres turques dans les narrations populaires. Les legendes historiques. Catalogue. Jest to pierwsza część wielodziałowego katalogu prozaicznych tekstów ludowych (historycznych powieści i legend) na temat wojen z Turkami. Katalog powstał na podstawie wypisów z literatury i archiwów rękopiśmiennych towarzystw ludoznawczych w Bmtysławie, Brnie, Ljublianie i Zagrzebiu z uwzględnieniem materiałów muzealnych w Wiedniu, atlasu ludowego w Bonn, archiwum prozy ludowej w Marburgu i Gottingen, w Berlinie, Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie, a także w oparciu o własne badania i zbiory terenowe na Morawach, w zachodniej i południowej Słowacji, wśród Słowaków na Węgrzech oraz o zbiory terenowe V. Gasparikovej, M. Kosovej, J. Michalka i B. N. Putilova, którzy nadesłali je na podstawie ankiet autorki. Katalog uwzględnia także teksty o Tatarach, Kurucach i Psiogłowcach (w Czechach). images Populaires (louboks), des contes et chansons SU1' Ierioma �Recen?je. lJn:efjlqclu ·wydawnictw i JIg C?G.SOpiSl1l. Oprócz treści autorka wyszczególnia charakterystyczne motywy. Pierwsza część katalogu zawiera 300 tematów wraz z komentarzami. J. O. Dzendzelivśkyj (Uzhorod), Uber das Problem des Linguistisch-ethnographischen Atlasses der Kultur des Karpatengebietes. Ogólne założenia atlasu językowo-etnograficznego kultury tzw. obszaru karpackiego przedstawił autor na V Kongresie Slawistów w Sofii w 1963 1". W czasie dyskusji nad Etnograficznym Atlasem Słowiańskim. Obecnie, przedstawiwszy trudności w dziedzinie koordynacji wysiłków językoznawców i historyków z etnografami, wynikające m. in. z różnorodności postaw i metod badawczych, prof. dr J. O. Dzendzelivśkyj proponuje rozważenie aktualnych głównych problemów atlasu, jak: dokładny podział obszaru pod względem językowo-etnograficznym, wyznaczenie grup etnograficznych i pogranicza kulturowego, określenie stosunku kultury karpackiej (pojęcie to wymaga dokładniejszego zdefiniowania) do kultur narodów ukraińskiego, rumuńskiego, słowackiego, czeskiego, polskiego i in. Zdaniem autora już dziś powinno się przystąpić do utworzenia międzynarodowej komisji atlasowej i pod jej kierunkiem zebrać i wydać material, ponieważ dialekty oraz zjawiska etnograficzne ulegają zanikowi. S. 1. Bruk (Moskva), Prinzipien der Zusammenstellung regionaler historisch-ethnographischer Atlanten in der UdSSR. Autor omawia dokładnie badania i prace atlasowe prowadzone przez Akademię Nauk ZSRR. Prace zmierzają w dwóch kierunkach: demograficzno-etnograficznym historyczno-etnogr'aficznym, o którym mowa w artykule. W ZSRR opracowuje się kilka atlasów. W 1961 r. ukazal się atlas historyczno-etnograficzny Syberii, w 1961 r. wyszedł 3-częściowy atlas "Rosjanie (odmienny typ atlasu), rozpoczęto już opracowywanie etnograficzno-historycznych atlasów Ukrainy, Białorusi i Mołdawii, Bałtyku, Kaukazu, Azji Środkowej i Kazachstanu. Główne zasady zestawiania atlasów regionalnych, to: przedstawienie zjawisk w rozwoju historycznym; ujęcie ich w skali całego terytorium w trzech granicach chronologicznych: połowa XIX w., przełom XIX i XX w. oraz połowa XX w. (razem 100 lat). Koordynatorem prac jest stała międzynarodowa komisja pod przewodnictwem prof. dr B. Bratanića (Jugosławia). Kieruje ona również pracami przygotowawczymi do sporządzenia atlasów etnograficzno-historycznych poszczególnych kr'ajów Europy i innych krajów sąsiednich. Medard Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle fran<;aise. Annee 17, Paris 1969, zesz. 1-2, 3-4, ss. 3'94. Tarko de la Societe d'Ethnographie 17 rocznik kwartalnika etnografii francuskiej ukazał się w dwóch podwójnych zeszytach zawierających, jak zwykle, trzy podstawowe działy: artykuły (articles de fond), komunikaty (Notes et materiaux) oraz dział sprawozdawczo-informacyjny obejmujący recenzje, kroniki i zestawienia katalogowe - bibliografii (blisko 800 pozycji), dyskografii, filmografii za rok 1968 oraz nabytków dzieł obcych w Bibliotece ATP. Omawiany rocznik zawiera materiały o różnorodnej tematyce, z różnych regionów i obszarów społecznych historycznej i współczesnej Francji. Przeważa oczywiście tematyka folkloru i szeroko pojmowanej sztuki ludowej, lecz nie �380 Rccen:je. pr::cgiąriy wyrlawnict.w i cza,c,opis111 brak również prac z dziedziny kultur'y materialnej oraz z pogr'anicza socjologii Pominięte natomiast zostały rozprawy o charakterze teoretycznym. Znamiennym rysem w treści rocznika jest wychodzenie autorów szeroko poza tradycyjny krąg kultury chłopskiej i wkraczanie na obszary nie docenianej dawniej przez etnografów kultury mieszczańsko-proletariackiej lub, mówiąc ogólniej - plebejskiej. Badania tego właśnie obszaru należą już - jak można sądzić według publikacji - do stałego programu prac etnografów francuskich śmiało podejmujących tematy leżące niejednokrotnie na pograniczu zainteresowań historii sztuki lub socjologii. Omawiany rocznik zawiera kilka tego rodzaju pozycji. Największą z nich jest obszerne studium historyczno-socjologiczne o życiu społecznym w Lille i towarzyszących mu formach plebejskiej plastyki l. Autorka tego dwutematycznego, trochę niespoistego studium zajmuje się niektórymi zinstytucjonalizowanymi formami życia publicznego mieszczańsko-proletariackiej społeczności dużego ośrodka przemysłowego w okresie wczesnego kapitalizmu, a następnie na tym tle omawia tWórczość Louisa Melino, najwybitniejszego w tamtych latach międziorytnika lillejskiego. Lille, liczące w trzecim dziesięcioleciu XIX w. ok. 70 tys. mieszkańców, stanowiło już wówczas duży ośrodek p1·zemysłu włókienniczego, a także tytoniowego i browarniczego. Zatrudnieni tam robotnicy w połączeniu z liczną rzeszą rzemieślników i drobnego proletariatu stanowili silne ugrupowanie socjalne przejawiające dużą aktywność społeczną i kulturalną, której dowodem była działalność licznych (w 1828 r. było ich 113) stowarzyszeń wzajemnej pomocy, mających na celu zabezpieczenie swych członków od wypadków losowych. Skupiały one ludzi różnych profesji, gdyż ówczesne prawo zabraniało tworzenia stowarzyszeń ściśle zawodowych. Jedynie włókniarzom, najsilniejszej w mieście grupie zawodowej, udało się - wbrew zakazom - stworzyć kilka stowarzyszeń zawodowych będących zapewne zaczątkiem robotniczego ruchu związkowego. Prócz tego działały również stowarzyszenia o charakterze sportowym, skupiające przede wszystkim łuczników, kuszników i kręglarzy. Wszystkie one miały własne regulaminy, sztandary, patronów i doroczne święta obchodzone bardzo okazale; składały się na to uroczyste pochody z kapelami ludowymi, zabawy, wspólne uczty i śpiewy. Społeczność Lilie wytworzyła zatem bogate tradycje folkloru mieszczańsko-robotniczego - jednego z najstal'szych w Europie. Z tradycjami tymi wiąże się twórczość wspomnianego miedziorytnika, zaopatrującego miejscowe stowarzyszenia w niewielkie obrazki-godła odbijane na papierze i kolorowane. Miały one kształt liścia i noszone były w dniach świąt patronalnych na kapeluszach lub w butonierkach przez członków stowarzyszeń. Emblematy te wyobrażały postacie patronów oraz realia życia codziennego. W ten sposób L. Melino stał się wyrazicielem tradycyjnej kultury środowiska wielkomiejskiego w okresie formowania się kJasy robotniczej. Pracę zamyka inwentaryzacja kilkudziesięciu zachowanych emblematów z krótkimi opisami ich formy i treści oraz lista stowarzyszeń, o których była mowa. Kulturze robotniczej (górniczej) tegoż miasta w Jatach późniejszych poświęcony jest komunikat na temat Jilłejskich tradycji teatrzyków marionetkowych 2. W kręgu podobnych zagadnień porusza się J. Cochin, piszący o specyficznym gatunku "ludowej" grafiki przedstawiającej "świat na opak" ". Autor omawia temat na podstawie kilkunastu zachowanych sztychów z XVIII i XIX w. z<Jwiera.i<;- 1 Elise Seguin, lmagerie et vie sociale a LilZe, Louis Melina 1790-1859,s. 179-232. 2 Pierre Soulier, Les marionnettes Zilloises. Le theatre Louis et Gustave ue Boot, 3 Jacques Cochin. Mondes a Z'envers, mondes a l'endro;t, s. 233-257. s. 2G7-~'f7. �Rt'ccn:je, jJr:eqląd,/1 w,ljclawnicttc i c,:'Gsopis'm :)~l cych serie 'l-iti rycin, a przedstawiających sceny zaskakujące niezwykłością sytuacji. Tradycyjnymi motywami są przedstawione na opak stosunki międzyludzkie, w świecie zwierząt oraz w relacji człowiek-zwierzę. Autor zalicza te drukowane przez popularne wydawnictwa i rozpowszechniane przez wędrownych handlarzy plansze do kręgu kultury ludowej ze względu na inspiracyjną rolę odbiorcy wiejskiego, do którego zbiorowej wyobraźni były one adresowane. Z tegoż kręgu wywodziła się zresztą ich tematyka (motywy polowania, rybołówstwa, ptasznictwa, rolnictwa itp.). Na koniec autor próbuje' uczenie, acz nieprzekonywająco, wyjaśnić przyczyny zaniku omawianego gatunku anonimowej twórczości. Pozycją dotyczącą zagadnień kultury ogólnej jest studium historyczne H. Tremaud na temat trwałości francuskich gier 4. Opierając się na źródłach pisanych -literackich (m. in. Rabelais, relacje podróżników), archiwalnych (akta administracyjne i sądowe), wreszcie leksykograficznych (encyklopedie zwłaszcza XVIII-wieczne, glosaria językowe) - autorka omawia rodowód, tło kulturowe i tradycje narodowych gier francuskich, przede wszystkim o charakterze sportowym, lecz także i hazardowych. Stwierdza ona, że większość znanych do dziś gier i zabaw wywodzi się ze średniowiecza, podlegając w ciągu wieków różnym przeobrażeniom. Niektóre z nich cieszyły się poparciem władz - np. gry o charakterze militarnym, jak łucznictwo, kusznictwo, strzelectwo - inne, uważane za grzeszne lub niemoralne - jak np. gry hazardowe (karty, kości) lub brutalne (gra w pilkę poprzednik futbolu i rugby) podlegały roznym ograniczeniom i zakazom. O trwałości gier i zabaw decydowały zresztą różnorodne czynniki, jak walory widowiskowe, moda, związek ze świętami lub porami roku, atrakcyjność towarzyszącego rytuału, wreszcie znaczenie magiczne, aktualne aż do XIX wieku. W ciągu lat zmieniała się technika poszczególnych gier, lecz tradycje i reguły przetrwały w świadomości zbiorowej; treść ideologiczna i społeczna pozostała niezmieniona. Wiele gier zostało z czasem skodyfikowanych i s[ederalizowanych w postaci zawodów ogólnopaństwowych, zbliżając się w tym do sportu. Niektóre przekształciły się w dyscypliny sportowe, takie jak golf, piłka nożna, rugby, tenis - zachowując równocześnie lokalnie swe pierwotne formy gier regionalnych. Ponadto do dziś zachowało się wiele specyficznie francuskich gier regionalnych, np. prowansalskie, langwedockie i liońskie pojedynki nawodne" pojedynki bretońskie, walki byków w Landach i Langwedocji oraz szereg regionalnych odmian gry z kulami, piłką itd. Niektóre tradycyjne gry francuskie zachowały więc żywotność wbr'ew i mimo niwelującej roli kosmopolitycznego sportu. Z kolei warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na interesującą biografię angielskiego folklorysty, Cecila Sharpa, omówioną w ATP przez E. Limeta ,:. C. Sharp (1859-1924) był z wykształcenia matematykiem, następnie stał się nauczy·cielem muzyki, by wreszcie poświęcić się całkowicie zbieraniu ludowych pieśni i tańców angielskich i amerykańskich. Jego droga do folkloru była zatem podobna do tej, jaką odbył u nas O. Kolberg. Podobieństwo tych dwóch postaci uwidoczniłCl się i w tym, że Sharp podobnie jak Kolberg poświęcał na badania wszystkie swe skromne środki nie dbając o zysk. Sharp był jednak nie tylko zbieraczem, lecz także teoretykiem folkloru i metodologiem. I te aspekty jego działalności wydobył z pracy i uwypuklił Limet, podkreślając obecną aktualność pogląTremaud. Perennife des jeu]: Irarv·ois. s. 259-2f;;:;. 5 Por. H. Tren1aud, Les joule,'.,' lanqucdociennes, ATP. R. 1G, 19fi8. s. 3-4G. nec. [w:1 •.Lud" 1972, t. 56. s. :lO9. 6 Eric Lin1et. A propos (}'une hioqraphie: CecU Sharp, his life ond tVo r/;" (Lond'.>n 1967). 4 Hel(~ne S. 131-134. �Recenzje. przegląd-y 1.vyda.wnictw j czasopisrn dów Sharpa. Z kilku wzmiankowanych sformułowań można się zorientować, że omawiana praca mogłaby dać polsl{iej folklorystyce i etnomuzykologii niejedną cenną wskazówkę. Warto by ją więc przyswoić polskiej literaturze, zważywszy zwłaszcza, że teorie zagraniczne lepiej się u nas przyjmują niż rodzime, choćby były identyczne. Przechodząc do zagadnień tradycyjnej kultury wiejskiej wymienić trzeba wyczerpujące studium z dziedziny kultury materialnej o zbieraniu i kruszeniu migdalów w Prowansji 7. Autor bardzo drobiazgowo opisuje caly proces technologiczny, używane narzędzia, organizację pracy i stosunki społeczne oraz praktykowane zwyczaje. Nie pomija również towarzyszących form folkloru zwi4zanych z uprawą i przeróbką migdałów, przytaczając przysłowia, porzekadła, pieśni, opisując gry z migdałami i zabawki robione przez dzieci, wierzenia magiczne, wreszcie sposoby użytkowania migdałów (formy konsumpcji, wykorzystanie odpadów). Tak więc ta wzorowa pod względem metodologicznym praca ukazuje wszechstronnie lokalny typ kultury związanej z uprawą migdałów i wykształconej w regionie będącym ś'vviatowym centrum ich produkcji. Drugą pozycją dotyczącą kultury materialnej jest ujęty historycznie komunikat H. Raulina na temat młotów kuźniczych o napędzie wodnym, ich tl'adycji i rozwoju technicznego". Urządzeń tych zachowa lo się we Francji tylko kilka; autor opisuje jeden z zabytków - kuźnicę zachowan4 w Górnej Sabaudii. Wreszcie sprawy folkloru. Tu odnotowujemy kolejny artykuł z serii zapoczątkowanej w poprzednim roczniku ATP !I, poświęconej ludowym tal1com pirenejskim, a mianowicie J. M. Guilchera Les formes basques de la dan~e en chaine (s. l-54). Kontynuując swe rozważania nad tańcami korowodowymi autor przenosi się obecnie do Kraju Basków, gdzie tradycyjny repertuar taneczny jest a raczej był bardzo bogaty. Omawiane formy branIe i farandole, odznaczały się w Kraju Basków wyjątkową rozmaitością rozwiązań choreotechnicznych (drobiazgowo przez autora opisanych) oraz interesującym kontekstem uwarunkowań społecznych i kulturowych. Obecnie tańce te zachowały się już tylko w pamięci nielicznych jednostek i w kilku nieoryginalnych wersjach folklorystycznych. Z kolei folklorem slownym zajmuje się Ch. Joisten, opisujący na przykladzie pewnej narratorki ludowej mechanizm międzyregionalnej dyfuzji wątków literackich l0. Pozostale pozycje rocznika są drobnymi przyczynkami na temat sztuki ludowej, m. in. o kapliczkach nadrzewnych w północnej Francji i o dekoracyjnych dachówkach we Wschodnich Pirenejach. Nas mogą natomiast zainteresować (wprawdzie ubogie) polonica zawarte w omawianym roczniku: wykaz nabytków dzieł obcych podaje 2 polskie pozycje - Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt orawski, oraz katalog wystawy ikon warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Trudno oprzeć się wrażeniu, że pozycje polskie trafiają do Biblioteki ATP najzupełniej przypadkowo i absolutnie nie odzwierciedlają naszego r~;nku wydawniczego w zakresie etnografii. Bogu~lalV Linette 7 Charles Galtiel'. De ta rćcolte au ca:::sage cles runan(lcs en .Alpillcs et Crau, s. 55-93, fot. s łlenri RauEn. Note sur [es 1nartinets. s. D5-10(.i. g Por. ATP, R. J6, 1968, S. 259-292. Rec. [w:1 .•Luc!" J972, t. 51;. s. :309-3J1. 10 Charles Joisten, Un cas (Je Tnigration de contes populaire.o..;: (ill- LanUIl(,([()(: (lU Dllllpl/ine. S. 279-2BIl. �Recenzje, Osterreichische Zeitschrift przeglądy wyda.wnictw fur Nowa Seria t. 25, ogólnego Verein flir Volkskunde. Volkskunde. t. 74. Wiedeń 1971, z. 3--4. Wydawnictwo: i czasopisnt 38:5 zbioru Profil tematyczn~· dwóch ostatnich zeszytów recenzowanego rocznika potwierdza w dalszym ciągu sygnalizowaną wcześniej tendencję publikowania w nim tego, co aktualnie wpływa do redakcji, bez jakiegokolwiek doboru i ukierunkowania. Drukowane prace, z jednym wyjątkiem, mają tym razem charakter raczej materiałowy. Przysłowiowym rodzynkiem, notabene bardzo interesującym, jest artykuł Heda Jason, Volkskunde und Computer - eine Auseinandersetzung (z. 3). Autorka sygnalizuje w nim, w oparciu o bogatą literaturę światową oraz własne doświadczenia, korzyści jakie może oddać komputer w badaniach etnograficznych. Można go wykorzystywać, zdaniem Jason, przy zbieraniu bibliografii, zwłaszcza przy obecnym zalewie literatury, dalej - zestawieniu danych źródłowych o identycznej lub podobnej treści, Łącznie z dokonywaniem obliczeń statystycznych. Komputer może wreszcie sŁuż.vć, według autorki, nawet przy wypracowywaniu problemów badawczych, zwŁaszcza historyczno-geogl·aficznych. Przy jego pomocy można w końcu prowadzić na bieżąco rejestr kart archiwalnych dotyczących zabytków, rycin, diagramów i map. W sumie zachęcające informacje. Tradycyjnej kultury społecznej, a w szczególności zwyczajów prawnych, dotyczy krótka l"Ozprawka Herrnanna Steiningera, Die Prechel als Strafmittel im niederosterreichischen Viertel ober dem Wi.enerwald (z. 3). O stosowaniu kary pręgierza Steininger informuje Skl·ótOWO,na podstawie zebranych przez siebie danych źródłowym z XVI-XVIII \Y. Podaje miejsca stawiania po wsiach i miasteczkach pręgierzy, m. in. przed koś·cielnymi drzwiami, na rynku, ·cmentarzu. Ustala także rodzaje przewinień względnie przestępstw, za które stosowano karę pręgierza. Autor nie pokusił się o ustalenie genezy powołania do życia tej instytucji prawa zwyczajowego, jak i pl"Zyczyn jej zaniku. Komunikat Karla Fiala, Freundschajt. Uber Freunde und Gefreunde im Lande Salzburg (z. 4) jest jego odpowiedzią na ankietę przesłaną mu przez Towarzystwo Ludoznawcze w Wiedniu. Dotyczyła ona definicji i zastosowania terminu "przyjaźń", rozumianego jako swego rodzaju formy współżycia pomiędzy krewnymi i znajomymi. Inicjatorom ankiety chodziło o uzyskanie odpowiedzi na temat definicji oraz na pytania - na czym polega przyjaźń w życiu codziennym danej społeczności lokalnej. Zdaniem Fiala, w środowisku salzburskim pod tym terminem przyjaźń rozumie się: wzajemne odwiedzanie się, uczestniczenie w uroczystościach rodzinnych (chrzcinach, I komunii, '.veselach, pogrzebach) oraz świadczeniu sobie nawzajem różnego rodzaju usług. Odpowiedź informatora nie ogranicza się do prostych odpowiedzi. lecz poparta jest w każdym punkcie licznymi bardzo ciekawymi przykladami różnych form przyjaźni. Kolejni.) pozycję stanowi wzmianka Wernera Heimerl, Absperren als Brauchtum bei der Goldenen Hochzeit in Obersteiermark (z. 3) z zakresu zwyczajów weselnych. Autor opisując przebieg uroczystości obchodu złotych godów pożycia małżeńskiego, zwraca szczególną uwagę na występy przebierańców. Jednym z nich jest zwyczaj zatrzymywania jubilatów, podobnie jak i nowożeńców, przy na poczekaniu zrobionym plocie. Przy tej okazji nawiązuje się wesoly dialog, który kończy się obdarowaniem zatrzymujących. Kulturę duchową reprezentuje artykuł Theodor·o.s Vlachos, Geister UM Diimonenvorstellungen im siidosteuropiiischen Raum griechischer Sprachzugehorigkeit (z. 3). Daje on przegląd różnych występujących w kulturze wsi i miasteczek Grecji irracjonalnych postaci - duchów i demonów. Opierając się na bogatej literaturze oraz �38J Recen.zje, przeglądy lvydawnictw i cUlsopism własnych badaniach, autor staral się zrekonstruować rozwój historyczny oraz stan c.zisiejszy demonologii. Vlachos wyróżnił kilkanaście grup demonów oraz złych duchów (Neraides, Wrikolakes, Anaskelades, Lamies, Telania, Kalikantzari, Strigles, Gorgone, Gello, Empousa, Wrachnas, Aerika, Drimes, Koutzo), podobno szkodzących ludziom, zwierzętom i roślinom. Analizując każdą grupę omówił kolejno: pochodzenie oraz warianty nazw, miejsce występowania postaci (w wodzie, powietrzu, ziemi, drzewie), rodzaje demonów pod którymi występują, czas ukazywania się, skutki oddziaływania oraz środki zaradcze. Szkoda, że autor ograniczyI się tylko do przeglądu, a nie dał monograficznego opracowania. Niektóre z omawianych demonów, jak np. Wirkolak, są odpowiednikiem naszego wilkołaka. Następne pozycje, to w swej większości krótkie komunikaty. Pierwszy Margit Grohsl, Das Symbo~ des Lebensbaumes auf Sparbehiiltern (z. 4), informuje o umiejscawianiu stylizowanych wzorów symbolicznego drzewka życia na skarbonkach i woreczkach do pieniędzy. Umieszczony na tego rodzaju obiektach pomnaża i przysparza pieniędzy. Kolejny - Augusta Sutter, Zu den Sagen aus Trofaiach (z. 3), podaje krótką wzmiankę na temat opowiadań o tzw. Wildfrauen, tj. swego rodzaju "złych kobietach" - czarownicach. Następne dwa - Emila Schneeweisa, specjalisty od etnografii religii, dotyczą tym razem sztuki sakralnej. Pierwszy z nich, krótszy, pt. St. F~orian a~s So~datenpatron, przedstawia opisy dwóch szerokosłupowych kapliczek przydrożnych zawierających napisy, świadczące o kulcie św. Floriana jako patrona żołnierzy. Drugi, ZUl' re~igiOsen Vo~kskunde des siidlichen Stadtrandes von Wien. Die Bi~dstOcke, Kreuze und Wegsiiulen von Ober- jest swego rodzaju sprawozdaniem z badań terenowych, do którego dolączono odręcznie wykonane ryciny. Autor opisuje znajdujące się na przedmieściach Wiednia przydrożne krzyże, kapliczki i kapliczki słupowe. Dane o każdym zachowanym obiekcie uwzględniają: genezę postawienia figury, fundatora, konstrukcję, wystrój i obecnego opiekuna. Wymienione kapliczki stanowiły kiedyś nieodzowny element kultowy wsi. Obecnie są jednym z niewielu reliktów tradycyjnej kultury ludowej znajdujących się w obrębie dużego ośrodka miejskiego. Poruszona tamże problematyka wchodzi, zdaniem autora, w zakres tzw. etnografii wielkiego miasta (GTosstadtvolkskunde). W recenzowanym roczniku wyczuwa się, zarówno przy lekturze poszczególnych prac jak i zamieszczonych w nim recenzji, duże zainteresowanie etnografią religii. Dział ten zajmuje w etnografii austriackiej ważną pozycję, w przeciwieństwie de naszej, w której jest raczej pomijany. Warto więc. chociażby z tego względu, zapoznać się bliżej z zawartością ostatnich zeszytów. und Unter~aa sowie Rothneusied~, Walerian Sobisiak Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" ków 1971, t. XXI-XXIII. z. 5. Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Kra- W ostatnim zeszycie znajdujemy bardzo ciekawy zestaw 6 prac o dość zróżnicowanej tematyce. Pierwszą z nich jest Andrzeja Wali górskiego, Kierunek ewolucyjny w etnografii (1860-1890), następną Jana Bujaka. Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa d~a rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, dalszą Bogdany �380 Pilichowskiej. Z l1i.~(orii nauk etnograficznych we WIoszech, kolejną Ewy Niehorskiej, Z badali nad J~1.il(ll1'(f:ludową Sląska CieszYl!skiego, piątą Mieczysława Gładysza. Chlopski kalendarz ideograficzny i wreszcie ostatnią Ewy Krasińskiej, Wiedza ludowa (J (jlciJach i jej znac:::enie dla pl'aktyki l'olniczej. Artykuł A. Walig{lrskiego bardzo wnikliwie i wyczerpująco zaznajamia czytelnika z l;icrunkiem ewolucyjnym. Temat jest, moim zdaniem, doskonale opracuwany. Artykuł informuje o podstawowych założeniach teoretycznych oraz o największych ctnognfad1-ewolucjunistach podanego w tytule okresu. Praca jest dalszą informacją doLycząq przeglądu ruzwoju nauki - etnografii i antropologii. Doniesienie J. Bujaka przedstawia rozwój regionalizmu krajoznawczego ze szczególnym podkreśleniem ruchu krajoznawczego w Karpatach, Tatrach, Pieni. nacho Ruch ten mial wg autOl·a dwa aspekty: naukowy i artystyczny. Bujak podkreśla wielki wkład pracy działaczy ruchu krajoznawczego i Towarzystw Krajoznawczych. ZWl·aca uwagę na współczesne poglądy dotyczące istoty krajoznawstwd i regionalizmu, które warle sc~rozpropagowania. B. Pilichowska podaje w swej pracy krótki przejrzysty, chronologiczny przegląd rozwoju nauk etnograficznych we Włoszech począwszy od drugiej połowy XIX w. do czasów nam wspólczesnych. Wymienia wybitnych naukowców, którzy wnieśli sw(ij wkład do historii rozv.roju tej dyscypliny, podaje także warunki rozwoju etnografii w poszczególnych latach. Zwraca również uwagę na wyraźny podzial naukowców na etnologów i antropologów kulturowych, jaki zaznaczył się w drugiej polowie XX wieku. Praca daje raczej ogólny tylko pogląd na rozwój tej nauki we Włoszech. Przybliża ją jednak polskiemu czytelnikowi, który nie ma możności bliższego poznania etnografii włoskiej, Z pracy E. Niehorskiej dowiadujemy się o stanie badań nad kulturą ludową Sląska, a zwłaszcza () zt"óżnicowaniu wewnątrzregionalnym pod względem administracyjnym, terytorialnym, językowym i etnograficznym. Praca jest swego rodzaju przegl<j(1l'rn dorobku etnograficznego tego regionu Polski. Artykuł M. G laclysza wpnJwadza czytelnika w malo znaną problematykę kalendarzyobrazkowych. Autor przedstawia konstrukcję i symbolikę kalendarza sporZ'ldzonego pl·zez ciJlOIJa-anall'abetę. Kalendarz mial służyć do celów gospodarczych. Eksponat przechowuje sic: obecnie w Muzeum w Cieszynie. Według autora, je.;t on Wil'lk'l rzadkością w skali europejskiej. M. Gładysz podaje m. in. miejsce i czas powstania kalendarza, technikę wykonania, system rachuby czasu, adnotacje zjawi<;k meteorolugicznych i astronomicznych. Pracę ilustrują interesujące ryciny. Ciekawym przyczynkiem do wiedzy ludowej o glebach jest wystąpienie E. Krasińsldej, stanowi<\ce fragment więk'>zej rozprawy naukowej na temat Tradycyjne i nowoczesne źródło omz środki przekazywania i upowszechniania wiedzy rolniczej w Małopolsce południowej w d1'Ugiej polowie XIX i XX w. Autorka na podstawie wywiadów prz(·~pr(Jwaclzony('h na Polskim Spiszu i w Limanowskiem określa rozwój hisluryczny wiedzy ludowej z dziedziny klasyfikacji gleby. W swoich rozważaniach wykorzystała także źródla z X:VII i XVIII wieku. Z przeprowadzonej przez ni,! analizy wynika, iż zarównu w minionych wiekach, jak i w obecnej dobie za kryleri um klasy fikacji gleby lud przyjmuje nadal jej skład mechaniczny, który łączy z warunkami ekologicznymi. Właściwości gleby określa ponadto na podstawie znajomości roślin na niej rosnących. Czasopismo "Pmce Etnograficzne" jest przeglądem wartościowych prac ośrodka krakowskiego. Aldona 25 -- LucI. t. LVII Rudzka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/838116c127240e7aac1f77f5f571f46e.pdf cf42d9754115ec672551f5295588be74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1475 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1364 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.237-306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R III. E c E N z J E Lud, t. 58, 1974 Hermann a.nalyse. Carl Bausin~er, Vollcskunde. Von der illte1·tumsfol'schung zur Habel Verla~sbuchhandlung. Berlin-Darmstadt, bel., ss. 303. Kult11r- Książka Bau,singera różni się bardzo od dotychczasowych niemieckich n ieniemieckich podręczników ludoznawstwa. Na ogól prezentowały one jedynie UP,)rząd kowane w pewne działy rakty kultury ludowej określonego k!'aju bądź regionu: r7.adziej zawierały także wprowadzenie w warsztat naukowy ludoznawcy. W obu jer/nak wypadkach ludoznawstwo przedstawiane było jako solidna dys,cyplina naukowa, o wypróbowanych metodach i pokaźnym zasobie wiedzy. Na wiedzę ludoznawcy składaly ,się o:)isy poszczególnych faktów kultury ludowej: domu, mebli. stroju, zwyczajów, elc. Bau,s.inger ocenia negatywnie dotychczasowe metody i wyniki ludoznawstwa. Wedle niego są one nie tylko niezadowalające pod względem naukowym, lecz ponadto są wyrazem konserwatywnych postaw ich twórców i przyczyniają się do trwania konserwatywnego porządku społecznego, zafaŁszowując i.stniejące w nim stosunki społeczne. Dlatego - jak powiada we w.stępie - w miejsce opisów faktów stawia problemy, przed którymi staje współczesny ludoznawca w wyniku rozwoju nauk społecznych i w wyniku zmian rzeczywistości przez niego badnnej. Ksią~ka Bausingera sldada się z cztercch głównych rozdziałów, z których każdy rozpada się na I~ilka podrozdziałów. Pierwszy rozdział zawiera krótką historię ludoznawstwa niemieckiego. VI drugim przeprowadza Bausinger krytykę kilim podstawowych pojęć tradycyjnego ludoznawstwa. Trzeci poświęcony jest 1'0 lkkll'OW i wc w.spókzesnym s-połeczellstwie przemysłowym, czyli tzw. folkloryzmowi. W czwartym l'Ozdziale przedstawia autor pewne propozycje analizy kultury i wlasml kon('('pcję ludoznaw.stwa jako krytycznej teor;i kultury. Przclistawi()ny w pierws·zym rozdziale zarys dziejów ludoznaw.stwn niemieckiego obejmuje okres od Ocll'odzenia po nalXJdowy socjalizm. Prezentując J(olejne etap" historii ludoznawstwa autol' nie dąży do maksymalnej pełności faldograficznej. lecz na przykładzie prac wybranych autorów pokazuje powstanie pewnych idt'i. które jako [)udstawowc zalożenia po dziś dziełl determinują myślenie ludoZnaWCI)w. Szczeg(')lny zaś nacisk kładzie na historię tych zaloże!'l i prakt.yk badaw-· czych. które .spowodowały. iż. ludoznawstwo niemieckie zc wszystkkh nauk humanistycznych ,;jało się dys.cypliną najbliższą narodowemu S'.lcjalizmowi. Słownik i zawartość sporej ilości prac ludoznawców niemieckich zbliżone byly do słownika i trcści ksi:l~ek ideologów nazistDwskich {mlZ propagandy partyjnej. W obydwu rodzajach publikacji występowal.v te same podstawowe pojęcia: lud (Volk), ludowość (Volkstum), obyczaj (Sitte), niemieckość (Deutschtum), wspólnota (GemeinschaH), plemię (Stamm) etc. Literaturze ludoznawczej i narodowosocjalistycznej wspólne te~ byly pewne podstawowe twierdzenia. Do taJ,i·ch należaIo np. twierdzenie () zasadniczej ciągłości między opisywaną przez ludoznawców niemiecką kulturą ludową a kulturą plemion germańskich. Twierdzeniu temu towal'zy;szyła na ogól teza o identyczności cech biologicznych i psychicznych dawnych GE'rmanów i współczesnych chlopów niemieckich. Identyfilmwanie tego, co germańs.kie z tym, �238 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism co chłopskie (= ludowe) szło w parze z pozytywną oceną obydwu zarówno przez narodowy socjalizm, jak i przez ludoznawców. Te zuieżności w dziedzinie języka, twierdzeń i postaw zbliżały ludoznawstwo do narodowego socjalizmu, co znalazło między innymi wyraz w fakcie, :iż ludoznawstwo niemieckie w okresie III Rzeszy pod względem instytucjonalnym ucierpiało mniej ni:i: inne dyscypliny humanistyczne (np. socjologia, której prawie wszyscy wybitniejsi przedstawiciele musieli wyemigrować). Zdaniem Bausingera zbliżenie ludoznawstwa niemieckiego do narodowego socjalizmu bylo konsekwencją rozwoju ludoznawstwa. Zatem nie wystarczy, jak to uczynili niektórzy ludoznawcy po roku 1945, odciąć się od narodowego socjalizmu i nadal ze spokojnym sumieniem uprawiać tradycyjne ludoznawstwo, lecz nale~.y poddać krytyce jego założenia, dorobek i przeslanki ideologiczne, Dlatego też w drugim rozdziale przeprowadza autOl' krytykę kilku podstawowych pojęć tradycyjnego ludoznawstwa - pojęcia ciągłości, w>spólnoty, plemienia i obyczaju. Pojęcie ciągłości służyło ludoznawcom przede wszystkim do "udowadniania" pierwotności, pradawności opisywanych przez nich faktów niemieckiej kultury ludowej. Zakładano, iż większość rejestrowanych przez nich Iaktów nie uległa zmianom przez stulecia. W ten spo.sób założenie o ciągłości stawiało całą lmlturę l udo W-l poza historią, co zwalnialo ludoznawców z obowiązku śledzenia historii poszczególnych faktów. Kulturę ludową opisywano jako twór pierwotny, pradawny. Ponieważ zaś przez to, co pierwotne, pradawne rozumiano lo, co germaiLskie, zalem kultura ludowa była po prostu kulturą germańską. Dzięki tego rodzaju zabiegom zapomniano o dwu tysiącleciach historii. Niekiedy posuwano się jeszcze dalej. Zal<ladano niezmienność podstawowych struktur psychicznych i w niemieckiej kulturze chłopskiej widziano ich właściwy wyraz. Ponieważ zaś zakładano nie tylko niezmienność lych struktur, lecz także ich powszechność, zatem w niemieckiej kulturze chłopskiej wiuziano środowisko autentycznie ludzkiej egzy.stencji. Takiemu rozumowaniu sprzj'jało traktowanie fakt6w kultury ludowej w izolacji i przypisywanie im jednych i niezmiennych znaczeń. Nie brano pod uwagę, iż dwóm przedmiotom podobnym pod względem surowca i kształtu mogą przysługiwać odmienne znaczenia (funkcje). Pojęcie wspólnoty wprowadzone zostało do humanistyki przez Ferdinanda Tónniesa w roku 1887 w jego pracy Gemeinschajt und Gessellschajt. Mimo iż pojęcie to zostało wprowadzone przez socjologa, zrobiło więk.szą karierę w luuoznawstwie niż w socjologii. Wspólnotę przeciwstuwiano społeczeństwu i wzumiano przez nią orga'lliczną zbiorowość ludzką, w której jednostki połączone 5<1 związkami naturalnymi - krwi i miejsca, podobieństwem psychicznym, emocjonalnym poczuciem jedności. Charakterystyczna jest dla niej struktw'a stanowa. W mniemaniu ludoznawców pojęcie wspólnoty zdawało się talt doskonale oddawać istotę badanych przez ni·ch społeczności, iż zwalniało ich z obowiązku badania rzeczywhstych .-.tosunków społecznych. Rodzina, sąsiedztwo, wieś, plemię, naród wszystkie te rodzaje społeczności reprezentowały, zdaniem wielu ludoznawców, typ wspólnoty. Według Bausingera pojęcie wspólnoty nie tylko stało na przeszkodzie poznaniu rzeczywistości społecznej, lecz także ograniczało badanie kultury ludowej. Ponieważ kulturę ludową uważano za wyraz życia w;spólnoty, przeto za fakty godne opisu ludoznawczego uważano te tylko, które wydawały się być właśnie wyrazem życia wspólnoty. Tak np. z pieśni śpiewanych na wsi nie badano wcale szlagierów, względnie arii operetkowych. Natomiast badano pieśni mające być wyrazem życia w.spólnoty wiejskiej, a śpiewane w towarzystwach śpiewaczych, ·chociaż te towarzystwa wcale nie miały charakteru wspólnoty. �n~c"n:j~, Jll':~alqrll/ lIll/(!all1llictw i czasopism 230 Polskil' IX)jęcie "plemię" nie oddaje dobrze niemieckiego ,.Stamm", które lączy \v sobie treści zawartl' C<1n:.Jjmniej \V tl~/.ech polskkh pojęciach: plemię, grupa etniczna, region. Nikt nie używa t.erminu "plemię" do opisu wspólczesnych realiów spoleczn.vch Polski. Natomiast termin .,Stamm" nie tak dawno jeszcze można byl<1 znaleźć w więk~osci niemieckich publikacji. Nie ,spoSób mówić o ludziach Z<.lmieszkujący{,h np. Wielkopolskę, iż tworzą oni plemię, natomiast w ludoznawstwie niemieckim mówi się np. o mieszkańcach Szwabii jako o plemieniu (=- Stamm) Szwabów, Przez plemię (c.o Stam.m) rozumie się na ogół w niemieckiej literaturze ludoznawczej pewną jednolitą część narodu, której jednolitość jest konsekwencjq wspólnot.v pochodzenia od jednego i tego samego plemienia germańskiego. Przesłanką lak l'ozumianeg{) pojęcia plemię (= Stamm) był<1 założenie o biologicznej, psychicznej i kultmowej ciągłości. Ponieważ zaś to założenie było tezą fałszywą. przeto w rzeczywistości p{)jęcie plemienia (-- Stamm) służyło integrowaniu faktów kultul'Ow,vch z ]'(')żnycl1 epok w jedną całość opatrzoną etykietką "Stamm". Zarówno w języku niemieckim jak i polskim używa się często pojęcia obyezaju (Sitte) zamiennie z pojęciem zwyczaju (Brauch) I. Bausinger referuje 'czynione w niemieckim ludoznawstwie próby rozgraniczenia obydwu pojęć. Wedle pewnych autorów oby'czaj miałby b.vć tym, co iJstotne, substancjalne, a zwyczaj byłby wówczas t,nn, co zewnętrzne, podlegające kapryśnym zmianom. Wedle cytowanego przez 8ausingera Dietera Narrll obycznj je.st "podstawową slilą" detel'minując<l w t.radycyjnej wsi nie tylko wszystkie zwyczaje, lecz także postawy i zachowania religijne, prawne, a nawet uczucia, Bausinger nie podaje własnej definicji obyczaju, lecz wskawje jedynie na pewne konsekwencje wynikające z tradycyjnego ,sposobu używania pojęcia obyczaju w ludoznawstwie. Wedle Baus.ingel'a pojęcie obyczaju .sugerowało istnienie jednego systemu norm w kulturze chłopskiej, podczas gdy naprawd(; istniały w niej k()lllkul'encyjne systemy norm. Dlatego pojęcie obyczaju ,szkodziło raczej niż s'Przyjało poznaniu kultury ludowej. Co gorsza, uniemożliwialo krytykę rozpowszechnionych obyczajów i zwyczajów, gdyż w pojęciu obyczaju tkwi założenie o niezmienności obyczajów. Przedmiotem rozdziału trzeciego jest funkcjon·owanie folkloru w kulturze współczesnego społeczeństwa przemysłowego. Termin folklor rozumiany jest przy t.ym bardzo ·szeroko i obok tractycji ustnej obejmuje także np. zwyczaje i strój ludow,\'. Zdaniem Bausingera elementy folkloru chłopskiego, na które dzisiaj natrafi<.l ludoznawca niemiecki, występują w zupełnie innych związkach i spełniają całkowicie oclmil'nne funkcje niż w dawnej kulturze chłopskiej. Dlatego też autordla podkreślenia zmiany funkcji omawianych zjawisk - miast o folklorze, mówi o folkloryzmie. Zmiany funkcji pokazuje autor na wielu przykłada,ch. I tak np, z dawnego stroju lud'owego kultywowany jest nadal tylko strój świąteczny, który też na ogół uległ pewnej stylizacji. Strój ten wkl:lda się tylko z okazji widowisk folkklr)',stycmych; zatem jego funkcja jest podobna do funkcji rekwizytu teat.ralnego, a więc zupełnie różna niż w kulturze chłopskiej. Podobnej zmianie funkcji uległy wszystkie elementy tradycyjnego folkloru. To, co w zwyczajach miało charakter t.eatralny, nabiera ('oraz większej wagi, tak że zwyczaj zaczyna funkcjonować wyłąc7,nie jako teat.r. W związku z folkloryzmem interesują autora przede wszystkim trzy sprawy: a) zależności między zjawiskami folklorystycznymi a turystyką; b) funkcjonowanie 1 Wyraz "Sitte" bywa często tIumaczony jako "zwyczaj", Ponieważ pojęcie "Sitte" etymologicznie i treściowo jest bliskie pojęciu "SittlichkeH" (="obyczajność", "moralność"), sądzę, iż w Języku polskim naj adekwatniej oddaje je pojęcie "obyczaju", którc również etymologicznie i treściowo jest bliskie pojęciom "obyczajności" i "moralności", �2-bO Recenzje, przeglqny wydawnictw i czasopism folkloryzmu jako świata kom,plt'mE'ntarnego, innego, POi:Ost:1jilcPgo w Oj)Oi:ycji (Gcgenwelt) do środowis'kH stw<Wlonego przei: rozwój nauki, techniki i pn:emysłu: c) wintegrowanie folkloryzmu w ramy kultury masowej i w układ stosunków komercyjno-pri:emysłowych. Masowy ruch turystyczny i:rodził się w wyniku rozwoju przemysłu jako środek zaspokojenia tęsknoty za światem innym niż środowisko pri:cmysłowo-miejskie. Kompensacyjny charakter ruchu turystyczncg{) determinował możliwe miejs·ca docel{)we:winny one bvć nieucywiliz-owalll~ i pierwotne. Takimi winni b~'ć też ludzie w nich mieszkający i ich kultura. Zależności, jakie powstały między turystami i urlopowiczami a mieszkańcami miejscowości turystycznych, opisuje Bausinger [Xlsługując się kategorią roli: a) turyści i urlopowicze oczekiwali od tubylców zachowania zgocinego z przypi.saną im .rolą; nie szukali oni sobie równych, lecz ludzi "pierwotnych", "bliskich naturze"; b) tubylcy ziwkceptowali w\'suwane poci ich adresem oczekiwanie i przyjęli przypisywallij im r{)lę; c) gely speJnianie tej roli popadało w konflikt z akcept<lwanymi przez nich wari<lściami i przyjmowanymi postawami, wówczas grali rolę podwójną. W ż.vciu prywatnym tubylcy dążyli do go~p(ldal'czeg<l i kulturalm'go postępu, natomiast dla turystów i ul'!opowiczów byli żywymi reliktami. Spełnianie tych dwu ról nie pozostawało w konHikde, gdyż to wlasnie d,)ch()c1 lli:y,;kany z ruchu turystycznego pozwalul realizować nowe wzorce życia. Te nowe wmrce życia nic' mogły jednak całkowicie wyprzeć pewnych reliktów prJ:c;sz!{)ści. gdyż wówczas miejs{:owość traciła na atrakcyjności. Świadczą o tym chociażby rei(JillllY miejscowości turystycznych, w których atrakcja folklorystyczna zajmuje c:wlowe miej.sce. Nowe wzorce życia przejmowane przez tubyków groziły jednak caJlwwitym zanikiem folkloru i dlatego poczęto aranżować dla tur.\r,stów i urlopowiczów widowiska folklorystyczne. Bausinger wyróżnia dwa typy funkcjonowania folkloryzmu tury~tycznego. W pierws,zym obecna jest gloryfikacja przeszłości i tradycyjnych form życia. Ten wydaje mu się być niebezpieczny, gdyż widzi w nim ucieczkę od realnych problemów ~p'Ołecznych. Natomiast drugi typ fołkloryzmu Illa charakIel' W.'·lqcznie zabawowy i występuje bez kontekstu ideologicznego. Już przy referowaniu pewnych twicrdzel1 Bausingera o zależnościach mi~(\z.'" zjawiskami [olklorystycznymi a ruchem tury:stycznym wspomnialem () jego lwncepcji tolkklru jako innego świata (Gegenwelt). W \wlejnym podrozdziale autol' i:ajmujc się dokładniej historią tych zjawisk, wywoŁującymi je motywami i ich roI ej we ws.pólczes·nym społeczeństwie. W zakol1czeniu st.wierdi:a, iż wspóJcześnie folkloryzm spełnia rolę innego świata w stosunku do wszystkich gl'UP społeczeńst Wił. W,~zystkie znajdują w nim możliwość ucieczki od lIcywilii:owanego, stechnicyzowanego i sk()!1wencjonaliz{)wanego życi;] wc wspókzesnymspołeczeństwie przemySolowym. Możliwość t.a istnieje dlutego. iż ze zj;łwis\;ami folkloryst~··cznymi wiqże sit; cechy przeciwstawne <.'y\vilii:acji: spontanicznośt. pierwotność. niekonwencjonalność, ludowość. W rzeczywistości zjawisku folklorystyczne tych cech nie posiadają. Są one towarami, którymi rządzą te same prawa popytu i podaży, {'o pozostałymi produktami zorganizowanej gospodark; przemysłowej. W o.statniej częśc·i książ.ki przedstaw.ia BaLlsingcr pewne problemy analizy kultury i własną l«lncepcję ludoznawstwa jako krytycznej teorii kultury. Zdaniem Bausingera tradycyjne ludoznawstwo poprzestawało na opisach fenomenali:stycznie rozumianych przedmiotów, nie uwzględniało funkcji faktów kulturowych. Związane to było z podziałem kultury na pewne działy (bajka, pieśó, dom etc.) i badaniem w rama.ch tych działów genezy i filiacji poszczególny'ch raldów. Bausinger zdecydowanie opowiada się za funkcjonalną analizą kultury. Problemy tej analizy są �241 przccimioklll dwu picl'I\'sz:;ch pJ)ciroz<lzialfl\v o~tatni('j Cl.ęśei książki, VI następnym pocirozcizi,lic pnJponujl' alltor IriJdYC,I'jlw w ll.ld"zn:l\v.sh ••.ie badanie dyfuzji [aktów uzupl'lni{ i>ndanicrn innowacji, śmdk,',w prZl'kilZII <Jraz spoirobów komunikacji, KOliez,)' ksią:%k,: pl'wgl:!<l \V."llókz('sn~'ch w Niem'czech sp.osobów uprawiania lucioznawstwa i bardz() og{,!nie zarysowana ]wllcepcja ludoznaw"twa, z którą sympat\'zuje Bausing('l' i kVJrl'j wyrazem j<;sl. jego ksią:%ka, Zdaniem Bausingera ludol.11a\I'slwo winno byt', iuyl,vezl1()-l'mpiryczn:l n,"uką () kultul'Ze, Wedle tej koncepcji \\' iu<loznawsl.wil' obowi:l:t,uj'ł Ic' 'san,e n,et.o<iy empiryczne, co i w innych naukach ,sp"kc/.nych, NatoiTli'hl n":%lli lu<!ozl1nw,stwo ,-,d socjologii przedmiot zainteresDwań, kt,'nym nil' s;l in"'rakcjl', "'CI. il'h środowisko kulturowe, VV szczególności będzie l" kullura warstw ni:%szy<:!l,Z krytyczl1Cl teorią ,społecznq lączy ludoznawstwo kryi,\'C'zne nasl:nvi('nie <lo wspó1cz<'snej rzeczywistości s-poleczno-kul1.uTowej, Bausinger i poc\zielaj:)cy jego 1)()glącly ludoznawcy ,niemiE'cc,." - np. lJtz Jeggle, Roland Narr Iwgatywllie (1('l'lliaj;1 w,s.pókze,;na kulturę :n;]!'OW~), Ale v.; odróżnieniu od wielu luc\ozl1awc",w ich negatywna ocena kullury masowej nie idzie w parze z pragnieniem kultywowania ['('Iikt,)w lraclycyjnej kultury ludowej, Możliwość zastąpienia kultury masowej kultur:j bardziej zgodną z potrzebami ludzkimi widzą oni jedynie na drodze rewolucyjnej zmiany całego ,społeczeństwa, Co pravvda - jak Bausinger ,,;am nrzvznajc - nie m:t,ią oni wyraźnego obrazu tej z.mian,\', 'l'n:śc: ksiq:%ki Bnusingel':l pozo.s:taje w zgodzie z poglądami wyrażanymi przez nic'go II' da\\'nil'jsl.,\'Ch pl'<l<'i\ch", Niewielkie modyfikacje w pewnych kwestiach nie ll1<1.i'! I\'i,,·kszcgo zn"cz<'llia, Rozrzuc,)!"" w r,):%nych pracach wątki zostają w tej ksi:l:%C(,scalonl', IJrzy 1.\'111nil'kl<'Jl'l' z nich Sil r()z\Vil\il~!<'szcrz('j niż to miało miejsce \ITdall'ni('jsz,vcll pr'lc<lcil, inne ZitS ,Sil l,}().pn"stu sh'ć,sZCZOfH',Mimu to książka godna ,il'st zainteresownnia ludoznawców, prace B<lusi.ngera Sil bowiem rozproszone w różn~'th czasopismach i na ogół iructno do niC'h dlltrzeć, RpC'l'llzowana pl'<Ica stwarza Illn:%liwość zapoznania się z podstawowymi zaloi.eniami uprawianego przez Bausingera ludoznawstwa i ze sporą częścią jego wynik",lv, Przede wszystkim zaś jest godna polecenia z powodu mnóstwa pomysłów, któl'c w postaci hipotez zastaly w niej wyrażone, Wiele z nich mogloby stanowić punkt wyjscia dlil interesujqcych badm'i nad kulturą ludową i nad samym ludoznawstwem, Te hipotezy stanowi;,) najbardziej wartościowy element pracy Bausin~('\'a, Dotycz,,! Z:IŚ one prl.c'dc wszysll;im 1rzech c1zil'dzin: a) historii ludoznawstwa, iJ) i'unkej()ll()\\'<lJlia pewll,\'ch plldstaw"wy<:h pojet: w 11lc1{Jznawstwie, c) zjawisk folkl()l'~'st~:cznyC' II, Natomiast sprzeciw budzq llajogólJliejszt-~ założenia ludoznawstwa jako krytyczIlfl-cmpirycznej nauki o kulturze, Zostały {JJW w wiqksz-ośei zapożyczone z prac szkoł,l' i'rankfurckiej, g!,',wllie Maxa Horkheirn.era, Theodra W, AdOl'ny i Jiirgena TInilerlll<ls:1. ]>'ormll1-owan"są (1I1t~ilal'c!zo nil'pl'ec:yzyjnie i dalekie są od oczywistości, kl,jr:) Pl'Z,\'jlisu,i(' im illIi"r, Gel'haTd Kloska 2 Mam na myśli przede wszystkim następujące pracc: Volkskltltur in der technisch.en Welt, Stuugart IR61; Zw' volkskulttlr der inrlustriellen Gesellsc:haft, [w:1 "Zeitschrift des lJCulsc!lcn Verbandcs der Gewerl>elehrcr e.V," (tytu] zeszytu: Die beJ'ufsbildende Schule) J'/!;<, n" 5, s, ~20-J30; ZUI' Kritik uel' Fol/;'tul'ismuskl'it.ik, [1V:l .. Populus Revislls", seria Volksleben, t, 14, Tubingen 1966, s, 67-75; ZitI' Pl'oblematik histol'isc1ler Volkskun<1e, [w:J "Abschled yom Volkslchen", seria Volksleben, t. 20, Tubingen 1970, s, 155-172, Zoslaly one przeze mnie omówione w "Ludzje" 19{iH, L 53. s. :lU2-~22 i IfJ7l, t. 55, s. ~15-247 oraz w "Etnograf H Polskiej" ID,O, t, H, z, l, s, 819-n5, 16 - Lud, tom L VIII �R,(,(,C17z)e, Iro-Volkskunde. Volkskultur fot. 2B8, Europiii.~che in der Gegf'llwal't. JH'u?(Jlqdll Lćindel', 1I',lIr!nwnir11.o j Behal'1'lmg Red. T, Gl'bhard C;{f,cwpism unci del' europaischC'll Miinclwn HHi::, ,;s, :lO'i. Wandel i ,J. Hanika. ryc. 71, map 2:;, Tom jest uzupełnieniem wydawn.ictwa z 1962 r. pl. Irn-Viilkerlmne/e dot~'czl1cego krajów pozaeul'ope}ski'ch, Jak za:.maczajq redakturzy. \\' n<1r<',i.niclliu od p"przedniego pragnie on zajmować .się nie kulturą ludó\\' europe,jsl<ich (Viilkerk,l/lldc Ew'opas) .lecz kuJturą krajów europej-skich (Volkslwnde EU1'O)Jiiisc/wr Liine/er), nawiązujqc do postu.latów wielu kongl.·esów, do ,oprilcow:lI'1 niekU"I'\'ch proll.l('IllÓ\\· w skaJi europejskiej i (lo atJa,sów etnograficznych EUl'opv, Opracowanie podziel{)\)p wstało na rozdziały ol11awiajqcT C': nogrilfię Nil'l11il'c. Austrii, SzwajcarH, pat'is:tw Beneluksu, Francji, WIocI!. Hiszp:l1lii. W. I3rylanii i Irlandii, Skandynawii, Finlandii. Europy południowo-wschodniej i ZSRR. Sześi' z tych rozdziałów opracowali autorzy z NRF, d\va Auslriaey, ~l tylko cztC:'ry przedstawicieleinnyrh nal'Odow,ości (Szwajcar, Irlandczyk, Norweg, Fin). Pmca uzupełnioni; jest notami biograCi{:znymi o autora~h, wykazem Iit.eratury oraz indeksem osobowo-rzeczowym. Bog<oltą szatę ilustra~yjną tworzy 25 map, 69 kolorowych i 2Hl jednobarwny~h fot.ografii oraz 71 rysunków. Prezentacja poszcze/?;ólnych krajów obejmuje !lajczęściej takie dane. jak: WPj'{lwadzenie, osiedle i dom, sztuka .ludowa, strój, zwyczaje i o\)rzęcly. SellCmat ten nie jest bynajmniej przestrzegany jako jednolity. Autorzy slusl.niestarali się uwzględniać zagadnienia etnogenetyczne o tyle, o ile to bylo konieczne, a kbśc:· nacisk na te element.v trilc.!ycyjnej kult U'l'y ludowej, kl,;re nit' milj;l charakleru przeżytków. Znalazlo to wyraz zwlaszcza \\. świetnie dobranych i c1os1wnałej jakości fotografiach, które są wYl'azem świadomej kon~epcji przedstawiania tradycji II'C wsplilczesności (np. ol'szakuobrzędoweg{) z traktol·ami). il niC' upoznw8n.\'{'h sk8mielin przeszłości. Słuszne te":: wydaje ,ię zmicnianil' sclll'lllatu omówiel'1 w zależności od specyfiki tradycji kulturowych danego kraju. Natomiast nieco zbyt do, wolne jest (zapowiadane zresztq we wstępie) przystosowywanie (JpislI do moi.liwości ~twGl'zonych przez i'siniejący stan badat'i, I tak np. więcej uwagi poświęcono tZI\'. Rauchstnbenhatls w związku z badaniami V. von Geramha w Karyntii. chociai. z prac lego samego autora wiadomo, że jest to zjawisko o wiele .szersze, a dl'l Austrii nicspe-cyficzne. Istnieje rozziew pOlTIięclzy np. dość traliyejonaJislycznvm przedstawieniem szeregu j';j,'ajów europej-skich, a bardzo syntetyczl1\'m, soejo!ogizującym opisem Szwajcarii. Interesująca mapa na s. 12:{ przedstawia stopień utrzymywania się i zaniku tradycji ludowy'eh wc WI{)szech, ak nit's!l'ly nil' ma odpowiednika w podobnycll ujc;ciaeh dla i.nnych krajów. Niert'Jwnomicrna jest lei. charakterystyka historycznych nawarstwień etnicznych IV pGszczegól:1ych krajach. Ni('którzy autorzy tłumaczą to wprawdzie nachyleniem tendencji badawezych w po,gzczególn.\'ch szkołach nnrodowyeh. ale w świetle islniejl1ccj literatury nie wydaje' się rzeczą niemożliw,) przyjęcie jakiegoś, w ogólnych zar~'sach kll'dziej .jpdnolilego s~'.stcrnll prezentacji. Osobne omówienie najeży ,się sposobowi potraklowania prZt~Z i1lltorów zagadnień kultury ludowej niemieekiej z jednej. a kra.iówF:l1rop~' środkowej i wsehodni('j z drugiej .slt'ony. Przed<;tawienie to nie może być uznane za obiektywne. Nudne już staje się odnotowywanie rewizjonistycznej idee fixe w postaci określenia NRD jako "Niemiec środkowych", polskich województw zachodnich i północnych jako "ziem pod pobką administracją" itp. Odnotujmy jednak także zaznaczenie dawny,ch granic Finlandii jako "granicy dawnych krajobrazów etno.logiczno-historyczn~'('h": oznaczenie granicy między językiem francuskim a niemieckim (') biegnącej przez �AlzacjI;. GÓl'I1et Adygc; określono także' jako "SLidtirol". Nie ma natomiast oznaczenia ugrupowall poLskich w okolicy Wilna, jak tD z reguly podaj et opracowania radzieckie. Aui<Jrzy doszli tylku do tego \Szczebla świadomoś'ci, że np. Pomorzan czy Sh\zaków określają jako gn\py etnogra[i·czne"nowe", ale oczywiście "niemiE'ckie". Hasła "Polska" brak nawet w .indeksie. Wszystko, cokołwiek występuje na iL'renacl1 niemiecJ,ich, jl'ist. prezentowanl' w związku z Niemcami bez względu naL;t'ne/.I; z.i'lwiska. Zarys elnograliiniemieckiej ilustrowany jest np. danymi z Siedmiogrodu, z węgiel'skiego komitatu I-leves ("Egerlanci") itp. Przy omawianiu Norwegii uznano za st.osowne wyodn;bnić osobny podrozdział dotyczący Lapońn:yld,w. nalomiast. na 15 st.ronach omówionD ,culą Europę południowo-ws,chodnią, :1 wil;c Humunów, Wt;grów, Albmkzyków, Greków i ludy słowiallskie. Słowian zachodnich właściwie zignorowano. Szczytem niesmacznej propagandy jest 15 stron jJ{)świc;con,lTh Zwiqzkowi Radzieckiemu. Tekst ten nie z(li'adza znajolllościchociażby cytowanej w wykazil' litel'atury pracy S. l\. Tukarewa, };Inuglafia narodów ZSRR, a nawt't przymiotnik ",socjalistyczny" pisze .sit; tam w ironicznym cudzysłowie. Zafascynowany pasj,] polityczno-polemiczną autol' zapomnial właściwie o istnieniu takich ugrupowałl etnicznych, jak Słowianie wschodni czy ludy bałtyjskie. Czytelnika polskiego zainteresuje jeszcze, że z polskich opracowali wymieniona jest tylko Kultura luciowa SIoll7ian K. lVIoszyńskiego (nazwisko zniekształcono na lVIoszczyński) i lo we wstt;pie, ale już nie w wykazie literatury. Wy'kaz literatury dotyczącej Niemiec natomiast obejmuje niemieckie prace {) stroju górllośląskim, etnografii Spisza ilp. Hl'asumu.i:lc można powiedzle(', że recenzowanl' 'Opracowanie jest wartościowe jedynie jako dy,<.;kusyjna próba zaproponowania schematu nie--etnograficznego ujęcia etnograficznej problematyki etnografil Europy. Osi'lgnięcia tej pracy wydają liit; jednak bardziej zasługą poligrafii, niż etnografii. Sukcesy w przedstawieniu pewnych problcm(Jw i działów kultury w IX)sizczególnydl krajach są nie do. oceny w książce, puświęconej ,calościowemu przed,stawieniu nie najmniej ważnego kontynentu świata. W takiej pracy liczą się umiejętności przedstawienia calości w porównywalnych i obiektywnie skonstruowanych opisach częściowych. Autorzy recenzowanej pra·cy przekreślili osiągnięcia niektórych opracowań 'cząstkowych przez to, że zapomnieli (J starej prawdzie: etnocentryzm nigdy nie tworzy etnografii, tym bardzit'j etnocentryzm subil':idywny i .stmnniczy, kt(Jry nazywamy .szowinizmem. Zofia Staszczak Giinter Wiel{elmann. Alltagsund F<'stspeisen. Wandel unci Gegenwiirtige StelVerlag lVIarburg HJ67, ss. 270 26 kartogramów. Hans J. Teuleberg- i Giinter ""iegeimann, Der Wandel der Nahrungsgewohnlwilen linter dem Einfluss der Industl'ialisi,eninY. Gottingen-Vandenhoeck u. Ruprecht l rJ72, ss. 417 I ;, kartogramów i 20 rycin. IUIlY. N. G. Elwl'rt Problematyka pożywieni'a wzbudza w Europie od pewnego ·czasu coraz większe zainteresowanie wśród badaczy dyscyplin humanistycznych. Rozwojem pożywienia interesują się w różnych aspektach ekonomiści i statystycy, historycy gospodarczy i ludoznawcy. Świadczą () tym ml1lOżące się !publikacje, w tym także różne reedycje �Recenzje, 11"="01'1.:1.1/ wwlllwnietw j emso]Jism oraz organizowane konfert>ncje specjalistów, W powojennej europejs!;iej literaturze etnograficznej ukazało się l>poro interesujących rozpraw wzbogacających dotychczasową wiedzę na ten temat. Wystarczy w&pomnkć ch{lciażby takie publikacjI' jak: .T, Drummond'3 i A. Wilbraha.n, Tlw Englishman's Food. London IH:17 (o POŻ,\'wieniu Brytyjczyków), A. Hausera, Vom Essen lind Trinken im allen Zurich, Z\'Irich 1!)()2 (o pożywieniu w dawnym ZUI'.Vl:hu), czy Nil.sa-Arvida Bringc'usa, 1\1all. Food and Milieu, [w:] .,Folk Lil'e" R. S, 1970 (Człowiek, pożywienie i środowisk'l) i tegoż autora, 1'I'Obleme und Met/lOden ethnologischer Nahrungsfol"~chllng im Lichlf.! jungster schwedischer Untersuchungen, [\v:j "Elhnologia Scandinavi-ca" HJ7L (O problemach i meuKlach bada1'l nad pożywieniem). Do nich naleŻll równipż recenzo· wane publikacje G. Wiegelmanna. WŚJ'(',d organizowanych zjazdów na uwagę zasłużyły szczególnie dwa ostatnie, a mianowicie VI[ Międzynarodowy KongrŁ'5 OJżywiania w Hamburgu (l!jOO) i Międzynarodowe Sympozjum. Etnograficzne Badań nad Pożywieniem w Lund (1970), Ich wyniki oraz dotychczasowe ustalenia literatur.\· stanowią poważny wkŁad do rekonstrukcji dróg r,ozwojowy,ch ludowego pożywienia w Europie. Znaczny udział w tym zakre!;ie przypada także G. Wiegclmannowi. W dotychczawwym dorobku pisarskim G. Wiegelmanna, byłego wspólpracownika Niemieckiego Atlasu Kultury Ludowej (obecnie profesora w Munster), znajdujemy kilkanaście pozycji dotyczących pożywienia, w tym kilka na temat kierunków i metod badawczych. Recenzowane pozycje odbiegają swym uj(;:ciem od dotychczasowych stereotypów, dają nowe spojrzenie na przedmiot badań etnograficznych. Autor, reprezentując kierunek badawczy zwany Kulturraumforschung, w któ1'Y111 .na'czelną zasadę stanowią dwa podstawowe kryteria poznawcze·· obszar lub region i wal-stwa albo formacja społeczn\J-ekonomi<:zna (Riiume und Schichten), pojmuje kulturę pożywienia jako zmienną w czasie strukturalno-funkcjonalni{ całość, W pierwszej z omawianych prac .stam się Vviegclmann ustalić, jakie reguły powodują zmiany w pożywieniu ludowym i na ile pozwalają one poznać bliżej podstawowe struktury. Przy takim założeniu niel11{)żliwe byłoby ujmowanie wszystkich elementów kulturotwórczych, ponieważ to utrudniałoby osiągnięcie celli. Rozpatrując bowiem jednocześnie pierwswplanowe i drugorzędne elementy, niewidoczne byłyby, zdaniem autora, podstawowe linie przeobrażell . .lako podstawę do rozważań przyjął autor: rozwój uprawy ziemniaków i włączenie ich do pożywienia, spadek uprawy prosa oraz zanikanie ;potl'aw z kaszy jaglanej, następnie przenikanie kawy do !posiłków codziennych i świątecznych, dalej rolę klusek w potrawach świątecznych, wreszcie wprowadzanie w XVIII i XIX w. nowych sposobów przyrządzania mięsa, które to elementy, jego zdaniem, wywierają decydujący wpływ na przeobrażenia. Ich analiza, potraktowana jako całość, daje ujęcie sprzężeń między e1L'mentami jej układu. Ustala także ich rolę w ramach całości. Podobnie postąpil autur \V analizowaniu każdego z osobna z wybrany'ch elementów. Autol' wydzielił cztery okresy w rozwoju codziennych i świątecznych polraw: I) zanik średniowieczn.y.ch zwyczajów IXlkarmowych (lata 1500-H(80); 2) upowszechnienie się nowych produktów żywnościowych .i używek (16HO-1770); 3) przyjmowanie nOWości przez ludność wliejską (1770-1850); 4) pokarmy w wieku światowego handlu i technizacji produkcji (1850 do współczesności). Kolejny rozdział, dotyczący roślin pokarmowych i ich znaczenia w posiłkach, obejmuje upowszechnienie uprawy ziemniaków w środkowej Europie i włą,czanie ziemniaków do potraw codziennych i świątecznych, zanikanie uprawy pro&a i dalej - wypieranie kaszy jaglanej przez ryż. Następny rozdział dotyczy przenikania kawy do potraw codziennych i świątecznych, Dalej kolejno przeanalizował autor posiłki z klusek oraz rolę, jaką �HeCCHZjl!, lJr~eglącly wydawnictlv l. czaS01Jis1IL one spełnialy w wiejskich posiłkach świątecznych, następnie serwowanie i:ch na L1CZlach weselnych w Turyngii i Górnej Frankonii, wreszcie pnwjmowanie się angielskiej kuchni w Niemczech. W końcu rozwinął wprowadzanie nowych lX)traw mięsn,\'ch \V XVIll i XIX wieku, a to IX)c1wpływem Wiednia (sznycle i gulasz) oraz l. Francji (kotldy). W zakOllczen.iu potwierdza raz jeszcze założenia wstępne, mian<)wicie', że praca jest tylko przyczynkiem do kulturowo-przestrzennego (kultulTamlich) układu. Drll~a z n~cenz{)wanych puiJlikacji, również dotycząCl.l przeobrażeli w tX):t.ywieniu, jest cidwwYI11 i udanym przykładem współpracy autorskiej hllitoryka gosp<)dal"cze~o i e1no!~ra[a. Każdy z autorów rozwiąwje problem z punklu widzenia l'eprczentll\V,lnl'j przez siebie dyscypliny. Historyk gosIJ{ldarczy analizuje dokonuj'lce się pud wpływem industrializacji przeobrażenia od slrony sIJ{lłeczn{l-ekonomiczilej. Ustala wielkość wyprodukowanych i spożywanych produktów :t.ywnościo\V~·ch. daj'lc równocześnie odpowiednie zeslawienia tabelaryczne. Mówi wreszcie () dystrybucji, () cenach i sytuacji społec:wej rolX)tników I<lbrycznych. Etn'J.~r<lr nalomia,t patrzy na to z:agadnienie od strony kulturowej, rozpatrując przemiany zachoc\z;lce pod wplywem industrializacji od strony różnorodności i spożywanych [Xlsilkc'm' lla wsi i w mieście. Uwzględnia także zróżnicowanie regionalne i ,s.po!cc/.IW po:i.ywienia Oi'az omawia porządel~ i ład w posiłkach, spoooby jedzenia. C'z:<;ść'G. Wiegl'lmann<l, iJo Ul chcemy się bliżej zająć, nosi t.ytuł: Ludoznawcze studia przemian IV jedzeniu i posiłkach. Aulor podejmuje się w niej odpowiedzi na [ld'llli,'. w jakim IVymiilrz:e i IV jaki SlXJsób i jednocześnie \V jakich posiłkach zmieIlia sit; pożywit'nie n,1 wsi i wśród plebsu miejskiego na ·5kut.ek rozwijającego się uprZ:t'l11ystowienia. Równocześllie zwraca uwagę na zachodzące zmiany w pokarJllach i posilk,lch d<Jimnuj'łce się [XHJ wplywem przechodzenia od pracy na roli do pr/.elll)"slu. Zv,r<Jca także uwagę na rolę, jaką &pelniają nowoczesne spo;.o!Jy konst~nvowania zilpasów Ol·a/. fabrycznie wytwarzane pl'odukty żywnościowe w jadlo,spisach naj szerszych Will',!w -s,połecznych. Rozwiązanie tych spraw znajduje czy telnik IV sZl'ściu rozdziałach. Pierws.zy wprowadzający ujmuje zagadnienie teol'elycz" Ill'. ;i.1·,·,dłowei llwlod.\"l'ZIW. Drugi wyjściowy zawiera zróżnicowanie regionalne i &PO!ccl.nt' pożywieni,.! przed LImo rokiem. Wewnętrzny jX)dział lego rozdziału jest niejednolity i dlategu budzi u polskiego czyteln.ika zrozumiałe zastrzeżenia. Tu autol' omawia pożywienie \\' dużych mia,stach, stosunki w zakres.ie pożywienia w miastach plJlnocnych j południowych Niemiec, w małych miasteczkach i na wsi, różnice miGdzy północnoniemieckilll a lXlłudniowonjemieckim sy·stemem jX)karmów, sytuację w zachodnioniemieckich regionach przemys-lowych oraz tradycyjne stosunki w Niem<:Lech południowych i Austrii. Układ rzeczowy jest tu zagmatwany i w trakcie czylania ucieka czytelnikowi główny wątek. W trzeciej partii autor omówił: główny p<.)silek dnia l'Oboczego, podawanie IX) obiedzie kawy 11 niższych warstw miejskich <)raz po wsiach, zmiany w obiedzie, rolę sposobów jedzenia, podstawowe tendencje w przygotowywaniu IJ{ltraw oraz używaniu przypraw, zastosowanie słodkiego IJ{ldkładu do chleba omz różne przeciwieństwa w uIJ{lwszechnianiu jedzenia chłeba z masłem. W kolejnym rozdziale o sytuacji w jX)żywieniu po stu latach (tzn. IV początkach XX w.) l'ozpatrzono wyżywienie miejskie i różnice między tym, a wiejSiI<im. Następnie przeallali7.0wano zmiany w lX)karmach z okolic wiejs,ko-[Jrze11l\'slowych i wrc!'>Zcie posiłki robotników miejskich. fu)Zdziały uogólniające zawieraj'! periodyzację przL'Obrażeli, ujęcie wyników i wypływających z nich dalszych postulatów badawczych. Podstawę ;i.ródłową obu l'ecenzowanych prat', o czym warto wSIJ{lmnieć, stano\\'ila w zasadniczej części jedna i ta sama baza materIalowa. Dzięki wSIJ{ll11nianej �246 Recenzje, pr-::eglądy wyclawnictlv i. czasop;s'm już współpracy z redakcją Niemieckiego Atlasu Etnograficznego auto]' wykorzystCll zbierany dla tegoż w latach 19'30-193'5 material ankietowy, ~i<;:g,ljąCYdrugiej polow,\' XIX wieku. Wykorzystano także dane tzw. ankiety Bawarii, Westralii i Wirtembergii z lat 1900~1910 dotyczącej pożywienia, posiłków, jedzenia i sposobu przygotowywania, dalej materiał konkursowy 7. 1000 nadesłanych prac z lat: 1938-1939 na temat: "Ulubione potrawy" i wreszcie l1l'zebogat:ą literaturę (w pierwszej pracy sięgaj'lc;1 ponad 700, w' drugiej 900 pozycji). Material ankietowy poslużył Wiegelmannmvi w pierwszej kolejności do opracowania l;:a,rtogramów a(ln.~{)wych. które nash:pnie odpowiednio w poszczególnych roz,działach sikomentowal. W pierwszej zamiE'Ścił ich 32, w d.rugiej 5. Przec:tstawione w kartogramach dane rozmies:ucwno na obszarze Niemiec w granicach pańi'Ytwowych do 119'3-9 r .. tj. z okresu przeprowadzonych badań, Niektóre z nich zaznaczon<.l nawet na terenie Wielkopolski. POnlOl·Z<1. Górnego Śląsk;l i w obrębie Czechosłowacji, Przy lrwzględnianiu danych z terenu p,lll;;tw sw;icdnich autol' po'winien był pominąć \\' ogóle granice paTl.';twowe, eo odpmvi,Hlałtlb,\' zres;'.lą tytułom recenzQ'Wanych prac. W przYP<lClkuzaś uWl.glęc1nienia :~ranic należałoby zaznaczyć aktualnie obowiązujące. Dane c.1Qtycz'lcc terenów polskich mog"j b.vć prz~'datne przy opracowywaniu syntezy etnogrnficznej. Wartoby przepl'Owadzić porlobne badania po '50 latach i na ich porl,~tawie c1okonać odpowiednich porównań, Analiza poszczególnych elementów kultUl'<rwvch przeprowadzon:l została z dużym znawstwem przedmiotu. Autorowi udało się osiągnąć w obydwóch praeach :~amierzone cele. Warto więc poznać bliżej osiągnięcia warsztatowe G. VJiegelmanna, Walerian SoiJisiak Birthe Traeru}), East m(£cedonian Folk S07lfJ.s. Cont,em)lorar!! tl'(lllitinnal Malesevo, Pi.janec and the R.azlog District. .,Acta. Ethnomusicologic;l nr 2, Akademisk Forlag. Copenhagen 1970, ss. 242. from Macedońska pieŚ1'l ludowa staje się coraz częściej przedmiotem badaczy z różnych krajów eUl'Opejskich. Po monografii Herberta mat.erial Danie:(" zai ntel'lolsOIvani;\ Peukerla Serbokroatische und Makedonische Volkslyrik. Gestaltuntersuchungcn (Ak8demie-Verlag, Berlin 19HL ss, 211) ukazała się monografia Dunki - profesorn etnomuzykologii. Birthe Traern'P. Jest to jedna z poważniejszy'ch pozycji dot.vczacveh folkloru słowiańskiego, jakie pojawiły .się na ZClchDdzie po drugiej wojnie światowej. Książka ta składa się z wc,;tępu (s. 4-23) oraz z głównej czc;ści, w której Clutorka omawia rytm i strukturę wersa oraz mel<Jdi.i (s, 25-82). Ponadto podaje ona 70 tekstów pieśniowych z nutami w wersji orygincllnej i w filologic;mym pl'zekładzie n<1 język nngiels'ki (s, 83-221), Na zakończenie c1okonuje klasyfiki1cji ogloswn.'·ch m,lcedońskich pieśni ludow~'Ch, załącza słowniczek, indeks,v. bibliografię. mapę etnograficzną Macedonii oraz kilka ilustracji. Praca jest o tyle ciekawa, że odkrywa bogate l.rady,cie mi1cedońskiej poezji ludowej terenów wschodni'ch, m;llo znanych. nie zbi1c1an,vC'hw stopniu z,]clowal;]j'lC,\'m przez rodzimych badaczy, Autorka postawiła sobie za cel przedstawienie plonu swych badań przygranicznych teren0\V mac~dońskich należ<'lC,vehdo Jugosławii i Bułgarii. Problem rozwoju kultury jest tu bardw ciekaw\' i interesując,v. gdyż po podziale Macedonii w 19V1 r. zerwane wstały ściślejsze kontakt,\' rni(;dl.v ludami tveh dwóch części krnju -- SR Macedonii i Macedonii Pirińskiej. �Rc<..'eH ?je, pr.:eu1qfly IF!j(lawnieitv i c.?:uSOlJiSHl Z inicjatyw,! zl>i<o'r;mi;lmaleriału w okręgu Maleszewo i Pija:ncc Birthe Traerup \vystąpiła jeszczc IV roku 1955. Uczestniczyła wtedy w ekipie folklorystów i etnomuzykolW~ów macedońskich badajclcych tl~ część Macedonii. Wówczas to zbadała ona stan folkloru w miastach Berowo, Pechczewo i Delczewo oraz we wsiach Stojmirowo, Ratewo, Wladimirowo i Trabotiwiszte, Pieśni zawarte w omawianej monografii p<iL'h<Jciz,\ Z 1l,,1;tleszcw,li Pijancc, W roku Elli! Twerup przebywaJ a i w Maccckmii Pirińsldej, gdzie przy lXll110CY zn:llwgu Tlluzykol<Jg;1bułgarskiego Pl'OI'. Stojana Dzudzva zebrała material we wsiach Uohriniszte orLlZ OiJidin w okr<;gu RilZlog, Na podstawie zebraneg{) materiału udało się Llutorce przedstawić boga<:lwo maccdońskiej poezji i muzyki ludowej. Miała ('\la okazjq usl\'szeć 'I. ust prostych lucizi ;"ywy folklol' macedoński. Aulorka dokonujc krótkiego przeglc\du histQrii Macedonii, Omavvia okres osiedlania się plemion slowiańskieh na terenach Macedonii dzisiejszej, lilta niewoli tllI't'ckiej, walki n;I!':>dowo-w,)'zwolel1cze, rozbiór i okres d['ugiej WQjlly światowej oraz cza,;v powojenne. Traerup podkreśla duż<! rolę, jaką odegralo dla rozwQju kuN ury ciuchowej zachowanie macedońskiego ;języka narodowego. Nawiązuje do świetnych tradycji piśmiennictw,l starosłowiańskiego, którego ojczyzną była Macedonia dzięki 11l,is,iiapostolsl·;:jcj Cyryla i Metodego, Na,~tępnie przechodzi do omówienia dziejów zbil'I·;lclw<1. zat.rzymując ,siq przy odkrywcach macedońskiej melodii lud<.Jwej, pon:ą\\sz,l' od kOlica minionego wieku. do naszych czasów. Szczególni] uwagę zwr;lca na publikacje et nOll1uzykologi{'zJ1l'. podając przy okazji bogalą bibłiogn\fię. Pisze tak/.e o instrullJentach nlllzyczn,l'ch I fI specyfice rytmu melod,ii macedot1skich pieśni ludowych. lic OllJilll;ła tak/.", walorów artystycznych tekstów pieśniowych, "Char,J1dl'l ludu macerluIiskiego pisze mo:i-na zrozumieć najlepiej, jeśli ktoś zna jl'g•• pieśni, II' kkW\Th odhite S;'j w.\darzenia życia coc1ziennE'go" (s. 22). Wśnici 70 pieśni zawartych w t.ej monognlfii znajdują się: l ulw')[' epicki, ·1 hiSIOI,\'CZlll"H hajduckidl, 4 omawiające ciężką .sytuację ludu podczas pięciowiekowej nie\\'<Jli lUl'ecl,ie.L ;) mitycznych, 2;) miłQsnych, 14 () stosunkach mięclzyludzkich, l żniwiarskie. :j paster,slde i 2 humoryst.yczne. Są wśród nich pieśni powsItale także po drugiej wojnie światowej, jail: np, pieśń nI' 56 o mlockar'ce, opiewająca zmodcrniZ<.iw;lnąjuż gospodarkę Macedonii. Z monografii wynika jasno jcdn<lść kultury ludowej obu tych części Macedonii, mimo podziału państwowego. Ludność kontynuuje dawną tradycję, która posiada \\'.,;pÓJne cech,\'. Świadczy lo o etnograficznej jedności ludu. Zawa.rty material (leksty i melodie) dowodzi. że poza niektórymi cechami lokalnymi występują te same wqtki i melodie na całym ob.szarze Macedonii. Prof. Birthe Tra('rup jest wybitm! speejalistlq w omawianej dziedzinie. Bierze '.'11;< także czynny udział w międzynarodowych spotkaniach naukowych poświęcon\'('11 melodiom Słowian Poludniowych. Kole ",lmcry1<a PWN, Warszawa lndialls1<a .,-' - Sporu () llist.urię, Wybór wstęp Simiczijcw Huggicro H<.>mano. Ul71. ss. 4'iB. A III C rY/,;f[ lndialis/(a nie jc!:;l monografią problemu lecz antologią artykułów, studiów, rozpraw, szkiców, j'cferatów i fragmentów książek wybitnych zn,lwców problematyki incii;uiskiej. Ksią:i-ka zawiera również wyjątki z opracowali Między- �24R narodowego Biura Pracy duiycZilcych społeczności indiańskiej w Ame1'yc(' Laciliskicj, Autorem trafnej, muilll zdanielTl, ,selekcji lllatcri:lłów jest Huggic1'o Romano, znakomity znawca historii Sp{J!eC:ćerlstw kontynentu ame1'ykańsJdego, On także napisał wstęp i komentarze do pos/'czególnych tekstów, Wydana przez PWN pozycja sItanowi niew;lipliwic jedni! z n;ljw;n'tościnWcsz\'l'h powojennych publikacji na lemat Anwryki Lacit1skiej, oddanych do qk polsl\il',l'" czytelnika, ,Test z jednej .... tron." ciekaw,! form,! zwrócenia uwagi opinii publiczne',j na palące problemy ludności autochtonicznej rejunu Amel'yki Lacińskiej, /, drugiej - okazją do uka/'mia na tym tle niektórych elementów kulturowych, wres:'.ci(' próbą wywołania na nowo ukierunknwanej dyskusji na temat udziału ludności indiańskiej w życiu Sl){)łeczeństw tego kontynentu, Dlatego też książkC; wydano w ramach cyklu .,Spory () histul'iC;", przedstawi;l {)JW bowiem jeden z !J;lrdzn waŻn."l'!l spor6w o miejsce ludno.ści indi;n\skiej wc wsp('llcze~mejstrukll1l'ze delllogr;lliczl1e,i Ameryki Środkowej i Poludniowej, o klllturc; incliariską, o .sytuacjI: spułec/'n'l i ekonomiczną współczesnych Indian, Tytuł omawianej antulogii moi,e LJy6 przez większośt, czylc1ników źle Zl'OWmiany, Dopatrywa6 siC; mo~na łatwo pod nim egzotycznych opowieści o Inkach, JV!;ljach czy Aztekach, Sam ;nl1O]' wc w::>tc;piewyraż<l W'ltpliwość co du trafnego zrozumienia przez czytelnika tytułu opracowanej ant'ulogii. Nic zdziwi on ,kdnak i nil' wprowadzi w bląd choćby tych, którzy bądź przeczytali wydane dotąd II n;lS publikacje na temat Ameryki Lacińskiej, bądź w inny ,sposóLJzetknęli się z problemat."l", "vsp6Ic.zesnych Indian Ameryki Środkowej i Poludniowcj, Z<lpytat' wi<;c nWŹl1<l,dL, czego nie "Ameryka Lacińska", a "Ameryk;l Incli;lllska?" I z tym dylematem polemizuje Huggiem Homanu, Nie zaprzcczaj'lc islnieni<l Ameryki Łaeillskicj wychodzi ze słusznego stanowiska, że nil~ wolno problemu r1:ćisiejszych Indian amerykaiJskich ,sllrowadza6 tylko do !"olklm'u, I'ojl;cie 1.)()Wil'l11 "Ameryki Łacińskiej" pow'"tclło przed niespełna wiekiem jaku wyraz lenclenc,ii świata hiszpańs,kiegu i francuskiego do przeciwstawienia siC; wpływum anglosaskim, do utrzymania republik śrudkowo- i [Jnludniowoamerykańskich IV grankach odl'l;llnego kręgu kulturowego, Można jednak postawić pytanie, w jakim sensie spo!cczl'listwa te znalazły się w tyni kręgu i czy Jdedykolwiek w tej wyimaginowanej wspólnocie kulturalnej pozostawały? Hozwijające się coraz b,wdziej tendencje "autochtoniczne" w Środkowej i Poludniowej Ameryce wywodzą siC; z "gruntu" indiall\Skiego mającego kiJka tysięcy Jat licz'l':ą tmdycję, Wartości kułtllr<Jwe wytworzone przed wiekami przez społeczeństwa indiarlskie przetrwdły :300 letni;~ okupacjI; hiszpal1,slq i żyją do dzisiaj w mowie, Obrzcldku religijnym, slroju j innych ell'nwnlach kUl1111',l' materialnej oraz w ZWycziljacl1 milionów rnieszkaliców republik an1l'l'yk:ulskich, Coraz częściej dzisiaj spotykamy sif: z procesem pl",'.l'!;:sz!;llc;mia pnj(;cia Anwr,\'ki Południowej i Środkowej w "ilmcrykmls1q" -- prz,\' czym oki'('ślenie ,.lacit'lska" zmienia swoje poprzednie znaczenie, a 'Cn]':IZwyraźnie,iszego znac:ć','l1i;) naiJiera "indiański" aspekt Ameryki Omawiana publikacja skladasię z ośmiu oddzielnych tck,to\\' w\'I)ill1\('11 /,nawc6w problematyki indiarlskiej, \Iole \Vstęp!c Ruggiero Romano IV !J;m];/,,, cil'k:l\\'y ,:<pos6b komentuje każdy z przytoczonych szkiców, Walury ksiilżki uwpl'lnia iudd" plemion indiallskich oraz slowniczek poję6, cytowanych w puiJlik:1Cji, Dokonując wyboru poszczególnych studiów, Huggicl'O ROl11:mo nil pil'l'W,I,\'111 miejscu cytuje referat dyrektora Instytutu Indimlskiego \V Meksyku, d"ktora All'unso Caso, dotyczący definicji Indianina oraz indiallskości, AulOJ'owi ll'kslu ud:IIo sil; w dotychczas najbardziej doskonałej formie wykazClt" k"gu w I'IRczywislośl'i lnUŻn<l uznawać za Indianina, kim jest dzisiejszy Indi:min, jaka jesl jego ruja w sp(J!c- �Hel:cft1.'je, }11'.z:cglqtly l.oydawlli<.:l"w 21U i czasopistll czeństwie amerykańskim. Wśród szeregu kryteriów stosowanych przy ustalaniu pokci:l Indianina aulur kładzie nacisk 11:1warIuści kultury materialnej i duchowej mas indi'lliskich. Alfonso Caso należy be~ wątpienia do szeregu ludzi, którzy najwil.;cej uc~ynili clbl 7.wrócenia uwagi publicznej i świata nauki na miejsce Indian \\' i\nH'I',I'l'(' Lacil'lskiej, ['miJlem indi,lI'lski t'J pl'/.ede wszystkim problem clllupski. Tym zagadnieniem :.'::Ijllluje sil.; n<lsl<;;pnyal"lykul. Napisal g'J wybiIny peruwiański uczony, mad;,sisla ,Josc' Carlos 1\J1;lriategui, kIóry wykazuje pl'ilwdziwe oblic~e .sytuacji agrarnej w swujej ojczyżnie od si runy spolecznej i kulturowej oraz glówne kierunki walid mas indialiskich u zdobycie ~iemi, {) uzyskanie należnej im pu~y'cji ,v dzisiej\S~'ych .spolec/.cńst wach amerykalis-kich republik. PwiJIcm inIegrm;ji spoiec:.':ności indi,uiscl-;.ich jest prz'_'clmiukm artykułu Andrew GumleI' Fr;ulka, a Lnny liczony, Laurette Sejour,ne, wykazuje z kolei wielkie w,u'tości oritz form,\' świadoJ11ilŚci Indian umożliwiające przetrwanie - w tak trudnych warunkacil marginesu !ipolecznego -- niekiedy bardzo poważnych liczebnie grup l'l nic:.':nych. Bardzo realislyczne światło na życie Indian rzuca m. in, artykuł Jurge Mallcias'a pL Warunki i tryb ,życia Indian elnuaclol'skich. Szczególnie uwypuklone został,\' \V nim lalde problemy, jak: środowisko i podstawowe potrzeby Indianina oraz ~Iosunki ekonomii.:zne, a z kulturowych [Ol'my posi<ldania i uprawy ziemi, narZI,'dzia pracy oraz obyczaje, Heasumując, Amerykę India1iską uwazac można za niezwykle cenną publikacjl.;, klc)ra kwes\.ie; indiańskćł analizuje nie tylko z płaszc~yzny gospodarczej i społeczno-p<>lilyn:nej, lecz \.akże ukazuje bogate i różnorodne formy kulturowe społeczności inr1i:II'lskiej. szczególnie w rozprawach omawiajćlcych kryteria kwalifikacji ludnośl'i 'llIlochlonicznej. Przy okazji należy wyrazić uznanie dla wydawcy, że tą drogą umożliwi! poJsI,ic'I1lU c:.':,vtelnikowi zapoznanie się z trudno dostępnymi tego typu źródlami, a także Ż\'czY(', aby !tUl1liICZOnOna język polski podobne prace postęl){)wych działaczy i nauko\\'cóW, Jan Pawalowsh:i Plyniesz Olzo .., T. I: Zarys kultury ciuchowej ludu dcszYliskiego (I!J67); T. 1[: Z'lr,'·s kultury 111i1lerialnej luciu cieszyl'i,skiego (lU72). Praca ~biol'Owa poci red. Danil'lil Killllubcil. Wyd. Prom, Ostrava, s,s. 22:3 i 287. J)oc, dr D, Kadłubiec wraz ~ zespołem wspólpr«cowników skup'ionych w Sekcji 1"olklolTsiycznej działaj,)cej przy Zarzc1dzie Głównym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Cieszynie C~eskim, podjął się realizacji ambitnego dzieła, jakim jest ,synteza kultury ludowej Śląska Cies.zy1'lsldego. W założeniach redakcyjnych jako punkt \\·,\'jśc'ia przyjęli> opracowanie monografii folklorystycznej, w dalszym etapie zamierzuno w odrębn.Yll1 tomie ukazać czytelnikowi obraz kultury materialnej ,'raz sztuki ludowej (ego terenu. Zasadniczą bazę materiałową stworzyły wieloletnie badania terenowe w Irakcie których zebrano wiele cennych materiałów dotąd nie1.11.1 n,\'(:h; po 1';1/, pierwsz,\' sq one publikowane w ornawianej monografii. Odnosi się lo szc:óeglllllie do niektórych wytworów kultury materialnej. Publikacja ta ~pelllia �Recenzje, więc wszystkie przL\Szłości postawione wartości przeglądY z<.tclania kulturowych. wy<lawnictw i czasopism dokumentacji Według nalci.ącydl załużeli praca cl'.ęstokroć ta ma oi)ecnie charakter do popularno- naukowy. W tumie gólnych u pierwszym, działów regionalizmie Sląska i istotę i folkloryzm folklor stanowić prucesie olllawi'-l nia byly lulaj silne RcJwnież L. drukom, Kłucki litera - lurze Ziemi L. Brożka, tylko chłopskich. pracy lecz ludowe Polskiego Związku D. Kadłubca opowiadania ludowe, dzięki gęszczonym l'ozkwit wpływom szlakom wydobywa Ie momenty z Przysłowiom ludowym zwroty i przysłowia zestawione bogactwo, pozwala,iące i dowcip, trafnuść dań, lal'i.e są <Jl'tykul J. Szymiczka K.ozuka bych wiadania ludowe, na Dwa slawia mie dla poświęcony w nich ich w charakterystyczne. dalsze p<.lświęc{llly 1,al1cuwala tym opracuwania J. Ondrusz: tYIll zawarlD Śpiewki równkż lerenie rozwinął l.!ot,yCZ'1 pieśni stare artykuł ale ja.rc, p,·obtl'l1lmvych. slwierdza pogody. się szczegl1lnie, ludowej. a melodii na Obszerne który, Niezwykle i.ycio\\'.''Cll. pmlstawic studiulll ba- . 1. 1\1<11'- podobnie t WOI'Z'lC lud-ow"Th prze- zawkraj,]cy ci'lgu \II uŻ.\·ciu: wi.)i.(' sit; równiei. Charakler,I·,tyk(; o oi.Jrzl;c1ach lur!{)\vych ono syluacjach są IV d;:lszym Z przysłowiami ludowego. llw<lrunko- którym g,-upach za- szcz('wjlll.\' l,olejnl> dzięki rozmaitych terenie d'II\'n;1 opowi,HI,'Il .1. Onclnh'iZa, lal'lca J. Ondnlsz;\ od artykuł 1\utor przepuwiedniolll dotyczy ludu, wi'li.e tym osi;lgnę!d omawia dziC;ki j'lrITlal'CI'.nn-ud- istnicj;!c.l'lll W'ltl~Ó\V .i treścI określon.vch ui.ywanie literalurze ludowemu. został Na nic Współ- ludowym Olzy. lu- -- konl,\'llUOWane znad dzi(;ki społecznego pisarzy KoniIlst,iel';<J pisarstwem D. KadIubiec anali;:.\' opracowanie kat eg'JI'i i w.\'wudzą nada] ludn pisarstwu życia na Z że nie tylko dawne przysłowia i porzekucIla napotkać można na ~zereg zupełnie n'Jwych. cincowej jest cie~zYllskjej terenami. dokonuje 1rwału. iell .~ję ·z tej przenosz-on.\'lll oraz z innym.i hbtoryczno-spo!ecznc, oraz klórzy Cieszyll,skirn zll'iązilnych zl>stało L. 1'01(; niljw;li.niej- postaci najważniejsz.ych K. Cinciala charakteryzując zes(awipnic poświęcone dorubku odegrały 1\. ZIlClczn'l R. Daniel wskazaniami wspomnianej handlowym w porównaniu wania n,gionu O powic.~ciach obcym i Cieszyna, Slulmuch, Z<\warto które kullurowym. CiCSZVI'lsl,ie charalderyslyk<;: Kulluralno-Oświ<ltowego. studiulll silnym za tych, Sląs'ku ~i(: p{miekącl pus(owej, tym a także icląc także' na również przeglądu - obcych, jarmarczno-odpustowej, tego dokonal nich ,sil; kul t Ul')' lu- rieszYIlskiego (l'. (In lucl{)\vej, Le uwarunku\\'d- ~lanie drukarnie że określa IUIT wpływów CieszYli~ka" artykule ludowym autol' do pisarstwo W oral. śrmlDwiska wspomina cie~)zyńskill1, Pisarzom w którym pi~al'zy czesne tym kuj n,1 obecnym tutaj literaturze O wpływie zaliczywszy wpływ ••Gwiazdka Cieszynskiej. Z ludoznawstwem. pic;tno twón:zy wyraźnie, k[('ne kształtowania dulyczące D7.iałnj,-]ce oraz o folkIurze swe rolę slolicO'. założyciele) publikacji dowych, Ddegral gazecie ludowej. [olidorystykę szych tym proce, E'l'- terenie socjolecll11icznegn (I źródłach II historycznej nd zdel lym tego zWi'IZków, szkic rozważania i wycism;ly duch{)\vej pudnosi oddzi<.tływania prze~zlości wpłynęły są i rcJżno)'{,dne rolę swym dzięki IV z b-oga(ej w Na i pug!t;bi,lj'lcy nie całoksztallu Brożek, które interesuj'-ice pnJcesie IV czynnikstymuluj'IC,\' elementów pn'ibuje IV wa i'Un kach narodowej, ii. szkicL~ j"tJlkJoru i rC'f)iunalizlH z regionem miniO poszcze- interC'suj,]ce c!ural,!erysl."kt; regiuil Na.sz mniejszości spułeczności Ludwik momenty Szczególnie pełniącego i wśród ogólnq lVit;zi dos'lrzegn, z ważnych spoleczno-go'ipudarcze, dowej. is[otr;y jeden regionalizm. wybrane sit; dotyczące zmvarttJ Ol'az artykule do aulor rozwijania twórczy w l wun~enia stanowią Jednocześnie oprac1JWani,1 wprowadzającej ludowej przynależności regionalizm. jako kultury H, Jasiczek faklem może zgl"Omac1zono w części rcgi(lnalizmu, minowanych folklor którym źródłach Cieszyńskiego. określić w w folklorystyki, 8nlllo j,lk opo- !iCZ:lC wariant.". tek>\I"I\' Rygiel. i ZWyczclj<lC!J, IV przedW lol-<tLJl'yc!J �Hecen.'tje. jJl'.:eglqdy wydalvn"ic(wi czasopis"nt autol' ukazał i'itnienic całego .szeregu ciekawych wariantów obrzędów ludowych. stwierdzając, że zagCldnienie to wymaga dalszych, bardziej szczegółowych opranJII·arl. W zakorlczeniu. ob{Jk osobno zestawionego matE~l'iału ilustracyjnego, Zćl\vart{) także niezwykle użyteczny słowniczek wyrazów gwarowych i zapożyczonych. Tom drugi, {) podobncj szacil' graficznej i [Jodziale wewnętrznym, poświ(;cono glc)\vnie kultur:l.l' materialnej. Układ tematyczny jest tradycyjny. Jak w większości l11onq;.;ral'ii r('gionalnveh {Hl1('J\vionokolejno: osadnictwo i kształty wsi, budownictwo, \\'n(;i r:l.e. narzęd:l.ia I'D! n icz.e. transport i komunikację, wytwórczość ludowo"~ pożywienie, w :l.akoi'l(·:l.eniu strój i sztukę ludową, poświęcając {)sobr:e miejsce malarstwu na szkle i ludowej ('wi-bie w drewnie. Większość artykulów ma charakter wybitnie Illateriałuwy, zarejestrowanu w nich mimo szczupłości miejsca, wiele ciekawych clen1l'JltlJ\v tradycyj l1ej kul t ury materialnej. Slusznie też red ak lor tomu pisze we wstępie: .,W ten sposób pr,lgniemy (la(; obraz ludoznawczy Sląsk;) Cieszyńskiego. obrćlz wprawdzie z grubsze) naszkicowany, ale niewiltpliwi'c bardzo potrzebny. Z biegiem czasu mug'l i)yć opracowane jego szczegóły w formie samodzielnej publikacji. ..". Do ciekawszych artykułów zaliczyć należy artykuł D. Kadlubca o kształtach i {)sadniciwie wsi eieszYr1skiej, poruszający zagadnienie rozwoju osadnictwa, ze szczególn,vlTl ll\vzglc;c1nieniem kwestii nazewnictwa. Sporo cieka\vcgo materiału poj'(·)\I'n'lwcl.ego dostarl'zaja opr<ll'ow<mia WI. Szymik () narzędziach rolniczych oraz trac1ycyjnym transporcie i komunikacji, K. Piezgi o ludowym budownictwie drewnia-· nym i wytwórczości. G. Fierli D .sprzeciarstwie domowym. Część poświęconą sztuce ludowej, z artykułami G. Fierli Rze;źba ludo/Da w drewnie i J\iIalarstwo ludowe na. s,::kle, zilmyka opracowanie B. Bm:ielich o trac1ycyjnej i współczesnej .sztuce łudowej. Podobnie j;lk w tomic [)'llprzec1nim, w zak0l1czeniu znajdujemy bogaty materiał iluslrClcyjny wral. ze slowniczkiem wyrazów gwawwych i z<)[)ożyczonych związanych z kulturą ma1crialną Wybitnym walorcm tcj ciekawcJ i wielofunkcyjnej publikacji jest bogactwo ln;.lt~'l'inlu.jaki ona c1o:..;l<l1T7.<l, .Jest. to ocz,vwiście \v.vnik ogromneg-o z<langaż{)\vania i zapału w prCl'CYbac1awczc'j <lU(Ol'ÓW.Mimo ii: w niektórych przypadkach sposób ujęcia problematyki, jaki zaprezentow<my został w tej pracy, nie zawsze oc1powiach wymaganiom współczesnej metodologii, to jec1nak posiada ona znaczenie i wartość naukową jako cenna i bogata baza materiałowa. Na zak0l1czenie dwbna uwaga: bri)k spisu treści zrekompensowany zostal całkowicie doskonal,! szatą graficzną Andrzej Hohuslav rzie. Helles, SoCtskri Univel\';ita J. E. Purkyne, kramarska piseh. Phspf>t'ek Ie poetice Bre nez pololidove po- Brno 1970, s. 288, ilustr. Istniejl' II' kulturze, w dziedzinie literat.ury, muzyki, plastyki pewicn ob.szar zjawisk art.ystycznych znajdując\' sil? na pograniczu tWÓ1TZOści profesjonalnej przeznaczonej clh odpowiednio przygotowanego, a więc w jakimś sensie elitan1l'go odbiorcy -- i twórczości ludowej, obracającej siC; w kręglI t.radycyjnie pojmowanej .'polec;;:ności wiejskiej. Obszar- ten wypełnia amatOl'ska twórczość autorów wywodZ<lCYl'h Sil; ze śrl'clnich warstw społecznych, z jednej strony zaspokajaj<lca ich \I'bsne ;1ll1bicje lll'órTle, z drugiej zaś strolly odpowiadająca potrzeb{)lll estctycL:- �Rec.:en,zje, pr:eylqc1y wydawnict'w i (:zasopi.::i1H nym środowisk o niskim stopniu wywbienia kulturalnego, obejrnuj;[cych spo!cczności miejskoperyferyjne, małomiasteczkowe a po części także wiejskie. Owa Iw(jrczość, określana często pogardliwym mianem kiczu lub amator.szczyzny, przez długi czas nie przyciągała uwagi dyscyplin naukowych zajmujących się badaniem zjawisk kultury: literaturoznawstwa, historii sztuki, muzykologii z jednej, a l'olkloryslyki i etnQgrafii z drugiej strony. Staje .się IQ zl'Qzumiałe, jeśli ;1,ważyć na skomplikowan.'· l'()dowód histQryczno-społeczny i artystyczny omawianej twórczości, jej niezgodność z obowiązującymi kanonami estetyki nOl'matywnej, trudność oga]'niGcia całol.;:sztaltu zjawisl.;:a wobec jego niestabilnego zasięgu terytorialnego i socjalnego oraz wit'lkiego bogactwa a zarazem ulotności i nietrwałości form -- dzięki czemu opi,ywane zjawiska kulturowe niełatwo poddają się pOl'i.:ądkującc':i myśli leorelycznl'j. Dopiero od \cil\.;:u lat daje się li nas zaobserwować wzrost zainter0sowmi \'l dziedziną twórCl'..ości: staje się ona obecnie przedmiotem badań naukowvch i d\'skusji zmiel'zających do stworzenia odpowiednich koncepcji metodologicznych i uogólnień teoretycznych. Zainteresowania te przejawiaj,! sil,' !'ównlc;1, \V coraz częstszym publikowaniu materiałów literackich, organizowaniu wystaw tworów l,iczowatej plastyki; niektóre muzea zaczynają gromadzić wytwory (pj pogardzanej dotąd twórczoś'ci, słusznie dostrzegając jej historyczne znaczenie jełko dokument u upodobań estetycznych określonych war.stw spolecznych 1. Nadal jednak w polskiej literaturze przedmiotu odczuwa sic: niedost,l\ck podstaw teorety'cznych i koncepcji metodologicznych. Przejawia się to już ('hnćlJy w braku adekwatnej nazwy generalizującej całokszt:llt omawianej twórczości we wszelkich jej odmianach nie wedle kryteriów gatunkowych, lecz genetycznych. Tymczasem w Czechosłowacji, gdzie znacznie wcześniej niż w Pulsce i na większą skalę rozwinięto badania nad tego typu twórCZOŚCi,,)(a podobnie cizi,lio się IV ZlVi'lZku Radzieckim, we Francji i in.), od dawna już przy jął się dla niej [ermin ,.twórczość póHudowa" ("połolidova tvorba"). Wydaje się, że nic nie sloi na przeszkodzie. by ta w trafny sposób oddająca istotę desygnatu nazwa przyjęła się także LI nas. Dotychczas bowiem stosowana w Polsce terminologia ma charakter cząstkowy i nic obejmuje całości zjawiska 2, natomiast termin "twórczość póHudowa" wypełniłby cały ów nienazwany obszar między profesjonalną twórczością artystyczną a folklorem i sztuką ludową. Od spraw terminologii ważniejszy jest jednak problem l'O;1,Wi'VLlti ogólnoteoretycznych w badaniach nad omawianym nurtem twórczości. W lej kwestii wa!'t(l sięgnąć do doświadczeń folklorystyki czeskiej, która w przedmiocie !Jad,u'] n;\(1 pólludową literaturą wykazać się może konkretnymi sukcesami. Przcniesil'nie tj'ch os,iągnięć na nasz grunt mogłoby być pożyteczne cll,\ folklorystyki polskiej i 7.:1oszczędzić jej część wysiłków. Z bogatego dorobku pisarskiego folklorystów czeskich i ,sIOlv;n:kich na bliższe poztwnie zasługuje szczególnie praca na temat ś\\'ieckil'll pieśni stl'agLlnowyeil I3o- 1 Prublen1atylnl zjawisk z pogranicza litcraturr pl'(Jfc~.ionall1('j i folkloru l;ł.itlll1je sh; prl IH.'\vnego czasu sysielnalyeznie ,.Literaiura Ludowa", przynusząe \v kulcjnych Illoncraci1 ~crif.; publikacji na ten temat (por. np. nry l, 2, 3 z r. lUn i weześniejszc). Ut'''z'']a siq l.d pierwsza wlęks2a publikacja materialawa : S. NyrkowskiegoKanwU'<t1 r/2iadow,ki (Warszawa 197:1, ss. 391 +- 24 nlb., ilustl'.). Inleresujc)cYlll przyc7.jlni(iclll s~ \VSIH1TłI11.ienia W~(lr01V1WU() kra 111(/1'.:'(1 E. Kozlowskiego (poznań 1971, ss, 130). Z kolei zainteresowania peryferyj n,! plastylq znajduj,! od l.;:ilku lat odbicie na lamach .,Polskiej Sztuki Ludowej". 2 Por. takie terminy jak twórChość plebejska, literalura slragano\V<l, ph':jni nvwiniarskil', folklor przedmieść itp. �n(1ccn~:j(', l)/',:'('afądn wydawnictw i czasopisnl 2f);3 husIav,l 8ellesa - wybi tnego zn<:1Wcyprzedmiotu, który poświęcił literaturze pólludowej wiele lat badań uwiet1c~onych pokaźnym dorobkiem publicystycznym. Znaczenie wymienionej pracy polega przede wszystkim na tym, że jest to rozpraw,l ;malityczno-tcoretyczna zawicraj'lca konkretne sformułowania teoretyczne i wnioski uogólniające, zaś dołączona skromna część materiałowa stanowi jedynie zbiór prz.vkładów ilustrujących tezy autora. Książka .składa się z trzech części z<:1s.adnicz,·eh oraz towarzyszclcego im źródłowo opracowanego wykazu 2·:jri pozycji literatury kramarskiej wykorzy.'itanyeh jako matedał analityczny. Całość uzupełniają: indeks ineipilowy. obszerna bibliografia, strE~szezl'nie w języku niemieckim oraz dodatek ilu,[rileY.in\' zawieraj'ley fotokopie kilkunw;tu .starych druków straganovvych. Dodać (r/.C'b<:1, że praca wydana został<l prze/. Uniwersytet im .. T. E. I'urkyniego w Brnil' w serii Orwra Universitati,; PurkvninnaC' Brunens.is Facultas Philosophica, jako l){)Z,'cja IriO. Pr/.eszł'J połow(.: obj(:toścj ksi'1żki zajmują dwie najważnieJsze częś'ci pracy. poświęcone rozważaniom merytorycznym. W części pierwszej zatytułowanej "Poezja kl'amarska jako zjawisko arty.styczne i społeczne XVI-XX w." autor definiuje na wstępie pojęcie literatury półludowej przedstawiając w obszernym wywodzie je';' l'Odowód społeczny i artystyczny w rozwoju historycznym na terenie krajów Europy Środkowej - głównie Czech, Austrii i Niemiec. Ustalając kryteria zjawiska określa on najpierw pl'Zynależność socjalną twórców literatury półludowej, upatrująe ich przede wszystkim wśród małomiasteczkowych rzemieślników, drobnych urzędników. n;1Uczycieli i księży, po czym .stwierdza, iż twórczość t.a, z powodu .swej przystępności fonn<:1lnej i myślowej. stała się ulubioną lekturą a następnie częścią kultu!'Owej świadomości warstw ludowych. Na tych przesłankach opiera autor nader istotne twierdzenie, iż tennin "literatura pólludowa" ex definitione obejmuje zal'<',wno jej autorów, jak i odbiorców. Dodaje przy tym, że twórczość ta rządzi się nieco innymi prawami niż twórczość ludowa, różniąc się od niej formą pisaną, brakiem warianlów oraz doborenl tematyki oscylującej między folklorem a litemturą profesjonalną W dalst.ym. toku rozważat1 autor wylicza różne gatunki literatury półludowej wymieniaj'le takie formy, jak pamflety polityczne i religijne, pieśni nowiniarskie. powinszowania, oracje na różne okoliczności, wierszowane przepisy kulinarne, opowiadania. humoreski, wreszaie drobne formy dramatyczne dla teat.rzyku kukiełkowego lub aktorskiego - niekiedy nawet z oprawą muzyczną. Następnie omawia cechy stylislyczne tej twórczości: zalicza do nich przede wszystkim realizm wypowiedzi granicz,JCY często z naturalizmem, moralizatorsko-dydaktyczny lub anegdotyczny wydźwięk, nierzadko elementy parodii, skłonność do sensacyjności, wreszcie 'spotykany niekiedy charakter udanej powagi lub pseudouczoności. Wspólnym mianownikiem całej tej twórczoś·ci jest jej użyteczność społeczna, praktyczne służenie współczesności. Dopiero na tak .szeroko nakreślonym tle literatury pólludowej w ogóle przechodzi autol' do omawiania i wszechstronnej analizy gatunku, który jest właściwym lematem pracy: pieśni kmmal'skiej. Również tu ustala on kryteria i definicje pojęcia "pieśt1 kramarska", któq odróżnia wyraźnie od druku straganowego, a n<:1stępnie w kolejnych rozdziałach omawia społeczne fLmkcje. styl i historyczny roz\V,',j tego galunku twórczości. Druga część rozprawy poświęcona jest w całości analizie filologicznej tekstów czeskich pieśni kramarskich. Autor dzieli je według treści na pieśni epickie, liryczne oraz mieszane: liryczno-epickie i ballady. Na koniec analizuje elementy dramatyczne i teatralne zawarte w pieśniach kramarskich. �R(>(,{,HT)e. p1';l?(Jląt/U lt'!!(lo1.onicflu i c::aso/lisrn Jak z p.owyższy,ch uwag w,\'nika. l11er~'torn'znil czę,';c· )11';IC.l'Benl";] zawil'l'a wyczel'pującP omówienie ca/nl<.szlaltu problemat.yki związanej z w.l'mieniQn~·m r{l~ elzajem t.wórczości i wiele gotowych srol'mulowali, które ,:e wz.~If'du na mit;dz.,·narodowe filiacje i powiązania tego gat.unku, ;] l<.lkźe w,spóJne ella wiplu krujów uwarunkmvania społeczne i funkcje - mogą miel' znaczl'llie uniwers;dnl}, DLllegu tl'ż pl'aca la slanowi ważnq pozycję w ogólnoeuropejskiej litera(up.p rolldur.l'sh'cznl'j. Trzecia CZf'ŚĆksiążki zawierajqca or,vginalne leksI,\' 20 czeskich pieśni kramar.skich stanowi w teg(l typu pl'a'c~' czy,·st.y ozdobnik litC'i'acki, prz.,' lak niewielkiej liczbie przykładów nie możnn bowiem Llw;lżn,:' pracy ,:a nldtel·jało\V'l. Tvrn niemniej wybrane przez Clut.ora t.ekst\' budz:) zainten'sowanil' już przez to sam(), że daj,) wgl'lu w It; t.ak 11'1.i110 dotw1 poZn,ln,) i trud no (ioslr;pn;ł dziedzin!; I",tl\'Cz.,ści. BogusIa Dorota Simonides. lf1l1ch. [nst.~'tul Śląski Powstania śląskie we współczesnych w Opolu. Opoll' 1972. KOlllunik,lly. Ul Linette opowiada.niach ludo- Sl'ria lit.l'I·'lcka nr 11, ~. 91. Najnowsza praca Doroty Simonides jest. konsekwenc,jq wsy..vst.kich .ki c]ot.ychcz,lsowych dociekali naukow~'Ch. Za!'as,cynowana llogaclwcm zj;nvisk otacza.i'"l('ej nas rzeczywistości autorka z pietyzmem śledzi wszelkie pl'l.ejawy lolkloru, l!.\' z t.ypową dla siebie żarliwością udowadniać jc'g.o sti1f:) żvwo1.noAć i l'iclg!y. dynamiczny rozwój. Przy nieustannie narastających glosach POw'1tpiewania wislnienie jeszcze czegoś t.akiego, co folklorem zwykliśmy określać, kolejne prace Doroty Sirnonides wykazują na podstawie prze)xJgatego maleriału, zebranego g!<')wnil' na terenie Śląska, że nie tylko są podstawy do tego, by mówić o islnieniu \V.spółczesnego folkloru, ale co więcej, że nadal Soięon rozwija zgodnie z odwiecznie panującymi w nim prawami. I nk nie wskazuje na to, by głoszenie "śmierci r()lkloru" był{) uzasadnione. Postawienie zreszt.ą takiego t.wierdzenia, a naweL wykazvwanic jego słuszności i niepodważalności wypływa z bardzo prostego raklu - nieznajomości tegoż, czego śmierć się glosi. Eo tylko lai!wwi w kulturze ludowej dane będzie dostrzec jakieś oznaki letargu (by pozostać przy narzuconej przez polemi,slów metaforze). Gdy bowiem odrzucimy potoczne, cz~sto błędne rozumienie samego terminu, gdy odejdziemy od złudnych pozorów, okaże się, że właśnie wsp(>lczcśnie, niemal na naszych oczach dokonują się w folklorze gwałtowne przetasowani<l. Swoisty konserwatyzm kultury ludowej, gdzie z niezwykłymi opor"mi znajduj<l pndatny grunl dla siebie wszelkie i\l1.10wacje, świadoma konlynuacja lr"d.\'(:ji, utrudniają jednak analizowanie tego zjawiska. Nic wit;c dziwnego, Że w)'ll1>lga lo oc! bad"cza mozolnej syst.ematyczności, cierpliwego śledzenia [aktów 01''''1. zlebrani~1 ogromnej ilości materiału. Tym zadaniom sprostała autor].;:'l Berów .~miesznych i uciesznych. Wszystkie jej dotychczasowe penetracje naulwwe obracHł.,· .się między innymi slale wokół problemów związanych z funkcjonowaniem i przeobrażeniami współczesnego folkloru. W jednej z pierwszych swych większych prac na t.en temat, Wspólczesnej śląskiej prozie ludowej, analizując współcze:me opowiadania ludowe dostrzega już, iż p.odstawowym wyróżnikiem tradycyjnych ()powieści kst fanIastyka. gdy natomiast w opowieściach nowych dominuje realizm. Tndno więc h~'lo owe H'i1listyczne opowi,eści znklasyfikowat' do znanych nam svslemat.vk. ZaproPQ- �Re('C'71::'je. pr:'N)fąc1y 10ydawnictw 'Ż e,znSO[JiS1n nowilny przcz Dor!>!(,' Simoniril's pOdZ,j;ll opowiac1m'! na trzy zespoly (opowieści bio:~r:tfic/,nl', niC'prilwc\op{)(\()!m(' i kOlniczt1l') zoc;tirt już w n;luee przyjęty, a dla .Józefa Ligęzy stal się ponadto zaczynem myślowym rio dalszC'go mzwoju własnych badar'!. l tak, .J(,zcf Ligl;za, icl;le tokiem rozumowania D. Simonides dochodzi do wniosku, i.e g\':altowny t"fJzw,",i op()wil'ści wsp'omnieniowych stworz,vl sprzyjające w;11'unld ,!o I'Oz\\'ojn pilmir;tnikin',slwa, kt"'l'c uznajc Zil ..wieli") i'orml; opowiE'ści wspomnicnillw,l'(~h" '. Prczcnt uj;lc mcchanizm j'unkcjonowania opowieści wspomnieniowej ;J utorka opicra sil; WSWl'j najnowszl~j lwacy na materiale tematycznie związanym z pow,l;lI1iami ślw;ldmi. Wvriaje sir;. i.l' wybór ten nie byl przypadkowy. Specyfil\a prowadzonej walki /Społecznej i narodowej, powszechny udział w powstaniach zadl'('\'([ow;ił,1' o \V\·.i;llkowcj aktualności tego tematu w środowiskach wiejskich, a ponadt" Sil ,iui. \(' l'ilkt\· na tylC' odll'gle, że moi.na śledz,ić na przykładzie rerll'C'zentantów trzech pokoleń dokonujące ,się zmiany w opowieśdach, badać przyczyny ich popul;II'!1()ści \\' duiu dzisiC'jszyrn ora'z zdobyć wystarczający material teoretyczny do dnaliz.1 opowieści zwi'lzanych z innymi. późniejszymi kręgami tematycznymi i podstawy do okrl'Ślenia przcobrażeń prozy ludowej w przyszłości. Zaprezentowane w pracy 5:3 tl"ksty folklorystyczne .stają sil.) dla autorki odbiciC'1ll sp()leczne.i świadomości historii. Szczególnie podatne do takiej analizy okazujil Silp opowieśl'i Ildl'n'ile na dwu ;rutentycznych wydarzeniach: morderstwie dokonanvm przez grupy Grenzschutzu na Izydorze Murku, znanym działaczu śląskim z Kac!łub'l Wolnego i na ksil;dzu lVIark,sie z Olesna Starego. Wzajemnie uzupełniajilcl' sic 11.11) korygu.ii\ce opowiadania przynoszą dopiero pełne wyobrażeniE~ o opowil',;ci wspomnieniowej, jaku g,ltunlnl funkcjonuj'lcym w folklorze. Pflnadto na ich przykładzie zaoLserwmval' możemy proces twórczy jakiemu podlegają wybrane mC'moraty oraz dJi.norakie możliwości "obróbki" tego samego zamysłu artystycznego. Zagac!niC'nia fabularyzacji i folkloryzacji sUl'{Jwego, indywidualnego materiału wspomnieniO\vego nalei.;~ więc do najbardziej pasjonująceg,o fragmentu rozważarJ. Oka/.uje Sil;, "że wszy,stko to, C{) jest zbyt indywidualne, zbyt jednostkowe, C{) wyraża treści zbyt oddalone {)e! świadomości danej grupy społecznej bywa wyeliminowane na r:t.ecz tego co wspólne, typowe i zrozumiałe dla wszystkich" (s. 2:3). I chociaż w opowieściach wspomnieniowych na plan pierwszy wy.suw8się faktografia, to trudno jednilk uznal~ .iL' za materiał historyczny, skoro otrzymujemy w rezultacie zbiorową ,interpreta'cję jakiegoś wydarzenia. Fabularyzacja wspomnień proces dług{)trwały i uzalei.niony {)(] wielu czynników, a przede wszystkim od narratora z jednej stmny wzbogaca dotychczasową tradycję litemtury ustnej, a z drugiej, co szczególnieciekaWl'. aktywizuje .stare, tmdycyjne wątki, które teraz, w nowej sytu'Icji oirz,vmuj;l l'C,'tlia powstańcze (np. powstaniec dostaje się w ręce Niemców z powodu zdrad\' kochanki -- w<jtek znany m.in. w folklorze zbójnickim, a sięgający c:t.a,()\\' biblijn,\'ch -- s. 44). Obl'cTHlś(' opowieści powst;lńcz,vch w n~pertLlarze młodzieży dowodzi nie tylko ;Cywot.ności "powieści wspomnieniowej jako gatunku, ale dlwnież wyjątkowej popularności samego temal u. Źródeł tego dopatruje się ,wtorka między innymi w aktywizacyjnej roli mdia i telewizji, które przybliżają młodym przeżycia okupacyjne i wojenne rodzicr'!w oraz popularyzują określony typ bohatera (seriale telewizyjne: .,Czterej pancerni i pies", ,.Stawka większa niż życie, film K. Kutza "Sól ziemi czarnej"). Prowilcizi to nawet. do identyfikacji bohatera z kapitanem Klossem i jego 1.T. Ligr;za, Awans opowieści wspomnieniowych, Studia jolklorystyc.znc. Warszawa-Wroclaw-Kraków-Gdmisk [w:] Z Zagadnie li twórczo.'id 1972, s. 155-170. lUdowej. �o~ync1mi oraz do whjczania w !t'kst p<"źnit'jsZ,\Th W,'(\;II'Zl'I'1 (g!<',wniC' z II wojny świ,llowej), Pl'aca Doroty Simonides warta jest, uwagi ni(~ tylko Zl' wz;..dt;<!<"wn,lukowYl'iJ, Mechanizm funkcjonowania wsp6łczesnych opowieści luciowych sklani;1 do widu refleksji. Przeobrażenia, jakim one T){)dlegają, wyraźnie wskazuj,j gl<"wny kit'runel;: zmiany v\' literaturze ludowej: zwycit;żania realizmu i r,lCjonalizmu oraz fJodporZijdkowania mu raktc'Jw irracjonalnych, Z~{)dni(' z prawl'm funkcjonalności folkloru OI,Y<Jwit'ś(,wspomnienkl\\'a r{)zwijać się będzie głównil' lam, gd/'.ie poprzl'z rozwf'>j kuJluralny ()dbi{)rcy utraCił ~W;1 aktualność gatunki tradycyjne, takie j;}k \.lajk;) i podilnie, utrzymanie któryd1 bę<lt.ie możliwe tyllw IX) dokonaniu pewn,v{'h znliall (gł()wnie celu wypowiedzi), Zawsze bowiem, jako że wiąże się to ze s(lI'C',dikq PS,\'chiczml jednostki, żywo-t:na będzie potrzeba słuehania i opowiadania, Nerwowy, zagoniony dzi,siejszy "świat" nie Spt'zyja dostrzeżeniu wielorakich, czasem bardzo subtelnych powiązań, jakim,i spojony jest l,ażdy z nas ze spo!eczełlstwem, Podążajqc drogą lekst6w ustnych, poprzez analogie;, dotrwć możemy do źródeł narodzin wszystkich znanych nam z historii opowieści, do jednostkow,\'C'h, konkretnych przeżyć, wzruszeń, doświadczell, ukonkretnić al'or\'zm, iż "człowiek, Wsz,\'tkim co tworzy, SW"Jjczas odbija", .Janina .Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego Sląska, Rocznik kiego w Bytomiu, Etnografia, zeszyt nr 5, Bytom 1n'i2, s', 152, J-ll1jrilll~ MU7,t'l1J1lG(')rn()śl~IS- Od lat żyje w świadomośc.i społecznej pogląd, i:~ folklor to dziedzina ku1t.ul'Owa obejmująca niemal wyłącznie wieś, Pogląd ten zaważył na długie lata na obliczu europejskiej folklorystyki. Dopiero tuż przed II wojn<ł światmvą zaczętu wy,suwać postulat badania folkloru w jednej grupie etnicznej, a p,';źniej środowiskowej, W Polsce postulat taki głosił, realizował i przełamał istniejqce t.u stereotYm' zmarly w gt'Lldniu lUn t'. wybitny folklorysta, Józe[ Ligęz;1. "") właśnie on pierw~zy zwrócił uwagę na zjawisko nurastania na pierwotnym zJ'(:bie literatury i 1'01klonl chłopskiego nowych treści, nowych twodnv, które rosnąc razem z pracą przy ul'i1banill podziemnych skarbów, dl'f)g'j przekazu lIstneg" weszly do tradycji górniczej i tu osadziły się tak mocno w realiach zawodowych tej grupy, iż posiadaj~l poza walori1mi literackimi także duże war10ści poznawcze, nawet dla dziejów techniki górniczej, Józef Ligęza spostrzegł nie tylko {)dl'ębno~ć folkloru górniczego, nie tylko fakt jego zmienności, lec:~ zauważył zmiany determinowane wykonywanij praC'l, śmdowiskiem zawodowym, zwłaszcza o tak dużej i długiej trad,~'cji, ja\; gÓl'l1icza, Obserwacje jego, zuprezentowi1ne na znakomilej Lur(()ll.'cj literaiurze górniczej I, były zarazem otwar,ciem szerokiej bramy dla folkloru nie tylko jednej grupy zawodowej, ale wytyczały szlak: przy"'złych bacl,lń nad folklorem poszczególnych grup zawodowych, Ludowa literat/Lra górnicza ukaza!<l tematykę prozaicznych opowieści górników, Hllę kobiet w ich l'ozp<Jwszechnianiu ori1Z genetyczne związki tej literatury z jej prototypem chłopskim, AUt'Ol' doszedł tu do wniosku, 1 J, Ligęza. Ludowa lite'ratura górnicza, Katowice 19:;8, �RCrPll?j(", pr,7(lqlqr/u 'wydawlli£'tw 257 i. cZflsopism 17, nie lICl;1 .,i,; prz."plIszczlilni(' już nigdy od!w·,,!,zy'" Ili'Uee,su przemian Inlltury chlopskit'j w g,"rnic/ą Mechanizmu tego nikt buwiem dnwniej nie obserwował, ucl;iło Sil; n;l\()miasL ,r. Ligęzie uchwycić dmg;) pOl'ównawcz:\ wytwory chłopskiego poch<ldzl'nia i poprzez zl'sl:<lwicnie ich z f(,lIdol'em gÓtnicz,\'Ill wydubyć wklad twór(,I.y gr',mik,',w, Zcst"wil'ni,' o!Joksil'bie Lek,It',w clli{)p~i,ich i tekstu\\' gurniczych p()z\\'olilo autorowi na $chal',dderyzowanie ~ppc.vriki lite!',lIulT g('rniczej, Kilka lat p(,;,niej. razem z M, Ż,\'w irsk'·l. wyd"l %arys I.:ultu!'!! f}<Jl'Hi,czej, II' którym ukazal nil' tylko IiLcraclq tW,'ll'CZOŚĆomawianej gnlpy Z3wor!owej, 1('(''(. lakże wierzenia, pl'zc-.;qdy i cIernnnnlo,ldq g{n'nik{)\v. Kole,in,! prllCC z k.go zakresu stanowia \V\'c1artc w l!Hi:: 1'. stuelia Siadami tl'a:', Tu już autol' ,sięga r!Ii\eko pozu 8111Sk i II' oparciu najs!arsze źródłowe pl'zekaz,l' i spi'ane dokumenty s(at'a się pn:eQslawi(, kryt,'ria wYl'óżll.!ają<:e literaturę górnicz,! mi chłopskiej, Nil' czyni te,go pnplzl',~ analizl: wiltk;)\\', motywów, lecz kryterium o(\n:bności wil1l.i w realiach. ,.Realia pisze ;lUtnr występujące IV opowieściach górnirzych wyróżniujq je z calego zespnlu ulworów literatury ludowej równie nic,{)ln\'i"lie, jak wyciągowe wieże, rozległe sfJrt.ownie, lampiarnie ele., cechujące wylącznie kopalnie, pozwalai'! z łatwości'l odnale;;ć je wśród wszystkich innych zakładów przemysłowych", Je~l w ksią).C'c wiele innyr:ll ważnych problemów, jednak świadomie mocno eksponuj£' w~pomnial1l' t.L1realia -- jako że nikt dotąd II' Polsce nil' zwr<'I('il llll',lgi na Lt; melod,; analiz\' !pkslów f01klorystycznych. Ostalni:l prill';l 1,IlWl'łPgo są Poda.nia {jrll'nic:::e z GÓ"I'Il<'go Sląska, które stanowią ogniwo II' omawianym t u h111cuchu pra·c i sludiów dn(yc/.ąc,\'ch literatury i folkloru ;~<'H'nik,iw,Praca (a sldada .się z dw,',ch cZl:ści. Jest to ostat.nio w folklorystyce najczęściej w,ystl)[Ju.i:lca Ilwtmla opracowaniil i prezentowania zagadnienia. Tak więc część pierwsza 1l1"IZLl,il'problem poci,u; g(n'niczych i stanowi zarazem próbę ich monograficzneg" ujGcia; CZ(;ŚĆdruga jest antologii) tekstów tego gatunku li terackiego i znakomiciC' uzupełnia postawione w monografii tezy. Jest to szczególnie wa:i-ne wówczas, gdy manw do cZ,\'nienia z tekstami dotąd nieopublikowanymi i zupełnie niecil)stępnyl11 i. Książka Podanin uórllicz('". sliJnowi z£ll'azem pożegnanie z trady·cyjnym gatunkiem i'olklol'yslyezlwm, jakim jest. podanie wierzeniowe, które wyritsta z magicznego świalopoglc)l1u i ulegcl zanilwwi wraz z m,\'śleniem magicznym. Autor dowodzi, iż w wkl'csil' I('go gal.unlm nic noweg<) ju), nie przybędzie, gdyż działa tu prilwitllo\I'O':;'" znana I\'Sp{J!cl,eSI1.Vmfolklorystom. ,I polegająca na parodiowaniu wierzeni{)\V~'('h pod:Il'l. P"I wi,'rdza,i<l si~ (u tez,\', które autD]' POda1l. gó1·niczych ... zawarl w arlykuk na lemal Głównych kierunl,.ó1V przemian w prozie ludowej 3. Można Sil; jak najilal'd/,iej zgodzić I. aut.orem, gd~' pi~ze: "Nadzieje bowiem na \V/.I:ogan'llic zbioru o dalsze lego rodzaju ul wory okazały się płonne i jeśli on wzrasta, lu .~j,',\\'ni(' dzil;ki ane.~dotoll1, opowieściom wspomnieniowym, czy wspomnieniom", I III wido('Zll:t jest zgłaszana jJl'Zl'Z wielu j'olklolTstów obserwacja, wyrllżllj;jCa Sil; t 1'l'II<i,'rn <I" n:llbn ia r"lkl{)J"iJlVi chFlraktenl rozrywki, zamiany jego rllnkl'ji obr/,<;dowej \V .Il1dycznl\, ('ZI;Śl" 1l10nflg,'ariezlla przedstawia i {lInawia dwu glówne źrót.lła podań, a miarwwic.il' polskie i nielllieckie, Należy tu dobitnie podkl'eślil\ iż autDr dokonał ogromnej pracy, pl'zewl'rtowal wiele źródet, aby w~'dobyć na,i'>tarsze pol,skie przekazy .~órniczych PO(i<1I1,Pamiqla~ ix)wiem musimy. iż IN z3kresie zbieractwa podań, folk!oI'Y8t1'ka na<;Z,l posincln ognllHne z::ni<'dbanin. Bl',lk wió;c zarówno materialów, dlleji I) 2 Tt'lIżC, .">ladami trarl1/cji. Stur/ia nad jo{.k{.()l'em. gÓ1'111c:;YJll, TIocznik Muzeum Górnoślą~I{iego w Bytolniu, Etnografia. zeszyt nr 3, Byt(lłTI 19G3. 3 Referat wygłoszony przez J. Ligęzę na ogólnopolskiej sesji folklorystycznej zorganlzo- 17 - Lud, lom LVIII �f:'ccC'n::jf'. pr:rglą(ly H~udaHlnict?.J) i czasopism jak i systematyki nielicznych podań polskich. W tej .sytuacji autor musiał sam przedrzeć sit; przez gąszcz rozmaitych kronik, naj starszych pr;]c i ustnych przekazów żyjących starych górników. Zdobyte w ten sposób rn<1terialy podzielił na dw,1 działy: podania autentyczne. nie buclzclcc' zastrze)erl. "r,l/, na podania literackie, wzięte z literiltury. Prowadząc badania także na obszal"Ze śląskim, a więc na terenie nil'gdyś dwujęzycznym, musiał wziąć pod uwagę i niemieckie źródła, zwłaszczC1 że wiele materiałów zebrali tu niemieccy folkloryści i opuhlikowali w zhiorach (np, Ki.ihnau. Schlesische Sagen: Oberschlesische Sagen keschichtlicher Art i inne). Sporo materiałów wydali górnicy w wychodzących na Górnym Śląsku czasopismach lokalnych. przeznaczonych dla szerokiego odbiorcy, Należało zatem zapoznać się i z t:,mi publikacjami oraz z wyd,mym w 19f)7 r. w Marburgu ogromn,vm zbiorem pUdal) górniczych środk{)wej Europy'. Znajdują się t'1 bowiem 1<lkże górnicze podan!:1 ze Śląska. Nietrudno się domyśleć, że skoro mowa o górn.iczych podaniach, to niewątpliwie najwięcej miejsca zająć musi postać wierzeniowa związana z tą grupą zawodową, a mianowicie Skarbnik. Temu demonowi poświęcił Ligl;za najwięcej miejsc:l dając studium ukazujące genezę nazwy, rozprzestrzenienie na terenie Polski orClZ przedstClwiając najczęściej występujące wątki wokół tej właśnie postaci wierzeniowej. Część druga obejmująca teksty zawiera 135 podall, Pod k,lżdym p{)dClniem znajduje .się mała metryczka donosząca o źródle oraz nazwisku narratora, a także o miejscu i czasie zapisu tekstu. Tam, gdzie tekst wymaga komentarza, .L Ligęzcl dołącza go do metryczki zwracając uwagę albo na ,Nyjątkowość tekstu, lub też na jego kontaminację z innym. Teksty są podane w transkrypcji pólliterackiej, s,! czytelne i w pełni komunikatywne, Do tekstów dołączony jes! słowniczek wyrazów gwarowych i zawodowydl, Autor zamierzał w ten .spos(,b 'wydać ! opracować' wszystkie gatunki folkloru górniczego. Pisze b{)wiem we wstępie do omawiCll1('j książki: ,.Chciałbym w przyszłości przygotować zbiory poświęcone pozostałym gatunkom literackim górniczego dorobku, któreby pozwoliły nil, bardziej pełną jego dokumentację. W tym zamyśle zbiór podań górniczych posiaclCl fundnmentCllne znaczenie. Dlatego właśnie od nieg'o rozpoczynam zamierzoną edycję", Niestety. śmierć nagła przekreśliła i te pla.ny, Jednak do his10rii polskiej folklorystyl,i wejdzie Józef Ligęza jako odkrywca folkloru g{)rnirze,g(), D01'Ota Krzysztof Kwaśniewski, Wrocław jakiego nie znamy, Ossolineum Simonides Inn, ss. 1:2·t, K. Kwaśniewskiego w każdej kolejnej pracy intryguje zjawisko przetrwaniil polszczyzny na Śląsku, utrzymania tradycji polskiej mimo naporu germanizacji i stałego zwalczania wszelkich przejawów polskości. Zjawisku 1ernu poświęcił już wanej przez Zakład Literatury Ludowej w Warszawie w listopadzie 1970 r. 4 Por. G. Iieilfurth unter lVIitarbeit rle,. De"tsclls]JJ'(Ichigen Saqeniibe,.lie!e,.ung Jnstytutu Badal; Literackich Polskiej Akademii von Ina-lVIaria Greverus, Dergbau unLl BefyJl1ann 1VIitteleu"o]Jas, t. 1 Quel!e!l, Marburg 1967. NClUI, 'in �wiele pr~1C, że zaś cechuje go sto:mnck tw()l'czy do przedmiutu, każda następna praca wnosi coś nowego, .it'st zaskakujqca puprzez świt'żuść spojrzenia na zagadnienie, zdilw,dob\' ,;i'; już znane. To samo od{'zuwam,' iJiu)'ClCdo ręki ostatnią jego publikac,i~', Także i ona wyrosła z zainteresowat'l tradycjami i teraźniejszości;l polskit'j kultury ludowej na Sl'jsku. AutOl' nie omawia w niej jakiejś jednej dziedziny kuli my, jilkiegoś jedneg'J zjawiska kulturowego, lecz próbuje przed oczami w>spółcZt'snych mi,'szkaóców i sympatyl':<'lw \Nrocla\Vi~,1 wyczarować obraz dawnego polsl;iego miast,\. \Nszystko lo, co lworzv trudną do spl'ecyzowania atmo:;ferę rniasta, jego klimat, ż,lcie, to, co wplyw" na specyticznq więź i przyjażll między człowiekil'm a l1li:lstt'lil, lo, 'Co pozwal~l utożsamiać miaslD z domem, z ojczyzną "- zostało lu I1chw\'coI1C" przedslawione i w kontekście historycznym omówione. Autorowi udalo ,ie,' znakilmicie przybliżyć dawny WrGc!aw l.vm ludziom, którzy lej właśnie wie;zi z lraclycj~l l1lia'.ta nit' mogli pU,iiad;lć, gdyż, wic;?, lak" up~ll'la ua nieprzenvanYl1l ciqgu t t'advcji roct:r.inwj czy scjsiedzkic'j. !cjc:r.yb ich niegdyś z innym miastem, z .ich rodzinnymi slronami. Aulor :r.da,ie s{)bie sprawe; :r. istniejącego wsp(JlC'ześniC' s('t'Clc'cznego - j:lk to określa pr:r.ywi'l:r.'1l1ia Wrocławian do swego miast;l, Pragnie on jednak przywiązanie to wzbogacić pewną sumą wiedzy historycznej, kulturowej, aby w ten .spos(Jb wypclnić' lukę w cSamowiedzy mieszkańców. "Celem naszym - pisze - jest pokazanie nieco n a,s :r.e j przeszłości w naszej tel'aźniejszości nawet tam, gdzie tak [rwały malerial, jak kamień, nie wytrzymał prób,Y czasu, a wytrzymała ją lnvals:r.a od kamienia polskuść Wrocławia". Polskości Lej poświęca wiele kart książki pl':r.('dslawi~lj;1c j'l z podziwu godną skrupulatności'l i z wyczuwanym szacunkiem. Ha:r. jes:r.cze potwierdziła się zn~ma już zasada, że żywiol polski utrzymał się najdlużej wśród ludności wiejskiej, ubogiej, która najwiel'niej pielęgnowała swe tradvcje, Książka K waśniewskiegu dotyka także zagadnienia matecznika polskuści, zagadnienia losu kultury polskiej w murzu niemieckim. Aulor śledzil i ukazał wiele cech kulturowych prapols,kich, które dawno już wyginęly w Polsce, a które jesz·cze w XIX wieku znane byly tamtejszej ludności p{)lskiej. Obrona własnego bytu, własnych wartości etnic:r.nvch slala się zara:r.em obroną p<Jlskich i słowiańskich dóbr kult urowych. Książka jesl napisana interesująco, przystępnie l dobrym językiem. Szkoda, że Kwaśniewski - ,lUtOl' Podali i. legend dawne[Jo Wrocławia uraz PodaJ! dolnośląskich nie uzupelnil nieklórych opisów zabylkówpodaniami, które są mu tak dobrze znane. Książka stała by się jeszcze ciekawsza, a młodzież zapełniłaby i te; lukę w swoim dzieciństwie, Studium o Wroclawiu składa się z czterech rozdziałów: Rozwój dawnego miasla, Pomniki i buduwle, Lud wroclLlwski uraz Okolice dawnego Wrocławia, Każdy rozdzial jest obficie ilustrowany slarLlnnie dobranymi i wartościowymi rycinami. ł llisi racje pełni'l t u dodatkowu mię poznawcz'l i są pot\vierdzeniem słów autora. (,,,Ll ksi'lżka napisana ,i es,!. w len ,sposób, że wspólc:r.esny Wwdawianin może na dobrej spraWl'; w,vbrać się na wycieczkę po Wcocławiu na "niby", Wystarczy wzi,!ć książkl; do ręki, :r.alącz.ony z tylu plan :itarego miasta i... zwiedzać, Autor onnwiająe bowiem to, co byln dawniej, .slale przyl'ównuje z tym, co jest teraz, t WOl'ZqCw len sposób, także w zakresie zjawi.sk kulturowych pomost między dawnymi a nowymi laty. Dorota Simonides �260 Recenzje, pr:eu1qr1JJ Maria Henslowa, 1Vi,edza ludowa Antiqua" 1972, t, 19, s. 81-168. 1l'.lj(1n.wnicflv o /lożym i. CZnSOI)ism dr.zell'ku. /lUlk!1 i piolunie, .. Slavia Obszerna rozprawa Marii Henslowej z zakresu elnobotaniki jest l({)niynuacj;l dawniejszych prac autorki poświęconych tej dziedzinie wiedzy', .Jak doUld, Henslowa jest jedynym badac7.em 7.ajmującym się u nas tym zagadnieniem. Nie znala7.1:1 {ma naśladowców wśród etnografów, n szkoda, gdyż niniejszy m'tykuJ, jeszcze wyraźniej niż poprzednia prdca ukazuje, ile interesujących wiadomości potrafi dostarczyć~ wnikliwe studium poświęcone roślinom użytkowanym na polskiej wsi, Fakt, że autork,l zainteresowaJa się roślinami używanymi na "zerol,,! sk<llę w lecz·, nictwie pozwala tę pracę zakwalifikować równocześnie do nielic7.nych w I){)lskiej etnografii opracow<lll z zakresu medycyny ludowej, tematu pasjonującego, a tak sJabo u nas znanego. Studium dotyczy trzech roślin z gatunku Artemisia, Dobór okazal sil~ tra[n~'. gdyż wszystkie te rośliny (boże drzewko, bylica i piołun) znal,lzJy bogate zastosowanie w wielu dziedzinach wiejskiego życia. Używa się ich do celów 1l'cznic7.ych i magicznych, są wreszcie jednym z rekwizytów obrzędowości ludowej, Z opisanych roślin jedynie boże drzewko zostało wprowadzone do kultury ludowej stosunkowo późno, za pośrednictwem ldasztorów, gdzie tę roślinę uprawiano z uwagi na jej lecznicze i aromatyczne właściwości. Piołun, dziko li nas rOsmlC,\', stO'sowany był przede wszystkin1. do celów leczn iczych, Najbardziej wrosła w ku 1turę polską bylica, której miejsce w obrzędach, zarówno dorocznych jak i rodzinnych (utrwalone w pieśniach i przysłowiach) wskazu,k na jej w'Li.nrj "Oll; i Slilq genealogię· Każda z omawianych roślin posiada w pracy Henslowej osobn;1 monografir;. która zilczyna sir; od opisu botanicznego, obszaru wystqpowanii( \\' Polsce j ,ki zasięgu światowego. Poznajemy następnie nazewnictwo (w Polsce i innych krajach) i już na podstawie na'lW możemy niejednokrotnie wyciągać wnioski o użyciu tej rośliny przez człowieka. Niljobszerniejsza część opisu dotyczy roli danej rośliny w lecznictwie ludowym w rozbiciu na różne typy schorzeó. Dalej mamy jej znstosowanie w weterynarii, jako środka przeciw szkodnikom, ewentualnie zastosowani l' jako rośliny technicznej (np. jako barwika). Po tym .,racjonalnym" przynajmniej w swych założeniach użyciu rośliny autorka pl'Zechorlzi dn omawiani;l jej funkcji w zwyczajach, obrzędach i magii ludowej, Jak więc widzimy, uwzględnione tu są wszelkie aspekty użytkowania opisywanej rośliny przez ludnoś{~ wiejską Źródła na jakich Henslowa oparła swą pracę są bardzo r(,żnoroclne, ale podstawę badafl stanowią źródła etnograficzne (XIX i XX w,), pochodz;lce z lerenu Polski w jej historycznych granicach. Autorka Iwrzysta jednak obficie ze źródl'! historycznych, gJównie herbarzy i podręczników gospodarstwa wiejskiego z XVI 1\', i następnych, a zwłaszcza z herbarza Syreniusz<J, który pl'I:ez kilkaset lat h~'J encyklopedią wiedzy zielarsko-medycznej i wywarł silny wpływ na ówczesną medycynę. Nie ograniczając się c1n wiedzy trnd,vcyjnej '" omalNianvch roślinach aulork:, stara się, przez porównanie z danymi dzLsiejszej J'al'lnakologii i nwd,vc1'Jl\', zwn')ci{' uwagę na zastanawiające nieraz zbieżności, jakie w,vstępują miqclzy za,\o.-;owanipm leków roślinnych w medyc~'nie l11c1oWE'j,a dzisiejszą wiedz;, o ich właściwości;wh leczniczych i innyc1l. l Maria Henslowa. Rośliny dziko 1'osnące w kultnrze /Iulu po/skiego, "Archiwum E1nograficzne" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nr. 25, Wrocław 1962, ss. 90 I- V. POI', również olnó\vienic tej książki: Anna Kowalska-Le\vleka, EtnolJotaniku, "Etnografia Pols1<a" 1964, t, 8, s. 207-214. �Recenzje, pr.zeylą(]y wyt.ia wu.ictuJ i c2asopisllł 261 Autorka sic;gH p<madlo du materiaJów z innych krajów Europy i choć zastrzegH sil,'. i.e wi;Ilj')lllo";ci jakimi operuje ,Są fragmentaryczne, puszerza dzięki nim :maczIlie nasz'l wiedzc; o zasięgu .pewnych praktyk medycznych, czy obyczajowo-magiczn.\'l'h zwiqzaJl.vch z roślinami. Rozliczne rUi1kcj(~ rośliny: w .gospudarstwie (np. odpędzanie szkodllik(m'), w 111('" d.I'C.'·nic'. \1' obrzędowości, I11H:4iiitd. wskazują na daleko idące zazębianie się wiedz." r;lcj,)nalnl'.i i nl'lgiel.ncj, ktl'ąa w umysłach ówczesnych ludzi l'1czyla .się w jedn'l całość'. Zostawienie wiadorl\ości o\'Oślinnch ZJlujcluj,\cych się w herLJarzn Syrcniusza z tradvcyjn'l wiedz,~ ludow,j XIX i XX w. otwiera nu we spujrzenie na kultun; wsi poLskiej. Widzimy, j,lk wiadol11oś·ei głosl.One przez tego lypu łiteraturę przenikał.\' (za pośrednidwem aptek dworskich i klasztornych, cyrulików dzialających \I' lIliast;lCh i miasteczkach) do wiej,kich znachorek i do szerokich rzesz chłopskich. Byla tu równoc;;eśnie drog<l, jaką na polską wieś dostała się wiedza c;;er-· palla przez t.veh autorów z dzieŁ stan.żytnych i z średniowiecz.nej literatury europejskiej. Z drugiej strony nie wojno zapomnieć, że autorzy XVI-XVIII-wieczlli nic tylko \\,zvr()wali się !la obcej lileratur;;e, ale i utrwalali w swych dziełach ówczesnq tradycyjnq wiedzę polską Na mar~inc'ie wspomnq tylko, że analiza tych dziel z punklu widzenia mdzinwgo i obcego puehlldzenia zawartej tam wiedzy mllgłaby dać bardzo intC'l'csujące rezull aty dla hislorii naszej kultury tradycyjnej, Ol}{)k ll'go przekroju w ci:asie, równie intcrE"'ująCo pl'zec1-stawia się spojrzenie przestl'i~enne na niektóre zjawiska, \Vystępowanie pewnych ~wierzeń i zabiegów w Pol.scc i kraja<:h EUj'()jl,\' Z:lclwclnicj ZWl'HC<lnaszą uwag(;~ na wspólne ceehy 1;lcząee cal,j kultul'l,' Europy w jedllq całość. Bardzo charaktery,styczny jest tu choćby przykład poszukiwHnia między korzeniami bylicy "węgiell;.ów", klón' spelniaj'ł różne runkeje magiczne i maj;.! przynosić szczęś<:ie. Ten drugorzędny element kultury, znany w Pols'ce, Anglii, Meklemburgii. na Litwie, w Szwecji (pisze o nim Linneusz), ma zasięg istotnie zastanawiajclc.\'. To co niejednokrotnie skłonni :ie.steśmy uważaĆ za czy,sto ]){)lskie, czy słowiańskie, okazuje się by'ć rozpowszechnione w calej Europie. Różnica l){)lega lylko na chronologii występowania elementu kulllll'OWeg,), który u nas, w zapadJych kątach kraju, zachował się do początków XX w., podc;;as gdy w niektól'ych kr,ljach Zachodniej Europy wcześniej wyszedt z ui.y'da, CI o jego islnieniu dowiadujemy sil;' (lzi(~ki zapisom z wieków ubiegły,ch. Badanie jednego chućby. wąskiego tematu z kultury polskiej wsi w perspektywie czasu i przC\<;lrzcni jC'szczc raz stawia przed nami zagadnienie: czym jest na,za kultura ludowa, o ill' je<;t ona wytworem lucht zamieszkującego od wiel,ów terytorium Polski i jak dalece j'~st inna od kultur innych narodów, względnie o ile bl'/a kiedyś od ni<:h l'óżna w czasach, kiedy cala Europa stala mniej więcej na podubnym stopniu rozwoju. ZakoJ1czm.1' nasze omówienie pewnym (k'zyderatem pod adresem autorki, czy w ogóle etnografii. Obszerna literatura (ponad 200 po;;ycji) jaką posługuje się HensIowa, przynosi -- jak widzimy -- bogaty materiał c1oty{'zący wiedzy o roślinach. Bardw często 111<11(,l'ial.\· ll' są jedJlak nazbyt. lakoniczne, niedokładne, notowane tylko mimochodem. A wierny, jak islotne znaczenie dlC1 dalszych wniosków mają I){Jzornie drugori'.ędnesi'.czególy. Np. wiadomości o tym, \\' jakim c;;asie zbiera ~ię roślinę leczniczą, jak się ją zbiera, jak przechowuje, jakiej jej części używa się w leczeniu danego schm'zenia i .iRk przyrządza się i stosuje lek, moglyby nam wiele powied;;icć o poziomie wiedzy medycznej znachorów. (W niel{tórych nielicznych relacjach sz<:zególy Ic zostaly zanotowane, ałe to na ogół wyjątki), Równie interesuj'lce byłoby zanotowaniE', jak chlopi interpretują użycie rośliny w obrzędach czy �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopi.sm magii. Dla uzupełnienia więc, niezwykle zres;dą rzelelnych studiów Hen~lowc.i, bardzo wskazane byłyby badaniu terenowe. Sądz<;" że ludowej wieclz,v () rDślinach należałoby poświęcić pewną ilość map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Że tQ o~tatnie lata, kiedy można jeszcze, choć z niemały:n trudem, zna l('źC:, w lerenie resztki tradycji dotyczących zaslo.sowania roślin w medycynie i innvcl1 ich funkcji - o tym pisać nie trzeba. Anna Ethnology. An International burgh, t. 10, 1971, z. 1-4. Journal ot Cultural Kowalska-Lewic/w and Social Anthropology, Pitts- Zawartość dzie-siątego lomu półn{Jcno-amerykańskiego czasopisma "Ethnolog\'" wskazuje na pewne zmiany w profilu pt'i:yjmowanych do teki redakcyjnej art.\'kułów. Pierwotne założenie, aby organ len był forum, n<1 klórym prezent uje si~ wyłącznie wyniki aktualnie prowadzonych na świecie badań terenowych, zosIa]" nieco osłabione. W rezultacie w omawianym tu roczniku znalazły się również artykuły o charakterze metodologicznym {)raz e!nohistorycznym, co wyraźnie ożywia pismo, wychodząc poza {Jpłotki zawężonego, acz potrzebnego przyczynkarstwa. Warto również podkreślić, że w artykułach wqskotem<lt.ycznych, stanowiących efekt określonej cl'isploracji terenowl'j, znalazlvsil: interesujące gcnl''l'alizacj(', WZiJog,lC;l,j,!l'<' ogólną teorię kultury. Nawiązvwallie w nich do wcześniejszych an<lliz badane).!,,, wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej, polemizowanie z istniejącymi już hipotezami, przy równoczesnym wysu'Naniu nowych propozycji interpretacyjnych cz.vni z tych rozpraw bardzo wartościowy i poż<ldany typ dociekali naukowych, tzw .. ,ca~p-studies", których zadaniem podstawowym jest właśnie weryfikacja prawdziwości dotychczasowych uogólnień. W niewielkiej jeszcze grupie rozpraw metodologiczn.vch na uwuW; l.asluguje artykuł M. Embera, An Empirical. Test of Galton's P1'Oblem (z. l, s. OB-lOG), stanowiący jeszcze jeden głos. w ożywionej na gruncie antropologii ameryl,ańskiej d.\·skusji nad zasadnością prowadzenia tak m{Jdnych obecnie badań typu .,cwss-culture". Ich przeciwnicy, na których czele 'stoi Galton, podl<reślają możliwość uzyskania w efekcie studiów ,,-cross-culture" zbyt .szerokiego margine<;u błędu, abv bez zastrzeżell akceptować ich naukową prz.vdatność. Sam Galton zakwestionował słuszność testowania hipotez naukowych przy pom{Jcy odpowiednio zestawianych. wyabstrahowanych elementów różnych ku1tUl', które traktuje sit" w t,\'ch analizach jako systemy od siebie niezależne, mimo istniejących pomiędzy nimi niewątpliw\'ch związków historycznych. Ich efektem s'-\ zawsze prOl:es~' c1vl'lIzji. stanowi;I('(' bezpośrednią przyczynę znac;i;nej liczby stwierdzanych w badaniach .,C'l'OSs-cu!t\lre" różnego typu korelacji. których analiza w zwiąr.ku z t.ym mu,si nieuchl'Onnie prowadzić do fałszywych wniosJ,ów. Stanowisl·i:O to. podkl·l'.~lające wzajelllnq :l.al"żnoś,; a,nalizowanych społeczności. niedwuznac:l.nie c1epreejonll,il' za';;ldnoś": stosowani;l w studiach antropologicznych wspomnianej melody. Z poglądem t.ym polemizuje Ember, który \V oparciu o badania statystyczne podjął $ię :jego sprawdzcnia. W cfcl,cie wła.snych dociekań zanegował słuszność zastrzeżcli Gałtona pod \\'arllnkiel11 wszakże, że antropolDdzy będq posługiwali się \V studi:lch typu "cross-culturc" prólJ- �_~~ _t..: ..•.jC, lJn.culq([y kami L'1emenl()\,y ~. całkowil:ie wydawnictw przYP3dkowo i czasopis1n dobranych systemów społeczno-kult.u- nJ\v .••.. {'h. Metodykt; badań ;ll1tropologi{,Zllych wzbogaca artykuł S. A. Freed i R. S. Freed, lor St.udying Role Behavior (z. 1, s. 107--121). Autorzy zaproponowali now<j, zobiektywizowanq mc\oc1<; badania ludzkich zachowar'!, uwanmkowanych prZl'Z !'Ule SPO!cCZ1W poszczeg()lnych osobników. Polega ona na zastosowaniu spccj;l1nego testu, któl'y umożliwia zdobycie danych liczbowych. Przy ich pomocy mużna c!okonyw;tć pomiarów anali:(.Owanych zachowań, przy równoczesnym uwzględnieniu ich szu.q~ółowych charakter ..•.. styk, ujętych w określone kategorie. Test t.en, ze \Vzglt;du na ow'! obiektywizacj<; danych, umożliwia prowadzenie właściwych studiów porównawczych. Ponadto jest przydatny do weryfikacji istniejących już, często ze sobą sprzecznych, poglądów. W przekonaniu autorów -- opracowana przez nich nowa technika badawcza i przykładowo zaprezentowane efekty jej ,stosowania (zachowania krewnych względem siebie u Navajów i Washów) winny uzmysłowić antropologom korzyś{'i, wynikające ze stDsowania tego typu met.od ilościowych. Znakomita większość artykułów dotyczy rozmaitych problemów .społecznych, począwszy od .struktury rodziny poprzez różnorodne aspekty systemów pokrcw:ieńst wa, aż IX) ogólne układy społeczne, organizujące życie określonego ludu. Zainteles(Jwilnia Ie widoczne Sil również w publikacjach poświęconych innym zagadnieniom, np. wierzeniom, ,vzorom zachowań, czy stosunkom interetnicznym. WI tej grupie wymienić należy zespól dwóch polemizujących ze .sobą artykułów, poświęcon~'ch interpretacji 6y;;temu 'sp{)!ecznego Natchezów: 1) J. P. Brwin, The Natchez "Paradox" (z. Z, s. 215-2'2.2) i 2) D. R. White. G. P. Murdock, R. Scaglin, Natchez C/.ass and Hank Reconsidered (z. 4, s. :~69-3all). Obie publikacje nawiązują do klasycznej już rekonstrukcji 5wantona, dokonanej na początku XX w., a kwestiono\\'anc,j przez wielu późniejszych badaczy. Pierwszy z wymi,~nion'ych autorów podjął .';it! obrony i rehabilitacji stanowiska zaslużonego wielce antropologa. \'1 tym celu posłuż.vl się d;lIlyrni zarówno archeologic:~nymi jak i etnologicznymi, aby przy ich j}ul1locy dokonać rei nterpretacj i owych wcześniejszych ustaleó naukowych, zwłaszcza ich części poświęconej mechanizmom powstania i sposobom funkcjonowania systemu .społecznego Natchezów. W rezultacie tej analizy Brain wysunął interesuj;lc;l hipotez<; odnośnie do warunków kształtowania się społeczeństwa złożonego oraz organizmu proto-pań.st wa, czyniąc tym samym wkład do jednej z dwóch opoz\T\'jn,\'ch teorii genez\-' palis! wa, znan~i już od czasó'"'' Herakl.ita (VI w. p.n.e.) knncepcji l:'.w. ,.konfliklu zewn'~trznego" jako czynnika państwotwórczego. Społeczna dyferencjacj<l Natchezów rozpoczęła się, w interpretacji Braina, wskutek pokonania ich wraz z północnymi sprzymierzeńcami przez agresywne plemiona C~ikasawó\\' i Czoklawów. Szczególnie dotkliwie rozbici i wydziedziczeni sprzymiel":/,ellcY Natchezów poczęli w tej~ytuacji szukać schronienia na ich lerytoriach. lVIill"1{\ językowej obcości zostali oni zasymilowani, ;11e jako niższa "klasa" nowego. etniczllie mieszancgo społeczeós(\va. W związku z ust,lleniem takiego wJaśnie biegu \\·,H\;lr:'.eń w o!Hl'sie poprzerizaj:'jcym jeszcze przybycie Francuzów, autor artykułu \n'suwa hi polezę, :i.e hierarchiczny system spo!eCZi1Y Natchezów był efektem logiczllC'go w warullk<ll'h zewnętrznych nadsków przekształcenia istniejącego uprzednio endogamicznl'go s)"!emu kastowego, który stanąl przed :tlternatywnym wyborem pomiędzy możliwości'l pełnej asymilacji obcej ludności. a nieuchronnym powstallil'm chaosu spolE'cznego. Wykształcił się wówczas .swoisty mechanizm obronny rdzl'nn.\'ch NatclH-'zów, który poprzez matrylinearyzlll przekształcil ich w arystokrację. Według Braina. Nalchezowie w chwili zetknięcia się z Francuzami uczestniczyli w procesie ,1symilow;lI1ia obcych grup i budowania społeczeństwa opartego ii Technique �264 o nowy typ s<Jlichuności etnicznej, Ws;,;ystkie I.e uwagi poc;,;ynione na podstawie bogatych materialó\\' l.n')(IIO\vych potwil'l'dzają w opinii autora arl.ykultl wcze~nil'j szą interpretację SW;lnhlJla, Bezpośrednią polemikc;'; poglw1ami Swanl.ona, a pośrednio z u.staleniami Br<lina, podjęli autor;,;y drugi\'-,~{) z w,vtnicnionl'l'h ,lriyku!<',w, WYSUW;I.i:lCwtasn'l opo:r.yryjn;j interpretację swantQno\\'.,kicj l'ckonslnil':('ji unikalnego w !\meryce PMnocllt'j Systemu stratyfika{'ji Sl){)l('cZilCjN;llchel.()w. I:lildacze ci zaprezl'ntow,lli n;1 w:-;tt;pie ich strukturę "kla:iow;l" w ujcciu Swanton;l, n;lsU;pnie wyk;Jz,lli najważniejsze jego błędy, kładąc ,szczególny nacisk na polknil;ci;l logiczne. Następnie ;,;apropono\l';l1i własne rozwiązanie prohlemu, !,!óre uciosi(onala interpretację Swanl.ona, czyniilc j;1 wewnętrznie niesprzecZJH1. VV świel k owych uzupdn i('ń pocldaji1 ponownej rlllalizic' skonstruowany pn:ez nil'go mudel ',vs1c'mu sp-oł('('r.ne!~o Nalcht,zów, \V oparciu o It' nowe elementy oraz gruntownil r"i Ilt.,'rprl'i :Il',k sw,llltonowsl,ich ustaJeIi. clok<.ln;di ponownej annli!.y problemu klas,l' iralIgi spoiccl.l'lL'j lej grupy północno-<lllleryJ"i11skich Indian. Transformacji i rildYl'yjl1('~" ,sy«1C'l11l1 spnłt'l'/.Iwgo pod wplywem zmi'IIl.I· W;Il'lIllków życia grupy, IV której nn obowiązywał, dotycz.''' r'Jwnież artykuł C. S. Lancastera, The Economics of Social Organization iIt un Ethnic BordeI' Zone: The Coba (Northern Shona) of the ;/'(()))b":i.i Vallcy (z. 4, s. ·jA!'l-:J(j5). Jest to rozpraWił o charakterze ctnohisturyc;.mym, poświf;conil p"clobnie ,jak dwie wyżej omówi<>Jw rozprawy interpretacji wydarZl'11 sprzed kilku stuleci. W()WCZ'IS to Gobowie, ,lflTkańscy hodowc~' byrlła f. Doliny Zamber.i. zmuszt'ni ;.';nsl;di rio llligl'<lcji !lil p"J!llOC. gdzie nie było odpowil'ciniell warunków kontynuowania tradycyjnego modelu gosP'()darczego, Translokacja ta .spnwiła ponad lo usytuowanie się I.ej lurlności pomiędzy dwoma dużymi blokami odmiennych uidildów społecznych: matl'yiint':lI'lH'1l\ i pat.r,I'linearnym, DziC;ki temll bu l'oruwl'1ll u polożeniu, przy ]'ÓWnOCzl"illl'j konieczn{l~t'i zmiany dotychczasowego .typu ekonomiki, Gobowie dokonali odpowiedniej adaptaeji własnej orgFlI1izacji spo1eczlwj. reprC'zC'ntujqc dziś illterC'suj,(C;l formę przC'jści')wij pomiędzy grupą p(lzoshłveh na południll pobratymców pa(n'lincill'nych Shon,\. a grupą matrylinearnych Tonga, graniczących z nimi na północy. A zatem kontakty z odmiennym p()L"ządkiemspołecznym, pl'zede wszystkim zaś czynniki ekonomiczn(" zadecydowaly {) ukształtowaniu ,się nowych wz{)rów życia spo!ec;,;negn. potwierdzając raz jeszcze znane w tym względzie uogólnienia. Ameryka Lacil1.ska .iest tym regionem, w którym na cw!o problemów społecznych, eh()ć równ!C';.; ekonomicznych i ku1turow~rch, WySUW;l.i;) sit~ slosunki interetniczne. określaji\ce I.vpy relacji lącZ'lcych ludność au1:oehtoniczll<1 z potomkami białych konkwist'ld{lrów. urzędników kolonialn~rch i osadnik,')w, Kszlall i charakter o\vych ,s-1osllnl\'lw kładą .sit; większym luh mniejszym cieniem na politycz.ną sytuacje: państw lal.Ylwskich, leż,j': LI tJodslaw ich wielu wewl1l.;l.l'znych pel't ul'bacji. W związku z tym istnieje duże zapotrzebowanie na d{)gł~bne .studia nad {lwI'mi stosunkami interet.nicr.nvmi, poc:qw,sz.v od badań przyczynkarskich, poprzez opracQlVania pro1:Jlemowe aż do ró:i.norodnyc]l syntez i I'Ozpraw teoret.~-czn\'(:h. Od nich wszystl<ich oczekuje .się bąd7. to konl,rctnych l'ecept socj()technicznych, h'ldź I.eż t;lk sformułowanych wyników badań. by w oparciu o nic móc lwnstruolVać skuteczne metud." polityki społecznej, Rezultatv antropologicznych analiz IV I.akl'esie sto,~t1nków interetnicznych są 'I' związku !. t~m bacznie śledzone prze;,; I'lwnilit'e ugrupowania polityczne, od skrajnie konserwatywnych do rewolucyjnej lewicy, które przy ich pomocy starają ,się zoplym,llizować efekty wla.snej działalności, Do omówionego wyżej rodzaju studiów nilleży artykul N. B. Sdnv:lrl.za, Assimilation and AecllUul'Cltion: Aspects of Elhnici.ty in a Gt/,aie/ll,alan Town (z. :~, �s. :l!)J-:lI(). kllj,jc)Th Autor jedno skojęzyczna, zćljmu.ie Sil~ problemem 1'~\I';demahkicll asymilacji miast, l%:w, "Ladinos", którego Zarówno wśród mźnie świadomość autochtoniczności, dnic7.ncgo zrói.n icowania 111 i eszk;uiców II' Il,'pui:wii IHlllliędz,v ;;zedt Indian kulturowymi bowiem znaczenia majq wcale ramach z ni'l "tatusem rói.nice tzw. każdegcl cyjnych. lacji bad;)nego W zwi:!zku Indian. lluścią tura spoleczna. tyczność grup etnicznych 1u tomie z uwzględniaj'lc jednak D. R. Grossa, serwatywne cechy llych, to projekcjI; Grossa, norm formuły: ziem.ski'Ch zasadniczy Drugim gelicznych, Ten efekt ,społeczne tycznej na jellnym nader lat taka dla asymiefektyw- Schwartz właśnie nie struk- dlaczego iden- przedstawicieli na te Ameryki sama obu pytania być Laciliskiej, tak życie .sys,ternowi wartościowym na straży artykuł E, ukształtował elćjżeti jego się na kolejne to pozostały Szczególnie przez do świeckiej, przyczynkiem W niezbędnym społeczpoprzez przekonaniu akceptacji istniejących całego systemu owe on tzw, spo- w łatach do kulty do ogólnej XX i ieleologiczne intc- stwierdzenie apogeum swego faktu, rozwoju, działałności Artykuł w., rzeczywistości mechanizmem jest wiedzy ewan- z cywilizacją 40-tych nowej nadal ,Argent.ine kultów Toba zracjonalizowanej Tobów, The S. Millera, organizacyjne interesujące równouprawnienia ani układów sakralną,' Indian członków mimo minięciu jest kon- sprowadzają ideołogicznego Dotyczy uwagę po nie pełnej argentYliskich ruch l'unkcji zachowawcze, niezmienności 149-159), ,5, to Nor- społecznych funkcjonuje, jest (z, 2, sferę z artykuIów względzie poparcia na pielgrzymka tym blok wierzeń, Pilgrimage aktualnych które przeszli I'7.l'CZ społecznego w on pielgrzymka w,szy.stk'-J - ,Tednym analizy Uwypuklił zwróci! Tobów. GO-tych, religijni w niej interesujćlcy problematyce społeczne, petryfikacji stoi także A Religious konkluzje kontaktów społeczno-religijny kultów, połowie owa Service Autol' przywódcy Jego przystosowawczych owych że w pomiędzy Odpowiedzi aspekty dokonał "I'eligioznawczych" 'ipołeczno-kulturowej, liczni akuHura- () pełnej izolacjonizm, zasługuje katolików, a nade transformacje gl'ujqcym Autor pielgrzymki H.eligious stanowiqcych wyraz w społecznej tyIlI:{), że poświęcono międzyludzkich w którym z grupy industrialną. stanowiąc ich owemu stosunków zachowali, Evangelical które koniecznym ona rytuał społecznych na uwagę aczkolwiek dostarcza łeczno-kulturowego, 'roba funkcjt; i związanym rolę się z jednakowymi and Conformity: instytucji. też warunkiem jednak Szkoda społecznyd1 względzie procesów mówić i C!o- po p l'I:e z [Jrzes,tn:e- "symetrii społecznego. wszystkim Hitual brazylijskich owej do nastt~pującej ani tym ważną społecznej utrzymuje z mi(jw w wtaśnie, międzygrupowy artykułów, (z. :l, s. 129-143). religijnych elementem, jest "Ethnology" przede pielgrzymek się wyraźnej JmdaIi najistotniejszego Bardzo rnożna wy- rozl'Ozl1leniu Nil podstawie zaawansowanych dlaczego na najważniejszą bQdzie istnieje trzon problemu przebkg.lj;jcym większą Ona autor;) nie awansu trzech jes.! rozprawa Brazil - jednego hiszP;lll- gl'llPy nią kul1ywowanych. złożony theastern [xJpulacji. równoznaczna w obćlleniu Vi omawianym iematyczny jest I,nnie,z- opad o roli i asymilacyjnych, pytanie mu7.liwościami przez decyduje istnienie podyktowany nie 11\0że pomogłyby pieczołowicie na czym kultul'owa O wiele długo akulturacyjnych Indian, ludność etnicznej spoIecznych. według wykaza! i.yda. stosunków miejskiej z 1,\,111jeszcze siC; odpowiedzieć ich mil110 nie''.wykle A z:t1em autOl' pmcesów starał mias!,l, autor odn;bności która odgrywa i drugiej kulturowe, "ethnicity", cztonka jak i ;lsymitacji aspektami struktura ,g;lnie etniC7.1wj endot(;lmii, or,ganizacji ilkultur'lcji i.e ella zachowania Sil; odgrywać w jej jednej .stanowi która stanowi zasadniczy miel s Ia, Rozwai.an ia nad i s!)(ltecznymi do wniosku, nie l'Otl; zdaje Ill'lni Ilrol'cqmi i akulturacji więks7.oŚĆ jest o ruchach więc polijeszcze społeczno- �20(; Recenzje, przegląuy wydawnictw i C,?<lso]Ji.sm -religijnych trzeciego świata. Ze względu na SW;! interesując,! warstw\; interprcl.acyjną .stanowi również poważny wklad do teorii genezy i rozwoju tego typu zjawisk. I wreszcie wypada omówić artykuł M. P. Centlivresów i M. Sl<Jbin;l, A Muslim Shaman of Afghan Turkestan (z. 2, s. 160-173), który w swej części materiałowej poświęcony został pewnej odmianie leczniczej działalności szamanów. Poleg;l ona na tYln, że podstawowym narzt;clziem uzdrawiani;l jest ins.trument l11uzyc<.n,. zwany qobuz. Praktyki tego rodzaju uprawiali Kazachowie i Kirgizi, o czym od dawna wiedziano, ale na terenie Afganistanu odkrylo je dopiero przed j,ilku jaty. W czt;ści ogólnej omawianego tu artykułu zaprezentowano działalność, status oraz rol<;: SP{)leczną szamana z afgańskiego Turkiestanu. Problemy te rozpatrzone zos,taty w kontekście pozycji społecznej szamana śrocUwwoazjatyckicgu oraz pdni<mych przez niego funkcji. Na tym dopiero tle uwypuklono specyficzne ·cechy szamanów afgań.'ikich. Ta skromna z konieczności prezentacja zawartości omawiarwgo (u czasopisma nie daje oczy\viście pelnej o nim informacj i. Warlo [)uclkreślić korzyst ne zmian.\" w doborze artykułów, których wachlarz temat.l'czny i zakres prublemowy czyni,\ z .,Ethnology"c<Jraz bardziej interesujący organ ameryl,al'lskiej etnologii, odzwierciedlaj'lcy w dużym stopniu jej aktualn·~ nmty bildawcze. Mirustawa Ethnology. An Int.ernational burgh, t. 11, 1972, z. 1-4. Journal of Cultural Puse rn-Zieliliska and Soci;\l An(hrop()I(l;!.Y. Pitts- Po raz pierwszy w dziejach wvdawniezych cza';{)pism<.i .,[~(lll1ologv" ukaz;lł sit: caly zeszyt poświęcony wyłącznie eur<Jp€jskim pw!)lemont ·spr!leczno-I<ullurowym. Redakcja, dzięki tej akcji, pragnęła wyjść naprzeciw du;i.emu 'lbecni<:, zainleresuwaniu nauk spolecznych procesami industrializacji i urbanizacji, rozwoju gospoc1arczego oraz zmian społeczno-kulturowych, działającymi w spoleczenst.wach zlo;i.onych. Etnologia Europy, której perspektywy badawcze ulegają w o,tatnich c1ziesi<;cioleciach gwałtownym zmianum, dostarcz;] wiele c7.ąstkowych rozwi'lwli (yeh właśnie problemów. Są one najczęściej efektem badal'l nad różnymi sposobami adaptacji spoleczności wiejskich i małomiasteczkowych do odmiennych warunków powojennej rzeczywis'\'ości. Ale nie t.ylko ta duża przydatnosć osiągnięć europeislyki stała się przyczyn'l zaabsorbowania nią uwagi wydawców omawianego tu amerykańskiego czasopj"m:l. Redaktorzy ci, zarażeni bowiem europejskim s<:eptycyzmem cu do da1sz,vch losów etnologii na starym kontynencie, która w najbliższej rzekomo przyszłości sl'i1zana jest na Utl'Htę swego dotychczasowego przedmiotu bad;lń, zamierzali - póki czas stworzyć w ten wlaśnie .sposób .,mi<;:dzy.narodowe forum dla europejskich badarl dnologicznych" (z. L s. 1). Paekunanie to zdaje się by(; jednak 1ll0CllU pri',esacli:one. I.JDwiem od dawna już is-(.nieje na gruncie eUrDpej-skim ·szereg 'c:m'>opism naukOlvych. ktÓfych lamy udostępniane byly międzynarocl{)wej wymianie myśl i. Niltomiast oslatnio !"Olęstałego organu etnol{)gii europejskiej odgrywa znakomi La .,Blhnulogi;1 8ul"Opaea", a także "Ethnologia Slavica". W tym świetle wydaje siq, że ini('jatywq fl'dakcji "Ethnology" należałoby wyjaśnić bardziej bezprL'l'.'llsj0n;:lnie, j,J1w formę �Recenzje, przeglądy wy<lnwniclw i czaSOpiS1l1 zaprezentowania t'urllpeistYl:znego dorobku bad<:H:zy pólnocnoamcrykańskil:h (o <:zym ś\\'iac!Lzy najclobilniej sklad zesp-olu autorskiego) międzynarodowemu gronu czylelników tegoż pisma, którzy na pewno nie śledzą wszystkil:h lokalnych periodyl,ów USA i Kanady. Opublikowane na łamal:ll .,Ethn<)[."g,y·' rtlzprawy są c(ekt.Llmi wspólcZŁ'śnie 1'1'0,,\'adzlln~'ch b,luali terenowych w Norwegii, Irlandii, Austrii, .Tugo,ławii i Hiszpanii. Najbardziej ogólny charaklei' posiada artykuł G. K. Parka, Regio-nal Versions of NOI'IL'egian Culture: A Trial F01'1nulation (7., 1, s. 3-14), który rozpatruje problemy ważne dla wszyslkich regionalnych barlań etnografii europejskiej. Punktem wyjści-owym analizy jest zagadnienie zróżnicowania regionalnego, z którego wynikają oclmiel1lw wzory ,Hlaplal:ji pod wplywem nowy<:h bodź<:ów .spolel:znych i kul,turowych, Artykuł otwieraj'l rozważania nad specyficznym charakterem badań "kultur lokalnych", slanowiących różne wersje określonej kultury narodowe.i. Różnią się one lXlwiem znacznie od studicJ\v nad bardziej zamkniętymi systemami, jakimi są kultury społeczelistw plemiennych, W przypadku badań p1"Owadzonych nad regionem wchodzi np. IV gl'(; niezmiernie ważny element redfieldowskiej "inlerakcji pomiędzy wielkq i mulą lraclye.iq", któr,Y w poważnej mierze kształtu.ie kulturowq i społeczne, r;r,eczywi-;to,~{; wsi \\' społeczellstwie zloi.onym. Zasadnkz<l część rozprawy otwiera jJrezentac.ia przedmiotu barlall (krótka charakterystyka głównych regionów Nol'\\·egii). wykorzystanych źl'ódeł oraz omówienie konkretnego celu studiów autora, tj. nakreślenie zasadniczych różnic pomiędzy regionem Helgolandu i tzw. regionem zachodnim. Anal i;r",' tvch o!Jszal'ów popl'zedzo krótka ich chal'aktery.styka z uwzględnieniem pcrspektywy przede wszystkim historycznej i ekokJgi'cznej, Na tym tle ukazana została struktur,l ,sjJ{Jleczna oraz stale migracje ludności. Wreszcie przedstawion,) olX.lwiqzujące w -obu regionach spoleczne, n~ligijne i polityczne sposoby zach<l\\·,ui. W tej części rozprawy znalazly się także rozważania. na temat l'adykalizmu i konserwatyzmu uraz ich społeczno-kultul'{Jwych uwarunkowań, <:harakterysl.yka I«Jdeksu moralnego {ll'az c1uminujących poglądów polityczny'Ch. Reasumując powyższe omówienie. warto zwrócić uwagę na szczególną metodologi'czną wartość artykułu Pal'ka. Tnlktować go lx)wiem należy raczej jako zespół w znac;r,nej mierze nowatorskich. inspirujących dyrektyw teol'etyczno-prakty'Cznych, które powstały w oparciu o konkretne badania nad l'eglonami NOl'wegii. To terytorialne zawężenie egzemplifi:,acji ogóln.vl:h s!'ol'mulowati metodologicznych nie zaważylo w najmniejszej mierze na ich uniwersalności. W 7wi'lzku z t.ym omówiona tu rozprawa w.inna zaint.el'esować \\'szyst kich wspólczesnvch badaczy-regionalislów bez w7.ględu na t.eren nauko\\·e.i ek<ploracji. Al'tykul tJ'(I.~\Vięcuny Irlandii pióra D. G. Symesa, Farm Household and Farm Performance: i\. Study oJ Twentieth Centur!J Changes in BallY.ferriter Soutlnvest Ireland (z, l ,s. 2'i-:JBl, dotycz,\' problemu aktualnej różnorodności typów gospodarstw chlopskich i WZ{Jl'('l\Vproc1ukl:.ii rolnej. Zróżnicowanie to stanowi efekt postępu.iącego na irlandzkiej wsi procesu intensywnych zmian społecznych i ekonomiczny<:h. Zagadnienie owej rc'J7:norodności rozpat.rywane jes'~ w kontekście wyludnienia si~; wsi wskutek mechanizacji j uprzemysłowienia pl'Odukc.ii rolnej, Dzięki temu zniknęła np, całlwwicie grupa najemnych robotników rolnych, a następnie zaczęła się również zmniejszać liczba członków rodziny gospodaru.iącej na farmie. To z Iwlei poci'lgnęlo ;r,a s'ob'l zmian,\' w .slrukt.ur7p gcs'poc1:.ll',sl\\·a rolnt'go. One to Wl'az ze zmieniaj'lC,l'11l się areałem farllly oraz p,'zL'obl'ażeniami cyklu prowadzonego na niej życia staly się przedmiotem omawian.\'t'h tu rozważań. \TV cpal'ciu o prowadzone badania autol' dokon:ll occny bezpośrednich skutków tych zmian w zakresie spl'awności dzialania gospodarsl w wlnYl:h, pocllcgaj'IC}'Ch owej nieustannej modernizacji. �Recenzje, Kolejny of Southern Austria artykuł wydawni,ctw l (',~:aS(}]JjsIH L. A. Brudnera, T/w Maintenance uf Bilinguadotyczy problemu dwujęzyczności na niekHlrycb obszarach Karyntii. Regi{)n ten byl od tysiąca lal. terenem intensywnej germańskiej kolonizacji, która doprowadziła os.tatecznic do w.naźm'j dominacji ludności naplywowej nact słowi<:ulskimi. autochtonami. F.:fel,lem koęgzystencji dwóch L'!niczni(' róźnych grup było m. in. p\Jwstanie r1wu:i<;zyczności. kUn'a \\. miar<; up!.'·wu czasu przeksztalciła się w monolin;.;ualizm, ale tym r,u:cm jui. niemiecki. Proce.; len objąl niemal caly region z wyjątkiem jego poludniowych skrajów, na których ;\0 dziś ludność wiejska jest dwujQzyczna. Omawian,l hl !"Ozprawa kOllcenlruje sil; na c/.ynnikach hamuj'lc:-:ch proces pełnej germanizacji ludności ;Jowiarlsl<iej, które tym samym umożliwiaji\ dalsze trwanie zjawiska bilinguali/.ml.l. Aulorka stawia ili[lole;r,ę, że jednym /. ow.vcil specyCicznycil mechanizm{,w oporu S'I lokalne, wiejskie slowarz,vszenia i niefQrmalne korpora:.:je luc]zi sQIi<laryzuj;IC.\'cl1 się i współuzialaj'lcych ze SQbą. Hipotezę t~ Brudner popiera konstatacją że \\'szl;dzie tam, gdzie tego typu ugrupowania nic istniały, bądź były bardzo słabe. tam sz.vbko nast~pQwal() przyjmowanie języka niemieckiego pl7.y równoczesnei eliminacji w!aslll'go. Nal()miast we wsiach d\Vu:ięzycznych stwierdzono ich wzmOżo\l;1 aktYWność. co upraw· nia <lu uznania wyżej wspomnianej k()relacji. Kolejny artykuł \'1. G. Lockwooda, Con!Jerts and C071sangllinitu: The Sucial Organizat.ion of Moslem Slavs 'in 1Vestern Bosnia (I.. 1, s. ;j5-7D) stanowi efekt stu<li{J\v mld wspólczesne1 orgnnizacją s.poleczmj muzułmmlskicj ludności B(lśni. Autol' na wstępie ujawni! dwie podstawowe 7.asady organizuj'lce ,spoleczność wiejskel muzu1manÓw. S'I nimi wspólnota: a) krwi i b) zamieszkania, przy czym większe znaczenil' ma ta ostatnia. Tym wlaśnie zasadom autor podporządkował uklad artykułu. Otwiera go prezentacja i analiza gl'Up społecznych. któr.'·ch geneza uwarunkowana z('stala wspólnym miejs·ccm zamieszkania. Zosl.aly więc lu omówione: 1) gospodarstwo domowe, 2) zespól kilku sąsiadujących i współpracujących ze sobą gos.podarstw i wreszcie :n wieś jako z\Veu'la społeczność lokalna. DI'Ugq część rozprawy poświęcono grupom spolecznym, ukształtowanym w oparciu () zasadę pvkrewieńslwa. Znalazły się w niej rozważania na temat: 1) malej rodziny,2) rodu, :~) rywalizujących ze sobą na terenie wsi większych grup, k1:óre wywodZi! pokrewiellstwo swych członków od wspólnego, bardzo odleglego prwdka, 4) pokrewieństwa fikcyjnego, ;j) malżeństwa i powinowactwa. Biorąc pod uwagę clu2e niegdyś wpływy kultrowe Turc.ii na bośnia·ckkh muzułmanów, autor rozpatrzyl ich organizację .społeczną na tle analogicznych ,struktur tureckich. SkoDsotatowal wszakże, iż nie jest ona ani ich kopią ani też nie pokrywa się z organizacjami społecznymi Południowych Słowian ch1'Ześcijan. Nie jest również jakąś formą pośrednią, tj. eklektyczną mieszaniną elementów zaczerpniętych z obu obcych sobie system6w spolecznych. Stanowi natomiast efekt swoistego .synlueLyzmu spolecznego, w którym poszc:t.ególne komponenty zostaly ze sobą w nierozerwalny sposób głęboko zintegrowane. tworz'lc w sumie wartość jakośc.iowo nową. Żywiołowy ]'{)zwój tu r:-';;tyki w Europie zachodniej J)<lci;u~nell za sob'l SZl~l'C~ konc;ekwenc.ii kulturowych, których amJ1iz'l zaj;lł się D. J. Greenwood w artykule pL '1'ollrism as an Agent of Change: A Spani.sh Basqlte Case (I.. 1, s. 80-91). Badacz len podj"l trud wniknięcia w istotę i znaczenie zmian wy\ovolanych przez turystyl,ę w baskijskim miasteczku Fuen1:errabia i jego nC\jbliższych okolicach. DokonC\ł on analizy l'Ozwoju turystyki oraz jej społeczno-ekonomicznych skutków, kladąc szczególny naci,sk na zmiany w rolnicl.wie, które pod wpl\'\vcm ogfJlnego wzrostu gospodarczego uleglo daleko idącej komercjalizacji. Silny rozwój turystyki spowodował jednak wknitce s;r,ereg nega1.ywn.\·ch zjawisk również w rl:t.iedzinie gospodarki. Turystyczna atrakcyjność badanego tenmu /.aintere·sowala bowiem kapitał zewIl<;l.rzny, lis/n "europeistyczny" 11/",:;eutąr!Y (I.. 1. ,~. 39·-54) �(7.eccn.,:je, ]Jl'.:-rq'ątlll 'w!Jr!nwnicfw ,l c'!'o5wpis'111 pozalokalny, kl<'lI"y jXlczynil szereg poważnych inwestycji, czerpiąc z nkh później ogromne dochody. Z możliwościami tych potentatów finansowych, rozszerzających coraz bardziej zakres swych ekonomicznych wpływów, nie mogli konkurować 10-' kalni przedsiębiorcy, furmerzy, rzemieślnicy. Wskutek tego pozbawieni zostali dochodów, które w całości niemal odpływały poza omawiany tu obszar'. Sytuacja [a przyczyniła się do stopniowego upadku lokalnych gałęzi gospodarki rolnictwa, r~'bołówstwa, rzemiosła. Na zakol'lczenie rozważal'l autor zadaje clramatyczne m'tanie dla kogo przeznaczone są efekty wzrostu gospodarczego, zdetermin{)wane.~o \V całości prze:r. tury,stykę? Ludność owego atrakcyjnego turystyc:r.nie regionu Hiszpanii zostalu bowiem wykluczona :r. grona czerpiących korzyści materialne, a nadto odczuła przykre skutki zmian społecznych i Iwlturowych, jakie zapoczątkowała i stymulowała turystyka. Zaprezentowana powyżej :r.3wa1"lQŚĆzeszytu, poświęconego w całości problematyce europejskiej, stan{)w,i zapewne swoiste odbicie poziomu amerykilliskiej europeistyki. Wszystkie artykuly, z wyjątkiem pierwszego, są zasadniczo pozbawione wnikliwszych re(leksji, niektóre zaś prezentują wręcz banalne, zdroworozsądkowe wnioski. Należy się jednak spodziewać, że amerykm1.ska europeistyka w oparciu o rozwiniętą bardzo antropologię kulturową nadwbi wkrótce wszystkie dotychczasowe zaległości. Niemniej obecnie ze względu na reprezentowany poziom i niewielki jeszcze dorobek nie m~);i.eona pretendow:\ć do roli .swoistego protektora. i koordynatOt'a poczynań etnologii cmopejskiej, w jakiej zapewne pragnęliby jq widzi('{' m. in. wydawcy "Ethnology". Szerokie - ze zrozumiałych względów - potraktowanie w I1lnteJszym omówieniu pierwszego zeszytu czasopisma nie pozwala na prezentację trzech pozostałych części rocznika. Poniższy spis tytułów nieuwzględnionych tu rozpraw umożliwi jednak zorientowanie się w pełnej zawartości przedstawionego periodyku: H. P. Lundsgaarde i M. G. Silverman, Categoru and Gronp hL Gilbertese Kinship: An Updating of Goodenough's Anal'ysis; G. E. Currens, The Loma Avonculate: A.n Exe1'cise in the Utility of Two Models; M. Suenari, Yirst Child Inheritance in .Japa.n; R. C. Busch, In-laws and Out Laws: A. Discussion of Affinal Components of Kinship; J. M. Taggart, Fissiparous Process in Domestic Groups of a Nahuat-speaking Community; L. C. Watson, Sexual Socialization in Guaji1'o Society; G. Weiss, Campa Cosmology; H. Wimberley, 'rhe Knights of the Golden Lotus; W. Goldschmidt, The Operations Of a Sebei Capitalist: A Cont1"ibution to Economic Anth1'opology; G. Condominas, Aspects of Economics among the lHnong Gar of Vietnam: Multiple Money and the Middleman; D. Damas, Central Eskimo Systems of Food Sharing; S. Lindenbaum, SorceTers. Ghosts, and Polluting Women: An Analysis of Religious Belief and Population Control; G. P. MUl'dock i S. F. Wilson, Settlement Patte1'ns and Community Organization: C1"OSs-CuLtural Codes; Ii. Barry III i J. M. Roberts, Infant Socialization and Games of Chance; The Editors, Societu f m· Cross-Cultu1"al Research; H. E. Driver, .J. A. Kenny, H. C. Hudson i O. M. Engle, American Indian Ethnic Units; R. Price i S. Price, Saramaka Onomastics: An Afro-A1Jw1·ica.n Naming System; A. Strnt.hern, The Entrepreneurial Model of Social Change: Yl'Om Norway to New Guinea; R. .T. Perry, Stnlctural Resiliency and the Dangel' ot the Dead: The Western Apache; R. A. Barrett, Social Hierarchy and Intimacy in a Spanish Town; S. A. Freed i R. S. Freed, Cattle in a North Indian Village; B. T. Grindał, An Ethnog1'aphic Classification of the Sisala of Northern Ghana; C. Lortin. Galton's Problem as Spatial Autocorrelation: Comments on Ember's Empirical Test; A. Tuden i C. Marshall. Political Organization: Cross-Cultural Codes 4. Mirosława Posern-Zieli1iska �270 Rer:l?'17zje, Human Relations HRAF jest prrl?(Jlądu wydn/unicflv i C'?:n8o])is'HI Area Piles (HRAF'I * korpflracją () celach badawczych, \Vspiel'an'1 i konll'Ol()wan'1 przez uniwersytety i instytucje badawcze. Funkcja lIHAF !){)!ega na prz~'czynieniu się cło poznania człowieka i jego w~·t\V()rll .- l<ultury ._.. l){)[)rzez bndania JXlrólVnawcze i intcrclysc.v[)linarne o zachowaniu człowiek;], ż~'eiu spolL'czn~'m i kulturze. Prekursorem idei powołania do życia HRAF jest socjolog William Graham Sumner. Ideę tf; pocz(~li realizD\vać od 19:37 r. Mark A. May oraz George P. Munlock. W l!H9 r. do działalności lIRA!" włączyły się uniwersytety Han\'ard, Oklahoma. Pensylwania, Waszyngton, Yale, Chicago, Karolina Północna, Południowa KaliIornin, ;1 następnie 12 innych wielkich 1.1niwersyt.etcJw, Smithsonian In.stitution w USA. Ecole Pratique des Hantes Etudes we Francji, uniwersytcl K~'oto \If .Japonii j inne. Mnteriały HRAF udQstępnione są instytucjQm czlonkowskim, które ze swej st.rony mają obowiązek zasilać systematycznie HRAF własnymi badaniami. P r z e d m i o t i c e l d o k u m e n t a c j i. Przedmiotem pro\VilClzonej analiz.\· i dokumentacji w ośrodku Human Relation Area Files działającego w New Han'n (USA) są wybrane monografie etnologiczne. Klasyfikacja zawartości (.reściowej tych tekstów zgodnie z przyjętymi założeniami ma na celu zebl'anie źródeł do studió\\' porówna wczych. W treści dzieła wyróżniona jest przede wszyst.kim lokalizacja informacji, następnie zakres wiadomości kulturologicznych oraz ubocznil' spo'sóh ich ujęCi;l i cech.\· formalne analizowanego dziela. Prace analizowane dobierane są z punktu widzenia bogactwa dokumentacji źródłowej, a nie interpretacji etnologicznej. System klasyfikacji etnogeograficznej. Podstawy klasyfikacji etnogeograficznej zostały opracowane w Outline of World Cultures (New Haven 1949). W pracy tej obszary kulturowe zostały przyporządkowane kolejno częściom śwLata (pierwsza duża litera), następnie w obrębie danej części świata organizmom pfJlitycznym i bardziej znanym jednQstkom etnicznym lub obszarom geograficznnn (kolejna litera duża i cyfra arabska). Jest. to więc podział trzystopruiowy. Na początku każdej większej podgrupy pierwszy dział poświęcony jest na og<'>lne wiadomości historyczno-archeologiczne z analizowanego terenu, a drugi punkt na ewentualne informacje o cywilizacjach archeologicznych z tego terenu. Dalsze podpunkt\· są przezna,czone na wyUczenie poszczególnych ludów i grup etnicznych. Gd.\' teren jest mniej znany pod względem zróżnicowania kulturowego. podziel'>D~' jest na obszary geograficzne. Wszy,<;tkie materiały zgromadzone w HRAF są w pierwszym rzędzie pose.gregowane według układu etnogeogra[icznego, a następnie wewmltrz tego podziału przedmiotowo. Jest to konsekwencją głównego założenia omawianej instytucji 11:1dania .stosunków ludzkich w ich I}l'Zestrzennym zróżnicowaniu (Bumem Rel;llio'l Area). System klasyfikacji przedmiotowej Zawartość tl'cściowa prac analizowana jest zgodnie z przyjętym systemem klasyfikacji rZL'C7.0WL,j. opracowanym przez Gem'g P. Murdocka w Outline of Cultuml Material,~ (New Haven 19;)4) . 2,;) największe • Opracowała B. Jaworska na podstawie następujących publikacji 7.na.idujących się w ODnE (Ośrodku Dokumentacji Polskiego Towarzystwa Ludo7.nawczego): Outline Of World CuUm'e, New Haven 1949; Outline of cultural Materials (fragmentów powielonych: table of Contents s. 9, index S. 150); Hra! reseal'ch gulde, wyd. powielone HRAF', ss. 44; Jlf'(lf microfiles, odbitka z: "Behavior Science Notes" 1966, vol. l, No 2, s. 111-11fi + 10 nlb. �R(,(,(,lI:'jP, Jest to klasyfikacja została dwustopniowa, podzicloll'l Obok n, Spol0czne. sq z.Qoclnc z pn.vjętym Zgl'llpOW;1Il0 t."lko t,vk;! kultu!'y), Układ poszczcgóllwch abccadłowy). i \\'z,ljcml1<ł występują zakresem klas l('('z w Iqc;~n1)ś(; dzi,-dcllV międzv bardziej logiczne (np, podstawowe slowa nie- szczegółowe (np. dział dzial," IS. Kultura, zagadnie!'l zwiqzClnych ,: problcma- nie całkowicie mE'chaniczny systemu p('wnym kullurowej dZied/',in," określające używanego wewnątrz uwzględnia klasy h3.sła w.v!Jran,'ch problematyki obejmuj<\ w niej Ponaclto kilk:1 pojętej które 271 c'{,(lsopism. j szeroko klas. 75, Ch()l'oba), nic zawszc (np. Calo,~ć kl;],s ()gólnych w którym 1P1l17nWHir-IIP na 7,9 podstawowych współrzc;dne, Problem." 1>1'7P(llą(1!! jest st()]mi<l 5(1)<), jednakże porz'łdpk nie IOf~jczny w spas{,!J zagadnj(,l1 wyczcrpuj<\CO s,"- stcnul\'C7.ny: n, 13-] Hl Zagadnienia logiczne 17-lB z nauk Zagadnit·nia Kornunikacjei 22 :2-1 Podstawowe 25 2()-:l6 Prze! wórst wo Różne dzi,~dzin.v :l7--Il Sih' 42-47 Slosunki 4B:iO Transport :il Warunki :i2·-:14 ;j:; WvpoczynC'k.i \V,vtwór·cze konsumpcji i środki pror!ukcji, produkcji własność, wvrni~na, bytow(' rOZl'.vwk;.l Zagac1nicni<) pn1\Vne 70-7:2 Obrona i organizacja 7:l Problf'lTw 74-76 Zdrowie 77-7D Problem.v gO--Bl Wiedza życi8 s,po]ecznego. społeczna. Problemy etniczne repl'Odukcji pod.s(aW{lWC, i socj;llizacji. oznaczone sq {)Ile również (Out/.ine OCM llwzglt;c1nia się w układu systematycznego wiem, jak o tym wzięte łącznie działach Całość Cultw' była różnI' poruszanej problematyki J'{)zumieniu łeCZIlE'l-(n dorobku ludu oraz w niezależnie którym nie warunków wykluczaj w.vstępuje cały zespół słownika zaś podziału n. sil' stopniu ma cha- b b{)- łogicznego, wzajemnie, hasel tematów. Klasyfikacja nac1rzęr!nego. odpowiada od podlegaj,! gdyż a podziały Ponadto w różnych podziału. zakresem A. Kłoskowskiej pojęci3 też rodzaj w małym zakresu (kryteria) stąd fwo]'zy kultur<Jlogicznej. spełnia klas całego zasady z okreśłeniem l!Hi4, s. 9-9:l) nie dwucyfro\ovymi. logicznie, Material) dokumentacyjnej, mowa, życiowy. numerami problematyki niE' wyczerpują (zgodnie środowiska, i śmierci z tym, że w niektóry·ch działach poddzi<'lmają po pięć poddziałów). Podobnie jak niewspółmierne of pl'Oponowanych stosowano gicznemu" szawa już czqstkowe Cykl kolejnymi analizie rakter zakresy życia religii daLszym podziałom, w zasadzie dziesiętnym łĆJw jest mniE'j (najmniej rozbudowane które obyczajowość pal olugi i społecznej i opieka Pmblem~' :::1--:::: Problemy w pracn i 1,omuniIGl<:jn :J:;-()(i główne psycho- gospodarki ()7 --(iD zaw,lrtych biołogiczne, informacje działy Sztuka Strukt.ur,) dzialy (gC()gmficzne, ogólnokulturowe 20 Działy pomocniczych itp.) kUltUl'}'. stopnia (np. a więc jegn 754. najszerszemu por. włącza społecznej Czary Ktlltura i do "antropolo- masowa, niej zło7A)ności 757. Opieka całość Warspo- i bogaclwa medyczna), �273 znr(,wno zach{)wania ludzl,ie, jak i wytwory tych zachowall (202. Przekazywanie' wiadom')ś'ci i 215. Fotografia, c:"y 222. Zbierac-lwo i 227. Narl'.l;c1zia r~'backie itp.). Obok klas wyszczególnionych na podstawie kryterium zawal"lnści treści, I-::las\'l"ikacja OeM wyszczególnia dwa pierwsze działy zgodnie z c('ehami formalnymi ,lI1aliwwanych dziel. Dział pierwszy (lO. Orientacja) gromadzi material.." uzupełnia .. j;lce właściwy tekst, takie jak: mapy, słowniki, indeks~' itp. Dzial drugi (12. Biblio· grafia) zawiera pełną notę bibliogrDficzną każdego' analizowanego d/.iela, noll; okolicznościach jego powstania, datę prowadzenia badań, noll; o (hubie autora wraz z określeniem jego kompetencji zawodowych, nazwisko analizującego. Dane' zgJ'(Jmadzone w tym dziale ,stanowią podstaw(~ ch) oznakowania k:lżdej karty ::lI1ali'·().Ivanego tek::;tu dodatkowymi symbolami, które infol'muj'1 o n:lzwisku nutora, kg" kompetencji, dacie przeprowadzenia badań i opublikowania clziela analizowanego. Do określenia kompetencji autora sluży dodatkowa lista, kt{)l'a wyróżnia np. <lr,chc'<)loga (A), folklorystę (B), fizycznego antropolog'H (D), etnologa (E), ul'zędnika kolonialnego (F), urzędnika miejsc{)wych władz (G), podróżnika (T) itp. Do oceny źródla sluży dodatkowa "skala oceny źródła", która obejmuje tylko pięć stopni: 1) slaby, 2) dostateczny, 3) dobry, 4) znakomite wtóme dane, 5) znal\{)mite pierwotne dane. Dzial trzeci (l:~. Metodologia) dotyczy zawal"!ości tekstu, ale nie jeJ;o pl'zeclmi{)tu, lecz sposobu ujęcia, tzn. założcll rnetodologiczn,vch baei;lIi i ich intcrpretacji. sposobu przeprowadzenia badań itp. Dane te znajdują się w omawianym dzi31l' tylko wtedy, gdy autor analizowanej praey wykład3 je explicit,' II' jf'j (e'kście. Nic jest to więc nigdy interpretacja lub ocena osoby anc'lizującej. Nadmienić należy, że zarówno analizujący jak korzystający z HRAF muszq posługiwać się stale pełnym wykazem hasel OCM, gdyż w wykazie t.ym znajdują siC; deCinic:ie z3kl'esu przedmiotowego 'wszystkich haseł, oraz wykazy o(byłaczy do hasel zbliżonych zakresem przedmiotu. Ani spis haseł w ukladzie np. lemntY'cznym, ani ich spis alfabetyczny (indeks) nie mogą wystarczyć, gdyż samo sformułowanie hasel, jak już o tym byla mowa, jest często niejednozna{'zne, S p o s ó b k o clo wan i a, PeIny tekst angielskiego oryginału \)'lclż tłumaczenia obcojęzycznej wybranej pracy (ponieważ omawiany ośrodek clokull1C'nlacji prO\\'~I" clzony jest w New Haven, analizę prac publikowanych w jl;zykach obcych popr7.l'clza proces tłumaczenia ich na język angielski; ('ala dolwment.ncja oiwjmujqca puhlikacje et.nologiczne o zasięgu światowym prowad"ona jest bO\\,j,'m IV języku allgielskim) poddawany jes't analizie treśdowej i poszczególne strony, czy nawet częśei stron, zostają zakwalifikowane przy pOlTIOcy symboli literowych według owe (Outline of World Cultures) do poszczególnych grup zagadnień. Symbole nanoszone są na marginesie. Każda analizowana strona powielana jest przy pOIl1OCYkserografu lub mikrofilmu w tylu egzemplarzach, ile zawiera wyodn;bnionych z:q.,(ac!niC'li.Kopie t.e ukladane są W odpowiednich działach prowadwnych karIolek (Files). Każd'l karla anali:wwanego oryginału trafia zazwyczaj do kilku dział,')w równocześnie. Karty ukladane są wedlug nazw ludów zgodnie z kolejnością wyszczeg,',lnioną w OWC, a następnie w obrębie wyszezególnionego ludu kolejno zgodnie z numc<) racją zagadnień IV OMC. Od 195B r. HRAF sporządza również wel'sję mikrofilmową kartot.<'k (mikl'ofiles). Dzięki temu np. wszystkie strony pracy zawierające dane o sl.l'Oju S'lInO;l można znaleźć w dziale 291 (strój) IV kartotece "Wyspiarze Samoa". W dziale 1](i można znaleźć kompletną reprodukcję źródła, co umożliwia poznanie c:l!e.~o \(I)ntekstu. W pl'zypadku materiałów obcojęzycznych bowiem, IV poszczególnych dzi:'ł- �Rerrn,jr, l'r;reqlljfly 273 W111/ItIl'nil'/W ;. r~a.s0l'ism SAMPl.E FilE SLIP (actual size) \ 1"'1'''''' ,... .•.•.• i .l,..,~:~~l "'ił : 1; •.. .:;. ••• '.. \\',\,:,', <::,"'.',:.'!::;~':' -~':!~'.' ' ' :.:~:._~. '~:,'_~.,.';:~~ l: . _ .• - E-S Lewi.' :;.\J!. or -~ ./ (195&_1957) j_.;"" li fi•.. i.-! ," N .. Mb. ..,--...., 1958 n,\rf. FI•.. L~ \"0~';( Of 1 so.,:,lli ~.Jr~l{ 1:" ł. sI ~·~.;l':,;::w:, ':"i 'OC':OU':"" /' 0r '"-J;:~I;"': "'0"0 '.~')['U"S lGO! : ~(o·i,,;. o: CC!\';';'H( !'•. ,,;~~ MO"/' .:ł()"-J MOOEJlN POU11CAL MOVEMENTS IN SOMALILAND """"'& ł" dUd. and ••••• tlit<:--olthough ch= i, tomething of thi, ospcci>Uy !h. S.b 'C;" olSom.Wa. The n:aJ struggle is berween thejdc:a1 ofnatiom.! unity u opposed to the reality of the: .:a.luel of dmship Uld 5eCtiooa1kimhJp inten:ats in the lineage s:y~W'n. Al a whole. the Somali1ands, bcc:sUK-of their po'vetTJ iD mrunl rtSOUl'C", _have. btta little L'kcte4 cconomia.Uy by Ewopao colonization. Paatoal ooma.wsm ramios the bt.~c economj. carrying with it fQr the majolity o( the popuJttioo the cuditiooal politiaJ struaute and kinłhip valoa: dc,ctibc:d abo.c:. Thue hu bc:ea. AOgtDe:n.l JoW lM\Ut.rial rnolu.tion aDd correspondingly li~e large-scale w:b&niuboa. 1be main towns iD. the Somali temtoriet: uc: tabuJated here fot comp.uison ••ith ••lima ••• of theU population. (,2.. _ .. 117 3bf _..._ ..+ l _+_ l fftDCh Btitisb Soma.1iJ&nd PrO\:t.e.totatt H.raf Provm« ol Elhiopia Somalia Jibuti, oew town,. popwation '" }O,OOO (I~'oo¢ Somali),' Hugelta. oew town.. popuJ.atina' r. }O,OOOSónWi Ibm. Ladrot city, poplol.lat.iOD~ .r:'60,ooo (ol,COO? Svmali}. Mopdabu, &a(iwt ~ty,1 popw..~ (. 1tO,ODO. tf1f1 or. dau oC tnder:s is O() new płKoomciioD. ahhough, the: Sona.li a. opposed lO the Alian imm.ign.nt, Iu.~ prob;l:bly com,ldc:rab~.•. l.IlWt twenty yean. 1hrough" foreign c.olon12:u..ioa n)atk~ts hue widcoed lf1d trade C'1KDdcd.ln the abttnce of any wg( Europe:w st:ctlc:t commun.iry in Soma.lila.nd w middle: ebss of' ac:w men '. which has arisc:nelsc::wbc:Tc: in Africa in te!poost to colomal f1.I1t', ba.s btt.n largdy,absorbed iD posts in the: admin.istnOvc: KtTK.es. The inlłuaw;c of a Ewopun 'tJlca., community is IJl()$t m1:!kc:din SomaliJ" the fonoer IWiua colony and the focxhold foc:the luli.a.a c.ooquc:st of Ethiopia. But, comr&red ....-ith othc:t MriC&Q~olonia. the oW'Cbcn Ue' small-st present including upnriate administntive'~ amounting to lin.lc over 4.000--artd economic ~·dopIT.cOt:S and the attn.cti04 of (orcign iD'\'CłtmeO~ have been COf'Te$pooGingly d.ight. Certainly in Somalis the work ol the agricu.hun.l ass~tioos (the lugest \:Icing the $łNNJdA,f;rVDU 11.1, SA.1.S.) constitutes au rccmom.ic: development of SO~ importaou.' BUl the l!umbu oC1a~_~empłoycd hat :and i:l light industri« is small. The popuJuioo of Soma1.is.,~"estima~'.to wns.in of ,.o pu ~af_ .noDU~. 'Gr ZJO pet can. putoralis.ts who p~ s.ome agncuJturc:. %0 IX'r oenL nn:nne cu1u~ .atOf'5,.-od 10 per ccnL tOWD,dwclkn. In the- British Protectorate, per c~t. of the popubtioa ate thought to ptktise ~~atiOQ (the OOr1.b·,·C'StUllcultivators), J per o=t. to live. in t091l$. aM the-,eaWndu C90pu lXOt.) to be fully nonu.di(:.1 In the. saW} ttrrifory of frc:DChSonulilsttd.. oa the other h2.l1d,u'Y'\OSthalf of tht: mixed SoaW.i..Daa.alr..il.tDd .Anb population is c.;:JDcentnled in thr ~tivc:ly hnvily iDdustritl.u:ed port of Jibuti, 00. which the a»J.Dtry's t:cooomy ttai..'lJy dcpet}(k _".hl.a •.•bok" the-Somali hUł: not bun h.ulhl, sdmi..o.inc~ or u~tdy opprt:sscdGqq UAdtr the coloAitJ rt-gima. This common "pur to Q.J,aonwm- /SI form of n oppołiUoa to c.oIoci.a1rWc-ft$ prob1bll. however, of lIome SJgn.iiKm« in Somtlis G," b ~ pteSUlU jt, element in tlUKd I _ _ Sb?> OWf'"the S,,""'. w -l. I TU-r.,CJł .iwtI1~bodlc1.-..oI Mno in 'T. lładfbs', 'tWI~'. Cd_i'; ~_. Lo••d••• • O"-flJWUIltf-l.No. ••.••Feb.If'J".,.'- 1"'- . ł C--.J .....w..-..: Ił.q#u, J...m.J~, '11,IJ. •" ••p.to,,; •.•• £••••łolJ ••-.c. • 11IM••••.•. WI' 1"7 fN- p._r«onkd &tt I.,łbyFl'toM·.llnr, I"ł. p_ I R..1P- ... S-.fór. 'tu.p. lift· • k" ~p;-t, .. 5.'-};'. 'tlJ. pp.6.4-'11; I'H.pp. ao-la. • ~Pl-' ... S-W, IJf), p. 'fI HUll" '''I,P. Hl,. u.u. III • łach rozkłada się kartki tłumaczenia angielskiego, a kopię tekstu oryginalnego można znaleźć jedynie w dziale 116. Zasady kodowania nagłówka (zob. włączony przykŁad). 2: numer kolejny analizowanego źródła. Lewis: nazwisko badacn ~au"ora). E - 5: dane o z::twodzie autora, ocena danych (etnolog, znakomite pierwotne dane). (1956-1957): data prowadzenia badań, 1958: rok publikacji. M04 przed slowem Somali: oznaczone miejsce, w którym można znalaźć kompletny teksl prac~'. lVI04 po słowie Somali; oznacza kartotekę, do której należy dana strona. Cyfry na marginesie pracy oznaczają działy przedmiotowe, do których zakwalifikowano ,tekst analizowany. Każda z wydzielony,ch klas działów opatrzona jest 18 - Lud, tom LVIIJ �27·1 Rl'Cl'I1ZjC, trzycyfrowym symbolem, stopniowi podmiotu. np.: 75 7~1 752 753 754 755 756 757 75B pl".re(flqc/!/ którego dwie wydawnictw; pierwsze c!asopi..m cyfry odpowiadają pierwszemu Choroba Medycyna zapobiegawcza Uszkodzenie ciała Teoria choroby Czary Terapia magiczna i psychiczna Psychoterapia Opieka medyczna Personel medyczny Znakowanie systemu HRAF jest stosunkowo proste, lecz ilość wyróżnionych działów przedmiotowych stosunkowo duża .(583 działów-haseł) z tym, że tyllw w ograniczonym stopniu posiada on zdolność rozbudowy w postaci wolnych miejsc w niektórych miejscach naturalnego szeregu symboli o gdyż nie każdy z działó\\' ma wykon>:ystanych dziewięć poddziałów. Ponadto cały układ kończy się liczbą Bn działów, co pozwoliłoby na dodanie jesz·cze l l działów głównych bez naruszania całego systemu trzycyfrowej symboliki. Nie jest to jednak sy.stem, który pozwalałb.\· na stosowanie nieograni·c7.0nej rozbudowy i - o ile można wywnio.'ikować z posiadanych informatorów - organizatorzy HRAF uważają indek., hasel za całkowicie wyczerpujący. War u n k i u cz es t n ic t w a w kor p o r a c j i. Warunkiem zapisu do HRAF - Mikrofiles Member,ship (seria mikrofilmów) jest zakupienie 58 do 62 sel·ii. które kosztują 3750 dolarów. Serie 63 do 67 - po 750 dolarów za rok, począwsz,' od 1968 r. senii 68 roczna prenumerata wynosi 875 dolarów. Wykonana seria obejmuje około 100000 stron. Każdy prenumerator otrzymuje 6 kopii przewodników OCM i OWCo Bl'oni.slalva J a'U'ors/ca Ethnologia Europaea. Revue Internationale d'Ethnologie Europeenne. A World Review of European Ethnology. R. I, 19£7, Paris, z. 1-4; R. II-III, 1961l-69 (wyd. Arnhem 1<970);R. IV, 19'70 (wyd. Arnhem 1971); R. V, t971 (wyd. Gi.ittingen 197:!). Międzynarodowe czasopismo "Ethnologia Europaea·'. zmierzuj'lce do koordynacji działań etnograficznych w skali europejskiej, powstało głównie dzięki inicjatywie i zabiegom organizacyjnym SigUl'da Erixona. Ten wybitny szwedzki etnograf prz,\'pisywał dużą rolę w tym zakresie właśnie czasopismom o charakterze międzynarodowym. Dlatego też tym celom służyły wcześniej założone i przez niego redagowane czasopisma, jak "Folk-Liv" (wydawane od 1937 r.) ora7. "Laos" (od 1951 r.) wychodzący pod patronatem UNESCO. "Ethnologia Europaea" ma stanowić organ łączności nie tylko etnologów europeistów, ale i specjalistów z innych dyscyplin pokrewnych, a poczynaniom tym patronuje grupa najwybitniejszych etnologów. Czasopismo zamierza bowiem przełamać barierę dzielącą nie tylko etnografię Europy od ogólnej, ale także chce �R(,cCTl -;.:jc, 1H'Zf'(JlqrlU U'JJClCl'Ulwtct li' "i C'?asopis"U1 275 ułatwić kontakty rcprezentantom różnych krajów i szkól. Założono, że dostępność wyników badań l<rajów europejskich publikowanych w językach powszechnie znanych (angielskim, francuskim, niemieckim) przyczyni się do wypracowania jednolitcj terminologii, systematyki, metod badawczych stosowanych w etnografii, co z kolei pozwoli na przygotowanie szerszych ,syntez, niż ujęcia narodowe. "Ethnologia Ellropaea" ukazała się w 1'967 r. pod redakcją międzynarodowego czteroosobowego zespołu (S. Erixon Szwecja, B. Bratanić Jugosławia, J. Dias - Portugalia, G. de Rohan-Csermak - Francja). Rada redakcyjna liczyła 29 osób, ostatnio zaś została poszerzona o dalsze :3 osoby. Redakcja czasopisma znalazła się w Paryżu, gdyż redaklorem odpowiedzialnym był w tym czasie Rohan-Csermak. W tym pierwszym, początkowym okresie czasopismo było pomyślane jako kwartalnik, toleż rocznik za HJ67 r. zawiera 4 zeszyty. Zmiany osobowe, jakie miały miejsce w okresie późniejszym, tj. wyjazd Rohan-Csermaka do USA, a potem do Kanady spowodowaly, że redaktorem odpowiedzialnym zastal A. J. B. Kempel'S przy wspólpracy H. W. M. Plettenburg, a redakcja została przeniesiona do Holandii, gdzie znalazła siedzibę w "Het Nederlands Openluchtmuseum" w Arnhem. Tu zosIały wydane tomy II-III za lata 19'68-69 i tom IV za rok 1970, do których materiały zebra! jeszcze Rohan-c'sermak. Nie bez wpływu na realizację omawianego czasopisma w lym czusie była śmierć prof. S. Erixona (1888-1968), którego zabrakło już przy opracowywaniu drugiego rocznika. Od 1'971 1'. na konferencji w Bratysławie zdecydowano powierzyć "EŁhnologia Europaea" zachodnioniemieckiej firmie wydawniczej. " redakcję obi<lł z kolei G. Wiegelmann, który wydał rocznik V za 1971 1'. SIedząc zawarlość wydanych dotychczas pięciu rocznik6w można zauważyć, że VI okresie, gdy redakcja czasopisma znajdowała 6ię w Paryżu, poszczególne zeszY'ty rocznika I zosta!.\' wydane jako ujęcia pl'Oblemowe, do której to koncepcji powrócono znów w roczniku V. Natomia,st roczniki od II--IV zawierają artykuły o bardziej zróżnicowanej tematyce. Na pierwszy rocznik "Ethnologia Europaea" złożyły się cztery zeszyty, z których pierwszy poświęcony jest w całości teoretycznym zagadnieniom dotyczqcym europejskiej etnol()gii. Profil tematyczny drugiego zeszytu zosIa! określ()ny przez redakcję hasłem "histo11ia a etnologia". Tematykę tę kontynuuje zeszyt trzeci, poszerwny jeszcze o problemy dotyczące subdyscyplin etnologicznych. Zeszyt .czwarty, zamykający rocznik pierwszy, poświęcony jest w całości informacjom z zakresu organizacji nauczania etnografii na europejski-ch uniwersytetach, ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Europy. Otrzymaliśmy z tego zakresu dane z 29 krajów Europy oraz z Ameryki pó!n. i Meksyku. Na uwagę zasługuje tu zwłaszcza wymieniony wyżej zeszyt pierwszy (R. I) zawierający następujące programowe artykuły: S. Erixon, Etnologia Europy w naszych czasach; A. M. Cirese, Z7'óżnicowanie i uwarstwienie kulturowe w społeczeństwach zwanych wyższymi; S. A. Tokarew, Granica badal/' etnologicznych ludów kmjów przemysłowych; A. Hultkrantz, Uwagi () współczesnej europejskiej myśli etnologicznej; G. de Rohan-Csermak, Pojęcie: eU1'Opejski kompleks etniczny. Wymienione opracowania dotyczą przedmiot u i zakresu badał1 etnografii. Z'wracają uwagę na w:spókzesne zrozumienie specyfiki etnicznej w warunkach cywilizacji, industrializacji i urbanizacji i poszukiwanie nowy.ch źródeł. Jest to próba odszukania nowych obszarów, w których gromadzą się tradycyjne elementy kultury po wyparciu z niektórych dziedzin ży'cia przez zuniformiwwaną technikę i jej reperkusje, a także próba programu badań Łych tradycyjnych uwarun1{Qwań, którymi obrastają instytucje i zjawiska nowoczesne. Wszystkie te artykuły mają wydźwięk optymi.styczny w tym sensie, że nie starajq się nikogo przekonywać o przydatności spolecznej etnografii ani nie wy- �276 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.msopi8m kazują tendencji do samoredukcji do roli nauki pomocniczej, względnie nauki, której przedmiot badań oddala się w przeszłość. Bez kompleksu niższości sięgają one po problematykę i literaturę socjologiczną, widząc niewątpliwą i jasną specyfikę swej dyscypliny naulwwej w .s,pojr<:eniu poprzez narosłą i ciągle narastającą specyfikę ciągłości kontaktu pokoJel1 ludzkich z naturalnym i stwarzanym przez siebie otoczeniem. Jak wspomniano wyżej, od rocznika II-IV "Ethnologia Europaea" zamieszcza w jednym tomie już większą ilość artykułów (tom II-lU 2i6, a tom IV :39 prac). Na treść tych roczników zlożyły się artykuły, które można sprowadzić do następujących zespolów: a) opracowal1 teoretycznych; b) prac na temut organizacji, metod i rozwoju badań etnograficznych; c) syntetycznych opracował'l problemowych w skali europejskiej; d) opracowań problemowych w skali kraju lub regionu; e) artykułów poświęconych pamięci SigUl'da Erixona. Do pierwszej wyróżnionej wyżej grupy opracowal1 teoretycznych zaliczyć można 22 artykuły. Ze względu na ramy niniejszego omówienia trudno je tu wszystkie nawet skrótowo scharakteryzować, czy chociażby wymienić. Poruszają one problemy teorety'czne Ważne dla etnografii w ogóle, a dla etnografii Europy w szczególności. Kilka z nich dotyczy np. stosunku etnografii do innych nauk (R. II-Ill: J. Barabas, Rozróżnienie celów etnologii i socjologii; R. Jerabek, Etnologia a historia sztuki i in.) oraz przedmiotu badań etnografii (np. R. II-III: G. HeilfurLh, Problemy antropologii spolecznej i kult'U1'owej w badaniach ludu; R. IV: K. ViIkuna, Istota badali etnologicznych i in.). Na specjalną uwagę zasługują prace poruszające zagadnienia związane z etnografią Europy, jak np. B. Bratank, Uwagi o dzisiejszej etnografii EuroP1l i etnogmfii ogólnej (R. II-III) lub Ch. H. Lange, Etnologia Europy a antropologia ame1'yka1iska (R. IV) i in. Jeżeli chodzi o drugą grupę opracowań dotyczących Ol'ganizacji, metod i rozwoju badail etnograficznych, to w omawianych dwóch rocznikach reprezentowane są przez 9 artykułów, Rola tego rodzaju doniesieil naukowych jest bardw istotna, przynoszą bowiem materiał informacyjny z zakresu rozwoju badań etnograficznych na poszczególnych obszarach narodowych, o stosowanych metodach badawczych i przyjmowanych systemach kwalifikacyjnych europejskiego materiału etnolo~cznego. Wymienić tu należy np. N. A. Bringeus, Perspektywy szwedzkiej etnologii; B. Kempel'S, Etnologi.a w Holandii (R. II-III); G. Lutz, Niemiecka etnografia a etnoorafia Europy (R. IV) oraz szczególnie interesujący artykuł H. Rasmussen, Systemy klasyfikacyjne europejski.ego material'll etnologicznego (R. l V). Trzecia grupa opracowań, które określiliśmy jako syntetyczne oprai::owania problemowe w skali europej,skiej, nie jest liczna (9 artykułów), Poruszają one różne problemy, częściej z zakresu tzw. kultury materialnej, np. narzędzi rolniczych, meblarstwa wiejskiego, stroju oraz kultury społecznej. Wskażemy kilka tego typu opracowań, np.: B. Benes, Estetyczne ujęcie prawdy w środkowo-europejskiej pólludowej literaturze; S. Kovacevieowa, Dwie cywilizacje ;;: tego samego korzenia (R. II-III); B. Szabó, O zwyczaju karania na granicach; T. Weber-Kell€rmann, Uwagi o tradycji, mod.zie i innowacji na przykladzie części SI roju (R. IV). Dużo miejsca w omawianych dwóch rocznika'ch zajęły artykuły, które są opracowaniami problemowymi w skali kraju lub regionu. Wśród 29 Lego rodzaju artykułów można wyróżnić dotyczące wąsko wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej poszczególnych krajów, np.: C. O 'Danachair, Cep w Irlandii (R. IV), jak i liczniejszą grupę artykułów z zakresu zagadnień kultury spolecznej, np. B. Gunda, Organizacje spoleczne pasterzy na wielkiej nizinie węgierskiej; J. Gran'lund, Formy organi.zacyjne wspólpracy chlopskiej w poludniowej Szwecji (R. II- �Recenzje, przeglqdy wydawnielw 277 i czasopism Ill); B. A. Person, Zwyczaje gminne w Szwecji (R. IV). Nie brak też opracowań z zakresu literatury ustnej, np. A. Scheiber, Orientalne pochodzenie trzech bajek węgierskich i in. W tej grupie należy wymienić i polskie opracowania, np. B. Kopczyńska-Jaworsl,a, Użytkowanie terenów górskich i rozwój stosunków gruntowych; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjny wyrób serów w Polsce' (R. II-III). Wydaje się, że nic wszystkie z tych ul·tykułów są wystarczająco interesujące jako szerszy materiał porównawczy, by znaleźć się w czasopiśmie poświęconym etnografii Europy. Przecież wiele podobnych :::trtykułów publikują dostępne specjalistom czasopisma dnograficzne różnych krajów. Opracowania tego typu powinny być publikowane \v' tym czasopiśmie raczej wtedy, kiedy istnieje możliwość równoczesnego przedstawienia danego zagadnienia w różnych krajach Europy. Po tej też linii ,poszły prace redakcyjne ostatnio wydanego V rocznika Ol'az będącego w druku l'ocznika VI. Koncepcja ta mogła być jednak. zrealizowana głównie dlatego, że wykorzystano referaty przyg(Jtowane na konfel'em:ję naukową zorganizowaną w 1970 1', W Lund na temat pożywienia. W ten sposób otrzymaliśmy w V roczniku "Ethnologia Europ,lea" 25 opracowań omawiających pożywienie w różnych krajach Europy. Osobne miejsce w roczniku II-III zajmuje .kilka prac poświęconych biografii, dorobkowi naulwwemu i teoretycznemu oraz bibliografii prac SigUl"da Erixona. Jak wideu: z tego s.krót.owego z konieczności omówienia, "Ethnologia Europaea" jest czasopismem interesującym i dobrze slużącym nie tylko specjalizacji z zakre.su etnografii Ew·oP.v, ale i ogólnoteoretycznym problemom etnografii. Ta dyscyplina naukowa stoi w sposób nieuchl'onny przed koniecznością nowego określenia przedmiotu badat1 w szybko zmieniającym się świecie. Europa jako Iwntynent najbardziej zaawans.ow'1I1y cywilizacyjnie, a zarazem dysponujący (w przeciwieństwie do Ameryki czy Australii) ciągłością starych tradycji kulturowych, stanowi najlepsze laboratorium dla takiego samookt·eślenia. Osobna wzmianka należy się trudnościom (Jrganizacyjnym i wydawniczym (trzykrotna zmiana wydawcy!), z którymi borykać się niestety musiało to pożyteczne czasopismo. W Pol·sce jest ono niestety trudno dostępne, a "Ruch" odmawiał realizacji prenumcl'aly nawet tzw. członkom. stowarzyszonym, mimo że przedsiębiorstwo to i ceny w złotych ·podawane były (chyba nie bez uzgodnienia z Polską) na okładkach pierwszego. rocznika omawianego czasopisma. Za! ia Staszc.zak Ethllologia Sca ndinaVlca. A journal for nortiic ethnology. Lund, roczniki 1971, 1972, ss. 200. 192. Znane czasupismo ,,Folk Liv", którego gorącym popularyzatorem przez trzydzieści lat był Sigurd Erixon, zmieniło tytuł na "Ethnologia Scandinavica". Użyty \V tytule termin "ethnologia" od 1971 roku określa zamiennie termin "FolklivsfOl"Sking" i odnosi się do ogólnej nazwy naszej nauki w Szwecji. Rocznik "Ethnologia Scandinavica" będzie, jak zapowiadają wydawcy, w dalszym ciągu poruszał główne problemy wszystkich dziedzin kultury materialnej i społecznej, natomiast istotne sprawy związane z folklorem, znajdą swoje miejsce, jak dawniej w akademickim czasopiśmie "Arv" wydawanym w Uppsali. �278 Recenzje, pr.::cglqdy wydawnictw i c.::usopisJn Już z dwóch pierwszych rQczników daje się odczytać układ treściowy tego cwsopisma, w którym obok działu artykułów zamiŁ\5zczony jest przegląd nowych publikacji, not bibliograficznych oraz sprawozdań. Pierwszy rocznik dotyczący etnogastmnomii prezentuje materiał z Pierwszego Międzynarodowego Sympozjum Etnograficznego poświęconego badaniQm nad poż,vwieniem, które odbyło się w Lundzie w roku 1970 (omówienie Sympozjum zamieściła A. Kowalska-Lewicka w "Ludzie" 197[1,t. 55, s. 3,27-329). Dorobek naukowy owego Sympozjum zamyka s,ię w 22 referatach, które pogrupowane zostały w następujące działy: 1) Pl'Oblemy i metody; 2) 2ródła i sposuby ich wykorzyst,ll1ia: 3) Głód i dostatek; 4) Narzędzia kuchenne i nawyki jedzenia; :i) Kompleksowe studia nad pożywieniem; 6) Rozkład i zmiana; 7) Pojedyncze elementy pożywienia. W pierwszej grupie referatów GUnter WiegE;'lmann postawił IV temacie twt.anic: Was ist der spezielle Aspekt ethnologischer Nahrungsforschung? Autor w syntetyczny sposób omówił najważniejsze problemy badań nad pożywieniem i wgadnienie metod badawczych związanych z tym tematem. Michał Markus przedstawił artykuł pl. Genwinsame Probleme lind AlIfgab!!n der Volksnahrungsforschung im Karpaten-Raum, w którym zasygnalizował najistotniejsze problemy i zadania, jakie stawiają sobie etnografowie w badaniach nad pożywieniem w rejonie Karpat. Zawarte zostały one w ośmiopunktowym układdzie tematycznym: 1) Technologia; 2) Przechowywanie środków żywności i ich transport; 3) Pożywienie roślinne; 4) Pożywienie zwierzęce; '5) Narzędzia - inwentarz kuchenny; 6) Tradycyjne pożywienie - posiłki, zwyczaje przy jedzeniu i piciu; 7) Napoje; 8) Palenie. NiLs-Arvid Bringeus podjął z kolei temat: Probleme und Methoden ethnologischer Nahrungsforschung im Li,chte jiingster schwedischer Untersuchungen. Na [)(J(lstawie naj nowszych badali z terenu Szwecji zostal)' w artykule omówione interesująco i wnikliwie podstawowe problemy i metody związane z etnogastronomią. Autor skupił dużo uwagi na sprawie bazy materialnej i to zarówno tej, przejawiaj'lcej się w starszym materiale współczesnym, jak i hi.storycznym materiale źródłowym. Ponadto Bringeus uwzględnia w badaniach aspekt przestrzenny i społeczny oraz rozpatruje pożywienie jako kulturowe dziedzict.wo i zapożyczenie. Ostatni w tej grupie referat zatytułowany: Directionsin Food Habits Research, napisany .przez Roberta L. Freedmana, również zawiera problematykę ukierunkowania dalszych badań nad pożywieniem. W celu komplek.sowegu ujęcia zagadnienia autor postuluje współpracę antropologii z innymi dyscyplinami naukowymi, m. in. botaniką i farmakologią. W drugiej gru1Jie referatów znalazły się dwa studia. Don Yodel' w cu'l.ykule Historical Sources for American Foudways Research and Plans fUl' an American omawia wykorzystywanie źródeł historycznych dla badań nad pożywieniem z terenu Pensylwanii. Autor wyróżnia trzy typy źródeł: 1) Teksty drukowane; 2) Rękopisy dotyczące kulinarstwa; 3) Materiały ikonografiezl1l'. Drugi zaś referat przedstawiony przez Fritz Hahna Arbeitsstudien als HHjsmi.ttel d.er Nahrungsforschung zwraca uwagę, iż w badaniach roboczych nad pożywieniem należy również wykorzystywać materiał historyczny zgromadzony w archiwach i muzeach. Zagadnienie kun,sekwencji biologicznych na skulek głodu omówione zostało w artykule Haralda Hvarf'nera: Hu.nger at Fixed Times. An Ethnic Accumulation with Biologi.cal Consequences? Podobny problem, ale od stron~' kulturowej. przerlstawiła Anna Kowalska-Lewicka w studium zat~,tllłowan'yl11 De1' H111lger 11 nd die Foo(l1.vays Magie des Archive, ()berflllsses an Nnhru.ng i.n der traditionellcn Kultur der polnisel/ell �Hcccn:je, prwglą<1y wydawnictw i czasopism 279 Karpaten. Autorka usiłowała pokazać, w jaki sposób trudne warunki bytowania, okresowe braki żywności, głody, wpływały na .sposób życia łudności Podhała, wresz2 cie, jak sytuacja ta rzutowała na stronę obrzędowo-zwyczajową tradycyjnej kultury polskich Karpat. W następnej grupie znalazły się dwa referaty. KÓrQły Gaal: Soziale und wirtschafliche Zusammenhćinge in der i'inderung der Kochausriistung, zajął się wpływem sytuacji społecJ:no-gospoc!arczej na zmiany w wyposażeniu kuchni, jakie zaszły pod koniec XIX w. Natomiast Anni Gamerith zajęła się probłemem paleniska IV artykule Feuerstćittenbedingte Kochtechniken und Speisen. Na materiałe z terenu Austrii autorka przeanalizowała wnikliwie zależności pomiędzy techniką gotowania i rodzajem pokarmu a typem paleniska. W bloku całościowych studiów nad pożywieniem Renee Vałeri przedstawił IV referacie Study of Traditional Food Supply in the South-West of France, na podstawie materiału terenowego z południowo-zachodniej Francji, tradycyjne sposoby zaopatrywania się w pożywienie. Autor wiełe miejsca PQświęcił również omówieniu metod i technik stosowanych w czasie badań. Ciekawe zagadnienie zreferowane zostało przez Hilkka Uusivirta: Festspeisen in der Stadt Pori 1880--1900, który na przykładzie Qśrodka miejskiego z zachodniej c!.ęści Finlandii przeanalizował życie towarzyskie od strony kultury jedzenia. V/ykorzystując różnego typu hist{)ryczne dokumenty odnoszące się do bardzo zresztą krótkiego okresu. bo dwudziestu zaledwie łat, wyprowadza wniosek, że zasadniczy wpływ na charakter uroczystości i związane z nimi formy wystawnych przyjęć miały takie cl:ynniki, jak gospodarczy dobrobyt mieszkańców, handlowe kontakty I: zagranicą oraz 'wewnętrzne uklady w postaci kręgów społecznych. O PQżywieniu Karakaczanów w Bułgarii traktuje artykuł Vassila Marinova, Die Nahrung bei den nomadisierenden K(tralcatschanen in Bulgarien. Autor zaproponował następujący schemat ujęciowy dla tego typu problematyki: 1) Warunki przYl'Odu-ge{)graficzne, ekonomiczne i historyczne; 2) Wypiekanie i konsumpcja chleba; :3) Rodzaje potraw; a) pochodzenia roślinnego wszystkie główne rodl:aje i warianty, b) pochodzenia zwierzęcego - wszystkie główne rodzaje i warianty: 4) Gotowe p{)żywienie dostarezane przez naturę; 5) Czas spożywania potraw, sposoby spożywania, zastawa stołowa; 6) Napoje. Bela Romer w artykułe Brot und Fladen im pannonischen Gebiet Jugoslawiens rom Standpunkt eines Ethnologen und Lebensmittelchemikers, przedstawił punkt widzenia etnologa i technołoga żywności na wypiek i spożyeie chleba oraz placka w pannońskim okręgu JugQsławii. Zróżnicowaniu przestrzennemu niektórych produktóvv' żywnościowych poświęcone są trzy artykuły: Gus,tav Rink, Vel'breitungsverhiiltnisse einiger Milchprotluklc im eurasichen Raum, omawia podobieństwa i różnice niektórych produktów mlecznych na terenie Eurazji; następny artykuł 'l'oivo Vuorela, Die finnischen IVltrste. omawia różne typy fińskich kiełbas i kiszek ze wzgłędu na gatunek mięsa i technologię wyrobu w układzie przestrzennym; trzeci artykuł Hansa-Jurgen Teute·· berga. Fariations in Meat Consumption in Germany, dotyczy potraw mięsnych z obszaru Niemiec IV całej różnorodności. Ostatnią grupę artykułów-referatów cechuje znaczny eklektyzm tematów. I tak: Margaret L. Arnott, The Breads oj Philadelphia: A Survey, daje przegląd różnych gatunków chleba produkowanych w Filadelfi oraz rozpatruje socjo-kultumwą stronę tego zagadnienia. Alexander Fenton, HajeT und Gerstenmehl aZs Hauptgegenstand der schottischen Nahrungsforschllng, zapoznaje z podstawowymi badaniami z terenu Szkocji nad owsem i mąką jęczmienną jako wa:~nymi ełementami pożywienia. �280 Recenzje, Historię wydawnictw i czasopism na terenie Szwecji przedstawił Gosta Berg w artykule Skandynawia jest jednym z nielianych obszarów świata, gdzie produkuje się jeszcze w różnych odmianach sposobem domowym piwo. Odd Nordland, Traditional Beer in Scandinavia and Some Reflections on Taste, zamieszcza sporo ciekawych refleksji będących w znacznej mierze rezultatem własnych studiów terenow-ych, ()' tradycyjnym "\vyrobic piwa w Skandynawii. Wreszcie ostatni artykuł szeroko omawia popularną potrawę szwedzką: zupę śledziową, jako etnograficzny aspekt odnoszący się d{) p<ltraw w ogóll'. Artylntl zoslol napisany przez Goran Norsander, a nosi tyluł: Heringssuppe. Zum ethnologischen Die ziemniaka przeglądy Kartoffel aspekt und i rzepy die Rube. eines Ge1"ichtes. Rocznik 1"97'1 "Ethnologia Scandinavica" zamykają informacje () rlzialalności środowisk naukowych w zakrc,sie etnologii oraz recenzje .sl<<llltlynawskich p<lz,l'cji książkowych. Roczriik następny omawianego p€l'iodyl<u zawiera skromnit'js;r,y wybór m'lykułów o różnorodnej tematyce, Pierwszy artykuł pochodzi spud pióra specjalisty w zakresie europejskiej etnologii, Bjarne Stoklund z Kopenhagi, I,tóry sytuację etnologii europejskiej śledzi przede wszystkim na przykładzie Danii. Zwraca on uwagę na to, że współczesną etnologię europejską charakteryzuje ścieranie się dwóch punktów widzenia - jeden sllnie obciążony lokalnymi tradycjami naukowymi i wplywem szkoły niemieckiej, drugi wniesiony stosunkowo niedawno przez antropologię społeczną. W tym stanie rzeczy dochodzi do zakłóceń na tle problematyki badawczej, jak również wodnie·· sieniu do stosowalności właściwej terminologii naukowej. Symbol tej sytuacji zawarty został w tytule: Europiiische Ethnologie zwischen Skylla un Charybdis. Jednocześnie autor stara się odpowiedzieć na pytanie, jakie jest obecnie miejsce etnologii w rzędzie innych nauk oraz jakie społeczne zadania stawia się przed nią. Matyas Szabó w artykule Die Ziehschaufel in ScandinaŁ'ien przeprowadził wnikliwą analizę reliktowego dziś już narzędzia (szufli) do równania terenu. Autor omówił narzędzie p<ld względem zróżnicowania form, funkcji, p<lchodzcnia oraz zasięgu występowania w Szwecji, Finlandii i Danii. Równie zajmującym z punktu widzenia etnologii historycznej jest artykuł Gosta Berga, Der Ringstock. Rozprawa dotyczy używanego przez pasterzy narzędzia w rodzaju laski lub krótkiego kija z łukowato zagiętym odrostkiem, na którym nanizane są metalowe pierścienie wydające przy potrząsaniu charakterystyczny brzęk. Różne odmiany tego brzękacza znane są oprócz Skandynawii, m.in. na terenie Litwy, płn. Polski, Niemiec, Szwajcarii, Austrii i Słowacji. Autor odnotowuje występowanie tego narzędzia w materiałach ikonograficznych od XVII wieku. Anne-Berit t'>stereng Borchgrevink w artykule Peat as Fuel in Norway omówiła zagadnienie torfu jako opału w Norwegii. Na uwagę zasługuje zarówno sama technologia wydobycia torfu i sposobu jego składowania, jak również narzędzia pracy, w szczególności zaś różne typy łopat. Artykuł Haralda Swesish Food Areas dotyczy regionalnego zróżnicowania ludowego pożywienia na obszarze Szwecji. Autor omawia podstawowe czynniki sprzyjające utrzymywaniu się tych odrębności. Kolejny artykuł Knut Weibust, Ritual Copamnthood in Peasant Societies, dotyczy obrzędów rodzinnych w chlopskich społecznościach, w szczególności zaś chrzcin, komunii i wesel. Funkcję tych obrzędów l'Ozpatruje autOl· od sh'Ony zrytualizowanych personalnych relacji w obrt:bie wyznaj'! kościda rzymsko-katolickiego i ortodoksyjnego kościoła greckiego, Ostatni wreszcie artykuł Brily Egardt, Kór)Jerliche ZuchtigunU tmd Schand- �Recenzje, pl'zeglądy wydawnictw 281 i czasopism in der schwcdischen Volksschule des 19. Jahrhunderts, stanowi ciekawe studium z terenu Szwecji na temat różnych form stosowania fizycznych kar i upokorzeń w szkołach w XIX wi~ku. Materialodnosi się do pierwszych 50 lat istnienia powszechnych szkół ludowych. Rocznik 1972 "Ethnologia Scandinavica" zamyka przegląd not biogl'aficznydl i omówienie w zwięzlej formie nowych publikacji będących dorobkiem etnologii skandynawskiej. straje Bolesław Zcitschrift fiir Ethnologic, Januszkicwicz t. 94, 1969, z. 1-2, ss. 3'15, Braunschweig. Kolejny, już 94 rocznik wielce zasłużonego dla etnografii zachodnioniemieckiego czasopisma ZfE, nie wyróżnia 5i<: wśród tomów poprzednich niczym szczególnym. Zamieszczone w nim artykuły posiadają w przeważającej mierze charakter przyczynkarski, a solidność i skrupulatność poszczególnych opracowań zdecydowanie góruje nad oryginalnością ujęć czy nowatorstwem metod analizy. Artykuły prezentowane w omawianym tu roczniku zgrupowane zostaly w trzy zespoły obejmujące krąg problemów amerykanistycznych, afrykanistycznych i azjanistycznych. W takiej też kolejności przedstawiamy niżej skrótowo ich zawartość. Zanim jednak to uczynimy, zwróćmy uwagę na okoli,cznościowe omówienie dotychczasowej działalności ZfE (s. 161-162), opublikowane w związku z setną rocznicą założenia tego czasopisma w 1'. 1869 przez wybitnych etnologów: Adolfa Bastiana i Roberta Hartmanna. W owym czasie periodyk ten ukazywał się najpierw pod dość przydługawym tytułem "Ethnologie undihl'en Htilfswissenschaften aIs Lehre vom Menschen in seinen Beziehungen zur Natur und Geschichte". Niebawem jednak zmieniono ten tytuł na znacznie krótszy i prostszy, istniejący do dziś. Warto zauważyć, iż właśnie na łamach ZfE publikowali rezultaty swych badań pionierzy niemieckiej pozaeuropejskiej penetracji terenowej, a wśród nkh np. F. Luschan, B. Ankermann, F. Grabner, K. v.d. Steinen, P. Ehrenreich, E. Seler i K. Th. Preuss. Zaraz za tym jubileuszowym wstępem znajdujemy pośmiertne wspomnienie o życiu i naukowej działalności światowej sławy uczonego Roberta Heine-Gelderna (1885-1968). Znany amerykanista Paul Kirchhoff (s. 163-168) zwrócił uwagę na wkład tego uczonego w badania kultur Azji Południowo-Wschodniej i Ameryki, a następnie scharakteryzował aktualny stan poglądów różnych środowisk naukowych na forsowane przez Heine-Gelderna koncepcje transpacyficznych kontaktów między starożytnymi cywilizacjami Azji i Ameryki prekolumbijskiej. Tuż za tym omówieniem znajdzie czytelnik opis działalności naukowej jednego z prekursorów nowoczesnych badań terenowych w Afryce (Kamerun) i Ameryce Południowej (Peru) - Giintera Tessmanna, napisany w związku z 85 rocznicą urodzin tego niemieckiego uczonego, zamieszkałego od 1936 r. w Brazylii (s. 169-170). Charakterystyk<: artykułów dotyczących l{Qntynentu amerykańskiego rozpocznijmy od studium Gustava A. Konitzky, Nordamcl'ikanische Indianel'mas1cen (s. 59Ill). Jest to opracowanie pretendujące do miana ujęcia syntetycznego. Autor posługując się bogatym matet'iałem muzealnym, w tym również obiektami ze stanowisk archeologicznych przepl"Owadza analizę porównawczą poszczególnych stylów, zasla- �2t)2 Recen.?je, przeglądy lvydawnictw i czasG}JiS17t nawia się nad związkiem ma'sek :r. wYDbrażeniami religijnymi i praktyk,! rytualną Draz przedstawia w zarysach tajniki ich konstrukcji Draz metody :r.dobnicze. Konitzky uważa, że pod względem przestrzennego ro:r.mies:r.czenia można wydzielić trzy podstawowe regiony występowania masek, a mianowicie: terytorium zamieszkałe niegdyś przez tzw. Indian leśnych (północny wschód USA i obszar Wielkich Jezior), po drugie rejon tzw. PołudniDwegD Zachodu <J1-;:upow,my przez grupę Pueblo i wreszcie Północno Zach<Jdnie Wybrzeże. Zastanawia si<: także nad moż!-iwościami opracowania klasyfikacji indiaMkich masek p,·'!nocnoamerykallskich. W rezultade dochDdzi d<J wniosku, że najwartoś'ci<Jwsze byłyby tego rodwjLl poczynania taksonomiczne, których ustalenia nie posiadałyby \\ialDrU uniwersalnego, za tD stalyby się przydatne w granicach konkretnegD Dbszaru ku!tumwego. W pn:eciwnym b<Jwiem wypadku w nazbyt Dgólnyd1 systemach klasyfilmcyjnych zacZ)'.:' lwłyby d<Jminować elementy f<Jrmalne, spychając na plan dalszy islDtne czynniki funkcj<Jnalne. Języko:muwców zainteresuje przede wszystkim artykuł Heinza-Jlir.c;ena Pinnl)\\", Entlehn"llngen Don Tiernamen tmd Na-Dene sOH'ie Gnwdsiit.zliches .ZU·" Entlelmugs- (s. 82-1(2), choć .i elnograf zajmujący się północno-zachodnimi oly;zarami Ameryki Północnej znajdzilC w nim cenne konslatacje na temat etnogenezy zamieszkałych tam grup Indian. tras ich IVl:drówek, wzajemnych wpływów interkulturowych i dyfuzji, VV zespole artykułów poświęconych pn>blematyce poludniowO,lIneryk,l!Jskiej na wyróżnienie zasługuje publikacja Gerh:1l"da Baera. Ein besonderes JVIerknwl des siidamerikanischen Schamanen (s. 284-292), w której autor zajmuje się PDrównawcz<j <malizą głównych i najczęściej .spotykanych atrybutów i symboli szamana, lakich jak: błyskaIVica, piorun i deszcz. Wyjaśnia przy tym IV s[1o.sób prze!wnywający genezę związku tych zjawisk przYr<Jdy z praktyką szamanistyczną. Analiza oparta na autorytatywnych opracowaniach materiałów z dawnych badall terenowych dokonanych przez -klasyków etnograficznych studiów nad Indianami Amer.vki Południowej. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie śl"(Jdowisk etnograficznych badaniami nad różnego typu środkami toksycznymi i oszałamiającymi, znanymi i sloso\\iany'mi przez marginalne plemiona tropikalnych puszcz i sawann. W dużej mierze sp(J\vod<Jwane to został<J przez kDnkretne zamówienia przemy"łu chemicznego i farmaceutycznych instytutów badawczych, które poszukując s1'ale nowych prcpara!<J\\" nie .szczędzą środków na finansowanie badań nad tzw. luc10wq medycyn;]. i wicdz;j przyrodni·czą. Przykładem takiego opracowania, dokonanego przez etnologa niemieckiego Ge<Jrga J. Se.itza, jest artykuł Die Waikas und ihre D1"ogen (s. 266-2113) omawiający w sposób szczegółowy produkcję, zastosowanie oraz działanie pewnegu ty·· Pll trucizny do strzal i oszalamiającego proszku zwanego "epene" o działaniu halucynogennym. Autor swe informacje oparł na bezP<Jśrednich studiach terenowych odbytych IV latach 1956-1966 w trakcie sześciu wypraw na tereny plemienia Vvaika (inne nazwy: Yanonami, Yanoama), zamieszkującego brazylijsJw-wenezuelskie pogranicze. Rezultatem jego P<Jszukiwań stał się nie tylko udokumentowany ,lll:llityczny opis etnograficzny, uzupełniono go bowiem IiImami ilu~tru.iącymi doklaclnie przcbieg produkcji tych środkóv,'; zostały również zebrane próbki posl.czegr·,lnych składników jak i gotowych prepal'atów w celu pociciania ich badaniom lal)oralo["rjnym. Dla Iyeh, klórzy interesują się studiami typu el.nobislor.vcznego pr:r.yd,dna sIanie się z pewności;] lektura artykułu brazylijskiego badacza Prot.;:l·sio FrikcLl, Tradition tur.d Archii.ologie im Tunmk-H-u:ma.k, iVordbrasilien (s. [():j.-nO). Aut<Jł'a zainlereso!mge bei Ind'ianersprachen �Re('etl~'je. pr:.'eg!q(]y toyclawn'iclw i c.:asopism wała przcdc wszystkim pl"oblematyka rekonstrukcji kolejnych faz kulturowego l'0Zwoju na uwidocznionym w tytulc artykułu obszarze. Bogata tradycja folklorystyczna zarejestrowana u żyjqcych na tym terenie grup Indian dała mu okazję do przeprowadzenia studiów nad możliwościami jej wykorzystania do interpretacji materialnej spuścizny kulturowej wymarłych już grup ludności tubyl'czej. Zadanie to ułatwiał fakt polegajqcy na tym, iż wspókześni mieszkańcy stykają si~ bezpośrednio na co dzień z zabytkami archeologicznymi takimi, jak np. ślady dawnych obozowisk. grob,\', ceremonialne place, miejsca kultowe, ry'sunki naskalne itp., z którymi wiqżq swe opowieści, mity i lcgendy. Po odtworzeniu ukształtowanego w zmistyfikowanej świadomości historycznej współczesnych Indian obrazu kultury ich przodków autor porównuje go z danymi uzyskanymi w wyniku przeprl()wadzonych badaJ'! wykopaliskowych. co pozwala z jednej strony na dalszą wcryfikację materiału folklorystycznego, z drugiej nalumiast umożliwia cbleko idącą interpretację zabytków arocheologicznych. W zespole artykułów poświęconych problematyce afrykanistycznej na uwagę zasługuje przyczynl'k Hansa Himmelhebcra, Zum Problem der anatomisch unrichtigen Proportionen in der Negerkunst, (s. 247-25,1). Autor nawiązując do modnych ostatnio rozważań na temat specyfiki murzyńskiej estetyki w odniesieniu do sztuk plastycznych, przeciwstawia się tezie w myśl której deformacje proporcji w figuralnej rzeźbie afrykańskiej miałyby być rezultatem przemyślanych, świadomie wypracowanych oraz przckazywanych drogq tradycji wzorów i kryteriów piękna. Skłania się on raczej ku stanowisku, według którego styl rzeźby poszczególnych regionów Czarnej Afryki powstał w rezultacie nieuświadamianych procesów twórczych, które utrwalone w kulturowym kodzie grupy uzewnętrzniają się każdorazowo \V dziełach murzyI'iskiego snycerza. Pogląd ten, nie mniej kontrowersyjny aniżeli poprzedni, stanowi interesujący wkład do szel'szęj dyskusji nad tzw. "stylem ludowym" i jego determinantami, w której wypowiedzi afrykanistów winny zostać skonfrontowane z teoretycznymi ustaleniami specjalistów w zakresie europejskiej sztuki ludowej. Współczesnym afrykańskim rzemiosłem artystycznym zajęła się Herta Haselbergel'. Bemerkungen zum Kunsthandwerk in del' Republik Haute Volta: Gourounsi und Altrolker des iiussersten Sildwestens (s. 171-246), która w .swym artykule poświęconym niektórym grupom etnicznym Górnej Wolty, dokonała przeglądu takich działów ich materialnej kultury, jak budownictwo, zdobnictwo dl()mos:tw mieszkalnych, rzeźba, plecionkarstwo, garncarstwo, metaloplastyka, tatuaż, tkactwo, obróbka skór etc. Natomiast Helga Uplegger, 2ur Korbflechterei in Marokko (s. 259-2 65), zainteresowała się wyl'Qbem wielkich, osiągających wysokość człowieka, koszy zasobnikow:,ch wyplatanych w północno-zachodnich regionach Maroka. Artykuł ten, ilustrowany dobrymi zdjęciami, prezentuje posz'czególne fazy produkcji, charakteryzuje surowiec i ukazując sieć powiązaI'i handlowych wiążących wiejskiego producenta z regionalnym rynkiem. W sumie jest to wartościowy przyczynek do etnograficznego poznania materialnej kultury ludowej krajów Maghl·ebu. Frapujqcy temat poruszył Otto Meinardus, The Upper Egyptian Practice of tlw Making of Eunuchs in the XVIIIth and XIXth Century (s. 47-58), który w oparciu o dawne dokumenty i relacje podróżnicze omówił działalność górnoegipskiego centrum kastracji niewolników murzyńskich eksportowanych z Sudanu do cesarstwa Ottomańskiego. Na szerokim i dobrze udokumentowanym tle historycznym ukazuje autor przebieg operacji dokonywanej przez wyspecjalizowanych w tym "rzemiośle·' koptyjskich mnichów, którzy współpracując z handlarzami niewolników przygotowywali kolejne transpol'ty młodych eunuchów do tureckil:h haremów. Artykuł lwń1 �Recenzje, przcglącly wydawnictw i czasopism czą interesujące uwagi autora na temat powolnego upadku tego "zawudu" w XIX w. w związku z zamierającym popytem na tę kategorię niewolników i represjami <lngielskich władz kolonialnych. Trzeci clział reprezentowany w 94 roczniku zm obejmuje kilka pozycji dotyczących kultury ludów Azji. Japoński etnolug, Obayashi Taryo, \V artykule Menhire und Verdienstfeste bei den Yao (s. 1-14) zajął się związkiem życia rytualnego ze zwyczajem fundowania megalitycznych pomników, na przykładzie kultury mniejszośdowej grupy etnicznej Yao, zamieszkującej południowe prowincje Chin. Artykuł ten wnosi szereg nowych cennych uwag i informacji, gdyż zoslal w dużej mierze oparty o niedostępne w Europie i dotąd nie znane źródła oraz opracowania chińskie. Etnografów-nautologów zadekuwi z pewnością artykuł Hansa E. Kau[fmanna pl. Die Nouka auf dem Sangu, ein Bootstyp in Ostpaldstan (s. 15-02), będący monograficzny,m opracowaniem używanej w Bengalii ł007.i typu dłubanki zwanej tam "nouka". W oparciu o penetrację terenowćl połączoną z eksper,vmentalnymi próbami nawigacyjnymi kreśli autor opis konstrukcji, przedstawia 1echnnlogię procesu budowy łodzi, omawia jej wyposażenie, charakteryzuje walory użyt.kowe, znajdując nawet nieco miejsca na ekonomiczną analizę kosztów produkcji. W tym samym roczni·ku ZfE znajdujemy ponadto art..vkuły Wolfganga Laade o mieszkańcach wysp Cieśniny Torressa, Ethnographic notes on the Murray Islanders, Torres Strait (s. 33-46). Adolfa R. Herrmanna o Indianach Kuna z Panamy: Kuna Indianer und ihl'e K1Llt1Lrel'be im Sog del' Gegenwart (s. 131-13:) i Hansa W. JUrgensa o zmieniających się pod wpływem procesu cywilizacyjnego aspiracjach społecznych członków grupy plemiennej Haya z Tanzanii: Beobachtungen ii.bel' das Sozialprestige bei den Haya in Nordwest Tanzania (s. 2;;2-25B). Dwa zeszyty składająe sil~ w .su/mie na !H tom ZfE zamykaj:l jak zwykle doniesienia o najważniejszych wydarzeniach życia naukowego zachodnioniemieckiego środowiska etnograficznego oraz obszerny dziat recenzji i omówień naj nowszych pozycji książkowych. Zaprezentowany tu rocznik jest z pewnością ilustracją szerokiego wachlarza ell1ologicznyd1 zainteresowar'l zachodnioniemieckich badaczy trzech kontynentów. którzy jednakowoż w przeważającej mierze koncentru.ićł się na problemach wycinkowych, wąsko specjalistycznych, za to dobrze udokumentowanych źródłami historycznymi lub wspartych własnymi gruntownymi obserwacjami terenowymi. Aleksander Ethnom.edizin/EthnomecUcine. Zeitschrift burg. Bd. 1, H. 1-2, 1971; Bd. l, H. 3-4, 1972. f tir Interdisziplintire jJosern-Zieliliski F'orschung Ham- W roku 1971 literatura etnograficzna została wzbogacona o nowy cenny periodyk. "Ethnomeclizin" jest -- jak wskazuje podtytuł - czasopismem interdyscyplinarnym, wydawanym przez Towarzystwo Medycyny Etnicznej w Hamburgu; w skład rady redakcyjnej wchodzi 23 specjalistów z całego świata. Zeszyt pierwszy tego kwartalnika nie był osiągalny, z lwnieczności więc ogra- �Rccen.zje. l)l'zegl'ldy 'IO!/du'IOni.ctw i. c.znsopi.sm niczę się c1Q wymienienia wystąpienie programowe jedynie ważniejszych wzpraw i artykułów. Zeszyt otwiera Annemarie i Wernera Leibbrand z Hamburga pt. Ethnomedizin. Gadenken zum Konzept eine'l' Zeitschl'ift. Następnym jest artykuł znanego rumuńskiego historyka medycyny z Cluj, Waleriu L. Bologa, Volksmedizin und Schulmedizin. Kolejny artykul programowy (zarys czasopisma) napisał przedstawiciel redakcji Joachim Sterty, Ethnomedizin. W dziale "Rozprawy i dyskusje" znajdują się na<;tępujące prace: Sigird Paul, Zacho1'o'walność a zmiana kulturowa w Kenii. A bagllsii odpowiada na medyczne pytania; Khawaja A. Hasan, Hinduska praktyka dietetyczna i Tytualy k1Llinanw w pólnocnoindyjskiej wiosce. Analiza etno- AlI"ons Huber, Okaleczanie narządów pfciowych dziewcząt af1'ylw1iskich; Ernest HaaJ, Z życia kobiet Meta (Kameru.n). Miesiączka, ciąża i pOTód; Inge von Vedermeyer, Coca, środek odurzający w .starożytnym Peru; Bernhard Zepernick, Nomenklatura zoologiczno-botaniczna jako powszechny ś1'odek porozumiewania się; Wulf Schiefenhóvel, P1'owizoryczny katalog objawów dla etnomedycznych badań te1'enowych. W dziale "Komunikaty i marginalia" znajduje się pięć kilkustronicowy,ch komunikatów, m. in. J. Starly o imbirze na obszarze poludniowo-zachodniego Pacyfiku, oraz sprawozdanie N. Dunare z XXII Międzynarodowego Kongresu Historii Medycyny. W końcu - obszerny dział "Buchbesprechungen", który zawiera J'(:,cenzje literatury przedmiotowej z całego świata, a także przegląd czasopism, komunikaty Towarzystwa oraz spL<;ws'pólpracowników redakcji, Zeszyt drugi ot.wiera ciekawy artykuł Valeriu L. Bologa o wzajemnym wpływie medycyny akademickiej i medycyny ludowej, badanym na przykładzie Rumunii oraz na materiale porównawczym z innych terenów. Autor podkreśla doniooly wplyw medycyny ludowej na medycynę akademicką. Otto F. A. Meinardus w art.ykule A Critical Examination of Collective Hallucinations after the Six Days' War in the Middle East opisuje reakcję koptyjskich libańskich (jakobickich) chrześcijan oraz społeczeństw muzułmańskich na pewne nietypowe zjawisko, jakim było rzekome ukazanie się świętej Dziewicy w Kairze i Bejrucie po izraelskiej agresji na kraje arab.skie w czerwcu '10967 r., ukazywanie się Panny MarH nad kopułami ortodoksyjnego kościola koptyjskiego w Zeitum na przedmieściu Kairu począwszy od 2 kwietnia 1!WB 1". oraz nad kopułą syryjskiej .katedry ortodoksyjnej w Museitbah w Bejl'llcie od lO kwietnia 1970 l". Przy interpretowaniu reakcji społecznych na te zjawiska autor sugeruje możliwość zbiorowych halucynacji występujących w sytuacji socjo-r~sychologicznego .szoku wywolanego klęską Arabów, zbiorową frustracją i poczuciem bezradności, a także rozgoryczeniem z powodu niemożności wypełniania takich olxlwiązków religijnych, jak np. odbywanie pielgrzymek do miejsc świętych. Kolejne d\va artyJ,uly traktują o używkach w Nepalu i Nowej Gwinei. Są to prace: Sigrid Knecht, R.auchen und Rćiuchern in Nepal oraz Karl Holzknecht, Die Genussmittel der Adzera in Nett-Guinea. W artykule On the Diet of Women in Childbed in Finland autorka, Anna Maria Reinilla, przedstawia krótką charakterystykę potraw podawnych położnicom w Finlandii. Praca daje pogląd na złożoną problematykę geogral'icznej, historycznej i społecznej pozycji poszczególnych potraw. Chodzi tu glównie o jedną z potraw, zwaną voimuru, tj. chleb gotowany w maśle potrawę szeroko stosowaną w początku XX wieku w okolicach przesmyku Karelskiego, mającą także pewne analogie na terenach Niemiec i Danii. Jak w poprzednim numerze, dużo miejSo<.'<1 zajmuje dział recenzji, przegląd prasy i komunikaty TowUl'zyslwa. Zeszyty trzeci i czwarty (l972) zamieszczają na wstępie wspomnienie pośmiertne pl. Vale1"iu Lucian Baloga. 1892-1971, pióra .J. Sterly. Bologa był wybitnym hi6to- medyczna i strukturalna; �Recenzje, 7l.•.,e(lląriy wydawnictw; czasopism rykiem medycyny, profesorem tej dyscypliny na Uniwersytecie w Cluj. Wiele miejsca w swej pracy poświęcił on zagadnieniom med,vcyn~' ludowej. W dziale "Artykuły" zamie.,>zczono nas.tępujące rozprawy: Marg. MiicJdi von Seggern, Kozica w medycynie ludowej terenów alpejskich; Joseph Hartog i Gerald Resner. Koncepcje i praktyki malajskiej medycyny ludowej ze szczegcilnym uwzQlędnieniem zabU'l'ze(~ psychicznych. Autorzy przedstawiają pewne koncepcje i praktyki n1l'dycyny ludowej związane z zaburzeniami psychicznymi wśród Malajów, które zmtały odkryte podcz[ls 2-letnich studiów nad kwestią zaburzeń umysłowych w Malajzji. Praktyki te .są przeciwstawione zachodnim lub "nowoczesnym" odpowiednikom w celu IX)dtrzymania założenia, że ludowe koncepcje i prnktyki przetrwały w zmienionej formie. Informacje oraz przykłady uzyskano poprzez wywiad medyczno-psychiatryczny, badania lekaI':;kie, obserwację kluczowych informatorów. Tych wyłoniono w nieformalnym procesie luźnych związków międzyosobowych. W artykule dokładnie opisano lekarza ludowego (bomoh), praktyki diagnostyczne i terapeutyczne. Przedstawiono też problemy zdrowia pubJi.cznego i aspekty społecznego zdrowia psy,chicznego. Autorzy omawiają również krótko różnice międz~' techniczną a teoretyczną ewolucją lud<lwych !wncepcji i praktyk w ps.vchiatrii. Sugerują oni otwar·cie, że większość "nowoczesnych" koncepcji i praktyk związanych z zaburzeniami psychicznymi związana jest z nienaukową przes;dością. Sugerują oni także, że programy ochrony zdrowia miałyby większą szansę powodzenia. gdyby były powiązane z tradycyjnym systemem lecznictwa. Pn:ecJstawione przez autorów zagadnienie wskazuje na możliwości praktycznego zastosowania doświadczcó etnografów w dziedzinie wiedzy medy'cznej; Heinrich Au[enanger, Dinggan - duch choroby z centl'alnej wyżyny Nowej Gwinei; Michael H. Logan, Humoralna medycyna ludowa. Potencjalna pomoc w opanowaniu pelagry w Meksyku; Ernst Haef zamieścił studium poświęcone chorobom uwarunkowanym pożywieniem w zachodniej Afryce. Dział ten zamyka artykuł Hermanna Fis'cher-Haniehausera poświęcon,\' problemom ekologii społecznej w nowoczesnych europejskich osiedlach. W dziale "Dysku-sje" zamieszczono tylko jedno wystąpienie pióra Gerharda Astm', Education Sanitai7'e dans la Republique du Niger. Pmpositions pour l'Organisation et l'Application d'un Prog7'amme d'Etat conce'rnant l'Edllcation Sanitai7·e. Dział "Komunikaty i marginalia" zawiera m. in. interesujące doniesienie J. Sterly o Muzeum Historii Medy'cyny syjamskiej. Jak w poprzednich zeszytach, znajduje się tu obszerny dział omówień książkowych i przegląd prasy fachowej oraz komunikaty niemieckiego Towarzystwa Historii Medycyny. Nowe czasopismo, przedstawione z konieczności bardzo pobil').nie, z,lsługuje na szerszą uwagę etnografów zajmujących się medycyml ludową. Marek Gawęcki Schweizerisches A'I'chiv fU7' Volkskunde. Vierteljahr'SchriCl im Auftrag cler Schweizerischen Gesellschaft fUr Volkskunde herausgegeben von Robert Wildhaber. 6fi Jahrgang Basel '1970, Heft 1/2, 3/4; 67 Jalugang Basel 1971, Heft li:l, 4. W zeszytach "Archiwum" znajdujemy sporo drobnych i większych przyczynków wypełniających luki w literaturze przedmiotu, a dotyczących różnych dziedzin szwajcarskiej kultury ludowej, zwłaszcza dziewiętnastowiecznej. Szczególnie inte- �287 resuhc~'mj S1) W.I'st'wieni:l d<)I~'cz1)cewspółczesnego stosunku do religii, problemów emigracy jn~'Ch oraz prz~'Obrażeń w budownictwie, A oto zawartość poszczególnych woluminów. Zeszyt 1/2: Th. Btihler, 1,Vust'Ung und Fehde. Z histOl'ii prawa oraz ludowych z\l'yezaj,')\\, pl'awnych. Dopuszczana przez lud możliwośl~ znisz,czenia. komuś jego d,)bylku na "kulek z:J!<u·gl.1;Iso Baumel', Chl'istentwn Religion - Magie. Z etnografii religii, Pn"\)a w.\'jaśnienia powi'lzań między chrystianizmem, religią i magi1), Odpowied;i. na pytanie, dlaczego współc-zesny człowiek jest niewierzącym; Walter Heim, Die "grneuel'te Kil'c1w" Papst Clemens XV in del' Schweiz. Antypapież i jeg<J "odnowiony kości!,!". Rozprzestrzenianie się nowej religii odłamu katolickiego 1\' Sz\\'ajc;·lrii. Organizacja, hierarchia - dopuszczalność kobiet do stanu duchownc.~o. Zes:l..I't 3,4; Emil\' Gen·t ner-Hirzel, Vollcserzćihlungen at/s Bosco Gurin. Różnego rodzaju OlJowiac1ania ludowe. Materiały z terenu; Wolfgang Mieder, Das Napoleon-BHd in den We1'ken von .Je1'emilLl' Gotthelf. Obraz Napoleona w twórczości GottheJJa, W opowiadaniach występują różne porównania chłopów, a zwłaszcza ich czynów clo czynów cesarza; Dietz-RUdiger Maser, Johannes Hadlaubs "Nachtlied". Zum Problem des Wi1'klichkeitsbezuges im spiiten Minnesang. Utwór "Nocna pieśl1" -przycz.\'nek do p<'Jźnośredniowiecznej poezji miłosnej; Robert Wildhaber, Das bulgarische Fl'eilichtmuseum in Etera. Komunikat o pierwszym, jeszcze w budowie, skansenie bulgal'.';kim . .Jego profil podobny jest do muzeów w Sibiu (Rumunia) i Hagen (Wl'st!'alia, NRF). Na terenie muzeum czynnych jest ponad 20 obiektów, \1' których produkują - dla zwiedzaj,,\cych - swoje wyroby różni rzemieślnicy. Zeszyt ) t;\ (I!l7!) wstał IXlświęcony 75 rocznicy założenia Szwajcarskiego Towa]';I,ystwa Ludoznawczego i zawiera. artykuły dotyczące etnografii XIX w.; Theod01' BUhler, Del' schweize7'ische Zweig de7' historischen Rechtsschule und die Volkskunde. Przedstawiciele ,<;zwajcal:s1ciego odłamu historycznej szkoły prawa i etnografii; Arnold iederer, Beme7'kungen z'u Louis Coul'thions "People du Valais", Uwagi do wydanej w l!lO:) 1'. pracy przedstawiciela szkoły "La Playe". Niektóre sformułowania metodologiczne ;;1), zdaniem autora, nadal aktualne; Eduard Stri.ibin, Obe7' Heimatkunde unci schweizel'ische Heimatkunden im 19, Jahrhunde7't. Zarys badari nad krajoznawstwem, albo przeszłości",! regionu, traktującym dany obszar od strony geograficznej, biologicznej i historycznej. Przedstawiciele, problematyka, .stosunek do etnografii; Hans TrUmpy, Volksku1lcle im Schulbuch des 19. Jahrhundel'ts. Ludoznawstwo w podręcznikach szkołnych, Analiza 94 wydanych w latach 1872-1H99 książek, w któn'ch uwzględniano; literaturę ludową, folklOl' muzyczny, najważniejsze święta roku obrzędowego, zajęcia produkcyjne, stosunki społeczne, kult przodków, ora:l. w których zwalczano zabobony; Leo Schelbert, Die Funfte Schweiz in der Bel'ichterstattung des "ilufrichtigen und Wohlerfahrenen Schweizer-Boten" 1804-1830. Problematyka emigracyjna w tygodniku szwaj.carskim oz I połowy XIX w. Informacje o wychodźcach, miejscu ich pobytu (Krym, USA i Brazylia) oraz podejmowanej prze:l. nich pracy; Iso Muller, Die bundnerische Wallfah7't zwischen Aufkliil'ung wul R.omantik. Z etnografii pielgrzymkowej. O miejs·cach pątniczych, motywach, wier:l.eniach i pielgrzymkach; Jacques Tagini, Les mascarades de l'Escalade a'll. 19" siecle. O korowodach przebierańców, balach maskowych i maskach. Zeszyt 4: Fran<;ois-Xavier BrodaI'd, Chansonettes, l'ondes et comptines fribom'geoises de la fin du XIXe siecle, Omówienie zebranych w terenie (rejon Fryburga) piosenek śpiewanych przez dzieci i młodzież podczas różny'ch zabaw. Podano przykłady tekstowe i nutowe; Martin St.aebelin, Ein Basler Soldatenlied des 19. Jahrhunde7'ts und der Ursp7'ung einer vergessenen Schnitzelbank-'I'radition. Porównanie �288 Recenzje, pl'zeg!qrly wycIawnict.w 'i czasopiRI7l tekstu plesm żołnier:skiej z wierszykami satyrycznymi z tzw. Schnitzelbanlc (seria obrazków z wierszykami); Ottavis LUl"3ti, Abitudini alimentari del/.a popolazion!' ticinese fino alla meta dell' Ottocenta. Z kultury p{)żywienia, o {XJtrawach z kasztanów, kukurydzy, ziemnia.ków i jarzyn oraz o posilkach spożywanych w czasie wojny, glodu i zarazy; Henri Gremaud, "Poyas", Les peintures de montel' li l'alpage. el~ gruyere. Obrazki malowane przez wiejskich artystów przedstawiające sceny z wypasania trzód na halach. Analiza ich genezy, treś-ei i stylu; Alain Jeannert, I,e vignoble de Cortaillod ci la fin du XIXe siecle. Problemes economiąues et sociaux Evolution et modifications. Problemy ekonomiczne i spoleczne, rozwój i przemiany w uprawie winnej latorośli na przykladzie winnic miejscowości Cortaillod w oparciu {) w.spomnienia i informacje jednego z mieszkańców; W. Egloff, Alte Konstruktionen im Walliser Holzhandwerk. Dawne budownictwo drewniane w dolinach alpejskich. Wykorzystywanie przez ,cieśli starych ,s'{XJsobówstawiania chałup; M. Gschwend, Wandlungen im liindlichen Hausbau des 19. Jahrhunderts in der Schweiz. Przeobrażenia w wiejskim budownictwie mieszkalnym XIX w. Zmiany funkcjonalne, przebudowa i rozbudowa dotychczasowych {XJmie.szczeń, nowe surowce i nowe formy konstrukcyjne; Rudolf J. Ramseyer, .Eine FrohlichI' StubI' gegen die Sonne. Materialien zum Berner Wohnungsmark V01' 150 Jahren. Zestawienia ogloszeń tygodnika berneńskiego z 1112.l r. doty,czące sprzedaży i wynajmowania mieszkań; Texte Z1l-1' schwe'izerischen Volkskunde des 19. .Jahrhu.nderts von zeitgeniissischen ./itttoren. Herau.sgegeben von Mitgliedel'n des Seminal' fur Volkskunde del' Univel'siW t Basel. Wybrane teksty źródłowe z różnych XIX-wiecznych przewodników, kalendarzy, opisów podróży, {XJdręcznych atlasów oraz listy i ()dpowiedzi na ankiety. Materiały te dotyczą zabobonów, wierzeń, zwyczajów dorocznych i !>trojów. W każdym z zeszytów znajdujemy świetnie zredagowany, bogaty zestaw recenzji, omówień i not bibliograficznych najnowsz('j. europl',hkil'j i pozaeuropejskiej literatury etnograficznej. Walerian Osterreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Neue Serie, Band Sobisiak XXVI, Heft 1-4, Wien Hl72. Ostatnie numery austriacl"iego czasopisma eLnograficznego zawieraj,\ r<"żnej wartości i przydatności spmwozdania czy komunikaty z badań terenowych. Interesui'lce . są jedynie: krytyczna wypowiedź na temat metod prowadzenia badań terenowych oraz ciekawa pod względem metodologicznym praca dotycząca dawnych i współcześnie występującyeh grup rówieśniczych. Zeszyt 1: Artur Kutzelnigg, Die BrentI', Ein alpenliindisches, auf dem Riicken gestragenes Gefass. Worterklii1'ung aus der Sachgeschichte. Analiza znaczeniowa słowa Brente, nazwy kosza ze skóry, drzewa lub blachy, służącego do przenoszenia na plecach różnych produktów, takich jak sól. woda, mleko. Siedem rycin ilustruje wygląd sprzętu; Maria Lang-Reiństatter, Vieh u.nd Futter in Villg-raten, Osttirol. Surowy material źródłQwy z terenu, dotyczący głównie chowu bydla w górskiej wios'ce; Wol.f Dieter Zupfer, Gegen eine scheinbar problemlose Feldfol'schung. Kritische Oberlegungen am Beispiel des "Walfau-Berichts". Bardzo obiektywna krytyka �Recenzje, szeroko przeglądy wydawnlctw 289 i czasop-Ism reklamowaneg<:J 400-stronicowego komunikatu na. temat badali terenowych 1965/66. Eisenstadt 1969), obalająca lansowaną w nim tezę o "wolny;m od teoretycznych uprzedzeń obiektywnym spostrzega(Wolfau. Bericht iiber die FeLdforschung niu". Zeszyt 2: Berti młodzie;i;y męskiej roku obrzędowego wszechnej ankiety. Petrei, Die Burschenschaften im Burgenland. Grupy rówieśnicze życiu w:;i. Ich udział w obchodach zwyczajów rodzinnych, oraz w uroczystośeiach kościelnych, zebrane na podstawie poRupel't Feneberg, Das Hottinger PeterlspieL FOl'mgeschichtHche Untersuchungen zu einem aUen TiroLer PuppenspieL Rozwój form ludowej sztuki kukiełkowej "Peterlspiel", przedstawianej od dawna w czasie karnawału; Leopold Kretzenbacher, Christus soU nicht gegeisseU we-rden. Ein mitteLaUerHch-schwedisches Visionsmotiv in einem aUsteirischen PassionsspieL Analiza przedstawienia ludowego o m~e pańskiej, zawierającego scenę nie dopuszczającą do biczowania Chrystusa. Zeszyt :~!4: Gerhard Maresch, Die verzie-rten holzernen Stubendecken des oberen Pielachtales. Ozdobne drewniane sufity_ Opisy :l8 zinwentaryzowanych pułapów zawierających daty (Hi10~18n). Omówiono: konstrukcję, technikę zdobienia oraz rodzaje wzorów. Pracę ilustruje 14 rycin; Maria Leiner, Der ZeiLenziehel', ein HHfsgeriit im Ackerbau. Znacznik jako pomocnicze narzędzie uprawy ziemi; Hiltraud Ast, Arbeit und Leben eines wandernden SagfeHers. Z kultury grup zawodowych. Praca i życie wl;drownego rzemieślnika zajmującego się ostrzeniem pH - 14 ciekawych rycin; Richurd Pittioni, Ein Steim:eugkrug aus dem Stitt HeiHgenkreuz bei Baden, N-b. Opis zrekonstruowanego ze znalezionych części, kamiennego dzbanka; Emil Schneeweis, Ein "Holzbarometel''' aus dem Yspel'tal. Omówienie występującego w terenie, z wikliny zrobioneg<:J barometru. W dziale "Kronika" na uwagę zasługują obszerne komunikaty o międzynarodowym sympozjum garncarstwa ludowego (31 VIII-8 IX 71) w Austrii oraz międzynaroclo\Vt'j roboczej ](()nft'rencj i allasc,\V ctnognlficznych \V Stockholmie 18-21 VII 72. w Walerian Allna/i del Museo Pitre, Sobisiak L 1--15, Palel'm() 1950-1964. Wlo,ka literalura etnograficzna zajmuje na łamach naszych fachowych czasopism mit.jsCl' raczej marginalne_ 1\ by choć \V małej częśei wypełnić tę lukę przedstawiam najwnżnicjsze pozycje opublikowane w 15 rocznikach Muzeum Etnograficznego im. Giuseppe Pitrego w Palermo, uzyskanyeh w drodze wymiany przez bibliotc·kę Polskieg{) Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu 1. "Annuli del MuseD Pitre" stanowi<l ambitną kontynuację "Archivio per ID studio delIe trac!izioni popolari" - jednego z czołowych czasopism folklorystycznych XIX w., założonego przez G. Pitrego i S. Salomone Marino 2. Do roku 1953 wydawane były pod <lllspicj:j A,;;:sessorato delia Pubblica Istruzione delia Regione Siciliana, a od 19:14 r. do kOlieCI, tj. do roku lH64, z udziałem Fondazione per l'Incremento Economico Culturale e Turistico della Sicilia "Ignazio Mormino", Banco di Sicilia oraz Istituto <Ii Stor'ia <lelle Tra<lizioni Popolari c1,,1l' Universita di Palermo. 1 Roczniki te ukazały siq w 6 voluminach \V następująeej kolejnośei: t. 2-4; 195~-1956, t. 5-7; 1957-1959, t. B-In; 1960-1962. t. 11-13; 1963-19r.~. t. 14-15. 2 Zob. R . .Jezierska, GiUseppe Pit.,..! - sycy!ijsk'i Oskar Kolberg. ,.Lud" 19 - Lud, tom L YIn 1950. t. I; 1951-1953, 197:l, t. 57, s. 335-3~2. �290 Recenzje, przeglądu wydanmietw i ('zasopisln Zgodnie z zalożeniami redakcji, na czele z redaktorem Giuseppe Cocchiarą jednym z naj znakomitszych folklorystów europejskich, profesorem historii tradycji ludowych na Uniwersytecie w Palermo i dyrektorem Muzeum im. Pitn§go -z "AnnaU' wspólpracowali uczeni europejscy publikująey materialy poehodząe~ z badań i studiów związanych zarówno z folklorem, jak i etnologią. Problematyka wiodąca, związana z teorią kultury ludowej, odnotowana jest w następujących artykulach: G. Cocchiara, Note sull' arte popo~are (t. 8-10, s. 1-15): tenże, Poesia e cuUura popolare (t. 14-15, s. 53-79); tenże, Uarte popolare come problema (t. 11-13, s. 88-111); tenże, Presenza dell'etnologia e del folklO1'e nella cultura moderna (t. ll~13, s. 1-9); P. Tosehi, Rapporti fra regione e tradizione popolare (t. l, s. 22-29); F. Fazio Allmayer, Sulla natura deg~i studi di folkLore (t. l, s. 1421); A. M. Cirese, Aspetti della l'icerca folklorica (t. H-D, s. 33-51); G. Ortutay, Della trasmissione orale neL fol/dore (tamże, s. 52-37); S. F. Romano, Coscienza regionale e vita popolaJ'e nella letteratura (t. 8-10, s. 68~105); G. B. Bronzini, Crisi delle definizioni (tamże, s. 237~2;52); V. F. Allmayer, Cultura e educazione regionale (t. 5-7, s. 12-W); F. Pandolfi, Lo spettacolo cinematografico nella societci (t. 11-13, s. 112~131); D. B. Emrich, Considerazioni su~ fo~klore (t. 14~15, s. 5-12); S. Caramella, Kant e ~e razze umane (tamże, s. 13~'39). Na sz;czególne zainteresowanie zasługują rozważania G. Cocchiary na temat genezy sztuki ludowej; próbuje on także formukJwać zakres treściowy tej sztuki rozważając przy sposobności zagadnienie odlamu sztuki "podszywającej" się pod ludową. Sygnalizuje również zagadnienia dotyczące pojęć: "ludowe" i "nieludowe". Najbardziej zaś istotne problemy badań folklorystycznych zawarte są w artykul~ M. Cirese. Cenny material do studiów nad rozwojem folklorystyki wloskiej i europejskiej XIX w. stanowi korespondeneja G. Pitrego, znajdujqea się w posiadaniu Biblioteki Muzeum im. PitregQ .1 częściowo QPublilwwana na lamach "Annali". Są to listy D. Comparettiego do G. Pitrego w opracowaniu G. Cocc;hiary (t. 1, s. 1-13); listy Pio Rajny do G. Pitrego w opracowaniu G. Bonomo (t. 2-4, s. 1-18); listy H. Usenera, W. Mannhardta, K. Krohna do G. Pitrego w opracowaniu także G. Bonomo (t. 5-7, s. f.-ll) oraz listy F. J. Childa do G. Pitrego w opracowaniu A. Rigoli (t. 810, s. 1:34-141). Na oddzielną uwagę zasluguje bibliografia sycylijskich ll'adyeji ludowy~h za lala lfł20-1955: Giuseppe D'Anna, Bibliografia delle tradizioni popoLari siciliane (t. 5--7, s. 114-2,10), zawierająca ponad 1000 pozycji bibliQgraficznyc;h. Z artykulów typu informacyjnego wymienić nalezy: E. G., Vicende dei primo Istituto di Antropologia Sociale in Italia (t. 14--15, s. 230-232) o pierwszym włoskim Instytucie Antropologii Spolecznej zalo7Amym w PalerulQ w 19·53 r.; Sebastiano Lo Nigro, n fo~klore neUe Universitd degli Stati Uniti d' America (t. 2-1, s. 41-47) - ocena wartości studiów nad folklorem oraz udoskonalenia metod badawczych w programach Ll11iwersyteckich w Stanach Zjednoczonych AP; Marisa La Scala, Nota sul Congresso Internazionale Argentino del FolkLore (t. 11-13, s. 22:JZ:Y3) o Międzynarodowym Kongresie Folklorystycznym w Argentynie, którego celem było przedstawienie rozwoju studiów nad folklQrem w krajach Ameryki Poludniowej; Nello Ponente, La mostra dell'al·te messicana a Roma (t. 14-15, s. 21922'2) - o wystawie ,sztuki meksykańskiej eksponowanej w Rzymie w Pallazzo delIe Esposizioni w 19'63 r.; Relazione della Giuria deL 3" Premio Internaziona~e Giuseppe Pitre (tamże, s. 233-2:39) o trzec;iej międzynarodowej nagrodzie folklorystycznej im. G. Pitr,ego. Specjalna komisja w składzie przedstawicieli Muzeum im. Pitn§go, uczonyeh włoskich i europejskich oraz przedstawicieli Azlenda Autonoma dl Tu- �Recenzje, p"zeglqdy wi/dawnictw 291 i czasopism ri,.;mo \\' Palermo, przyznaje coroczne nagrody za najlepsze prace związane z histoI1ią ~.tudiów naci tradycjami ludowymi i folklorem, Obecnie przyznawane jest Premio Internazi,male cli Fotklore "G. Pitre" i Premio Nazionale cli Folklore "G. Cocchiara"; G. Bonomo, Ricordo di Giuseppe Pitre (tamże, s. 3-4) wspomnienie także o Cocchiarze w związku z jego śmiercią w 1965 r, Wiele miejsca na lamach "Annali" poświęcono różnym dziedzinom folkloru, a zwłaszcza liler~llurze i muzyce ludowej, w której lud wIoski byl i jest szczególnie rozmiłowany; tu wymienić należy: Alberto M. Ciresc, Note sugli scritti italiuni intonwalIa puesia popolare deI 181Z al 1827 (t. B-lO, s. 106-133) - analiza początków badań nad włosk~l poezją lucltlwą; Vincenzo Carollo, Costantino Nigra folklorista (l. 2-4 s. 4H··(1)- o Nigrze, jednym z naj wybitniejszych włoskich filologów-folklorVilów piel'Wszej ptllowy XIX w., autorze Canti popolari deI Piemonte, Torino 1388. Jest ttl podkreślenie olbrzymie'go wkładu Nigry do rozwoju bada{) nad włoską pieśni<:t lucJtlwą; Aurelio Rigoli, Idelfonso Nieri novellie7'e (t. 5-7, s. 84-91) - dotyczy okresu wznlOż,mych na terenie Wioch studiów nad literaturą ludową i wydanej w lym czasie pracy I. Nieh, Racconti popolllri lucchesi, Castelnuovo Garfagnana 1889; .8t1..o1'eLi GotU, PastWa sullej strambotto (t. 2-4, s. 62-67) - o pochodzeniu strambotlo, włoskiej pieśni lirycznej; m. in. 5'1 tu przytoczone teorie na ten temat D'Ancony, F. Novati, Le Gentil i in, Szczególne' miejsce w studiach nad ludową poezj'1 wioską zajmuje słynny i najLJarclzil'j ('l'nny \V IlOPz.Jiliycylij.skiej .szesnast{lwieczny poemat o wzruszających i tragiczllyC!1 kolejach losu ~ miłości i śmierci - bohaterki baronówny z Carini. Tekst lego poematu został po raz pierwszy opublikowany przez sy·cylijskiego folklmystę S. S. Marino pl. La baronessa di Carini. Leggenda stoTica popolare del sec. XV l in poesia siciliana eon discorso e note, PalermQ uno. Na ten temat piszą: G. Cocchiara, Origine e vicende d'una canzone popolaTe (t. 2-4, s. 68-76); Ottavio Tiby, Leggenda e realta d'una canzone popolare (t, 5-7, s, 63-83); A. Rigoli, I testi inediti da "La Barunissa di Carini" in un manoscritto di SulvatoTe Salomone Marino (l. !l-l:{, s. 161-17U). Problem "cantastorie", tj. osób zajmujących się zawodowo opowiadaniem lub recytowaniem poezji ludowej, zawarty jest w następujących artykułach: Antonino Buttitta, Cantastorie in Sicilia - premessa e testi (t. 8-10, s, 149-236); tenże Le storie di Cicciu Busacca (t. 14-15, s.l'19-124); Rosalia Perret, U cuntu (t. 5-7, s. 107-1,1:5). W dziedzinie zbierania .i dokumentowania folkloru uwagę zwracają dwa artykuly: G. Cocchiara, Il corpus di musiche popolari. siciliane di Alberto Favara (t, 5-7, s. 54-62) - {) Albercie Favarze, wykładowcy Konserwatorium Muzycznego w Palermo i zbieraczu pieśni ludowych w końcu XIX w.; Cocc!liara podkreśla jego olbrzymi wkład do studiów nad włoską muzyką ludOWi[, wyra7..ony w wydanej ostatnio ksiilżn' Fav;)]'y pl. Il corpus di musiche popolari siciliane, poprzedzonej wstępem wybitnego historyka muzyki, Ottavio Tiby: Paul Collaer, Note pl'eliminai7'e relative aux enl'egistrements effectues pal' ranee dans Ie Sud de la Sicile Ie Centro Internazionale en 195.5 (t. 8·-10, s. U-lO) Studi Musiche {) wynikach l'IIed'iter- akcji bada\Vc~ej zorganizowanej przez Centro Internazionale Studi Musiche Mediterranee poci kierunkiem p]'oC O. Tiby w ·celu rejestracji pieśni ludowych w południowej Sycylii. Interesujące są także dwa artykuliki związane z malarstwem ludowym: A. Butlitta, Caratteri, momenti e motivi della pittura del cano siciliano (t. 5-7, s, 92-101)próba analizy początków i funkcji malarstwa słynnych - dzięki swym barwnym malowidlom dwukołowych wózków ,sy.cylij.skich, skupiających od lat zainteresowanie szeregu uczonych różnych krajów, Buttitta przedstawia w tej sprawie - �292 Recenzje, vrzeglqrly 1vyda1.vnicf,7v l r::;asopism punkt widzenia takich uczonych, jak P. Toschi, K Magnuco, A. Hauser, J. Wydra i in.; Ettore Li GoW, Nicola Faraone chi era co~tui'! (t. ~)~7, I0:2·-10{) _. o Nicola Faraone, malarzu scen do ludowy,ch teatrzyków kukiełkowych wywodzących sit.; w prostej linii z tradycj l commedia dell·arte. Niemało miejsca w "Annali" zajmuje problematyka związana z obrzędami i zwyczajami ludowymi, w tym także dolycz'1ca terenów pozawioskich, ściśll'j Europy południowo-wschodniej: A. Buttitta, La Je~ta dei morti in Sicilia (t. 11-U, s. 145-1(0) -- o zwyczaju obdarowywania dzieci pouarunkami, tzw. "strenne ai fanciulli", w dniu święta zmarłych, praktykowanym tylko na Sycylii i w kilku miejscow{)ściach południowych Włoch; autor artykułu p{)(lejmuje pr(jbę analizy pochodzenia i znaczenia tego zwyczaju; Vittorio Lante,'nari, II culto dell'acqua nella Sardegna arcaica (t. 2·-4, s. 105-120) o kulcie wody na Sardynii, zwiqwnym ściśle z kuHm'q pasterską tej wyspy i - co za tym idzie - kultem płodności i urodzajności. Omówiono tu rytuał mający na celu sprowadzenie deszczu, podano przykłady tradycyjnych pieśni (inwokacji) pasterzy sardy jskich; Eugenio Manni, Hicerche ~ulla prei~toria del cuUo di Marte (t. B-lO, s. 32-!i7) w nawiązaniu do prac.I· G. Dumezil, Juppiter lVlar~ Quirinu~ (tłumaczenie F. Lucentini, Torino 1955), dotyczącej baclań nad religią rzymską i jej związkami ze światem indoeuropejskim, autol' omawia liczne studia kultu Marsa oraz analizuje wiele hipotez odnoszących się do etymologii nazwy tej planety; G. Cocchiara, II ponte di arta e i sacriJici di costruzione (t. l, IS. 38-81) - omówienie starego zwyczaju wmurowywania ofiary IV fundament konstrukcji budowlanej, występującego niegdyś na znacznych obszarach Europy. Przykłady przetrwania tego zwyczaju w pieśniach ludowych z teren<"II' Bułgarii, Serbii i Rumunii; Giuseppe ROSlsi-Taibbi, Sopl'al'l'ivenze di riti dionisiaci nella Tracia orientale greca. Le anastenaria (t. 2-4, s. 77~l(4) _ .. tematem artykułu jest ,ciekawy rytuał o charakterze orgiastycznym wywodzący sit.; z kultu Dionizosa, uprawiany w dawnej Tracji wschodniej, tzw. anastenaria. Prócz opisu poszczególnych faz obchoclzenia anCllstenarii, ich odrodzenia na terenie Bułgarii i Macedonii i represji stosowanych przez kościół w stosunku do ludności je uprawiającej, autor omawia badania naukowe nad anasteriami przytaczając przyklady naj starszych dowodów praktykowania ich; Giorgio Megas, 1l carnevale in Grecia (t. B-lO, s. 17:n) - opis karnawału greckiego, składającego się z szeregu okresów: tzw: triodo okres poprzedzający, profane pierwszy tydzień karnawału, creatine drugi tydzie/l, tyrine - trzeci tydziell itd. Warto wskazać także na inne, interesujące artykuły zawarte w "Annali" : V. Lanternari, Slllle origini. dell'agricoUnra (t. 5-7, s. 20-5:~) ._- o badaniach nad pocZ'1tkami rolnic twa; autol' przedstawia poglądy takich uczonych, jak D. S. Davidson, V. G. Childe, N. J. Vavilov, K. Birket Smith, O. Sauer, P. Laviosa Zambotti, R. Biasutti. L. Frobenius, A. E. Jensen, R. Thurnwald, E. Halm. B. Malinowski, H. B. Hawthorn, L. Austell, H. Firth i in.; Ant{mio Pagliaro, ],e origini della tragedia greca (t. ll~U, s. 10-:32) omówienie najważniejszych pozycji związanych z pochodzeniem tragedii greckiej; G. Megas, La funzione del vestibolo nella compo~izione della ca~a rnstica greca e La sua rela.zione con la casa greca antica (t. 14b, s. 99-1(4) ~- tekst referatu wygłoszonego przez G. Megasa w dniu 10 czerwca 19B1 1'. W Palermo o funkcji i ewolucji vestybulu w greckiej architekturze wiejskiej; A. Rigoli, Giuocchi popolari descritti in un vocabolario ~iciliano seicento (t. 14-15, s. 105-11B) - o anonimowym słowniku sycylijskim z XVII w., znajdującym się w komunalnej bibliotece w Palermo, w którym jest spis i opis zabaw oraz ludowych gier sycyli,i'ikiC'h; Carmela Galanti, Te~tilrlonianze <Ii Jolldol'e romano nell' Edmondo deI Bresciani (t. 8-10, .s. 142~14B) - o ksi,r~ce Edmondo o dei co- �Recenzje, pr:zeglqdy wydawnictw 2\);3 i czasopisnt dcl popolo rOll1ano (Roma 1859), będącej pokażnym wkładem do studiów nad tradycjami ludowymi, a ściślej l'zymskimi, pierwszej polowy XIX w; Vincenzo Carollo, [,a piazza universale (t. 1, s. 14a-158) - o Tomaso Garzoni da Bagnacavallo i ,jeg{) książce La piazza universaZe di tntte Ze professiani del mondo (Venezia W5I), w której przedstawil m, in. świadectwa zwyczajów ludowych w zawodach najbardziej upokarzajć)l'ych, tcu1l'e, zabawy, gry ludowe itp. Zdaniem V. Carollo ksić)żka może stanowić interesujący materiał dla uczonych zajmujących ,sit; b~J[{aniem tradycji ludowej; Giuseppe Bonomo, ]l MaTleu8 malefiearum (t. 1, s. 120147) - o P(}l'zć\tku r{)zwoju literatury demonologicznej w wieku XV, która s,tala się prawdziwq kopalnić) rnateriaI<'J\v zwiqzanych z wierzeniami i zwyczajami lud{)\\'ymi oraz o jednym z przykladów lego typu literatury, jakim jest właśnie Malleus maleficarum księ,l4~1procesów przcciwko czarownicom, wydana w 149G 1'. w Nol'.\·mberdze (ostatnie wydanie' i\;lalleus malefieannn, Translatedwith en introduction-Bibliography anti Notes. London 1(28), a przypisywana dwom dominikanom, proCesorom teologii: Mircea Eliade, L'ori,z,zontemitieo della ballata di Mastro Manoll' (t. 14-15, .s. 80-96) - o niektórych j'ezultatach badania sławnej ballady rumuńskiej o Mastro Mi.Jl1ole na tle ogólnych bada!'l nad balladami rumuńskimi i bałkć1l1.skimi. Na zak{)l1czenic [Jragl1l; zwrócić uwag,; czytelnika na dział rccenzji i wiadomości zamykający każdy rocznik. Dział recenzji jest bardzo obszerny, dający zaw.sze starannie opracowany i wyczerpujący przegląd literatury świa10wej z zakresu etnologii, antropologii lizycznej i .społecznej, folklorystyki, socjologii. językoznawstwa, religioznawstwa, psychologii, archeologii, historii sztuki i medycyn~' ludowej. Autorami recenzji Sćl znani specjaliści. VV dziale wiar1omo.Ś,ci zawarte zosi oily ,sprawozdania z r1zić\l,l!ności Muzeum im. Pi trego. informacje u wzmiankach o tym Muz.eum \V czasopismach włoskich i europejskich (m. in. o "Ludzie" 1950, t. 1), in[ormacje o nowowy,chodzących ,czasopismach i wyciqgi z ciekawszych art~'kulów w nich zamieszczanych, in[orn,acje o zjazdach, konferencjach naukowych, świć'towych kongresach, ze szczególnym uwzględnieniem udziału nauki wkhkiej. Śmierć prof. G. Cocchiary w 19:65 1'. przerwała edycję "Annali". Od 19H9 r. wychoclzi tyllw biuletyn poel nazwą II "Pitrp". Bollettino Museo Etnografico Siciliano .,G. Pitrc" e annessa Biblioteca, ograniczajć!CY się do informacji związanych z działalności,) Muzeum i Biblioteki. stll1ni Renata Ethnologia Slal'lca, t. :t 1971, Bratislava Jezierska 1972, ss. 280, Trzcci tom zawiera 2:) artykuły (dwukrotnie 'więcej niż tom poprzedni) i nową rubrykę pl. ,,1!1formatione"·. W .,Recensio librorum" odnotowano m. in. zawartość t. '}:) "Luciu". W przedmowie redaktor naczelny, prof. dr Jan Podolak, podsumował dorobek trzech tomów. M. in. podkreślił fakt szepszej popularyzacji materiałów słowimiskich drukowćlllych w jl;zykach zachodnioeuropejskich oraz przedstawił profil i dalszy �294 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism program pisma jako organu rozwijającej się międzynarodowej współpracy w za~ kresie badania słowiańskiej kultury ludowej. Artykuły poruszają 3 grupy zagadnień: biogratkzne, metodologiczno~teoretyczne i problemowe. W piewszej grupie znajdujemy 2 .szkice poświęcone naj wybitniejszym folklorystom XIX wieku - Erbenowi i Kolbergowi. Jift Horak (praha) w artykule Karel Jaromir Erben (0870) und die Erforschung der slawischen Volksiiberlieferung przedstawia dombek tego zasłużoneg0 zbieracza i wydawcy folkloru czeskiego i słowackiego oraz jego znac7.enie jako podstawowego materiału we wspókzesnychkrytyczno-porównawczych badaniach folkloru słowiańskiego. Józef Burszta (Poznań) w artykule Die Interessen Oskar Kolbergs fur Kultur der West- und Siidslawen omawia jeden z naj.więk-;zych działów pracy Kolberga, mianowicie badanie etnografii Słowian i podsumowuje jego wkład materiałowy (tekstowy i muzyczny) dotyczący Słowian z<lchodnkh i południowych oraz nClświetla jego kontakty z etnografami słowiańskimi. Zagadnienia metodQIQgiczne i te0retyczne zostały poruszone w następnych 5 artykułach. Jan KomorQvsky (Bratislava) w: Die historisch-komparatil'c Methode in der Erforschung der geistigen Kultur der Slawen omawia stosow:mie metody historyczno-porównawczej w folklorystyce czeskiej przez J. Polivl<ę, który rozwijaj,)e te0rię przeciwprądów oraz poligenezy wątków i motywów A. N. Veselovskiego uwzględnia w swych badaniach związki interetniczne i zróżnicowanie regionalne. Dziś badanie etnograficzne narodów .słowiańskich nie jest już możliwe bez ludoznawstwa sąsiadów niesłowiański-eh; chodzi o to, by ustalić, czy badane przeja'wy mają wspólne źródła genetyczne, czy też powlS-tały niezależnie w ramach poszczególnych etników, jak też Q zbadanie procesów wynikających z kontaktu dwóch kultur. J. V. Bromlej (Moskva) w pracy Ethnos and the Ethnosocial Organism rozw;Jża zagadnienie zmienności formy istnienia etnQsu i omawia ścisłe pojęcie organizmu społecznego, jakim jest historycznie ukształtowana społecznQść, którą cechują zarówno etni'czne jak i interetniczne komponenty kultury. Pozostając w stałym związku ZE' swym środowiskiem, które tworzą czynniki natur.alne oraz rozwijającego się Qrganizmu społecznegQ, oddziaływuje na nie i ulega ich wpływom i staje się syntetyczną fQrmą istnienia zjawisk etnicznych (kulturowych) oraz społeczno-ekonomicznych. Christo Gandev (Sofia) w <lrtykule Ethnographische Forschungsaspelcte in der Ethnogenese des bulgarischen Volkes przedstawia specyfikę metod i problematyki w badaniu etnogenezy narodu bułgarskiego, wynikając<) ze złożoności procesu kształtowania się naJ'()du. Etniczne składniki badanej dzisiaj społeczności są następstwem wpływów kulturowych różnych ludów - Traków, Greków, Rz~·mian. Słowian i in .. t0też każda war.stwa kulturowa musi być badana odrębnie. Podkreślaj<jc postęp etnografów w ostatnim 25-leciu w tej dziedzinie Gandev zwraca uwagę zarówno na osiągnięcia (np. opracowanie mapy nawarstwień etnicznych od II wieku p.n.c. po wiek XII), jak też na trudności badań prowadzonych kompleksowo z pomoc;) wielu dy.&Cyplin. Christo Vakarelski (Sofia) w pracy Das historische Wesen der Ethnographie und eine vordringliche Aufgabe der slawischen Ethnographen omawia najpilniejsze i najważniejs.ze zadania etnografów słowiańskich, prz,'jmuj;lc /,;1 punkt WY.lsCJa w swych rozważaniach historyczny charaktcl' et nografii. Do zadali tych zalicza �Reccllzjc, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism przede wszystkim zbadanie początkowy'Ch etapów rozwojowyd1 Słowian i ich pozniejszego zróżnicowania ku1turowegQ, czyli opracowanie historii kultury narodów słowiańskich. W badaniach etnograficznych - zdaniem autora - dużą rolę winny odegrać studia nad folklm-em i kulturą społeczną Słowian. Vakarelski mocno podkreśla konieczność pilnego opracO"wania encyklopedii .słowiańskiej etnografii, od dawna już postulowanej m. in. przez Jagićia, Niederlego, Moszyń.skiego, Fischera i in. W ,lrlykule Vadima 1\. Aleksandr<JVa (Moskva) pt. The P1'oblem of Comparative Stud1J of the Material Culture of the Russian Population of Siberia (17th-19th znajdujemy inleresujące wypowiedzi na temat badań history·czno-porównawczych prowadzonych nad kultmą ludową rosyjskich osadników w Syberii z okresu XVII-XIX w. W badaniach tych najważniejsze miejsce zajmuje zagadnienie więzi kulturalnej powstałej mięrlzy elementem autochtonicznym i osadniczym w rezultacie wzajemnego oddziaływania obu tych społeczności. Chodzi bowiem o wyjaśnienie, na podslawie jakich tradycji i kiedy w rezultacie współżycia powstał kompleks elementów kultury odpowiadającej potrzeoom gos'podarczym, .społecznym i estetycznym środowi,ska i jak w niej odzwierciedlaj" się trady.cyjne formy kultury ogólnorosyjskiej. Podobnym zagadnieniem, t.j. badaniem historyczno-porównawczym, w tym wypadku pasterstwa karpackiego, zajn1l1je się Jarosłav Stika (Brno) w pracy pt. Die historische ilnalyse aIs G'rundlage 2um Studium von Analogien in der karpatischen Almenwirtschaft. W badaniu analogicznych zjawisk kulturalny'ch, spotykanych \\. pasterslwie karpackim i p()za tym obszarem, autor stosuje metodę analizy tzw. diachronicznej, rozpatruj'1c zjawiska z punktu widzenh ich pochodzenia autochtonicznego, bądź pozal<Jrpackiego. Obszern'l grup(: art.ykułÓw problemow,vch ot \Viera zwięzłu infr>l"macja Vlarlymira Zinyca (Kijiv) pl. The Ukrain.ian Traditions in Ethnographical Studies of the Slal'oni.c Population of tlw Carpathian Regi.on, poświęcona wykazaniu wkładu nauki ukraińskiej do batlall nad etnografią S.łowian w obrębie Karpat od ubiegłego wieku po dziell dzisiejszy. Inforr.1;H:ja zawiE'l'a nazwiska bar!aczy, kierunki i ośrodki badań (z głównymi centrami w Instytucie Sztuki, Folkloru i Elnografii im. M. T. R.ylskogo AN USR.R. w Kijowie oraz w ośrodkach uniwersyteckich we Lwowie i Użhol"Oc1zie),tytuły prac iCZ3sopism, osiągnięcia placówek muzealnych i in. Wśród wymienionych dawniejszych badaczy zabrakło jednak nazwisk polskich etnograf6w i folklory.stów, jak np. Oskara Kolberga, Wacława z 01esk3, Żegoty Paulego czy Izydora Kopernickiego, których zbiory folkloru ukrnińs·kiego, słowackiego i polskiego z obszaru Karpat pomnoży/v dorobek słowianoznawczy tego regionu. Josef Vai'eka (Pr;lha) \V artykule Zum P.roblem de1' Integration des Bauernhauses in den Tschechischen Dbrfern in Slavonien, opartym na materiale terenowvm sprzed kilku laty, porównuje czeski elom chłopski z domem ,sławońskkh Chorwatów i Serbów w lalach 7n-l~'ch ubiegłego wieku, tj. ,v okresie nasilenia migracji Czechów i Morawian do lej ż)'znej krainy, a następnie bada rozwój domu we wsiach czeskich osadników w Sławonii. Rozwój ten odbywał ,się w 4 etapach przy u<;ilnym współudziale Czechów. od dawnego w:spólnego domu z ogniskiem, która to (Qrma panowała w SławQnii w chwili napływu osiedleńców, poprzez budownictwo gliniane bądź drewniane wieloizbowe (połowa bieżącego wieku), do budynku typu mieszczallskiego rozpowszechnionego obecnie. Artykuł ciekawie ilustrowany. Elena Koleva (Plovdiv) w artykule Calend'ries en bois - Raboches en Bulgarie opisuje (i ilustruje) {'enn~ relikty starobułgarskiej kultury, jakimi są drewniane kalendarze oraz laski i tabliczki karbowe. Ten prQsty sposób zapisu i przekazu od Centuries) �296 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism dawna był stosowany zarówno w żydu religijnym, jak i w potrzebach .~połeczno-~ospodarczy.ch, m. in. przez karczmarzy, handlarzy, rzemieślników itp. Badane przedmioty wykorzystuje się jako dowody w bułganskich badaniach etnogenetycznych. Michal Markus (Kosice) w artykule pt. Probleme und A.uf(Juben der Erjorschung der volkstilmlichen Erniihrung der Slawen in MUteleuropa zajmuje się problematyką badawczą dotyczącą pożywienia Słowian \v Europie środkowej. Zdaniem autora, dotychczasowe studia i materiały w tej dziedzinie Scł niewystarczające i nie dają podstaw do syntezy, której brak utrudnia szensze badania etnograficzne; jest więc potrzeba prowadzenia systematycznych i kompleksowych prac badawczych oraz publikacji u wszy.stkich narodów słowiańskich. Autor postuluje opracowanie programu wzajemnej współpi'acy z udziałem narodów niesłowiUliskich, obejmującego prócz badań także opracowanie odpowiedniego atlasu cLlropcjskiq~o. Mirko Barjakiarović (Beograd) w lwit;'złym artykule pt. On same Ethnical Characteristies of Montenegrians zapoznaje nas z wynikami badania przeżytków najdłużej w Europie zachowanej organizacji plemienno-rodowej w okolicy Czarnogór,v i Arbanasu w Jugo.sławii. Wśród potomków tych dawnych zwi<IZków plemiennyC'h zachowały się do dziś (w formie .szczątkowej) starożytne zwyczaje i normy społeczno-prawne, jak np. egzogamia, wzajemna pomoC', wspólnota obrony, podział ?racy na męską i kobiecą, vendetta i ,in. Tego rodzaju badania mają bardzo duże znaczenie w studiowaniu etnogenezy Słowian. Ivanicka Georgijeva (Sofia) w artykule The Bulgarian Kinship System przedstawia system pokrewieństw<l u Bułg<lrów we wschodnich regionach kraju, z<lchuwujący cechy charakterystyczne dla (uran{)-chanowskiego system u pokrewieństwa (wyraźne rozgrankzenie linii matki i ojca). W XIX w. \System ten rozwijał sil; w I<ierun.ku stopniowego przcC'hodzE'nia od ..~ymelrycznego" ku ;lsymcł.rii. tj. w Iderunku łączenia linii ojc" i matki, <:0 dok{Jnywało się poci wpływem rozwoju ekonomicznego i rozdrabn~ania się dawnych zbiorowości na mniejsze rod dny. Pokrewne zagadnienie porusza Raina Peseva (Sofia) w artykule pl. Late Patrimonial Traditions in the Social 01'ganization oj the Slavs. Om,\\via ona późniejszc formy tradycji rodowej w Bułgarii i szerzej, w społeczeństwie Slowian, zwracając uwagę na to, że społeczne funkcje stosunków pokrewieństwa, takie jak np. wspólnota działania, wzajemna pomoc, pozostały żywe do poczqtków bieżącego stulecia, a i dziś jeszcze spełniają .swoją rolę. Społecznej problemat.vcl' badanej współczesności poświ<;cila~\Vój orl~'kul Olga Skalnikova (Prahal, Common PToblems in the Study or Ethnographic Pre8ent. Autorka przedstawia c.ht.vchC'zasowe bad<1nia nad współczesnymi przemianami na wsi. zwł<1szcza 'wśród zróżnicow<lnych warstw nierolniczych i rz'~mieślniczych, zachodzącymi pod wpł~'\Vem socj<llistycznych form gospodarowania i postuluje konieczność szybkiego rozwoju badań interetnicznych w tej dziedzinie. Badaniem winn~' być objęte m. in. grupy emigracji zamorskiej Slowian - cala problem<ltyka społeczna tych grup: procesy adaptacji środowiskowej i asymilacji skupisk clniczn~'Th w ośrodkach przemy~łowych, stosunki rodzinne, wzory żyda it p., w Id{))'\'ch zawm'le .są treści. tr;Jdy'cyjne. Nikola Pantelić (Beo[(nll1) w artykule Snahacestl'o in Sel'bi.a and its Origin omawia istniejący do dziś w zanikającej formie u Serbów, 7.IHII1~'dawniej LIwszystkich niemal Słowian zwyczaj .,snahaceiS.tva", tzn. wspólżycie świekra (teścia) lub dziewierza (brata męża) ze swoją synową czy bl'atową jako młodą ŻOIHInielelniego męża, w jego zastępstwie. Współżycie płciowe świekra z synow;1 w zastępstwie nieletniego jej męża, cz,y pełnienie tego obowiązku przez brata jej mc;ża. nic .icst jak konkluduje autOl' bczpo;-;n~dnim reliktem malżeiJs! \\';1 grupowego ani Ilu,:niej- �Recenzje, p'rzeglądy wydawnictw 297 i czasopism sl.<\ form'l stosunków rodzinnych, lecz przejawem pl"cl\,va w rozwiniętym wyżej typie rodziny, c1wrakler.vstyeznym \V sl'}oleczeństwie klasowym. Tatiana /I.. Koleva (Sofia) \V: Paralleles balkano-caucasiens dans certains rites et. COl/iumes omcl\via zagadnienia zwi,p:;me ;r. badaniem paralelnych zjawisk kulturowych na obsz<ll·;r.ebalk,1I1sko-l<Hukaskim w celu objaśnienia procesów rozwoju spolecznego. Ro;r.wai..ania autorki są oparte na badaniach i obszernej literaturze ora;r. materialach lnstytutu Etnogwlii AN BRI,. Zauważone identyczne funkcje w wielu zwycz<.Jjach i obrzędach balkaóskich oraz kaukaskich, jak np. zielone drzewko IV ;r.wyczajach noworoc;r.nych i wiosennych symbolizujące ciągłość życia, lub obrzędy magiczne odprawiane w celu sprowadzenia deszc;r.u, potwierdzają wspólne pochodzenie i jednolity charakter podstaw kullury śródziemnomorskiej i kaukaskiej. Jednym ;r.e nvyczajów weselnych zajmuje się Helena Lozar-Podlogar (Ljublana) w artykule Die Szelle mit der "Falschen Braut" in clen s'iidslawischen Hochzeitsbrduchen. Aut(Jrka rozpatruje różne ,formy i znaczenie magi<.:zne ,tego znanego niemal w całej Europie zwycl:aju przedstawiania młodemu "fałszywej narzeczonej" podczas obrzędu weselnego. Wiele wal'iantów tej dramatycznej sceny weselnej ;r.achowało się do dziś u Słowian południowych, gdzie pokazuje się młodemu stanl babę, pr/,ebran\'cl1 za kobiety mężczyzn, kul<lę słomianą itp. Podstawą tych praktyk (apo(ropeicznych) jest wiant w skuteczność zabezpieczenia w ten .sposób przed złem pra wdzi wej narzeczonej. ]3{Jl'is TUI11,ll1ge\ov (Sofia) w artykule Ahnlichkeiten und Unterschiede in den Systemen de)" Kalendertestbriiuche (Wi.nte)"- und Friihlingszyklus) bei den Tsche- przedstawia rezullat badań porównawnych nad bułgarskim i czeskim kalendarzem ;r.wyczajów świątecznych cyklu zimowego i wiosenneg(J. Zbieżności i różnice );,1 rezultatem historycznego rozwoju dwóch kalendarzowych systemów dzialających w Bułgarii i Czechosłowacji. Autor postuluje konieczność rozwijania tych badań. Boris N. Putilov (Leningrad), Slavonic Epic Community in the Light at Contemporary Comparatil)e-historical Studies. Jest to artykuł omawiający bardzo obszerne i złożone zagadnienie z dziedziny folklorystyki. W świetle współczesnych badań historyc7.l1o-porównawczych słowiańska wspólność epicka, której obecność potwierdzają l:iczne zjawiska w folklorze i kulturze ~połecznej, opi.era się - zdaniem autora - na podobnych niegdyś warunkach historycznych i archaicznej tradycji. W dalszYI11 badaniu węzłowym problemem jest historyzm epiczny, tzn. system stosunków eposu elo r;r.ec7.ywistości historycznej, historyc;r.ne uwarunkowanie samej struktury eposu itp. Cały znany materiał słowiańskich epicznych pieśni trzeba poddać specjalnej analizie porów.nawczej w celu ujawnienia w nim śladów najdawnie}szych form i rodzajów eposu ludowego, Dagmar Klimova-Rychnov,j (Praha) w artykule Die Folklore und Migrationsstromllngen omcl\\'ia zagadnienie baelania małych ruchów migracyjnych ze wsi: sezonO\V~'('h robotników, rzemieślników, woj'skowych, ludności bezr<llnej itp. Chod;r.i o badanie wewn<:lrznych prawidłowości w kształtowaniu specyficznych form folkloru \\. t~'ch grupach oraz związanych 7. migracją tego typu zagadnień infiltracji, fluktuacji, eg7.0gamii i innych zjawi~k społeczno-etnicznych. Mi.kromigracje, jak twierelzi autorka, po;r.oslawiają w folklorze bardziej wy.raźJH! ślady niż duże .skupllika et nic;r.ne. Aulol'1,a zajmuje się głównie sprawą tworzenia i wymiany dóbr folkloru \\. warunkach sqsiedzkich kontaktów, enklaw językowych i ukazuje możliwość rekunstrukcji migracji historycznej z P01110GI analizy folkloryslycznej. chen lind Bulgaren �298 Recenzje, przeglądy IGydawnictw i c,zasopism Na kOlku tomu zamieszczona etiologicznych dotyczących walki guerres jest, tejże autorki, dalsza czt:ść katalogu tekstów z Turkami w opowiadaniach ludowych, pl. Les dans les narrations populaires II. Les recits etiologiques. Catalogue. turques Medard Slovenski Ljubljana Etnograf. Letnik XXIII-XXIV, Slovenski 1970-1971. Tarko etnograf.ski muzej. ·1972, .ss. 153. Tematyka recenzowanego rocznika słoweńskiego muzeum etnograficznego sl,upia sil; w zasadzie wokół kilku problemów z zakresu kult my materialnej. Znajdujemy tutaj opracowania zagadnień związanych z bud'Jwniotwem, meblami, strojami, sprzt:tem chmielu oraz zakresem pojęciowym twól"Czości ludowej, którymi aktualnie zajmowano się w dziale naukowym muzeum, Dwa z ni,ch mają charakter uogólniający. Są to referaty, które zostały wygłoszone na konterencji muzealnej w Lubljanie w 1969 1'. Im właśnie warto się bliżej przyjrzeć. Gorazd Makarović zastanawia się w ,swoim wystqpieniu zatytułowanym Kaj je ljudska umetnost What is the Folk Art nad zakresem pojęciowym twórczości ludowej. Przytaczając pokrótce panujące dotąd w nauce poglądy, reprezentowane przez A. Riegela, A. Spamera, A. Hausera, A. Haberlandta, H. Neumanna, J. Strzygowskiego i W. F'raengera przedstawia następnie własne .spostrzeżenia na len lema\. Makarović stwierdza, iż twórczości ludowej nie można uważae za oryginalną arlyst.ycznie, niezależną i uniwersalną kategorię w czasie i przestrzeni (I.judskic umetnosti kot gorije ni defined likovne, bilo umetnostno mogoce as an artistically samostojne, utemeljeno opredeliti independent casorno - uni'Uersal folk in prostorska art category could univerzalne not in time authentically katebe and space). W ba- dania<:h należy ją traktować jako <:ałość struktur'alnie powiązan'l z życiem niższych warstw społecznych. Drugi referat, to wypowiedź Mar-iji Makarović, znanej w literaturze słoweliskiej badaczki w dziedzinie włókiennidwa i od-zieży, na temat słoweńskiego stroju ludowego pt. Narodna nosa - The National Costume. Aulorka twierdzi, iż taką rangę uzyskał strój sIoweń,ski dlatego, ponieważ był powszechnie noszony od drugiej polowy XIX w·ieku przez niższe warstwy społeczne, a z okazji różnych obchodów narodowych także przez ziemiaństwo jako wyrc.z odrębności et.nicznej. Dokumenlowano w nim tę odrębn<lść wobec ;wborców, później szczycono się nią wobec innych ugrupowań etnicznych Jugosławii, Wspótcześnie slrój ten jest. alrakcją dla licznie odwiedzających Słowenię turystów. W swoim wystąpieniu Makarović pn:eprowadzila interesujący wywód na lemat przeobrażeń jakie pn:echodzil pod wpływem zmian ekonomicznych, polit.ycznych i społecznych strój ludmvy w poszczególnych okresach historycznych, zanim zdobył sobie WSIX)lllnianą wyżej rangE;. R(}'!-waż,mia autorki uzupełnia 20 udanych fotografii; szkoda, że nie zosla!y one wykonane w kolorach naturalnych. Komunikat Angelos Bas, Obimnje hmelja na kmecfcih posestvih tv Savinjski dolini The Gathering oJ Hop on Peasants' Fanns in the Savinjsfca Valley jest ulxlrządkowanym zestawem zebranych przez niego malerialów dotyczących sprzęlu chmielu. Aulor przedslawił w 32 punktach odpowiedzi k\Vc~li()ł1ariuszowl' (każdą �Recenzje. przeglqdy wydawnictw 2!J!) i czasopism w trzech przekrojach, tj. do 1914 r., w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej) c1otyc:r.ące pos:r.czegÓlnych faz zbioru chmielu. Uzyskane dane pochodzą :r.l:3 wsi (w każ.dej od dwóch producentów chmielu zwanych hmeljarami). W pracy zamieszczono kilka [otogarfii niektórych faz sprzętu. O malowaniu chłopskich mebli pisze Anka Novak w: Poslikano pohistvo v Dolini BellLalte Mobel in der Dolina. Artykuł zawiera obszerne opisy malowideł umieszczonych na skrzyniach, kolebkach, łóż!{ach i drzwiach pl'ZechQwywanych w słowcI1skich muzeach. Zwyczaj malowania chłopskich mebli przyjął się, zdaniem autorki, w epoce renesansu. Wówczas pojawiły się pierwsze wiejskie warsztaty zajmujące siG przyozdabianiem sprzętów. Przy malowaniu wykonawcy stosowali początkowo motywy geomell'yczne oraz symetryczne wici. W okresie baroku, aż po lata siedemdziesiLlte XIX w., malowano przedmioty w różne wzory kwiatów, serc i wici, a w okresie międzywojennym przyozdabiano meble w motywy re1Jigijne. Cena Avguiitin w: Zeleni kamen v gorenjski arhitekturi Der gl'une Stein in ArchitektItr von Gorenjs/co pisze o zastosowaniu w budownictwie specjalnego kamienia pochodzenia wullGmi'cznego, zwanego trasem. Wykorzystywano go od XVI wieku do wyrobu portali oraz {lbramowań {lkiennych wmurowywanych w k{lściółkach wiejskich, w chałupach zamożnych włQścian oraz w rezydencjach ziemian. Autol' przebadał zachowane i-ch przykłady w terenie. Przeprowadził także wywiady z rzemieślnikami i użytkownikami oraz uzupełnił p{lszukiwania źródłami archiwalnymi dając w sumie interesujący wywód wykorzystywania sur{lw·ca, działalności produkcyjnej warsz!'a!ów oraz opisy w~'tworów i ich ornamentów ilustrowane kilkuna·stoma trafnie c!obl'anymi :~djęciami. Rocznik uzupełniają: komunikaty D. Drljaca o jugosłowial1skich etnogl'a[i.cznych filmach dokumentarnych, F. Sarra o wy'stawach muzeum w Ljubljanie i A. Novak () ekspozycji mm:eum w Kranj oraz bibliografia zawartości czasopk;ma "Slovenski Etnograf" roczniki I-XXII. Omawiany zeszyt został bardzo starannie wydany. Zadbano o jego szalę graficzną ·i okładkę. Jeśli ·chodzi o treść - czytelnik otrzymał przekrój aktualnej działalności naukowej muzeum. Szczególną wartość przedstawiają wywody na temat Łwórcwści ludowej {lraz strojów. Walerian lA'!t.opis. Jahresschrift de.s Instituls V{llkskunde. Nr 17, Baul7.en 1971. fLir sorbische Volksforschung. Sobisiak Reihe C - Om'lwin.ny rocznik zawiera, pod{lbnie jak dwa p{lprzednie, serię art.ykułów specjalnie przygotowanych dla upamiętnienia kilku rocznic cenionych w NRD naukowców. Znajdujemy w nim rozprawę poświęC{lną Pawłowi Ned{l (pol'. nr H!l2 i 13 "Letopisu"), d{ltYCZ;-IC<l puszukiwań archiwalnych {ll'az znaczenia źródeł historycznych dla prac etnograficznych (G. Kettmann). Następna l'{lzprawa o brjazyńskim malarstwie ścienn.vm (P. Findeisen) przeznaczona została dla Fritza Lofflera z okazji jego 70-tej rocznicy lII'oclzin. Pozostałe poświęcono Pawłowi N{lwotnemu, redaktorowi naczelnemu .,Letopisu" i równocześnie dyrektorowi instytutu, w związku z ukończeniem przez niego sześćdziesiąteg{l roku życia. Dotyczą {lnl' problemów baclawl'z.\'C'h nad wspólcze;mości'l (Z. Musial), .specyfiki serbołużyckich pieśni ludo\\')'ch (D. Kobida) oraz sposobów życia mbolników leśnych (M. Schober), �300 Recenzje, przeglądY wydawnictw i CZaS01Jism Paweł Nowotny, notabene przedwojenny absolwent filologii p·olskiej UAM IV Poznaniu, od dwudziestu już lal kieruje instytutem serbołużyckim IV Budziszynie. Na lym stanowisku dal .się poznać jako niezrównany organizator oraz inicjator różnych przedsięwzięć naukowych. Przypomniał o tym czytelnikom P. Nedo w otwierającej rocznik wypowiedzi. M.in. dzięki NOIVotnel11u zdob.vla sobie s{)raiJistyka odpowiednią rangę IV ramach .sławistyki nie 1..\'11;:0 w NRD, ale również szcroko pUl:a jej granicami. Na podkreślenie zasługują jego koncepcje !Jadań nad współczesności~l oparte w pewnym .stopniu n<ł naszych c1oświadc~eniach. Ich zacz<]tkiem były obserwacje w Rac1ibor ("Niel,tórc wnios'ki z s·ocj{)logic;mych badat'l \V Radworju H)(j5"). Dalszą konty.nuację stanowily bnclani;l puszczmiskiej wsi Panvil.z (wyniki opublilwwane w 1972 r.). V/reszcie podstawowc zn<łczenie ma obserwacja udziału Serbołużyczan \V budownictwie socjalizmu (197U). D<>dać należy, iż dotychczasowa działalność Jubilata została wysoko oceniona zilrówno pl'ZCI: władl.e państwowe, jak i instytucje nuko\Ve, czego c1{)wodem są otrzymane w'yróżni~,nia. tytuły i nagrody. Spośród opublilwwanych w roczniku \vs]Jomnian,\'ch rozpr~l\V na szczegóJIl'l uwagę zasługuje artykul Zygmunta Musiata, E'iniye Gru1lflproblenw del' sorbischcn Volkslol'sc/mng bei Twmplexen Gegenwartslorschungen. Autol' przedstawia w nim niektóre podstawowe problemy lu';;yckich badań ludoznawczych, J'YJre należy rozwiązać \V ramach kOlupłeksowego tematu "Serbowie IN socjalizmie" (Die Sorben 'im Sozial'ismus). Obserwacją należałoby według niego objąć dolwnujące siG przeobrażenia w .sposobie życia ludności serbołużyckiej. Główną uwagę winno ~ię ,~kupić na formach współży'Cia brygad pracowniczych w przemyśle i rolnictwie pudczas pracy i poza nią, a dopiero w dalszej kołejności przeanalizować ';;ycie rodzinne tychże grup pr.acowniczych. W obserwacji winno ,~ię uwzględnić elementy kulturowcwłaściwe dla .społecznej działałności produkcyjnej w fabrykach i sp{)łc1zielniach produkcyjnyd1, w tym organizowane uroczyswści i święta przedsiębiorstw oraz udział kh w obchodach Swięta Kobiet, 1 Maja, Dnia Republiki, Dnia Górnika czy Dnia Chemika. Przebadać winno się również rolę przedsiębiorst.w w dobztalcaniu pracowników, w organizowaniu im wypoczynku, .sportu oraz w zapewnieniu robotnikom świadczeń .socjałnych. Uwzględnić należy również oddziaływanie zakładów pracy na ży'Cie moralne, kulturalne swoich pracowników oral: wychowanie społeczno-ideowe oraz podejmowanie przez nich czynów .społecznych. W badaniu ';;ycia rodzinnego należałoby obejmować strukturę społeczn;1 rodl:in, zwyczaje rodzinne, w tym upowszechnianie socjali.stycznego przyjmowania młodzieży do spułeczności (przeciwstawność dla konfirmacji - soz'iaHst'ische Jugendwe'ihe) zwyczaju nie znanego w naszej kulturze narodowej. W swojej propozycji badawczej nie uwzględnia Musiat laickich zwyczajów ślubn.vch i pogrzebowych, przyjmujących ,~ię u nas. Obsenvacj~ obejmuje natomiast święta rodzinne i udział w nich krewny<'11 i znajomych; prace kobiety -- zawodowe, domowe i wychowawcze; zmiany w życiu rodzinnym spowodowane przechodzeniem od pracy na roli do przemysłu oraz "przyzwyczajenia" w pożywieniu i ubiorze. Pominięto w tym układzie również zagadnienia związane z przeobrażeniami zachodzącymi w wyposażeniu mieszkali, w higienie, w zajęciach u1>o('znych itp. PrOp{lllOWane problem.I' mają znaczny w.vdźwięk spoleczno-polityczny. Artykuł Gerharda Kettmanna. Zlll' Bedeutung historischer QtLelLen unc! i1rchir.fol'schungen liil' die Volkslwnde im siichsischen Hallin wykazuje, iż wyjaśnienie niektórych pocls.tawow,Ych elementów kulturow.vch jest możli\\'(' tylko pl'Z.\' p()moc~' źródeł archiwaln.l'ch, o czym nic zaw·szc chc<l pamiętać e1nograro\\'it'. Na potwierdzenie swojej tezy Hulm' przylacza banlw inleresuj'lce prl:yJd;l<1y z z;1kresu łui.yc- �Reccn:je, przcgl·ą<ly wydawnictw 301 i czasopism kich zwyczajów Z:łpustnych (Fastnachtzeit) z XV-XVIII w. Polski czytelnik znajdzie w nich .'>poro nawiązilll do naszych warunków i praktykowanych u !las zwyczajów. Praca Manrreda Schobera, Arbeitsund Lebens!'erhiiltnisse der Waldarbeiter i III EL!J,wmtl.steinge/)irge dolyczy kultury grupy zawodowej robotników leśn~;ch. W I:\m roczniku opublikowano pierw.szą jej część, historyczno-gospodarczą, pod lylułem A1'!Jeitsu'eise des WaldU1·beitel'.~ und seine soziale Lage. Dl'uga, dolycząca wyłącznie kultury. znajdzie się w na~.lępnym zeszycie. W tej części swojej pracy Schober przeclstawia tradycyjnym sposobem, w rozwoju historycznym, wykorzystuj,!c żl'(ldła archiwallll' i wywiady terenowe: sposoby wyuczenia zawodu, kategorie pracownik,')\\, oraz warunki pracy i plac,", ubiór roboczy, narzędzia, deputat \V drzewie. drogę (]{l pracy, ubiezpieczenia, zapomogi itp. zagadnienia, W nil-których opisach autor omówił dan~' problem także od strony etnograficznej. Praca zaopaIt'zona jl-sl w bardzo interesujący matel'ial ilustracyjny, w tym kilkanaście fotografii .sprzC'd piE'rwszl.'j wojny światowej, przedstawiający wszystkie fazy pracy \\' lesie. Muzykologa zainterl.'.suk z pewności'1 systematyka serbskich pieśni ludowych (Detlev Ko\)e!a, Formale Spezifika des sorbischen Volksliedes), natomiast hi;;toryka szluki artykuł przedstawiający opisy wraz z fotognlfiami., odkrytych w J!)54 r. rresk,',w wiejskiego kościólka (Peter Findeisen, Die I3riesne1' Wandmale1'e'i von 1486). W ~umie intereslIjqca lektura, wzboga·cającn w znacznym stopniu dotychczasowy dorobek z zakresu etnograli i slowiallskiej, Na podkreślenie znsługują problemy związane z \Vsp(>łczl'sn~'mi prze{)brażeni[lmi kuHul'owymi. Walerian Naro!lna 1cnji::el'llost. Sobisiak Pl'iredio Vlnrlnn Nectić. Beograd 196f;, ss. 528. Drugi t.om ser ii Srpska knjizevnost 1L knjizevnoj kritici (Literatura ser1:J.ska \\' kryt.yce literackiej) -- praca zbiorowa pod redakcją prof. Vładana Nedicia pt. Nal'odna knjizel'/lOst (Literatura ludowa) -- jest rodzajem antologii. Zawiera wyb(lr najważniejsz"ch prac folktorystycznych dotyczących twórczości ludowej narodów jugosłowi,lIiskich, zwłaszcza Serbów. Nedić pominąl prace ni.eaktuałne i mniej wartościowe, podaj:lc jedne w całości, inne zaś w ury\\rkach. Publikacje tego rodzaju ciesz'l się w Jugosławii dużym powodzeniem, Naroclna knji{;emtDst tralnie prezentuje 130-letni dorobek badaczy folkloru serbskiego, a lakże w pewnym stopniu i pozostałych ludów jugoslowiańskich. Dotąd nie ma jt'szcze oprac{)\vany-ch dziejów fotklorystyki jugosłowiańskiej i dlatego zredagowana przez Nec\icia pozycja jest cennym informatorem o bogatych tradycjach kultury duchowej Jugoslowian, Wielonarodowa Jugosławia z mozaiką kultur ludowych była i jest ciekawym terenem badań folklorystycznych, l'oczclwszy od pierwszy-ch lat XIX wieku, kiedy niestrudzony entuzjasla lolkloru serbs,[dego - Vuk Stefanović Kal'adzić - odkrył piękno i bogactwo serbskiej pieśni ludowej, po dziś dzień zdobywa ona coraz nowych miłośnik6w. Serbskimi pieśniami ludowymi zachwycali się jak wiadomo - Goethe', Puszkin, Mickiewicz. Nie slabnie i dziś sława pieśni ludowych �302 Recenzje. pl'zeglqdy wydawnictw i czasopism Serbów oraz pozosl:alych narodów Jugosławii, nie tylko w ich ojczyźnie, lecz także poza jej granicami. Przyklad<:"m tego może być omawiana książka, w której zamieszczone zostały prace naukowe folklorystów rodzimych, jak też zagranicznych. Znajdujemy t.u wypowiedzi Karadzicia, Goethego, J. Grimma, Mickiewicza. a takżc prace PavIa Popovi.cia, Gerharda Gesemanna, Aloizego Szmausa, Vidy Latkovicia oraz współczesnych - Maximiliana Brauna, Alberta Lorda, Vladana Ncdicia, Vojislava Gjuricia, Nikolaja Banasevicia, folklorysty rosyjskiego Nilm1aja Kravcova i wielu innych badaczy jugosłowiańskich. Książka składa .się z trzech części. W pierwszej (s. 11·-45:l) znajdują się prace poświęcone zagadnieniom związanym z epiką i liryką 1udow,! (4~ autor(,w), w drugiej (s. 457-502) omawiane są bajki (6 autorów), w trzedej zaś zamieszczono rozprawę pióra Lazy Kosti'Cia () dramacie ludowym (s. 505·-517). W zakończeniu podane są metryczki zamieszczonych tu materiałów zawierające nazwiska autorów, tytuly prac oraz miejsce i rok ich wydania. Tego typu antologie spełniają pozytywną rolę. Umożliwiają folklorystom zajmującym się twórczością ludową Jugosławii korzystanie z najważniejszych prac, jakie ukazały się na przestrzeni ostatnich 150 lat. Jakkolwiek materiały poświęcone są twórczości ludowej wszystkich narodów jugosłowiańskich, jednak - jak wspomniano - z wyjątkiem :l lub 4 prac, gdzie omawiana jest twórczość innych narodów jugosłowiańskich, wszystkie pozostałp poświęcono folIdorowi serbskiemu. Na podkreślenie zasługuj,! prace o lir~'ce ludowej V1adana Nedicia, o epice Svetozara Maticia, Bogdana Popovicia, Henryka Baricia i Radovana Medenicy, o pieśniach hajduckich SaUci Nazicia, o utworach partyzanckich Izidol'Y Sekulicia oraz o śpiewakach ludowych Vidy Latkovicia, Miłorada Panicia-Supera, Vladana Nedicia. Stanislava Vinavera oraz Alberta Lorda. Ciekawe są artykuły Nikolaja Banasevicia i Miros1ava Pantici,l c1oty'czące historii folklorystyki jugosłowiańskiej. Tematyka prac jest różnorodna. Mimo to taki zestaw ułatwia rozwiązanie wielu zagadnień nurtujących wspólczesnych badaczy folkloru narocl<"l\v jugosłowiańs.kich. Kole Simkzijew T·raditiones. Acta Instituti Etnographiae Sloveniorum. Vol. l, Ljubljana Slovenska Akademija Znano.sti i Urnetnosti. Razred za F'iloloska in Literarne ss. 2·26. 1972. \,pde, W ostatnim okresie słowiańskiej etnografii można zaobserwować rozwoJ prezentacji dorobku poszczególnych placówek etnograficznych na łamach coraz liczniej ukazujących się nowych periodylców. Trend ten uwidacznia się silnie i w Jugosławii, gdzie &pecjalistyczne periodyki ukazują się niemal we wszystki'ch republikach, na terenie których działają organizacje etnograficzne. Począwszy od 1972 r. poprzez Traditiones reprezentowana jest etnografia słoweńska. Droga do własnego pisma nie była łatwa. Warto pokrótce przypomnieć historię etnograficzno-organizacyj,nej działalności w tej republice, bowiem prezentowana publikacja - jako zeszyt pierwszy nowej serii - ma charakter rocznicowy. Wydaw- �R('('('n,je, 1"'Wl]llJ</y wy</awnictw 303 i czasopism ca - Instytut Etnologii Słowel1skiej, lXlprzez stworzenie tego periodyl<u, rezygnując z wydania publikacji jubileuszowej, pragnął uczcić 25-lec:ie powojennych badań etnograficznych podjętych przez powolaną w 1947 r. Komisję Etnologii Słoweńskiej, Z Komisji tej w 1951 r. wyłonił się Instytut Etn{)logiczny, który wskutek trudności kadrowych i urganizacy jnych nie mógł w pełni realizować bogatego programu działalności, obejmującego wszystkie działy' kultury ludowej, Wysunięty około 1954 r. projekt wzmocnienia Instytutu przez połączenie z mającym już dużą tradycję i zasłużonym Instytutem Etnomuzykologii (utworzonym w 1934 r,), zrealir.owany został formalnie dopiero w 1971 1', Problematyl\Cl zawarta w omawianym zeszycie, będąca odzwierciedleniem główneg{) kierunku pr<lC badawczych prowadzonych w Słowenii, doty'czy wyłącznie kultur\' spdecznej i duchowej, a niektóre rozprawy poświęcone zostaly folklorowi muzycznemu tego regionu. W dziale artykułów można znaleźć m,in. ciekawe pozycje oparte nu szerokim materiale porównawczym, dotyczącym pochodów przebieraI1ców w okre.;ie Nowego Roku (Helena Lozar-Podlogar), zwyczajów obrzędowych w Słowenii (Niko Kuret). Z dziedziny folklorystyki wymienić tutaj należy opracowania Zmagi Kumem dotyczące porównania słoweńskich wyliczanek z austriackimi i południowo-niemieckimi oraz Mirko Ramovsa G "Idowym tailcu słoweńskim potrkan, jego typach i zasięgu występowania. Na ,o;zczególn'l uwagę zasługuje artykuł Vilko Novaka, który omawia działalność w Słowenii naszego rodaka, Emila Korytki. Jak wiadomo, Emil Korytko, zesłany do Ljubljany za działalność rewolucyjną w 13:37 r., rozpoczął tu pod wpływem poety Fr. Preśera pracę nad encyklopedią (pisaną w języku polskim) o kulturze ;;łoweńskiej. Tom pierw'5zy encyklopedii miał zawierać opis 'kultury materialnej i duchowej oraz literatury łudowej Słowenii. W 1838 1'. Korytko opublikował odezwę do przy jaciól, w której zaapelował o zebranie i dostarczenie mu materiałów o zwyczajach i wierzeniach ludowych, o literaturze itd. Było to pierwsze wezwanie do zbieranin materiałów dotyczących .słoweńskiej kultury ludowej. Autor artykułu publikuje nieznaną dotychczas, odnalezioną w spuściźnie Korytki konce,pcję odezwy, porównując ją z oryginałem. Na podfitawie listu Korytki do Bartkowskiego, V. Novak rekonstruuje program działalności Korytki. Zamieszcza także niedrul;:owaną część jego artykułu, w którym znajduje się wyjaśnienie szeregu nieznanych dotychczas fragmentów działalności E. Korytki. Opracowanie V. Novaka powinno być szerzej udostępnione czytelnikowi polskiemu. W dziale materiałów znaleźć można liczne przyczynki z zakresu kultury duchowej i folklorystyki. Nadto w zeszycie zawarto kronikę, bibliografię prac w językach obcych etnogral'ów sloweńsbch oraz miscellanea. O przyszłym profilu pisma dowiadujemy się z wstępu. W artykule programowym stwierdzono, że dalsza koncepcja wydawnicza poszczególnych numerów wyłoni ,się w trakcie pracy. Jej podstawą jest założenie, że pismo w,inno dać czytelnikowi pogląd na całokształt prac badawczych prowadzonych w republice, z tego też powodu dążyć się będzie do rozszerzenia kręgu zainteresowań w kierunku kultury materialnej. Jednocześnie zajdada się, że dobór dalszych tematów nie będzie ograniczany, gdyż jedynie szeroka wymiana myśli i poglądów da oczekiwany efekt. W zakończeniu należy podkreślić trafny, bo adekwatny w stosunku do zawartości tytuł pisma, Nazwa Traditiones, jak stwierdza redakcja, wywodzi się z przekonania, że tradycja jest prawdziwym przeclJmi{)tem badań etnologa. Andrzej Brencz �:Wl Rccen.':jc, )H·ZC'Olqr1.lIw!/dawnicfw i czasopism Zbornik Slovenskeho Nlt1'odneho M {fzea. Etno~rnfia. Slovenskc Naroclne Ml\zeum w Martinie, ss. 2-l7. l. I::' flocznik LXVI. Inn. Kolejny rocznik "Zbornil.;:a", stanowiący zarazem tom trzynasty serii elnogr;J,ficznej, poświęcony został pamil;ci prekursor!)w słowackiej etnografii: KriStofovi Chorw{\tovi i Pawolovi Solhanovi oraz dedykowany _. z racji 70-tej rocznicy urodzin - słowackim etnografom i muzealnikom: dr Janovi Mjartanovi oraz Michalosovi Markusovi. Życiory.sy ich, ze ;szczególnym uwzględnieniem całokształtu dorobhl naukowego, otwierają omawiany tom. Problematyka zcnvarta w publikowanych artykuIach ..- ma.ią('ych charakter opisowy i przyczynkarski - jest zróżnicowana. Większość rozpraw poświęcono w~'branym zagadnieniom z zakresu kultury materialnej, s.-:czególnie buclownicl wa. a także z zakresu sztuki ludowej. Oprócz prac autorów słowackich, praeownik{)\\' Muzeów w Martinie, Bratysławie, K{lszycach i Trnawie, zamieszczono praCl' elnografów bułgarskich. Do ciekawszych prac zaliczyć należy rozprawę Igora Kriśtka, [)oświl;COllą zagadnieniom zróżnicowania i organizacji rzemiosła kowalskiego. Autol' w oparciu o materiały poch{)dzące z terenów północno-zachodniej Słowa{;ji, na podstawie kryteriów ekonomi{;zno-.społecznych wyróżnił i określił posz·czegól'ne kategorie zawodowe w rzemiośle kowalskim, wykazując jednocześnie głębokie powiązanie nowych kategor.ii kowali (powstałych wskutek przemian społeczno-gospodarczych) z traclycyjną kulturą ludową. W dalszej części śledzi autol' wpływ Irad.veji na procp,; zdobywania kwalifikacji w rzemiośle kowalskim. We wnikliwym, opartym na bogatych materiała{;h artykule dotyczącym typologii cech budownictwa ludowego w rejonie dawnego Tekova, Andrej Polonec omawia i analizuje poszczególne zachowane tradycyjne formy budownictwa pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, wykazując ich powiązania z warunkami geofizycznymi oraz historyczną i gospodarczą przeszłością tego ciekawego regionu. Artykuł Viery Kiejlowej, poświęcony pełnemu opisowi drewnianej cerkiewki w Maty,sowej, jest między innymi efektem prac badawczych prowadzonych przez Muzeum w Koszycach na terenie wschodniej Słowacji. Obiekt, opisany przez autorkę niezwykle starannie, jes't charakterystycznym przykładem budownictv •.a łemkowskiego występującego na tym terenie. Ciekawy opis małych młynów wodnych, zwanych haradzejkami, pochodzących z początku XVIII w. i zachowanych w okolicach Plovdiv, pióra Eleny Kolevovej z Muzeum Etnograficznego wPlovdiv, jest interesuj,jcY!T\ pn:ycz~'nkiem zarówno dotyczącym budownictwa ludowego, jak i technilci mlynarstwa wiejskiego. W kolejnych dwóch artykułach omówiono na podstawie zbiorów Zachodniosłowackiego Muzeum w Trnavie wybrane zagadnienia sztuki ludowej, a więc malal'stwa ludowego na szkle (Irena Pisutova i Drahomira Pillova), oraz charakter~'stykQ zdobnictwa wyrobów garncarskich (Drahomira PiJlova). Milowan Chlebana w swym £lIiykule porusza niektóre zagadnienia z zakresu pasterstwa, skupiając s\\"l llwagQ na wypasie bydła rogatego w Rejonie Pogórza Spiskiego. W dziale materiałów i archiwaliów opublilwwan{) wypisy <Irchiwalne dotyczyce dziejów włókiennictwa na Orawie (E. Kovalikova) oraz lustracji gospodarstw chł{)pskich dwóch kategorii poddanych: ieHam, tj. małorolnego chłopa z końca XVIII wieku i mieszczanina z początku wieku XIX (Slavo Chury). Kolejny dział poświęcony jest muzealnictwu etnograficznemu, w którym zarejestrowano wszelką działalność na tym odcinku. Znaleźć tu można Ul"tykul dotyczący całokształtu dot~'chczasowej działalności Muzeum w Trencine, działalność Cislerreichischer Frcilicht- �Reccłn<:)e, museum przeglądy wyd!LtVnictw i czasopislYl kolu Gra.:w (.rosef Vai'eka) oraz Parku Elnograficznego Elai' w Bułgarii (L, L Donkov), Ciekawy i bogato ilustrowany rocznik zamyka dział recenzji. Zróżnicowana problematyka poruszana na łamach omawianego tomu stanowi, jak się wydaje, odzwierciedlenie aktualnych zainteresowań indywidualnych etnografów słowackich i kierunków prac badawczych prowadzonych przez muzea działające na tym terenie, w SlUbing w rejonie Gabrovska Andrzej 20 - Lud, tom LVIII Brencz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3145e32de5ebc931a711b1d062d36c3.pdf 9f86eee98566cc9e90e8930729a5018a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1378 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.167-279 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J Lud, J. V. Bromley, Etnos etnografia, Izdatielstvo "Nauka", Moskva E t, 59, 1975 1973, ss. 280 -+- ~ nlb. Prof. Julian W. Bromley, dyrektor Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk w Moskwie, uwieńczył wieloletnie swe zainteresowania zagadnie:1iami przedmiotowymi i teoretyczno-metodologicznymi etnografii, którym dał wyraz .JUŻ \V wielu artykułach i rozprawach, syntetyczną, zwartą i pełną publikacją książkową. Budzi ona i będzie budzić niewątpliwie najwyższe zainteresowanie z racji Lawartego w niej ogromnego ładunku myślowego dotyczącego najistotniejszych ,.praw współczesnej etnografii (etnologii) ładunku należycie uporządkowanego, zsyntet.yzowanego, do końca przemyślanego i wyważonego oraz przedstawionego w formie klarownej i przystępnej. Od razu można stwierdzić, że książka Bromley'a :1aJeży do najlepszych pozycji światowej literatury etnologicznej ostatnich lat, O treści książki informuje najbardziej zwiężle notka w języka rosyjskim i angielskim zamieszczona na odwrocie strony tytułowej. Oto jej brzmienie: "Książka zawiera \viclostronne rozważania o zadaniach etnografii - nauki o ludach świata Ictnosach), analizuje jej tradycje, jej stosunek do takich nauk pokrewnych, jak historia, archeologia, socjologia, folklorystyka, antropologia, gcografia i in. W związku z okrcsleniem przedmiotu etnografii autor poświęca szczególną uwagę takim r,iezbyt dotąd rozpracowanym aspektom teorii etnosu, jak odróżnienie etnosu od innych form społeczności (wspólnot) ludzkich, wąskie i szerokie pojmowanie etnosu, hierarchiczna struktura społeczności etnicznych i ich typologizacja, etniczne funkc,ie kultury i psychiki. typy procesów etnicznych itd. Jest to w radzieckiej literaturze :caukowej picrwszc monograficzne studium wspomnianego wyżej zakresu problemów. Książka jest skicrowana do osób studiujących nauki humanistyczne, słuchaczy i nauczycieli uniwersytcckich i tych wszystkich, którzy są zainteresowani przeszłością historyczną ludów świata oraz współczesnymi procesami etnicznymi". Pierwsza połowa książki zawiera wszechstronną analizę podstawowego zjawisi{a i pojęcia, jakim jest etnos. W oparciu o szeroko wykorzystaną i cytowaną radziecką ; światową literature; etnosocjologiezną, poprzez drobiazgową analizę pojęć i odpowiadająeyeh im r;:eezywistości, autor wydziela społeczności etnicznc spośród różnego rodzaju formacji ludzkich i ustala ich hierarchię. Na miejsce różnych w rozmaityeh jc;zykach oraz często niejasnych określeń na oznaczenie społeczności takich jak: lud, Volk, peuple, folk, narod itp. - proponuje jednolity termin: e t n o s, doląd zresztą już używany, jednak jeszcze szerzej nie stosowany. Koresponduje on jednoznacznie z nazwą dyscypliny (etnografia wzgl. etnologia), która ma właśnie :Cel przedmiot ową ludzką formację - etnos - jako od strony genetycznej hisLorycznie złożony i dynamiczny system, jako społeczność kulturową wyróżniającą się od innych analogicznych wspólnot zarówno grupowymi właściwościami kultury (język, religia, sztuka, twórczość słowna, obyczaje, obrzędy itd.), jak i pewnym stopniem świadomości etnicznej. Aby być w zgodzie z historyczną zmiennością i aktualną �1(;8 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c?asopism złożonością zjawiska, autor proponuje zróżnicowania; etnos w vv'Gższym pojęciu proponuje określać jako e t n i c o s (skrót: ECOS). Odpowiada on mniej wit;ce, naszemu określeniu: narodowość, a więc obejmującą całą daną społeczność etniczną niezależnie od miejsca jej zamieszkania i wlączenia w określone organizmy polityczne. Etnos w szerszym pojęciu e t n o s o c j a l n y o r g a n i z m (ESO), odpo wiadający w zasadzie naszemu pojęciu "naród" - a więc twór społeczno-etniczn;-' o określonej wewnętrznej więzi, strukturze społecznej i ekonomicznej organizacji. ECOS może wchodzić w skład kilku na raz tworówetnopolitycznych (państw), jak też z jednego ECOS może powstać kilka ESO (np. poszczególne narody i państwa arabskie) - i odwrotnie: jeden organizm polityczny może obejmować kilka etnosów (np. Rosja przedrewolucyjna). Rozróżnienia powyższe wydają się jasne i adekwatne, usuwające wiele spotykanych nieporozumień. Typologizacją społeczności etnicznych zajmuje siG autor zresztą jeszcze raz \1/ specjalnym (6) rozdziale. Na szczególną uwagę w tej części książki zasługuje precyzyjna analiza etnicznych funkcji kultury, jak też etnicznych aspek'uw psychiki. Analizy te pogłębiają znacznie poprzednie rozróżnienia, a opierają się - jak wszędzie - na obfitej a ś,vietnie wyselekcjonowanej literaturze. Specjalną partię poświęcono omówieniu endogamii jako "stabilizatora" etnosu. A znów roz, dział o procesach etnicznych analizujący wszelkie działające tu czynniki. wprowadza nas zarówno w prawidłowości rozwoju historycznego, jak i we \\'spółczesne zja\\'i>,,ka etnokulturowe i etnosocjalne. Niemniej interesująca, a zarazem niezmiernie pożyteczna, jest druga część praey dotycząca etnografii jako nauki badającej wspólnoty etniczne. Pomińmy tu nić'przekonywujące wywody o słuszności nazwy dyscypliny jako "etnografii" (a nie "etnologii", jak to jest szeroko stosowane w Europie i na świecie); jest to ty II;: (. tradycja, wywodząca się z historii nauki rosyjskiej. Pomińmy też mocno skompresowany rzut historyczny na rozwój tej dyscypliny. Interesują tu szczegiJlnie rozważania autora dotyczące określenia przedmiotu etnografii oraz stosunku tej nauki do wielu dyscyplin pokrewnych i sąsiednich, Jak wiadomo, różnie określano i różnie się określa dzisiaj przedmiot etnografii' lud (ludy), kultury plemienne i ludowe, wytwory kulturowe, człowiek itd. Bromlc-y podchodzi do tego zagadnienia wpierw od wyróżnienia dwóch pojęć: obieKtu i przedmiotu, co w duchu języka polskiego brzmi tautologicznie. W jęz. rosyjskim. to objekt i predmiet (c:ng. subject). Otóż obiektem etnografii sąpodobnie jak dla innych nauk (historii, socjologii, ekonomii, lingwistyki itd.) - ludy. Są tymi \\'szy~· tkie istniejące kiedykolwiek ludy wszelkich stopni rozwoju, od plemiennych, nicpiśmiennych, po wysoko rozwinięte; są tymi i etnikosy, i etnosocjalne organizm;-·. Stwierdzenie nie nowe, nabiera jednak wyrazistości przy rozważaniu p r z e dm i o t u badań. Otóż każda z nauk zajmujących się ludami interesuje się określon<] sferą życia tych wspólnot etnicznych. Dla etnografii tą sferą badań jest etniCZl1i\ specyfika, komponenty kulturowe w ich funkcjach etnicznych; badanie tych elementów, które składają się na etniczne odbicie danej formacji ludzkiej, które wy· różniają jedne etnosy od drugich; ale wchodzą pod uwagę także i takie cechy które są właści\ve wielu etnosom oraz te, które mają charakter ogólnoludzki. W społeczeństwach niepiśmiennych etnografia bada całą ich kulturę, zaś \\. spol!:czeństwach klasowych, złożonych i zróżnicowanych, poszczególne strony ich życiJ. badają nauki wyspecjalizO\vane. Dla etnografii pozostaje ich etniczna specyfika. przejawiająca się w różnych sferach życia i kultury, zwłaszcza w tradycyjnej Kulturze życia codziennego. W społeczeństwach rozwiniętych nacisk bada\\'czy przeno~; .'ię z kultury materialnej r.a sferę duchową. na zjawiska psychospołeczne. �Recenzje, przeglqdy wydnwnictw 169 i cznsopism Specyfika badań etnograficznych ujawnia się jeszcze bardziej wyrazIscle w dalszych partiach książki, gdzie jest mowa o porównawczym zestawieniu etnografii z innymi dyscyplinami badającymi również poszczególne komponentyetnosu. Autor zestawia więc etnografię z antropologią kulturową (zbliżoną najbardziej do etnografii), historią kultury materialnej, folklorystyką, z naukami o sztuce, etyką, reiigioznawstwem, etnopsychologią, dalej z archeologią, historią i socjologią, wreszcie z demografią, antropologią i geografią. Są to zestawienia nadzwyczaj pouczające, trafnie i klarownie przedstawione. Książka J. W. Bromley'a, opracowana - jak widać - w oparciu o osiągnięcia badawcze wielu kolektywów i indywidualnych wysiłków uczonych radzieckich ~ wielu pokrewnych dyscyplin, a także, jak wspomniano, o zdobycze nauki świato\':ej - godna jest polecenia wszystkim, którzy interesują się problemami etnografii. Ukazuje się ona bardzo na czasie. Właśnie w wielu krajach europejskich (np. Francja, Republika Federalna Niemiec, kraje skandynawskie) toczyła się i toczy dyskusja nad nowym samookreśleniem się etnografii. Ujawnia się tendencja ujednolicenia zarówno jej nazwy (najczęściej jako etnologia, a nawet jako "etnologia europejska"), jak i profilu - tendencja leżąca w znacznej mierze na tej samej linii, co omawiana tu pozycja. Książka Bromley'a jest w tej dyskusji niezmiernie cennym głosem. Zawiera ustalenia i propozycje, które na pewno nie przejdą bez echa, które - choć w wielu punktach dyskusyjne stanowią ważny krok naprzód \\" kierunku współczesnego określenia dyscypliny i wykształcenia się jej zintegrowanej postaci. Książka będzie na pewno tłumaczona na inne języki. Byłoby pożądane, aby jak naj prędzej mogło ukazać się jej polskie wydanie. Józef Studia Burszta socjologii, etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi D()Kraków 1972, ss, 436, Wydawnictwo Literackie. Red. Anna KutrzebaMarian Zychowski. z zakresu iJrowolskiemu. Pojnarowa. Księgę pamiątkową poświęconą wybitnemu uczonemu - a taką jest omawiana tu praca - bardzo trudno jest przedstawić zarówno w całości, jak i zajmując się poszczególnymi artykułami. Choć specjalizacja naukowa dezaktualizuje wzór XIXwiecznego polihistora, nie musi jednak ograniczać horyzontu badacza. Prawdziwa il1dywidualność uczonego zawsze skłania i skłaniać będzie do podejmowania bardzo r(Jżnych zagadnień. Wynika to zarówno z potrzeby oświetlenia już podejmowanych problemów, jak i z potrzeb związanych z uczestnictwem w życiu społecznym l z obserwowaniem go. Szczęście pełnego uświadomienia sobie i wyrażenia tego, ';0 stanowi wspólny mianownik wszystkich elementów badania, obserwacji i uczestnictwa jest udziałem nielicznych, naj wybitniejszych. W istocie jednak całkowita strukturalizacja tych wszystkich doznań i przemyśleń możliwa jest tylko w niepowtarzalnej sferze osobowości, a przekazać ją może - jak kiedyś napisał Kc>· zimierz Dobrowolski - tylko dzieło sztuki. W nauce zaś zamyka się ona głównie \\ kręgu bezpośredniego oddziaływania. Dlatego najwybitniejsi nawet autorzy, pisząc do księgi pamiątkowej prace, nawiązujące do tematów i zainteresowań bada\\'czych uczonego, nie mogą stworzyć dzieła o zwartej konstrukcji. Konstrukcj" �170 Recenzje, przegLqdy wydawn'ictw i czasopism tą jest on sam - bardziej niż to się da wyrazić w najlepszej biografii naukowej. A jednak tylko przez pryzmat osobowości uczonego można omawiać poświęconc mu dzieło zbiorowe. Mogą to być impresje osobiste, niepełne. I tu trzeba dodać. że osób może bardziej upoważnionych do spojrzenia jest wiele. Przecież obecnie czynnych jest w naukach społecznych kilkunastu samodzielnych pracowników naukowych, dawnych studentów Profesora. Ci spośród nich, którzy dysponowali informacjami o przygotowywaniu księgi, w dużej mierze zapełnili ją swymi pra· cami. Trudno wymieniać tu nawet nazwiska autorów i tytuły wszystkich 24 prac, które składają się na omawiany tom, Redaktorzy zgrupowali je w pięciu działach, obejmujących: 1. Studia nad życiem społecznym i kulturą współczesną, II. Prac~ dotyczące "Roli podłoża historycznego w zróżnicowaniu kulturowym", III. Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej, IV. Prace przedstawiające "Drogi rozwoju etnografii, socjologii i historii" oraz V. Prace prezentujące "Badania socjologiczne jako podbudowę działania". Całość uzupełniona jest wyczerpującą bibliografią prac Kazimierza Dobrowolskiego za lata 1916-1971 w opracowaniu W, Bieńkowskiego, obejmującą 253 pozycje. Tytuły tych działów dobrze sygnalizuj'1 szerokie nurty zainteresowań Profesora, choć oczywiście możliwe były rożne spo-soby systematyzacji. Specyficzny nastrój wytwarzają artykuły, poświęcone zagadnieniom bardzo ogólnym, refleksjom nad sensem i przedmiotem badań, jak J. Szczepańskiego o trwałości porządku życia społeczeństwa, W. Krzyżanowskiego o fikcjach w życiu społecznym, czy A. Pod góreckiego o socjologicznych iluzjach. Nawiązują one trafnie do owej świadomej, łagodnej, choć zatroskanej zadumy nad sensem życia i .lego naukowego oglądu, tak typowej dla Kazimierza Dobrowolskiego. Dalsze prace, jak A. Kutrzeba-Pojnarowej Główne zadania etnografii po/skid i jej kierunki współczesne, czy W. Kwaśniewicza o współdziałaniu interdyscyplinarnym w badaniach kultury współczesnej wsi - zajmują się w sposob bardziej ty .. powy dla ksiąg pamiątkowych miejscem Profesora w nauce, zwłaszcza zaś jego metodą integralną. Ujęcie to było stosowane chyba najbardziej wszechstronnie na seminariach Profesora. Ostrzeżenia, by śledzić synchroniczny zespół pr-t.Yczyn, by nie nadawać tradycji większego znaczenia, niż ją ona w danej epoce posiadała, splatały się z zachętą do uwzględniania najbardziej nawet odległych czasowo uwarunkowań badanej rzeczywistości, ale tylko w jej aktualnym, właściwym wymia .. rze, dotykały odwiecznego dylematu odwagi działania i ostrożnej odpo\',;icdzialności, teorii i diagnozy, a także właściwego korygowania ekstrapolacji dla celów prognozy. Wydaje się, że jeżeli nawet ujęcie integralne przekracza siły jednego człowieka, jeżeli brak zasady organizującej wysiłki całego grona zbyt wyspecjalizowanych współpracowników - koncepcja ta przypominana b~dzie zawsze, gdy w dyskusjach powracać będą mylące alternatywy w rodzaju "teoria czy empiria", ,.tradycja czy nowoczesnosć", a nawet "kultura czy natura". Z tym wlaśnie wiąże siq tak konsekwentne nawiązywanie do roli podłoża historycznego, o której zdają się czasem zapominać ci, których wciąga nurt polemiki z samą tylko anty-dialektyką. nurt także przecież z jakiegoś podłoża ,",'yrastający. Wiele prac omawianego tomu nawiązuje do tematyki prac Kazimierza Dobrowolskiego. Jest to o tyle trudne, że koncentrował się on raczej na ~zerokich problemach, dla przedstawienia których pretekstem były bardzo rl);:ne, wnikliwie prze,tudiowane tematy. Wskazywał też na konieczność widzenia bardzo wielu aspektóv: każdego tematu, a mnożenie oświetleń, ujęć i wydłużanie perspektywy ze wzgl~du na coraz wyższy szczebel uogólnienia były najbardziej wciągającym elementem dyskusji na seminariach Profesora. Ale tak jak terenowo najbliższe było mu zaw- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i 1'71 czasopism 5ze Podkarpacie małopolskie, tak głównym chyba tworzywem były intensywne studia nad strukturami osadniczymi. Dlatego i w tym tomie nie zabrakło tematyki struktur osadniczych i ich regionalnego uwarunkowania (M. Dobrowolska), ani prac o tradycjach kulturowych Podkarpacia (M. Karaś, E. Pietraszek, R. Reinfuss). Prace składające się na omawiany tom reprezentują różny szczebel uogólnienia. Obok rozważań metodologicznych są i przyczynki naświetlające ogólniejsze problemy, zgodnie ze stale powtarzanymi ostrzeżeniami Profesora przed niecierpliwością zbyt szybkiej syntezy. Zawsze jednak są to prace dążące, w myśl jego zaleceń, do pionierskiego podejmowania tematów nowych, a przynajmniej do wskazania ich nowych aspektów, do dostrzeżenia ogólniejszych nawiązań szczegółowych tez. Tak jak niełatwa jest charakterystyka tomu ze względu na tematykę i problematykę składających się nań prac, tak i trudno jest zawyrokować o ich wyłącznych związkach z socjologią, etnografią, historią, albo zdecydować się na wyeksponowanie w poszczególnych artykułach ich warstwy opisowej, refleksji, która jej towarzyszyła, metody budowy, czy podbudowy teorii. Nie można również ograniczyć się do refleksji nad znaczeniem badań naukowych, jako podbudowy działania tylko do prac ;:awartych w dziale piątym, bo właśnie Profesor uczył dostrzegać zalążkowe choćby możliwości takiej podbudowy w każdym właściwie badaniu. Może owo wnikliwe doszukiwanie się wielorakich implikacji każdej, rzetelnie skon·· struowanej tezy, a jeszcze bardziej pisanie z nadzieją na taką interpretację własnego tekstu nie jest zgodne z przyspieszającym się rytmem naszej epoki. Niemniej pozostanie chyba zgodne z zawsze niedopowiedzianą konfrontacją, którą nazywamy poznaniem. Być możc, uwagi niniejsze nie są wystarczająco informujące. Może i powinno to stanowić zachętę do lektury. Ale trudno było wyrzec się okazji do zanotowaniLl kilku skojarzeń, które r.ie będą mogły powstawać w naj młodszych pokolcniach badaczy. a których nie mogą zastąpić uprzejme, okolicznościowe wyrazy. Dotyczą one osobowości uczonego, który wskazywał, jak unikać zaburzeń równowagi pod-o miotu, procesu i przedmiotu poznania, a nie zatrzymywać się na martwym punkcie, ostrzegał, a zachęty uczył szukać w sobie i w życiu, proporcjonalnie nie do tego, co się otrzymało, ale do tego, co można dać. I chyba księga, czcząca jego jubileusz, dobrze temu daje świadectwo. K-rzys.ztof \'olkskunde. Faktenund Sonderschriften ss. 524, ilustr. 77. bu.rtstag. Analysen. des Vereins Festgabe fiiT fur Volkskunde Leopold Kwaśniewski Schmidt zum 60 Ge- in Wien. B. 2, Wiedeń 1972, Publikacja zawiera 44 wypowiedzi europejskich etnografów, poświęcone 60 rourodzin austriackiego muzeologa i badacza sztuki ludowej, Leopolda :jc!liT,idla. Każda z nich w większym lub mniejszym stopniu nawiązuje do rozwijanej przez jubilata problematyki badawczej, w tym prawie połowa dotyczy sztuki ludowej. Artykuły i komunikaty nie tworzą jakiejś określonej całości. Stanowią zbiór różnej wartości przyczynków. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. Wśród autorów, poza Austriakami, głos zabierają znani naukowcy z RFN, jak 1. M. Greverus, G. HeiIrurth, H. Moser, M. Zender, z NRD - U. Steinmann, Szwa,iL7.l1icy �172 Recenzje, pr?egtqdy wyda.wnictw i c?asopżsm carii - R. Wildhaber, Belgii K. C. PeeteI', Szwecji - G. Berg i Węgier T. DomatOr. L. Schmidt jest, co warto przypomnieć, autorem jednej z definicji etnografii. Dyscyplinę tę określił on jako "naukę o życiu przekazywanych tradycją porządków" (Volkskunde aIs Wissenschaft vom Leben in i.iberlieferten Ordnungen). Stąd też kilku autorów tej zbiorowej pracy nawiązuje w swoich wystąpieniach do powyższego ustalenia. Jubilat wydał w ciągu swego pracowitego życia ponad 1500 pozycji, z czego połowa przypada na różnego rodzaju mniejsze i większe prace, a druga na recenzje. W literaturze znane są jego pozycje książkowe dotyczące twórczości ludowej (słownej, muzycznej i teatralnej), zwyczajów i wspomnianej już sztuki ludowej. Kilku opublikowanym tu wystąpieniom warto poświęcić nieco uwagi I. M. Gr'everus w Kulturelle Ordnung rozwinęla definicję L. Schmidta w powiązaniu z ustaleniami A. L. Kroebera. Zdaniem autorki, sformułowany przez jubilata "przekazywany porządek" (i.iberlieferte Ordnung) obejmuje z jednej strony tzw. "siły trwania", z drugiej tzw. "funkcjonalne formy odbudowy". Oba te elementy w równyP.1 stopniu muszą być brane pod uwagę w analizie kultury. Do wspomnianej definicji nawiązuje również R. Pittioni w artykule zatytuło .. wanym Volkskunde aus dem Boden, odnosząc jej zastosowanie do średniowiecznej archeologii. Jej przydatność demonstruje Pittioni na przykładzie różnych znalezisk pochodzenia rzemieślniczego (garncarstwa, tkactwa, obróbki kości, kowalstwa oraz wot odkrytych podczas wykopalisk przeprowadzanych w kościołach). G. Heiłfurth w Mitteleuropiiische Austauschvorgiinge zwischen Sild und NOTfl in de'r sozialkulturellen Oberlieferung der Erzgebirges przedstawia w dość sugestywny sposób procesy wymiany społeczno-kulturowego przekazu w dziedzinie osad .. nictwa, zwyczajów, twórczości ludowej kultu religijnego oraz nauki. Zdaniem tego autora Rudawy Czeskie stanowią swego rodzaju linię podziału przemieszcz.ania si~ tych procesów. H. Koren przedstawia w Die steirischen Eggen. Ubersicht und Bestandsaujnahme rozwój brony styryjskiej od najdawniejszych form po współczesne. Autor dokonal ciekawej analizy rozwoju tego narzędzia, uzupełniając swoje ustalenia wieloma rycinami przedstawiającymi różne jego odmiany, od najprostszych do bardziej unowocześnionych. Ciekawe ustalenia zawiera artykuł K. Ilga, Das Brauchtum der dellischsiiim·· migen Siedler in Brasilien und Peru. lig jest znanym w Austrii badaczem emigracji (por. "Lud", t. 56, s. 331). Z przywiezionych, bogatych materiałów, przedstawia ty,,) razem dane o przeobrażeniach w zakresie praktykowanych przez emigrantów zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Autor relacjonuje ich rolę w kulturze życi<l w obecnym miejscu zamieszkania. Dostrzeżone przeobrażenia są dość typowe dla grup emigranckich. Zwyczajów dorocznych dotyczy także komunikat H. Gri.inn pt. Der heilige Abend in de-r Fab-rik omawiający upowszechniający się obecnie w zakładach pracy zwyczaj wspólnego obchodzenia wieczoru wigilijnego. Rozwijają go najczęściej robotnicy pochodzący ze wsi, zatrudnieni w hutach, koksowniach, gazowniach. elektrowniach i innych zakładach czynnych nieprzenvanie w ciągu całego roku. W wieczór wigilijny, podczas przerwy na posiłek, robotnicy urządzają sobie swe60 rodzaju wigilię; przygotowują choinkę, ustawiają prowizoryczny stół, a na nim przyniesione jedzenie, oczywiście wraz z piwem. Składają sobie następnie życzenia, śpiewają kolędy oraz wspominają dawne lata. Przyjmujący się zwyczaj tzw. "fabrycznej wigilii" zyskuje sobie uznanie wśród kierownictwa przedsiębiorstw. któ· �Recenzje, przeg!qcly u;ydawnictw i czasopism rych przedstawiciele biorą w nim udział obdarowując pracowników drobnymi upominkami. Komunikat jest interesującym przykładem rejestracji aktualnie przyjmujących się zwyczajów. Do ustaleń L. Schmidta dotyczących etnografii odpustowej nawiązuje także I. Baumer w Wallfahrt und Wallfahrtstenninologie. W swoim wystąpieniu ustosunkowuje się do terminologii i interpretacji poszczególnych elementów wchodzących w zakres tzw. kultury odpustowej. W sumie interesująca, godna polecenia lektura, dająca pewien pogląd na zainteresowania badawcze niektórych europejskich etnografów. Walerian Aktywizacja Wierzbickiego, i rozwój lokalnych. Praca zbiorowa Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk społeczności Wyd. Ossolineum, Sobisiak pod red. Z. T. 1973, ss. 260. Problematyka aktywizacji małych społeczności lokalnych absorbuje dzisiaj zarówno socjologów i etnografów, jak też ekonomistów czy psychologów, ponieważ pozostaje w ścisłym związku z harmonijnym rozwojem owych mikrostruktur i stwarza lepszą bazę wyjściową dla opracowywania założeń prognostycznych. Tej tematyce poświęcony zbiór studiów i szkiców stanowi pokłosie IX Ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Wsi i Rolnictwa zorganizowanej w 1970 r. przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcję Socjologii Wsi PTS w Warszawie. W omawianej pozycji znalazły się ponadto referaty K. Makuiskiego, A. Tyszki oraz węgierskiego socjologa 1. Szelenyiego, które nie były w czasie wspomnianej konferencji wygłoszone. Tematyka poszczególnych artykułów zahacza o różne aspekty życia społeczności lokalnej, zarówno wiejskiej jak i małomiasteczkowej. Dodać należy, że omawiane·· mu zagadnieniu poświęcili swoje studia - obok socjologów - również przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: etnografowie i ekonomiści. Swoimi doświadczeniami o udanym ekonomicznym eksperymencie nowosądeckim podzielił się również dzia·· !acz terenowy, J. Pieczkowski. Omawiana praca charakteryzuje się więc równie ciekawym materiałem empirycznym, jak i teoretycznym, chociaż poziom poszczególnych opracowań jest dość zróżnicowany. Wiele cennych uwag o charakterze teoretycznym zawiera obszerny artykuł Z. T. Wierzbickiego zatytułowany: Aktywizacja i rozwój spoleczności lokalnych. Autor w oparciu o skonstruowane przez siebie dwa modele: względnie zdecentralizowany (amerykański) i względnie scentralizowany (polski), przeprowadza analiz~ różnorakich czynników warunkujących aktywizację i rozwój lokalnych społeczności. Jak słusznie autor zauważył, istotny wpływ na tego typu procesy ma stopień homogeniczności, wzgłędnie heterogeniczności społecznej, która wyraża się podziałem na wieś i miasto. Wykonana tabela zasadniczych różnic między wsią a miastem ma, w założeniu Wierzbickiego, wyznaczyć linię continuum, między biegunami której da się wyznaczyć ruch community development. O ile metodologiczny zabieg autora wydaje się słuszny i pożyteczny, o tyle wątpliwe wydaje się, czy owe �174 Recenzje, przeglqdy lvydawnżcttv i czasopism wyznaczniki, charakteryzujące dwa krańcowe typy społeczności, są słuszne i w pełni reprezentatywne. Autor na przykład w pojęciu tzw. "czystej wsi" uwzględnia tylko więź sąsiedzką i zawodową, pomijając zupełnie rozbudowany system stosunków krewniaczych. Miasto zaś pozbawia tradycji, uznając że jest to tylko cecha wiejska, z czym trudno się zgodzić nawet jeśli przyjmiemy schematyczne ujęcie całej tej operacji. Na szczególną uwagę zasługują konkretne propozycje autora mające na celu efektywne ożywienie społecznej działalności, a wyrażające się w decentralizacji administracyjno-gospodarczej. Z kolei - Socjologiczna problematyka badań rozwoju regionów oraz planowania regionalnego - to temat, który w oparciu o węgierski region Szeged omówiony został przez L Szelenyiego. Przedmiotem rozwaźań Z. A. Zechowskiego jest Rozwój planowy a aktywizacja społeczności lokalnych. (Na przykładzie powiatu Konin). Autor zwrócił szczególną uwagę na wzajemną relację procesów planowania odgórnego i aktywizacji (jako oddzielnego ruchu społeczności lokalnej) oraz na warunki powstawania i szansę powodzenia tego ruchu w intensywnie industrializowanym regionie. Zechowski wyraża pogląd, że w powiecie konińskim brak jest autentycznego ruchu aktywizacyjnego, który byłby zdolny stać się czynnikiem rozwojowym małych miast tego terenu. Rozwój ich może się dokonać raczej poprzez planowe postępowanie inwestycyjne. B. Gałęski omówił Rolę kółek rolniczych w aktywizacji społeczności wioskowych. Autor scharakteryzował kierunek działań na rzecz rozwoju tego typu społeczności oraz zwrócił uwagę na niektóre niebezpieczeństwa, jakie działalności tej zagrażają· Autorzy R. Gałecki i K. Rogoziński zajęli się Rolą turystyki w aktywizacji wsi i małych miast. Zaprezentowane tu zostało dość dziwne stanowisko, z którym trudno się zgodzić, a które sprowadza się do tego, że jedynym słusznym kierunkiem rozwoju społeczno-gospodarczego jest proces urbanizacji, ten zaś znajduje swój oręż w turystyce, która "przyczynia się w decydującej mierze do zatarcia różnic między miastem a wsią na każdej niemal płaszczyźnie" (s. 16l). Z kolei A. Tyszka w artykule Strategia rozwoju kultury poddał krytyce niektóre dotychczasowe formy planowej organizacji kulturalnej i wysunął szereg po-stulatów, których uwzględnienie, zdaniem autora, jest poźądane dla właściwego rozwoju kultury. Artykuł .T. K. MakuIskiego zatytułowany Kultura ludowa a wieś wspólczesna w znacznej mierze odbiega od zasadniczego tematu, któremu poświęcono omawiany zbiór. Autor ogólnikowo przedstawił znaczenie kultury ludowej we współczesnym życiu polskiej wsi, kładąc nacisk bardziej na percepcję niektórych tradycyjnych elementów kultury ludowej, niź na pokazanie ich wpływu na aktywny rozwój kultury wiejskich zbiorowości. Drugi etnograficzny temat omówiła M. Biernacka w artykule Aktywność społeczna i kulturalna wsi bieszczadzkich. Autorka zwróciła uwagę na fakt, że po okresie adaptacji nowych grup osadniczych zarysowały się ostatnio lepsze warunki sprzyjające szerszej aktywności społecznej. W krótkim komunikacie .T. Pragłowski i M. Pacholski zajęli się zagadnieniem pl. Podziały i dezintegracja społeczna a aktywizacja i rozwój społeczności lokalnej. (Na przykładzie Limanowej). K. Kwaśniewski skupił uwagę na Roli autorytetów w aktywizacji wsi robotniczej. Ten określony przypadek funkcjonowania autorytetów omówiony zostal w trzech niejako przedziałach społecznej struktury, a mianowicie: zarządzania, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 175 czasopism wychowania i obyczaju. Terenem i materiałem empirycznym do tego tematu byia wieś opolska. Na temat spółdzielczej pomocy kredytowej, która wpływa w znacznym stopniu na rozwój małych środowisk lokalnych, pisze S. Ochociński w artykule pt. O doświadczeniach i znaczeniu spóldzielczości kredytowej w dziedzinie aktywizacji łych miejscowości. Autor omówił to zagadnienie w trzech okresach: 1939, 1945-1971. Także L. Ciołowicz i A. Maliczewski poruszyli 1835-1918, ma1919·- to zagadnienie; omówili oni rolę spółdzielni "Społem" w Wadowicach jako czynnika aktywizującego społeczność małomiasteczkową· Zbiór studiów zamyka artykuł Z. Pióro pt. Rozwój społeczności lokalnych w koncepcjach Organizacji Narodów Zjednoczonych, w którym autor przedstawił wypracowane zasady i zastosowane w praktyce zabiegi mające na celu rozwój spoleczności lokalnych w odniesieniu zarówno do terenów wiejskich, jak i aglomeracji miejskich. Na zakończenie należy podkreślić, że niniejszy zbiór opracowań pioniersko wytycza drogę nowej dziedzinie badań, zmierzających do optymalnego wykorzystania sił społecznych środowisk lokalnych i właściwego ich gospodarczego i kulturalnego rozwoju. Boleslaw Edmund Leach, Levi-Strauss, szawa 1973, ss. 147. Biblioteka Wiedzy Powszechnej Januszkiewicz - Omega, War- Treścią pracy dr E. Leacha, wykładowcy antropologii społecznej na uniwersytecie w Cambridge, jest krytyczny przegląd koncepcji Claude Levi-Straussa. Autor książki, funkcjonalista, będąc jednocześnie najlepszym angielskim znawcą strukturalizmu, stara się wyjaśnić teorie Uvi-Straussa, przeciwstawiając im wszakże własne stanowisko naukowe. Czytelnik polski miał już możność zapoznania się z poglądami Levi-Straussa dzięki wydanym m. in. takim jego i o nim pozycjom, jak Smutek tropików (1960), Rasa i historia [w:] Rasa i nauka (1961), Totemizm (1968), Rozmowy z Claude LeviStraussem (1968), Myśl nieoswojona (1969) czy Antropologia strukturalna (1970) i Trójkqt kulinarny [w:] Twórczość (1972). Książka E. Leacha stanowi nie tylko doskonałe uzupełnienie naszej dotychczasowej wiedzy o Levi-Straussie, ale i znakomicie ułatwia zrozumienie trudnych nieraz koncepcji strukturalistycznych. Daje wnikliwy ogląd teorii U~vi-Straussa, tym ciekawszy, że wynikający z innych bo funkcjonalistycznych pozycji antropologii społecznej. Leach podejmując polemikę z założeniami strukturalizmu, wyjaśnia jego zasady i tezy. We wstępie, E. Leach kreśli sylwetkę Claude Levi-Straussa, obecnie kierownika Katedry Antropologii Społecznej w College de France w Paryżu. Podaje chronologię ważniejszych wydarzeń z życia uczonego, który określany jest naj wybitniejszym przedstawicielem antropologii społecznej. Nie znajduje on wszakże całkowitej apro·· baty i uznania w oczach E. Leacha, który uważa m. in., że niektóre fragmenty prac Levi-Straussa są niezgodne z faktami. I sam dalej przyznaje, iż "nie nastraja to mnie do zbyt życzliwego komentowania ogólnej postawy Levi-Straussa" (s. 9). Zaraz �176 ReCenzje, przeg!qdy wydawnictw 'l czasopism więc na początku pracy E. Leach ujawnia swój krytyczny stosunek do LE~vi-Straussa, czemu zresztą daje dowód w dalszych rozważaniach, podkreślając wszakże, IŻ głównym jego zadaniem jest przedstawienie metod i przekonań U~vi-Straussa, a nie "moich własnych komentarzy na ten temat; nie mogę jednak przy tym zachować pozycji wyłącznie neutralnego obserwatora" (s. 8). Przy analizie mitu podkreśla, że jest to raczej "Leachowska imitacja Levi-Straussa. a nic streszczenie jego oryginalnych wywodów" (s. 91). Wydaje się rzeczą słuszną i konieczną zaznaczenie na wstępie recenzji, postawy autora recenzowanej pracy, jego dążności do obiektywizmu przy jednocześnie daleko posuniętym subiektywizmie, opartym na własnym, odrębnym światopoglądzie naukowym i negatywnym stosunku do koncepcji lkvi-Straussa. Taka postawa rzutuje na całość pracy, która jest ciekawą i zasługującą na uwagę etnografa k0nfrontacją dwóch przeciwstawnych stanowisk, przy równoczesnej wnikliwej, acz nie pozbawionej pewnej dozy złośliwości i chęci ośmieszenia, analizie strukturalizmu Levi-Straussa. Jednym z głównych, generalnych zarzutów E. Leacha, wypływającym zresztą z postawy badawczej tego autora, jest fakt opierania przez Lćvi-Straussa większości swoich etnograficznych obserwacji, stanowiących bazę do tworzenia teorii strukturalistycznych, na wiadomościach uzyskiwanych nie bezpośrednio z własnych badań terenowych, lecz na, co prawda starannym, ale - jak sądzi Leach - pozbawionym głębszego zrozumienia opisie zwyczajów i obyczajów uzyskiwanym od ~pecjalnych informatorów i tłumaczy. I z tego też powodu Levi-Strauss nie jest odpowiednio krytyczny do własnych materiałów źródłowych, w których "zawsze potrafił znaleźć to, czego szukał" (s. 20). E. Leach zarzuca mu "naginanie" znanych faktów do tworzonej przez niego teorii. Nie teoria odpowiada rzeczywistości, lecz fakty muszą podporządkować się konstrukcji teoretycznej, ale i fakty danej, interesującej go dziedziny, Levi-Strauss "wybiera" niejako, pod kątem potrzeb swych koncepcji. Leach jako przedstawiciel szkoły funkcjonalnej nie może akceptować postawy, kierującej się przekonaniem, iż nie zawsze badania w terenie są niezbędnym art ybutem powstawania wartościowych prac etnograficznych. A przecież krytyczna analiza istniejących już bogatych materiałów źródłowych, niejednokrotnie nieopracowanych, pozwala na wyświetlenie wielu faktów i ustawienie ich w nowym zupełnie świetle tym bardziej, że szereg kultur już zaginęło i materiał pisany jest Jedynym świadectwem ich istnienia. W dalszych rozważaniach w części wstępnej E. Leach stwierdza, iż w poglądach Levi-Straussa dwie kwestie wydają się mieć decydujące znaczenie. A miano\vicie - 1) przekonanie, że zarówno diachroniczne badania historyczne, jak i synchroniczne badania antropologiczne przeprowadzane metodą cross-culture są po prostu dwoma sposobami robienia tego samego. Historię uważa za kierunek badal1 uzupełniających badania etnologii; oraz - 2) przyjęcie tezy, że wówczas, gdy historia przybiera formę pamięci minionych wydarzeń, to staje się dla człowieka myślącego o niej częścią jego teraźniejszości, a nie przeszłości - "dla myślącej istoty ludzkiej całe zdobyte przez nią doświadczenie istnieje jednocześnie w teraźniejszości". Wszakże Levi-Strauss mimo iż ciągle podkreśla swój pogląd, że struktury myślenia pierwotnego tkwią w umysłach ludzi współczesnych podobnie jak w umysłach tych, którzy należą do "społeczności bez historii", jest jednak, zdanienl E. Leacha, bardzo ostrożny w próbach wykazania tej ekwiwalencji. Całość pracy E. Leacha składa się z rozdziału wstępnego - omówionego wyżej, oraz z sześciu dalszych, w których autor, nie trzymając się chronologii powstawa- �Recenzje, przegtąc1y u;yclawnicttv i czasopism 177 llia prac Levi-Straussa, rozpatruje podstawowe założenia teoretyczne i tezy francuskiego strukturalisty. W rozdziale zatytułowanym Ostrygi, wędzony łosoś i ser Stilton zajmuje się E. Leach "trójkątem kulinarnym" Levi-Straussa, poprzedzając swe rozważania na cen temat uwagami ogólnymi o strukturalizmie. Stwierdza, iż Levi-Strauss nie przypisuje jakiegoś znaczenia występowaniu pewnych elementów danego zwyczaju ;)a dwu różnych obszarach geograficznych, gdyż uważa, iż o istnieniu uniwersal'lych cech kultury ludzkiej można mówić jedynie w odniesieniu do struktur, nigdy zaś \\" odniesieniu do poszczególnych ich elementów. Leach przedstawia strukturalizm w sposób następujący - "o świecie zewn;:;uznym wiemy tylko to, co pojmujemy przy pomocy zmysłów. Zjawiska, które postrzegamy, mają te cechy, które im przypisujemy, a dzieje się tak dlatego, że zarówno działanie naszych zmysłów, jak i konstrukcja naszego mózgu są tak pomJślane, by mogły porządkować i interpretować odbierane bodżce. Bardzo ważn:i cechą owego porządkowania jes t to, że niszczymy ciągłość przestrzeni i czasu, które nas otaczają, dzieląc je na odcinki i w ten sposób stajemy się predysponowani do tego, by uważać, że środowisko nasze składa się z niezliczonej liczby odręb'1ych przedmiotów należących do klas, z których każda ma swoją nazwę, a przemijanie czasu jest sekwencją odrębnych wydarzeń. I odpowiednio, kiedy jako ludzie :\\'orzymy sztuczne przedmioty (różnego ,rodzaju wytwory ręki ludzkiej) albo kiedy \"y myślamy obrzędy, czy też piszemy historię minionych wydarzeń, zawsze naśladujemy naturę tak, jak ją pojmujemy, tzn., że produkty naszej kultury są podzielone i uporządkowane w ten sam sposób, w jaki wyobrażamy sobie, że podzielona jest i uporządkowana natura" (s. 22). P!"z y toczona in cxtenso wypowiedź E. Leacha ułatwia wniknięcie w całoś:poruszanej w pracy problematyki. Po tym ogólnym omówieniu E. Leach przechodzi jo roz\\'ażań na temat widma optycznego. a dalej - trójkątów kolorowej sygnaliiacji ulicznej, by na tym tle zaprezentować Levi-Straussowski trójkąt kulinarny. Określa go jako ,.ćwiczenia (Levi-Straussa) w gimnastyce intelektualnej" (s. 33), ~,,\\"ierające szereg elementów słownej żonglerki, które winny budzić raczej ostroi~ość niż entuzjazm. Niemniej przyznaje, że Levi-Strauss zebrał wiele danych '\'~kazujących na to, że sposoby przyrządzania jedzenia i odpowiadające im kate· "orie PożY\J,;ienia wszędzie tworzą starannie wypraCO\\'ane struktury, u podstaw ~tórych Jeżą uniwersalne zasady. LE~vi-Strauss tworząc trójkąt kulinarny wychodził z założenia, iż przetrwanic' :udzi uzależnione jest od spożywania pokarmu będącego elementem natury, 2 przyrządzanie jedzenia jest powszechnie spotykanym przykładem przetwarzania "atury w kulturę i dlatego sposoby warzenia żywności są szczególnie odpowiednie :io symbolizowania zróżnicowania społecznego. A dalej, że "konwencje obowiązu:acc \\. danym społeczeństwie określają co jest jedzeniem, a co nie, jak również co się je przy jakiej okazji. Ponieważ jednak okazje te są sytuacjami społecznymi. ,nusi więc istnieć jakaś zgodność między kombinacjami różnych gatunków żyw·· :lości z jednej strony, a odpowiednimi sytuacjami społecznymi z drugiej" (s. 35). W następnym rozdziale Gatnnek ludzki i jego symbole E. Leach porusza na~'i.e1r;y prohlem pasjonujący L6vi-Straussa, a mianowicie - "czym jest człowiek?", :,a c~ym polega inność, rozróżnienie pojęć, trudno przenośnych do języków egzc:ycznycb: ..człowieczeństwo" "zwierzęcość". Według tezy Levi-Straussa rozróż:.ienie to, odpo\\"iadające opozycji kultura - natura, istnieje w ludzkich postawach ; zacho\\'aniach. By jednak poznać na turę człowieka należy cofnąć si~ do zrozumie.•ia '.\'zajemn~·ch po\viązań człowieka i natury. Levi-Strauss tak. jak wielu innych ~~ - Lut!. :. j9 �178 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i. c'ZQsopisn: filozofów stwierdza, iź tym co wyróżnia człowieka jest mowa. Zdolność porozumiewania się - w trakcie ewolucji człowiek rozwijal przechodząc od sygnaló\\' i automatycznych na nie reakcji do języka i znaków. Dalej - E. Leach omawia rozważania Levi-Straussa na temat systemó\v totemicznych oraz relacjonuje jegc. wywody odnoszące się do tego, w jaki sposób symbole kulturowe przekazują in, formacje w ramach poszczególnych kultur i jak w ogóle przekazują one informacje - "struktura relacji, którą odkrywa analiza jakiejkolwiek kultury, jest algebraiczną transformacją innych możliwych struktur należących do wsp{)lnego ilY wszystkim zbioru, który z kolei tworzy wzór będący odbiciem mechanizmu działania każdego umysłu ludzkiego" (s. 60). Zdaniem E. Leacha jest to, co prawda, bardzo śmiała i wielka koncepcja, jednakże jej użyteczność jest raczej kwestia dyskusyjną· Z kolei E. Leach zajmuje się rozważaniami Levi-Straussa na temat mitu i jego "truktury. Był to problem, który fascynował Levi-Straussa; ]Pcz czy jego wywod:; 0dnośnie do struktury mitu poza blyskotliwością. reprezentują jeszcze coś innego, pozostaje zdaniem Leacha nadal kwestią otwartą. Levi-Strauss skoncentrował w tym zakresie swe badania na ,.spolecznościach bez historii" głównie na australijskich autochtonach i brazylijskich społec7nościach plemiennych, tj. na takich ludach, które uważają swoje społeczeństwa za '1iezmienne, a teraźniejszość - za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości, Skupiając swe zainteresowania na "nieświadomej naturze zjawisk zbiorowych" starał się odkryć zasady myślenia, które byłyby uniwersalne dla wszystkich umysłów ludzkich, zarówno np. dla Indian południowoamerykańskich, jak i dla społeczeństw cywilizowanych. Jedną z dróg wiodących do poznania uni\\'ersalnych zasad myślenia widział Levi-Strauss poprzez studiowanie mitów, które w jego rozumieniu nie są umiejscowione chronologicznie i mając cechy wspólne z bajkami i snami. ;:awierają w sobie pewien przekaz. W micie zanika właściwe doświadczeniu człowieka rozróżnienie między naturą i kulturą. W rozumieniu Levi-Straussa mitologia to przekazywana ustna tradycja skojarzona z rytuałami religijnymi. I aczkolwiek opowieści te dochodzą do badacza w bardzo okrojonej formie, Levi-Strauss jest zdania, iż mimo to zachowują onc swe najistotniejsze cechy strukturalne, które miały od samego początku. I badanie tych opowieści, nawet w ich okrojonej postaci, moźe odsłonić charakterystyczne cechy uniwersalnej, nieracjonalnej logiki pierwotnej. Następnie E. Leach przechodzi do metod interpretacji mitów, stosowanych przez Levi-Straussa i stwierdza, źe choć wielu funkcjonałistów nie może zaakceptować niektórych z nich, szczególnie tych, w których ignoruje on czasowe i przestrzenne granice kultury, to jednak strukturalna analiza mitu zasługuje na wnikliwą uwagę, mimo iż dalej stwierdza, że "trudno szukać sensu w tym bajdurzeniu" (S, 78). E. Leach analizuje osiem opowieści w celu zilustrowania kluczowych cech postępowania Levi-Straussa. Sceptycyzm Leacha odnośnie do koncepcji struktury mitu Levi-Straussa znajduje swój wyraz w zak0l1czeniu rozdziału, v; którym C?ytamy: - "rodzaj żonglerki słownej opartej na pewnym uogólnieniu jest typowe: dla Levi-Straussowskiej procedury formowania hipotez, metody te nic są jednak w stanie ukazać nam prawdy, prowadzą nas jedynie do świata, gdzie wszystkr, jest możliwe, ale nic nie jest pewne" (s. 94). W rozdziale zatytułowanym Słowa i rzeczy E. Leach rozważa koncepcje LeviStraussa zawarte w jego książce Myśl nieoswojona. Omawia podstawową tezę wy, suwaną przez autora, a mianowicie - że błędem jest uznawać istnienie historycznec: różnicy pomiędzy "prelogiczna" mentalnością ludów pierwotnych i "logiczną" men, talnością ludzi współczesnych. Bowiem ludzie pierwotni wcale nie podchodzą d,. �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 179 i czasopism rzeczywistości w sposób bardziej mistyczny nlZ my, używają jedynie do przekazania tej samej informacji innego niż my systemu znaków i symboli. Problemem pozostawało jedynie odkrycie sposobu rozszyfrowania kodu. Levi-Strauss uznał, iż problem ten rozwiązał. Mito-Iogika, zdaniem. Levi-Straussa, jest uniwersalną cechą ludzką. E. Leach zastanawia się nad słusznością takich założeń wysuwając: \Ą"ątpliwość co do - może nieświadomego - gromadzenia przez Levi-Straussa wyłącznic przykładów dowodzących słuszności jego teorii. Ale czy teoria ta utrzymałaby się, gdyby dobrano inne przykłady? E. Leach przyznaje, iż książka Myśl nieoswojona jest pasjonująca, a wywody w niej zawarte dalekie od konwencjonalnej antropologii, która przez długie lata \\" nikłym bardzo stopniu zajmowała się czystą filozofią, czy wyspekulowanymi interpretacjami samej natury historii. W rozdziale Podstawowe struktury pokrewieitstwa E. Leach porusza spraw~ wkładu Levi-Straussa w teorię pokrewieństwa i zaraz na wstępie wypowiada silO;, iż "nie żywi najmniejszej sympatii do poglądów Levi-Straussa w tej dziedzinie" (s. 109). Wkład Levi-Straussa w tę teorię dotyczy struktury konwencjonalnych zasad zawierania małżeństw. E. Leach dając przegląd koncepcji antropologów, głównie lunkcjonalislów na ten temat, poddaje krytycznej analizie teorię głoszoną przez Levi-Straussa. Główny zarzut dotyczy uleganiu przez Levi-Straussa fascynacji logiczną perfekcją opisywanych przez niego "systemów", a traceniu z pola widzenia faktów empirycznych. Ale dla Levi-Straussa struktura odnosi się nie do rzeczywistości empirycznej, lecz do zbudowanych na jej podstawie modeli. Zdaniem E. Le·acha - w miarę oddalania się przez Levi-Straussa od własnych doświadczeń terenowych, coraz bardziej opanowuje go obsesja poszukiwania uniwersalió",r odnoszących się do całej ludzkości i lekceważenie etnograficznych świadectw dotyczących prawdziwej rzeczywistości. E. Leach wychodzi z zupełnie innych założeń niż Levi-Strauss. Podczas gdy ten ostatni uważa, iż centrum zainteresowania antropologii społecznej skupia się na wewnętrznej strukturze logicznej znaczeń zbiorów symboli, dla E. Leacha "prawdziwy przedmiot badań antropologii społecznej stanowią zawsze rzeczywiste społeczne zachowania istot ludzkich" (s. 113). Mimo rozbieżnych stanowisk, E. Leach stara się w sposób obszerny i wnikliwy przedstawić teorię pokrewieństwa Levi-Straussa. Choć z jednej strony przyznaje, iż teoretyczne obserwacje Levi-Straussa są bardzo cenne i mogą mieć ważne znaczenie praktyczne, z drugiej strony niezmiernie krytycznie ocenia wiele jego posunięć, trudnych do zaakceptowania nawet przez zwolenników tego uczonego; m. in. i to, że Levi-Strauss skłonny jest uznać, iż jeśli istnieją jakiekolwiek fakty etnograficzne zgodne z jego ogólną teorią, to już wystarcza do przyjęcia podstawowych zasad tej teorii za słuszne. W ostatnim rozdziale Maszyny do przezwyciężania czasu E. Leach porządkuje swe dotychczasowe rozważania. Stwierdza, iż dążeniem Levi-Straussa jest ustalenie uniwersalnych prawd na temat "umysłu ludzkiego". Toteż w pracach jego "daje się zauważyć narastającą tendencję do uznawania za dogmat tego, że jego odkrycia odnoszą się do uniwersalnych cech charakteryzujących podświadome procesy zachodzące w trakcie myślenia" (s. 135). Zdaniem E. Leacha, wkładem Levi-Straussa, rzeczywiście oryginalnym i wartościowym, są prawdziwie poetyckie ciągi skojarzeń, które przedstawia w trakcie swoich analiz, a nie formalistyczne poszukiwanie opozycji binarnych i icn zwielokrotnionych permutacji i kombinacji. Maria Paradowska �180 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Edit Fel i Tamas Hofer, Bauerliche Denkweise in Wirtschatt und Haushalt. /<;ine ethnagraphische Untersuchung ilber das ungarische Dart Attiny. VorOffentlichungen des Instituts £tir mitteleuropaische Volksforschung an der Philipps· - Universitat Marburg-Lahn, herausgeg. von Gerhard Heilfurth, Bd. 7. Verlag Otto Schwartz a. Comp., Gottingen 1972, ss. 551, ilustr. 53 w tekście, 139 fotogr. poza tekstem. Edit Fel i Tamas Hofer, Gerate der Attinyer Bauern. Akademiai Kiadó, Budapest 1974, ss. 515, ilustr. 671 w tekście, 300 fotogr. poza tekstem. Pracownicy Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie, dr Edit Fel i dr Tamas Hofer, podjęli w r. 1951 intensywne badania wsi węgierskiej Atany, położonej nCl Nizinie Węgierskiej w północno-wschodniej części kraju. Badania prowadzono do r. 1967. W ciągu spędzonych we wsi w sumie około 500 dni, autorzy zgromadzili ogromny materiał w postaci rysunków, fotografii oraz protokołów z wywiadów (około 10 tys. stron). Materiał ten stał się podstawą charakterystycznej trylogii wydawniczej. Pierwszy tom pt. Proper Peasants. Traditional Lite in a Hungarian Village, ukazał się w Chicago wydany przez Sol Taxa w ramach Wen ner-Gren Foundation for Anthropological Research (Viking Fund Publications in Anthropology, No 46, 1969). Tom następny, Bauerliche Denkweise ... wydał Instytut w Marburgu pod kier. G. Heilfurtha, tom trzeci (Gerii.te der Attinyer Bauern) ukazał sir;' w r. 1974 w Budapeszcie w ramach wydawnictwa Akademii Nauk, przy współpracy Komisji Królewskiej Duńskiej Akademii Nauk. Jak widać, potrzeby etnografii węgierskiej zostały tu ściśle powiązane z zainteresowaniami i pomocą instytucji zagranicznych. Każdy z tomów tej swoistej trylogii, choć dotyczy jednej wsi, stanowi względnie samodzielną całość tematyczną. Tom Proper Peasants zawarł analizy życia społecznego wsi, sieci stosunków międzyludzkich na tle i w związku z uwar'stwieniem społecznym, ugrupowań społecznych (rodziny, sąsiedztwa, społeczności lokaI·· nej), instytucji formalnych oraz powiązań wsi z szerszym światem. Tom Biiuerliche Denkweise ... dotyczy gospodarowania i prac domowych, zaś ostatni z zapowiedzia· nej trylogii jest dokładną analizą wszelkich używanych we wsi narzędzi pracy. Dla nadania każdemu z tych opracowań wspomnianej wyżej względnej samodziel·· ności, autorzy opatrzyli je w zbliżone treściowo wprowadzenia dotyczące ogólnych informacji o wsi oraz o przeprowadzonych badaniach. W tych tylko partiach istnieją treściowe powtórki. Każdy też z tomów zawiera omówienie założeń badawczych i celów, charakterystykę profilu tematycznego oraz wykładnię założeń metodologicznych. Ponieważ pozycja Proper Peasants została już w polskiej literaturze omówiona (A. Bartelska, "Etnografia Polska" XVI, z. 1, 1972), ograniczymy się tu do tomó\\' zapowiedzianych w tytule. Łączyć je można w ramy jednego omówienia z dwóch powodów: 1) gospodarowanie i narzędzia pracy stanowią w istocie dwie strony tej samej sfery rzeczywistości. Nie ma gospodarowania bez posługiwania się określonymi narzędziami, i odwrotnie: wyrób czy zakup narzędzia i jego użytkowanie należy do czynności gospodarczych, choć każda z tych stron ma swo~ą, jej wlaściw2, otoczkę społeczno-ideologiczną - o czym zresztą wspomnimy; 2) w odniesieniu do każdej z monografii autorzy stosują podobne czy tożsame założenia teoretyczno-metodologiczne, zakładają analogiczne cele poznawcze - jednym słowem kroczą po tej samej linii dociekań i analiz. Obie prace uzupełniają sil;' stąd znakomicie. Autorzy wybrali do badań wprawdzie wieś kalwińską otoczoną wsiami katolickimi, co w pewnej mierze podważa jej typowość. Z drugiej znów strony jest io �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism 11)1 wieś bardziej tradycyjna mz inne, a to z punktu widzenia założeń było ważne. O jej tradycyjności świadczy m. in. to, że system gospodarki trójpolowej zniesiono tu dopiero w 1901 1'. Autorom chodziło właśnie o to, by zbadać wszechstronnie tradycyjne życie wsi w ostatnim jego etapie przed wielkimi zmianami, jakie wkrótce zaszły, a to wskutek przede wszystkim przeprowadzonej w 1959 r. kolektywizacji. Ta zmieniła zarówno jej strukturę społeczną, jak też typ gospodarczego życia. Stąd też autorzy zatrzymują się na tej dacie nie dając żadnej bliższej analizy procesu zmian naj nowszych i sposobu przechodzenia z tradycji do stosunków zupełnie nowoczesnych. Nie chodziło tu więc o ten typ badań współczesnych, które mają za przedmiot procesy zmian społeczno-kulturowych. Założenia i cele badawcze były inne. W szczegółowej i dogłębnej analizie wszystkich działów i technik tradycyjnego gospodarowania chodziło o stworzenie pełnej dokumentacji, która oświetlałaby wieś węgierską od tej strony, ukazywała jej specyfikI{, stanowiła klucz do poznania węgierskiego chłopstwa w okresie przedindustrialnym i była stąd wkładem do etnologii europejskiej. Chodziło o zbadanie zwykłego, codziennego życia przed jego zasadniczymi zmianami, jego warunków, sposobów; ukazania go jako powiązanej a wielce zróżnicowanej całości, widzianej nie poprzez schematy i przebiegi typowe, lecz w jego wszelkich indywidualnych wariantach, odchyleniach i uwarunkowaniach; obserwowanie tego życia od strony oziałającego człowieka wsi poprzez śledzenie jego dostosowywania się do konkretnych wymogów, poprzez jego rozstrzygnięcia sytuacyjne, jego świat tradycyjnych pojęć i całej ideologii związanej z gospodarką, poprzez jego emocje, troski, nadzieje, radości i zwątpienia. Takimi drogami zakładano dotarcie do "wewnętrznej strony życia", do tego, co ukryte, i stąd - uchwycenie wewnętrznego układu kultury. Przez taki pryzmat patrzono też na narzędzia pracy. Są one nie tylko wytworami o określonej typologii i funkcji zgodnej z ich formalnym przeznaczeniem. Istnieje - jak to autorzy nazywają - "kulturowa osobowość narzędzia" wynikaJąca z jego użytkowej indywidualności, z jego oddziaływania na stosunki w środowisku lokalnym, z osobistego stosunku do niego jego posiadacza i uŻY,tkownika. Stąd obok taksonomii narzędzi, struktury ich stanu w odniesieniu do struktury gospodarstw wiejskich itd. - istnieje konieczność badania konkretnych a zindywi .. dualizowanych ludzi posługujących się narzędziami. Narzędzia - to więc nie tylko, sprawy czysto gospodarcze, ani nie stricte technologiczne, ale także moralne, światopoglądowe, społeczne i kulturalne. Przy takim stanowisku w "etnografii gospodarstwa" i "etnografii przedmiotu" (narzędzia), autorzy pragną wyjść poza konwencjonalne badania i problemyetno·· graficzne. Nie stosują apriorycznej systematyki, ani nie podchodzą do badań tematycznie, nie kładą też nacisku na to, co typowe, ale chwytają wszelkie odchylenia, różnice, sytuacje i indywidualizacje. Ukierunkowani na tradycyjny materiał poznawczy, obserwowali bezpośrednio ("obserwacja uczestnicząca") strumień życia biorąc w nim aktywny udział na równi z tymi ludźmi, których badali. Obserwacja taka trwała sezonowo przez wiele lat, ciągłość badań sięgnęła nawet 20 lat! Nie były to więc tylko propozycje badawcze, ale zrealizowane już założenia i cele, które zresztą jak autorzy przyznają ukształtowały się dopiero w trakcie prowadzenia badań. Poszły one - jak widać - po linii tendencji metodologicznych przejawiających się aktualnie w etnografii światowej. Trudno tu zatrzymywać się nad szczegółową charakterystyką osiągnięć badawczych. Wystarczy stwierdzić, że intensywność i głębokość oraz wszechstronność, a zarazem dokładność analiz jest imponująca. Uzyskano rzeczywiście niezmiernie dokładne i wszechstronne odzwierciedlenie wszelkich niuansów w uprawie roli �182 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism i roślin, hodowli zwierząt, organizacji, technice i efektach wszelkich rodzajów prac, pożywieniu, odzieży, mieszkaniu, systemie pracy dziennej, tygodniowej i rocznej oraz we wszelkich innych typowych i nietypowych sytuacjach życiowych. Opisom analitycznym towarzyszą dane statystyczne, szkice, rysunki, diagramy i fotografie, wszędzie zaś uwidoczniony jest człowiek: jego znajomość rzeczy, jego oceny, osądy, stanowiska i emocje. Odnosi się to także do opracowania o narzędziach. Na uwagę zasługuje tu obszerny dział pt. "Monografie narzędzi" . .Jak autorzy przyznają, wykonali takich monografii około 600. Dopiero na ich podstawie zdobywają się na ujęcie "kulturowego i społecznego znaczenia narzędzi" ~ partię niezwykle interesującą. O wartości analityczno-dokumentacyjnej obu tych monumentalnych swą objętością prac (duży format!) możnaby powiedzieć takim zestawieniem: na ich podstawie dałoby się ~ obojętnie kiedy ~ wykonać film oddający wiernie szczegółowo życie i pracę chłopów węgierskich z lat 50-tych XX wieku. Rację ma chyba prof. Axel Steenberg, który w przedmowie do Cerate ... pisze, że praca E. Fel i T. Hofera "wnosi znacznie głębiej sięgającą analizę tych narzędzi, aniżeli można to znaleźć w etnograficznej i etnologicznej literaturze europejskiej. Dlatego książka ta jest tak godna uznania, że można ją bezwarunkowo określić jako gwiazdę pierwszej wielkości na firmamencie badań etnologicznych". Odnosi się to może także i do książki o gospodarstwie. Józef Zamagurie, praca zbiorowa pod red . .J. Podolaka, Burszta Kosyce 1972, ss. 316, 205 il. !- 31 il. barw. Zamagurie ~ po polsku Zamagurze ~ jest najbardziej na północ położonym regionem Spisza, zamkniętym na północy Dunajcem, na zachodzie Białką, a na południu grzbietem Magury Spiskiej. Ten stosunkowo niewielki region, wyodrębniający się od terenów sąsiednich swoistymi cechami etnograficznymi, współcześnie dzieli granica państwowa polsko-czechosłowacka. Po polskiej stronie Zamagurza, na tzw. Polskim Spiszu, znajduje się wsi 14, po stronie słowackiej 19. W 1769 r. należące dotychczas do Polski tereny na Spiszu północnym zostały zaanektowane przez Austrię i obszar całego Zamagurza znalazł się pod administracją austriacką, a potem węgierską, aż do 1918 r. Po pierwszej wojnie, po długotrwałych akcjach dyplomatycznych, ustalono granicę między Czechosłowacją a Polską na linii obecnej. Na kilka lat polską część Zamagurza zajęło (w 1939 r.) państwo słowackie, a po drugiej wojnie powrócono do wcześniej ustalonych granic. Tereny Zamagurza leżące po obu stronach granicy łączą więc zbliżone koleje historyczne, a co za tym idzie, zbliżony inwentarz kulturowy. Zamagurze jest regionem interesującym z etnograficznego punktu widzenia, gdyż w związku z jego długotrwałą izolacją kulturową i gospodarczą, zachowało się tu wiele elementów archaicznej kultury ludowej . .Jest to przy tym teren niejednolity etnicznie, bowiem po słowackiej stronie obok elementu słowackiego występuje również ukraiński (Rusnacy), w przeszłości zamieszkiwali tu częściowo Niemcy, oraz mniej lub bardziej wtopieni w element słowacki ~ Polacy. Istnieją tu więc �Reccn::je. przeglqdy u.:ydawnictw i czasopism 183 rzadkie już gdzie indziej warunki obserwacji rezultatów wzajemnego odziaływania grup. Pod względem wyznaniowym ludność rozpada się dziś na rzymsko-katolików lSłowacy, Polacy) i greko-katolików (Rusnacy). Do drugiej wojny mieszkali tu także protestanccy Niemcy. Po wojnie pewne posunięcia natury polityki wyznaniowej dodatkowo zagmat\\'ały sytuację, nakłaniano bowiem greko-katolickich Rusnaków do przejścia na prawosławie, co pozostawiło do dziś niemało zadrażnień wśród tej grupy ludności. Zamagurie jest etnograficzną monografią słowackiej części Zamagurza, napisa;,ą na określone zamówienie. Zamówienie to otrzymała Katedra Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu im. A. Komenskeho w Bratysławie od władz lokalnych z Popradu, które zebrany materiał pragnęły wykorzystać w polityce kulturalnej prowadzonej na swoim terenie. Badania nad kulturą ludową Zamagurza prowadzono zespolowo w latach 1967-1970 pod kierownictwem doc. dra Jana Podolaka. Część materiału opracowano w formie popularnej monografii, pozostały zostanie spożytkowany przy opracowaniu szczegółowych problemów etnograficznych. Formę popularnej monografii przy jęto ze względu na typ odbiorców, do jakich adresowane jest opracowanie. Są to terenowi działacze kulturalni, pracownicy rad narodowych, domów kultury itp. Pracę otwiera wstęp historyczny traktujący o osadnictwie Zamagurza <J. Benko). Trzeba zaznaczyć, że historia Zamagurza była dotychczas traktowana na marginesie rozważań, o dziejach całego Spiszu. Autor polemizuje z teoriami o początkach tego osadnictwa, głoszonymi przez dawnych historyków węgierskich, słov;ackich, a zwłaszcza polskich. Zostały omówione kolejne fale osadnicze począw,zy od XIII w. Poważne piętno na kulturze tych ziem wycisnęła kolonizacja niemiecka postępująca w trzech etapach oraz późniejsze osadnictwo elementu ruskiego. Systematycznie też odbywał się napór żywiołu węgierskiego z jednej strony i słabszego, polskiego, z drugiej. Proces osadniczy na Zamagurzu zakończył się dopiero z końcem XIX w. W kilku rozdziałach omówiono kulturę materialną regionu. W Tradycyjnych sposobach pozyskiwania żywności J. Podolak daje charakterystykę gospodarcza Zamagurza, które jest regionem o typie tradycyjnej gospodarki rolno-hodowlanej i do dziś nosi charakter kraju typowo rolniczego. W związku z przeludnieniem panującym do drugiej wojny światowej spora część ludności zatrudniona była przy pracach leśnych, zajmowała się furmanieniem, a nierzadko migrowala na roboty sezonowe. Rozwinięte też były szeroko inne zajęcia pozarolnicze. Po ostatniej wojnie, na skutek przemian społeczno-ekonomicznych kraju, zaznacza się masowe wychodżstwo do pracy w mieście. Do 1945 r. istniały na tym terenie dwa typy własności ziemskiej: indywidualna -- obejmująca głównie ziemie uprawne, oraz własność dawnych spółek urbar"kich - która oprócz ziemi uprawnej obejmowała wielkie obszary lasu, ląki i pastwiska. Omówione LOstały w tym miejscu podziały pól, sposoby zarządzania gruntami urbarskimi, zasady organizacji spółek pastwiskowych oraz sposoby pozyski'"vania nowych gruntów przez karczowanie lasów. Całokształt prac związa:1ych z uprawą ziemi, obróbką i pozyskiwaniem płodów rolnych omówiony został :1a tle cyklu rocznych prac w gospodarstwie. Podobnie jak i w następnych rozdzialach pracy. folklor towarzyszący pracom gospodarczym omówiono na marginesie v:ątku zasadniczego. W związku z wielkim znaczeniem do pewnego czasu wypasu owiec na szałasie, problematyka ta zostaJa omówiona bardzo szeroko, z uwzględnieniem nazewnictwa �RecenzJe, przeqlącl.ll ll,;uclawni.ctu; 1 c:nsopism sprzętów, zabiegów pasterskich, ras owiec itp. Chów bydła odgrywał na Zamagurzu rolę o wiele mniejszą. Rozdział kończy omówienie ludowego pożywienia, kt()re oparte było '.'.. zup~iności o wytwory własnego gospodarstwa. Wytwórczość domowa i rzemiosło (J. Koma). Wielka ilość lasów, a więc dostępność surowca drzewnego spowodowały, że jego obróbką zajmowano się szeroko na własne potrzeby. Występowali jednak we wsiach Zamagurza liczni kwalifiko· wani rzemieślnicy, na ogół reprezentujący kilka specjalności związanych z obróbh! drewna. Najbardziej rozwiniętym rzemiosłem drzewnym było bednarstwo; inne' ornawiane specjalności to: kołodziejstwo, gonciarstwo, koszykarstwo i opałkarstwo. Tkactwo było w regionie bardzo rozpowszechnione i wykonywane w oparciu o '.'.'łasny surowiec. Cała obróbka lnu i wełny była domeną kobiet, one też trudniły się tkaniem, Specyficznie rusnackim rzemiosłem było wędrowne druciarstwo, '.I'ykonywane masowo do ostatniej wojny. W rozdziale o rzemiośle autor pominął zupełnie kowalstwo, które przecież było jednym z wyspecjalizowanych zajęć VI'e wsiach Zamagurza. Budownictwo i mieszkanie (J. Uśak), Na Zamagurzu występują dwie zasadn:cze formy wsi: skupione i łańcuchowe, co jest wynikiem różnych procesó\\' osad· niczych. Rozmieszczenie poszczególnych parcel dyktowało różne, wyznaczonezwyczajovio formy podziału gruntów. Zagrody występujące na Zamagurzu mają formę trojaką: l) zabudowa zamknięta z wewnętrznym podwórzem, 2) budynki w formie litery L lub U, 3) budynki pobudowane oddzielnie. Autor omawia techniki pracy przy budowie domu, używane narzędzia i konstrukcje różnych typów budynków. Osobno omówiono funkcje poszczególnych pomieszczeń budynku mieszkalnego oraz zmiany tych funkcji \IT'>£: ze zmianą rozplanowania wnętrza. Tradycyjna odzież ludowa (J. Olejnik). Ludowy strój zachował się dziś na Zamagurzu wyłącznie u średniej i starej generacji kobiet oraz u starej generacji mężczyzn. Autor opisuje strój męski, kobiecy i dziecięcy, zarówno codzienny ja!~ i świąteczny. Rozdział podsumowuje uwagami o współczesnym stanie stroju regionalnego. Pewne zmienione elementy tradycyjnego stroju, poza wymienionymi grupami ludności, zachowali jeszcze dziś pasterze, zwlaszcza bacowie. Zycie społeczne i rodzinne (N. Valaskova-Surkaloval. Ramy życia społecznego wsi zamagórskich były wyznaczone w dużej mierze przez odgórne zarządzenia władz. Wiele jednak przejawów tego życia było regulowanych przez tradycyjne instytucje wioskowe, których resztki. przetrwały i po dzień dzisiejszy, Przedstawicielem wsi na zewnątrz był rychtaT - wybierany zasadniczo przez starszyznę wioskową. Wewnętrznymi urządzeniami wioski była i jest m. in. instytucja strażowania. którą pełnili kolejno przedstawiciele gospodarstw. Szeroko rozwini<;ta była dawniej wzajemna pomoc przy pracach rolnych, pomoc dla pogorzelców oraz wspomaganie ubogich. Tradycją uświęcone były podziały na grupy wiekowe, co łączyło ~ię z pełnieniem określonych ról społecznych. Względy ekonomiczne i społeczne decydowały o formie tradycyjnej rodziny. Była to najczęściej rodzina mała lub rozrodzona. Rzadko występowała rodzina rozrodzona złożona z dwu rodzin żonatych braci. Rozpadała się ona zwykle po śmierci starych rodziców. Kultura duchowa (K. Jakubikova). Autorka omawia według ustalonego schematu rodzinne zwyczaje związane z narodzinami człowieka, chrztem, ślubem, aż po jego zgon. W sferze kultury duchowej zaznaczają się wyraźnie różnice zachodzące: między mieszkańcami słowackich wsi a Rusnakami. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Dalej zostały omówione zwyczaje doroczne, skupione głównie wokół dwu cyklow świąt: zimowych i wiosennych. Przedstawiono wyobrażenia ludu o przyrodzie i istotach nadprzyrodzonych, a \,. związku z tym wróżby i przepowiednie. Rozdział kończy krótki zarys lecznic· twa ludowego. Monografia Zamagurza, choć opracowana w formie popularnonaukowej, stanowi' ciekawą pracę z zakresu poznania kultury ludowej tej części Karpat. Zainteresuje ona zapewne polskich czytelników, gdyż poza nieukończoną jeszcze monografią Tatr Polskich i Podhala, inne regiony Karpat dotychczas nie doczekały się współo:esnego opracowania monograficznego. Od 1962 r. na polskiej części Zamagurza prowadzi się systematyczne badania etnograficzne, a od kilku lat interdyscyplicame. Zebrano dotychczas przeogromny materiał, w większości opracowany \\. formie prac magisterskich. W najbliższym czasie materiały te zostaną opublikowane w cyklu prac i materiałów z Polskiego Spisza. Będzie to niewątpliwie wycawnictwo bardzo interesujące. Należałoby tylko życzyć sobie wspólnego wydaw:1ictwa polsko-słowackiego, obejmującego problematykę całego Zamagurza. Adam L'udovó. kult,'Lra v Karpatoch. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Bartosz Vied, Bra- tislava 1972, ss. 381. Z dwóch co najmniej powodów godzi się zwrócić uwagę na tę książkę, dotyczącą problematyki etnograficznej Karpat. Po pierwsze, otwiera ona zapowiedzianą serię pod nazwą "Ethnographia Carpatica", po drugie, stanowi uzewnętrzniony przejaw zintegrowanych studiów etnograficznych i folklorystycznych tego obszaru, prowadzonych w obrębie niemal wszystkich państw europejskich obozu socjalistycznego. Powstała w roku 1959 Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej na obszarze Karpat postawiła sobie za cel koordynację kompleksowych badań w poszczególnych krajach. Artykuły zawarte w omawianym tomie stanowią właśnie w większości materiał referowany na plenarnym posiedzeniu tejże Komisji, jakie odbyło się w Smolenicach w roku 1967. Ponadto zamieszczono tu również referaty, a także niektóre wystąpienia w dyskusjach, z posiedzeń podkomisji. LiLdowci. kultura v Karpatoch zawiera rozprawy o bardzo zróżnicowanym charakterze. Mamy więc z jednej strony kilka artykułów teoretyczno-problemowych, z drugiej zaś artykuły, w których autorzy zaprezentowali, już raczej w oparciu o przeprowadzone badania, bardziej szczegółowe opracowania. Jest więc pewien eklektyzm tematyczny, który sprawia wrażenie, że studia karpackie nie posiadają jeszcze precyzyjnie określonych ram, zarówno co do przedmiotu badań, jak również metody. Wszakże wiadomo, że geograficzne określenie ram badawczych jest mało konkretne, a zważywszy, że obszar o którym mowa, jest terenem licznych styczności kultur, i to zarówno słowiańskich i romańskich, jak i wpływów węgierskich i niemieckich, wybór jednolitej płaszczyzny tematycznej, komplementarnej dla poszczególnych krajowych zespołów badawczych, jest niesłychanie trudny. Nie-mniej przy zintegrowanym typie badań wydaje się to zupełnie możliwe. �18ti Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Skoro wi~c nie można spojrzeć na pierwszy tom studiów karpackich jako na zwartą całość, spróbujmy zapoznać czytelnika z wybranymi zagadnieniami poruszanymi w tej książce. Bela Gunda omawiając kulturowo-morfologiczne problemy w Karpatach kładzie nacisk na uwzgl~dnienie w badaniach wpływów naturalnego otoczenia oraz na przestrzenne rozmieszczenie zjawisk kulturowych, gdyż są one wyrazem przeszłości historycznej. Ponadto zwraca uwag~ na psychiczne właściwości jednostek i wspólnot w formowaniu postaw kulturowych. W bardzo zwi~zły, lecz jakże interesujący sposób stara si~ odpowiedzieć J. Podolak na szereg podstawowych pytań: co jest wspólnego w krajobrazie przyrodni· czym i społecznym Karpat, co jest przyczyną jednorodności, a z drugiej strony co warunkuje regionalne zróżnicowania kulturowe tego obszaru. Autor bardzo przc·· konywająco omówił tzw. problem walaski (wołoski, wałaski), na którego przykładzie ukazał proces nawarstwiania si~ różnych fal etnicznych i kulturową asymilację żywiołu pasterskiego. Postulat Podolaka, aby zmapować zjawiska językowe charakterystyczne dla pasterskiej kultury Karpat, wydaje się słuszny. M. Gładysz dzieli się z kolei uwagami na temat dorobku naukowego w zakresie etnografii polskich Karpat. Autor podkreśla, iż kultura tradycyjna Spiszu, Beskidu Śląskiego i Żywieckiego jest przedmiotem szeroko zakrojonych badań Katedry Etnografii Słowian UJ. Badania te obejmują zarówno monograficzne opracowania grup lokalnych, jak i wybrane zjawiska kulturowe związane z życiem współczesnej wsi. Artykuł B. Kopczyńskiej-Jaworskiej jest próbą poszukiwania wspólnej płaszczyzny badań oraz postawienia właściwego ich celu. Od tego bowiem ustaleni;.ł uzależniony jest wybór odpowiednich metod. W oparciu o przeprowadzone w ośrodku łódzkim badania nad sezonową gospodarką górską autorka podkreśla walory analizy funkcjonalnej. Należy podkreślić fakt, że w postulatach badawczych obu wymienionych polskich etnografów zwraca się uwagę na problematykę współczesną. Mowa jest o potrzebie uchwycenia tendencji zmian zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia i w związku z rozwojem ruchu wczasowo-turystycznego. Również bardziej ogólny charakter mają artykuły V. Marinova, który zajął si.; zagadnieniem podobieństw w kulturze materialnej regionu karpacko-bałkańskiego, jak również Ch. Wakarelskiego, który zaproponował opracowanie leksykonu kultury ludowej z podziałem na kulturę materialną, społeczną, duchową, technologię i procesy wytwarzania oraz twórczość ludową. Podobnie dość ogólnikowy charakter posiada studium V. Froleca dotyczące powiązań między ludowym budownictwem Karpat i na Bałkanach. Inne artykuły zogniskowane są na bardziej konkretnych zjawiskach kulturowych, zamkni~tych na znacznie mniejszej przestrzeni. I tak np. A. Kowalska-Lewicka omawia w historycznym aspekcie hodowlę kóz w polskiCh Karpatach. a E. DorywaIska referuje wyniki badań nad pasterstwem i gospodarką Żywiecczyzny, zaś M. Gładyszowa pisze na temat przeobrażeń w budownictwie ludowym Beskidu Śląskiego w latach 1946-1967. Na ten temat piszą jeszcze J. G. Hasko, J. Kantar i S. MurSković. Pierwszy w oparciu o materiały XVI i XVII wieku o budownictwie w królewszczyźnie samborskiej, drugi o terenowe badania na Orawie, ostatni zaś omawia badania nad budownictwem i wyposażeniem mieszkań na całej czechosłowackiej części Karpat. Z tą problematyką koresponduje artykuł V. Prazaka omawiający wpływ wołoskiej kolonizacji na sposób rozplanowania mieszkań. Z kolei dwa artykuły dotyczą muzealnictwa skansenowskiego: S. Kovacevicova �Recellzje~ przegtqdy u;yd([wnictw 187 i C2(lsopism ogólnie charakteryzuje ten typ muzeów na Słowacji, zaś J. Vareka pisze o nowych koncepcjach wystawy w muzeum w Rożnowie. Sztuce ludowej poświęcone są natomiast artykuły J. Jerabkovej, S. Kovacevicovej i H. Johnovej. Ostatnia grupa rozpraw ma charakter folklorystyczny. I tak; D. Klimova-Rychnova omawia kompleks tematów żyjących jeszcze w lokalnych podaniach ludowych na terenie Zachodnich Karpat o walkach z Turkami i Tatarami. W podaniach ludowych zawarty jest również bogaty materiał dotyczący zbójnictwa karpackiego. Artykuł O. Sirovatki jest próbą interpretacji owych zbójnickich podań. V. Gasparikowa zaj~ła się ciekawym i trudnym zagadnieniem, a mianowicie omówieniem grupy materiałów folklorystycznych o tematyce historycznej, które nie zostały wytworzone przez społeczność Karpat słowackich, lecz które mają charakter międzyna·· rodowy i które różnymi drogami przedostały się na ten teren. Z kolei morfologiczną analizę różnego typu przesądów przeprowadził w swoim artykułe B. Benes. D. Holy zastanawia się zaś nad rozwojem muzyki ludowej na Wschodnich Morawach i w Słowacji. Lektura L'udowej kultiiry v Karpatach wywołuje mieszane uczucia i chęć zróżnicowania oceny dzieła. W omawianym tomie zawarty został bowiem rzetelny i ciekawy materiał opracowany przez wybitnych specjalistów, odczuwa się jednak jakoby brak myśli przewodniej, której spodziewać by się należało choćby dlatego, i.e tom redagowany jest przez wspomnianą Międzynarodową Komisję. Publikacja zawiera sporą ilość czarnobiałych ilustracji. Ukazała się w dziewięciu językach, wszystkie artykuły, z wyjątkiem jednego, posiadają obcojęzyczne streszczenia. Bolesław G. P. Snesarev, ss. 160, ilustr. Pod niebom Chorezma. Etnografićeskije Januszkiewicz oi'erki. Moskva 1973, Pod niebem Chorezmu. Szkice etnograficzne G. P. Sniesariewa to książka popularnonaukowa, wydana w 65 tysiącach egzemplarzy. Przynosi relacje z długotrwałych, zapoczątkowanych pod koniec lat dwudziestych, badań etnografa nad kulturą ludową i historią krainy łeżącej w granicach współczesnego Uzbekistanu i Turkmenii. Zakończywszy lektun; zadałem sobie pytanie, jaki może być pożytek z recenzji tej pracy zamieszczonej w czasopiśmie specjalistycznym. Uzasadnienie znalazłem bez trudu. Książka G. P. Sniesariewa godna jest również uwagi etnografów-profesjonalistów z kilku przyczyn: 1) przynosi interesujące, w części dotąd nie publi·· kowane materiały z badań terenowych; 2) ujawnia z całą wyrazistością metody prowadzenia tych badań; 3) potwierdza wartość wzorca pracy popularnonaukowej, \\' której etnograf opowiada nie tylko o przedmiocie swoich zainteresowań, ale również o sposobach prowadzenia badań terenowych, bezpośrednich kontaktach z członkami obserwowanych społeczności. G. P. Sniesariew, znakomity znawca wierzeń ludów radzieckiej Azji Środkowej i autor wielu prac naukowych, również w książce popularnej pozostał wierny pa5jonującym go zagadnieniom. W kulturze ludowej szuka przede wszystkim mate- �188 Recen.zje, przegLqdy u.;ydawnictu; -i coasopism riałów dla rekonstrukcji historii, odkrywając we współczesnych wierzeniach pozostałości przedmuzułmańskie, głównie zoroastryzmu i szamanizmu. W badaniach tych pomocna jest autorowi doskonała znajomość dziejów starożytnego Chorezmu, uzyskana m. in. poprzez uczestnictwo w pracach archeologicznych znanej ekspedycji chorezmijskiej S. P. Tołstowa. Zainteresowania historyczne były jednym ze źródeł inspiracji dla podjęcia dociekań nad sferą współczesnej religijności ludowej, współwystępującej z islamem, choć niekiedy pozostającej w sprzeczności z jego dogmatami. W siedmiu rozdziałach książki zawarto szkice poświęcone wybranym tematom. Rozdział Ludzie i duchy wprowadza w demonologię mieszkańców Chorezmu. Opisy demonów wrogich ludziom, neutralnych lub pomocnych przedstawiono przytaczając uzyskane od informatorów relacje o działalności duchów. Obraz tych samych duchów okazał się nader różny w opowiadaniach poszczególnych rozmówców. Za· skakującą niekiedy różnorodność wyobrażeń o tych samych demonach wiąże autor z różnicami w osobowości informatorów. W rozdziale znalazło się ponadto omówienie miejscowego szamanizmu, zjawiska zanikającego i niezwykle trudno dostępnego. Obrzęd kamlania - wypędzania złych duchów z chorego, badacze poznali już tylko za pośrednictwem ludzi biorących w nim udział. Rozdział Mułła Sadu Ha przynosi interesujące informac~e o świętych muzułmańskich, m. in. o biblijnym Dawidzie, uznawanym tutaj za patrona rzemiosł metalowych. Rzeczywistym bohaterem rozdziału jest jednakże wymieniony w tytule mułła Sadułła, duchowny z meczetu w Chanki, przyjaciel etnografów i znakomity obserwator. W kolejnym rozdziale znajdujemy omówienie świątyń, tzw. mazarów, związanych z imionami świętych muzułmańskich, zjawiska niezwykle charakterystycznego dla życia religijnego ludności Azji Środkowej. W oparciu o obserwację grupy pielgrzymujących do mazaru kobiet, którym autor towarzyszył, przedstawił on tutaj ceremoniał pielgrzymki do miejsc świętych i jej funkcje. Nieoczekiwane spotkanie z derwiszem na ulicy w Kunja-Urgenczu w latach pięćdziesiątych stało się zaczątkiem opowieści U zgasłego ogniska. G. P. Sniesariew zebrał w niej szczegółowe informacje o działalności i organizacji zanikłego już w republikach środkowoazjatyckich muzułmańskiego zgromadzenia żebraczych mnichów. tzw. kalandarów. Na początku bieżącego stulecia we wszystkich miastach i większych osiedlach Chorezmu istniały domy zgromadzenia, tzw. kalandarchony. Zakon posiadał scentralizowaną w granicach chanatu organizację, na czele której stał pil' - przywódca o dużej władzy i znaczeniu. Dla zainteresowań G. P. Sniesariewa charakterystyczny jest rozdział Dziedzictwo przepięknej Anahity. Badacz zebrał w nim skrupulatnie informacje o reliktach kultu Amu-Darii, dostrzegalnych do dzisiaj wśród kobiet, nadbrzeżnej ludności rolniczej oraz dawnych miejscowych szkutników. Zarejestrowane formy kultu wiąże badacz z czcią oddawaną niegdyś zoroastryjskiej bogini Anahicie, hędącej ponoć uosobieniem Amu-Darii. Jest zdania, że wywodzący się z zoroastryzmu kult rzeki przetrwał wieki panowania islamu. Studia wyłącznie genetyczne pozostawiają u czytelnika pewien niedosyt: jakie były przyczyny umożliwiające przetrwanie zjawiska w poszczególnych okresach, czy nowe konteksty społeczno-kulturowe nie zmieniły jego treści tak dalece, że doprowadziły do przerwania kontynuacji? Poszukiwania archaizmów, przydatnych dla rekonstrukcji historycznych, skierowały uwagę G. P. Sniesariewa również na techniki pochówków i ceremoniał pogrzebowy. Dominację w Chorezmie grobowców naziemnych tłumaczy badacz jako następstwa utrwalenia się zoroastryjskiego zakazu powierzania ziemi ciał zmarłych. �Recenzje, przeglądy lvydatonictw I8!) "i czasopism Tytuł rozdziału ObsŁugujqcy zmarŁych zaczerpnięty został natomiast z badań nad grupą ludzi zajmujących się obmywaniem zwłok. Wieki panowania islamu, w którym obmycie zmarłego to religijny obowiązek, nie usunęły izolacji i dyskryminacji tej grupy, posiadającej wydzielone miejsca zamieszkania i do niedawna zawie-· rającej wyłącznie endogamiczne związki małżeńskie. Ostatni rozdział Wolnomyśliciele z ruin starożytnego Kjatu opowiada o kilku-osobowej grupie przeciwników mm.ułmańskiego duchowieństwa, działającej na początku XX wieku w Szabbazie. Zainteresowania historyczne, tak wyrażne w pracy badawczej G. P. Sniesaricwa, nie przysłoniły obrazu współczesnych wierzeń ludności Chorezmu. Ukazane zostały niektóre skutki procesu degradacji ortodoksyjnego islamu i trwałość zespołu wierzeń ludowych, określonych w jednej z wcześniejszych prac G. P. Sniesariewa mianem "...religii kobiecej, zakorzenionej w głębinach bytu rodzinnego" *. Interesujący zasób wiedzy a współczesności zawarty został również w opisach stosunku informatorów do badań nad wierzeniami. Ukazanie metod badań terenowych, to jeden z poważnych walorów pracy. Zespół G. P. Sniesariewa, w związku z założo-· nymi celami badań, przemierzając miasta i wioski Chorezmu, poszukiwał rozmówców przede wszystkim wśród ludzi starych. Postawową procedurę badawczą sta·nowił wywiad niesformalizowany, a także obserwacja. Długotrwały pobyt w domach rodzin uzbeckich w niektórych miejscowościach oraz udział w rodzinnych, a także pozarodzinnych uroczystościach i przedsięwzięciach, nadawały badaniom charakter obserwacji uczestniczącej, zewnętrznej. Książka, dzięki zawartym w niej informat:jom o metodach badań terenowych, mOŻe stanowić uzupełnienie innych prac wybitnego etnografa. Pod niebem Chorezrllu jest przykładem udanej publikacji popularnonaukowej opowiadającej o pracy etnografów. Wykład wybranych zagadnień etnografii i historii Chorezmu wtopiony został tutaj nader umiejętnie w opis badań terenowych, w trakcie których etnograf pozostaje w bliskich, przyjaznych kontaktach z dziesiątkami informatorów, o których pamięć przechowuje się długo. Stąd zrozumiały jest osobisty ton książki, zbliżający pracę rosyjskiego badacza o krainie środkowoazjatyckiej, do napisanej w oparciu o badania w Polsce SpoŁeczności wiejskiej Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. G. P. Sniesariew przekazuje nie tylko wiedz;:: o problemach i metodach etnografii. Poucza o względności stereotypowych sądów o ludziach i kulturach, dostarcza wzorca postawy w stosunku do ludzi, z których pomocy etnograf korzysta, daje wyraz humanistycznym wartościom etnografii. Zbigniew Bo LOnnqvist. Jasiewicz mode i ert landsbY9dssamhatle 1870-1920. Dress and Helsingfors 1972, ss. 400, 188 fot., mapa, tłum. w jęz. rosyjskim i angielskim, bibliografia, spis informatorów, przypisy. Wydawnictwo Fińskiego Towarzystwa Archeologicznego - Studia Etnograficzne, CL. 24. Kansatietecl!incn Arkisto 24. Etnologiskt Arkiv. Utgiven av Finska Fornminnes:fOreningcn. Ieshion in a rural Drakt och comnmnitu, * G. P. Sncsarev, o nekotoryclt pri.c'inaclz u Hzbekov Chorezma. ,.Sovetskaja Etnografijalt sochranienija reUqio.zno-bytovych 1957~ nr 2, S. 62. pereżytkov �IHO Recen.zje, przegLqdy wyduvJnictw i c.zasopisrn Ubiór i moda w społeczności wiejskiej w latach 1870-1920 jest obszerną książką wydaną z racji obrony pracy doktorskiej, która odbyła się 9 grudnia 1972 1'. Autor. Bo Lonnqvist, jako naukowiec młodego pokolenia, od 1966 r. pracuje w ArchiwUr:l Etnologii i Folkloru Towarzystwa Szwedzkiej Literatury (Svenska Littcratursiillska· pets Folkkultursarkiv), a od 1970 r. prowadzi na uniwersytecie w Helsinkach (He!singfors Universitet) wykłady na temat ubioru i mody. Na swoim koncie ma już kilka rozpraw z tego zakresu, obecna jednak jest chyba naj obszerniejszym dziełem bazującym na żródłowym materiale pochodzącym z ustnych przekazów informatorów, z analizy starych fotografii oraz zachowanych okazów muzealnych. W drugiej połowie XIX w. obszary wiejskie Finlandii uległy silnej fali zmian niespotykanych do tej pory. Były to zarówno zmiany ekonomiczne spowodowane rozwojem techniki i podwyższonej stopy życiowej, jak i zmiany struktury społecznej. Bo Lonnqvist analizuje zmiany zachodzące w ubiorze wiejskim rejonu Ostrobotnia w okresie ostatnich 50 lat, a główną uwagę zwraca na porównanie tradycyjnego ubioru wiejskiego z modą rozprzestrzeniającą się w miastach. Wejście w meritum sprawy poprzedza omówieniem stanu badań i nowoczesnych ich kierunków w skali europejskiej. Autor przytacza licznych, zasłużonych w kostiumologii badaczy, cytując bezpośrednio ich poglądy na: definicje stroju i ubioru (Weiss, Zelenin), przyczyny zachowania się tradycji, zwłaszcza u kobiet (Bringemeier), specyfikę regionalną (Deneke), miejsce odzieży w zwyczajach i obyczajach oraz jej znaczenie w życiu społecznym (Hiivernick). Z kolei autor zajmuje się rozważaniami na temat mody cytując wypowiedzi Simmel'a, Steinmetz'a uzasadniającego psychologiczną jej stronę, Hoffmanna, dalej K(jniga, Vanier'a, Brenninkmeyer'a uważających modę za klasyczną barierę, której nie można przekroczyć. Np. Petrascheck-Heim dopatruje się w modzie odbicia życia społecznego, podobnie jak Crawley, który widzi w zmianie mody wyraz nowego stanu lub warunków życia. Zdaniem Crawley'a strój jest wykładnikiem wszystkich socjalnych momentów, np. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeczeństwie. Jest również wyrazem indywidualnych odczuć oraz wszystkich niepisanych praw w stosunku do jednostki i środowiska. W Finlandii studia nad ubiorem rozpoczął swą obszerną pracą Heikel (1909), następnie Schwindt (1913) i Sirelius (1916). Pierwsi dwaj bazowali na zbiorach muzealnych i poszukiwaniach archiwalnych, jedynie Sirelius oparł się na tradycji ustnej i w swym opracowaniu zastosował klasyfikację typologiczną oraz analizę historyczno-porównawczą, dzięki czemu odkrył powiązania między ubiorem a stosunkami społecznymi, czego nie możnaby osiągnąć badaniami opartymi wyłącznie o materiały muzealne i archiwalne. Zupełnie inne założenia charakteryzują opracowania Ritty Pylkkiinen (1956, 1970), która podjęła studia nad wpływami stylowych form mody (renesansu i baroku) na ubiór niższych klas społeczeństwa Finlandii. Jej zdaniem styl ubioru odpowiada stylowi sztuki danej epoki, a ogólnie panująca moda nic ma związku z narodowym, czy regionalnym stylem. Moda, jako siła zmian działających z zewnątrz na normy panujące w określonej grupie społecznej, może być badana również i w środowisku wiejskim, a związek miasta ze w,;ią jest w tym przypadku bardzo ważnym momentem dla studiów i badań. Ogólnie można stwierdzić, że dorobek etnografii fińskiej i skandynawskiej sprowadza studia i badania nad strojem przede wszystkim do materiałów muzealnych i archiwalnych, bazując na metodzie historyczno-porównawczej i typologicznej w oparciu o zróżnicowania regionalne; stylowy ubiór natomiast wyższych klas społecznych jest przedmiotem rozważań historyków sztuki. �Hecenzje, przeu[qcl,!jwydawnictw i c:asopism un Autol' niniejszego opracowania podjął studia na przykładzie ubiorów wiejskich z Voril, miejscowości leżącej na wschód od miasta Vasa na wschodnim wybrzeżu Gulf okręgu Bothnia, opierając się o wywiady ze starszymi informatorami i stare materialy fotograficzne pochodzące z lat 1870-1920, tj, z okresu krzyżujących się zmian w życiu ckonomicznym i społecznym. Poznanie stosunków społecznych w określonym środowisku umożliwiło znalezienie klucza do całego systemu związków społecznych wyrażających się w sposobie ubierania, Rozpatruje więc ubiór jako wynik warunków ekonomicznych i stosunków społecznych w oparciu o metodę strukturalną, Okres między 1870-1920 był w Finlandii pełen zmian ekonomicznych i społecznych, Na wieś dotarła nowa ideologia, raptownie wzrastający przemysł powodował także zmiany w strukturze wsi, wzrosła i rozwinęła się komunikacja, coraz częściej i liczniej docierała na wieś prasa, otwierano we wsiach sklepy. Lokalne autorytety wzrastały dzięki szkołom, zaczął się rozwijać system opieki społecznej, zdrowia. Wieśniacy coraz częściej opuszczali swe środowiska dla podjęcia pracy zarobkowej, rozpoczęła się emigracja do Ameryki. Szczególne zmiany w ubiorze spowodo\;vał rozwijający się przemysł tekstylny. Fabryki produkowały nie tylko tkaniny, ale i gotowe ubiory, prasa publikowała wzory modnych ubrań, do głosu doszła emancypacja kobiet, rozwijał się sport, który wnosił istotne zmiany do ubioru wiej·· skiego .. Jednak te wszystkie nowości niełatwo przyjmowały się na wsi ze względu na silnie rozwinięty tradycjonalizm; tym niemniej i on ulegał stopniowemu rozkładowi. Szczegółowe studia nad strukturą społeczności wsi Vora autor opiera o granice geograficzne oraz związki z sąsiadami, podział ziemi i wsi pod względem ekonomicznym, a także życie i stosunki międzyludzkie. Materiał rozpatrywany jest diachronicznie i synchronicznie, bo obydwa aspekty badawcze są równie konieczne, gdy ma się na względzie proces zmian ubioru, który stale jest w użyciu. Przedmiotem drugiego rozdziału jest funkcja ubioru. Autor uważa, że można ją rozpatrywać z trzech pozycji, tj. zależnie od: 1) płci i wieku użytkownika (fot. 9-97); 2) zwyczajów i obrzędów, jak chrzest, konfirmacja, zaręczyny i ślub, pogrzeb (fot. 98-148); 3) pracy i odpoczynku oraz warunków życiowych (fot. 149-156). Rozdział ten jest naj obszerniejszą częścią pracy. Zawiera omówienia poszczególnych części ubioru, ich formy i zastosowania z uwypukleniem elementów naj starszych, zmieniających się i najnowszych. Na konkretnych przykładach widać, jak prezentują się one u starszego i młodszego pokolenia. Jak widać, w zasadzie nie były one zbytnio zróżnicowane, co potwierdza kilka grupowych fotografi dorosłych i młodzieży. Z kolei w trzecim rozdziale autor omawia krój odzieży, który kształtuje się zależnie od: 1) zmienności części odzieży wierzchniej i spodniej, 2) sposobu pozyskania odzieży przez: a) oJ'iarowanie, wiano, spadek, pożyczkę, wynagrodzenie, b) rzemiosło i pozycję społeczną rzemieślnika (krawca, garbarza, szewca itp.), c) przemysłową produkcję za pośrednictwem kramarzy, wiejskie sklepy, kontakt z miastami, emigrację (fot. 157-167). Zdaniem autora ubiór jest dziełem głównie wiejskiego rękodzieła, które w miarę upływu czasu coraz częściej opiera się i czerpie nowe rozwiązania z wzornictwa ogólnie panującej mody. Rozdział czwarty dotyczy porównania odzieży wiejskiej z ogólnie panującą modą (ubiór i moda). Uwaga koncentruje się tu wokół zmian w ubiorze, wpływu mody oraz ich wzajemnego stosunku. Autorowi wydaje się, że zmiany zachodząc2 w ubiorze wiejskim w latach 1870-1920 wynikały głównie ze zmieniającej się struktury ekonomicznej wsi, z wzrostu kapitału na wsi i dużego wpływu kultury miejskiej na wiejskie zwyczaje i obyczaje. Proces tych zmian był jednak niezwykle �Hl2 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism skomplikowany; na asymilację lub odrzucenie pewnych elementów działały bowiem także inne fakty, głównie tradycja. W rezultacie większość poszczególnych elementó\<.' ubioru jest wynikiem jego funkcji i użyteczności w codziennym życiu. Motywy zmian miały zewnętrzne lub wewnętrzne impulsy i były rozmaitego pochodzenia. Postęp w życiu ekonomicznym wpłynął np. na szersze korzystanie z tańszych tkanin oraz zaniechanie ich barwności na korzyść ciemnych kolorów, tudzież upodobanie w zbytkowności charakterystycznej dla ubiorów XVIII w. (lecz ciemne kolory szły w parze także z rozwojem sekciarstwa religijnego). Wprowadzenie nowego podziału administracyjnego załamało dawną strukturę wsi, czego efekt uwidocznił się w zmianie stosunków społecznych i w ubiorze. Toteż dezintegracja wsi z łatwością doprowadziła do przyjęcia nowych form odzieży (rozlużnienie związków i większa S\\70boda w indywidualnym wyborze). Niektóre tradycyjne zwyczaje zaczęły zanikać'. a z nimi ginęły też pewne części ubioru, lub tworzyły się zupełnie nowe. Np. wcselna korona panny młodej została zaprowadzona na przełomie XVII i XVIII \\'.. podobnie jak uroczysty rytuał ubierania panny młodej, który rozpowszechnił się dopiero w XIX w. Była to symboliczna prezentacja socjalno-ekonomicznej pozycji rodziców panny młodej. Obecnie zwyczaj zakładania korony sprowadzony został do czysto zdobniczej funkcji. Zanik zwyczaju korony weselnej był wynikiem również rozpowszechnienia się obrzędowości sekciarskiej, zwłaszcza od momentu, kiedy stal się on wyłącznie zwyczajem kościelnym. Drugim zanikającym zwyczajem było zaniechanie rozwieszania we wnętrzu izby, w której latem sypiała dziewczyna, 'xyprawy przygotowywanej przez nią do ślubu. Równolegle z tym zatracała się wartość: i znaczenie własnoręcznie sporządzonej odzieży, dziewczęta w kościele, na tańcach i na spotkaniach towarzyskich poczynały chełpić się ubiorem gotowym, nabywanym w mieście. Tradycyjne zwyczaje w tej dziedzinie najdłużej zachowały si!:: u dziewcząt służebnych, które sporządzały swą odzież z zarobionego za pracę płótna. Zmiany funkcji odzieży były dwojakiego rodzaju: określone i przypadkowe. Przykładem pierwszego może być spódnica, która z czasem ze świątecznej przechodziła na użytek codzienny. Natomiast przypadkową zmianą funkcji może być zal"LUcanie spódnicy na głowę dla ochrony przed deszczem, lub używanie futrzanej czapki męskiej do pracy w lesie. Zmiany funkcji zachodziły rzadko w odzieży rytualne.'. Wprowadzenie nowych form do ubioru odbywało się - jak powiedziano przez kramarzy, sklepy wiejskie, za pośrednictwem nauczycieli, lekarzy, księży i ich żony, organizacje młodzieżowe, tj. jednostki działające w myśl powstających przepisów społeczno-administracyjnych. Znacznie wolniej lub wcale nie przyjmował\' się one wśród wymierających pokoleń. Ogólnie akceptowano je dopiero wtedy, gdy większość osób ubierała się podobnie, gdy pewne części ubioru stawały się powszcchne, gdy formy obcego pochodzenia przerabiano i dostosowywano do własnych gw'tów i potrzeb i gdy propozycje mody oddziaływały na autorytety wiejskie (rodzinc. starszych itp.). Ich reakcja i aprobata decydowały o upowszechnieniu. Z drugiej jednak strony zaczęła się kształtować idea zachowania tradycyjnego ubioru. Wyrosła ona na romantycznych koncepcjach XIX w. Zainteresowanie t.\"j;~ problemem powstało w Finlandii najpierw wśród niższych klas społecznych oko!,., 1840 r. Ginące części tradycyjnego ubioru zaczęto rekonstruować, a zajęli się ty];~ najpierw artyści. Ogół mieszkańców wsi nie był jednak ustosunkowany do teg" przychylnie, starsza generacja obserwowała to zjawisko nawct z niedowierzanier.;. Ale ideę nawrotu do ubioru tradycyjnego gorąco zaakceptowała ucząca się mlcdzież, głównie dojeżdżająca do szkół w mieście. Autor w swym opracowaniu v,,·skazał na wielość i złożoność problematyki \\. zakresie historii i tradycji odzieży na wsi. Nie predenduje on jednak, w swej ,kror.-c- �Recen:::je, ]Jr:egln.ciy u;ydawnictw i czasopism ::ości. do przed~tawienia pełnego obrazu studiów w tym zakresie. Tym niemniej ~twierdzić należy, że książka jego jest nowoczesnym, strukturalnym opracowaniem, dającym maKsymalnie pełny obraz stanu i zmian oraz relacji ubioru tradycyjnego do mody płynącej szerokim nurtem wśród różnych grup społecznych. Dla badaczy tych zagadnień om(Jwiona pozycja jest cennym punktem odniesienia, głównie \\' porównaniu z przykładami i matp.riałem występującym na terenie Polski, zwłaszcza zachodniej. Barbara A. Schenk ethnik <;;,;: i I. Weber-Kellermann und sozialer .."-larburger Bazie/ich Studien Wandel zur przy współpracy M. Motzer i W. Stolle, Interin einem mehrsprachigen Dorf des rumii.nischen Banats . vergleichenden Ethnosoziologie", Band 3, Marburg 1973, 235~ 34 ilustr. Problematyka kulturowa grup emigrantów ma w literaturze etnograficznej Republiki Federalnej Niemiec określone już miejsce. Potwierdzają to liczne drukowane, zwłaszcza po drugiej wojnie światowej, publikacje. Świadczą a tym również organizowane seminaria (np. w 1963 r. w Wiesbaden), zjazdy (Trewir 1971) oraz aktualnie prowadzone, kompleksowo i indywidualnie, badania. Ostatnio ukazała się. jako jeden z jej wyników, praca zbiorowa z zakresu etnosocjologii, dotycząca międzyetnicznych i społecznych przemian w kilkujęzykowo mówiącej wsi rumuńskiej. Wśród jej autorów znajduje się, co warto podkreślić, znana i ceniona na tym polu badań etnografka, Ingeborg Weber-Kellermann, mająca w swojej bibliografii kilka prac z zakresu kultury wychodźstwa. Problematyka oraz uzyskane wyniki badań omówione w recenzowanej pracy zasługują na szczególną uwagę czytelników zwłaszcza dlatego, że w naszej literaturze brak dotąd takich opracowań. W swojej konstrukcji obejmuje ona takie problemy, jak: środowisko (Geschichte und Umwelt des Untersuchungsdorfes autorstwa A. Schenk), w którym przedstawiono czasokres napływu mniejszości narodowych do badanej wsi, rozwój zagospodarowywania się i przeobraźenia wynikłe na skutek kolektywizacji oraz zróżnicowanie międzyetniczne (niemieckie, serbskie i rumuńskie) '.V zakresie budownictwa, w życiu rodzinnym oraz w życiu społecznym. Drugi problem - praca na wsi (Dórfliches Arbeitsleben napisany przez M. Motzer) za"';iera analizę takich zagadnień, jak: zagroda jako przedsiębiorstwo, rozwój upravi i sposoby młócki, podział pracy w spółdzielni oraz zajęcia pozarolnicze. Kolejny problem - czas wolny (Vom Feierabend zur Freizeit - opracowany przez W. Stolle) obejmuje: formy spędzania wolnych po pracy wieczorów, uprawę przydomowych ogródków, pomoc sąsiedzką, pracę kobiet (gotowanie, przygotowywanie zapasów, szycie, robienie na drutach) oraz korzystanie ze środków masowego przekazu i turystykę. Następny - rodzina (Die Familie - przygotowany przez L Weber-Kellermann) zawiera: strukturę małżeństw, zwyczaje rodzinne, w tym przemiany zachodzące na skutek kolektywizacji. Piąty z kolei problem - szkoła i wych~wanie (Schule und Bildung A. Schenk) dotyczy rozwijanych programów nauczania i uwzględniania '.',' "ich ważniejszych wydarzeń i osiągnięć kraju swego pochodzenia, roli wycho',\·a'.nzej ~zkoły oraz losu absol\ventów. I wreszcie ostatni - zwyczaj herodów (He- j" - Lud, t. :>9 �l!H Recenzje, przeglqdu wydawnictw! czasopism rodesspiel Muster eines Dorfbrauches 1. Weber-Kellermann) przedstawia szwabski obyczaj urządzania korowodów na Trzech Króli oraz rumuńskie zwyczaje przebierańców na Boże Narodzenie, Nowy Rok i na tzw. "pług". Opracowanie uzupełniają stereotypowo: wstęp, zakończenie oraz rozdział metodologiczny (Bemerkungen zu Theorie und Methode, napisany przez A. Schenk). W tym ostatnim autorka zajęła się bardzo pobieżnie klasyfikacją rzeczową tego rodzaju prac zaliczanych do tzw. "językowo-wyspowej etnografii" (Sprachinselvolkskunde), bądż do etnografii emigracji. Przedstawiła również zagadnienia warsztatowe. Zarysowana konstrukcja przedmiotu badań zawiera w zasadzie wszystkie podstawowe problemy poznawcze, niezbędne w tego rodzaju opracowaniach. Nie wszystkie z nich zostały jednak w pracy równo wnikliwie potraktowane. Zresztą zachwiana została wogóle w niej proporcja pomiędzy poszczególnymi problemami. Najobszerniej potraktowano takie działy, jak środowisko oraz szkoła i wychowanie. Mniejszą objętość mają: rodzina oraz rozdział o zwyczajach, a najmniej miejsca poświęcono zagadnieniu pracy. Niesłusznie chyba omówiono w rozdziale o czasie wolnym sprawy związane z pracą kobiet. Zajęcia niewiast winno się analizować w rozdziałach o rodzinie i pracy. W sumie są to usterki, których trudno chyba było uniknąć w pracy zbiorowej. Autorzy dołożyli wszelkich starań, aby wykazać zasadnicze międzyetniczne zróżnicowanie kulturowe. Występują one, ich zdaniem, szczególnie w takich elementach kulturowych, jak: budownictwo, zwyczaje rodzinne i doroczne oraz w wierzeniach. Ponadto ustalili, jakie wytwory rodzimej kultury zanikły i dlaczego, np. w pracy na roli, oraz jakie przetrwały i wykazują tendencję rozwojową, np. g\\'ara i zwyczaje doroczne. VV'arto podkreślić, iż wywody zespołu autorskiego w:;parte są bardzo trafnie dobranymi rycinami, co podnosi wartość pracy. Do mankamentów opracowania zaliczyłbym także niekonsekwentne stoso\\'anie metody funkcjonalnej analizy; w niektórych partiach pracy poprzestano na chronologicznie ujętych opisach. Innym mankamentem jest tytuł pracy, nie w pełni adekwatny do treści, główny nacisk w analizie poszczególnych problemów położono bowiem na niemiecką grupę etniczną. Ale również i te niedociągnięcia nie umniejszają ogólnej wartości pracy, warto zatem polecić czytelnikowi jej lekturę, Walerian Kultureller mann. Gottingen Wandel im 19. Jahrhundert. Herausgegeben Sobisiak von Gunter Wiegiel- 1973, ss. 275, ilustr. 8. Omawiana książka zawiera referaty (19) i dyskusje z 18 ulchodnioniemieckiego kongresu etnograficznego odbytego w Trewirze we wrześniu 1971 r. Przedstawiona na nim problematyka kulturowa, zwłaszcza w odniesieniu do recepcji miejskich form życia codziennego przez chłopó\v i robotników, ich oricntacji ideologicznej, oraz dotycząca emigracji, zawiera godne uwagi ustalenia i propozycje badawcze. Na obradach plenarnych R. Braun przedstawił Problerne des sozio-kulturellen Wandels im 19. Jahrhundert (Problemy społeczno-kulturowych przemian w XIX w.), a H. Bausinger, Verbilrgerlichung-Folgen eines Interpretaments (Przejęcie cech miejskich - następstwo tzw. interpretaments). W pierwszej sekcji, obradującej pod hasłem: recepcja form miejskiego stylu �Recenzje. przeglqdy wyd(l,wnictw 195 i czasopism życia przez chłopów i robotników, znalazły się wystąpienia: Rezeption bei der liindlichen B. Deneke, Fragen der (Uwagi odnośne do recepcji miejskiej kultury przedmiotów przez ludność wiejską); U. Bauche, Reception stiidtischeburgerlicher Formen und regionale Sonderung im biiuerlichen Wohninventar der Elbmarschen (Recepcja miejsko-mieszczańskich form i regionalna izolacja w wiejskim wyposażeniu mieszkalnym terenu nadłabskiego); T. Ganter, Brauchtumsvorfii.hrungen in Festumzii.gen des 19. Jahrhunderts (Zwyczajowe przedstawienia w uroczystościowych pochodach XIX w.). W kolejnej grupie referatów, dotyczących religijnej i ideologicznej orientacji chłopów i robotników. 1. Baumer przedstawił Kulturkampf und Katholizismus im Berner Jura, aufgezeigt am Beispiel des Wallfahrstswesens (Walka kulturalna i katolicyzm w berneńskiej jurze, w świetle wiedzy odpustowej); G. Korff, Heiligenverehrung und soziale Frage. Zur Ideologisierung der populiiren Frommigkeit im spiiten 19. Jahrhundert (Cześć świętych, problem społeczny. Z ideologii popularnej pobożności w póżnym XIX w.); D. Kramer, Sozialkulturelle Lage und Ideologie der Arbeiterschaft im 19. Jahrhundert (Społeczno-kulturowa pozycja i ideologia klasy robotniczej). Obrady trzeciej sekcji, o kulturowym znaczeniu stowarzyszeń, otwierał referat K. Kóstlin, Schleswig-holsteinische Gilden im 19. Jahrhundert (Szlezwik-holsztyński e bractwa w XIX w.); V. L. Lidtke, Die kulturelle Bedeutung der Arbeitervereine (KuItrowe znaczenie stowarzyszeń robotniczych); E. M. Wallner, Die Rezeption stadtbiirgerlichen Vereinswesens durch die Bevolkerung auf dem Lande (Recepcja mieszczańskiej wiedzy o stowarzyszeniach przez ludność wiejską); K. Beitl, Grossstiidtische Trachtenvereine des 19. und 20. Jahrhunderts. Moglichkeiten musealer Dokumentation (Wielkomiejskie stowarzyszenia strojów XIX i XX w. Możliwości muzealnej dokumentacji). W sekcji czwartej, zajmującej się migracją i akulturacją oraz innymi problemami wychodźstwa, D. Yoder przedstawił Akkulturationsprobleme deutscher Auswanderer in Nordamerika (Problemy akulturacji niemieckich emigrantów w Ameryce Północnej); L M. Greverus, Auswanderung und Anpassungs-barrieren. Hypothesen zur Integration von Minderheiten (Wychodźstwo i bariery przystosowania się. Hipotezy dotyczące integracji mniejszości narodowych); W. Marinow, Auswanderung burgerlicher und Anpassung Sachkultur der bulgarischen Kolonisten Bevolkerung in Be,~sarabien-am. Ende des im 19. Jahrhundert (Wychodźstwo i przystosowanie się kolonistów bułgarskich w Besarabi na przełomie X:VIII i w XIX w.); A. Schenk, Die Rolle von Schule 18. und und Bildung bei Sozialisierungsprozessen am Beispiel etnischer Gruppen des Banats (Rola szkoły i wykształcenia w procesach uspołeczniania na przykładzie grup etnicznych Bana tu). W ostatniej sekcji omawiano fazy i główne motywy przeobrażeń kulturowych .. H. Siuts mówił na temat Phasen von Beharrung und Wandel im Volksleben MittelE:uropas (Fazy stałości i przemiany w życiu ludu środkowej Europy); T. Hofer, Phasen des Wandel,~ im ostlichen Mitteleuropa im Lichte kulturanthropologischer Theorien (Fazy przemian we wschodnio-środkowej Europie w świetle antropologiczno-kulturowych teorii) oraz S. D. Ek, Die Fiktion des Wandels im 19. Jahrhunder t (Fikcja przemian XIX w.). W związku z podejmowaniem badań nad kulturą naszego wychodźstwa warto chociażby w paru zdaniach dodać, jaki model poznawczy - w odniesieniu do emigracji - przewijał się w referatach i dyskusji kongresowej. W wypowiedziach uczestników dominował pogląd rozpatrywania wychodźstwa od strony jego akulturacji, asymilacji i integracji w miejscu przebywania. Na tym tle należy ukazywać: �196 Recenzje, przeglądy v.;ydawnictw i czasopism zachowywane elementy kultury mIejsca pochodzenia. Tymczasem w tego rodzaju badaniach winno się raczej główny nacisk kłaść na uchwycenie rodzimego dziedzictwa kulturowego, jego stanu i możliwości rozwojowych w kontekście akulturacji, asymilacji i integracji. W obserwacji autorzy uwzględniają takie problemy jak: osadnichvo, życie rodzinne i działalność produkcyjną. Waterian Sobisiak Lech Paszkowski, John Stanistav KubarlJ - naturatist and ethnographer Istands. "The Australian Zoologist" 1971, nr 16/2, s. 43-70, ilustr. of the Pacific Ukazała się kolejna publikacja dotycząca życia Jana Stanisława Kubarego, polskiego badacza wysp Pacyfiku 1. Tym razem wydana została w Australii, w języku angielskim. Autor, Polak z pochodzenia stale mieszkający w Australii 2, na wstępie zaznacza, że jest ironią, iż o J. St. Kubarym, jako obywatelu brytyjskim naturalizowanym w Australii 3, piśmiennictwo tego kraju nic nie wspomina (s. 43). A jeżeli już jego nazwisko umieszczają w jakiejś publikacji, to robią to niepoprawnie 4. Niniejszy artykuł ukazał się w periodyku naukowym Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Nowej Południowej Walii, w związku z czym autor nastawił się szczególnie na zaznaczenie zasług, jakie Kubary odniósł w badaniach przyrodniczych. Zaznacza jednak, że w nauce światowej znany jest przede wszystkim jako etnograf. więc trudno pisać o Kubarym przyrodniku pomijając jego zasługi dla etnografii. Paszkowski dość szczegółowo wnika w życie tego niezwykłego człowieka. Publikacja zawiera szereg części poświęconych kolejnym etapom burzliwego życia badacza, do kalka oddanego nauce pracownika, któremu los nie szczędził trudów. Ponad połowę swojego życia spędził na antypodach w oddaleniu od rodziny, do której stale tęsknił i z którą w tak tragicznych okolicznościach musiał się rozstać. A oto w skrócie splot wydarzeń, które pośrednio miały wpływ na to, że stał się badaczem wysp Pacyfiku. 10Kubarym ukazały się m. in. prace: L. Krzywicki, Jan Kubary i jeqo poszukiwania naukowe. "Biblioteka Warszawska" 1897, t. 2, nr l; J. D. E. Schmeltz, Johann Stanislaus Kubary. "Internationales Archiv fur Ethnographie", Leiden 1897, t. 10, s. 132-136; W. Słabczyński, Na wyspach PacUJiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956 i inne artykuły tego autora; K. Wypych, Jan Stanislaw Kubary w 70-tq rocznicę zqonll. "Lud" 1966 t. 51, s. 165-180. 2 "Lech Paszkowski [00'] urodził się w r. 1919 w Warszawie, gdzie też ukończy! gimnazjum. Po zdaniu konkursowego egzaminu do Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni został przyjęty na kurs wstępny wydziału nawigacyjnego. Wskutek złego stanu zdrowia zszedł z "Daru Pomorza" [oo.j Kampanię wrześniową odbył w piechocie. Pod Ożarowem dostał się do niewoli niemieckiej [... ] Po wojnie przez 2 lata pracował w obozach b. jeńców wojennych w Niemczech, prowadząc kursy języka polskiego i historii oraz francuskiego i hiszpańskiego [00.] wyjeżdża w r. 1948 przez Francję do Australii, gdzie studiuje elektrotechnikę w Royal Melbourne Technical College. Pracuje obecnie w laboratorium Rady Miejskiej w Melbourne [00']'" P,owyższy rys biograficzny ujęty w skrócie pochodzi z obwoluty książki Lecha Paszkowskiego pt. Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940wydanej w Londynie w 1962 r. 3 J. St. Kubary przyjął obywatelstwo brytyjskie 6 lutego 1875 r. 4 Imieniem Kubarego nazwano jedną z gó'r w Nowej Gwinei. Mapy wydane w Australii w Australian Geoqrophical Series (1965) podają błędnie jego nnzwisko: Mt Kubari (s. 61). �przegtqdy Recenzje, wydawnictw i czasopism 197 Urodzony 13 listopada 1846 r. w Warszawie z ojca Węgra, matki Niemki (od dzieciństwa przebywała stale w Polsce), już jako 16-letni chłopiec bierze czynny udział w powstaniu styczniowym. Wciągnięty w sprawy polityczne w kraju będącym pod zaborem, pracuje w konspiracji, a następnie przebywając na emigracji w Dr<;żnic zaprzedaje się władzom carskim, aby móc powrócić do kraju; staje się płatnym konfidentem. Cały ten niefortunny splot wydarzeń w jego życiu (rozdział ten w książce autor trafnie nazwał "tańcem wśród mieczów" Dance Among Swords, s. 43) kończy się tym, że Kubary postanawia raz na zawsze zerwać współpracę z zaborcą. Nie pozostało mu jednak nic innego jak opuścić kraj i najbliższych. W marcu 1868 r. potajemnie ucieka do Berlina pozostawiając desperacki list zaadresowany do swojej matki: "...tutaj prędzej śmierć moją byś widziała niż dobre rozwiązanie ... z miłości do ciebie zmuszałem się, aby tutaj zostać, uśmiechałem się mimo wielkiego cierpienia ... całe moje życie, począwszy od 1863 r. było tylko jednym zmartwieniem" (s. 44). Ten krok stał się zwrotnym punktem w jego życiu. Po pewnych kłopotach i tułaczce Kubary dociera w końcu do Hamburga gdzie zostaje przedstawiony Johannowi C. Godeffroy, założycielowi Muzeum Mórz Południowych, który angażuje go na 5 lat jako zbieracza okazów do swojego muzeum. Od tej chwili można mówić o nowym rozdziale w jego życiu: zostaje pracownikiem naukowej placówki na wyspach Pacyfiku. Działalność Kubarego nie tlgranicza się jednak tylko do zbierania okazów w wysp Mórz Południowych i przesyłaniu ich swemu chlebodawcy. Sam z wielkim zainteresowaniem oddaje się pracy naukowej. Poznaje dialekty i narzecza tamtejszych ludów, interesuje się ich życiem codziennym, zwyczajami. religią. Dokonuje pierwszych odkryć nieznanych gatunków ptaków (Pareudiastes pacijicus). Duże zasługi położył także jako zbieracz mięczaków. Do dzisiaj niektóre z nich noszą w nomenklaturze naukowej jego imię (Cyclophorus kubaT'lIi, Papuina kubaryi, FI elix kubaryi, s. 61). Interesuje go bez mała wszystko, co jest związane z wyspami. Pracę swoją zaczyna od archipelagu Samoa, dokąd przypływa 8 września 1869 r. Od pierwszych chwil poświęca się przede wszystkim ornitologii. Na Savaii odkrywa już wyżej wspomniany gatunek kurki wodnej, o czym donoszą w 1871 r. G. Hertlaub i O. Finsch w "Proceedings of the Zoological Society of London". Na Viti Levu zdobywa dużo materiału antropologicznego w postaci czaszek. Przebywając na wyspach Ebon zbiera cenny materiał etnograficzny, który następnie posłużył mu do napisania rozprawy drukowanej w "Journal des Museum Godeffroy", Hamburg 1873, nr l, pt. Die Ebongruppe im MiJ.rshalls Archipe!. Kubary przesyłał także małe artykuły do kraju, które ukazywały się w różnych niefachowych pismach; pierwszy artykuł opublikowany w 1873 r. w "Tygodniku Ilustrowanym" nosił tytuł Obrazki z wysp żeglarskich na Oceanie Wielkim zebrane w 1870 1'.5 Nie miejsce tutaj aby streszczać całą pracę. Wypada jednak zaznaczyć istotne fakty j wydarzenia, które miały miejsce w życiu Kubarego. Autor powołał się na szereg żródeł przedstawiających w pełnym świetle sylwetkę Kubarego, który przez około 27 la t 6 przebywał na wielu wyspach i archipelagach Pacyfiku, w tym najdłużej na Mikronezji. Mimo wielkiego zapału i energii do pracy naukowej jego stan psychiczny w początkowym okresie przebywania na Pacyfiku nie był najlepszy, o czym można przekonać się z listu pisanego do swojej matki z dnia 20 kwietnia 1871 r.: "Pierwszego ;j L. Pdszkov·.,rski worytami (j \\~ pocHug tylTI skrócił fotografii czasie tytuł tej zdjętych (i\vukrotnie bawił publikacji, mriejscu w EUfopie. na dalsza część pn,:ez autara". brzrpi następująco: ., ... z drze- �198 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kwietnia, dzięki Bogu, minęły dwa lata mojego kontraktu! [...] Tracę tutaj 5 najlepszych lat mego życia, szybko starzeję się i za to płaci mi ten bogaty pan 7 w sposób haniebny" (s. 47). Stan ten wydaje się być powodowany przede wszystkim tym, że pobyt na antypodach Kubary mimo wszystko traktował prawdopodobnie jako pewnego rodzaju wygnanie z kraju. Dość szybko minął pierwszy młodzieńczy zachwyt tym nowym światem, pozostała tęsknota za krajem i najbliższymi. Począwszy od 1877 r. Kubary znajduje się w nieustannych tarapatach finansowych. Ciąg niepowodzeń zaczął się od tego, że Godeffroy zrywa z nim kontrakt, w związku z czym Kubary zaczyna imać się różnych zajęć. Zakłada na Ponapc plantację, przez 4 miesiące pracuje w tokijskim Muzeum Etnograficznym, pracuje także jako zbieracz okazów dla Muzeum Etnograficznego w Berlinie, następnie zaciąga się jako tłumacz na niemiecki okręt wojenny, otrzymuje od kO!1sula niemieckiego plantację na Matupi, w końcu zaciąga się do niemieckiej Kompanii na Nowej Gwinei jako szef stacji handlowej i plantacji nad Astrolabe Bay - na tym ostatnim stanowisku pracuje do 1894 r. Śmierć zastaje go na wyspie Ponape 9 pażdziernika 1896 r. Mimo tych niefortunnych kolei życiowych, w częstej pogoni za chlebem nie przerywa swojej pracy naukowej. Zajmuje się nadal interesującymi go zagadnieniami i dużo pisze. Na tym polu jest niezmordowany i chyba mimo wielu niepowodzel1 pełen wiary i optymizmu. Należy przypomnieć, że Kubary zasłużył się także na polu lecznictwa; będąc na wyspie Palau, leczył krajowców z grypy zaskarbiając sobie ich przyjaźń i zaufanie, które są tak potrzebne w pracy terenowej. To zbliżenie do krajowców zdobywa sobie także poprzez zawarcie związku małżeńskiego z córką Mikronezyjki z wyspy Ponape i amerykańskiego pastora". Bliska więż z krajowcami była przyczyną zerwania z nim umowy przez kolejnego pracodawcę (Muzeum Etnograficzne w Berlinie), który za konkretny powód podaje bratanie się z krajowcami (s. 47-48). Będąc dwukrotnie w Europie Kubary nie zapomina o kraju. Bierze czynny udział w dwóch (II i VI) Zjazdach Lekarzy i Przyrodników Polskich, które odbyły się we Lwowie. Publikacja L. Paszkowskiego o Kubarym wydaje się zasługiwać na uwagę przede wszystkim z tego powodu, że wydana została w języku obcym poza granicami Polski. Autor nad wyraz dokładnie i żywo nakreślił postać Kubarego przytaczając szereg zródeł, na które natrafił w trakcie swych poszukiwań. Jan Stanisław Kubary rysuje się jako człowiek bez granic oddany swojej pracy, ambitny i wszechtronnie uzdolniony. Znany etnolog, który przedkładał pracę terenową nad gabinetową. Bronisław Malinowski, w A Diary in the Strict Sense of the Term (London 1967, s. 155) wyraził się o Kubarym krótko: konkretny metodolog (s. 63). Naleźy przy tym pamiętać, że Kubary nie posiadał w tym kierunku wykształcenia ani specjalnego przygotowania i że zostawił po sobie wiele prac 9. Niestety, te najwartościowsze i najobszerniejsze wydane zostały w języku obcym, poza granicami kraju. Adam Mowa tut~j o J. C. Godeffroy. Z tego związku zrodzHo sit:; d\vojc dzieci: syn uJ11iera lzabella zmarla w 1961 r. w Singapurze w klasztorze francuskim z~wiózl ją Kuba·ry. aby z~pewnić jej wykszt~lcenie. 9 \"'Tyka:;.: ich umieszezn autor na koilcu J.;.siążki. Paluch 7 8 w wieku c!/.it:t"ic;Cyr..1, j~ko siostr~ zakonna. córka dokąd �Recenzje. Antoni Kuczyński, la\\' 1972, ss, 468. pr::eglqdu Syberyjskie szlaki, wydawni.ctw i c::osopism Zakład Narodowy im. Ossolińskich, lHD Wroc- Autor Syberyjskich szlaków, młody, uzdolniony etnograf i socjolog wrocła'wski znany jest z licznych fachowych publikacji dotyczących udziału Połaków w bada:liach azjatyckich posiadłości Rosji carskiej, Swe wartościowe artykuły zamieszcza przeważnie w takich czasopismach jak: "Etnografia Polska", "Lud", "Wszechświat", .,Problemy·' i ..Poznaj Swiat". Korzystając z dwukrotnego pobytu w ZSRR zebrał sporo nowych danych, które ',\' połączeniu z własnym naświetleniem relacji już drukowanych złożyły się na niniejsze opracowanie. Recenzowana książka składa się z pięciu zasadniczych i bardzo rozbudowanych rozdziałeJ\\·. W cZl;ści koócov.:ej znajduje się zestawienie chronologiczne poświęcone dziejom poznania Syberii, a ponadto wykaz źródeł i ważniejszej literatury. Są też rzeczowo dobrane bogate przypisy, indeksy nanvisk i nazw geograficznych oraz spisy ilustracji i map, W rozdziale pierwszym dominuje historia podboju Syberii i ciekawy opis bezlitosnej eksploatacji ludności tubylczej przez władze carskie. Autor przedstawia interesująco stosunki l'tniczne obszaru położonego na wschód od Uralu, a także omawia \\'arunki naturalne oraz zagadnienia gospodarcze łącznie z dzisiejszym dynamicznym rozwojem tej cZQści Związku Radzieckiego. Rozdział drugi zawiera relacje o pierwszych polskich kontaktach z obszarami Azji rozciągającymi siG na wschód i południe od Uralu. Rozpoczęły się one w 12·15r. ~tdzialem franciszkanina z Wrocławia, Benedykta Polaka, w poselstwie Jana da ?ian del Carpine do "'iclkiego chana Mongołów \\' Karakorum. Wyczerpująco zobrazowany został cenny dorobek Adama Kamieńskiego-Dłużyka. naozego zesłańca syberyjskiego z drugiej połowy XVII W., autora najstarszego polskiego opisu Syberii i jej ludów. W swych wspomnieniach zawartych w Dyaryu'2U- H'ięzienia pwskiewskiego, miast i "miejsc", Dłużyk poświęcił wiele miejsca Man,om, Tunguzom. Chantom i Jakutom, ich kulturze materialnej i duchowej. Sporo materia1ów dotyczących życia Chantow, Nieńców, Buriatów, ,Jakutów, Jukagin',\\" Czukczó\'.:, Koriaków i Kamczadalów zebrał też pułkownik Ludwik Sie:,irki. dostawszy si~' wraz ze swym bratem Krzysztofem do niewoli rosyjskiej '.1' l iOi 1'. Zostali oni 'v'.:ywiezieni do Tobolska, a następnie zesłani do Jakucka. W drodze do Jakucka Krzysztof zmarł, a Ludwik po kilkunastu latach pobytu \\7 Jakuck,: powrócił do kraju. gdzie opubliko\val swe wspomnienia. Z innych zeslańc"l\v tego okresu wymienia Kuczyński Konfederatę barsl:iego, Karola Luhil'za-Chojeckiego, autora opisu plemion tatarskich i niektórych miast -yberyjskich oraz uczestnika bitwy maciejowickiej, gen. Józefa Kopcia, który przehywał dłuższy c~as na Kamczatce, Dziennik podróży generała został opublikowany dopiero po iL'go śmierci. Zawiera bardzo ciekawe spostrzeżenia o Tatarach, Buria~ach. E\I'l'nkach. Jakutach. Ajnach. Koriakach i Kamczadalach. o ich życiu i oby,·zajacil. KopE'c pozostawił ponadto wiele opisów krajobrazowyr~h i etnograficznych 3:Jberii. ~a u\\'ag~ /:asluguje też pamiGtnik księdza Faustyna Ciecierskiego, aresztowa:iE'.'W \\' czasie PO\\'stania kościuszkowskiego i zesłanego do Daurii. Jako duchowny :nteresoll'ał się wierzl:niami i obyczajami krajowców. Wiele miejsca poświęcił rów.iież rdacjom geograficznym i ekonomicznym Syberii. Sugestywnie nakreślił ponury "braz katorżniczej pral:y w kopalniach i wnikliwie zobrazował współżycie tubylciJi,v z. ro:-'.vjskimi przyby~zami. �:!oo Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism W rozdziale trzecim autor zapoznaje czytelnika z pracami Polaków deporte wanych w głąb rosyjskiego imperium po powstaniu listopadowym i styczniowyr:~ Z tego okresu pochodzi ciekawy szkic Syberii nakreślony przez księdza Tadeusza Maszev,;skiego. który wyjechał dobrowolnie, aby nieść otuchę umęczonym rodakOT:": Przebywał głównie w Kraju Zabajkalskim, gdzie żywo interesował się kulturą Buriató\\', Badania Etnograficzne Syberii pro"vadzone przez filom3tę wileńskiego. Józe!" Kowale'wskiego, zostały również należycie wyeksponowane przez autora recenzo\';anej publikacji. Zesłaniec przebywał początkowo w Kazaniu, ucząc się pilnie języków orientalnych, a jednocześnie opracowywał historię tego miasta . .Tako niezwykle zdolny i pracowity lingwista zwrócił na siebie uwagę władz rosyjskich, które zaproponowały mu wyjazd do kraju Buriatów celem zapoznania się z językiem mor.golskim oraz z językami ludów sąsiednich. Po \\'ykonaniu tego zadania Ko\\'alewski wyruszył w 1830 roku w składzie rosyjskiej misji duchownej do Chin. W Pekinie był sześć miesięcy prowadząc obserwacje religioznawcze z zakresu buddyzm •., Poza tym spotykał się z lamami mongolskimi i tybetańskimi i w ten Spos,')b jeszcze bardziej pogłębił swe wiadomości o kulturze duchowej Wschodu, Po powrocie do Kazania otrzymał nominację na profesora filologii mongolskiej tamtejszego uniwersytetu. Pracując na polu pedagogicznym nie zapomniał też o pracy bada\\'Czo-naukowej. która przyniosła mu wiele rozgłosu na arenie międzynarodowej, .Jest pc. dzień dzisiejszy uważany za jednego z najlepszych znawców szczep",\\· mongolskicr, i buddyzmu północnego. Spędziwszy wiele czasu wśród Buriatów poznał ich język zwyczaje. wierzenia i folklor przyczyniając się tym samym do dalszego roZ\\'OjL; orientalistyki światowej. Barwny opis Stepu Iszymskiego oraz etnograficzne wiadomości dotyczące życia Kirgizów zawdzięczamy Adolfowi Januszkiewiczowi, wywiezionemu po Po\\'stanil.l listopadowym do Omska. Współcześni badacze radzieccy wysoko oceniają osiągnięc:<i naszego rodaka w badaniu dziejów państwa i kultury kazachskiej, W swej książce autor słusznie wspomniał też o pracach ·JÓzeta Kobyłeckie;;0. który w latach 1831-1834 wiele podróżował po Syberii i po PO\'.Tocie do ;,,3]1; opublikował swoje wrażenia pod tytułem Wiadomości <l Sui)crii, .Jest to jedna z pierwszych polskich prób monograficznego ujęcia tcj zauralskiej czt:ści Rosj, Zawiera informacje o jej położeniu geograficznym, elementach iil.jograiicznych miastach i ludności, a także relacje o szamanizmie i lamaizmie buriackim, Wiele miejsca poświęcił Kobyłecki syberyjskiej ludności tubylczej. a \\' szczeg,"lności Te.tarom, przedstawiając bardzo wnikliwie obraz ich kultury materialnej, Zakończenie rozdziału trzeciego stanowi rzeczowa analiza f(',żnych cieka',\'.''C:: wspomnień polskich zesłańców z epoki popowstanio\\'ej. Wydaje si<; ona t,vm ce!~niejsza, że wiele cytowanych nazwisk jest dla społeczeńst\\'a nic znanych, a popularyzacja naszego wkładu w dzieło poznawania Syberii ma pełne uzasadnienie Rozdział czwarty zapoznaje czytelnika w sposób bardzo przystępny z najwybitniejszymi polskimi badaczami rosyjskiej Azji, którzy bądż jako skazańcy lub urzędnicy i wojskowi w służbie carskiej przemierzali te gigantyczne obszary i badali .ie Szczególnie ważna jest działalność naukowa Aleksandra Czekano\\'skiego nd polu geografii, paleontologii. geologii, botaniki i zoologii, Trasa ,lebu \n~dr"',:e" po nieznanych obszarach północnej Azji wynosiła około 27 t."s. km, \\' czasie :yc:', podróży zebrał obok cermych danych geograficznych, 4 tys. okaZlm' paleontoiogienych, 18 tys, zoologicznych i 9 tys. botanicznych. Jego badania dokonane na nlĆ'zmierzonych przestrzeniach Płaskowyżu Srodkowosyberyjskiego. od .JeniseJ L; ci.) Leny i od Bajkału do ujścia Olenioku. były przedsit:wzięciem pionierskim, .sp'y~ą· �Recenzje. przegLądu lvudulGniciw i Ci::CLSO[JlS-nl. 201 dzone przez niego mapy rzek Leny, Olenioku i Niżnej Tunguski stanowiły przez długi czas jedyny materiał kartograficzny dla środkowej Syberii. Zasługi Jana Czerskiego zostały tak samo należycie ocenione na łamach omawianej pracy. Początkowo prowadził on badania na obszarze rozciągającym się od Uralu do jeziora Bajkał, a następnie w Kraju Jakuckim. O jego harcie ducha i umiłowaniu wiedzy świadczy fakt, że będąc już u kresu sił kontynuował badania rzeki Kołymy, nad brzegiem której zmarł i został pochowany. Należy do najbardziej zasłużonych eksploratorów Syberii. Osiągnięcia Benedykta Dybowskiego nakreślone zostały rówmez sumiennie i wyczerpująco. Jako zoolog rozpoczął badania hydrobiologiczne jeziora Bajkał i odkrył w nim bogatą faunę głębinową, reprezentowaną przez liczne gatunki endemiczne. Dokonał też pierwszych pomiarów głębokości jeziora. Wymienione prace były tak cenne i unikalne, że za swój pierwszy artykuł opublikowany w "Izwiestiach" syberyjskiego oddziału Towarzystwa Geograficznego otrzymał złoty medal. W recenzowanej publikacji spotykamy się też z podkreśleniem dorobku tak rzetelnych naszych badaczy Jakutów i ich kultury, jak: Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Adam Szymański, Feliks Kon, Mikołaj Witaszewski i Sergiusz Jastrzębski. Pisząc o innych godnych wzmianki Polakach, autor zwraca uwagę na cenny wkład naukowy Bronisława Piłsudskiego w dzieło poznawania kultury materialnej i duchowej tubylców Sachalinu oraz Ajnów z japońskiej wyspy Hokkaido. Przypomina również społeczeństwu o działalności Karola Bohdanowicza, znakomitego badacza gór Kopet-Dag, guberni jenisejskiej i irkuckiej, zachodniego Kunlunu, Tybetu, dorzecza Tarymu, jeziora Łob-nor, wybrzeża Morza Ochockiego, Kamczatki i Półwyspu Czukockiego. Zaznaczyć należy, że na pracach naszego uczonego oparł wiele swoich koncepcji tektonicznych Azji słynny geolog wiedeński, Edward Suess, który w dziele pl. Das Antlitz der Erde cytuje 66 razy Bohdanowicza, stawiając go tym samym w czołówce światowej. Z wymienionej książki czytelnik dowiaduje się też o badaniach Leonarda Jaczewskiego w dorzeczu Jeniseju. Można było jeszcze dodać, że odkrył on Góry .Jenisejskie, które następnie badał na przestrzeni około 600 km. Kontynuując swe prace na północno-wschodnim i zachodnim stoku odkrytego łańcucha stwierdził ponadto istnienie kilku niższych równoległych grzbietów, o których dotychczas nie wiedziano. Treść rozdziału piątego dotyczy poznawania syberyjskich kultur u schyłku XIX i początków XX stulecia .. Jest jednak ona uboga i obejmuje zaledwie kilka nazwisk. Nie można za to obarczać winą autora, gdyż różne niesprzyjające okoliczności, jakie \\'ówczas dominowały, odwracały uwagę od tych zagadnień. Na wyróżnienie zasługuje omówienie osiągnięć antropologicznych profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Juliana Talko-Hryncewicza, który przebywał w obwodzie Zabajkalskim przez siedemnaście lat (l891-1908) zajmując się problemami etnogenetycznymi oraz związkami kulturowymi niektórych grup ludności tubylczej. Oprócz tego jako lekarz-społecznik swą życzliwością zyskał wdzięczność tubylców. Następną tak mało znaną u nas postacią jest Maria Antonina Czaplicka. W latach 1914-1915 prowadziła badania etnograficzne na Syberii, pragnąc wyjaśnić zagadnienia wspólnoty kulturowej niektórych ludów turańskich. Zajmowała się też etnografią Ewenków i Nieńców. Pewne znaczenie miały również prace antropologiczne i etnograficzne profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Stanisława Poniatowskiego, nad mieszkającymi w Kraju Nadamurskim Niwchami, Goldami i Oroczonami. Nie zostały one jednak zakończone, gdyż kilka tygodni po przybyciu do miejsca przeznaczenia władze car- �'202 Recenzje, przegLądy wydawnictw i cwsopism skie w związku z wybuchem pierwszej wojny światowej poleciły mu opuścić Rosję. Książka Antoniego Kuczyńskiego została opracowana rzetelnie i fachowo. Zebranie i posegregowanie tak wielkiej ilości materiału wymagało wielu lat żmudnego i niezwykle uciążliwego wysiłku. Właściwy dobor skondensowanych wiadomości i ładny styl pisarski sprawiają, że czyta się ją z prawdziwą przyjemnością. Szerokie rzesze społeczeństwa mogą się z niej dowiedzieć o naszym wielkim wkładzie ,v dzieło poznawania tych rozległych obszarow kontynentu azjatyckiego. Ma to szczególne znaczenie dla patriotycznego wychowania naszego młodego pokolenia, które niejednokrotnie jest nieświadome polskiego udziału w bogaceniu skarbnicy nauki światowej. Cenną zaletą recenzowanej pracy jest również urozmaicenie treści 60 ilustracjami oraz 7 mapami, z których najcenniejsza jest mapa cz~'ści guberni jakuckiej sporządzona przez Aleksandra Czekanowskiego. Roman Petr Dinekov, B'lgarski jolkIar. P'rva cast. Vtoro izdanie, KaTczIIIQTCZuk Sofija 1972, ss. 588. Petr Dinekow, akademik, profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany jest również poza granicami swego kraju. Pierwsze prace związane z historią folklorystyki, bułgarskiej ogłosił przed drugą wojną światową. W roku 1959 wydał pierwszą część swej monografii pt. Folklor bułgarski, której drugie wydanie, poprawione i uzupełnione, ukazało siG \V roku j 972. Książka ta zawiera zbiór jego wykładów wygłoszonych na Uniwcr~ytccie Sorijskim. Celem jej, jak zaznacza sam autor, jest "pokazanie bogactwa i pic;kna bułgarskiej poezji ludowej" (s. 5). W omawianym drugim wydaniu monografii opuszczono rozdziały () teatrze i dramacie ludowym, a także niektóre materiały poprzedniego wydania o pieśniach obrzędowych oraz charakterystyce bułgarskiej ballady ludowej, które autor planuje opracować szerzej i włączyć do przygotowywanej przezeń dnlgiej części tej monografii. Praca Dinekowa składa się z 9 rozdziałów. W pierwszym z nich autor omawia zagadnienia ogólne, poruszając zwłaszcza znaczenie folkloru oraz rozwój folklorystyki bułgarskiej (s. 7-78). W drugim kreśli rys historyczny rolklorystyki bułgarskiej (s. 79-167), z uwzględnieniem informacji o początkach jP.j rozwoju w .śrcdniowierzu i o pierwszych zapisach utworów ludowyrh. Ponadto autor dokonuje periodyzacji historii folklorystyki dzieląc ją na trzy okresy: a) od średniowiecza do wyzwolenia kraju (w. XIV-1878 r.), b) lata od 1878 do 9 września 19-14r. i c) okres po 9 września 1944 r. VV rozdziale trzecim (s. 168-214) ilrchaic;.no.~ć, pochodzenie i TOZW()j jolklOTU bułgarskiego znajdujemy wypowiedzi autora o najstarszyrh danych historycznych dotyczących bułgarskiej twórczości ludowej z wieków Vln i IX, Kolejno omawia autor dane pochodzące z X wieku do pierwszej połowy wieku XIV, po ('/.ym prze·· chodzi do okresu obejmującego n połowę XIV w. do XVII w, Do czwartego okresu zalicza XVIII i XIX w., a do piątego - współczesną folklorystykG bułgarską, �Recenzje, przegLqdy",ydawnżctw i j03 czasopism Czwarty rozdział (s. 215-269) zawiera materiały z\viązane z powstawaniem rozwojem folklorystyki. Tu znajdujemy obszerne informacje autora o twórcach i nosicielach utworów ludowych, O powstawaniu wątków i wariantów. Klasyfikacja grup pieśniowych stanowi piąty rózdział pracy (s. 270-281). Rozdział szósty porusza zagadnienia związane z obrzędowymi, ludowymi pieśniami bułgarskimi (s. 282~370). Rozdział siódmy omawia pieśni mityczne, które są ściśle związane ze starą religią słowiańsk<j. Do tego typu utworów zalicza autor te, w których wspomniane są istoty nadprzyrodzone oraz teksty o tematyce związanej z magią i religią chrześcijańską (s. 371-418). O pieśniach obrzędowych i ich podziale na grupy tematyczne mówi rozdział ósmy (s. 419-529). Dinekow zatrzymuje się tu na związkach między pieśniami bohaterskimi a historycznymi, by następnie zająć się pochodzeniem utworów epickich i systematyką wątków cyklów, w których opiewane są czyny bohaterskie postaci historycznych i epickich. Na zakończenie autor zatrzymuje się na poetyce tych utworów. Ostatni rozdział porusza zagadnienia związane z pieśniami historycznymi, które według okresów Dinekow dzieli na trzy grupy: 1) utwory, w których jest mowa o wydarzeniach historycznych XIV-XVIII w. Był to okres walk ludu bułgarskiego przeciwko Turkom. Utwory te ukazują terror władz tureckich oraz cierpienia ludu bułgarskiego i jego m<;żny opór; 2) pieśni poświęcone wallwm narodowowyzwoleńczym wieku XIX oraz 3) grupę nowszych utworów historycznych - do wojen bałkańskich, pierwszej wojny światowej oraz powstałych w okresie międzywojennym i podczas drugiej wojny światowej. Pracę Dinekowa charakteryzuje gruntowna znajomość problematyki. Jakkolwiek praca jest formalistyczna, jednak odbi€'ga od prac badawczych jego poprzedników, którzy główny nacisk kładli na podłoże historyczne, a mniej uwagi poświ<;cali treści utworu, jego roli socjalno-wychowawczej oraz funkcjom artystycznym. Mankamentem monografii Dinekowa może być to, że nie rozpatruje folkloru bułgarskiego na tle porównawczym z sąsiednimi narodami. W związku z tym wiele spraw dotyc7.ących migracji pewnych wspólnych wątków, które mogły odkryć geneologiczne lub typologiczne podobieństwa poszczególnych grup czy motywów folkloru Słowian bałkańskich, nie znajduje należytcj odpowiedzi. Ponadto Dinekow cytuje macedońskie teksty pieśniowe jako bułgarskie i tym wnosi zamieszanie wśród badaczy, którzy słabo znają problematykę folkloru Słowian południowych. Poza tym, wiele wypowiedzi pisarzy bizantyjskich o folklorze Słowian Dineko\v odnosi wyłącznic do bułgarskiej twórczości ludowej, co jest niesłuszne. Do cennych stron monografii niewątpliwie można zaliczyć obiektywny stosunek autora do roli prostego ludu - t\vórcy tego bogatego skarbu kultury duchowej. Dinekow stosuje nowoczesne metody badań folklorystów radzieckich i jest przeciwnikiem reakcyjnych teorii, skostniałych koncepcji i poglądów folklorystów burżuazyjnych. Fakt, że praca ta w ciągu niewielu lat doczekała się drugiego wydania świadczy o jej znaczeniu dla folklorystyki bułgarskiej. Kole Simiczijew �204 Recenzje, Rad XV tembra Kongresa Saveza 1968 godine, Sarajevo przeglądy wydawnictw Ud'ruzenija Folklorista i czasopism Jugoslavije li Jajcu 12-16 se~- 1971, ss. 412. W Jugosławii, która jest kolebką bogatego. oryginalnego i WCląZ Jeszcze żywego folkloru, utarła się po drugiej wojnie światowej piękna tradycja organizowania zjazdów Związku Folklorystów kraju. XV zjazd odbył się w dniach 12-16 września 1968 r. w historycznym mieście Bośni - Jajce. Tu, jak wiadomo, 30 lat temu proklamowano Federacyjną Republikę Jugosławii, w skład której wchodzi 6 związkowych republik. Zjazd otworzył ówczesny przewodniczący Związku Folklorystów .Jugosławii - akademik prof. Cvjetko Rihtman. Wygłoszone i z różnych przyczyn nie wygłoszone referaty zamieszczono w omawianej książce, która pod red, proL C. Rithmana ukazała się w Sarajewie w roku 1971. I tym razem, jak w poprzednich zjazdach, pierwsza część referatów poświęcona była twórczości ludowej ziem, na których zjazd się odbywał (s. 9-88). Część druga obejmuje prace omawiające zagadnienia związane z epiką ludową narodów jugosłowiańskich i sąsiednich ludów bałkańskich (s, 91-244). Na część trzecią składają się referaty poruszające ogólne zagadniena metodologii badań. klasyfikacji i terminologii pieśni i tańców ludowych (s. 247-328). Czwarta część książki zawiera artykuły poświęcone wspólnym i odrębnym cechom instrumentów muzycznych ~arodów bałkańskich i innych krajów (s. 321-389). Materiały zawarte w omawianej książce dają odpowiedż na wiele pytań nurtujących folklorystów, jakkolwiek większość ma charakter informacyjny, bez podania materiałów żródłowych i danych bibliograficznych. Dżjuro Basler daje krótki przegląd dziejów miasta Jajce, które w roku 1396 wchodziło w skład księstwa władcy Splitu Hrvoja Hrvatinica. a V,- połowie w. XV było rezydencją królów Bośni. Omawia on także najciekawsze zabytki architektury tego miasta powstałe na przestrzeni wieków. Do przeszłości miasta Jajce nawiązuje także Hajrudin Curić (s. 13-34). Źarko Ilić zaś zajął się wątkiem pieśni epickiej pt. Vuk Jajcanin (s. 35-40) - jeden z potomków bohatera serbskiej epiki ludowej cyklu kosowskiego -- Vuka Brankovicia. Podkładu tego epickiego wątku autor szuka \'.7 legendach ludowych Bośni i Hercegowiny. Nikola Knezević w sposób zwięzły pisze o twórczości ludowej miasta Jajce. i to począwszy od wieku XV aż do drugiej wojny światowej. Ljuba Simić natomiast omawia bogate tradycje poezji ludowej miasta Jajce i jego okręgu z uwzględnieniem utworów, powstałych podczas drugiej wojny światowej w jednostkach partyzantki jugosławiańskiej (s. 49-59), a do muzyki drobnomieszczańskiej miasta .Jajce nawiązuje artykuł Jasny Hadzisalilović (s. 61-64). Josip Milicević zajmuje się patriarchalną rodziną Medići zamieszkałą w górskiej wiosce Strujice, okręgu Jajce i liczącą 76 osób. Istnienie tego rodzaju rodzin patriarchalnych jest pozostałością Prasłowian i nawet dziś nie należy do rzadkości wśród Słowian południowych, na początku naszego wieku było zjawiskiem powszechnym w Jugosławii. Na terenach np. trzech części Macedonii przed drugą \\'o,iną światową istniało sporo takich rodzin. Dzięki takim właśnie wspólnotom rodów zachowało się wiele dawnych tradycji ludowych, obrzędów i pieśni. W .Jugosławii rodziny tego typu zostały podzielone na podstawie uchwały rządu z roku 1957. Jednak mimo to i nadal istnieją rodziny patriarchalne, czego świadectwem jest właśnie rodzina omawiana, założona jeszcze w roku 1800 przez żebraka imieniem Medo, skąd i nazwa: Medići. Josip Milicević wymienia podział i rodzaj prac wykonywanych przez członków omawianej rodziny zaznaczając, iż charakterystyczną �Hecenzje, przegtqr1y u;yr1l1wnictw i czasopism 205 cechą tych wieloczłonkowskich rodzin jest wzajemne poszanowanie oraz poczucie wspólnoty, pilnie przestrzegane przez wszystkich. Głową rodzin patriarchalnych jest ojciec, lub starszy brat, który dokonuje podziału pracy, jest "kasjerem" i reprezentuje sprawy rodzinnc wobec społeczeństwa i władz państwowych. Jelena Dopudja pisze o tańcach ludowych okolic Jajce, i to zarówno środowiska mieszczańskiego, jak też i chłopskiego. Tańce te bazują na starych tradycjach i po dziś dzień zachowały swoje cechy narodowe wśród ludności serbskiej oraz chorwackiej. Zabawy ludowe okręgu Jajce są natomiast przedmiotem rozważań Milicy Obradović (s. 83-88). Autorka zaznacza, iż zabawy Serbów i Chorwatów zamieszkałych na tych terenach niewiele się różnią od zabaw ludowych pozostałych terenów Bośni i Hercegowiny. Do najciekawszych prac części drugiej należy artykuł Emilii Comi~el, która pisze o tradycyjnych formach rumuńskiej pieśni epickiej. Nawiązuje ona co prawda i do innych gatunków poezji ustnej - utworów obrzędowych i kalendarzowych, lecz główny nacisk kładzie na pieśni epickie, które wykonywane są na weselach, w okresie świąt itp. przez wiejskich grajków, rzadziej zaś przez kobiety. Autorka podaje, że wykonywaniu utworów ludowych o treści bohaterskiej towarzyszy orkiestra ludowa składająca się ze skrzypiec i kobzy, skrzypiec i bębna, lub dwóch skrzypiec albo też skrzypiec i gitary, bądź też skrzypiec, kobzy, kontrabasu itd. W południowo-zachodniej części kraju natomiast używany jest instrument muzyczny tzw. "faraf" (rodzaj klarnetu) oraz "ut" (torogato). Z wypowiedzi Comi~el wynika, iż gęślc, znany powszechnie instrument muzyczny w Serbii i Czarnogórze, nie są używane przez rumuńskich śpiewaków ludO\vych. W rumuńskiej epice ludowej występują inne postacie niż w eposie Słowian południowych. Utwory rumuńskie kompozycyjnie są inaczej zbudowane niż utwory Słowian bałkańskich. Jedynie w pieśniach hajduckich Rumunów można znaleźć sporo motywów podobnych do tych, jakie występują u Słowian zadunajskich, w dumach ukraińskich oraz w greckich utworach o "zbójach" i "hajdukach" (armatoli oraz kleftes). Jakkolwiek autorka nie rozpatruje rumuńskich utworów epickich na tle porównawczym epiki ludowej sąsiednich narodów, jednak i te informacje są cenne dla prac porównawczych, szczeg()lnie dotyczących poezji ustnej Słowian i ich sąsiadów. Także artykuł Elisabety Moldoveanu-Nestor został poświęcony aspektom charakterystycznym dla rumuńskiej epiki ludowej (s. 203-211). Natomiast Ghizela Suliteanu pisze o ccchach muzycznych znanej ballady rumuńskiej "Mesterui Manole" (s. 213-228). Cvjetko Rihtman pisze o tradycyjnych sposobach wykonywania pieśni epickich w Rośni i Hcrccgowinie. Podaje on, że gęśl jest nadal popularnym instumentem na ziemiach tcj republiki jugosłowiańskiej i że większość mężczyzn, np. w Glasinek, umie śpiewać pieśni epickie grając na gęśli. W Bośni i Hercegowinie można spotkać także kobiety gęślarki, lecz grają one jedynie w kręgu najbliższych. Z Hercegowiny, jak wiadomo, pochodzi większość utworów epickich zebranych przez Vuka Stef. Karadźicia. Tradycja ta jest tu i nadal żywa. Utwory epickie wykonywane są zazwyczaj w przededniu świąt lub w zimie, kiedy w jakimś domu zbierają się najbardziej utalentowani śpiewacy i popijając gorzałkę śpiewają grając na gęślach przez całą noc. Na ziemiach Bośni i Hercegowiny pieśń epicką można usłyszeć śpiewaną i przez osoby tańczące. Tym razem jednak bez akompaniamentu gęśli. Rihtman slusznie podkreśla rolę epiki ludowej w życiu ludu. Tak jak w innych regionach .Jugosławii i tu funkcja pieśni epickiej jest przede wszystkim wychowawcza. Poucza ona młodych o wzorach osobowych, sławi bohaterów ludowych i jest dla nich inspiratorcm do czynów bohaterskich oraz bawi. I tu, jak w Serbii, �20(i Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Macedonii, Chorwacji i Czarnogórze pieśń epicka nie ma żadnego związku z magią. Autor podaje nuty pieśni epickich i omawia ich melodie. Pieśniom epickim z okręgu Aleksinac poświęca swój artykuł pracownik naukowy Serbskiej Akademii Nauk, Dragoslav Antonijević. Nie przypadkowo wybrał on ten region, leżący w południowej Serbii i obejmujący teren wzdłuż rzeki Morawa okręgów Leskowac i Vranje. Ziemie te z dawnych jeszcze czasów były skupiskiem migracyjnym, przyjeżdżali tu chłopi z Kosowa, ze wschodniej Serbii oraz z Macedonii. W ten sposób następowała wymiana dóbr kultury duchowej między przyjezdnymi a tubylcami. Autor nie nawiązuje jednak do tego zagadnienia, a ogranicza się jedynie do przedstawienia najwybitniejszych żyjących gęślarzy tego regionu i do sposobu wykonywania przez nich utworów epickich. Do archaicznych sposobów wykonania pieśni epickich w tym okręgu Antonijewić zalicza tzw. opowiadanie recitativo. Przeważnie wykonawcami tego typu są starsze kobiety, które kładą główny nacisk na treść utworu. Ante Nazor z kolei pisze o pieśniach epickich okręgu Poljica, graniczącym ze Splitem, Sinjem i Omiszem (s. 111-124). Poza wspólnymi postaciami epickimi opiewanymi i przez pozostałych Słowian bałkańskich (Królewicz Marko, Chory Dojczin, bohaterowie boju na Kosowym Polu itd.) lud tych terenów opiewa wielu lokalnych bohaterów, którzy wyróżnili się w walkach narodowowyzwoleńczych przeciwko Turkom i są nieznani pozostałym Jugosłowianom. Pieśń epicka była tu śpiewana masowo aż do drugiej wojny światowej. Autor przeprowadził badania terenowe po wojnie i odkrył wielu utalentowanych śpiewaków, którzy znają stare wątki, Do układają także nowe utwory. Wśród śpiewaków są również kobiety, które pieśni epickie recytują. Epice ludowej poszczególnych terenów lub śpiewakom poświęcili swe artykuły Milan Bodiroga (s. 125-129), Milos A. Slijepcević (s. 131-133), Mira Sertić (s. 135138), akademik Dusan Nedeljković (s. 139-142) oraz Radoslav Medenica (s. 149-160). Alija Nametak zaś pisze o interpretacji ludowych pieśni epickich wśród repatrian. tów z Bośni i Hercegowiny w Turcji (s. 143-147), którzy ze starej ojczyzny przynieśli bogaty repertuar twórczości ludu muzułmańskiego. Artykuł prof. dra Tvrtki Cubelicia z Zagrzebia (s. 161-196) porusza ciekawe zagadnienia teoretyczno-metodologiczne. Autor dokonuje analizy sposobu wykonywania pieśni epickich, omawia poczet śpiewaków ludowych, funkcję pieśni epickiej, sprawy poetyki, stylistyki i wersyfikacji oraz instrumenty muzyczne używane przy wykonywaniu epickich tekstów pieśniowych. Jest to jedyna pełna praca dająca w sposób wnikliwy szereg odpowiedzi na nurtujące badaczy zagadnienia. Problemy serbo-chorwackiej oraz węgierskiej pieśni ludowej są ujęte w pracy Magdaleny Andjelić (s. 229-238). Jest to dość ciekawa problematyka, gdyż kontakty tych ludów datują się od dawna i odbiły się także na ich folklorze. Ahmed Abdul Muti Higazia z Kairu podaje informacje o bogatych tradycjach epickich Egiptu (s. 239-242), a Tiberiu Alexandru omawia pieśni epickie Egipcjan (s. 243-244). Z artykułów części trzeciej warto wspomnieć pracę dyrektora Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Blaże Ristovskiego, który dokonuje klasyfikacji macedońskich pieśni ludowych poświęconych walkom przeciwko ciemiężycielom (s. 251-256). Problem ten był co prawda poruszany przez zbieraczy i badaczy macedońskich ludowych pieśni bohaterskich, lecz zawsze podział ich był niepełny. Ristovski dzieli utwory te na trzy zasadnicze grupy tematyczne: 1) pieśni opiewające czyny bohaterskie różnych postaci feudalnych, 2) pieśni hajduckie i 3) rewolucyjne. Te ostatnie z kolei dzieli na pięć podgrup: a) utwory poprzedzające powstanie ilin- �Rccen=je, przeg!'ldy wydawnictw 207 i czasopism deńskie (2. VIII. 190:3 r.), b) ilindeńskie (obejmujące lata 1893-1908), c) poilindeńskie, d) utwory rewolucyjne opiewające walki ludu macedońskiego w okresie międzywojennym (1918-1941) i e) pieśni partyzanckie powstałe w latach 1941-1944). Profesor Uniwersytetu Skopskiego, Cvetana OrgandZijewa, poświęca swój artykuł terminologii i klasyfikacji pieśni religijno-legendarnych Słowian południowych (s. 265-278), bazując na bogatej literaturze fachowej badaczy serbskich, chorwackich, rosyjskich, macedońskich i bułgarskich. Milijana Radovanović porusza zagadnienia związane z metodologią i klasyfikacją, zawarte w serii wyd. Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności "Srpski Etnogra[ski Zbornik", założonej przez znanego uczonego serbskiego, Stojana Novakovicia, w roku 1892 (s. 279-285). Z artykułów części IV warto wymienić pracę K. A. Bertkova z Leningradu O instrumentach muzycznych, jako zabytkach historyczno-kulturowych więzi narodów (s. 321-326). Autor omawia instrumenty muzyczne narodów Związku Radzieckiego. Rumun Teberiu Alexandru natomiast rozpatruje ten problem na szerszym tle porównawczym omawiając instrumenty muzyczne Egiptu i krajów bałkańskich (s. 327-340). O instrumentach muzycznych piszą także dwaj muzykolodzy z Macedonii - Aleksandar Linin o kobzach macedońskich (s. 347-354), a nieżyjący już Vasil Hadiimanov o czterostrunowym instrumencie muzycznym "karaduzen" (s. 383389). O dudach Biłogory pisze Zvonko Lovrencević (s. 361-370), o archaicznym instrumencie słoweńskim "nunalca" informuje Radoslav Hrovatin, a glinianyn. instrumentom muzycznym "begee", które są szeroko rozpowszechnione na terenach Wojwodiny, Słowenii i Chorwacji poświęca swój artykuł Slobodan Zecević (s. 377-382). Oczywiście nie sposób w krótkiej recenzji omówić szerzej wszystkie zawarte w tej książce prace i problemy. Należy podkreślić, że opublikowane prace pomogą zapoznać się z bogatym folklorem ludów jugosłowiańskich i jego związkami z sąsiednimi narodami. Artykuły zawarte w omawianej książce wydrukowano w językach: serbochorwackim, słoweńskim, macedońskim, rosyjskim, czeskim, słowackim, francuskim oraz niemieckim. Kole Russkij Simiczijew t. 13, Russkaja narodnaja proza. Pod red. S. N. Azbeleva. InstyRosyjskiej (Dom Puszkina) AN ZSRR, Leningrad 1972, ss. 316. Folklor, tut Literatury Tom 13 "Russkogo Folkłora" został poświęcony niektórym gatunkom ludowej prozy rosyjskiej. Jak stwierdza na wstępie redaktor tomu, prof. S. Azbelev, zainteresowanie prozą ludową staje się obecnie coraz bardziej powszechne w folklorystyce radzieckiej i światowej i to nie tylko w odniesieniu do bajki, którą bada się od dość dawna konsekwentnie, lecz także do podań, legend, powieści wierzeniowych, przysłów, zagadek i innych rodzajów, dotychczas traktowanych w badaniach marginalnie. Właśnie zagadnienia tej prozy, tzw. prozy niebajkowej, podejmują autorzy pisma. Odzwierciedlają oni zarazem aktualny stan badań w tej dziedzinie w Związku Radzieckim i po części za granicą. Omawia się więc w tomie prawie �208 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wszystkie problemy badawcze związane z prozą niebajkową, od podstawowych począwszy, jak systematyka i klasyfikacja utworów, po szczegółowsze, jak ich źródła i naturalne środowisko, w którym źyją, struktury i formy, tematyczne zróżnicowania i odmienności chronologiczno-przestrzenne, związki z literaturą pisaną i in. Omówieniu tych problemów poświęcono aż 15 artykułów i studiów. Wprowadzeniem niejako do złożonej problematyki jest studium V. P. Anikina pt. Twórczość artystyczna w prozie niebajkowej. (Ogólne ustawienie problemu), w którym autor analizuje główne cechy utworów prozaicznych oraz porządkuje kryteria pojęć poszczególnych gatunków prozy - podań, legend, baśni, klechd, do których dane utwory bywają zaliczane. Przynależność danego utworu prozy ustnej do jednej z form twórczości ludowej ustala się i powinno się ustalać według rozpoznanego w utworze ładunku świadomości twórcy w sferze: artystycznej, przyrodniczo-socjologicznej i religijnej. Wszystkie rodzaje bajek np. należą do dziedziny twórczości artystycznej. Z kolei J. M. Kolesnickaja omawia Rosyjskie podania i legendy w publikacjach z lat 1860-1870 (mowa o publikacjach rosyjskich). Jak się okazuje, w tym dziesięcioleciu opublikowano bardzo wiele utworów w czasopismach moskiewskich, leningradzkich i prowincjonalnych. Ich analiza pozwala autorce stwierdzić istnienie grup tematycznych, odpowiadających widocznie zainteresowaniom czytelników, a zwłaszcza istnienie tematu z najstarszych podań o walce tubylców z wielkoludami bez określonego pochodzenia i walkach wielkoludów między sobą, jak też tematu z podań historycznych o panach, zawierających wiele wspomnień o walce ludu z interwencją polsko-litewską i szwedzką w XVII-XIX w. Autorka wskazuje na historyczno-przestrzenne zróżnicowanie charakteru opowiadań oraz zmienność stopnia powszechności ich występowania w północnej części Rosji w tym okresie. J. L Smirnov, Podanie o Rachcie Ragnozerskim (AA*967) wedŁug nowych danych, analizuje 36 nowych zapisów znanego opowiadania, zebranych w ostatnich latach w okolicach jez. Onega oraz w miejscowości Pudoga. Cechy zanotowanych wariantów pozwalają wyodrębnić 5 odmiennych wersji podania. Na ich podstawie autor wnioskuje, że rosyjskie ujęcia rozwinęły się z form przejętych w spadku po wcześniej osiadłej tu ludności; ich zróżnicowanie wskazuje ponadto, że obszar ten zamieszkiwały w przeszłości rozmaite grupy etniczne. N. I. Savuskina, Legenda o mieście Kitez w zapisach dawnych i nowszych, mówi o inwentarzu i stanie zapisów tej legendy w ostatnim stuleciu. Autorka przedstawia liczne warianty obrazu legendarnego miasta, w których dostrzega się elementy wskazujące na jego istnienie. Legenda niewątpliwie wiąże się z cudownym znaczeniem i kultem religijnym jeziora Świętojar; kompleks motywów ją tworzących nie jest jednak jednolity, poszczególne elementy bowiem przeszły ewolucję powodując rozpad dawnej formy; na plan pierwszy wystąpiły idee historyczno-patriotyczne odsuwające w przeszłość cuda i wizje religijne, przy czym została podważona wiarygodność istnienia miasta. Podstawą tworzących się nowych opowiadań jest pochodzenie samego jeziora oraz jego naturalne właściwości. S. N. Azbelev pisze na temat Opowieści o pomocy mieszkańców NowgoTodu Dymitrowi Dońskiemu, udzielonej w 1380 r. na Kulikowym Polu (u ujścia rz. Niepriadwy do Donu) w bitwie z Tatarami, czym przyczynili się oni do zwycięstwa księcia Dymitra. Obecnie bada się różne wersje opowieści o tym wydarzeniu w aspekcie ich wzajemnego stosunku genetycznego. Szereg opisów zawierają rękopisy średniowieczne; najstarsze ujęcie pochodzi z odpisu rękopisu z XV wieku. Wbrew wątpliwościom historyków, średniowieczne źródła stwierdzają, że opowiadanie opiera się na faktach autentycznych, które stopniowo uległy swobodnej interpretacji �Recell::je. pr:egtąciy u;ydau;nictu; i c:llsopism :·.\'ur<:ów, Z ustnego repertuaru opowiadanie to znikło zupełnie po utracie znaczenia No',';gorodu i po ukazaniu się drukiem utworu pt, Opowiadanie o bitwie pod Mamajem, A. F. Nekrylova, Podania j. l, dotyka i legendy odzwierciedlające wydarzenia wojenne bardzo obszernego i interesującego tematu. Jak wiadomo, {:poka Piotra I znajduje w folklorzc rosyjskim, a także w twórc;:ości innych narodó",. 'Jardw bogate odzwierciedlenie. W swym studium autorka omawia jedynie ,zqść utworów pochodzących z końca XVII i początku XVIII wieku. Są to przeważnie podania i legendy, niekiedy bajki lub opowiadania naocznych świadków, prj,i2dajace charakter informacji. Analiza przejrzanego materiału pozwoliła autorce "',"YS:1UĆ wniosek dość nieoczekiwany, iż stosunek ludu do \\'ojny, do wroga, do ::jEtarr1ych rdorm Piotra I, do cara, był mocno zróżnicowany. Wynikało to z wielu f::rzyczyn, zarówno z charaktcru pełnej sprzeczności epoki, jak też z osobowości ba:,arzy. ich sytuacji itp. M. P. C:crednikova w artykule pl. O źródŁach legendy N. S. Leskova "Kugiarz ?a Infaton" dO',\'odzi, iż w legendzie tej (1887) Leskov - znany pisarz rosyjski v."ykorzystal motywy z legcnd ludo\vych, lecz w przeciwieństwie do legend o chrześcijańskich świętych, o męczeństwie (zapożyczenia z Prologu), apoteozuje życic. Przeróbki tego rodzaju prozy ludowej były napiętnowane przez Kościół. Leskov w obawie przed gnie\\'em Synodu nie podal głównego żródła legendy, tj. Rosyjgk ich legend l./ldOlcych Afanasjewa . .-\. V, Gon('arova, Opowiadania ustne z okresu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, dokonuje analizy treści i form opowiadań ustnych o wojnie, zapisanych w okolicy Kalip.ina \\' latach 1947-1949 i 1965-1969. Autorka przy pomocy porównania opowiadar: 7. ~aterialem żródłowym (dokumentami, dziennikami, meldunkami prasowymi ,t p, \ ustala związek między faktami i przekazami oraz ustnymi opowiadaniami. Z ~eguły fakty ~tanowia jądro opowiadań, osnowę tworzy lud. L. G. Barag \\. Ustnych opowiadaniach ludowych zanotowanych w ostatnici] ia!ach zajmuje ,;iq warunkami, w których powstają współczesne opowiadania. Jak :wier-azL istotny jest wybór faktów i innych elementów opowiadania przez interpretatora \\' okreslonym środowisku i czasie. Wówczas na podstawie rzeczywistych :'ak :i),,\- wziętych z życia, pod wpływem dopowiedzeń i wzbogacania treści nowymi ::-.()ty\':ami, niektóre improwizacje przeobrażają się w bajki czy anegdoty. A. Tudorovskaja, O strukturze bajki magicznej, omawia metody badawcze '..;. J. ?roppa \'." jego Morfologii bajki. Uważa, iż schemat kompozycyjny bajki ProplOa .:e:-t zbyt formalny. prowadzi do zbyt ogólnej klasyfikacji utworów. Proponuje badanie struktury bajki magicznej w innej kolejności, wychodząc od konfliktu gł,·j'snego. gdyż \\'ó\vczas wszystkie pozostałe kwestie dadzą się odnieść do rozwoju , p~zebic-gu konl"liktu głóvvnego, Temat bajki składa się wobec tego z 8 epizodów lA-Hl. od \I'prowadzenia przygotowującego do konfliktu i wkroczenia magicznej ;ily, po :·O/~trzygniqcie konfliktu i omówienie losu dalszych postaci. Autorka podnosi '.\'ażność· dokładnej delinicji struktury bajki magicznej w analizie porównawczej ·.qtków baji-::o\\'ych pod względem zwłaszcza ich właściwości narodowych i histo~'::cznlgo roz\\"oju. :\, :\1. Vecicrnikova w artykule pl. Kontam.inacja jako metoda twórcza W bajce nwui("~lleJ mzpatrujc z kolei zagadnicnic szerzej występujące w folklorze, miano"'."icie \\artości artystyczne zlączenia i twórczcgo przetworzenia różnych tematów prze;, opowiadacza. Adorka zwraca przede wszystkim uwagę na fakt zasadniczy, ~e opo\\'iadacz - jak to znamy z praktyki badawczej - stara się dać wyraz wobec ..~~c:r,auy :":.t'jej .,;ztuce narratorskiej, wyróżnić się. Usiłuje więc urozmaicić prze: ~kres1L Piotra �210 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism jęty zasób materiału opowiadaniowego i wzbogacić go, zbliżyć do życia swego środowiska poprzez twórcze wykorzystanie autentycznych wydarzeń. Kontaminacja nast~puje zatem na podstawie pokrewieństwa tematycznego. Powstałe \\. ten sposób utwory, gdy trafią do gustu słuchaczy, są lubiane i pozostają długo \y repertuarzE: w postaci mało zmienianej. Przykładowo autorka przedstawia kontaminacje dwóch tematów: AA 300 i B + 301A. V. V. Mitrofanova, Bajka ludowa o Jerszy i opowieść rękopi.~miennu o .JerSZjl Jerszowiczu. Artykuł ma na celu ukazanie różnic między literackimi i ustnym; przekazami bajki (w literaturze staroruskiej znane są 4 ujęcia). Przekazy nie zgadzają się, powstają nowe ujęcia o własnych cechach, \\ których jednak stale widoczny jest związek z opowiadaniem zachowanym w rękopisie. Zilane pismo "Lubok", wychodzące w Rosji od XVII wieku (zawierało teksty i ilustracje), pośredniczyło w kształtowaniu się przekazu ustnego, nie spełniły natomiast lej roli tanie książki dla ludu wydawane w drugiej połowie XIX wieku, \\" których bajka o Jerszy była wielokrotnie publikowana. A. I. Lazarev, Bajki w środowisku górniczo-hutniczym Uralu. Autor pisze o bajkach z połowy XIX wieku powstałych wśród górników i hutników. Są lO tradycyjne bajki ze wsi. Widać w nich wpływ warunkó\'\' życia codziennego, lecz mimo to istotne cechy typowe dla utworów wiejskich nie zanikły. Wśród nO\\'szych zapisów, m. in. z okresu Rewolucji Październikowej (np. opowiadania a mistrzach górniczych powstałe w oparciu o bajki tradycyjne), wiele reprezentuje samodzielną twórczość opowiadaczy i moźna je tylko warunkowo zaliczyć do bajek. Z. I. Vlasova, Badanie poetyki ustnych zamawiań, zajmuje się formułą magiczną zamawiań i zaklęć, które z reguły istnieją jako przekazy ustne. bez wprOW3dzającej formuły modlitewnej, jak to ma miejsce w przekazach pisanych. Vsln2 przekazy o treści epickiej zawierają motywy i formuły tradycyjne. tekst bywa zrytmizowany, najczęściej wierszowany. Wskazują one na ścisły związek z innymi rodzajami folkloru, często np. zachowując formę i zwroty pieśni lirycznej, obrazowe zwroty byliny, podobieństwo do zagadki lub przysłowia. Z czasem wiele zaklęć i zamawiań (np. przeciwko urolwm i czarom) stało się zwrotami używanymi potocznie lub weszło do folkloru dziecięcego. D. I. Raskin omawia Przysłowia rosyjskie jako odzwierciedlenie rozwoju ideologii chłopskiej. Autorowi chodzi o ukazanie na przykładzie mądrości zawartej w przysłowiach stopniowo rozwijającej się świadomości społecznej chłopa. Z analizy przejrzanego materiału z wieków XVII-XIX wynika, iż w starych przysłowiach znajduje: się jeszcze dość abstrakcyjne przedstawianie ideologii chłopskiej i stosunków społecznych, np. Iorm ucisku feudalnego (bezosobowe przeciwstawianie biednych bogatym). Znaczny rozwój ideologiczny chłopstwa rosyjskiego nastąpił w czasie wojen chłopskich w wiekach XVII-XVIII, co znalazło swój wyraz w przysłowiach w XVIII i XIX w., w których widać juź wyraźny, często personalnie określon\' antagonizm między uciskanymi panami. Artykuł wnosi cenne spostrzeżenia w dziedzinie, którą u nas objął swymi badaniami J. Krzyżanowski. Pozostałą część tomu wypełniają: komunikaty i notatki V. B. Vilinbachova. A. A. Krupp, T. J. Tumilevica, L. N. Gridnevej, M. A. Łobanova, V. V. Mitrofanovej. Z. L Vlasovej i V. V. Korguzalova na temat badań folklorystycznych; wspomnienia i biografie okolicznościowe T. M. Akimovej, A. M. Astachovej, P. N. Berkova. A. V. Pozdnejeva i V. J. Proppa; materiały kronikarskie i recenzje oraz - jak zwykle wybór najważniejszych pozycji literatury radzieckiej z lat ]966-! 969 dokonany stosownie do tematu książki przez wytrawną specjalistkę. M. J. i'vIele. i'vledard Turko �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 211 Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, ss. 394. Trzeci z kolei tom Studiów folklorystycznych pt. Z zagadnień twórczości ludodziewiętnaście artykułów o różnym zakroju: od rozpraw syntetycznych, powstałych w wyniku długoletnich badań i prezentujących sprecyzowane stanowisko teoretyczno-metodologiczne autora, do komunikatów relacjonujących lub tylko sygnalizujących niektóre zagadnienia twórczości ludowej. Część prac to referaty wygłoszone na ogólnopolskiej konferencji naukowej, poświęconej badaniom nad współczesnym folklorem polskim, zorganizowanej w Warszawie w dniach 13 i 14 XI 1970 r. przez Pracownię Literatury Ludowej IBL. Tematyka warszawskiego zjazdu koncentrowała się wokół trzech zasadniczych problemów: 1) folklor w polskiej literaturze i sztuce dawnej i współczesnej; 2) mechanizm i kierunki przeobrażeń i zmian we współczesnym folklorze polskim; 3) przegląd i ocena powojennego dorobku folklorystyki polskiej. Pozostałe prace zamieszczone w książce bądź powstały z inspiracji konferencji, bądż też napisane zostały wcześniej lub później z innej okazji, ale wiąźą się z jej tematyką. Przedstawiają w nich autorzy analizy lub omówienia źródeł i materiałów do dziejów folklorystyki, wybranych zagadnień lwórczości ludowej, m. in. wersyfikacji pieśni, repertuaru niektórych środowisk czy grup zawodowych, pewnych metodologicznych aspektów badań nad folklorem. Wzajemnym związkom i infiltracjom folkloru, literatury i sztuki poświęconych jest pięć prac; K. Wyki, Inspiracje folklorystyczne w sztuce polskiej na przykładzie twórczości Jacka Malczewskiego; L. Ligęzy, Folklor we współczesnej poezji polskiej; J. Krzyżanowskiego, "Dialog częstochowski"; B. Krzyżaniak, Pogłosy "Symfonii anielskich" w repertuarze ludowym i T. Kłaka, Józef Czechowicz a folklor. K. Wyka, charakteryzując trojaką formę inspiracji ludowej w historii malarstwa polskiego (temat ludowy, inspiracja folklorystyczna, nastawienie na sztukę ludową), analizuje twórczość Malczewskiego pod kątem jej genetycznych i strukturalnych związków z folklorem. Wykazuje, że przejęcie inspiracji folklorystycznej sprzęgało się w sposób naturalny z filozofią życia twórcy Rusałek i Janka muzykanta, a także z jego wyobraźnią malarską, wspierającą się na problematyce mitów i arche·· typów. O oryginalności folkloryzmu Malczewskiego decyduje według autora z jednej strony związek jego twórczości z romantyczną tradycją mitu ludowego, z drugiej zaś ekspresywno-symboliczna koncepcja wykorzystywania struktur folklorystycznych. Praca Wyki jest pierwszą naukową próbą interpretacji zagadnienia folkloryzmu nie tylko w twórczości Malczewskiego, ale i w malarstwie polskim w ogóle. Zawarte w niej teoretyczne uogólnienia mają walor nowatorski tym bardziej, że brak dotąd opracowania naukowego, poświęconego ludowości w plastyce. Lidia Ligęza rozważa na przykładzie twórczości trzech wybitnych i reprezentatywnych poetów (T. Nowak, J. B. Ożóg, J. Harasymowicz) problem żródeł ludowych we współczesnej poezji. Wspólne potraktowanie w interpretacji tak odmiennych indywidualności poetyckich uzasadnia autorka identycznym spojrzeniem na kulturę ludową w połączeniu z prakulturą ludzką i naturą, tym samym stosunkiem do folkloru, jako źródła dla własnego świata i wizji poetyckiej, oraz przeświadczeniem, że rzeczywistości związanej z ludem nie da się kreować bez uwzględnienia dorobku kultury przez ten lud tworzonej. W oparciu o szczegółową analizę różnych u każdego z poetów form wcielenia i przetworzenia inspiracji folklorystycznej dokumentuje wnikliwie wspólny im cel ideowo-artystyczny: docieranie do głębszych pokładów kultury ludowej, do przyczyn nośności i świeżości tych pokładów wysiłkiem własnej wyobraźni. Rozpatrywanie poezji omawianych poetów, jako świadomej kontynuacji bezimiennej twórczości ludowej, odsłania znamienne i ważne wej zawiera �212 Recenzje, przeglądy wydnwnżctw ż czasopism dla badań nad folkloryzmem zjawisko: nową XX-wieczną lączność kultury ludowej z kulturą elitarną. Artykul J. Krzyżanowskiego poświęcony jest rozważaniom genetycznym nad źródłami i charakterem artystycznym średniowiecznego misterium pl. Historyjrz o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim przez księdza Mikolaja z Wilkoll.:iecka, zwanego "dialogiem częstochowskim". Autor wyjaśnia związki utworu ze starą ogólnoeuropejską tradycją widowisk pasyjnych oraz z rodzimą polską tradycją misteryjną i pieśniową, określając na tle tej ostatniej pochodzenie i charakter pier· wiastków ludowych w dialogu. B. Krzyżaniak porusza zagadnienie żyv,;otności pieśni kolędowej w polskiej tradycji ludowej i dokumentuje je szczegółowo na przykładzie XVII-wiecznego zbioru kolęd Jana Żabczyca pL Symfonie anielskie, a T. Kłak omawia związki biografii poetyckiej i twórczości J. Czechowicza z folklorem i analizuje różne formy wykorzystania i przetworzenia inspiracji folklorystycznej w jego dorobku. Drugi wyodrębniający się tematycznie dział tworzą prace D. Simonides (Wspólczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludowych), J. Ligęzy (Awans opo· wieści wspomnieniowych) i B. Linette'a (O folklorze ziem zachodnich na przykladzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej). Ich autorzy zajmują się procesami zachodzącymi we współczesnym folklorze polskim. D. Simonides rozpatruje mechanizm życia nowszych opowieści ludowych, ich przemiany i kierunki tych przeobrażeń. Opisuje typowe modyfikacje w obrębie tekstów tradycyjnych i charakterystyczne cechy Dpowiadań nowych. Wyniki wieloletnich konstruktywnych badań autorki nad tą problematyką, demonstrowane zresztą niejednokrotnie w publikacjach ostatnich lat, uzasadniają i tu w pełni tezę, że tradycja i nowoczesność, choć pozornie stanowią pojęcia opozycyjne, mogą harmonijnie współistnieć w twórczości ludowej jako ogniwa jednego ciągu kulturowego. J. Ligęza zajmuje się w swym studium opowieściami wspomnieniowymi, gatunkiem popularnym dziś w terenie, a pomijanym dawniej przez zbieraczy, dziC;ki któremu można mówić o poza tradycyjnym dorobku współczesnej literatury ustnej środowisk ludzi pracy fizycznej. Autor widzi w procesie fabularyzacji wspomnień źródło dopływu nowych opowieści, a w dalszych stadiach przekazu możliwość formowania się nowych, tradycyjnych utworów. Przedmiotem pracy B. Linette'a jest syntetyczne omówienie prawidłowości rządzących folklorem ziem zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Autor analizuje złożoną i specyficzną rzeczywistość społeczno-kulturową terenów nieautochtonicznych, określa warunki, w jakich kształtowal się i kształtuje w wyniku stopniowej integracji kulturowej folklor ludności osadniczej i charakteryzuje występujące w nim szczególne cechy strukturalne i formalne. Ich zespół, wspólnota procesu folklor otwór czego i funkcji poszczególnych elementów folkloru stanowią według autora istotne wyznaczniki identyfikujące to heterogeniczne i niepo~·tarzalne zjawisko etnograficzne. Rozprawa ma charakter teoretyczny i jest przykładem konsekwentnej realizacji me~ody funkcjonalnej w badaniach etnograficznych. Przeglądowi i ocenie wyników powojennych badań nad folklorem, ukazaniu głównych linii rozwojowych edytorstwa współczesnego na tle dorobku wydawniczego "rzeczy ludowych" oraz omówieniu tendencji, warunków i rezultatów badań nad folklorem w ostatnim ćwierćwieczu poświęcone są artykuły H. Kapełuś, () wydawaniu tekstów ludowych w Polsce i R. Górskiego, O badaniu folkloru w ostatnim <'wierćwieczu. Podsumowania te pozwalają raz jeszcze na sformułowanie i przypomnienie uświadamianych już niejednokrotnie ważkich postulatów badawczych, takich jak m. in. potrzeba zwrócenia większej uwagi na refleksję teoretyczno-mcto- �Recenzje, przeglądy wydawnictw; 213 c:asopżsm dologiczną i prace porównawcze, których niedostatek wobec przewagi badań historyczno-folklorystycznych jest wyraźny, konieczność większego zainteresowania się folklorem miejskim oraz sporządzenia bibliografii folklorystyki polskiej. Tematycznie wiąże się z tymi artykułami komunikat M. Okęckiej-Bromkowej o dorobku rozglośp.i Polskiego Radia w Olsztynie w zakresie gromadzenia i popularyzacji folkloru. Pozostałe zamieszczone w książce artykuły przynoszą cenne materiały i przyuynki do dziejów folklorystyki i metodologii badań nad folklorem. K. Hławiczka \V pracy Muzyka ludowa Sląska Cieszyńskiego dokonuje przeglądu żródeł i zapisów pieśni i tańców ludowych tego regionu w ich historycznym rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem strony muzycznej. A. Kisielewska (Kolędy z pogranicza polsko-ukraińskiego) publikuje i omawia kilkanaście pieśni apokryficznych i kolęd świeckich, zanotowanych w r. 1970 w okolicy Sanoka. P. Świerc poświęca swoje studium Z badań nad budową wiersza opolskiej pieśni ludowej zagadnieniom wersyfikacji i w oparciu o analizę źródlową opisuje typowe rodzaje wierszy występujących w opolskich pieśniach. Niebadanym dotąd repertuarem pieśniowym wyodrębnionego środowiska czy grupy zawodowej zajmują się A. Skrukwa (piosenki turystyczne) i D. Czubala (Ludowe piosenki garncarzy). Przyczynki do historii folklorystyki stanowią artykuły M. Tarki, Izydor Koperi D. Pawlak, Odbiorcy dziel Kolberga. Wreszcie D. Kadłubiec w pracy Niektóre aspekty socjologiczne badań nad jolklorem porusza zagadnienie nieodzowności analizy socjologicznej w badaniach nad twórczością ludową, a tym samym wysuwa określone sugestie metodologiczne. W sumie więc trzeci tom Studiów jolklorystycznych prezer:tuje, podobnie jak tomy poprzednie, przegląd możliwości i wyników badań poszczególnych ośrodków w kraju, podejmuje zagadnienia dotychczas mało lub wcale nie opracowane, dzięki czemu umożliwia orientację w aktualnym stanie badań nad twórczością ludową. nicki jako jolklorysta Elżbieta Ludowość dawniej J. Krzyżanowskiego. i dziś. Studia jolklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Millerowa Pod redakcją R. Górskiego 1973. ss. 291. • Profil czwartego tomu Studiów jolklorystycznych (Ludowość dawniej i dziś) zaplanowany został w związku z Kongresem Slawistów, który odbył się w Warszawie w sierpniu 1973 r. Tematyka siedemnastu zgromadzonych w książce prac koresponduje z programem i przedmiotem obrad Sekcji Folkloru i Etnografii wytyczonymi przez organizatorów Kongresu. Zgodnie z tym założeniem problematyka artykułów koncentruje się wokół następujących zagadnień węzłowych: folklor i folklorystyka polska epoki romantyzmu, także w powiązaniu z ruchem słowiańskim;. wzajemne oddziaływania i związki twórczości ludowej i literatur słowiańskich; do-o robek polskich badaczy XIX-wiecznych w zakresie folkloru słowiańskiego; folklorystyczna tradycja romantyczna w późniejszej literaturze i badaniach nad folklorem. Ponadto część prac dotyczy dawniejszych, sięgających okresu staropolskiego, związków literatury i folkloru, niektóre zaś zajmują się problemami współczesnych badań nad kulturą i twórczością ludową polską i słowiańską. �214 Recenzje, przegtqdy wydawnictw i czasopism Najwięcej miejsca poświęcono studiom nad folklorystyczną problematyką romantyzmu. Wymienić tu należy prace następujące: H. Kapełuś, Romantyczny lirnik. a informatorach ludowych w czasach romantyzmu; T. Komorowskiej, Guślarz Prospero. Mistyfikacje i mistYfikacyjki; M. Cieśli, Folklorystyczny aspekt "Króla Ducha" J. Słowackiego; A. Wołkowa, "Bajka o carze Sałtanie" A. Puszkina i baśń "O królewiczu z księżycem na czole, z gwiazdami po głowie" A. .l. Glińskiego oraz W. Bieńkowskiego, Rola romantyzmu w badaniach folkloru polskiego i słowiańskiego w Krakowie w latach 1835-1851. Autorka pierwszej z wymienionych prac omawia z właściwą sobie dociekliwością stosunek romantyków do informatora ludowego, ówczesne wyobrażenia o typie ludowego narratora i jego kreacje na gruncie literatury romantycznej. T. Komorowska podejmuje ciekawe zagadnienie literackiej mistyfikacji floklorystycznej. Na przykładzie zbiorku Prospera Merimee (La Guzla ou choix de poesies illyriques, recueillies dans la Dalmatie, la Bosnie, la Croatie et l'Herzegovine, Paris 1827) i dwu rodzimych utworów poetyckich (K. Brzozowskiego i M. Czajkowskiego), rzekomo bezpośrednio pochodzących lub opartych na folklorze bałkańskim, analizuje rodowód falsyfikatów i trawestacji literackich tego typu, ich recepcję, warsztat poetycki autorów, wreszcie tendencje i upodobania epoki, które powstaniu podobnych tworów sprzyjały. Kwestię roli pierwiastków folklorystycznych i zasady, na jakiej funkcjonują w twórczości Słowackiego, rozważa w oparciu o poemat mistyczny, Król-Duch, M. Cieśla. A. Wołkow śledzi szczegółowo i wnikliwie żródła baśni Glińskiego (autor ten będzie przywołany raz jeszcze w książce w innej pracy) i charakter ich wykorzystania. Dokumentuje już wcześniej dostrzeżoną przez Krzyżanowskiego ścisłą zależność tekstu Glińskiego od utworu Puszkina, omawia stosunek do pierwowzoru i sposób opracowania literackiego. Przeglądem i oceną dorobku badań środowiska intelektualnego Krakowa nad folklorem polskim i słowiańskim w okresie romantyzmu zajmuje się W. Bieńkowski. Wartościowym przyczynkiem do dziejów folklorystyki polskiej jest artykuł D. Simonides Z recepcji "Bajarza polskiego" A. J. Glińskiego. Książka ta, jako ostatni romantyczny zbiór bajek (1853), zamyka okres zbieractwa przednaukowego, i choć ma w dużym stopniu charakter plagiatowy, cieszyła się długo ogromną popularnością. Dlatego też przedstawienie poświęconych jej ocen i recenzji ówczesnej i późniejszej krytyki literackiej stanowi cenny materiał dla współczesnego folklorysty. A. Skrukwa (południowosłowiańskie prace materiały Oskara Kolberga) i M. Tarko (Prace i materiały Oskara Kolberga dotyczqce kultury ludowej Słowian wschodnich i zachodnich oraz Litwy) zajmują się równolegle dorobkiem autora Ludu w dziedzinie badań nad kulturą ludową słowiańską. W obydwu pracach autorzy wykorzystują wszystkie zachowane źródła Kolbergowskie, a więc nie tylko materiały drukowane, ale i rękopiśmienne, czekające dopiero na publikację. Wartość obu opracowań podnosi ponadto fakt, że rzucają nowe światło na tę stosunkowo mało jeszcze znaną stronę zainteresowań i działalności naukowej Kolberga. Zapoznaną postać i prace Józefa Gluzińskiego, gruntownego znawcy medycyny ludowej, członka Towarzystwa Lekarzy Podolskich, przedstawia Sz. Wacek w swym studium pt. Józef Gluziński. Z sylwetek wybitniejszych znachorów XIX wieku. Autor omawia działalność leczniczą tego nietypowego znachora i lekarza-samouka zarazem. Opierała się ona na przeświadczeniu, że wiedzy szukać należy nie tylko w "uczonych" źródłach medycznych, ale i w odwiecznych doświadczeniach lekarskich ludu. Stanowisko to, potwierdzane efektywną pracą wśród ludu Litwy, Białorusi, Wołynia i Podola oraz licznymi publikacjami, wyznacza Gluzińskiemu wy- �Recenzje, jątko\\'e kowej, miejsce pTzeg!qdy wydawnictw nie tylko wśród folklorystów, i czasopism ale i także w dziejach myśli nau- a związkach twórczości J. Czechowicza z folklorem pisze już po raz drugi \v Studiach folklorystycznych T. Kłak w pracy pt. "Nieustannie w dziejach prawdziwa" (por. tegoż Józef Czechowicz a folklor [w:J Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 83--93). Ten norwidowski epitet dla ludowego mitu-opowieści o Smoku i Krakusie posłużył auto:-owi jako formuła określająca stosunek Czechowicza do tradycji ludowej. Kłak analizuje powiązania poety z romantyzmem, punkty styczne jego liryki z poezją roman·.ykinv (Słowacki, Norwid, Lenartowicz), by wykazać, że podjął on jako jeden z niewielu poetów ten właśnie wątek tradycji romantycznej, czerpiąc świadomie z folkloru i - co oryginalne - zrobił to na gruncie poetyki awangardowej. Starszym związkom folkloru i literatury poświęcone są studia J. Ligęzy O recepcji jolklaru górniczego i D. Świerczyńskiej Przysłowia w "Sielankach" Szymonowicza. Ligęza zajmuje się zagadnieniem przenikania do nietradycyjnej literatury pisanej motywów i wątków tradycji górniczej w okresie od XIV do połowy XVII w. i bada procesy recepcyjne w oparciu o przekazy literackie m. in. Długosza, Liebentala, Rożdzieńskiego i Kochowskiego. Świerczyńska analizuje znaczenie i funkcje bogato rozsianych w "Sielankach" Szymonowic za przysłów, ich pochodzenie i rolę, jaką odegrały w popularyzacji przysłów w naszej literaturze i języku. Do pracy dołączony jest kompletny indeks omawianych przysłów z odesłaniami do Nowej Księgi Przysłów Polskich, co umożliwia konfrontację ze znanym paremiologicznym materiałem polskim. Ostatnią grupę tematyczną tworzą artykuły dotyczące współczesnego folkloru i badań nad nim. Pozycją szczególnie wartościową ze względu na zawarte w niej ustalenia teoretyczno-metodologiczne jest opracowanie J. Bartmińskiego O procesie formowania się interdialektu poetyckiego w języku polskiego folkloru. Przedmiotem pracy jest zagadnienie obecności i funkcji w poezji ludowej komponentów ponaddzielnicowych, obcych lokalnym gwarom. Autor określa czynniki, które wywołują i ułatwiają powstanie i szerzenie się tych interdialektalnych elementów, a także omawia prawidłowości rządzące procesem scalania się i upodabniania do siebie języka literatury ludowej różnych stron Polski. Praca K. D. Kadłubca (Problematyka badań nad gawędziarstwem ludowym) ma również charakter teoretyczny. Autor zwraca uwagę na istotne aspekty naukowej obserwacji ludov,;ego narratora na tle środowiska, w którym żyje i opowiada. Wyszczególnia czynniki określające i determinujące indywidualność bajarza, takie, jak m. in.: stosunek do opowiadanego tekstu, sposób narracji, żródła i struktura repertuaru, język i typ interpretacji. Zagadnienia te, rozpatrywane w ścisłym po\\-iązaniu z aktualnymi tendencjami w literaturze ludowej i sztuce gawędziarskiej, zostały w pełni dostrzeżone i podjęte dopiero przez folklorystykę naj nowszą. W warunkach zaś, gdy żywe narratorstwo staje się zjawiskiem coraz rzadszym, szybki refleks naukowy przy pomocy wypracowanych i sprawdzonych metod badawczych ma znaczenie zasadnicze. Współczesnym folklorem tanecznym zajmuje się w swym analitycznym studium Z prac i doświadczeń badacza tańców ludowych J. Tacina. Przedstawiona w nim charakterystyka śląskich tańców ludowych oparta jest na materiałach z wieloletnich własnych badań terenowych autora. Książkt:; zamykają dwie prace poświęcone folklorowi bałkańskiemu: D. Tomczyk-Blaszkiewiczowej, "Zewnętrzne" i "wewnętrzne" badania komparat"jJwne nad przysłowiem etnicznym z terenów bułgarsko-macedońskich i K. Wrocławskiego, �211; Recenzje, przegtqdy U:!idau:nictw ; c:(lsopism o pokrewieństwach bajki macedońskiej .: turecką. Obydwie dotyc7.ą terenów. gdzie warunki dla twórczości ludowej były szczególnie skomplikowane, a badania typu genetycznego i filiacyjnego napotykają na duże trudności, Obydwie też umożliwiają orientację w aktualnym stanie badań, przyjętych metodach i ustaleniach teoretycznych, precyzują potrzeby i zadania s tojące w tym zakresie przed wspMcze.'na folklorystyką· Wydaje się, że "okazjonalne" niejako wyjście poza krąg problematyki polskiej można by wobec zapotrzebowania na "słowiańskie konfrontacje" uznać za pożąda:~e i w następnych tomach Studiów folklorystycznych. Elżbieta Baśnie lużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył wał Jan Marcin Szancer. Wydawnictwo Poznańskie posłowiem Paweł 1972, ss. 203. Millerowa Nedo. ilustro- Folklor znany jest z tego, że w obrębie swej kategorii posiada wiele takictl gatunków, które są zdecydowanie międzynarodowe. Do takiego \\'łaśnie gatunku należy baśń, uchodząca za międzynarodową w swych wątkach i motywach. !VIimo, że stosunkowo łatwo już dziś folklorystom posegregować i sklasyfikować poszczególne motywy i wątki, posiada jednak baśń wiele realiów kulturowych, geograficznych, obyczajowych i historycznych, które zdecydowanie odróżniają poszczegółne baśnie od siebie. Mówimy wówczas o narodowych, regionalnych lub środowiskowych wersjach czy wariantach. W tym właśnie nasyceniu baśni kolorytem lokalnym. wspomnianymi realiami, tkwi jej urok oraz nieustanna świeżość. Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że Baśnie łużyckie są takie same jak polskie, zwłaszcza, że w wielu wypadkach powtarzają znane nam z polskich zbiorów teksty. Tymczasem bliższe zapoznanie się ze zbiorem znakomitego folklorysty i etnografa łużyckiego, prof. dr Pawła Nedo, prowadzi do wniosku, iż znajdujące się w zbiorze teksty daleko odbiegają od znanych nam wątków i poprze3 pośred11ie, trudno uchwytne atrybuty narodowe wprowadzają nas w kulturę i folklor łużycki. Odbiór Baśni łużyckich jest ułatwiony przez wprowadzenie .J. Burszty, k,,cJry na szerokim tle europejskim, choć niezwykle skrótowo, zasygnalizował w czym tkwi nowość zbioru i jakie cele stawia sobie autor, Uzupełnieniem wstępu jest posłowie p, Nedo, przedstawiające bardziej szczegółowo historyczne dzieje ł.użyc. Autor pragnie tu czytelnikowi wyjaśnić przyczyny znajdujących się wśród baśni łużyckich wpływów czeskich i niemieckich. Ponieważ P. Nedo jest zarazem wytrawnym znawcą polskich bajek, łatwiej mu przyszło wyeksponować cechy typowe dla folkloru łużyckiego, a odmienne od baśni polskich. Zbiór przeznaczony według zamierzeń autora głuwnie dla dzieci, przekracza w swym opracowaniu daleko granice możliwości percepcji dziecka i stanowi raczej typowy zbiór folklorystyczny, opracowany zgodnie z wymogami współczesnej folklorystyki. Wprawdzie przytoczone tu teksty były już pierwotnie publikowane w języku łużyckim, niemieckim, czeskim i słowackim, to jednak dla polskiego odbiorcy były one niedostępne. Autor świadomie zrezygnował z literackiego przetworzenia tekstów, trzymając się ściśle pierwotnych, oryginalnych zapisów, aby w ten sposób wskrzesić i przybliżyć atmosferę autentyzmu. Zbiór nosi tytuł Baśnie łużyckie, co nie odpowiada w pełni zawartości książki. �Recenzje, przeylqdy u;yclawnicttv 217 i czasopism która reprezentowana jest przez wszystkie gatunki prozy ludowej, a więc od bajki zwierzęcej, poprzez bajki magiczne (właściwe baśnie) do podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, na anegdotach kończąc. Otrzymaliśmy zatem zbiór wszystkich opowiadań typowych dla łużyckiej prozy ustnej. W sumie liczbowe proporcje pomiędzy gatunkami przedstawiają się następująco: bajek zwierzęcych - 15, baje:, magicznych (baśni) - 30, anegdot - 12. Na szczególną uwagę zasługują znajdujące się tu teksty humorystyczne, które znane są także na Śląsku i zostały zapisane w różnych zbiorach folklorystycznych tego regionu. Dotyczy to niemal wszystkich znajdujących się w zbiorze anegdot, do których możnaby podać równoległy wariant śląski. Dokładne porównanie tekstów łużyckich z polskimi jest niestety wielce utrudnione, gdyż autor zastosował w komentarzach wyłącznie systematykę Aarne-Thompsona. Jest to dość duże niedopatrzenie, zważywszy, iż polska folklorystyka chlubi się własną mutacją systemu międzynarodowego, wzbogaconą dodatkowo numerami podań historycznych i wierzeniowych, wziętych z norweskiej systematyki R. Christiansena. Podanie numeró\v polskiej systematyki Juliana Krzyżanowskiego (polska bajka ludowa w układzie systematycznym) z miejsca orientowałoby polskich folklorystów w zakresie nowych, typowo łużyckich, czy też charakterystycznych dla Łużyczan wątków. Stosowanie bowiem numeru AaTh (Aarne-Thompsona) używane jest w Polsce tylko w tych wypadkach, w których brak dla danego tekstu odpowiednika polskiego. Nadto nie wszystkie teksty są jednolicie skomentowane i nie do wszystkich podano miejscew systematyce Aarne-Thompsona. Tak np. tekst Kucharz i łabędzia pieczeń jest ',variantem znanej europejskiej anegdoty AaTh 785 A, Pauli-Bolte nr 57, występującej w polskiej systematyce pod nr T 1659. Brak także zaszeregowania do systemu tekstów o Słowianach, które należą do zespołu opowieści o "Schildbiirger" i występują w zależności od kraju czy regionu w powiązaniu z "głupimi sąsiadami". Znajdujące się w zbiorze teksty: Soło wianie zapomnieli o oknach oraz Jak budowalf Solowianie są wariantami typów: T 1245, T 1326. Tekst: Matej i Tatej jest wariantem T 1447 A. Wykazanie, że i te teksty, które nie są zaopatrzone w numery systematyk, stanowią warianty europejskich wątków, jest konieczne celem zorientowania, iż i wśród owych nieusystematyzowanych tekstów brak wątków występujących wyłącznie w folklorze łużyckim. Takie oryginalne i specyficzne dla jakiegoś narodu wątki są tak bardzo rzadkie, że znalezienie ich od razu wywołuje wśród folklorystów wątpliwości, czy aby istotnie mamy tu do czynienia z tekstem folklorystycznym, a więc żyjącym od wieków \v ustnym przekazie i znanym w powszechnym obiegu. Pod tym względem wszystkie "baśnie" zawarte w zbiorze zasługują na pełną wiarę i stanowią przykład bogactwa oraz dużego talentu narratorskiego ludności łużyckiej. Potwierdza się tu raz jeszcze prawidłowość kulturowa, iż o odrębności etnicznej, narodowej, decyduje nie tylko język, literatura, ale i folklor. Dzięki autorowi oraz Wydawnictwu Poznańskiemu czytelnik może w sposób nader atrakcyjny i interesujący zetknąć się z kulturą i folklorem łużyckim w jego najpiękniejszym kształcie, wyrażonym przez wiele pokoleń anonimowych narratorów i bajarzy. Szkoda, że na obwolucie lub stronie tytułowej Wydawca nie zamieścił podobizny autora, któremu należy się wdzięczność za podjęty trud zbieracki. Ligia Jasnosz dokonała udanego tłumaczenia, utrzymującego właściwy nastrój, oddający ów niepowtarzalny czar wieczorów baśniowych. Znakomitym ułatwieniem' w przywoływaniu takiej właśnie atmosfery są barwne i pełne wymowy ilustracje Jana Marcina Szancera, które czynią książkę ze wszech miar godną uwagi i polecenia. Dorota Simonides �218 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Bajki ślqskie ze zbiorów Lucjana Malinowskiego. Wybór, wstęp i opracowanie Elżbiety Jaworskiej. Pod redakcją Heleny Kapełuś. Słowo wstępne .Juliana Krzyżanowskiego. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973, s. 48:3. Do niedawna ogólne rozeznanie w materiałach zebranych przez Lucjana Malinowskiego było poważnie utrudnione brakiem pełnej edycji jego tekstów. Trudno bowiem było opierać się na Powieściach ludu polskiego na Slqsku (wydanych przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie w 1953 r.) już choćby ze względu na zaskakującą swobodę, z jaką potraktowano same teksty dowolnie je skracając, bądż zmieniając narrację pod względem językowym. Publikacja tekstów Malinowskiego, przygotowana przez Elżbietę .Jaworską, jest więc faktycznie pierwszym naukowym wydaniem, które z pietyzmem odnosi się do pierwodruku w zapisie fonetycznym oraz kładzie nacisk na jego wartości folklorystyczne. Jaworska dokonała pionierskiej, żmudnej pracy porządkując teksty według systematyki międzynarodowej i umiejscowiając je na tle polskiej prozy ludowej. Podstawą publikacji stała się edycja z "Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (1900-1901), wydana pośmiertnie przez uczniów Malino\\'skiego: Jana Bystronia i Romana Zawilińskiego, którzy uporządkowali materiały według kryterium geograficznego, jako że miały one stanowić dokumentalizację językową danego regionu. Jaworska słusznie zarzuciła ten system, opierając się całkowicie na klasyfikacji wątków, dokonanej przez Juliana Krzyżanowskiego w pracy Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Przeprowadziła ponadto konsekwentny i jednolity zabieg transkrypcji, dzięki czemu teksty, nie tracąc swej specyfiki językowej, stały się czytelne dla szerokiego odbiorcy. Wstęp Jaworskiej jest właściwie obszernym studium na temat działalności Malinowskiego, profesora filologii słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórcy dialektologii polskiej oraz szkoły językoznawczej. Szczególnie istotne jest jednak wyeksponowanie miejsca Malinowskiego w dziejach folklorystyki i jego zasług dla rozwoju ludoznawstwa. Analiza zgromadzonych przez niego tekstów wykazuje wyrażne powiązania wątków z tradycją staropolską i z folklorem ogólnopolskim. Spośród 170 tekstów zaledwie 13 znanych jest tylko na Śląsku. "Można więc mówić o unikalności tych kilkunastu wątków, nie da się jednak uchwycić śląskiej specyfiki którejś z grup gatunkowych" (s. 23). I tak, zapisy Malinowskiego, jak i wyprzedzające go w czasie zbiory Józefa Lompy, potwierdzają tożsamość kultury ludowej Śląska z kulturą ogólnonarodową. Materiały zanotowane przez Malinowskiego wykazują ponadto, iż szczególną popularnością na Śląsku cieszyły się baśnie magiczne, a na terenie Górnego Śląska dodatkowo kawały i anegdoty. Śledząc przebieg narracji opowieści ludowych precyzuje Jaworska główne jej cechy, z dominującym wprowadzaniem realiów życia codziennego w nierzeczywiste światy bajkowe. Otrzymujemy w ten sposób jedne z najstarszych dowodów racjonalizacji tradycyjnej literatury ludowej, czego narastanie obserwujemy we współczesnym folklorze. W tomie - o niezbyt szczęśliwym, bo mylącym tytule: Bajki ślqskie - znalazły się, według podziału autorki: 2 bajki zwierzęce, 55 baśni magicznych (w tym 1 bajka śpiewanka nr 23), 7 legend, 17 nowel, 34 anegdoty i kawały, 1 bajka ajtiologiczna oraz 18 podań i opowieści wierzeniowych. Jednak nie podział gatunkowy, jak by się wydawało, stał się dla autorki podstawą do pogrupowania tekstów, a klasyfikacja wątków przeprowadzona zgodnie z systematyką Krzyżanowskiego. Dlatego też, na przykładzie zaprezentowanego materiału, podział ów jest dyskusyjny. Sama obecność danego wątku w opowiadaniu nie decyduje jeszcze o gatunku, bo- �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 21!) wiem ten sam wątek może pojawić się w bajce, podaniu, legendzie, a nawet w anegdocie. Są to przecież gatunki wyjątkowo dynamiczne, a jako zjawiska kulturowe, związane z potrzebami i możliwościami danego środowiska, ulegają każdorazowo, w nowej sytuacji, zaktualizowaniu, które nie jest, bo być nie może, powtórzeniem stanu minionego. Przyjąć więc trzeba inne, poza treściowymi, wyznaczniki gatunkowe, a gł(lwnie sposób konstrukcji świata przedstawionego (z odmiennymi w każdym gatunku sposobami uwierzytelniania fikcji) oraz swoisty styl narracyjny poszczególnych gatunków (z wyróżniającymi go elementami wprowadzenia i zakończenia). Dyskusyjność podziału gatunkowego zaproponowanego przez Jaworską szczególnie widoczna jest w odniesieniu do działu legend i nowel. Tekst nr 62 (Zemsta czarownic) to przykład opowieści wierzeniowej, a nr 64 (Diabeł stwarza gorzałkę) podania ajtiologicznego. Oba teksty zaliczylibyśmy do działu ostatniego w tomie: "Opowieści wierzeniowe i podania". Tam też, naszym zdaniem, a nie w grupie legend, winien się znależć tekst nr 59 (Odzyskany cyrograf). Z kolei jako nowelę drukuje Jaworska kawał KróL i sprytny chłopiec (nr 70), anegdotę Dysputa gestami (nr 71) oraz opowieść wspomnieniową O chłopie, co umarł z przejedzenia (nr 81). Zaproponowany w tomie podział gatunkowy uznać więc można jedynie za element wstępnie porządkujący zebrany materiał. Sama autorka zapewne tak go traktuje, skoro w komentarzach używa np. określenia bajka lub humoreska, nawet jeśli dany tekst zaliczyła do innego gatunku. Za taką interpretacją przemawia również względność reprezentatywności dla całości zbioru Malinowskiego materiałów drukowanych przez Jaworską, omawiana praca uwzględnia bowiem tylko teksty tradycyjne (poza trzema wyjątkami). Opowieść wspomnieniową reprezentuje jeden tekst (nr 81), zaliczony zresztą do nowel, który - jak zauważył w przedmowie Krzyżanowski jest odbiciem rzeczywistego wydarzenia. Sama Jaworska stwierdza w komentarzu, że jest to "opowiadanie typu tzw. memoratów, prawiących o pospolitych sytuacjach życio·· wych". Wyraźnie więc ujawnia się tu, aktualny do chwili obecnej, brak jednomyślności co do uznania opowieści wspomnieniowej za gatunek prozy ludowej. Jeśli już nawet zostaje ona zaakceptowana na polu badawczym, to nie docenia się roli, jaką odgrywa \\ie współczesnym folklorze. Wzrost zainteresowań opowieścią wspomnieniową wykazał dotkliwy brak zapisów tekstów pochodzących z okresów wcześniejszych. Uogólnienia dotyczące przemian, jakim w toku krążenia w przekazie ustnym podlegają te opowieści, z konieczności bazują na dość szczupłym materiale. Z tego też względu okruchy dawnego kształtu opowieści wspomnieniowej, utrwalone w zapisach Malinowskiego (lI tekstów), są dla nas dzisiaj bardzo cennym materiałem porównawczym. Publikacja przygotowana przez Jaworską nie uwzględnia ich niestety nawet w wykazie pominiętych wariantów. Podstawą do opracowania wykazu była bowiem klasyfikacja wątków. Zrozumiałe więc, że nie znajdziemy w nim tych tekstów zapisanych przez Malinowskiego, których klasyfikacji, jak na razie, przeprowadzić się nie da. Nie może tym samym owo zestawienie zaprezentować całościowej charakterystyki materiałów folklorystycznych ze zbioru Malinowskiego, choć bezsprzecznie jego wartość, choćby dla uchwycenia popularności poszczególnych wątków, jest niepodważalna. Nie ukazał się np. w druku tekst o kampanii napoleońskiej (MAAE, t. 4, 1900, s. 168) ciekawy ze względu na utrwalony w zapisie, a trudny zazwyczaj do uchwycenia, początkowy etap tworzenia utworu folklorystycznego. Narrator wykorzystując twórczo własne wspomnienia i relacje innych, rozpoczyna ewolucję tekstu od opowieści wspomnieniowej ku podaniu historycznemu związanemu z postacią Napoleona. �220 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Zgłoszone tu przez nas uwagi nie podważają wartości opracowania E. Jaworskiej, które przynosi pełną orientację w tradycyjnej literaturze ludowej zapisanej przez Malinowskiego. Wyjątkowo cenne, dokładne, poprzedzone żmudnymi badaniami, są komentarze, dołączone do każdego tekstu. Obok umiejscowienia wątku w systematyce, zwraca w nich autorka uwagę na różnego rodzaju modyfikacje tekstu, uwspółcześnienia i urealnienia dokonywane w nim przez narratora. Wyjaśnia zwroty (pomimo włączenia do tomu słownika gwarowego), tłumaczy - wypływające z wierzeń - sformułowania lub czyny postaci, wskazuje na powiązania z wzorami drukowanymi. Gdy tekst jest niepoprawnie przez narratora przekazany przytacza poprawne ujęcie fabuły; gdy zakończenie tekstu niejasne - podaje inne warianty danego wątku. Wszystko to znacznie ułatwia lekturę opowieści. Sporadycznie notuje również Jaworska póżniejszą popularność wątku. Wśród niesklasyfikowanych tekstów znalazły się w tomie Jaworskiej dwa ciekawe przykłady nonsensowych połączeń słownych (nry 114, 115), których określenie nasuwa jednak pewne wątpliwości. Podobny tekst umieścili w swej antologii śląskiej prozy ludowej pt. Gadka za gadką D. Simonides i J. Ligęza (Kukuryku, nr 280), zaliczając go do anegdoty T 2032, z której wyodrębniony motyw wędrówki od przedmiotu do przedmiotu byłby osią konstrukcyjną tego typu wypowiedzi. Brak tu jednak jakiejkolwiek fabuły oraz motywacji łańcucha humorystycznych zestawień. Podobnie wyglądają te teksty w zapisie Malinowskiego, określone przez Jaworską mianem oracji i powiązane z obrzędami wielkano<:nymi i mięsopustnymi, zapewne ze względu na podobieństwo z zapisem Kolberga (DWOK, t. 5, Krakowskie, cz. I, Wrocław-Poznań 1962, s. 276). Kłopoty z określeniem gatunku tej wypowiedzi zwiększyły się wobec pojawienia się współczesnej wersji tekstu, który pełni funk<:ję śpiewanki przy zabawie dorosłych z dziećmi. Dla dokumentacji tej tezy przytaczamy zapis z 1974 r. (narratorka, lat 60 Opole): Huśtu, huśtu, huśtana - zabiól wilczek barana. Z tego barana 2:f.obióla sie śmietana. Dzie je ta śmietana? - Ubudowali z niej kojścioł. Ozie je ten kojściol? - Woda g·o wziona. Dzie je ta woda? - Wól ją wysIepał. .ozie je ten wół'! - Do pszynice sie skrół. Ozie je ta ps.zenica? - Gol~mbie ją zezarly. Ozie s·ą te golambie? - W lejsie na dambie. Ozie je ten dom;b? - Siek·ierka go ściona. Dzie je ta siekierka? - U pana kowala. Ozie je ten kowal? - Umar. A d:zie go pochowali? - Pod śwjńskim brogiem. :'\. czym mu zaz\vonili? - B::tranim rogiem. Możliwości podobnych bodżców do dalszych poszukiwań terenowych, czy penetracji zbiorów folklorystycznych, znajdziemy w tomie Jaworskiej jeszcze wiele. Bowiem zasługą autorki jest również to, iż prezentując w druku zapisy Malinowskiego uchroniła je przed społecznym zapomnieniem oraz udostępniła szerokim odbiorcom teksty unikalne, będące jedynym świadectwem występowania danego wątku w fol klarze polskim lub nawet europejskim (teksty nr 55, 69, 73, 77, 103, 105, 109). Janina Hajduk �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 221 Gadka za gadkq. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Slqska. Zebrali i opracowali Dorota Simonides, Józef Ligęza. Instytut Śląski w Opolu. Wydawnictwo "Śląsk'". Katowice 1973, ss. 418. Prezentowana antologia śląskiej prozy ludowej jest publikacją źródłową. Wszystkie zebrane w niej utwory drukowane są po raz pierwszy. Zgromadzone głównie w latach 1954-1970, pochodzą z dwu kolekcji: J. Ligęzy (powstałej przewaźnie w latach 1954-1956) i D. Simonides (gromadzonej i nagranej przy pomocy studentów WSP w Opolu w latach 1962-1970). Zamysł wydania współcześnie opowiadanych i dotąd jeszcze nic publikowanych tekstów, a nie zbioru drukowanych już utwo[(')w, jest cenną inicjatywą edytorską z paru względów. Oczywistą jego zaletą jest ukazanie aktualnie funkcjonującej w środowiskach rolniczych i przemysłowych Górnego Śląska prozy ludowej, utrwalenie jej dzisiejszego kształtu, a tym samym poszerzenie o nowy materiał pola do badań nad kierunkami i mechanizmem przemian opowieści ludowych, w czym autorzy książki mają już duże i bodaj czy nie wiodące w kraju zasługi. Ponadto nowe teksty wzbogacają wyraźnie zasoby polskiej prozy ludowej, zbiór przynosi bowiem 68 utworów, które są pierwszymi zanotowanymi wariantami śląskimi bardziej lub mniej popularnych typów bajkowych, ujętych w systematyce polskiej i stanowią jak dotąd jedyne potwierdzenie obecności tych wątkuw na Śląsku. Niektóre z opowiadań to ponadto novum nie tylko w śląskim, ale i w polskim repertuarze prozy ludowej; PBL nie odnotowuje wcale typu, ktury reprezentują, są więc jedynym poświadczeniem istnienia wątku w polskiej literaturze ludowej. Znacznie wzbogacają też dokumentację śląską teksty nieskla~yfikowane (20 podaó historycznych, 21 wierzeniowych, 16 anegdot) oraz te opowiadania, których typ miał wprawdzie w polskiej klasyfikacji odpowiedniki śląskie, ale były one przeważnie nieliczne, określane często jednym tylko wariantem, i to niejednokrotnie nie z Górnego Śląska. Dobór tekstów jest bardzo staranny. Do zbioru wcielono przede wszystkim utwory wartościowe pod względem treściowym i formalnym oraz typowe w ramach poszczegulnych gatunków. Wydawcy wyeliminowali opowieści wspomnieniowe oraz opowiadania o tematyce współczesnej, które będą przedmiotem nowego, przygoto· wywanego już zbioru. Materiał ułożony został według gatunków prozy ludowej: książkę otwieraj:ą podania historyczno-lokalne (nr 1-39), zamieszczone w rozdziale pierwszym; rozdział drugi wypełniają podania wierzeniowe (nr 40-160); rozdział trzeci zawiera bajki z\'vierzęce (nr 161-174) i bajki magiczne (nr 175--208); całość zamykają skupione w rozdziale czwartym anegdoty (nr 209-300). Te proporcje odzwierciedlają wyraźnie częstotliwość występowania poszczególnych gatunków w terenie, gdzie dziś najbardziej popularne i lubiane są anegdoty i podania. Autorzy zbioru zadbali więc i o to, aby także pod tym względem antologia była reprezentatywna. Język opowiadań jest niejednolity. Znamionują go przejścia od języka literac·· kiego do gwary i na odwrót; często gwara egzystuje w opowiadanych utworach je· dynie na zasadzie wtrętów. Zarówno te niejednoli tości, jak i wszystkie morfolo giczne, składniowe, fleksyjne i leksykalne właściwości języka zachowane zostały ś\\'iadomie - ksiąŻka jako wydawnictwo źródłowe powinna utrwalać żywe zja·, \\'iska językowe. Ingerencja edytorska sprowadza się więc do ściśle technicznej redakcji tekstów (wyznaczenie akapitów, wyodrębnienie dialogów, interpunkcja, retusz oczywistych pomyłek narratora). Na specjalną uwagę zasługuje \,vzorowo przygotowany komentarz. Ze wzgłędu �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism na niedostateczność systematyki podań, w której brak wielu typów charakterystycznych dla polskiego i śląskiego repertuaru, przypisy do tej grupy tekstów są wspólne dla całych cyklów tematycznych. Wszędzie tam, gdzie to możliwe, zostały jednak podane odesłania do poszczególnych numerów katalogu polskiego lub międzynarodowego. Natomiast bajki i anegdoty ułożone są według kolejności typów i te ostatnie wyznaczają tu jednocześnie porządek opowiadań. Zasadą jest stosowanie systematyki polskiej, gdy jednak brakło w niej odpowiedniego wątku, posłużono się klasyfikacją międzynarodową. Dział ten stanowi zwartą grupę tekstów (nr 161-184) ułożonych według numerów typów. Poza nią znalazło się 16 anegdot i kawałów (nr 285-300) niesklasyfikowanych, a popularnych współcześnie w terenie. Komentarz odsyla także do Słownika folkloru polskiego, do zbiorów i opracowań etnograficznych i folklorystycznych. Ponadto w miarę możliwości i potrzeb osadza lapidarnie poszczególne utwory na tle ogólnopolskim, a nawet europejskim, podkreśla ich regionalną specyfikę, informuje o genezie, funkcji, historii, stopniu popularności wątku, strukturze danego wariantu. Obok komentarzy na opracowanie naukowe zbioru składają się załączone na końcu: indeks motywów i wątków, wykaz narratorów, indeks miejscowości, z których teksty pochodzą (ponadto każdy utwór opatrzony jest indywidualnie notatką o proweniencji geograficznej), słowniczek trudniejszych zwrotów i wyrazów gwarowych. Książka stanowi cenną pozycję folklorystyczną. Pieczołowity dobc'n' tekstów, dokonany z myślą o wzbogaceniu śląskiej i polskiej dokumentacji zasobów prozy ludowej, źródłowe wydanie, staranne i naukowe opracowanie stawiają ją w rzędzie prac, które zainteresują z pewnością badacza literatury ludowej, tropiącego żywą współcześnie, a tak przecież starą tradycję narratorską na Śląsku. Dzięki zachęcającej szacie edytorskiej i walorom samych opowieści chętnie sięgnie po niq również miłośnik bajki i gawędy ludowej. Elżbieta Millerowa Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzędy Górnego ŚlqOstrowskiej. Wyd. Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, Warszawa 1973, ss. 368, ilustr. 199 (w tym 6 kolor.), mel. 104, mapka. Osobno: Nuty, oprac. Władysław Rakowski, ss. 36; J. Marcinkowa, Kinetogramy, oprac. graf. Anna Szałaśna, ss. 38. ska. Pod red. Ireny Książka ukazała się pod ogólnym tytułem Folklor Górnego Sląska, w nakładzie dla artystycznych zespołów amatorskich. Celem publikacji jest upowszechnienie wiedzy o folklorze śląskim i jego popularyzacja oraz fachowe poradnictwo w tej dziedzinie. Ponieważ żaden inny region etnograficzny w Polsce nie doczekał się takiego podręcznika, bardzo optymistycznie brzmi zapowiedź opublikowania przez wydawcę serii tego rodzaju prac. Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Ślqska składają się z 4 części: charakterystyki regionu śląskiego, folkloru tanecznego i kilku przykładów opracowania widowisk pióra J. Marcinkowej oraz opisu górnośląskich obrzędów i zwyczajów dorocznych K. Sobczyńskiej. 4000 egz., z przeznaczeniem �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 223 i czasopism W części pierwszej, poprzedzonej krótkim wstępem objaśniającym cel pracy i źródla materiału, autorka określa ramy przestrzenne obszaru etnograficznego, jakim jest Górny Śląsk, omawia środowisko geograficzne, dzieje Śląska oraz stosunki społeczno-gospodarcze i rozwój kultury, by następnie przedstawić eechy kultury ludowej, zwłaszcza stroju: górali śląskich, cieszyńskiego, pszczyńskiego, rozbarsko-bytomskiego i opolskiego (z 6 barwnymi planszami \V wykonaniu Marii Bronikowskiej). Do strojów ludowych dolączone są uwagi o stroju górniczym i śląskim stroju na scenie. Druga część książki jest poświęcona tańcom. Po ogólnej ich charakterystyce następuje wyb('Jl' typowych dla różnych okolic regionu 34 tańców śląskich z 56 melodiami, wykonywanymi parami, trójkami bądź zespołowo. Wśród zbiorowych tańców autorka pr7.ytacza opis obrzędowych tańców weselnych (w tym znanego poloneza) z Opolskiego. Większość utworów (melodie i układy) pochodzi z badań t.erenowych w latach 1967-1970, pozostałe ze zbiorów niedrukowanych i publikacji T. Cieplika, .J. Drozda, A. Musioła i F. Sachse, F. Pudolka i L. Winogradskiej (z lat 1923-19641. 37 układom choreograficznym towarzyszą kinetogramy (w osobnym zeszycie), których c?ęŚć - niestety - nie została konsekwentnie i precyzyjnie oznakowana w porównaniu z ich opisem oraz opisem tańca lub wariantu, do którego się odnoszą (np. nr 1, 9, 15, 16a. 18a, 19a, 20). Kolejna część książki zawiera zwięzły opis najważniejszych, obchodzonych do dziś zwyczajów dorocznych, z odpowiednim materiałem pieśniowo-muzycznym i tekstowym, od naj starszych zabytków kultury ludu począwszy, jak wiosenne topienie marzanny, maje, wypędy bydła i owiec na pierwszy wypas, ognie sobótkowe, po nowsze jesienne "pobaby" (pomoc sąsiedzka) z tekstami opowiadań ludowych, noworoczne zwyczaje kolędnicze, przebierańców itp. Materiały zaczerpnięto tu głównie ze zbiorów S. Bąka, .r. Drozda, A. Dygacza, J. Ligęzy, J. Ondrusza, D. Simonides, M. Suboczowej, R. Szatkowskiego, J. Taciny i S. Wasylewskiego. W końcowej części wydawnictwa zamieszczono 4 pieśniowo-taneczne kompozycje widowiskowe na scenę: dwie suity - cieszyńską i śląską pt. "Górnicy" z 12 pieśniami ze zbioru A. Dygacza oraz dwie scenki - opolską i rozbarską. Kompozycjom tym towarzyszą opracowania muzyczne utworów na chór i kapelę (w osobnym zeszycie). Podręcznik zawiera na końcu niemały wykaz pomocniczej literatury dawniejszej i nowszej ułatwiającej poszerzenie wiedzy o śląskim folklorze. Podobnych wydawnictw powinno przybywać nam coraz więcej. Medard KarnawaŁ dziad(m·ski. P·ie.~ni wędrownych i opracowanie Stanisława Nyrkowskiego. Warszawa 1973, ss. 392, ilustr. śpiewaków Wstępem (XIX poprzedził -- Julian Tarko XX w.). Wybór Krzyżanowski. Jest to pierwsza polska antologia tekstów zwanych literaturą kramarską lub nowiniarską. Książka zawiera 128 pieśni wybranych przez wydawcę z okola 400, do których udało mu się dotrzeć; poprzedzają je dwa szkice: Ulotki kramarskie J. Krzyżanowskiego i SZadami wędrownych pieśniarzy S. Nyrkowskiego. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism J. Krzyżanowski wprowadza czytelnika w złożony krąg zagadnień tcgo osobliwego nurtu literatury popularnej, jaki stanowią pieśni wędrownych kramarzy (m. in. omawia problem gromadzenia druków ulotnych, obecność w tych tekstach motywów bajkowych, zakres tematyczny na przykładzie zbiorów czechosłowackich). Zwraca on uwagę na umowność terminów: literatura kramarska czy nowiniarsk::l i na specyfikę tego gatunku, łączącego w sobie cechy przekazu ustnego i drukowanego. Przypomina też literackie opisy ,T. Chodżki i S. Wasylewskiego oddające atmosferQ czasów, w których wędrowni śpiewacy należeli do krajobrazu wsi i miast a zwłaszcza miejsc odpustowych. Szkic S. Nyrkowskiego przedstawia w przejrzystym układzie chronologicznym różne, funkcjonujące często równolegle obok siebie nurty twórczości wędrownych śpiewaków - od wczesnośredniowiecznych wagantów do dwudziestowiecznych odpustowych kramarzy, poprzez renesansowych rybałtów, wiejskich dziadów, ukraińskich lirników, pielgrzymów i żebraków istniejących na marginesie każdego społeczeństwa. W tym historycznym przeglądzie uwidocznione są różnice w statusie społecznym pieśniarzy, zależne od norm moralnych i prawnych, obowiązujących w danym społeczeństwie. Autor omawia zasięg oddziaływania i repcrtuar tych śp:e\\-aków, przy czym największą uwagę zwraca na pieśni nowiniarskie, gatunek - obo:: pieśni nabożnych - najczęstszy w ich twórczości. Pieśni nowiniarskie, kolportowane w postaci specjalnych druczków, są przedmiotem wieloletnich zainteresowań S. Nyrkowskiego i tworzą podstawowy zrąb tekstów w antologii, choć literacki tytuł Ka1'nawa! dziadowski (powtórzenie tytułu jednej z pieśni) mógłby sugerować, ŻE: zawiera ona pieśni dziadowskie w sensie takim, jaki terminowi temu nadaje Slou'nik folklor'u polskiego czy zbiory Kolberga. Teksty podzielone są na dwie grupy: pieśni dziewiętnastowieczne i dwudziestowieczne. Tych pierwszych jest 34, pochodzą z ulotnych druków, kalendarzy, starych śpiewników, publikacji folklorystycznych (zbiory Kolberga, Lompy, Stoińskiego) oraz rękopiśmiennych sylw. Uderzająca jest duża liczba pieśni (aż 11) z Mazur; jak pisze autor we wstępie, na terenie tym pieśni o niezwykłych wydarzeniach były .szczególnie popularne. Pieśni XX-wieczne pochodzą prawie wyłącznie z druków ulotnych, częściowo datowanych (najmłodszy z nich sygnowany jest rokiem 1947l. W obydwu grupach przeważają pieśni o niezwyklych wydarzeniach, będące rymowanymi odpowiednikami "opowieści z życia". Treścią ich są przede wszystkim rodzinne tragedie, sensacyjne zbrodnie, osobliwe okoliczności śmierci albo odwrotnie-cudowne ocalenie. Obok faktów, które się rzeczywiście wydarzyły (np. proces Maliszów, zatonięcie transatlantyka "Titanic") autorzy odpustowych druczków wykorzystywali też wątki tradycyjne, ludowe i literackie. Z reguły jednak podkreślali autentyzm opisanych zdarzeń, np. typowym zwrotem w tytule (Opis prawdziwego zdarzenia o ..., Prawdziwe zdarzenie o ...) lub w tekście ("Co pod rumuńską granicą się stało, w niedawnym czasie tak się działo ..."). Na drugim miejscu co do liczebności tekstów postawić można tematykę historyczną, historyczną dziś dla nas, bo żywiołem autorów tych pieśni była współczesność. Tym razem mamy do czynienia z prawdziwym autentyzmem, jeżeli nie faktów, to stosunku autora do nich, z autentyzmem przeżycia. Wyrażne to je'st zwłaszcza w pidniach :Lwiązanych z I i II '"vojną światową. Wszystkie te pieśni, tak jak inne zjawiska literackie z pogranicza, nasuwają badaczom wiele problemów mało znanych tradycyjnej folklorystyce czy historii literatury, a sygnalizowanych w Karnawale dziadowskim przez autorów wstępnych szkiców i przez samą zawartość antologii. Trudności podstawowe pojawiają się ju;·. przy g,omadzeniu tekstów, tak dawnych, jak i nowych, większe może nawet przy �Recenzje, przeglądy wydawnictw 22:) i czasopism poslui\i'.\-aniu "no\vin-' współczesnych. Likwidacja prywatnych drukarń przecięła 'A'p~awdzie jedną z dróg kolportażu pieśni nowiniarskich, ale nie mogła spowodo'.':ać całkowitego zaniku zapotrzebowania na nie, ani nie zagłuszyła potrzeby two~le:lia u amatorów kiczu li terackiego. Swiadczyć o t.ym może np. fakt, że parę lat :emu 's Poznaniu krążył Vi maszynopisie anonimowy tekst o gdańskich pięcio,·ac;::kach. ..,Literaturą trzecią", jak te zjawiska określił Czesław Hernas, zajmuje się od paru lat .,Litcratura Ludowa", a Karnawał dziadowski szerokim wyborem tekstów oKreślonego gatunku pieśni, niemożliwym na łamach czasopisma, potwierdza, że :iterackie, folklorystyczne i socjologiczne badania tego rodzaju twórczości są po:rzcb:1e do pełnego poznania kultury ludowej i 'współczesnej kultury masowej. Dodać też trzeba, że \vartość książki podnosi graficzne opracowanie Stanisława ?orady, pozostające w zgodzie i w związku z treścią antologii. Agata Karol Daniel Kadiubiec. Gawędziarz ..Profil", Ostrawa 1973, ss. 4-12, ilustr. 67. cieszyl'l.ski Józef Jeżowicz. Skrukwa Wydawnictwo Z pełnym uznaniem należy odnotować pojawienie się w naszej literaturze fol;dorystycznej dzieła K. D. Kadłubca, znanego badacza folkloru polskiego głównie na :erenie czeskiego Sląska Cieszyńskiego, gdzie autor mieszka (Mistrzowice) i pracuje iOstra\':a). Dzieło Kadłubca zwraca na siebie uwagę nie tylko z racji zebrania j adekwatr!ego opracowania poważnej ilości materiału folklorystycznego, ale także a ~aCLej może przede wszystkim - ze względu na zastosowanie po raz pierwszy ·.V polskich badaniach folklorystycznych nowatorskiej (i w pełni słusznej) metody baóa',vczej, budzącej uznanie nie tylko od strony folklorystyki, ale także etnografii : socjologii. ,Jest nią pełne zainteresowanie się osobą nosiciela i twórcy treści i form j'ol/doru słownego - gawędziarza i bajarza, jego osobowością artystyczną na tle : ..,. z\':iązku z jego środowiskiem .. Jest to więc stanowisko badawcze zbliżone do :ego .. ';akie bywa stosowane we współczesnej antropologii kulturowej w badaniach p~oc(':;6w społeczno-kulturowych. Folklorystyka, zaró\',;no światowa, jak i polska, zajmowała się niemal do ostat;-,;ch czasów wyłącznie samymi utworami folklorystycznymi - poszczególnymi galur;kami folkloru, z punktu analizy tekstologicznej ich treści: genezą wątków, ich 'Nędruwką w przestrzeni (szkoła fińska), ich wariantami lokalnymi, treścią klaso·.':a, ',\'artościami artystycznymi itd. Klasyczni zbieracze folkloru (J. Lompa, O. Kol'.lerg i in.\, także \lo' czasach nowszych, nie zwracali żadnej lub większej uwagi na ;ych, którzy im te treści folklorystyczne przekazywali. Dopiero w naszym wieku :_?-cz('touwzględniać ,.,;pływ sytuacji, w jakiej znajduje się narrator, na odchylenia '.': priekazy'.\·aniu treści folklorystycznych. Tak czynili B. i J. Sokołowowie w r. 1909 '.': cza,;;e badań folklorystycznych w guberni nowogrodzkiej. Osoba narratora pozoota\'.-a!a jednak nadal poza właściwym zainteresowaniem. Dopiero głośny folklorysta radziecki, :VI. A. Azadowski, dał pierwszą naukową monografię narratora \,' pracy: Eine sibirische Miirchenerziihlerin, Helsinki 1926). Podobną monografię 'X ;itnaturze ('zechosłO\\'ackiej opracował znacznie później A. Satke (Hlucinskit :5 - LI.~(L t. 59 �Recenzje, pTzeg~qd)J wildawnictw i czasopism Josef Smolka, Ostrawa 1958). Na ogół jednak osoba gawędziarza pozostawała nadal w cieniu. W naszej literaturze nawet wybitni gawędziarze - poza chyba jedynym Sabałą - pozostali nieznani. Pierwszą polską monografią tego typ li staje się właśnie dzieło Kadłubea, wydane - rzecz znamienna - La granicą. W poszukiwaniu tekstów folklorystycznych Kadiubiec usiłował znaleźć typowego reprezentanta spośród narratorów. Znalazł go, dość zre$ztą przypadkowo, \\' osobie mieszkańca Koszarzysk, Józefa Jeźo\vicza .. Jemu tcź i reprezentowaner.1t.: przez niego repertuarowi poświęca pierwszą część swej pracy, Na tle zarysu historii Śląska Cieszyńskiego i omówienia dziejów współpracy z gawędziarzem, autor przedstawia kolejno: życiorys gawędziarza, środowisko życia i przekazywania opowieści, źródła, specyfikę i funkcje jego repertuaru (transpozycje gatunkowe, strukturę poszczególnych gatunków - podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, bajek nowelistycznych, fantastycznych i zwierzęcych, legend oraz opowieści z życia ubranych zazwyczaj w formę kawałów i anegdot); analizuje następnie świat zawarty w opowieściach Jeżowicza: sposób odbicia obiektywnej rzeczy\\'istości i jej fikcyjne uogólnienia, realistyczne rysy krainy baśni, świat realno -historyczny (odbicie wydarzeń historycznych, przedstawicieli zawodów - chłopów, księży, Cyganów, Żydów, Słowaków itd.); dalej formę i kompozycję przedstawianych przez Jeżowicza utworów folklorystycznych; zestawia je z literaturą piękną, odszukujo! wpływ tekstów drukowanych i w ogóle lektury na repertuar gawędziarza: porównuje z sobą teksty powtarzane w zmienionych sytuacjach, a stąd usiłuje uchwycić wpływ czynników obiektywnych i subiektywnych na opowiadającego (liczne a małe audytorium, udział ludzi obcych, kobiet i dzieci, oddziaływanie miejsca narracji i sytuacji, np, w czasie wesela, wieczornicy, sytuacja sam na sam itp.). Mamy następnie porównawczą charakterystykę Jeżowicza z innymi gawędziarzami cieszyńskimi oraz gwary samego narratora. Jest to partia ksiąźki niezmiernie cenna. Zawiera zastosowanie nowej koncepcji badania folkloru ustnego w terenie, polegającej na integralnym spojrzeniu na badany przedmiot, a więc na uchwyceniu wszelkich istotnych jego wyznaczników, współzależności, przejawów i funkcji. Zadaniem badawczym stało się tu nie tylko uzyskanie od narratora konkretnych tekstów folklorystycznych - tak jak to zazwyczaj bywało w tego rodzaju badaniach - ale ujęcie tego materiału poprzez pryzmat jego nosiciela i twórcy narratora-gawędziarza, zresztą gawędziarza klasycznego. Stąd wynikło zajęcie się jego biografią i rekonstrukcją historyczną jego środowiska, a zżycie się z gawędziarzem i wielokrotne z nim kontakty. w różnych zresztą sytuacjach, pozwoliły na wydobycie z jego pamięci ,- jak ze ~korupy orzecha - pełnego zasobu materiału właśnie w zależności od konkretnej sytuacji. Pozwoliło to też, a nawet pociągało za sobą, dalsze kierunki postępowania, mianowicie różnopłaszczyznowe interpretacje odnośnie do samych tekstów. A znów analiza formalna ich treści oraz wartości artystycznych zawartych w środkach językowo-stylistycznych i pozajęzykowych, została powiązana z obserwacją i dokumentacją zachowania się samego gawędziarza (mimika, gesty, intonacja itd.). Znalazło to swój wyraz m. in. w zestawie 67 zdjęć fotograficznych wykonanych przez Ladislava Micka. W taki sposób została ukazana w pełni żywa sztuka gawędziarska jej cechy, niuanse, wyraz artystyczny, atrakcyjność i siła oddziaływania. Praca K. D. Kadłubca zawiera 195 tekstówopowiadaniowych, w tym część z nich dublowana jest w postaci wariantów uzyskanych w innym czasie i w odmiennej sytuacji. Pozwala to na śledzenie wpływu wspomnianych wyżej warunków na treść i formę opowieści. Wiemy, czym kierował się autor w kolejności zestawu opowiadań - chronologią ich uzyskania. Stąd następują po sobie wytwory róźnych pohtidkar �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw 227 i czasopism gatunków, a te same czy zbliżone wątki tematyczne rozsiane są w różnych mIeJscach zestawu. Pytanie, czy nie byłby lepszy układ według gatunków i wątków folklorystycznych - pozostawiamy bez odpowiedzi. Książkę zamyka tekst komentarza do poszczególnych opowieści Jeżowicza, zawierający charakterystykę ich treści, klasyfikację danego wątku według katalogów polskich i międzynarodowych oraz wskazania na merytoryczne pokrewieństwo opowieści z folklorem polskim. Autor stwierdza wyraźnie, że folklor słowny tej części Śląska Cieszyńskiego ma największy związek z folklorem polskim. Do pracy dołączono niezbędny dla czytelnika polskiego słowniczek wyrazów gwarowych, ułatwiający zrozumienie tekstu, oddanego przecież gwarowo, choć w sposób uproszczony. Gwarowość tekstów utrudnia nieco lekturę, ale tylko na początku. Z czasem teksty wciągają czytelnika w pełni właśnie także swą językową specyfiką. Książka zachęca też swoją szatą graficzną, za co należy się wydawnictwu uznanie. Dzieło K. D. Kadłubca, owoc wieloletniej żmudnej i niezmiernie ambitnej pracy, pasjonuje nie tylko tekstami materiałowymi. Porywa ono czytelnika właśnie z racji zrealizowania tak szeroko zamierzonego i nowatorskiego opracowania. Książka będzie na pewno służyła jako wzór dobrej roboty współczesnej folklorystyki. Także i etnografii. Józef C. J. Charpentier, The Use of Haschish and Opium pos" 1973, t. 68, s. 482-490, ilustr., mapka, bibliogr. in Afghanistan. Burszta "Anthro- Karol Jan Charpentier jest docentem na Uniwersytecie w Uppsali. W Afganistanie przebywał trzykrotnie na badaniach terenowych w latach 1970-1972 i stąd powstało krótkie studium a użyciu haszyszu i opium w tym kraju. Autor zajmuje się sprawami związanymi z nałogiem używania haszyszu i opium przez ludność Afganistanu, pomijając poważne zużycie tych narkotyków przez liczne rzesze międzynarodowych hippisów, ciągnących od przeszło dziesięciu lat do tego błogiego dla nich kraju, gdzie haszysz i opium są produkowane, w handlu są tanie, a wszystkie zakazy ograniczające zużycie i handel narkotykami pozostawały w sferze zarządzeń papierowych. Autor sugeruje, że jakoby renesans tych nałogów powstał właśnie w związku z napływem hippisów (s. 484), przyjmując bezkrytycznie słowa swych afgańskich informatorów, a nie biorąc pod uwagę charakterystycznej tendencji krajowców do szukania zawsze winnych na zewnątrz i chętnie o wszystko oskarżających obcych dla uniewinnienia samych siebie. Tymczasem wystarczy zasięgnąć liczniejszych, bardziej szczegółowych informacji, a uzyska się obraz zupełnie inny. Okaże się, że obydwa nałogi, a więc tak użycie haszyszu, jak i opium, mają bardzo starą tradycję i że nałogom tym w niektórych okręgach podlega prawie cała ludność, jak to np. ma miejsce w Badachszanie, co z kolei miał możność stwierdzić piszący te słowa, a o czym, odnośnie do opium, wspomina Charpentier. Z drugiej strony trzeba jednak przyznać, że autor zadał sobie sporo trudu w celu przebadania tego zagadnienia w różnych regionach Afganistanu, dając uczciwy przegląd swych obserwacji na załączonej mapce. Ta ostatnia jest też raczej �228 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism przeglądem terenów badanych, a nie obrazuje stanu użycia haszyszu i opium w całym Afganistanie, pomijając zupełnie region środkowy, tak zwany Hazaradżat, gdzie jak wiadomo użycie haszyszu jest powszechne, zaś liczne liche i bardzo prymitywne saqikhane (palarnie) znajdują się w każdej prawie miejscowości. W pod· sumowaniu swego artykułu autor podaje wprawdzie, że haszysz jest w użyciu w całym kraju, ale tego nie zaznacza na mapie. Konopie (Cannabis Sativa var. Indica) są w uprawie na obszarze całego kraju i prawie przy każdym domu; wszędzie wśród upraw kukurydzy, bawełny, buraków, marchwi czy ziemniaków widuje się duże i silnie rozrośnięte konopie. Uprawę . maku umieszcza autor głównie w Turkmenii afgańskiej i Badachszanie, jako głównych terenach zużycia opium, lecz nie należy zapominać o poważnym znaczeniu (w dochodach ludności) upraw maku w Paktii w Afganistanie, oraz na przyległych do granicy ziemiach zamieszkałych przez Patanów. W podsumowaniu autor dochodzi do słusznych wniosków, że: I) używanie haszyszu jest daleko powszechniejsze niż użycie opium, 2) używanie haszyszu jest bardziej akceptowane społecznie niż używanie opium, 3) używanie haszyszu występuje wśród warstw średnich i niższych, podczas gdy palaczy opium spotyka się głównie wśród warstw niższych, 4) haszysz jest używany w całym kraju, podczas gdy użycie opium raczej koncentruje się na północy Afganistanu, a niekoniecznie na obszarach, na których opium jest produkowane. Jednak twierdzenie autora, jakoby użycie haszyszu w stylu zachodu, wchodzące w modę w Afganistanie, spowodowało specjalne akcje rządu, nie wydaje się słuszne, bowiem - jak dotychczas wszystkie zakazy rządowe w tym kraju były jedynie połowicznie respektowane; i raczej wydaje się wątpliwe, aby władze afgańskie przystąpiły rychło do ścigania palaczy haszyszu i opium. Wypada jeszcze dodać uwagę odnoszącą się do części szczegółowszego opracowania. Autor podaje sporo nazw przyborów służących palaczom haszyszu i opium, jak również nazwy stanu odurzeń tymi narkotykami. Cenny to materiał. Żałować jedynie wypada, że przy dużym terytorialnie zasięgu badań i na obszarach zróżnicowanych etnicznie autor podał te wyrażenia jedynie w języku perskim, czyli farsi, albo - jak go nazywają w Afganistanie - w języku dari. Krzysztof Barbara Kołodziejska, Rzemioslo garncarskie te Zielonogórskiem. Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1973, ss. 212, ilustr. 29. Wolski Paóstwow€ Praca Kołodziejskiej składa się z dwóch nierównych części. Pierwsza, obszerniejsza, dotyczy garncarstwa w dobie organizacji cechowej, które zamarło w XIX wieku. Druga, znacznie krótsza, poświęcona jest współczesnemu garncarstwu ludowemu, temu, które pojawiło się w Zielonogórskiem w wyniku powojennej migracji ludnościowej. W części pierwszej, historycznej, Kołodziejska omawia kształtowanie się ośrodków garncarskich, organizacje cechowe i ich zadania, technikę produkcji i organizację zbytu, wreszcie funkcje społeczno-religijne cechów. W ostatnim rozdziale tej części przedstawia autorka proces zaniku garncarstwa w omawianym regionie. Ale pojęcie regionu nie jest tu jednoznaczne. O ilc po roku 1945 mamy do �Recenzje, przegtqdy u;ydawnictw i czasopism 229 czynienia z pewnym obszarem zasiedleńczym (wyjąwszy połacie z ludnością autochtoniczną) objętym określonymi granicami administracyjnymi, który potocznie nazywany bywa Ziemią Lubuską, o tyle w przeszłości takiego rejonu odpowiadającego dzisiejszemu województwu zielonogórskiemu, jak wiadomo, nie było. Kołodziejska unika więc w tytule określeń Ziemia Lubuska czy województwo zielonogórskie. Ma do tego jeszcze - o ile chodzi o część pierwszą - inny ważki powód, dysponowała bowiem materiałem archiwalnym tylko z 6 miejscowości, to jest z Babimostu, Brójec, Międzyrzecza, Wschowy, Bytomia Odrzańskiego i Szprotawy. Z nich cztery pierwsze należały aż do 1920 roku do Wielkopolski, a Bytom Odrzański i Szprotawa do Śląska. Wszystkie te miasta, z wyjątkiem Szprotawy, leżą w pasie przygranicznym sąsiadującym z województwem poznańskim. Próba podjęta przez Kołodziejską, aby z tych okruchów archiwalnych, które się zachowały po ostatniej wojnie i które sięgają wstecz nie dalej jak do X'VII wieku, a dotyczą tylko części zróżnicowanego historycznie obszaru, zrekonstruować obraz dawnego garncarstwa w Zielonogórskiem, w skład którego poza skrawkiem zachodnim Wielkopolski i części Dolnego Śląska wchodzą jeszcze terytoria należące niegdyś do Ziemi Lubuskiej, dawnej Marchii Brandenburskiej i Łużyc, jest zapewne przedsięwzięciem śmiałym. Część druga pracy zmuszała jednak autorkę, wbrew oczywistym przeszkodom, do takiego całościowego - w znaczeniu przestrzennym ujęcia historii garncarstwa w Zielonogórskiem. Chcąc zaś jakoś tak dyskusyjne z naukowego punktu widzenia ujęcie usprawiedliwić, wypowiada autorka przeświadczenie, że wnioski wynikające z obserwacji wspomnianych ośrodków garncarskich w sześciu miastach mogą w pewnej mierze odnieść się do szerszego terenu (s. 13). Na dowód przytacza m. in. takie fakty, jak wzorowanie się garncarzy wschowskich na statutach garncarzy bytomskich, podporządkowanie cechów w Zielonej Górze i Kożuchowie naczelnemu cechowi w Głogowie, czy przynależność do cechów w Babimoście i Międzyrzeczu garncarzy prowadzących warsztaty w okolicznych wsiach. Jest też autorka zdania, że choć wspomniane ośrodki śląskie są wcześniejsze od tu wymienionych wielkopolskich, to jednak można się dopatrywać wspólnych cech w organizacji tego rzemiosła i sposobach produkcji, bo ośrodki wielkopolskie znalazły się w końcu XVIII wieku, tak jak wcześniej już śląskie, w obrębie pruskiego organizmu gospodarczego. Argument ten jest nieprzekonujący, bo materiały archiwalne, jak już wiemy, nie sięgają poza wiek XVII, a pruskie ujednolicenia organizacyjne zostały przeprowadzone dopiero w XIX wiekll, kiedy garncarstwo tradycyjne chyliło się już ku upadkowi i tak w Poznańskiem, jak i na Śląsku, żyło dalej tylko w nazwie, jako określenie zawodu nie mającego już nic wspólnego z wyrobem garnków, tylko ze stawianiem pieców. Tych stawiających piece autorka nazywa zdunami. Nazwa ta może być stosowana umownie, ale należałoby to wyrażnie podkreślić, bo historycznie rzecz biorąc - zdun znaczy to samo co garncarz. o czym świadczą choćby nazwy osad służebnych w Polsce. Możemy za autorką przyjąć, że formy organizacyjne rzemiosła garncarskiego w zachodniej Wielkopolsce i na Śląsku, z uwagi na liczne sąsiedzkie kontakty, były w XVII i XVIII wieku podobne. Odmienne jednak były warunki ekonomiczne, jakie zaistniały po zajęciu Śląska przez Prusy. One rzutowały na rodzaj produkcji i jej rozmiary, a ponadto przede wszystkim na technikę i stosunki produkcji. Sprawy te nie rysują się jednak wyrażnie w pracy Kołodziejskiej, która stwierdza tylko, że śląskie centra garncarskie w Zielonej Górze, Kożuchowie, Bytomiu Odrzańskim i Głogowie wymykają się z dziejów już w X1VIII wieku, "to znaczy wtedy, gdy na terenie zachodniej Wielkopolski następuje dopiero ich krystalizacja" (s. 126). �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Owo wymykanie się nie jest dowodem zaniku garncarstwa na Śląsku, które przeciwnie, dzięki wprowadzeniu przez Prusy ceł ochronnych poważnie się rozwinęło, szczególnie w Bolesławcu, po roku 1759, jak to stwierdza Jerzy Dobrzycki (Slqska wytwórczość ceramiczna w XVIII wieku, Kraków 1924, s. 3-4). Swoją produkcję w lwiej części eksportowało wtedy do Polski, gdzie rozchodziła się szeroko dochodząc też masowo do Gdańska. Potwierdza to Krajewska, która pisze, że ceramika śląska pojawiała się wtedy w Gdańsku, w takich ilościach (obok czeskiej i holsztyńskiej), że podważyło to byt miejscowego rzemiosła (H. Krajewska, Ceramika kaszubska w końcu XIX i poczqtku XX wieku. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4, s. 215). Na fakty te należało zwrócić większą uwagę, bo dzieje się to wszystko na omawianym przez Kołodziejską terenie, czy w bezpośrednim jego sąsiedztwie -- jak na Dolnym Śląsku. Przekształcanie się tam w początkach XIX wicku niektó.ych rzemieślniczych ośrodków garncarskich, szczególnie Bolesławca, w ośrodki przemysłu ceramicznego spowodowało upadek innych, jak Trzebiela na sąsiednich Łużycach (obecnie w woj. zielonogórskim), który jeszcze na przełomie XVIII i XIX wieku eksportował swoje wyroby do Polski, a w I połowic XIX wieku zdystansowany został przez garnacarzy z Bobrowie (pow. Krosno Odrzańskie) czy Krosna, które to ośrodki jednak też w II połowie XIX wieku zamarły (Landbuch der MaTk Brandenburg und des Margrafentums Nieder-Lausitz, t. 3, Brandcnburg 1856, s. 696, 736 i 740). Coraz ostrzejsza konkurencja spowodowała emigrację garncarzy z tych rejonów i osiedlanie się ich w polskich miastach nadgranicznych, jak na przykład w Szlichtyngowej (pow. Wschowa), gdzie spotykamy mistrzów z Bytomia Odrzańskiego, Szprotawy, a nawet z Saksonii i Czech, którzy przybyli tam w latach 18041811 (Dr. Schober, Ein Biirgerbuch der Stadt Schlichtingsheim 1799-1851. Quellen 'und Forschungen zur Heimatkunde des Fraustddter Liindchens, zesz. 2, Wschowa 1936, s. 11-14). Kiedy jednak w połowie XIX wieku stosunki gospodarcze na obszarze Prus wyrównały się, rzemieślnicza produkcja garncarska stała się nieopłacalna również w przygranicznych niegdyś miastach wielkopolskich i zamarła. Z przykładowo przytoczonych faktów widać, że obraz rozwoju garncarstwa na Śląsku i pograniczu wielkopolskim jest bardziej złożony i ma dłuższą historię, niż to wynika z materiałów, którymi dysponowała autorka. I choć wspomina ona o dawności tego rzemiosła z okazji omawiania ośrodka międzyrzeckiego, czytelnik odnosi wrażenie, że rzemiosło garncarskie pojawiło się tu dopiero w XVII wieku. Powodem tego jest brak \\7 pracy odleglejszej czasowo, retrospektywnej podbudowy dla przedstawionego stosunkowo krótkiego okresu dziejów garncarstwa Vi Zielonogórskiem. O ile chodzi o przedstawienie techniki produkcji cechowych warsztatów, to podkreślić trzeba, że Kołodziejska z podziwu godną dociekliwością dokonała jej analizy na podstawie bardzo szczup1cgo materiału zabytkowego, jaki w postaci fragmentarycznej się zachował, a pochodzi głównie z XVII i XVIII wieku. Datowanie tej wykopaliskowej w przewadze ceramiki ulatwił skarb z Sulechowa, którego daty znalezienia jednak autorka nie podała. Asortyment wyrobów, niesłusznie określony jako formy (s. 102) autorka ustala mozolnie też tylko na podstawie znalezionych fragmentów naczyń. Zdaje sobie sprawę z ryzyka rckonstrukcji form i technologicznego opisu przy tak skąpym materiale. Szkoda, żc czyniąc te rekonstrukcje poprzestała na opisach, które choć wykonane zostały bardzo sumiennie i szczegółowo, nie zastąpią ilustracji. Brak rysunków odczuwa się dotkliwie szczególnie przy opisie patelni i rynienek. Nie wystarcza na przykład wzmianka, że i na Śląsku Cieszyńskim rynienki miały nóżki i ucha, czy odsyłanie czytelnika �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism ~31 \\" opisie tygli (patelni) do Ceramiki kaszubskiej ... H. Krajewskiej, bo nie zawsze o\\-e pozycje "ą osiągalne. W dodatku w odniesieniu do ostatniej pozycji mylnie poda;1c ;:ostały strony (nie 215, tylko 219). Nie wystarczy też powiedzieć, że "cha:rak ter ::clobicnia ("('J"amiki opisywanej wykaz.uje podobieństwo do dekoracji malar.-bch ,;!edeJnnDstowiecznych naczyil z Miechocina" (pod Tarnobrzegiem), bo cera:nika '.,- :::il'1ollogórskiem -- jak n2m udowadnia autorka - zdobiona jest tylko ·.\"ZGremlinearnym (geometrycznym), podczas gdy w Miechocinie obok geometrycz:lego jest reprezentowany bogaty ornament rośłinny, a nawet figuralny. Należało '\-skazać na konkretne przykłady ceramiki miechocińskiej. Druga l:ZCŚĆ pracy nie stawiała przed autorką tak wielkich trudności jak część ~ier\Vsza. historycZlla, bo drogą wywiadów z gancarzami, którzy przybyli po II wojnic światowej na obszar województwa zielonogórskiego, mogła zebrać odpo--,-"jednie informacje. uzupełnione danymi Cechu Rzemiosł Różnych i Izby Rzemie~lniczej w Zielonej Górze, Poznaniu i Wrocławiu. \Vyniki swych dociekań przedstawiła w c/ter('ch rozdziałach omawil1j~eych ks:o:ta!to\'vDnie się współczesnego garncarstwa lud()\\"l:go, technikę wyrobu wraz ze zdobnictwem, rodzaje naczyń i ich Lbyt, wreszcie perspektywy współczesnego garncarstwa w Zielonogórskiem_ Autorka nie zdołała ustalić ogólnej liczby garncarzy, którzy osiedlili się na obszarze dzisiejszego województwa zielonogórskiego, bo część z nich nic ujawciła sit.:- Uczyniło to tylko 17 osób, a spośród nich jedynie 15 podjęło produkcję naczyń. Obecnie liczba ta spadła do pięciu. Najliczniejszą grupę stanowili garncarze z Bukowiny, było ich dziesięciu_ Mi:l10 ~o jednak początko\':o dominowali organizacyjnie - jak stwierdza Kołodziejska garncarze przybyli z Wileńszczyzny. Poza tymi dwoma głównymi grupami, które nadały lOn produkcji, odnotowała Kołodziejska osiedlenie siG \V Zielonogórskiem jednego garncarza ze Skałata \V Tarnopolskiem, który prowadzi warsztat do dziś '.v Gościszowicach pod Szprotawą, dalej - przejściowo pracującego w Ziclonog6r-. $kiem garncarza z Kołomyi oraz Jednego garncarza 7. Denkowa w Kieleckiem, który działał kr()tko w Kożuchowie. Jest rzeczą znamienną, na co zwraca uwagę Kołodziejska, że przybyli garncarzc, pn:esiedleńc.v czy osadnicy, początko\\'o nie zakładali warsztatów garncarskich '.\ no\\-ych miejscach pobytu. Główną przyczyną była nieznajomość terenu, brak środkó,,' produkcji, brak przydatnego surowca, który trzeba było dopiero w terenie znależć i wypr,)bować, no i trudne warunki życia bezpośrednio po osiedleniu się, Dopiero \\ ,'oku ł9-18 grupa wileńskich garcarzy zakłada w Zielonej Górze spółdzielnię garncarską i przyst.ępuje do wyrobu naczyń, podobnie jak spółka garncarska Podlip~;';i i Jaworski, Równocześnie przystępuje do pracy drugie skupisko garncarzy w Lub:,;ku. Wnet jednak warsztaty t.e upadają. Powstają na nowo dopiero P,) ~oku 1956 jako \\·arsztat.y indywidualne, kiedy zaistniały odpowiednie warunki dla ich ~·C'z\":oju. Garncarze mu~ieli warsztat.y i odpowiednie piece budować sami, bo jak -.viadomo z części I pracy Kołodziejskiej - od dawna nie było w Zielonogórskiem już garncarni, a tylko kaJ Iarnie, jak w Lubsku, które garncarze nasi na nowo uruchomili. Ci, kUJrzy podjęli produkcję naczyń, kontynuowałi oczywiście wy twór~zość znaną ze st.ron rodzinnych. Ponieważ jednak ludność, wśród której się osiedlili i które' j stanowili cząstkE;', była kulturo\vo zróżnicowana, więc zarysował się problem zbytu produkcji w zależności od nawyków do takich czy innych rodzajów i form naczyń i zwi~jzan'y z tym problem konkurencji. Siłą rzeczy znajdowali garncarze nabywców na swój towar przede wszystkim wśród swoiclA:iomków. Autorka sIedzi skrupulatnie wszystkie te zjawiska stanowiące interesujący material do problemu integracji ludności te[;o terenu. �Recenzje, przeglądy wyda1Vnictu: 'i czasopism Kołodziejska nie stwierdziła - rzecz znamienna - zapożyczell międzyregionalnych w wyt\\'órczości garncarskiej, Obok jednak rorm tradycyjnych. garncarzf:. ulegając z czasem wpływom fabrycznej wytwórczości i nowym potrzebom rynku, wytwarzają coraz więcej galanterii ceramicznej i produkują doniczki - jak v: innych polskich ośrodkach, które jeszcze przetrwały. Ale o ile poprzednio nabywcą była wieś, to obecnie kupuje wytwory garncarskie (r{)\\'nież dawnego kształtu ceramikę użytkową, jako dekoracyjną) głównie miasto - jak w calcj Polsce, .Jest to przejaw wyró"\vnania cywilizacyjnego osiadłej tu ludności, której aspiracje mieszczą się już we wspólnym nurcie rozwojowym współczesnego społeczeństwa po!· skiego, Przedstawiając współczesne garncarstwo w Zielonogórskiem pm5\\'ięciła Koiodziejska sporo uwagi zagadnieniom techniczno-produkcyjnym. Dała nam \\' tym zo;· kresie sumienne i wyczerpujące opisy, pozwalające śledzić różne razy \\'yt\\'órczości naczyń i ich zdobienia. Na pewne usterki, które się tu zakradły, chcę zwrócić uwagę, Nie dosyć jasny jest opis polewania naczyń (s. 155). Niesłusznie naz\\'ała autorka zdobienie takimi technikami, jak ryt, gładzenie czy nalepianie, odkształcaniem powierzchni naczynia. Opis pieców garncarskich należało zilustrować odpowiednimi rysunkami przekrojowymi. Książka domaga się \V ogóle lepszego i!ościo\\'ego, a nade wszystko jakościowego wyposażenia w materiały ilustracyjne, Do mankame:,tów zaś w tym względzie należy to, że na przykład na ilustracjach zbiorczych obiekty nie są pokazane \V odpowiednich proporcjach wielkościowych (i!. 11), albo że ilustracja dwojaków na s. 165 nie odpowiada opisowi (s. 177). Dodać trzeba, ż~ brak w opisach odsyłaczy do odpowiednich ilustracji i brak ich spisu utrudnia \V pewnej mierze korzystanie z tej cennej publikacji. Praca Kołodziejskiej niewątpliwie na takie określenie zasługuje, .Jest pozycją cenną, mimo że dyskusyjne jest połączenie obu jej części w jedną książkową całość. Każda z tych części z osobna wymagała odmiennych metod opraco\\'ania, ;)0 obe;muje zasadniczo odmienną problematykę. Jedynym elementem wiążącym te dwie części w sposób nie budzący żadnej wątpliwości jest tylko garncarst\vo jako ~zemiosło. Choć praca nie daje tego, co zapowiada tytuł - odpowiedni raczej tylko dl" części drugiej, to jednak pełne i wszechstronne wykorzystanic materiałó\\' arch:walnych (nie z winy autorki tylko fragmentarycznych) dla nakreślenia obraz:.; rzemiosła garncarskiego w przeszłości w kilku ośrodkach miejskich oraz zilu.,t~owanie interesującego nowego zawiązku garncarst\va w Zielonogórskiem \\' nasz~'ch czasach i jego funkcji w ramach procesu osiedleńczego. zapewnia pracy Kolodzie,' ~kiej trwałą naukową wartość. Stanislaw Blaszcy/.; Teresa Szetela-Zauchowa, Współcze:'ini rzeźbiarze l'UdowI województwa rze"zov.'· Rzeszów 1973, nak!. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ss, 134, ilustr, 55. skiego, Wstępnym etapem "ujawnienia" przez autorkę samorodnych arlyst()\\' ludowYCCl było rozeznanie ,\itterenie, prowadzone zarówno przez praco\\'ników muzeów \\'0;0::wództwa rzeszowskiego podczas stacjonarnych badail organizo\\'anych przez Muzeur.1. Okręgowc w Rzeszowie, jak i poprzez indywid:J.alne poszuki\\'ania, Następnyrr: - �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 233 i czasopism organizowanie wspólnie z Wydziałem Kultury ówczesnego Prezydium WRN w Rzeszowie konkursów na artystyczną twórczość ludową, połączonych z wystawą prac zakwalifikowanych do nagród i wyróżnionych. W rezultacie autorka opracowała noty biograficzne 35 twórców ludowych, które zostały zamieszczone w omawianej książce. Noty te obejmują sylwetki rzeżbiarzy reprezentujących autentyczną twórczość ludową "tkwiącą w ludowej tradycji rzeżbiarskiej". Przedstawione biogramy ukazują nie tylko działalność artystyczną rzeżbiarzy, lecz także grunt, na którym ich twórczość wykwitła. W wielu wypadkach autorka sięgnęła do wewnętrznych, osobistych przeżyć twórców ludowych, które zdecydowały o potrzebie ich twórczego działania. Przykładem tego mogą być losowe przeżycia Wojciecha Sochy, Władysława Chajca, Pawła Czochera, pod wpływem których, jakby szukając ucieczki od rzeczywistości, oddali się twórczej pracy. częstokroć w niej ujawniając swe uczucia i myśli. Rodzaj twórczości, sposób wypowiadania się twórcy ludowego, tkwi korzeniami w warunkach, w jakich wzrastało jego dzieciństwo i wiek późniejszy. Tym też warunkom poświęca autorka książki wiele uwagi, naświetla je i z nich wyciąga ostateczne wnioski dotyczące artystycznej wypowiedzi twórcy ludowego. Autentyzm, szczerość wypowiedzi w wykonanym przez twórcę dziele potwierdzają rozmowy przeprowadzone przez autorkę z wszystkimi niemal osobami, omawianymi w książce. W sposób prosty, bezpośredni i pozbawiony wszelkiego pozerstwa ujawnia się tam twarda droga chłopskiego dziecka, noszącego w sobie talent. który bezwiednie i wbrew wszystkim trudnościom kieruje go do twórczego, artystycznego działania. Biogramy owych 35 artystów, rzeźbiarzy ludowych poprzedzone są obszernym wstępem autorki, w którym omawia ona stan współczesnej autentycznej twórczości ludowej na terenie województwa rzeszowskiego, przeprowadza jej analizę, odróżniając ją od chałupniczej produkcji różnych przedmiotów wykonywanych "pod styl ludowy". Wartość wydawnictwa bardzo wydatnie podnosi 55 ilustracji przedstawiających r:ajbardziej godne uwagi dzieła omawianych twórców. Niezależnie od tych zdjęć Książka zawiera portrety prawie wszystkich prezentowanych w niej rzeźbiarzy. Zdjęcia rzeźb wykonał fotograf Muzeum, Aleksander Hadała. Oprawna w płótno książka posiada artystycznie wydrukowaną obwolutę, zaprojektowaną również przez pracownika Muzeum, Barbarę Sierżęgę, specjalizującą się w tej dziedzinie. Wymieniona książka wyszła \v nakładzie 1000 egzemplarzy, z których większość winna się znaleźć w bibliotekach publicznych i szkolnych województwa rzeszowskiego. Treść jej zainteresuje zapewne szeroki krąg etnografów w Polsce, a także działaczy - regionalistów. Bronislaw Muzea skansenowskie t. 2, Poznail 1971, ss. 200. w Polsce. Biblioteka Muzeum Rolnictwa Cmela w Szreniawie. Polskie muzealnictwo etnograficzne, mimo nieustannego, aczkolwiek trudnego zdobywania należnej pozycji i uznania w społeczeństwie, nie doczekało się dotychczas syntetycznego opracowania, które w sposób możliwie pełny przedstawiłoby �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism jego historię i dorobek. Aby ten cel osiągnąć, muszą być podjęte prace nad szczegółowymi problemami z zakresu muzealnictwa etnograficznego. Próbę takiego opracowania podjęła redakcja wydawnicza działająca przy Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, publikując pracę dotyczącą problematyki skansenowskiej. Zawiera ona dwa artykuły wprowadzające z zakresu historii skansenów w Europie i w Polsce oraz jedenaście artykułów omawiających wybrane polskie placówki skansenowskie. Każda z tych prac zaopatrzona jest w bibliografię, kilka ilustracji oraz w obcojęzyczne streszczenia (w językach: rosyjskim, francuskim i angielskim) 1. Według zamierzeń redakcji, omawiana praca zbiorowa ma stać się pozycją, "która by w sposób kompleksowy przedstawiała historię i rozwój istniejących na tE:rcnie kraju muzeów skansenowskich oraz odtwarzała stan faktyczny zgromadzonych w nich obiektów"; redakcja jednocześnie autorytatywnie stwierdza, że "publikacja jako całość stanowi poważny przyczynek do dziejów kultury materialnej wsi polskiej" (s. 5). Jednakże ze względu na bardzo różnorodny poziom cpracowań powyższe' stwierdzenia nie są w pełni uzasadnione, a nawet są ze sobą sprzeczne. Wynikło to zapewne z tego, że redakcja, zbierając materiały, nie miała dostatecznie sprecyzowanego charakteru zamierzonej publikacji, a po uzyskaniu opracowań przeprowadziła niezbyt krytycznie ich selekcję". Brak ogólnego schematu, wspólnego dla wszystkich prac spowodował, że autorzy potraktowali temat bardzo rozmaicie. Najczęściej poruszają oni problemy historii, organizacji i działalności skansenu oraz opisują jego stan dzisiejszy, jedynie w wyjątkowych wypadkach niektórzy autorzy omawiają kulturę materialną wsi, którą reprezentują zgromadzone w skansenie obiekty. Należy wyjaśnić, że wzajemny stosunek między tymi trzema, a właściwie dwoma składnikami jest nierównomierny. Są prace zwracające uwagę tylko na zagadnienia historyczno-organizacyjne (artykuły Kowalewskiego, Rybickiego), bądż prace tylko opisowe (artykuły Świątkowskiego, Rosińskiego, .Jostowej i Pilchowej). W pracach uwzględniających oba składniki autorzy różnie je akcentują -- o historii więcej pisze Malicki i Chętnik, opisy przeważają w artykule Wieczerzaka, a artykuły Piotrowskiej oraz Znamierowskiej-PrUHerowej i Tubaji są w tym względzie wyważone. Praca TIlaszczyka, o innym niż poprzednie charakterze, uwidacznia, jak złożony i odpowiedzia!:1j' jest etap koncepcyjny, przedrealizacyjny skansenu. Zawarty jest VI niej trzeci składnik - szersze tło kultury ludowej Wielkopolski uzasadniające taki a nie inny wybór obiektu do skansenu. Podobnie Swiątkowski i Rosiński przedstawinją obiekty skansenowskie jako reprezentację materialnej kultury ludowej określonego terenu. 1 Zawartość I<siążki: A. Gólski. Znrys hi.storyczny pOlostnnia l117(-(',)lIJ .' /'::'n~'('YJlwslddl Europie i icl. klasyfikacj,!; Sto Brzostow"I,;. 7, d~iejów /Jarków clnourafi,c,~n!lcll (skansenow) lU Polsce; .T. Pi·oŁrowska. Skunsen SlOll'iJ'iski tv Klitkach; l\. Chc;lnik. Ze ll"spomn;ei:. o Mllzeum K1LrpiOl(Jsk~m w Nowogrodzi_e nod Na'rwi.ą (l!JO!J-l!J39): H. Swi.:ł1l..:owski, Ośrode.L; plenerowy budownicitva Ludowego Muzelnn w Ł01ClC?ll; J. WiC'czeri'.:lk. lHu:'l.'ilin Budownictu;a Ludowego lV Olsztynk1l; J. KO\.\lale'..vski, Mu.:'eum Wsi Opolskiej lV OpO/H __ Opolski Por1-: Etnograficzny; S. Rosiński, Radomski skansen barlnicoo-pszczelnrsl<i; i\. Hył)icki, jHllceum Dur!ownictu.:n. Ludowego w Sanoku; 1\01. ZnamiC?'rD·v.;sk~-PrufferowC1. H. 'rUl);1j~l. I'r:J)7nH::erlin:1.1 skrlnse-n tonu?ski i inne rnuzea skansenowskie reaUzo'l.vane i planoznQne lV województwie hydgoskirn; L. .IVlalicki, Kaszubski Park Et nogrctjiczn!l we W{iz~1cl2ilCll: \V. .fOqow~. ,J. PUchowa, Orrneski park Etnograficzny w Zllbrzyc!} Górne!; Sto Blaszczyk. Skansen Wiell<opolski UJ S::reniawic - założenia naukowo-progra:mO'l.ue. W o gr[l.fii 1966, 2 Np. a'rtykuł J. Wieczerzaka we f.ragment'lch przypomin-a nie t1wzgl~dnjo!lY '.\I blblic·prze\vodnik F. Klonowskiego, Park etnograficzny w Ols::'l.ynkll .. ,Pojezierze", Olsztyn natomiast \\rspomnienia A. Chętnika znalazły się \v zbiorze chyba przypadkowo. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i 235 czasopism Z omawianym problemem wląze się także sprawa objętości artykułów, gdyż dziwnym się wydaje, że tak znacznym skansenom jak Sanok, czy Nowogród, poświęcono mniej miejsca w stosunku do np. skansenów radomskiego, łowickiego czy kaszubskiego, natomiast skansen toruński omówiono chyba zbyt szczegółowo 3. Z tej pobieżnej charakterystyki wynika, że ambitne zamierzenia redakcji nie zostały w pełni zrealizowane, szczególnie jeżeli chodzi o poznanie "dziejów kultury materialnej wsi polskiej". Do osiągnięcia tego celu zabrakło w artykułach wspomnianego wyżej trzeciego składnika. Opisywanie bowiem skansenu w oderwaniu od środowiska kulturowego, z którego pochodzą zgromadzone obiekty, bez odwoływania się do zjawisk i procesów zachodzących w tym środowisku, umniejsza naukową wartość opracowania i niewiele ma wspólnego z dziejami materialnej kultury ludowej. Natomiast dobrym posunięciem redakcji było włączenie w zakres publikacji dwóch artykułów omawiających początki i rozwój muzealnictwa skansenowskiego w Europie i w Polsce. Wprowadzają one czytelnika w zagadnienia ochrony budownictwa ludowego, stanowiąc jednocześnie szerokie tło historyczne dla omawianych póżniej muze(lw. Szkoda, że przeprowadzona przez Gólskiego klasyfikacja skansenów, oparta na słusznych kryteriach, nie została wykorzystana w konstrukcji publikacji. Rozpatrując niniejszą pracę w kontekście jej wykorzystania przy opracowywaniu syntezy muzealnictwa etnograficznego, trzeba stwierdzić, że wskutek omówionych niedociągnięć nie będzie stanowiła pozycji podstawowej. Muzea skansenowskie w Polsce są jedyną publikacją, w której zebrano materiały dotyczące prawie wszystkich skansenów i za tę inicjatywę redakcja zasługuje na uznanie. Jednak jej realizacja nie została przeprowadzona konsekwentnie według założeń. Grzegorz Long-in Malicki, Kociewska Narodowego w GdaiJsku. sztuka ludowa. Gdańsk 1973. Wydawnictwo Skalski Muzeum Kociewska sztuka ludowa była dotąd mało znana. Ukazała się wprawdzie w roku 1960 praca W. Łęgi Okolice Swiecia, w której sztuka ludowa została też uwzględniona, ale ogranicza się ona, jak sam tytuł mówi, do południowego tylko krańca Kociewa. Lukę tę wypełnia książka Malickiego, który przeprowadził badania na całym Kociewiu i w rezultacie swych dociekań przedstawił nam w miarę pełny obraz ludowych osiągnięć plastycznych tego regionu, obejmujący budownictwo z wyposażeniem wnętrz, rękodzieło wiejskie, jak: garncarstwo, plecionkarstwo, wyroby z kory, rogu, skóry, piór, papieru a nawet folii (przejaw współczesności!), zdobnictwo w żelazie, tkactwo, strój z haftami i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, rzeżbę i malarstwo. Pracę zamknął autor zestawem literatury przedmiotu i bogatym działem ilustracyjnym obejmującym 173 pozycje, ~ Sk:J.nsen nowogrodzki omó\viono l'<:łclomski j<lK i k8szub~ki na l:L łowicki na 5, sanocki na 16, torurlski na 9 stronach, na 29 stron:Jch. l1C1tomiast skanseny �'236 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym 9 ilustracji barwnych, wreszcie streszczeniami i spisami ilustracji w językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Omawianie poszczególnych dziedzin twórczości poprzedził Malicki ogólnymi informacjami o regionie kociewskim, którego rdzeń stanowią ziemie między Wdą i Wierzycą. Na mapce umieszczonej na czele części ilustracyjnej wykreślił przybliżone granice Kociewa. Za podstawę służyło mu kryterium językowe, najpewniejsze, dialekt kociewski różni się bowiem wyrażnie od gwar kaszubskich, '.vykazując bliskie pokrewieństwo z gwarami chełmińskimi i kujawskimi. Poczucie przynależności mieszkańców tego regionu do kociewskiej grupy etnicznej jest dziś - jak stwierdza Malicki - bardzo słabe. Autor sądzi, że przyczyni l się do tego zanik świadomości dawnej więzi etnicznej (s. 9). Czy świadomość więzi etnicznej była istotnie u Kociewiaków czynnikiem wiążącym, czy nawet społecznie mobilizującym, jak u Kaszubów, o tym nie jestem przekonany. Świadomość więzi jest zjawiskiem w grupach etnicznych raczej późnym, póżniejszym od samej więzi, która poza językiem przejawiać się może i przejawia w wielu dziedzinach kultury. Nie wiemy, czy u Kociewiaków owa więź się wytworzyła, zanim siła oddziaływania przemysłowej cywilizacji współczesnej nie wypleniła na Kociewiu swoistych odrębności kulturowych. Malicki szuka śladów, tej w istocie zamarłej, kultury artystycznej Kociewiaków koncentrując się na zabytkowych realiach, na podstawie których odtwarza jej obraz z czasów, kiedy była jeszcze żywotna. Autor nie poprzestaje jednak na owej rekonstrukcji. Uwzględnia też współczesną twórczość, która w nikłym tylko zakresie kontynuuje tradycyjne rękodzieło, a rodzi się jakby na nowo, na fali folklorystycznych upodobań. Upodobania te każą eksponować nie tylko współczesne dokonania, ale też dawne osiągnięcia artystyczne regionów współzawodniczących na tym polu. Owa tak charakterystyczna rywalizacja wywołuje potrzebę wydobycia dorobku przeszłości z zapomnienia i zapoznania się z nim. Tym w dużej mierze, obok celów naukowych, tłumaczy się zapotrzebowanie na publikacje tego typu, jak Kociewska sztuka ludowa. Stajemy tu atoli przed problemem, co do sztuki ludowej zaliczyć zarówno z przeszłości jak i współczesności, czyli przed problemem zakresu sztuki ludowej i jej granic. W pracy Malickiego te granice są często niewyraźne, zatarte, pozwalające na omawianie w związku z przedmiotami artystycznymi wytworów nie pretendujących do miana artystycznych. O przykłady nietrudno. Jednym z nich jest kociewski szlaban (iI. 46). Jego forma jest rezultatem praktycznej funkcji. Jcżeli przyjęlibyśmy, że ów szlaban ma obok walorów użytkowych jeszcze pewne elementy kształtowane z wyraźnym celem estetycznym, to zgodzilibyśmy się z Malickim na zaliczenie go w pewnej mierze do dziedziny sztuki, choć właściwe byłoby zakwalifikowanie szlabanu do kategorii sprzętów mogących interesować historyka kultury czy etnografa, w innych jednak ramach niż dziedzina sztuki. W tych też ramach, a nie w pracy o sztuce ludowej Kociewia, byłoby miejsce na opis Tyczekstołków szewskich czy stołeczków do dojenia krów (s. 21). Wzmianka o nich byłaby usprawiedliwiona dla przeciwstawienia ich funkcjonalnej prostoty zdobnym formom np. zydlów. Autor jednak nie w tym celu owe proste sprzęty opisuje. Przeprowadza raczej systematyczny przegląd wyposażenia w sprzęty niezależnie od ich walorów estetycznych, według etnograficznych załoźer'j badawczych. Niewyraźne granice między opisem etnograficznym a opisem ujętym w kategoriach estetycznych zdarzają się często w publikacjach o sztuce ludowej - np. u Reinfussa przy opisie budownictwa (Sztuka ludowa w Polsce, 1960, s. 9). Jest to �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 237 przekroczenie granicy powiedziałbym "nieświadóme". Co innego, gdy proste wytwory kultury materialnej, mające wybitnie funkcjonalne kształty, analizuje się świadomie jako dziel a sztuki, słusznie czy niesłusznie to inna sprawa, jak to czyni Grabowski, który uważa, że jarzmo na woły jako forma godne jest "postawienia na jednej plaszczyźnie z rozwiniętą i głównie pod estetycznym kątem zbudowaną rzeźbą" (Sztuka ludowa, formy i regiony w Polsce, 1967, s. 99 i il. 89). Wtedy jednak odpowiedni analityczny opis jest uzasadniony teoretycznie załoźonym podejściem do obiektów analizowanych i pociąga za sobą odmienną od etnograficznej systematykę, w żadnym razie nie etnograficzną systematykę typologiczną czy funkcjonalną· Do wytworów kulturowych, które Malicki opisał, a które trudno do dzieł sztuki zaliczyć, należą też np. wieszaki grzędowe i ostrzewkowe oraz róźnego rodzaju sprzęty dlubane, jak koponki czy kumy. O ile chodzi o plecionkarstwo, bardzo na Kociewiu rozpowszechnione, to również nic ustrzegł się Malicki od jego "generalnego" omówienia, aż po kobiałki łubiane i wycieraczki do obuwia (s. 31), z uwzględnieniem nawet narzędzi plecionkarskich - jak na porządny i wyczerpujący opis etnograficzny przystało. Wprawdzie w plecionkarstwie sama technika jest już w pewnej mierze kształtowaniem artystycznym wytworu, a dzięki odpowiedniemu doborowi surowca może plecionkarz uzyskać dodatkowe, zamierzone efekty plastyczne, co zresztą słusznie podkreśla Malicki. Ale czy cylindryczne, ze słomy plecione, wielkie naczynia zasobowe na ziarno były plecione według zasad estetycznych, to już jest wątpliwe, choć nie są one zapewne pozbawione pewnych elementów formy, odczuwanych dziś jako piękne, ale odczuwanych tak dlatego, że zapanowala moda na rękodzieło ludowe i wyroby na nim wzorowane. DotYl'zy to również ceramiki. Przywykliśmy już jednak do tego, że resztki manualnie wykonywanych wyrobów z gliny zalicza się z góry do sztuki ludowej. Tak więc ośrodek poludniowokociewski w Grucznie ze swymi wyrobami, opisany już przez Łęgę, znalazł się wraz z innymi, ostatnimi warsztatami garncarskimi w Kociewskiej sztuce ludowej zapewne z większym prawem niż plecionkarstwo. Wprawdzie w wyrobie naczyń glinianych technika ma też znaczenie podstawowe ale, pominąwszy ostatnio masowo produkowane doniczki, kształtuje się naczy'nia zawsze z myślą o formie, a ponadto zdobi kolorową polewą czy nawet barwną dekoracją. O ile chodzi o dwojaki kociewskie, to słusznie i trafnie Malicki określił je jako naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza domem, i dlatego szczególnie starannie wykonane i celowo ornamentowane, Możnaby i w innych dziedzinach przedstawionej nam przez Malickiego pracy o kociewskiej sztuce ludowej wykazać zaliczanie do przedmiotów artystycznych obiektów, dla któ£ych takie zakwalifikowanie jest dyskusyjne. Nie chodzi o to, czy Malicki rozszerzając zakres przedmiotowy postąpił dobrze czy źle, tylko o naświetlenie na przytoczonych przykładach problemu, który się tu wyraźnie zarysował, a dotyczy sposobu przedstawiania kultury ludowej w jej przejawach artystycznych. Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej winna się ograniczyć do przedstawiania wytworów i technik w ścisłym znaczeniu artystycznych, czy też w szerszym znaczeniu - jako tradycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, których owocem są różnego rodzaju przedmioty, nie tylko te świadomie tworzone w aspekcie estetycznym, ale też te, które odznaczają się doskonałym dostosowaniem do ich funkcji. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął Malicki. Dzięki temu Kociewska sztuka ludowa ma charakter etnograficznej monografii regionalnej, zawężonej do l' ę k o d z i c I a ludowego, jak słusznie sam autor w swym Posłowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. Określenia lego zabrakło jednak w tytule. �238 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Na podkreślenie zasługuje staranna forma tej publikacji, napisanej prostym, potoczystym językiem, z myślą o szerokim kręgu czytelników. Nie obarczył jej Malicki uczonymi przypisami, choć wiele miał okazji do wykazania swej erudycji, a przede wszystkim doskonałej znajomości przedmiotu. Imponuje bogactwo materiałów, które Malicki, doświadczony i wnikliwy badacz, w jałowym z pozoru terenie zdołał zgromadzić. Zrekonstruował na ich podstawie, z uwzględnieniem dotychczasowych publikacji, obraz ludowej kultury plastycznej Kociewio. niemalże bez luk. Pewne krytyczne uwagi nasuwają się w związku z nazewnictwem. Jest niemal regułą, że Malicki posługujący się nazwą gwarową w tekście zastępuje ją w podpisach pod ilustracjami określeniem niegwarowym. W tekście jest więc mowa np. a szelbqgach (s. 18-19), które pod ilustracjami 37-39 nazwane są "kredensami kuchennymi". Skrobak (s. 35) stracił swą trafną nazwę na rzecz "wycieraczki żelaznej" (il 107). Garnuszki do kawy (s. 26) zwią się "kubkami" (il. 64 i 68). Pod ilustracją 46 przedstawiającą szlaban dał Malicki objaśnienie, że jest to "ława do spania". Usuwanie regionalnego nazewnictwa z części albumowej, czyli z najłatwiej przyswajalnego materiału poglądowego, odbywa się niewątpliwie ze szkodą dla wartości poznawczej pracy. W przypadku szlabanów autor sam podkreśla starą tradycję nazewniczą tego sprzętu podając informację, że w XVIII-wiecznych zapiskach archiwalnych wymieniane są ślobanki. Sprawa nazewnictwa ma tu jeszcze drugi aspekt. Szlaban czy ślobanek, choć niewątpliwie nazewniczo związany z ławą do spania, (Schlajbank), jest jednak określeniem innego sprzętu. Że jest to sprzęt istotnie inny, o swoistej funkcji sprzęt "autonomiczny", tego dowodzi już następna ilustracja (nr 47), a to nie tylko dlatego, że przedstawia ławkę parzystą do spania, tylko że na niej rzeczywiście się śpi, podczas gdy na szlabanie, gdy jest zesunięty, nikt nie śpi, bo sprzęt ten służy wtedy tylko do siedzenia. Na koniec chcę zwrócić uwagę na dwie usterki, które zakradły się do objaśnień ilustracji. Pod ilustracją 65 figuruje nazwisko Krzemkowskiego jako autora wyrobów, a w tekście nazwisko Pawłowskiego. Nazwa miejscowości pod ilustracjami 153 i 158 podana została jako Gołębiewko, a w tekście na stronie 50 jako Głębiewo Srednie. Nie sposób nie dostrzec, mimo kilku zastrzeżeń i spraw dyskusyjnych o charakterze raczej ogólno-metodologicznym, pionierskiej wartości pracy Malickiego. Takie rozdziały, jak o budownictwie ludowym, o sprzętach domowych czy garncarstwie, poszerzają nam znacznie wiedzę o kulturze ludowej Pomorza, systematyzują i porządkują luźne dotąd o tych dziedzinach informacje. Nieznana niemalże sztuka kowalska poszczycić się może na Kociewiu, jak wykazał Malicki, tak misternymi wyrobami, jak np. widniejące na ilustracji 109 zawiasy do skrzyni wianowej. Współczesne zaś rzeźby Gełdonia, Zielińskiego czy Stawowego, choć je inne zrodziły czasy i inna jest ich funkcja, nie boją się zestawienia ze starymi, anonimowymi rzeźbami zdobiącymi krajobraz kociewski - jak figura z Gołębiewa Wielkiego (iI. 152) czy Gołębiewka (iI. 153). Że i na te murowane, oryginalne słupy oraz stojące na nich ekspresyjne postacie świętych zwrócił uwagę Malicki, to dodatkowy powód do zadowolenia. Książka Malickiego to piękny dar niestrudzonego badacza złożony Kociewiakom, którzy odzyskali przez nią to, co zdawało się już zapomniane i zagubione własne kulturowe oblicze. Stanislaw Blaszczyk �Hecenzje, przeglqdy Władysław Piwowarski, wa 1972, ss. 350. Religijność wydawnictw wiejska i 339 czasopism w warunkach urbanizacji, Warsza- W drugiej połowie 1972 r. ukazały się dwie publikacje książkowe dotyczące religijności wiejskiej: Władysława Piwowarskiego Religijność wiejska w warunkach urbanizacji i Hieronima Kubiaka Religijność a środowisko społeczne, a w kilka miesięcy póżniej, na początku 1973 L, wyszła praca Edwarda Ciupaka pt. Katolicyzm ludowy w Polsce. Pierwsza z wymienionych pozycji poświęcona jest religijności w środowisku wiejskim, podczas gdy druga omawia ten problem jako jeden z biegunów zestawionej z sobą religijności miasta i wsi. Wymieniłem tutaj trzy pozycje, chociaż bliżej omówię tylko pierwszą z nich, ponieważ chcę zwrócić uwagę na datę ich wydania, być może przełomową w dziejach socjologii religii w Polsce, czyli rok 1972-1973. Publikacja tych trzech książek, a szczególnie pracy Piwowarskiego, wywołała burzliwą polemikę w prasie polskiej. Dotąd starano się przysłonić w artykułach popularnonaukowych raczej skromny w tym zakresie dorobek polskiej etnografii i socjologii powojennej, przypominając świetne etno- i socjoreligioznawcze prace Czarnowskiego. W latach sześćdziesiątych znane były wcześniejsze publikacje Piwowarskiego i Ciupaka, pisala też o wiejskiej religijności Anna Markowska w swych pracach poświęconych rodzinie, a Anna Pa"vełczyńska starała się uchwycić zachodzące w religijności wiejskiej zmiany w skali ogólnopolskiej podczas omawiania dynamiki przemian kulturowych na wsi. Problem religijności nie był jednak podnoszony '.'1 tych pracach jako zagadnienie naczelne, a o ile pisano o nim, to bazowano na zbyt nikłej analizie materiału empirycznego lub zaniedbywano stronę teoretyczną zagadnienia. Pozytywne połączenie tych dwóch tendencji dokonane zostało dopiero v; rozprawie Wladysława Piwowarskiego i częściowo Zygmunta Kubiaka. Autor Religijności wiejskiej w warun/each urbanizacji w pierwszym rzędzie zaskakuje czytelnika drobiazgowością opracowania niektórych partii książki i świetnym warsztatem naukowym, którego może mu pozazdrościć wielu autorów publikacji tego typu w Polsce. We wprowadzeniu do swej pracy Piwowarski omawia różne teorie z zakresu socjologii religii, co nie może być bez znaczenia w warunkach polskich, gdzie od dawna odczuwa się brak podręcznikowego opracowania problemu. Korzystając z dorobku poprzedników, autor buduje własny aparat analityczny i przeprowadza analizę religijności na konkretnym materiale empirycznym, omawiając kolejno globalny stosunek do wiary, ideologię religijną, praktyki religijne, moralność religijną, więź parafii z przywódcami religijnymi i strukturę społeczną w związku z religijnością badanych. Terenem badań są cztery parafie okręgu puławskiego. Do ich charakterystyki przystępuje autor zgodnie z zaleceniem Le Bras, który stwierdza, "że nie można zrozumieć stanu religijnego tej (wiejskiej) grupy religijnej bez dokonania lustracji terytorium we wszystkich podstawowych aspektach: geograficznym, morfologiczl~ym, gospodarczym, demograficznym, społecznym i kulturowym" (s. 53). Pewne jednak wątpliwości nasuwają się przy omawianiu przez autora aspektu kulturowego wsi. Pisząc we wstępie o problemach i hipotezach ewolucji środowiska wiejskiego, przeciwstawia "naturalne środowisko wiejskie" "sztucznemu środowisku miejskiemu". równocześnie polemizując z często wprowadzanymi schematami teoretycznymi opartymi na dwóch typach idealnych (określających terminus a quo i terminus ad quem przemian), któremu w przypadku religijności odpowiada środowisko sakralno-folklorystyczne i zdesakralizowane miejskie. Władysław Piwowarski �240 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i cU/sopism opowiada się za continuum, stopniową, bardziej skomplikowaną ewolucją środowiska wiejskiego w kierunku być może niezupełnej desakralizacji społeczeństwa zurbanizowanego. Dla autora nie tyle ważny jest punkt wyjścia czy dojścia tego procesu ujmowanego dość abstrakcyjnie i drogą dedukcji, co analiza empirycznie obserwowanego procesu przemian. "W każdym ogniwie continuum "stare" współistnieje z "nowym", miesza się, przetwarza i przybiera różną postać, często nie przewidzianą w schemacie dychotomicznym" (s. 24). W dalszej kolejności Piwowarski szkicuje, głównie na podstawie pracy Stefap.a Czarnowskiego, ludowy typ katolicyzmu wiejskiego w Polsce, a w innym miejscu stwierdza, że: "Główne cechy religijności, jakie współcześnie występują w środowisku w Polsce, zostały ukształtowane w XVII i XVIII w. [...] Pomimo zmian, jakie się dokonały na wsi polskiej wskutek uwłaszczenia, podstawowe treści tradycyjnej kultury chłopskiej, a w jej obrębie tradycyjnej religijności ludowej pozostają nadal żywotne" (s. 25). Zasadniczymi jednak czynnikami wpływającymi na zmianę sytuacji religi i kościoła na wsi jest, zdaniem autora, w pierwszej kolejności industrializacja wsi, następnie urbanizacja i racjonalizacja w gospodarstwie wiejskim. Na tym wstępnym zasygnalizowaniu problemu autor poprzestaje. Szkoda, że w dalszej części pracy, a zwłaszcza w charakterystyce parafii, Piwowarski nie uwzględnia współczesnej kultury ludowej badanych wsi jako do dziś aktualnego czynnika, który miesza się z "nowym", wprowadzanym przez urbanizację. Należy wątpić, aby pod wpływem kilkunastoletniej urbanizacji w puławskim regionie trudno było dostrzec. szczególnie u starszego pokolenia, "naiwny sensualizm pomieszany z magicznym rytualizmem ... oraz odtwarzanie rzeczywistości duchowej w sposób teatralny, np. jasełka, Męka Pańska, Zmartwychwstanie", o których mówi Piwowarski we wprowadzeniu. Szczególnie ostro odczuwa się prawie zupełny brak w rozprawie uwzględnienia tradycyjnej obrzędowości, która przecież od tylu lat istnieje w pewnej symbiozie z obrzędowością kościelną. Objęcie rozważaniami, chociażby marginesowo, tych faktóv,,' kulturowych pogłębiłoby może pracę nieco od strony historycznej, ukazując równocześnie żywotne czynniki kultury ludowej kształtującej współczesną religijność wsi. Wprawdzie analiza dróg, jakimi docierały treści chrześcijaństwa na wieś, należy do etnografa czy historyka, niemniej warto by zaznaczyć w studium socjologicznym, jaki wpływ na kształtowanie się chrześcijaństwa miały i mają np. kolędy i pieśni wielkanocne oraz cała tradycyjna obrzędowość Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy, nie mówiąc już o obrzędach urodzinowych czy pogrzebowych. Pominięcie tego zagadnienia w dość drobiazgowo opracowanej monografii kilku parafii wiejskich (w której podaje się nawet ilość poszczególnych gazet sprzedawanych w kioskach), jest zjawiskiem żenującym, co należy z żalem stwierdzić. Trzeba jednak usprawiedliwić w pewnym stopniu autora Religijności wiejskiej ... za brak omówienia tak ważnych zjawisk. Dotychczas bowiem nie mamy większych opracowań etnograficznych z tego terenu, a opublikowano tylko kilka pionierskich artykułów mówiących o powiązaniu tradycyjnej obrzędowości ludo\vej z chrześcijaństwem i postulujących badanie "ludowej teologii" w oparciu o kullurę ludową. Obecnie dzięki przedstawionej nam rozprawie mówiącej o zmianach zachodzących w religijności parafii okręgu puławskiego brak ten został jeszcze bardziej uwypuklony. Na pewno jednak nie te aspekty zachęciły do lektury i dyskusji nad publikacją Piwowarskiego i polskim katolicyzmem, w której wzięło udział wiele osób. Tym, co do niej skłoniło, był prawdopodobnie zwięzły język autora, chociaż praca liczy 350 stron, i bardzo dobrze ilustrujący omawiane zagadnienia materiał staty- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 241 i czasopism styczny. Ten ostatni wskazuje np., iż wiedzę o trzech Osobach Boskich posiada tylko 75°'. respondentów. Inni informatorzy wymieniali dwie lub jedną Osobę Boską. Zdarzały się wypadki (dość częste Vi innych regionach Polski), że do Trójcy św. zaliczano Matkę Boską lub św. Józefa. W związku z postacią Chrystusa tylko 57% an~ietowanych twierdzi, że był Bogiem-Człowiekiem. Około 35% uważa go za wybit"EgO człowieka, a 1011,0 nic wierzy w jego historyczne istnienie. Na mszę św. uczęsz~za w niedzielę systematycznie 38°/", z czego ponad połowa spóźnia się i wychodzi przed jej zakończeniem, co świadczy o przywiązywaniu małej wagi do tej praktyki przez parafian. W świetle statystycznych danych ciekawie przedstawiają się poglądy moralne :nieszkańców wsi. Około 22"/" aprobuje rozwód, 16"/0 jest za stosowaniem środków antykoncepcyjnych, 12"'. uważa, że po ślubie cywilnym można rozpocząć życie małżeńskie, ) 6"/" jest za usuwaniem niepożądanej ciąży itp. Magia wielkich liczb !awsze mocno działa na czytelników. Statystyka jest na pewno potrzebna, ale nie pO\\'inna przysłaniać nam rzeczywistych problemów badawczych, które nie zawsze mogą być ilustrowane przez symbole matematyczne. Jan Kurek Ethnologia Revue 1nternationale D'Ethnologie Europeenne. Ethnology. R: VI, cz. 1-2, 1972 (wyd. Gottingen 1973). Europaea. :teview of European A World Od 1972 roku nie wiadomo jak określić częstotliwość ukazywania się "Ethno~ogia Europaea". Rocznik VI z tegoż roku ukazał się w dwóch zeszytach, ale nic został określony jako pólrocznik, lecz jako "czasopismo, które ukazuje się w objętości 240 stron rocznie". Tylko zeszyt pierwszy tego rocznika (a ukazaly się łącznie dwa, z ciągłą numeracją stron) można zaliczyć do zbiorów problemowych. Mamy ',u 7 artykuh.'w poświęconych studiom społeczności wiejskiej w Polsce (W. Dynow,ki), Słowacji (J. Podolók), Portugalii (J. A. Dias), Hiszpanii (C. E. Fabregat), Francji If\. Niederer), Holandii (A. J. Bernet Kempers) i RFN (M. Zender). Nawiązuje do nich także artykuł o wielkiej rodzinie na Węgrzech (J. Barabas). Opracowania :e dostarczają rozmaicie wyakcentowanych zestawień informujących o badaniach nad społecznością wiejską we wspomnianych krajach. Wszystkie jednak dostarczają zarówno danych a stanic badań, jak i o metodach i programach badawczych. Opra~o\\'anie dotyczące Polski wyróżnia się szczególnie obfitym nawiązaniem do badań ściśle socjologicznych, a nawet z pogranicza socjologii i dyscyplin innych niż etnografia. W tej sytuacji zabrakło miejsca dla szeregu polskich prac etnograficznych; : dobrze siC; stało, że nazwisko Kazimierza Moszyńskiego, czy polskie monografie, 'akie jak Kil rpie, Puszcza Zielona, lub Kultura ludowa Wielkopolski zostały przy~omniane europejskiemu czytelnikowi w artykule J. Podolaka. Drłlsiego problemu. a mianowicie metod ilościowych w etnografii dotyczą duża rozprawa M. Sarmeli i artykuł H. Cox o elektronicznym opracowywaniu da:łych kartografii etnograficznej. Nie miejsce tu na streszczanie tych prac, ale można wyrazić nadzieję, że może ukazanie się ich \v międzynarodowym czasopiśmie zain"piruje w Polsce zainteresO\vanie tą problematyką właśnie teraz, po przejściu :'ali mody na matematyzację, we właściwych proporcjach. Przyczynić się do tego 1f. - Cuel, t. 59 �24~ Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism może 9-stronicowa bibliografia, zestawiona przez M. Sarmclę (s. 5-1-55), z klore: wynika, że to właśnie Polacy, J. Czekanowski i S. Klimek, byli pionierami na tej drodze. A dodać trzeba, że nie jest to bibliografia wyczerpująca, gdyż brak \\' niej np. prac J. Cuisenier oraz nie tak już nowych prac polskich badaczy, jak T. Delimata i innych. Na uwagę zasługuje także krótki artykuł H. Hellebrant o problemach międzynarodowej terminologii. Autorka nie zna wprawdzie apelu G. Mostnego z Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 roku, ale losy tej pracy nie są wiadome, a próby korespondencyjnego porozumienia się z autorem w Chile niestety nie powiodły się. Głównym jednak celem tego artykułu była słuszna polemika z tezami E. Klenka, E. Schneeweisa, a takżc G. Heilfurtha o istniejących jakoby trudnościach w porozumieniu się z badaczami "państw bloku wschodniego" z powodu ich "ideologicznej terminologii". Autorka stwierdza, że nie napotyka na takie trudności w lekturze czasopism etnograficznych państ\v socjalistycznych, m. in. "Ludu" i "Etnografii Polskiej". Zeszyt drugi tomu VI "Ethnologia Europaea" wprowadza nową, interesującą formę publikacji. Mamy tu mianowicie rodzaj drukowanych dyskusji, w których do tez autora artykułu publikuje swe uwagi 6-7 dyskutantów, a całość zamyka odpowiedż głównego referenta problemu. Takie dyskusje przedstawiono w związku z artykułem S. Svenssona o koncepcji petryfikacji (fixation) kultury S. Erixona. a także w związku z pracą S. A. Tokareva O niektórych zadaniach etnograficznych badań kultury materialnej. Pierwsza z tych dyskusji dotyczyła wysuniętej przez S. Erixona koncepcji petryfikacji kultury związanej np. z depresją gospodarczą oraz problemu, o ile odnosi się ona do innych zjawisk, niż kultura materialna. Druga _. dotyczy zasadniczej tezy S. A. Tokareva o potrzebie badania kultury materialnej nie tylko ze względu na morfologię przedmiotów i technologię ich wytwarzania, co pozostaje w pewnej analogii z ekonomicznym pojęciem własności. ale i ze względu na funkcję przedmiotów materialnych. a więc badanie ich jakc czegoś, czego używanie łączy lub dzieli ludzi. Osobny artykuł o znaczeniu badań kultury materialnej dla etnologii przedstawił P. Leser, który w bogatym teoretycznie, ale i osobistym w tonie artykule, przypomina znaczenie rzeczy jako źródeł nie tylko dla etnologa, żródeł bliskich człowiekowi, bo czasem bardziej niż on opierających się nieuchronnemu przemijaniu. Dodatkowym głosem w dyskusji nad tezą S. Erixona z punktu widzenia ekonomii jest artykuł H. H. Kaufholda. Tom uzupełniają artykuły o dzisiejszej etnografii w Szwecji (N. A. Bringeus i przedstawienie tez młodszego pokolenia przez E. Dauna) oraz sprawozdanie (G. Tassoni) o badaniach napoleońskiego rządu fran· cuskiego przeprowadzonych w latach 1805-1811 w krajach ówczesnego imperium, a przynoszących tak wiele ciekawego i bardzo nowocześnie, jak na owe czasy, zebranego materiału etnograficznego. W sumie można stwierdzić, że czasopismo "Ethnologia Europaea" staje się coraz bardziej interesujące, w coraz wyraźniejszy sposób koncentruje się na aktualnych naukowo problemach, a założenia programowe realizowane są coraz '\'."raźniej. Zofia Staszc:ak �Recenzje, Ethnologia Slavica, przeglqdy wydawnictw t. IV: 1972, Bratislava i czasopism 243 1973, ss. 292. Czwarty tom ES zawiera 9 rozpraw na tematy mieszczące się w kilku grupach problemowych. Vilko Novak (Ljubljana), Udział sŁowiańskich ludoznawców w badaniu kultury ludowej Słoweńców przyczynia się do poznania historii etnografii jugosłowiańskiej. Ukazuje on główne osiągnięcia słowiańskich badaczy kultury ludowej Słowenii w XIX wieku jako dorobek, będący zaczątkiem badań etnograficznych i folklorystycznych w bieżącym stuleciu. Ludoznawstwo słoweńskie zaczęło się w okresie romantyzmu, w którym zacieśniły się kontakty Słowian. Wśród badaczy Słowenii znajdują się najbardziej znani i zasłużeni dla nauki etnografowie: Czesi - F. L. Celakovsky, J. Dobrovsky, V. Dvorsky, J. Erben, K. J. Erben, L. Kuba, J. Polivka; Słowacy - .J. Caplovic i J. Śafarik; Polacy - J. Baudouin de Courtenay, O. Kolberg, E. Korytko; Rosjanie - A. Charuzin i L Sreznevski. Dwie następne rozprawy dotyczą zagadnień związanych z osadnictwem. Petar Vlahović (Belgrad), Nowe teorie o osiedlaniu się Słowian na obecnych ziemiach Jugosławii i niektóre twierdzenia antropologiczne, rozpatruje teorie historyków i etnogenetyków na temat zasiedlenia przez Słowian Półwyspu Bałkańskiego (autor nie uwzględnił poglądów W. Rensla na etnogenezę Słowian). Mieczysław Karaś (Kraków) Na drogach kolonizacji wołoskiej w Karpatach: "lach" i "wałach", zajmuje się znaczeniem nazw etnicznych lach i wałach (wołoch) występujących na obszarze naszego Podkarpacia, a związanych z kolonizacją wołoską. Nazwy te oznaczają reprezentantów dwóch odmiennych typów gospodarki i kultury. Praca jest przyczynkiem do syntetycznego opracowania elementów wołoskich w słownictwie i wskazuje zarazem, jak wiele jeszcze pozostaje do zrobienia w zakresie opracowania dziejów pasterstwa karpackiego oraz pochodzenia i składu etnicznego ludności karpackiej. Zoria Staszczak (Poznań), Niektóre nawiązania słowiańskie w tradyc1ljnej kulturze Sląska w świetle danych "Atlas der deutschen Volkskunde", podjęła godny dużego wyróżnienia trud wykazania na podstawie specjalnie sporządzonych map etnograficznych, z zastosowaniem nowej w Polsce techniki kartograficznej, niektórych tradycji słowiańskich w kulturze ludowej Śląska, celowo rozproszonych i nie uwidocznionych właściwie w mapach Atlas der deutschen Volkskunde dotyczących polskich ziem zachodnich. Rozbite elementy kulturowe (dotyczące np. zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeń) autorka zgromadziła z kilku map ADV, uzyskując pełniejszy obraz przestrzenny danego zjawiska. W rezultacie wskazała obszary Śląska mocno nasycone polskimi i słowiańskimi tradycjami ludowymi w okresie przed akcją osadnictwa powojennego. W kolejnych trzech rozprawach omówiono niektóre przejawy materialnej i społecznej kultury Słowian. FrantiSek Kalesny (Bratysława) przedstawia Narzędzia pracy winiarzy w Słowacji (Przyczynek do zagadnienia nawarstwień historycz- Do tekstu dołączył 8 mapek oraz 70 ilustracji narzędzi służących do uprawy i zbierania winogron. Przegląd narzędzi wskazuje na metody i technikę pracy winiarzy słowackich oraz na wpływy różnych kultur, w tym starożytnych, na powstanie i rozwój winiarstwa w Słowacji. Slobodan Zeeević (Belgrad) w rozprawie Boża broda przedstawia pradawny zwyczaj żniwiarski pod nazwą broda, boża broda, popowa broda lub niekiedy wieniec, przejawiający się jeszcze w postaci szczątkowej u Serbów. Jest to odpowiednik naszej "przepiórki" i wieńca dożynkowego, który zawiesza się w domu. Mieszanie ziarna z kłosów w wieńcu z ziarnem siewnym przygotowanym na rok następny nych i wpływów kulturowych w winiarstwie Słowacji). �244 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism jest najwazmeJszym momentem zwyczaju; zabiegowi temu towarzyszy wiara w istnienie ducha życia i jego reprodukcyjnej energii tkwiącej w ziarnie. Boża broda, wieniec, są personifikacją tej nadprzyrodzonej siły. Jan Komorovsk}' (Bratysława) w Inscenizacji walki o narzeczoną w tradycyjnym weselu słowackim analizuje tę końcową część obrzędu weselnego z punktu widzenia jej genezy i funkcji. Scena "walki" o narzeczoną znana jest szerzej w folklorze słowiańskim: gdy młody przybywa po młodą, by zabrać ją do swego domu, zastaje drzwi zamknięte, zaczyna się więc "bój" o nią. Wbrew sądom niektórych badaczy autor uważa, iż sceny tej \v weselu nie można traktować jako przeżytku dawnego zwyczaju porywania narzeczonej, albowiem jest to obrzęd o zupełnie innym znaczeniu i wiąże się z odłączeniem kobiety od swego rodu, rodowego kultu. Obrzęd ten powstal w związku ze zmianą systemu stosunków małżeńskich w patriarchacie. Dwie ostatnie rozprawy zostały poświęcone zagadnieniom folklorystycznym. Karel Horalek (Praga), Bajka AaTh 302 B (516) w słowiańskiej tradycji (bajka a dwóch braciach), prześledziwszy badania Sydova, Liungmanna i in. nad bajką tego typu, zbliżoną do bajki staroegipskiej, wysuwa inną tezę dotyczącą pochodzenia przekazu, znanego w Europie w licznyeh wariantaeh. Typ AaTh 302 B zawędrował do Europy ze wschodu za pośrednictwem Turków i tu uległ wielokrotnemu zróżnicowaniu. Dagmar Klimova (Praga), Walki z Turkami w opowiadaniach ludowych (Ill). Ogólne uwagi, podsumowuje wyniki swych badań nad przekazami zawierającymi wspomnienia walk z Turkami i Tatarami (sporządzony przez autorkę katalog prozaicznych tekstów ludowych - legend i powieści historycznych oraz tekstów etiologicznych w opowiadaniach ludowych, razem 700 pozycji - opublikowano w ES t. 2 i 3). Autorka przedstawia krótko historię poszukiwań nad tematem (zaczęto badania w 1948 1'. na Morawach), omawia problemy historyczne, specyfikę problematyki tureckiej w tradycji poszczególnych regionów i krajów oraz problemy stylistyki opowiadań. Wnioskuje, iż napady Turków i Tatarów na słowiańskie siedziby oraz walki z najeźdźcą wywarły bardzo silny wpływ na wszystkie rodzaje twórczości ludowej. W polskim folklorze słownym np. - poza opowiadaniami znalazły one wyraz w pieśniach, przysłowiach i przekleństwach. Pozostałą część tomu wypełniają dwie stałe rubryki: "Informationes" i "Recensio librorum". Znajdujemy tu potrzebne wiadomości o działalności i dorobku katedr etnografii na uniwersytetach w Belgradzie, Bratysławie, Ljubljanie i Moskwie oraz w Krakowie, Łodzi i Poznaniu; wśród recenzji - omówienie zawartości głównych słowiańskich czasopism etnograficznych, m. in. tomu 54 "Ludu". Medard Ethnologia Slavica, t. V: 1973, Bratislava Tarko 1974, ss. 277. Ostatnio wydany piąty tom "Ethnologia Slavica" wskazuje, że pierwszy, wstępny okres ma ten periodyk etnograficzny już za sobą. Redakcja pod sprawnym kierownictwem Jana Podolaka realizuje konsekwentnie programowe założenia i "Ethnologia Slavica" istotnie dobrze służy wymianie naukowej między etnografami krajów słowiańskich, a przez druk ich prac w językach niesłowiańskich przybliża osiągnięcia etnografów słowiańskich uczonym i z innych krajó\v. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Układ omawianego tomu nie odbiega w zasadzie od poprzednich i składa się z trzech części, tj. działu rozpraw, informacji i recenzji. Dział rozpraw i tym razem nie przynosi prac skoncentrowanych wokół wybranego problemu. Zamieszczone artykuły stanowią przegląd bieżących, indywidualnych zainteresowań etnografów z poszczególnych krajów słowiańskich. Dział ten w omawianym tomie zawiera 12 doniesień naukowcyh opracowanych przez reprezentantów 4 krajów. Najwięcej, bo aż 6 artykułów przygotowali etnografowie czechosłowaccy, po dwa artykuły etnografowie z Jugosławii, Związku Radzieckiego i Bułgarii. Pierwszy zamieszczony w tomie artykuł: K. Fojtik i O. Skalnikova, Rozważania o teorii etnograficznych badań współczesności nawiązuje do wydanej wcześniej pracy tychże autorów (K teorii etnografie soucasnosti, "Rozprawy Ceskoslovenske Akademie Vćd" 1971, z. 6, ss. 79). Artykuł ten otwiera w "Ethnologia Slavica" szerszą problematykę teoretyczną nie związaną wyłącznie z krajami słowiańskimi, nie dążąc nawet do pełnego wyeksploatowania słowiańskiej literatury naukowej z omawianego zakresu. Wyrażnie folklorystyczny charakter mają prace: V. Gasparikova, Humor słowacki i jego nawiązania międzynarodowe oraz D. Klimova-Rychnova, Badanie tematyki węża w prozie ludowej Słowian, która posługuje się prawie wyłącznie literaturą czechosłowacką i niemiecką. Charakter folkłorystyczny ma także, wbrew temu czego można by oczekiwać po tytule, artykuł: Ch. Vakarelski, Z badań nad bulgarską estetyką ludową, który nie opiera się na analizie zdobnictwa ludowego, lecz pieśni ludowych. Prace: V. P. Samojlovic, Architektoniczna i artystyczna specyfikacja ukraińskiego budownictwa ludowego i V. Frolec, Formy zagrody na Morawach i Sląsku poświęcone są problematyce budownictwa ludowego. Ta ostatnia, ze względu na bardzo formalne potraktowanie wszystkich wariantów wzajemnego usytuowania budynków zagrody bez znaczenia ich funkcji (z wyjątkiem domu mieszkalnego), nie daje nawiązań na przykład do wyników Polskiego Atlasu Etnograficznego, gdzie rozróżniono zabudowę czworoboczną obejmującą wszystkie budynki zagrody, od zabudowy czworobocznej z wyłączonym domem mieszkalnym lub z wyłączoną stodołą. Wydaje się, że stworzenie możliwości porównawczych winno obowiązywać w pracach kartograficznych przed innymi próbami interpretacyjnymi. Artykuły: G. Palikruseva, Konsekwencje etniczne islamizacji Miaków w Macedonii i R. D. Rakić, Okoliczności i procesy etniczne w osiedlach słowackich w Wojwodinie (Serbia) zajmują się ogólnymi zagadnieniami procesów etnicznych na wybranych przykładach. Cenną pomocą i umiejscowieniem w ogólnej teorii będzie w przyszłości dla tego rodzaju prac ostatnio wydana książka: J. W. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskwa 1973, ss. 280. Wbrew tytułowi, etnograficzną a nie tylko językową interpretację terminu zagon (licha) daje artykuł: J. Kramafik, Licha, liha. Najbardziej typowej etnograficznej problematyce obrzędowości poświęcone są prace: J. Komorovsky, Slowiański obrzęd weselny "poslen" i T. Koleva, Relikty inicjacji w Bułgarii, zaś studium recepcji etnograficznych prac Safarika w Rosji przedrewolucyjnej L. P. Lapteva, Odglosy glównych dziel J. P. Safarika "Starożytności slowiańskie" i "Etnografia słowiańska" w rosyjskim słowianoznawstwie przed·. jest interesującym przyczynkiem z historii etnografii słowiańskiej. Dział informacji w "Ethnologia Slavica" przynosi dane o powstaniu i rozwoju etnografii w Chorwacji (V. Belaj), o pracach z zakresu etnografii i folkloru prowadzonych na Uniwersytecie J. E. Purkyniego w Brnie (V. Frolec) oraz na Uniwersytecie w Pradze (K. Dvorak). Ponadto zamieszczono tu informację o realizacji sło- rewolucyjnym �246 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw; czasopism wackiego atlasu etnograficznego (S. Kovacevicova) oraz wspomnienia pośmiertne o profesorze P. G. Bogatyriewie (J. KomorovskY). Ostatni dział w "Ethnologia Slavica", tj. recenzji, zawiera omówienie ośmiu słowiańskich periodyków etnograficznych za rok 1971, w tym i "Ludu". Przy piątym już tomie omawianego rocznika można się zastanowić nad jego dalszym losem. Niewątpliwym osiągnięciem jest stworzenie międzynarodowego czasopisma naukowego bez oparcia o odpowiednią międzynarodową organizację. Właśnie dlatego można przypuszczać, że z czasem organizacja taka będzie mogła przybrać formy silniejsze, niż sam tylko komitet redakcyjny. Nie chodzi tu oczywiście o to, by artykuły reprezentujące poszczególne kraje dawały wyraz bardziej oficjalnym tendencjom badawczym, niż temu, nad czym pracują poszczególni badacze. Niemniej pewne ukierunkowanie problemowe w postaci wprowadzenia stałych działów, sugerowania autorom problematyki następnych tomów, a nawet urządzanie i publikowanie rezultatów międzynarodowych konferencji, mogłoby być pożyteczne. Czasopismo okrzepło i nie potrzebuje już zachęt i rekomendacji. Można natomiast wysunąć postulat postawienia wszystkim autorom jednakowych wymagań co do równomiernego uwzględniania materiałów i literatury naukowej z wszystkich krajów słowiańskich tam, gdzie sformułowanie tematów czyni to pożądanym, a także położenie jeszcze większego nacisku na problemy i tematy wychodzące poza ramy jednego kraju czy jednej grupy etnicznej. Zofia Ethnologia Gustav A journal for 1973, ss. 222, ilu str. Scandinavica. Adolf Academy, nordic ethnology, Lund. Staszczak Wyd. Royal Na kolejny rocznik "Ethnologia Scandinavica" składa się kilka zaledwie artykułów, powiązanych zasadniczo jednym wspólnym ogniwem, którym jest zagadnienie tradycji. Warto dodać, że tematyka zaprezentowana w czasopiśmie jest świadomie dobrana, bowiem rocznik dedykowany został Goste Bergowi w siedemdziesięciolecie urodzin. Tu warto przypomnieć, że ten wybitny szwedzki etnolog jest zarówno naczelnym redaktorem pisma, jak i prezesem Królewskiej Akademii Nauk, która je wydaje. Tom otwiera K. Kolsrud artykułem On Cultural Boundaries as an Ethnological Problem. Autor zajął się tu sprawą istniejących odrębności kulturowych i czynników, które je warunkują. Na uwagę jednakże zasługują przede wszystkim refleksje metodologiczne dotyczące kryteriów wytyczania obszarów kulturowych. Tu autor położył duży nacisk na wykorzystanie w analizach kartograficznych funkcjonalnych wskazań typologicznych, pozwalających ustalić w przestrzeni jednorodność elementów. Tematycznie z powyższym artykułem koresponduje studium L. Honko na temat: Tradition Barriers and Adaptation of Tradition. Artykuł zawiera szereg ciekawych myśli o charakterze teoretycznym, dotyczących kwestii przekazywania tradycji, przyjmowania lub odrzucania poszczególnych tradycyjnych elementów. Są to zagadnienia, które - zdaniem autorki - wiążą się ściśle z badaniem procesu przemian zachodzących zarówno w obrębie kultur bardziej odległych od centrów, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 247 i czasopism jak i w kulturach zurbanizowanych. Przy tej okazji zostało wypowiedzianych sporo ciekawych uwag krytycznych na temat metody kartograficznej, która czyni tradycjE: dokładnie: zdarzeniem w przestrzeni. Autorka słusznie wyraża wątpliwość, czy można formalnie i obrazowo przedstawić dynamikę przemian przy pomocy konwencjonalnych tablic i map. Nie można również metodą kartograficzną pokazać mechanizmu działania tradycji, chociaż jej zewnętrzne stany da się graficznie zobrazować. Proponuje więc autorka podnieść wartość map przez obszerne towarzyszące im komentarze oraz prowadzenie "płynnych kart diagramowych" w celu dynamicznego zobrazowania zjawisk. Artykuł H. Hvarnera i A. ViIkuna, Tornedalen a Divided Entity, traktuje c. małym terytorium szwedzkim, leżącym w bliskim sąsiedztwie Finlandii, które pod wpływem geograficznych i politycznych uwarunkowań jest przykładem wytworzenia siE: pewnej specyfiki ludnościowej na jednorodnym etnicznym areale. Obszar Tornedalen jest dziś poddany wnikliwym badaniom etnograficznym i socjologicznym. Autorzy zwracają uwagE:, iż aczkolwiek istnieją widoczne różnice kulturowe po zachodniej i wschodniej stronie, to jednak pokazanie owych barier na mapie jest stosunkowo trudne, gdyż wykazują one nieustanną zmienność. Kolejny artykuł B. Hanssena zatytułowany: Common Folk and Gentlefolk, napisany został w oparciu o przeprowadzone badania na obszarze południowo-zachodniej Scanii. Badania objęły zarówno miasta, jak i szereg wsi, w celu pokazania różnic w systemie gospodarki, kontaktach wzajemnych, w stylu życia wynikającym z różnego charakteru owych środowisk. Artykuł głęboko sięga w procesy historycznych uwarunkowań tych środowisk. Wreszcie ostatni artykuł, którego autorem jest T. J. Gjerdi, Konstruktion und FOTm im Tischlerhandwerk, dotyczy wiejsko-miejskiego rzemiosła stolarskiego w Norwegii. Zasadniczy tok rozważań dotyczy technicznych rozwiązań i form meblowych. Gjerdi twierdzi, że ze wszystkich tradycyjnych rzemiosł stolarstwo posiada najwiE:cej i najbardziej skomplikowanych konstrukcji. Już ten fakt, a także różnorodność obrabianego surowca, wymaga dużych umiejętności fachowych. Zdaniem autora, wiadomości fachowe rzemieślnika warunkują następujące czynniki, jak: opanowywanie technik stolarskich, które odbywać się musi w procesie praktycznego nauczania oraz umiejętność wykonywania różnorodnych konstrukcji meblowych nabywana w toku wieloletniej praktyki. Autor podkreśla fakt, że tylko u nielicznych rzemieślników dochodzi do głosu indywidualna inwencja wyrażająca się w pewnych charakterystycznych cechach mebla. Sporo miejsca poświęcono formom i konstrukcjom niektórych mebli, uwzględniając przy tym aspekt zarówno czasowy, jak i rolę importów z kontynentalnej części Europy. W części dotyczącej spraw związanych z odczytywaniem chronologii i pochodzeniem wyrobów meblowych trudno zgodzić się z autorem, że narzędzia stanowią podstawę do datowania mebli, gdyż, jak wiadomo, główne zestawy narzędzi rzemieślniczych były zwykle w praktycznym użyciu przez kilka co najmniej pokoleń, a zatem daty na nich się czasami znajdujące nie pokrywają się z wykonanymi przy ich pomocy wyrobami. Już na tych zaledwie kilku zaprezentowanych w roczniku artykułach można zorientować się w kierunku zainteresowań współczesnej etnologii skandynawskiej. Bolesław Januszkiewicz �248 Recenzje, Letopis. Volkskunde, Rocznik przeg!qdy Jahresschrift des Instituts nr 15/1972, Bautzen. der otwiera traditionellen artykuł fur i cwsopism sorbische sorbischen Pawła Volksforschung. Reihe C - Nowotnego, Einige Aspekte des przeznaczony na VII Międzynarodowy Kongres Slawistyczny w Warszawie. Autor zarysowuje w nim, na tle międzyetnicznych stosunków łączących Serbołużyczan i Niemców, niektóre aspekty zmian w tradycyjnej serbołużyckiej kulturze. Zostały one zaobserwowane w trakcie przeprowadzonych, w latach sześćdziesiątych, badań tereno\,,'ych. Z uzyskanych danych wynika, iż zasadnicze przeobrażenia w dotychczasowym układzie kulturowym zaczęły rysować się - dość podobnie jak w naszej kulturze chłopskiej - po ] 870 r. Powodowały je, stwierdza autor, z jednej strony szybko rozwijające się stosunki kapitalistyczne i wynikające z nich zróżnicowanie klasowe chłopstwa, z drugiej wielkomocarstwowa i germanizacyjna polityka Prus w stosunku do mniejszości narodowych, szczególnie ostro występująca w dobie faszyzmu hitlerowskiego. Pierwsza przyczyna spowodowała to, że coraz więcej chłopów, zwłaszcza zamożnych, zaczęło stopniowo odstępować od dotychczasowych tradycji i przyjmować niemiecką kulturę mieszczańską. Z kolei napór germanizacyjny zmuszał miejscową ludność do używania zarówno w pracy, jak i w życiu społecznym języka niemieckiego. Ośrodkiem podtrzymującym rodzimą serbołużycką kulturę były wg Nowotnego stowarzyszenia i organizacje (np. Sokół) oraz tzw. "izby prządek", w których. w trakcie przędzenia kultywowano miejscowy folklor. Zasadnicze zmiany kulturowe wystąpiły po 1945 r., dzięki wprowadzeniu ustroju socjalistycznego. Nastąpił wówczas rozkwit tradycyjnych elementów kulturowych, w tym także reaktywowanie amatorskiego ruchu. Aktualnie rysują się, zdaniem Nowotnego, dwie linie rozwojowe w kulturze serbołużyckiej: rozszerzanie postępowych rodzimych tradycji i tworzenie nowych oraz procesy integracyjne występujące w dobie rewolucji technicznej, podobnie zresztą jak u nas. W sumie ciekawe wnioski uogólniające. U. Bentzien w Slawische Pfluggeriiteund ihre jiingeren Traditionen im óstlichen Deutschland mówi o słowiańskich narzędziach orki i ich tradycji we wschodnich Niemczech. Analizując szczegółowo naj starsze niemieckie i polskie znaleziska autor stara się ukazać wspólne słowiańskim narzędziom cechy, prostując jednocześnie występujące dotąd różne zafałszowania. Interesujący to przykład obiektywnego przedstawiania rozwoju sił wytwórczych w zakresie narzędzi orki. 1. Gardos w Beachtungen ZlLr heutigen Erziihlsituation in ein~m Lausitzer Heidedorf przedstawia wyniki obserwacji aktualnej sytuacji w dziedzinie słowne; twórczości ludowej. Autorka zauważa rozpad tradycyjnych kręgów jej pr-zekazywania. Natomiast we współcześnie występujących opowiadaniach, czy też innych ludowych utworach, przekazywanych w życiu publicznym wsi. w rodzinie oraz przy pracy, obserwuje znaczne ubóstwo treściowe, chociażby w stosunku do okresu przedwojennego. W życiu wsi, obok opowiadań i relacji z różnych wydarzeń, odnotowuje tylko dowcipy polityczne i dotyczące seksu. W kręgu rodzinnym dominują obecnie opowiadania z przeszłości. Dotyczą one przeważnie własnych przeży,e z dzieciństwa, młodości, okresu wojen oraz obejmują lokalne anegdoty. Przy pracy w kopalni lub w spółdzielni, w tym przy pieleniu i przebieraniu ziemniaków, opowiada się najczęściej o bieżących wydarzeniach. Natomiast przy tradycyjnym darciu pierza wspomina się o południcach, ciotach i wodnikach. Śpiewa się różne pieśni i piosenki oraz przekazuje różne anegdoty. Szkoda, że autorka nie ustosunkowała się do roli środków masowego przekazu w tworzeniu, bądż przekazywaniu słownej twórczości ludowej. Wandels piętnasty wydawnictw VolksklLltlLr, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 249 i czasopism Artykuł M. Schobera, Arbeitsund Lebensverhiiltnisse der Waldarbeiter im 2 Teil: Wohn- und Lebensweise des Walderbeiters, seine spezie!len Tiitigkeiten im Walde sowie Waldnebennutzungen jest kolejną częścią recenzowanej w poprzednim roczniku "Ludu" pracy tegoż autora. Tym razem Schober dostarcza czytelnikowi interesujących opisów o mieszkaniu robotnika leśnego. o wyposażeniu jego mieszkania i życiu w nim oraz o pożywieniu, obchodzonych świętach, uroczystościach i zachowywanych zwyczajach. Następnie mówi o życiu i pracy wypalaczy węgla drzewnego, o smolarzach i robotnikach wywożących drzewo z lasu. Kolejno wspomina o zbieraniu jagód, grzybów, gałęzi oraz wykorzystywaniu podściółki, trawy, pastwisk i chwytaniu ptaków. Autor ograniczył się w zasadzie tylko do przedstawienia chronologicznie usystematyzowanych opisów poszczególnych elementów kulturowych, o których dane zebrał ze źródeł i z wywiadów, nie dokonując nawet porównawczej analizy. F. Metsk. Gab es im Feudalzeitalter bei den Sorben eine bildende Kunst? stara się dać - w oparciu o wybrane przykłady - odpowiedż na pytanie, czy w epoce feudalnej istniała u Serbołużyczan wykształcona sztuka. Stawiając to pytanie l'vletśk stara się w odpowiedzi wykazać tendencyjność dawnej (do 1945 r.) nauki niemieckiej, która przypisywała wszelkie osiągnięcia w dziedzinie sztuki twórcom niemieckim. Przytoczone przezeń dane potwierdzają w pełni występowanie na terenie Łużyc wybitnych serbołużyckich architektów specjalizujących się w drewnianej technice budowlanej, znawców malarstwa ściennego, rzeźbiarzy w drzewie i kamieniu, grafików, rysowników i malarzy obrazów, o których działalności świadczą do' dziś pozostawione przez nich dzieła sztuki. Wreszcie J. Raupp, Zur Problematik der elbslawisch-sorbischen Musikkultur wysuwa konieczność podjęcia obszernych obserwacji w dziedzinie muzyki ludowej w ramach międzydyscyplinarnych badań nad kulturą Słowian w Niemczech. Swój postulat uzasadnia przykładami z literatury, zwłaszcza zagranicznej, potwierdzającymi występowanie na tych terenach słowiańskich instrumentów, od prehistorii, przez średniowiecze i czasy nowożytne. Stąd wypływa, jego zdaniem, uzasadniona potrzeba ukazania ich dróg rozwojowych oraz przedstawienie roli jaką odegrały w kulturze tego obszaru. W sumie ciekawe prace zawierające bardzo interesujące spostrzeżenia o kulturotwórczej roli mniejszości serbołuźyckiej we współżyciu z niemiecką grupą etniczną. W dotychczasowej literaturze jej dorobek był niewystarczająco eksponowany. Niektóre wystąpienia poruszają bardzo aktualne dzisiaj sprawy wymagające naukowych rozstrzygnięć. Elbsandsteingebrige. Walerian CeskiJ Lid. Rocznik chosłowackiej 60/1973, zeszyty 1-4. Instytut Akademii Nauk, Praha, ss. 256. Etnografii Sobisiak Folklorystyki Cze- W kolejnych czterech zeszytach, składających się na LX tom czasopisma "Cesky Lid", zawarto kilkanaście rozpraw i szkiców o znacznie zróżnicowanym profilu i tematyce. Obok opracowań monograficznych znaleźć można przyczynkowe szkice z badań oraz bogaty dział materiałów. W roczniku tym, podobnie jak w poprzed- �2.')0 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism nich, zdecydowanie dominuje tematyka związana z folklorem, nieco mleJsca poświęcono także problemom związanym z badaniami nad współczesnością. Współczesnej kulturze ludowej poświęcone są opracowania Angel Spasovej i Hany Hynkovej a etnograficznym studium wspótczesności oraz artykuły prezentujące wyniki hadań terenowych nad zagadnieniem przeobrażeń kulturowych we wsiach spółdzielczych (Iva Heroldova) i w środowiskach zurbanizowanych (ParIa Bilkova). Wśród licznych artykułów -związanych z folklorem na uwagę zasługują: rozprawa Dagmar Klimovej-Rychnovei, a problemach kompozycji i stylu ludowej prozy, Antonina Satke, Współczesna anegdota uczniowska na Sląsku i Ostrawie, Olgi Jerovej-Heroldovej dotycząca międzynarodowych relacji o podaniach demonologicznych na pograniczu morawsko-słowackim. Poza wymienionymi artykułami na uwagę czytelnika zasługują szczególnie dwie prace: Anny Kutrzeby-Pojnarowei, w której przedstawia autorka różnice oraz analogie w poznaniu i opisaniu dróg rozwoju polskiej i czeskiej ludowej kultury w istniejących pracach syntetycznych, a także Miriam Moravcovej, Miejsce etnografii w ramach studiów Podobnie zamieszczono slawistycznych. jak w numerach poprzednich, także bogaty dział recenzji. obok działu zawierającego Andrzej Slovensky Roczniki: Ntirodopis. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, kronikę, Brencz Bratislava. 1972, z. 1-4 i 1973, z. 1-4. Tematyczna orientacja tego czołowego słowackiego czasopisma zamyka się w szerokich ramach zagadnień etnograficznych i folklorystycznych. Oto przegląd treści obu roczników. Zeszyt 1/72 otwiera naczelny redaktor, B. Filova, ukazaniem nestora słowackich etnografów, Jana Mjartana, z okazji jego 70 rocznicy urodzin. Kolejne artykuły koncentrują się zasadniczo na ludowej słowackiej kulturze materialnej. l tak, S. Mruskovic zamieszcza artykuł pt. Slovenske muzeum ludovej architektury w Martinie, następnie V. Urbancova, Ikonograficky material a orne naradie na Slovensku i E. Plickova, a niektorych ottizkach Studia keramiky na Slovensku; z kolei M. Markus dokonuje bardzo interesującej analizy na temat: Obradny stedrovecerny chleb na vychodnom Slovensku (Wigilijny obrzędowy chleb we wschodniej Słowacji). Ukazanie regionalnych świątecznych odmian słowackiego chleba stanowi ważny wkład dla porównawczych badań innych terenów Słowiańszczyzny. Grupę artykułów w zeszycie 1 zamyka analityczne studium folklorystyczne D. Holy na temat: Ovaha nad terminologii vztahu mezi folklórnimi utvary (Rozważania nad terminologią stosunku pomiędzy utworami folklorystycznymi). Zeszyt 2/72 zawiera po części referaty, bądź tezy referatów, wygłoszonych w czasie seminarium na temat "Folklor i współczesność", odbytego na terenie Słowacji w listopadzie 1971 r. Wprowadzającym w etno kulturowe procesy dnia dzisiejszego jest artykuł J. V. BromIeja, K otazke za.kladnych typov a "vnutorneho mechanizmu" etnickjJch procesov (Z pytań o zasadniczych typach i "wewnętrznym �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 251 mechanizmie" procesów etnicznych). Z kolei dwa tematycznie spoJne referaty przedstawili M. Lescak i J. Jech. Pierwszy: Vyskum sucasneho stavu jolklóru na Slovensku - metódy, problemy, cele (Badanie stanu współczesnego folkloru w Słowacji - metody, problemy, cele), drugi zaś: Sucasny stav jolklóru a je ho hlavni tendence (Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje). Następny artykuł: B. Benes, Stara a nowa tradice, jest próbą uchwycenia wzajemnych zależności pomiędzy twórczością folklorystyczną i półfolklorystyczną oraz między twórczością literacką a pół1iteracką. Folklorystyczny materiał z pogranicza słowacko-morawskiego przedstawił J. Mich:'llek, K otazke l'udoveho rozpravania w silcasnosti (Z zagadnień współczesnych ludowych opowiadań). Z kolei folklorem tanecznym w oparciu o przeprowadzone badanie w wytypowanych rejonach Słowacji zajął się S. Duzek w artykule: Poznamky k vyskumu sucasneho stavu tanecnej tradice. Współczesnej trwórczości wokalnej zaś poświęcone są dwa artykuły: S. Burlasova, L'udova peseń v sucasnosti oraz S. Svehlak, Nova pie.~nova tvorba a jej vztah k tradicnemu repertoaru. Ostatni artykuł napisany został w oparciu o materiał pochodzący ze słowackich enklaw terenu Jugosławii, głównie zaś z Wojwodiny. Końcowym artykułem omawianego zeszytu jest praca A. Sulitki, K problematike studia vyrocnych obycajov a jolklóru na severnom Spis i v sucasnosti (Z problematyki badań nad współczesnymi dorocznymi obyczajami i folklorem na Północnym Spiszu). Zszyt 3/72 zawiera dalsze referaty wygłoszone na seminarium "Folklor a współczesność" (K. V. Cistov, J. Burszta, T. 1. Zivkov, M. Kosovii, D. Klimova, V. Gasparikova). K. V. Cistov w artykule $pecijicum jolklóru vo svetle teórie injormacie (Specyfika folkloru w świetle teorii informacji) przeprowadził analizę właściwości folkloru i literatury, ukazując przy tym działające dwa odmienne typy komunikacji: pierwszy, właściwy folklorowi, nazywa autor naturalnym i kontaktowym, drugi zaś określa typem technicznym. Odmienne podejście do folkloru, a mianowicie jako zjawiska społeczno-kulturowego, ukazane zostało w artykule J. Burszty: O jolklóre ako sucasnom spolecensko-kulturnom jave (O folklorze jako współczesnym zjawisku społeczno-kulturowym). T. Zivkov w artykule Folklórne jestivaly v Bulharsku zwraca uwagę, że festiwale nie odnawiają już ludowej tradycji, jaką znamy z przeszłości, gdy były dziełem bezpośrednich nosicieli tradycji, ale są artystyczną działalnością jak każda inna sztuka. Dalsze artykuły dotyczą także folkloru. Są to: M. Kosova, Historicke povesti s tureckou tematikou k teMii jabuly a sujetu (Historyczne opowieści o tematyce tureckiej dla teorii fabuły), D. Klimovii, Okoly textove krityky na zaklade povesti o Turcich (Zadania tekstów krytycznych - na przykładzie podań o Turkach) oraz V. Gasparikova, Prispevok k pozncivaniu sucasneho stavu l'udowych rozprcivok (Przyczynek do poznania współczesnego stanu opowiadań ludowych). Ostatnie trzy artykuły są tematycznie różne. P. StaRo pisze na temat: Vystavy l'udoveho stavitelstva v strednej Europe koncom 19. storoCia (Wystawy budownictwa ludowego w Środkowej Europie w końcu XIX wieku), następnie Z. Apathyova-Rusnakova daje: Prispevok ku klasijikcicii vidieckej rodiny na 810vensku (Przyczynek do klasyfikacji prowincjonalnej rodziny w Słowacji), na koniec zaś I. PiSutova w artykule: Rezbar a sochar Matej Cupec (Rzeźbiarz i stolarz Maciej Czupec), scharakteryzowała współczesnego twórcę, którego prace z jednej strony silnie nawiązują do tradycyjnej sztuki ludowej, z drugiej zaś wyraźnie wkraczają na obszar twórczości naiwnej. Zeszyt czwarty rocznika 1972 otwiera artykuł A. Prandy pt.: K problematike stlLdia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Następnie wymienić należy kolejno artykuły: O. R. Halaga, Riecna doprava v kar- �252 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism pastkej oblasti za feudalizmu (Transport rzeczny na obszarze Karpat \'1 okresie feudalizmu) oraz J. Langera, Zvlastnosti tradicneho vyvoja l'udoveho domu v Liptove (Osobliwości rozwoju tradycyjnego budownictwa mieszkalnego w Liptowie). Warto jeszcze zwrócić uwagę na dwie ciekawe publikacje zamieszczone w dziale "Materiały". O księżycu w kosmogonicznych wyobrażeniach ludu pisze E. Horvathova, zaś E. Markova pisze o ludowym wyrobie obuwia z wełny. W pierwszym zeszycie rocznika 1973 zamieszczono artykuły na niektóre tematy z zakresu sztuki ludowej w Słowacji oraz problemowy artykuł z dziedziny folkloru. Na pierwszy temat pisze E. Plickova, Motivy banickej prace vo vytvarnom prejave banikov (Motywy g'órniczej pracy w działalności plastycznej górników) oraz O. Danglova, K otazke variacneho procesu v hontianskej l'udovej vysivke (W kwestii zmiennego procesu w hontiańskim hafcie ludowym). Folkloryści D. Holy i K. Pala zamieścili ciekawy artykuł zatytułowany: Navrh "dokumentaćniho zaznamu" lidove pisne pro samoćinny poCitac (Projekt "dokumentacji zapisu" pieśni ludowych przy pomocy maszyny liczącej). Zeszyt 2/73 zawiera tylko trzy artykuły. Z okazji 20 rocznicy założenia Słowackiej Akademii Nauk, podsumowujący artykuł przedstawiła E. Horvathova, Hlavne smery a cinnost ncirodopisnehoustavu S AV od zalozenia Slovenskej Akademie Vied (Główne kierunki i działalność Etnograficznego Instytutu do założenia Słowackiej Akademii Nauk). Następnie V. Urbancova zamieściła bardzo obszerne studium na temat: 2atevne narcidie a pracovne technik y na Slovensku (Narzędzia żniwne i techniki zbioru w Słowacji), a M. Sramkova: Pokus o strojove zpracovani baladickeho typu (Próba maszynowego opracowania niektórych typów ballad). Zeszyt 3173 zawiera materiały z bilateralnego seminaryjnego spotkania pomiędzy Instytutem Etnografii SA V a Instytutem Etnografii Radzieckiej Akademii Nauk, jakie odbyło się w grudniu 1972 roku na temat: "Miejsce etnografii w systemie nauk". Tematyka przedstawionych artykułów jest następująca: E. Horvatho'la, Teoreticke otazky sucasnej etnografie (Teoretyczne kwestie współczesnej etnografii); J. Bromlej, K otcizke vz/ijomneho wztahu etnografie a vied o kulture (W sprawie wzajemnego stosunku etnografii i nauki o kulturze); V. Urbancova, Vztah etnografie k histórie (Stosunek etnografii do historii); V. I. Kozlov, Zviizky a vzcijomne vztahy etnografie a geografio u a demografiou (Związki i wzajemne stosunki etnografii z geografią i demografią); L. M. Drobizeva, Etnosocjologicke vyskumy v ZSSR (Etnosocjologiczne badania w ZSRR); A. Pranda, K problematike vztahu etnografie a socjológie (Z problematyki stosunków etnografii i socjologii); M. Kosova, Vztah etnografie a lingvistiky z aspektu semiológie (Stosunek etnografii i lingwinistyki w aspekcie semiologii) i ostatni artykuł J. Mjartana, Historicke doklady k vyskumu l'udoveho stavitel'stva (Historyczne dokumenty do badań budownictwa ludowego). Zeszyt czwarty rocznika 1973 otwiera A. Pranda obszernym artykułem zatytułowanym: K problematike studia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Autor kontynuuje dalszy tok swoich rozważań zapoczątkowanych w roczniku 1972 nad procesami etnicznymi, które w latach sześćdziesiątych stały się głównym przedmiotem zainteresowania etnografii radzieckiej. Pranda położył w tym artykule szczególny nacisk na kwestie teoretyczne, widząc możliwość ich wykorzystania w podobnych studiach, w słowackiej i czeskiej etnografii. Z kolei J. Botik przedstawił bardzo ciekawy temat: Enklciva a diaspora ako zvlastne formy spolocenstva l'udi (Enklawa i diaspora jako osobliwa forma ludzkiej zbiorowości), a dalej M. Kosova zamieszcza artykuł pt.: Magicke usmrocovanie �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 253 i czasopism na dial'ku (Magiczne uśmiercanie przeciwnika na odległość) i na koniec z dziedziny folkloru publikuje J. Minarik: Anonymna próza v rukopisnych zbomikoch v 18. a 19. storoci (Anonimowa proza w rękopiśmiennych materiałach XVIII i XIX wieku). protivnika studium Bolesław NaTOdna Tvorcist' ta Etnografija, Januszkiewicz 1972, nr 1-6. Dwumiesięcznik popularnonaukowy "Twórczość Ludowa i Etnografia" jest organem Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR i Ministerstwa Kultury USRR. Ukazuje się od 1925 r. Zawiera stałe i okolicznościowe rubryki, jak: Studia i rozprawy, Komunikaty, Szkice, artykuły, Publikacje i materiały, Z naszej poczty, Z pomocą twórczości artystycznej, Nasz kalendarz (tu sporo przyczynkarskiego materiału do biografii ukraińskich etnografów i folklorystów), Pomniki kultury, kronika i in. Rocznik 1972 zawiera nadto specjalną czołówkę pl. "Naprzeciw 50-leciu ZSRR". Stały rozwój nauki na Ukrainie przyczynia się do coraz częstszego pojawiania się na łamach pisma problematyki krajów zagranicznych, w tym i naszej (np.: Polski Atlas Etnograficzny, Dzieła wszystkie O. Kolberga oraz inne wydawnictwa folklorystyczne, badanie \\'spółczesnej kultury ludowej itp.). W każdym numerze bywają zamieszczane kolorowe plansze ilustrujące stroje ludowe, hafty, ceramikę i inne dzieła sztuki. Nr l. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Festiwal ludowych talentów (uczestniczy 3,5 miliona wykonawców w 200 tysiącach ukraińskich zespołów amatorskich); Valentina Iskra. Aleksy N. Tołstoj o zasadach wydania folkloru narodów ZSRR; Julo Tedre, Folklorystyka w Estonii. Studia, rozprawy: Trochim Kicko, Dwugłowy potwór: syjonizm i antysemityzm; Mikoła Sivacenko, Znalezione nieznane opowiadania A. P. Svidnic'koho i ich folklorystyczne źródła; Mikoła Djacenko, Dorobek etnograficzny Ukrainy Słobodzkiej (dotyczy prac na początku ubiegłego wieku). Komunikaty: Volodimir ZiniC, Europejskie forum etnografów (o paryskim Międzynarodowym Kongresie Etnologii Europejskiej w 1971 r.); Boris Kriżanivs'kij, Motywy ludowe w multiplikacji; Lidia Artiuch, Zmiany w narzędziach do orki u chłopów ukraińskich w okTesie kapitalizmu. Wśród materiałów kronikarskich znajdujemy interesującą wzmiankę o uroczystym odsłonięciu we wsi Peczeniżynie pow. Kołomyja pomnika Oleksy Dowbosza, znanego nam z licznych pieśni j opowiadań ludowych huculskiego Janosika. Nr 2. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Perekop Ivanov, OTkiestTY instrumentów ludowych bratnich Tepublik; Vadim Mironov, Rozwój ukmińskiego stroju ludowego w okresie mdzieckim; W stulecie wydania rosyjskiego Kapitału K. Marksa: Petro Śmorgun, "Kapitał" KaTola Marksa na Ukrainie. Radzieckie święta i obrzędowość: Arnold Sevelev, Nowe zwyczaje nowego życia; Sławić człowieka pTacy (:nateriały z kijowskiej konferencji na powyższy temat). Studia, rozprawy: Alevtina Pimenova, Volodimir Zinic, Kształtowanie wewnqtTzrodzinnej Tówności w rodzinie współczesnej; Anatol Ivanickij, Typy rozwoju rytmiki w ukraińskich pieśniach ludowych. Korr.unikaty: Michaiło Pazjak, Folklorystyczne zasoby Donbasu. W "Kronice" �254 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism sprawozdanie z działalności Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego AN USRR w 1971 r. Nr 3. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Varlam Macaberidze, Folklorystyka w Gruzińskiej SRR; lon Cobanu, Drogi rozwoju folklorystyki mołdawskiej. Studia, rozprawy: Julian Bromlej, Antropoi socjogeneza w najnowszym świetle nauki; Tamara Bułat, Twórca profesjonalizmu w dziedzinie [muzycznego] opracowania ukraińskiej pieśni ludowej (o ukraińskim kompozytorze z XIX wieku, Mikołaju Lisenko); Mikoła Prichod'ko, Pomieszczenia mieszkalne Ukraińców między Dniestrem i Dunajem; Vitalij Necitajlo, Ewolucja budownictwa m.ieszkalnego w latach władzy radzieckiej w Gluskivcjach na Podolu; Mirko Barjaktarović, Etnologia w Jugosławii. Komunikaty: Roman Korogodskij, Opisnja problemy i perspektywy (o starodawnym ośrodku ceramicznym pod Połtawą); Nina Surova, Oratorium·duma Michaiła Verikivs'kogo (oparte na motywach z najpiękniejszych pod względem melodycznym dum ukraińskich - "Płaczu niewolników", "Marusi z Bohuslawia" i in.); Petro Budivs'kij, Z obserwacji nad zasobami środków artystycznego wyrazu w pieśniach rodzinnych o życiu; Vasil Pivtoradni, Gdzie znajduje się zapis "Charkowskiego wesela" Archipa Teslenki? Ponadto warto tu odnotować szkic biograficzny pióra Ivana Batasana, Marii IScuk i Vasila Marko pl. Michajlo Stelmach a twórczość ludowa oraz krytyczną ocenę Polskiego Atlasu Etnograficznego Natalii Gavriluk. Nr 4. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Elza Kokare, Główne cechy rozwoju łotewskiej radzieckiej folklorystyki; Kalju Kanastin, Estońska sztuka ludowa; Dzaksabike Palvanijazova, Przyczynek do historii badań nad ludową sztuką karakalpacką. Studia, rozprawy: Mikoła Śumskij, Prasa a kultura duchowa jednostki w życiu; Olek sandr Pravdjuk, Integracja 7'Odzajów w folklorze pieśniowym. Komunikaty: Archip Daniljuk, Mikoła Śpak, Tradycyjne i nowe w budownictwie mieszkaniowym Bojków; Fedir Akimenko, Pieśni gniewu i protestu; Michajło Perlag, Hafty ludowe Zakarpacia; Julija Kocergan, Ludowe poetyczne obrazy w twórczości Dymitra Zaguły; Vasil Gorobec, Nazwy tkanin i ubioru w żródłach ukraińskich. Nr 5. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Artases Nazinjan, Armeńska radziecka folklorystyka; Tejmur Bunjatov, Arif Mustafajew, Rozwój badań etnograficznych w Azerbajdżanie; Ljudwig Cibirov, Etnografia w radzieckiej Osetynii. W 250-lecie urodzin Grigorija Skovorody: Michajło Gricaj, Zainteresowania folklorystyczne filozofa i poety; Mikoła Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiografii: G. S. Skovoroda; Epistolarny dokument z 1824 roku o Skovorodzie. List l. R. Martosa do V. J. Lomikovskogo (przygotowanie do druku, wstęp i komentarz L. Machnovca). Studia, rozprawy: Viktor TiScenko, Wybitny poeta ludowego bohatera (w 60-lecie urodzin Andrija Maliski); Andrij Bojcuk, Zagadnienia folkloru i etnografii na łamach gazety "Cernihovskij Listok" (1861-1863). Komunikaty: Stanislav Machajev, Sztuka filmowa i folklor; Łuka Kizja, Partyzancki Żywot. Twórczość, sposób życia; Ałła Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne elementy w akwarelach i obrazach literackich Hnata Chotkevyća; Volodimir Krekoten', Wybitny badacz piśmiennictwa i folkloru (pamięci filologa Varvari Adrianovoj-Peretc). Nr 6. Wielkie święto radzieckiej przyjaźni narodów (z okazji obchodów 50-lecia ZSRR). W związku niezłomnym: A. V. Licholat, Leninowska polityka narodowościowa i utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich; L K. Biłodid, Narodowo-kulturalne budownictwo w ZSRR w świetle uchwal 24 zjazdu KPZR; S. K. Kirilova, Sztuka zbliża narody; V. T. Zinic, Nacjonalizm i internacjonalizm w życiu mas pracujących Ukraińskiej SRR; K. V. Cistov, T. V. Stanjukovic, 50-lecie ZSRR i etnografia rosyjska; Ch. A. Farzalijev, L L Abbasov, Nauka o twórczości �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 255 i czasopism A. N. Kirejev, We wspólnej rodzinie. (Baszkirska folkloprzyjaźnią (rozdział poświęcony wypowiedziom przodowników i bohaterów pracy): M. M. Michailov, Mocniejsza od stali; F. V. Stesenko, Na rodzinnej ziemi podmoskiewskiej; K. A. Durdijev, Ukłon Syr-Darii Dnieprowi; L P. Samjakin, Wspaniały nasz Zwiqzek; V. S. Gutirja, Z miłościq w sercu. Pod słońcem radzieckiego herbu: O. J. Matvijenko, Rewolucyjne oraz robotnicze święta i obrzędowość; V. S. Petrenko, Dalsza pOpl"awa warunków bytowych chłopstwa kołchozowego Ukrainy w ósmej pięciolatce. Jubileuszowy Festiwal Sztuki Amatorskiej: T. P. Bułat, Pieśń przenosicielka idei internacjonalizmu; M. M. Pazjak, Repertuar pieśniowy zespołów chóralnych; A. E. Zukova, Motywy p1'zyjażni w filmic am.atorskim; R. P. Bernac'ka, Twórczość teatralna mistrzów ludowych; N. M. Gluchen'ka, Wytwory złotych rqk. LudOwej w Azerbajdżanie; rystyka w !JO-leciu). Złączeni Medard Na-rodna Tvorćist' ta Etnografija, Tarko 1973, nr 1-6. Nr l. Triumf idei leninowskich (artykuł wstępny). Studia, rozprawy: V. J. Kelembetova, Byt ludzi radzieckich w świetle uchwał 24 zjazdu KPZR i 24 zjazdu KP Ukrainy; Z. M. Gruzman, Piewca przyjażni bratnich narodów (o poecie ludowym Pawle Ticzynie); O. S. Najden, Elementy składowe treści i formy prac Marii Prijnwcenko; M. E. Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiograf E: G. S. Skovoroda (dokończenie rozprawy drukowanej w nr 5/72). Komunikaty: L. E. Kolos, Poezja o zrywie walecznym narodu (twórczość z okresu drugiej wojny światowej); P. O. Budivs'kij, Typowe tormy kompozycji pieśni rodzinnych o życiu; A. F. Budzan, Niewyczerpalne żródło tradycji artystycznych (o ukraińskiej ceramice ludowej); V. F. Ivanov, Intonacje z pieśni ludowych w utworach chóralnych D. S. Bortnjanskogo; V. B. Dancenko, Ukraińska szopka (o teatrze kukiełkowym). Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: P. P. Ochrimenko, Pieśni powszechne Słowian wschodnich; J. P. Prilipko, IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów (odbyte w Słowacji we wrześniu 1971 r.). W rubryce "Pamiątki kultury" uwagę zwraca artykuł O. L Deja, Odnaleziony rękopis.,Pieśni słowiańskich" Z. Dolęgi Chodakowskiego (tu m. in. o przygotowywaniu do druku zbioru: Ukrains'ki narodni pisni v zapisach Z. Dolengi Chodakovskogo; por. wstęp J. Maślanki [w:] Z. D. Chodakowski, Spiewy sławiańskie pod strzechą wiejskq zebrane, Warszawa 1973). Nr 2. Laureaci nagród państwowych Ukraiilskiej SRR (w dziedzinie twórczości literackiej i folklorystycznej). Studia, rozprawy: S. M. Muzicenko, Jubileuszowe wystawy twórczo.ki ludowej; A. P. Ponomariov, Dzisiejszy ślub robotników Donbasu; T. O. Nikolaeva, T. M. Zabannova, Osobliwości rozwoju odzieży ludowej Srodkowego Naddnieprza w okresie radzieckim; V. A. Malancuk, Byt Ukraińców w badaniach Volodimira Gnat juka; A. F. Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne zainteresowania Hnata Chotkevyca. Komunikaty: K. M. Cerpuchova, Boris Pidgoreckij i jego opracowania pieśni ludowych; V. K. Borisenko, Niektóre odrębności stroju iudowego Polaków na Podolu; O. M. Kravec', Południowo-zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. �:2::>6 Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZ(lsopism Nr 3. A. V. Orlov, Leninowskie podejście do poznania współczesnych problemłodzieży; O. A. Pravdjuk, Ukraińska folklorystyka muzyczna jako nauka; O. F. Kuven'ova, Postęp techniczny w gospodarstwie wiejskim i byt produkcyjny kołchoźników; G. P. Naumenko, Turystyka młodzieżowa jako przejaw życia spolecznego. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: A. 1. Ostasenko-Belej, Przyjaźń i zbliżenia kultur narodów-braci; L V. Chlanta, Motyw poszukiwania prawdy w bajkach Słowian wschodnich. Komunikaty: V. V. Avksent'eva, Temat przyjażni i braterstwa we współczesnym filmie ukraińskim; K. l. Matejko, Ubiór i nakrycia głowy ukraińskich chłopów do poczqtku XX w. (komunikat opracowany w związku z przygotowywaniem do druku regionalnego historyczno-etnograficznego Atlasu Ukrainy, Białorusi i Mołdawii. W pracy nie zaznaczono, czy zostały wykorzystane liczne źródła polskie dotyczące Ukrainy Zachodniej, a zwłaszcza Łemkowszczyzny, Rusi Karpackiej, Podola, Wołynia, Białorusi); M. M. Verkalec', Agatangel Krymskij i folklor Wschodu. Nr 4. Międzynarodowe forum uczonych (wypowiedź w związku z VII Międzynarodowym Kongresem Slawistów w Warszawie i IX Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago). Studia, rozprawy: V. K. Vasilenko, Utworzenie partii marksistowsko-leninowskiej (w 70 rocznicę II zjazdu RSDPR w Brukseli); M. M. Gordijcuk, Internacjonalistyczny patos ukraińskiej muzyki radzieckiej; T. V. Kosmina, Lokalne odrębności budownictwa i wnętrz mieszkalnych ludu w południowych powiatach Podola. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: V. A. Lirnicenko, Artystyczne środki serbskiej liryki ludowej; 1. F. Osljak, Folklorystyczna osnowa poematu "Vila posestra" I.esi Ukrainki. Komunikaty: T. 1. Soroka, Zycie rodzinne robotników Enakijewskich Zakladów Metalurgicznych; F. S. Petrjakova, Naczynia Jiguralne lwowskich hutników (o wyrobach szklanych wyobrażających swym kształtem figury zwierząt); V. A. Kaćkan, Nurt ludowo-poetyczny w pracach literacko-artystycznych M. l. Pavlika. Ponadto na uwagę zasługuje sprawozdanie M. M. Plisec'kogo z udziału w radzieckiej konferencji folklorystów w Tbilisi w 1972 r. pt. Problemy teorii jolkloru. Nr 5. Spe!nienie wskazań Lenina. Studia, rozprawy: O. L Dej, Zagadnienia jolklaru w świetle twierdzeń o nowym historycznym spol.eczeństwie narodziera dzieckim; V. S. Kondrat'ev, Metoda selektywna w badaniach etnosocjologicznych; N. K. Gavriljuk, Zasady kartografowania zjawisk kultury ludowej; .T. L Kusniruk, Legendy i podania a Mikole Sugaju. Przeciw burżuazyjnej ideologii: T. K. Kicko, Rasizm ideologia syjonizmu; V. E. Gusev, Pojęcie i treść Jolklory.:mm w wan(11,kach kapitalizmu i socjalizmu. Komunikaty: B. P. Kirdan, Slowo i czyn: A. P. Ponomariov, Ze spostrzeżeń nad wspólczesnym życiem rodzinnym robotników Donbasu; G. P. Nazarevs'kij, Wybitny dzialacz jolklorystyki radzieckiej (O. M. Listopadov); S. J. Grica, Narada muzykologów "Vilnius-73"; N. S. Śumada, Osiqgnięcia naukowe folklorystów Bułgarii. W dziale "Z pomocą twórczości amatorskiej" A. L Humeniuk pisze interesująco o terenowej i stacjonarnej metodzie zapisu tańców ludowych. Nr 6. Studia, rozprawy: Przyjaźń, praca, pokój; O. F. Kuven'ova, Obsluga codziennego życia mieszkańców i handlu na wsi; V. A. Ścerbak, Artystyczne osobliwości wspólczesnej majoliki kosowskiej (na Huculszczyźnie); I. P. Trufanov, O wwjerrmym stosunku socjologii i etnografii w krajach zagranicznych (mowa o nauce burżuazyjnej). Przeciw burżuazyjnej ideologii: V. J. Kclembetova, O niektórych kierunkach we wspólczesnej etnografii (głównie o strukturalizmie Lćvi-Straussa w antropologii kulturalnej krajów kapitalistycznych, stosowanym także m. in. przez nacjonalistyczne grupy emigracji ukraińskiej); N. M. Kapel'gorodska, Wbrew logice mów �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i cZClsopisnl zycia (problematyka nacjonalizmu i internacjonalizmu światowym). Komunikaty: 1. B. Piaskovs'kij, Folklor we współczesnym a 'lL'spólcześni filmie kompozytorzy ukraińscy. Medard Slovenski bljana Etnograf. Rocznik XXIII-XXIV, Slovenski etnografski Tarko muzej, Lju- 1972, ss. 153. W starannie redagowanym i wydawanym organie Muzeum Słoweńskiego w Lublianie publikowane są wyniki aktualnych prac badawczych pracowników muzeum : osób współpracujących. Ciekawą, godną polecenia jest rozprawa Gorazda Makarovica, Kaj je ljudska umetnost (Czym jest sztuka ludowa). Autor, krytycznie analizując dotychczasowe definicje sztuki ludowej, stwierdza, że sztuka ludowa nie może być ujmowana jako kategoria artystyczna, uniwersalna, niezależna w czasie i przestrzeni, lecz musi być definiowana jako działalność strukturalnie związana z życiem ludzi. Kolejny artykuł: Anka Novak, Poslikano pohiśtvo w Dolini (Malowane meble z Doliny), jest interesującym studium nad rozwojem i historycznym uwarunkowaniem ludowego malarstwa na sprzętach w rejonie Gorenjsko. W regionie tym, w ludowej architekturze, jako budulca używano specjalnego zielonego kamienia. Cene Avguśtin w swym opracowaniu: Ze leni kamen w gorenjski architekturi (Zielony kamień w architekturze Gorenjska) analizuje wpływ tego typu surowca na poszczególne formy budownictwa, począwszy od budynkó\v wzniesionych w XVI wieku. :Ylarija Makarovic w artykule Narodna nosa (Strój ludowy) definiuje kategorie stroju ludowego Słowenii i ustala ich charakterystykę formalną dla poszczególnych regionów. W omawianym zeszycie znaleźć można nadto artykuł Angelos Bas, Obiranje ~melja na kmećkih posestvih v Savinjski doHni (Zbieranie chmielu w gospodar3twach chłopskich w dolinie Sawinii) oraz obok działu recenzji i materiałów także bibliografię zawartości "Slovenskego Etnografa" (nr I - XXII). Andrzej Jahrbuch des l\Juseums fur Volkerkunde zu Leipzig., Band Brencz XXVII, Akademie- -Verlag. Berlin 1970. Tom otwiera i N. N. Ceboksarova z Moskwy (Ein halbes poświęcony historii półwiecza etnografii :-adzieckiej. Kształtowanie się etnografii, od jej naukowych początków do powstania ..szkoły radzieckiej", autorzy omówili w następujących rozdziałach: etnogeneza ; historia etniczna, geografia etniczna, socjologia etniczna, historia kultury i his- Jah rhundert l, - Llld, t. 39 artykuł sowjetische A. 1. Perśica Ethnographie) �258 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism toria społeczeństwa pierwotnego. Praca zaopatrzona jest wobszerne przypisy bibliograficzne zawierające wykaz podstawowej literatury z poszczególnych dziedzin omawianych w pracy. W kolejnym artykule (Zu einigen Problemem der Geschichte der Naga) Werner Hartwig omawia problemy przeszłości i teraźniejszości ludu Naga z pogranicza indyjsko-burmańskiego. Autor zwraca uwagę na szybki proces konsolidacji tego ludu, który l grudnia 1963 roku został proklamowany szesnastym stanem Unii Indyjskiej. Problematyce azjatyckiej poświęcone są jeszcze dwa artykuły. Erika Taube pisze o wierzeniach związanych z matką i dzieckiem u zachodnio-mongolskich Tuwińców, (Mutter und Kind im Brauchtum der Tuwiner der Westmongolei). Kristina Lange w artykule o święcie Maidari w iwolgińskim klasztorze (Maidari-Fest im Ivolginsker Kloster I) opisuje buddyjskie święto, które odbywa się w drugim letnim miesiącu w klasztorze buddyjskim w Burjackiej ASSR. Trzy kolejne artykuły traktują o plastyce Oceanii. Georg Holtker powraca jeszcze raz do omawianego juź w tomie XXIV problemu motywu matki i dziecka oraz wyobrażeń pokrewnych w rzeźbie w drewnie na Nowej Gwinei (Abermals: Mutter-Kind-Motiv Carl Laufer und verwandte Vorstellungen in der Holzplastik Neuguineas). o uroczystości maski u Mali-Baining (Die Mandas-Maskenfeier der Mali-Baining) omawia wszelkie aspekty związanego z inicjacją święta u podgrupy ludu Baining-Mali, zamieszkującej wnętrze półwyspu Gazelle na melanezyjskiej Nowej Brytanii. Frank Tiesler w artykule o tarczach z taśmą nośną z Nowej Gwinei (Tragbandschilde aus dem Hatzfeldhaften-Gebiet und dem Hinterland der Berlinhafen-Kuste, Nard-Neuguinea) przeprowadza wnikliwą analizę kilkudziesięciu tarcz znajdujących się w różnych muzeach świata i dochodzi do wniosku, że tarcze te są elementem historycznie wcześniejszej warstwy kulturowej, który przetrwał późniejsze wędrówki i nawarstwienia kulturowe. Na materiale muzealnym oparty jest również artykuł Hansa Joachima Paproth'a o niektórych obiektach związanych z kultem niedźwiedzia w Etnologicznym Muzeum \\' Lipsku (Uber einige Biirenkultobjekte des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig). W artykule w sprawie instytucji wyższego urzędnika do spraw nawadniania w Buleleng w półn. Bali (Zur Institution des obersten Bewiisserungsbeamten in BulelengNord-Bali) Heinz Stingl omawia specyficzną formę "spółek wodnych", które przetrwały na Bali przez okres holenderskich bezpośrednich rządów kolonialnych. Problematyce afrykanistycznej poświęcone są dwa artykuły: Hansa-Georga Schinkel'a dotyczący prawa pasienia i pojenia u nomadów wschodniej i południowo-wschodniej Afryki (Bemerkungen zum Triinkund Weiderecht der Nomaden Ost- und Nordostafrikas) oraz Petera Gobel'a o mosiężnych wyrobach kowalskich z Nupe w Muzeum Etnologicznym w Lipsku (Gelbschmiedearbeiten der Nupe im Museums fur w artykule Volkerkunde zu Leipzig). Dalsze dwa artykuły poświęcone są problematyce europejskiej. Są to: Saulvedisa Cimermanisa z Rygi o zaporach rybackich w Vidzeme i Letgale (Łotewska SSR) w końcu XIX i na początku XX wieku (Fischsperren in Vidzeme und Latgale (Lettische SSR) am Ende des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts) oraz Waltera Bottgera o współczesnej sytuacji wsi Suchodol w okręgu Burgas w Bułgarii (Zur gegenwiirtigen Situation des Dorfes Suchodol, Bezirk Burgas, V. R. Bulgarien). W końcu krótki artykuł Hansa Grimma poświęcony jest problematyce antropologicznej, omawia mianowicie czaszkę mumii typu Palta cal o z Peru (Ein Mumienschiidel vom Paltacalo-Typus aus Peru). Marek Gawęcki �Recenzje, przeg!qdy Jahrbuch des Museums fur wydawnictw Volkerkunde i 259 czasopism Band XX'VIII, Akademie- zu Leipzig., -Verlag. Berlin 1972. Niniejszy tom zawiera materiały z Konferencji Etnograficznej poświęconej setnej rocznicy urodzin W. L Lenina, która odbyła się w Muzeum fur Volkerkunde w Lipsku w dniach l i 2 kwietnia 1970 roku. Konferencja ta odbyła się pod hasłem: "Znaczenie leninowskiej nauki dla ruchów narodowo-wyzwoleńczych Azji i Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych organów władzy". Jako pierwszy zamieszczono artykuł Klausa Timma: Leninizm, narodowy ruch wyzwoleńczy i badania etnograficzne (Leninismus, nationale Befreiungsbewegung und ethnographische Forschung). Kolejna pozycja to krótki komunikat Juliana V. BromIeja: W. 1. Lenin i etnografia (W. l. Lenin und Ethnographie). Ditrich Treide w artykule: W sprawie współodpowiedzialności etnografii za dyskusję z koncepcjami neokolonialnymi (Zur Mitverantwortung der Ethnographie fiir die Auseinandersetzl/.ng mit neokolonialis- ostro polemizuje z burżuazyjnymi koncepcjami nowej "społecznej strategii rozwoju" byłych krajów kolonialnych, którą reprezentuje m. in. R. F. Bernhardt. Następny artykuł traktujący o problemach teoretycznych, to praca Gunthera Guhr: Ekonomiczne formacje społeczne jako podstawa marksistowskiego pojmowania strutkury w etnografii (Die okonomische Gesellschaftsformation als Grundlage der marxistischen ethnographischen Struktur auffasung). Autor zajmuje się w nim procesem przejścia od społeczeństwa plemiennego do państwowego. T. A. Zdanko w artykułe: Rozgraniczenie narodowościowe w Azji Środkowej w aspekcie etnograficznym (Die nationale Abgrenzung in Mittelasien unter dem Aspekt der ethnographischen Wissenschaft) omawia pozytywne skutki leninowskiej polityki narodowościowej realizowanej w stosunku do ludów radzieckiej Azji Środkowej. Szereg kolejnych artykułów traktuje o problematyce azjatyckiej: G. E. Markov: Dynamika organizacji społecznej u nomadów azjatyckich (Die Dynamik der gesellschaftlichen Organisation bei den Nomaden Asiens); Wolfgang Konig: Tradycyjny aparat władzy u Kazachów. Zmiana kolonialna - przebudowa socjalistyczna (Die traditionalle Machtapparat der Kasachen. Kolonialer Wandel-sozialistische Umgestaltung); Ilja S. Gurvic z Moskwy: Rozwój Rad u ludów północy (Die Entwicklung der Sowjets bei den Valkern des Nordens); Kristin Lange: Pozycja ostatniego Dalai-Lamy podczas aneksji Tybetu przez Chiny (Die Position des letzten Dalai-Lama wiihrend des Anschlusses Tibets an die Volksrepublik China); Lidia Icke-Schwalbe: Społeczno-polityczna rola głównego wodza u grup Adivasi w centralnej Indii w procesie industrializacji (Sozial-politische Rolle der Oberhiiupter bei Adivasi-Gruppen in Zentralindien im Prozess der lndustrialisierung); Werner Hartwig: Znaczenie tradycyjnych organów władzy w walce o tworzenie i umocnienie indyjskiego stanu Nagaland (Die Bedeutung der traditionellen Machtorgane fur toschen Konzeptionen) den Kampf um die Schaffung oraz Hans-Dieter Kubitscheck: w Azji Południowo-Wschodniej und Festigung Mniejszości (Nationale des indischen narodowe Unionsstaates i polityka Minderheiten und Nagaland) narodowościowa Nationalitiitenpolitik in Siidostasien). Kilka Tę grupę władzy w Aulad Ali arabischen kolejnych artykułów poświęconych jest zagadnieniom afrykanistycznym. tematyczną otwiera praca Lothara Steina: Zmiana tradycyjnego organu świecie arabskim ze szczególnym uwzględnieniem stosunków u Beduinów w Arabskiej Republice Egiptu (Wandel traditioneller Machtorgane im Raum Aulad AI.i-Beduinen Klaus Timm unter besonderer in der Arabischen w artykule: Tradycyjna Berucksichtigung Republik ideologia der Verhiiltnisse bei den Również o Egipcie pisze i autorytety religijne w Egipcie Agypten). �260 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (Traditionelle Ideologie und religiose AutoritCiten in A:gypten). Irmgard Sellnow pisze o instytucji wodzostwa w Ghanie, analizując zmiany jakie zaszły w trzech okresach, a mianowicie od początków kolonizacji do roku 1901, od roku 1901 do 1957, tj. do uzyskania niepodległości, oraz w okresie niepodległości. Tytuł tego artykułu brzmi: Wódz między tradycją, przystosowaniem a polityką. Przyczynek do historii tradycyjnych organów władzy w Ghanie (HCiuptlinge zwischen Tradition, Anpassung und Politik. Ein Beitrag zur Geschichte traditioneller Machtorgane in Podobnym problemem zajmuje się Thea Biittner w artykule: Polityczna i społeczna pozycja feudalnej lub semi-feudalnej arystokracji w walce ludów Afryki o postęp narodowy i społeczny (na przykładzie Ugandy) (Zur politischen und sozialen Stellung der feudalen bzw. semi-feudalen Aristokratie im Kampf der Ghana). Volker Afrikas um den nationalen und sozialen Fortschritt (vorwiegend am Beispiel Kolejne artykuły afrykanistyczne, to: Helmuta Mardek'a o miejscu sił tradycyjnych w konstytucyjno-prawnym mechanizmie państwowym niepodległych państw afrykańskich. Analiza ghańskiego rozwoju (Der Platz der traditionellen KrCifte im verfasungsrechtichen Herschaftsmechanismus unabhCingiger afrikanischen Staaten. Eine Analyse der ghanesischen Entwicklung); Horsta Stóber'a o stosunku między tradycyjnymi organami władzy a procesem etnicznej i klasowej konsolidacji w Afryce (Zum Verhiiltnis zwischen traditionellen Machtorgannen und den Prozessen der ethnischen und klassenmCissigen Konsolidierung in Afrika); Marianne FriedHinder w sprawie przezwyciężenia plemiennych tendencji partykularnych w Gwinei - ze szczególnym uwzględnieniem polityki językowej (Zur Frage Ugandas». der derer Uberwindung stammespartikularistischer Beriicksichtigung przywódcze i ruchy sunków w Tanzanii der Tendenzen Sprachenpolitik); narodowo-wyzwoleńcze (Traditionelle in Guinea - unter Jiirgena Herzoga: Tradycyjne ze szczególnym uwzględnieniem FuhrungskrCifte und nationale beson- siły sto- Befreiungsbewe- oraz Wolfganga Liedtkego o znaczeniu badań nad procesami społeczno-ekonomicznymi w dużych osadach' wiejskich w Afryce (Die Bedeutung des Studiums sozialokonomischer gung unter besonderer Processe in Liindlichen Berucksichtigung Grossiedlungen der Verhiiltnisse in Tanzania) in Afrika). Pięć kolejnych artykułów poświęcono problemom amerykanistycznym. Julia Petrova-Averkeva z Moskwy pisze o roli wodza plemiennego w warunkach kolonizacji Ameryki Północnej (Uber die Rolle der StummeshCiuptlinge unter den Bedingung der Kolonisierung Nordamerikas). Następne artykuły: Lothar Drager: Zmiany w systemie wodzów plemiennych u centralnych Algonkinów w warunkach polityki Stanów Zjednoczonych w stosunku do Indian (Wandlungen im System der Stammeshiiuptlinge bei der Zentral-Algonkin unter den Bedingung der US-ameri- Rolf Krusche: Ugrupowanie społeczne i autorytet polityczny u plemion w centralnym terytorium Plains i ich zmiany historyczne (Sozia!e Gruppierung und politische AutoritCit bei indianischen StCimmen im ZentralPlains-Gebiet und ihr historischer Wandel); Ursula Schlenther: Zmiany w kulturze wiejskiej na terytoriach andyjskich, ze szczególnym uwzględnieniem organów władzy (Wandel der Dorfskultur in den Andengebieten unter besonderer Berucksichtigung der Machtorgane). Problematykę amerykanistyczną niniejszego tomu zamyka artykuł Lajosa Bogiara z Budapesztu: Wódz i czarownik u Indian Piaroa z Wenezueli (Hiiuptling und Medizinmann bei den Piaroa-Indianern (Venezuela». Dwa ostatnie artykuły tomu XXVIII poświęcone są zagadnieniom australijskim. Są to mianowicie: Fredericka G. G. Rose: Etnografia w służbie zachodnioniemieckiego neokolonializmu. Przykład australijski (Ethnographie im Dienst des westdeutschen Neokolonialismus: Ein australisches Beispiel) oraz Helmuta Reim: kanischen Indianerpolitik); �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 261 i czasopism W sprawie klasowej sytuacji i ruchu "Land Rights" pierwotnych mieszkańców północnej i północno-zachodniej Australii (Zur Klassensituation und zur Land RightsBewegung der Ureinwohner Nord- und Nordwest-Australiens). Marek bsterreichische 1973, z. 1-4, 5S. Zeitschrift fur Volkskunde. (Nowa seria) Gawęcki t. 27 (76), Wiedeń 356. Zeszyt pierwszy: 70 Jahre. Eine Bibliographie seiner Kriss 70 lat. Bibliografia jego publikacji od 1926 do 1972); L Baumer, Der Wissenschaftscharakter der Volkskunde, insbesondere der Religosen Volkskunde (Naukowość etnografii, a w szczególności etnografii religii); H. Haid, Brauchtum im btztal und die Verordnungen in den Jahren 1739-1836 (Zwyczaje w Otztal i zarządzenia w latach 1739-1836); K. Bayr, Das Wenden im Raume Gmunden, Oberosterreich (Obracanie w okolicy Gmunden, Górna Austria), chodzi tu o ludowy sposób leczenia przez obracanie chorego; L. Kretzenbacher, Ein Monchs-Flugblatt vom Athos 1971 (Zakonnicza ulotka z góry Athos Veroffentlichungen L. Schmidt, von Rudolf Kriss 1926 bis 1972 (Rudolf 1971). Zeszyt drugi: K. Ilg, Tracht und Mode an zwei grossen Zeitwenden. Am Ende und heute (Strój i moda na przełomie dwóch wielkich epok: końca średniowiecza i dziś); L. Schuller, Zur "Volkskunde des Fahrrades" (Z etnografii roweru); J. G. Haditsch, Die mineralogische Zusammensetzung des "Blutsteins" vom Grimming (Steiermark). Ein Beitrag zur steirischen Volksmedizin (Mineralogiczna struktura "krwawego kamienia" z Grimming Steiermark. Przyczynek do styryjskiej medycyny ludowej); R. Pittioni, Nachtrag zur Tiroler Gasthausarchaologie (Uzupełnienie do tyrolskiej archeologii dotyczącej karczmarstwa). Zeszyt trzeci: H. P. Fielhauer, "Maulgabe" und "Mahlgemeinschatt". Darstellung und Deutung eines Brauches am Beispiel Niederostereich ("Gębowa" ofiara i "wspólnota biesiadna". Opis i znaczenie jednego zwyczaju na przykładzie Dolnej Austrii); l. B. Graefe, Brettlrutschen. Ein Kinderspiel am Neusiedlersee (Ślizganie się na desce. Zabawa dziecięca z Neusiedlersee); W. Mieder, Das Sprichwort in den Dorfund Kalendergeschichten von Ludwig Anzengruber (Przysłowie w wiejskich i kalendarzowych historiach wg. Ludwika Anzengrubera). Zeszyt czwarty: K. Teply, Die Herkunft der Wiener Annahand-Reliquie (pochodzenie wiedeńskiej relikwi ręki Anny); H. Hochenegg, Das Zauberbuchlein eines Oberinntaler Bauern aus dem Beginn des 20. Jahrhunderts (Czarodziejska książeczka chłopa z terenu górnego lnnu z początku dwudziestego wieku); S. Balint, Die Verehrung des Hl. Johannes des Evangelisten im alten Ungarn (Kult św. Jana ewangelisty w dawnych Węgrzech); K. D. Sievers, Volkskundliche und kuUurgeschichtliche des MittelaUers Museen in Danemark. Museen anhand Eine DarsteHung ausgewiihlter Beispiele von Sammlungen und Aktivitaten diinischcr (Etnograficzne i historyczno-kulturowe muduńskich muzeów na podstawie wybranych zea w Danii. Opis zbiorów i aktywów przykładów). W etnografii austriackij pojawiło się nowe określenie, a mianowicie etnografia roweru. Kolejny to przykład, obok etnografii samochodu, czy etnografii religii, �262 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism poszukiwań metodologicznych w przedmiocie traktowania tej dyscypliny jako zbioru różnych elementów kulturowych. Autorka nowego terminu wyróżnia w etnografii roweru takie zagadnienia, jak: upowszechnianie się roweru, rola roweru w życiu codziennym, rowerowe maskotki, nazewnictwo - zwroty i humor, patron i wota oraz rola roweru w zabawie i sporcie. Ich analizę wspiera Schuller bogatym materiałem ilustracyjnym. Walerian Sobisiak Zeitschrift fur Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde und der Berliner Gesellschaft flir Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Braunschweig, t. 95: 1970, zeszyt 1-2, ss. 316. Przegląd artykułów rozpocznijmy od publikacji o charakterze amerykanistycznym. J. Spinner (Gehauftes Vorkommen von Taurodontismus in prahistorischen und rezenten Populationen in Nord und Mittelchile. Versuch eines palaodontolo- analizuje uzębienie naj starszych populacji na terenie prekolumbijskiej Ameryki Południowej w celu ustalenia składu antropologicznego pierwszej fali osadniczej, która z obszarów azjatyckich dotarła na kontynent amerykański. R. Campa Soler z Urugwaju (Vicus-Pabur, Aportes al conocimiento de un nuevo complejo cultural de data precolombina) charakteryzuje cechy stylistyczne i morfologiczne nowej kultury archeologicznej z terenu północnego Peru o nazwie Vicus-Pabur z okresu 600-800 r. p.n.e. Argentyński archeolog D. E. Ibarra-Grasso (La escritura precolombina de los antiguos Mochicas sobre pallares o porotos) charakteryzuje naj starsze zabytki pisma hieroglificznego w Nowym 8wiecie, datowane na okres sprzed 1000 i więcej lat od czasów panowania Inków w Peru. D. Dlitting (On the Inscription and Iconography of Kuna-Lacancha Lintel 1) analizuje hieroglify Majów z jednej ze stel odkrytych w r. 1956. H. Rammow (Analyse einer Verwandtschaftsierminologie vom Iroquois-Typ) zajęła się terminologią pokrewieństwa, porównując zc sobą materiał z Nowej Gwinei z modelem stosunków pokrewieństwa wypracowanym w oparciu o dane pochodzące od Irokezów. U. Wiesemann (Purification among the Kaingang-Indians today) przeprowadziwszy w roku 1967 badania nad grupą Indian brazylijskich Kaingang dzieli się swymi obserwacjami na temat obrzędu oczyszczenia magicznego, w którym brała udział. Badacz szwajcarski R. Fuerst (Une civilisation du palmier) ukazuje na tle porównawczym rolę palmy w kulturze materialnej i życiu ekonomicznym brazylijskich Indian Xikrin ze stanu Para. Interesujące rozważania na temat losu Indian brazylijskich Amazonii zawarte zostały w artykule E. Galvao (Indians and Whites in the Brazilian Amazon), w którym autor zwrócił uwagę na takie zjawiska, jak: detrybalizacja, akulturacja, marginalizacja i depopulacja tubylczej ludności tego regionu. J. R. Carrasco Hermoza w oparciu o badania terenowe i trudno dostępną literaturę misyjną opracował zarys etnografii Indian Machiguenga z Peru (La tribu Machiguenga: algunos aspectos de S1/ cultural. Z pogranicza amerykanistyki i afrykanistyki pochodzi artykuł A. Pollak-Eltz (Der Egung1inkult der Yoruba in Afrika und in Amerika), w którym autorka pogischen Beitrages zu einer Rassengeschichte der Erstbesiedlung Amerikas) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 263 i czasopism równuje formy czci przodków na terenie Nigerii z obrzędami i kultami synkretycznymi, popularnymi wśród murzyńskiej ludności Brazylii. W artykule zmarłej w r. 1965 H. Plazikowsky-Brauner (Die Schinascha in WestAthiopien) znajdujemy informacje dotyczące jednego z najmniej dotąd poznanych ludów zachodniej Etiopii, zebrane przez autorkę w latach 20- i 3U-tych XX w. Dwa artykuły poświęcone zostały problematyce nowogwinejskiej: E. Schlesier (Die Begriffe "Papua" und "Melanesier" in den anthropologischen Untersuchungen) zastanawia się nad dziejami terminów: Papuas i Melanezyjczyk, ich zakresami oraz przydatnością w świetle współczesnych ustaleń językoznawczych, antropologicznych i etnograficznych; L Schwidetzky (Papua und Melanesier nach anthropologischen Dntersuchungen) kontynuuje te rozważania i uzupełnia ustalenia poprzedniego autora. "IN omawianym tomie znajdujemy również dwie rozprawy, których tematyka zainteresować może każdego etnografa. Pierwsza z nich, to artykuł Hansa Fischera (Vólkerkunde: Ein Bi/d der Nachbarn), który opracował rezultaty ankiety mającej wykazać stopień znajomości problematyki etnograficznej w środowisku przedstawicieli pokrewnych nauk, takich jak socjologia, politologia, geografia, ekonomia itp. Pytania dotyczyły samego przedmiotu etnografii powszechnej (Volkerkunde), jej miejsca w strukturze nauk społecznych, zainteresowań terytorialnych i problemowych. Autor słusznie zauważył, iż znajomość istoty badań etnograficznych w środowisku tych ludzi, którzy często decydują o rozwoju naszej dyscypliny, funduszach, jej potrzebach itp., jest niezbędna, aby móc przeciwdziałać mylnym sądom i podnosić faktyczną rangę badań etnograficznych. Przypuszczać można, iż przeniesienie doświadczeń proL Fischera na nasz grunt byłoby również pożyteczne, a wyniki podobnej ankiety dałyby środowisku etnograficznemu wiele do myślenia. Cennym przyczynkiem do dziejów europejskiej myśli etnograficznej jest wnikliwe studium tego samego autora poświęcone analizie najwcześniejszych określeń ..nauki o kulturze" (Vólkerkunde, Ethnographie, Ethnologie. Kritische kontrolle der jriihesten Belege). Autorowi udaje się ustalić pochodzenie nazwy "Volkerkunde", kt{lra pO\\istała na terenie północnych Niemiec w latach 7U-tych XVIII w.; dokonuje także przeglądu dotychczasowych poglądów na temat pochodzenia nazwy "etnograia". wreszcie ukazuje w jaki sposób doszło do narodzin terminu "etnologia", który początkowo (1787-1839) przyjął się tylko we Francji, a następnie w XIX w. rozprzestrzenił się także na inne kraje Europy. Wnioski i stwierdzenia zawarte w tym artykule z pewnością okazać się mogą przydatne dla rozważań nad naj dawniejszymi polskimi określeniami etnografii i ich związkami z nauką zachodnioeuropejską. Aleksander Posern-Zieliński Zeitsch rift fiir Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde clnd der Berliner Gesellsehaft fUr Anthropologie, Ethnologie uncI Urgeschichte, Braunschweig, t. 96: 1971, zeszyt 1-2, ss. 316. Dwa artykuły Foundation 'Z\':. poruszają Sacrifice Motif ofiar zakładzino\\'ych problematykę in Legend, etnografii Folksong, Europy: Game P. G. Brewster (The analizuje ślady głównie bałkańskim, and Dance) w folklorze południo\voeuropejskim, �Recenzje, a G. Nagy (Die Arbeitsphasen der Orossen Ungarischen przeglądy wydawnictw der herkommlichen Tiefebene auf der Puszta i c.:usopism im mittleren Te!, przedstawia trasiew, ilustrując artykuł zdję- Feldbestellung von Vdscirhely) dycyjne fazy takich czynności rolniczych, jak: orka, ciami i schematami. Etnografii Azji dotyczy artykuł M. Hermannsa (Die Weltanschaung der alttibetanischen Hirtennomaden), który zawiera rozważania na temat światopoglądowych treści zawartych w mitach i wierzeniach o świecie nadprzyrodzonym. Zagadnienia afrykanistyczne omawiają: T. O. Beidelman (Nine Kaguru Tales), który publikuje folklorystyczne teksty bantuskiego ludu Kaguru z Tanzanii; S. Paul (Afrikanische Fangsteinchenspiele), zestawia różnorodne formy dziecięcej gry w kamyki; de Jager E. J. (Contemporary African Art in South Africa), prezentujący współczesnych artystów murzyńskich z Południowej Afryki i ich twórczość oraz D. Soen i P. de Comarmond (Modern Co-operation and the Male Mutual Help Associations in the Land Of Basso., South Cameroon), którzy w oparciu o badania terenowe analizują sposoby i możliwości wykorzystania tradycyjnych form pomocy wzajemnej do rozwoju ruchu spółdzielczego. Najwięcej miejsca poświęcono problematyce amerykanistycznej. S. Askin-Edgar (Die heiligen Pfeile der Cheyennes und ihr Hilter; Die Cheyennes und der letzte w dwóch artykułach zwróciła uwagę na przeżytki dawnych wierzeń Szejenów zamieszkujących Oklahomę (USA) oraz na rolę ostatnich szamanów w podtrzymywaniu tradycji plemiennej, J. Ch. Spahni (Lieux de ca/te precolombines et actuels du Departement de Puna, Perau) ukazuje, w jaki sposób ruiny prekolumbijskich świątyń są obecnie wykorzystywane przez kiczuańskich wieśniaków - jako miejsca ofiar i magicznych zabiegów. T. Hartmann (Zar botanischen Nomenklatur der Bororo-Indianer) zajęła się botaniczną taksonomią Indian Bororo z brazylijskiego stanu Mato Grosso, natomiast J. Riester (1Vledizinmiinner und Zauberer der Chiquitano-Indianer) poświęcił swój artykuł, oparty o badania terenowe z lat 1963-1965, indiańskim szamanom i znachorom ze wschodniej Boliwii. Znany amerykanista węgierski L. Boglar (Zur kulturgeschichtlichen Stellung der Nambikuara-Indianer) na przykładzie przebadanego przez siebie plemienia brazylijskiego zastanawia się nad definicją "grup marginalnych". prowadzących zbierackołowiecki półkoczowniczy tryb życia. Interesujący przyczynek opublikował R. Wagner (Albert von Thinws: Die harmonikale Symbolik des Alterthums. Ein seit 100 Jahren vergessenes Werk), który omówi! dzieło XIX-wiecznego badacza starożytności, koncentrując się na jego wkładzie do współczesnej filozofii, historii kultury i religioznawstwa. Podobnie jak w tomie poprzednim, również i w tym na specjalną uwagę zasługuje wypowiedż prof. Hansa Fischera z hamburskiego Muzeum Etnograficzno-Archeologicznego. W artykule Argumente zur Wissenschaftsgeschichte zajął się on bardzo aktualnym - również dla nas - problemem właściwego nauczania historii etnografii. Stwierdzi! jednocześnie. iż wykładowcy spotykają się z niechęcią studentów wobec konieczności przyswajania tej tematyki. U podstaw tych "oporów" znajdują się: bezrefleksyjna negacja emocjonalna wszystkiego tego co "historyczne". nieufność do metodologii humanistyki połączona z fascynacją metodami typowymi dla nauk ścisłych, zwrot od relatywizmu metodologicznego do podstawy poszukującej jedynej. słusznej i właściwej \\7 każdej sytuacji teorii, wreszcie przekonanie. iż obciążanie własnych umysłów balastem nieaktualnych teorii tłumi oryginalność spojrzenia. Dalej autor formułuje argumenty na rzecz obrony historii etnografii i etnograficznych orientacji teoretycznych. Znajomość idei powstałych w przeszłości. ktilre w różnych postaciach egzystują nadal w dziełach naukowych. jest według Hiiter der heilligen Pfeile) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 265 czasol~ism Fischera niezbędna do zrozumienia rzeczywistości. Bez tej wiedzy stwierdza dalej Fischer - nie tylko nie można zrozumieć klasycznych tekstów, ale także jest ona potrzebna dla lektur współczesnych. \V przeciwnym wypadku możemy się narazić na niezrozumienie szeregu podstawowych pojęć, terminów czy koncepcji. Od;'ębnym zagadnieniem jest według autora artykułu konieczność częstego sięgania do prac klasyków, gdyż w nich znajdują się liczne niewykorzystane idee i pomysły, które dla współczesnych badaczy mogą się stać cenną inspiracją naukową. Artykuł zainteresuje z pewnością nie tylko dydaktyków, ale wszystkich tych, którym bliskie ~ą problemy historii etnografi i metodologii. Aleksander Zeitschrift Volkskunde. gart. fur Halbjahrsschrift 1971; R. 68, z. 1 - Volkskunde. R. 67, z. 1 i 2 - Posern-Zieliński der Deutschen Gesellschaft fur 1972, R. 69, z. 1 i 2 - 1973. Stutt- Zeszyt 1/71. G. Lutz, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsunseres Faches (Etnografia i antropologia kulturalna. Problem miejsca naszej dyscypliny); I. M. Greverus, Kulturanthropologie und Kulturethologie. "Wende zur Lebenswelt" und "Wende zur Natur" (Antropologia kulturalna i etologia kulturalna. "Zwrot do życia w świecie" i "zwrot do natury"); U. Jeggle, Beharrunq ()der Wandel? Fragen an eine kulturanthropologish ausgerichtete Ethnologie (Stałość albo zmiana? Problem antropologiczno-kulturowego ukierunkowania etnologii); I....Pretzell, Das volkskundliche Museum als Schau populiirer Leistungen (Etnograficzne muzeum jako pokaz powszechnych osiągnięć); K. S. Kramer, Zur Problematik bestimmung i:istoTischeT Volkkunde. Einige BemeTkungen ZUT HeTmann BausingeTs gleichnamigen im "Abschied vom Volksleben" (Z problematyki etnografii historycznej. Pewne spostrzeżenia do przenośnego określenia użytego przez Hermana Bausingera '." pracy "Pożegnanie z życiem ludowym"); Z. Rudy, StTukturelle Beachtungen zu d<'n Ehe- und Familienverhiiltnissen im Kaukasus (Strukturalne obserwacje rodziny i stosunków rodzinnych na Kaukazie); J. Vafeka, Das 1Jolkst'iimliche Bauwesen im Volkskundlichen Atlas der CSSR (Ludowe budownictwo w atlasie etnograficzr~ym Czechosłowacji). Zeszyt 2/71. M. Scharfe, KontrakultuTale Aspekte in del' empirischen Religionsforschung. ObeTlegungen zum Problem des religiosen Separatismus (Przeciwkulturowe aspekty w empirycznych badaniach nad religią. Rozważania nad problemem religijnego separatyzmu); V. Karbusicky, Die Instrumentalisierung des Menschen in Soldatenlied (Instrumentalizacja człowieka w żołnierskiej piosence); D. Kramer, Aufsatz Probleme del' gesellschaftlichen curopiiischen. Ethnologie. Zur und beruflichen Diskussion um Praxis "Wern in del' Kultw'soziologie niitzt und (Problemy etnologii. Z dy- Volkskunde?" społecznej i zawodowej praktyki w socjologii kultury i europejskiej skusji "Komu przyda się etnografia?"; G. Lutz, Riickfall oder Methode? Bemerkungen zu einern leidigen Thema (Powrót albo metoda? Spostrzeżenia do przykrego tematu); U. Jeggle, Weitere BemeTkungen zu einem offenen Thema (Dalsze spostrzeżenia otwartego tematu). �21)(; Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism Zeszyt 1/72. L. Kriss-Rettenbeck, Was ist Volkskunst? (Co to jest sztuka ludowa); D. Kramer, "Kreativitiit in der "Volkskultur" (Tworzenie w kulturze ludowej); U. Jeggle, Fremdheit und Initiative. Verbemerkungen zu einer Variante des soziokultureUen Wandels (Obcość i inicjatywa. Wstępne uwagi wariantu socjokulturowej zmiany); H. Plath, Elendswohnungen in der Altstadt Hannover um 1933 (Nędzne mieszkania na starym mieście Hanoweru około 1933 r.); G. Wiegelmann, Neuere Beitriige ;cur historischen und ethnologischen Nahrungsforschung (Nowe przyczynki historycznych i etnologicznych badań nad pożywieniem). Zawartość drugiego zeszytu pominięto z braku egzemplarza. Zeszyt 1/73. H. M. Artus, Kultur aIs System (Kultura jako system); G. Lutz, Johann Ernst Fabri und die Anfiinge der Volkstorschung im ausgehenden 18. Jahr- (Jan Ernest Fabri, pierwociny badań ludoznawczych na początku osiemnastego wieku); E. Klusen, Heinrich Heine und der Volkston (Henryk Heine i ludowa melodia); E. Moser-Rath, Gedanken zur historischen Erziihlforschung (Pomysły dotyczące historycznych badań nad opowiadaniami). Zeszyt 2/73. D. R. Moser, Werte-Fakten-Symbolik und normative Kultur. Zum Beispiel: Die "Freiheitskerze" (Wartość-fakt y-symbolika i kultura normatywna. Na przykład "świeca wolności"); R. Schenda, Volksmedizin - was ist das heute? (Co to jest dzisiejsza medycyna ludowa?); E. Rudolph, Der erste Weltkrieg und die weisse hundert Gemse. Zur Frage weisser Wildtiere aIs Verkorperung des Artgeistes der Gattung Pierwsza wojna światowa i biała kozica. W sprawie białych dzikich zwierząt będących ucieleśnieniem zwyczajowego ducha gatunku); W. Gseie, Normannisches Fachwerk (Normancka fachówka); D. R. Moser, Christus aIs "Aufhocker?" (Chrystus "noszony na plecach"). Większość artykułów zamieszczonych w omawianych zeszytach porusza problemy metodologiczne, nawiązując w nich do toczącej się w Republice Federalnej Niemiec dyskusji nad nową nazwą dla nauk Volkskunde i Volkerkunde, ich miejscem, zadaniami i przedmiotem badań. Zapoczątkowała ją ogólnonicmiecka narada przedstawicieli ośrodków uniwersyteckich oraz Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyta w Kilonii w październiku 1968 r. oraz debata kolejna, z udziałem tych samych ośrodków, przeprowadzona we wrześniu 1970 r. w Falkenstein. Zasadniczą trudność, dotąd nierozwiązaną, stanowi problem klasyfikacji Volkskunde i Volkerkunde. Dotychczasowe określenia i zawarte w nich treści przeżyły się, w tym względzie wszyscy dyskutanci są zgodni. Przyjęcie nowych, natrafia na olbrzymie trudności. Do wyboru przedstawiono takie propozycje, jak: antropologia kulturowa, kulturologia, socjologia kultury, europejska etnologia, kulturologia społeczna, historia kultury, antropologia społeczna. Wg G. Lutza, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsbestimmung unseres Faches dyskusja idzie w kierunku "zaszufladkowania" nauki o kulturze do antropologii społecznej, bądż do antropologii kulturowej. W ramach pierwszej uczestniczyłaby etnografia współdziałając obok socjologii, politologii, psychologii społecznej, nauki o komunikowaniu się, historii społecznej i geografii społecznej, w zakresie rozwiązywania ogólnych problemów społeczno-naukowych. Wszelkie elementy kulturowe oraz implikacje współżycia międzyludzkiego pozostawałyby poza zasięgiem obserwacji. Udział etnografii w antropologii kulturowej obok etologii, tj. dyscypliny zajmującej się porównawczymi badaniami zachowań, socjologii kultury, historycznych nauk o kulturze oraz antropogeografii, pozwala przy ich współudziale na lepsze rozwiązywanie problemów kulturowych, z niewystarczającym jednak dostrzeganiem problemów społecznych. W do- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 267 i czasopism tych czasowej dyskusji zdaje się przeważać ten ostatni pogląd, chociaż Lutz proponuje połowiczne rozwiązanie, tj. nazwę: europejska etnologia i (albo jako) antropologia kulturowa. Przyszłość okaże, która z koncepcji zwycięży. Walerian Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle Fran<;aise. 18 annće, Paris 1970, z. 1-3, 4, ss. 488, iI. Sobisiak de la Societe d'Ethnographie 18 rocznik "Arts et Traditions Populaires" jest ostatnim ukazującym się pod dotychczasową nazwą. Wydawcy doszli do słusznego wniosku, że należy zmodernizować przestarzałą już - dodajmy nienajlepszą - szatę graficzną czasopisma, a zarazem postanowili zmienić i tytuł. Od roku 1971 kontynuację ATP stanowi nowy kwartalnik "Ethnologie Fran<;aise", wychodzący pod tym samym patronatem Societe d'Ethnographie Franc;;aise. Prezentuje się on znacznie korzystniej od swego poprzednika; nieco poszerzony format, trój szpaltowa kolumna drukowana drobną lecz bardzo czytelną czcionką, doskonały gatunek papieru, ze smakiem opracowana szata graficzna - wszystko to uatrakcyjnia nowy tytuł i nadaje mu prawdziwie nowoczesny wygląd. (Omówienie treści nowego kwartalnika zob. na s. 270-272). Wróćmy jednak do starego tytułu i zobaczmy co proponuje czytelnikowi na pożegnanie ostatni jego rocznik. Ukazał się on w dwóch zeszytach, z których pierwszy, w potrójnej objętości (nr 1-3) potraktowany został przez redakcję jako "numer specjalny" poświęcony folklorowi literackiemu. Specjalność numeru polega głównie na tym, że większość z zamieszczonych w nim ośmiu artykułów ma charakter rozpraw teoretycznych - w przeciwieństwie do tradycyjnego profilu czasopisma, w którym dominują prace o charakterze inwentaryzacyjno-opisowym z najróżniejszych dziedzin etnografii. Poza tym bowiem zestaw prac opublikowanych w specjalnym numerze sprawi.a wrażenie raczej wykorzystania ostatniej szansy "upchnięcia" zalegających remanentów redakcyjnych, niż przemyślanej koncepcji wydawniczej. Tematyczną przypadkowość rozpraw usiłuje uzasadnić w obszernym słowie wstępnym p. Redaktor Naczelna, kokieteryjnie zdająca się na sąd czytelników co do słuszności kryteriów, wedle których podciągnęła je do wspólnego mianownika - folkloru. W świetle lektury zeszytu jej argumentacja okazuje się jednak mało przekonywająca. Pożegnalną ucztę zgotowaną czytelnikom przez redakcję otwiera ciężkostrawna, cytatami zawiesista zupa, uwarzona na kościach cudzych poglądów przez samą Naczelną (M.-L. Teneze, Du conte merveilleux comme genre, s. 11-65) 1. Autorka wykazując się dużą znajomością europejskiej literatury przedmiotu -- z której nader często cytuje całe ustępy - próbuje, ginąc w powodzi słów, to polemizując to powtarzając dawno odkryte prawdy, wyprowadzić własną teorię opowieści fantastycznej (cudownej). Po tej specialite de la maisan następuje mało strawna "przystawka na zimno" autorstwa M. Sori.ano (Une discussion sur Ie folklore au XVIIe siecle, s. 67), który 1 Do tych kulinarnych maksymę A. van Gennepa: pour tOllS scs lecteurs". porównań ,.Dans un prowokuje sama numer o de revue, redakcja il doit y cytując avoir a w słowie wstępnym boj,re et a manger �268 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi.m odgrzebał zastarzały spór, sprzed równo 300 lat, między Perraultem a Racinem na temat Alcesty. Praca ma - wbrew tytułowi - charakter historyczno-filologiczny i dotyczy głównie realiów literackich epoki, a tylko pośrednio tego, co zwykliśmy uważać za folklor. Trzy kolejne pozycje stanowią najbardziej zwartą pod względem tematycznym część numeru a zarazem naj pełniej odpowiadają jego założeniom. Pierwsza z nich (D. Fabre, J. Lacroix, Sur la production du recit populaire, s. 91) jest rozprawą tcoretyczną na temat mechanizmu tworzenia opowiadania ludowego. Biorąc za podstawę analizy zarejestrowany u pewnej langwedockiej narratorki i utrzymany w oryginalnej formie opowiadania-lamentacji wariant motywu "syn zamordowany" (nr 939 w systemie Aarnego), autorzy śledzą mechanizm powstawania formy i stwierdzają, że jest ona produktem narratywizacji konkretnego motywu będącego stałym składnikiem danej kultury i że realizuje się przez kontaminację różnych obiegowych wątków oraz integrację szeregu innych wariantów. Przedmiotem następnej rozprawy jest analiza czynników, które wpłynęły na ukształtowanie wyobrażeń fantastycznych w folklorze dwóch alpejskich regionówSabaudii i Deltinatu (Ch. Joisten, De quelques sources d'influences dans la formation des recits U~gendaires alpestres, s. 141). W metodycznie wzorowym ujęciu autor wyróżnia trzy kategorie tych czynników, których wpływ znalazł odbicie w alpejskich legendach i podaniach, a mianowicie: wpływ religii chrześcijańskiej i Kościoła katolickiego; wydarzenia historyczne, których ślady zachowały się w pamięci ludności; wpływ literatury kolportowanej i obraźnictwa "ludowego". Ponadto uwzględnia on także tradycje gallo-romańskie widoczne w warstwie językowej oraz wpływy środowiska fizycznego, a zwłaszcza społecznego (w myśl zasady, że wszelka działalność ludzka znajduje odbicie w folklorze słownym). Swe tezy wsparł autor treściwym materiałem dowodowym i przekonywająco uzasadnił. Wreszcie autor trzeciej rozprawy omawianego cyklu, J.-C. Dinguirard, w artykule Notes sur une folklorisation (s. 159) zajmuje się na przykładzie folkloru małej, wysokogórskiej wsi pirenejskiej procesem folkloryzacji konkretnego faktu historycznego z niezbyt odległej przeszłości. Przedmiotem procesu stała się niezwykła postać miejscowego proboszcza, Paula Mothe, żyjącego w latach 1765-1855, człowieka wykształconego, poety, a równocześnie kutwy i bezwzględnego wyzyskiwacza miejscowej ludności, parającego się czarną magią "bezbożnika", posądzanego o czary i konszachty z diabłem. Autor przedstawiwszy jego życiorys wykazał następnie, jak niesamowita działalność despotycznego duszpasterza obrosła w legendę i zobiektywizowawszy się w zbiorowej świadomości lokalnej przeszła do kategorii podań ludowych. O ile trzy ostatnie pozycje uznać można za "dania podstawowe" redakcyjnego diner d'adieux, o tyle trudno nazwać deserem następny punkt programu, w którym autor wystąpił z tematem zgoła niepolitycznym, udowadniając, że nic co ludzkie nie jest obce francuskiemu folkloryście 2. Z rubaszną, iście rabelaisowską dosłownością podjął on osobliwy problem roli w folklorze zjawiska fizjologicznego określanego przez medycynę eufemistycznym mianem "wiatrów". Dowiadujemy się więc, że w folklorze francuskim jest to problem niebłahy; zjawisko ma wymiar prawie obrzędowy, a jego aspekt prawno-obyczajowy wywodzi się ze średniowiecza, co autor wytropił nie tylko w dziele Rabelaisa, lecz także w XIV -wiecznej ikonografii. Samo życie! Na deser natomiast, jak przystało, zaserwowano coś lekkiego a przyjemnego 2 CI. Ga-ignebet, Une coutume de folktore jv,-idique dans l'ocu urc de Ha betais, s. łB3. �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 269 i czasoPism w postaci zarysu katalogu gier i zabaw dziecięcych 3. Jest to projekt systematyki francuskiego folkloru dziecięcego obejmującej całokształt zjawiska, a więc nie tylko same formuły zabaw, lecz także ich akcesoria w postaci form folkloru słownego (wyliczanki, recytacje, formułki magiczne), gestyki i mimiki oraz rekwizytów (w tym zabawek). Autor podzielił całość na dwa zasadnicze działy, z których pierwszy obejmuje zabawy wyłącznie dziecięce, drugi - gry przypadku, przeznaczenia, wróżebne, rytualne i magiczne. Każdy z działów zawiera dalszą klasyfikację ujmującą zjawiska w punktach i podpunktach, zależnie od ich treści i formy. Pracę uzupełnia obszerny aneks zawierający przykładowe opisy zabaw i towarzyszących im tekstów słownych. Na pozycję tę warto zwrócić uwagę polskich etnografów, ponieważ brak u nas dotychczas wyczerpującej systematyki folkloru dziecięcego. Trzeba tylko dodać, że powinna ona obejmować także melodyczną stronę recytacji i śpiewek dziecięcych, czego Boratav w swoim projekcie nie uwzględnił. Niczym "zaproszenie do tańca" po bankiecie zabrzmiał tytuł ostatniej rozprawy omawianego "zeszytu specjalnego": L'enseignernent rnilitaire de la danse et les traditions populaires H. i J.-M. Guilcherów (s. 273), w której autorzy informują, że warmii francuskiej przez cały wiek XIX nadobowiązkowe nauczanie tańca należało do programu szkolenia żołnierzy, a następnie probują ustalić związki zachodzące między tańcami koszarowymi, a ludowymi tradycjami tanecznymi. Wydaje się, że praca zyskałaby wiele, gdyby autorzy ograniczyli się do pierwszej części tytułu, bowiem wnioski końcowe okazały się więcej niż skromne. Skonsumowawszy nader obfite menu "numeru specjalnego" z pewną ulgą sięgamy po drugi, na szczęście już zwyczajny zeszyt rocznika. Zawiera on tylko 2 artykuły. W pierwszym z nich G.-H. Riviere wypowiada się na temat wartości estetycznych francuskiej architektury wiejskiej 4. Publikacja budzi zainteresowanie już samym ujęciem tematu w kategoriach czysto estetycznych, co nie często się zdarza etnografom piszącym o tradycyjnej kulturze ludowej - zwykle bowiem ten aspekt pomijany jest zupełnie, lub co najwyżej bywa wstydliwie ukryty w podtekście. Tutaj zaś autor stara się explicite wykazać, na czym polega piękno tradycyjnej architektury wiejskiej, biorąc pod uwagę nie tylko jej cechy strukturalne, lecz także funkcje socjalne i ideologiczne, otoczenie, kompozycję krajobrazu. Następnie omawia kryzys estetyczny architektury wiejskiej, wnikliwie odsłaniając jego przyczyny, wreszcie próbuje zdefiniować estetykę wiejskiego budownictwa współczesnego na tle cywilizacji przemysłowej. Autor nie ogranicza się tylko do stwierdzenia istniejącego stanu, lecz proponuje także rozwiązania zmierzające do ochrony tradycyjnych walorów estetycznych poruszając m. in. problem skansenów, rekonstrukcji, stylizacji itp. Praca jest bardzo na czasie, bowiem dotyczy palącego problemu gwałto\vnego zaniku tradycyjnej kultury materialnej, aktualnego w całym cywilizowanym świecie. Toteż gdyby pominąć w niej niektóre ściśle francuskie realia, byłaby z pewnością odbiciem zjawisk występujących w wielu innych krajach także w Polsce. Rocznik zamyka artykuł pióra H. Tremaud zatytułowany Les joutes proven~ales(s. 349), w którym autorka pisze na swój ulubiony temat pojedynków nawodnych - tym razem w Prowansji. Bliżniaczy artykuł - tyle że w odniesieniu do Langwedocji - ogłosiła już w 16 roczniku kwartalnika 5. Można mieć nadzieję, że po drodze do monografii, jaką niezawodnie zechce napisać, nie zanudzi abonentów kolejnymi replikami w miarę tropienia zwyczaju w dalszych regionach Francji. a P. N. Boratav, 4 G. H. Riviere, S. 331. .5 Les jOlłtes Une premii're ebu1Lcl1e cle cataLogue des jeux franc,;ais, s. 195. Notes sILr les caracteres est1uHiqlles LIe la maison rurale jranr;aise, longuedociennes, ATP 1961:ł, z. 1. Hec. zob.: "Lud", t. 56. s. 309. �270 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Ostatnie 100 stron rocznika zajmuje zestawienie filmografii, dyskografii i bibliografii za rok 1969. Rozstając się z Arts et Traditions Populaires chciałoby się choć w kilku słowach podsumować l8-letni dorobek czasopisma. Nie jest to jednak możliwe choćby dlatego, że nasz bliższy z nim kontakt ograniczał się do kilku ostatnich roczników omawianych na tych łamach. Tak więc trzeba poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, że - jak się zdaje - organ ten, będący odpowiednikiem polskiego "Ludu", dobrze służył patronującemu mu Francuskiemu Towarzystwu Etnograficznemu (znów analogia do naszego PTL), ukazując kierunki zainteresowań i metody pracy francuskich etnografów, a zarazem odzwierciedlając interesującą złożoność dawnej i współczesnej kultury ludowej Francji. Żegnamy się jednak z dotychczasowym tytułem bez żalu, w przeświadczeniu, że jego kontynuator "Ethnologie Fran<;aise" w jeszcze doskonalszy sposób będzie informować o stanie i osiągnięciach francuskiej etnografii. Le roi est mart; vive Ie roi! Bogusław Ethnologie Franr;aise. Revue de la Societe d'Ethnographie serie, t. l, annee 1971, Paris 1971, z. 1-4, ss. 399. Linette Fran<;aise. Nouvelle Od roku 1971 rocznik Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego ukazuje się pod nazwą "Ethnologie Franr;aise" (poprzednio "Arts et Traditions Populaires") i w innym formacie i opracowaniu graficznym. Głównymi redaktorami czasopisma są: 1. Chiva, J. Cuisenier, J. Le Goff oraz M.-L. Teneze. Pierwszy tom pisma wyszedł w nieco zmienionym również układzie treści, zawiera obok artykułów działy: Badania stosowane, Działalność instytucji naukowo-badawczych, Prace monograficzne oraz Recenzje i kronika, a na końcu zamieszcza spis publikacji otrzymanych w latach 1970-1971 przez bibliotekę Musee des Arts et Traditions Populaires i Centre d'Ethnologie Fran<;aise. Nie ma w czasopiśmie rocznej bibliografii etnologii francuskiej, która od 1947 r. ukazywała się najpierw w "Mois d'Ethnographie Franr;aise", a potem w "Arts et Traditions Populaires". Jest to zapewne spowodowane koniecznością dostosowania dawnego układu bibliografii do rozwoju współczesnej etnologii francuskiej, która bardzo szeroko wyszła poza ramy folkloru. Dział kronikarski uległ ograniczeniu jedynie do działalności Societe d'Ethnographie Fran<;aise. Omawiany rocznik zawiera artykuły o bardzo zróżnicowanej problematyce, obejmującej swym zasięgiem różne regiony i obszary społeczne oraz okresy historyczne Francji. Zeszyt 1 otwiera krótki, wprowadzający artykuł czołowego współczesnego etnologa francuskiego, J. Cuisenier, Construire san objet: l'ethnologie franr;aise et san domaine, w którym autor postuluje rozszerzenie obszaru badań etnologii narodowej na cały etniczny obszar francuski, rozumiejąc pod tym pojęciem "zespół kultur mówiących językiem francuskim i społeczeństw emigracji francuskiej, bez względu na miejsce i czas ich założenia" (s. 9). Do obszaru francuskiego zalicza umownie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 271 terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujana i Reunion. Jego zdaniem, przedmiotem etnologicznych badań tego obszaru powinno być przede wszystkim uchwycenie struktury i funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych charakterystycznych dla społeczeństw tych terenów. Autor zaznacza, że należy zawsze pamiętać o wzajemnych pokrewieństwach i wspólnej tradycji kulturowej, że nie można zamykać się w jałowości badań monograficznych, ani też ograniczać się do ich wzajemnych porównań. P. Bouissac z Kanady, Une traite acrobatique du XVle sieCZe. Essai sur la paradigmatique des modeles de la description, zajął się Rozprawą o akrobacji A. Tucearo z 1599 r. jako traktatem nie tylko ważnym ze względu na dokument ludowej tradycji, ale również jako przekazem umożliwiającym przeprowadzenie analizy warunków i sposobu opisu ruchu ciała ludzkiego i gestów. Podobny charakter posiada artykuł F. Lancelot, £criture de la danse. Le systeme Feuillet, którego przedmiotem jest zbadanie systemu znaków, charakteryzujących taniec w czasie i przestrzeni, opracowanego przez R. A. Feuillet w jego pracy La Choreographie opublikowanej w 1700 r. w Paryżu. A. Charraud, Analyse de la representation des ages de la vie humaine dans les estampes populaires du XIXe siecle, przeprowadza strukturalną analizę 20 wybranych XIX-wiecznych ludowych rycin przedstawiających okresy życia (les ages de la vie). Zakłada on istnienie w nich wspólnej ukrytej struktury obrazu, będącej zarazem uzewnętrznieniem pewnego wzoru, który ludowy sposób myślenia wytworzył dla ukazania - przy pomocy symboli - poszczególnych okresów życia kobiety i mężczyzny. W dziale badań stosowanych G. Delcroix, Utilisation de l'electroosmose pour la conservation des objets ethnographiques, wkracza w problemy konserwatorstwa i omawia z punktu widzenia teoretycznego i praktycznego zastosowanie elektroosmozy przy konserwacji obiektów etnograficznych. W dziale omawiającym prace instytucji, czołowy muzeolog i etnolog francuski, G. H. Riviere, Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience fran~aise d'un musee de l'environnement, przedstawia założenia organizacyjne muzeum powstającego na wolnym powietrzu w regionie Landes (Akwitania). Jest to eksperyment nieznany w skali światowej, godny uwagi również polskich muzeologów, gdyż muzeum - park naturalny - będzie w rzeczywistości kompleksem kilku muzeów zajmujących się człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym. Zasadniczo składać się będzie z dwóch rodzajów placówek muzealnych: czasu i przestrzeni, równocześnie też stanie się instytutem naukowym i ośrodkiem rekreacyjnym. Zeszyt 2 otwiera obszerny teoretyczny artykuł J. M. Guilcher, Aspects et problemes de la danse populaire traditionnelle. Autor zajmuje się w nim jednym z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań francuskiej etnologii narodowej - tańcem ludowym. W pierwszej części porusza zagadnienie samego tańca, w drugiej zajmuje się problemem funkcjonowania tradycji tańca w środowisku wiejskim. I tu ciekawa uwaga: zasadniczym problemem tradycji jest dla niego sposób przekazu doświadczeń, wiedzy i umiejętności tańca z pokolenia na pokolenie. Z kolei M. Amiot i H. de Fontmichel w swoim socjologiczno-historycznym studium o systemie społeczno-politycznym Nicei (Nice, un exemple de monarchie elective au XIXe siecle) zajęli się bardzo interesującym zjawiskiem współczesnego partykularyzmu. Nicea jest miastem otwartym, o silnie rozwiniętej turystyce i handlu, ale zarazem przykładem świadomej, politycznej i kulturalnej izolacji, która nie jest dziedzictwem odległej historii, lecz zjawiskiem nowym, przyniesionym przez emigrantów w połowie XIX wieku. W dziale monografii, M. Segalen, La confrerie de Charite de Daubeuf-la-Campagne, Eure, zajmuje się jednym z Bractw Miłosierdzia, działającym jeszcze w 1950 r. na terenie Normandii. Zeszyt 3-4 zawiera 8 artykułów. P. Bouissac, Pour une analyse ethnologique des �272 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism entrees de clowns: construction de l'objet et esquisse de la methode, podjął malo dotychczas rozpracowany w etnologii temat klownów cyrkowych. Cyrk i zjawisko komizmu coraz częściej pojawiają się w pracach francuskich i kanadyjskich etnologów. Autor artykułu zajął się występowaniem klownów na arenie cyrkowej i przeprowadza ich etnologiczną analizę. Dwa artykuły podejmują zagadnienia literatury ludowej. D. Laurent, La gwerz de Skolan et la legende de Merlin., pisze o ludowej bretońskiej balladzie o Skolanie i legendzie o Merlinie. Ballada o życiu Skolana jednego z bohaterów ludowych - należy do naj żywotniejszych wśród ludowych pieśni anegdotycznych znanych w Bretanii pod nazwą gwerziou. Autor dokonuje porównań tej ballady z niektórymi wątkami w dawnej literaturze galijskiej oraz starofrancuskiej. Dostrzega bardzo wyraźne związki między współczesnym bretońskim Skolanem, a dawną celtycką legendą o Merlinie. W drugim artykule, P. Richard, F. Levy i M. de Virville, Essai de description des contes merveilleux, autorzy starają się określić formy analizy baśni cudownych. Analiza ta powinna służyć co najmniej dwom celom: l) powinna umożliwić przedstawienie opowieści w sposób wskazujący na wszystkie istotne dla folklorysty elementy i umożliwiający dalsze ich badanie oraz skatalogowanie utworu, 2) forma analizy powinna być przystosowana już do mechanicznego opracowania komputerowego. Rozwiązaniu tych problemów poświęcony jest cały artykuł. Z kolei J. Nicourt w artykule pt. Fabrication de cloches fondues. Permanence des techniques, zajął się tradycyjną produkcją dzwonów we Francji i doszedł do wniosku, iż technika odlewania dzwonów pozostaje niezmienna we Francji od XIV w. F. Raphael, Rites de naissance et medicine populaire dans Ie juda'isme rurale d'Alsace, pisze o obrzędach urodzinowych i medycynie ludowej oraz znachorstwie u Żydów alzackich. F. Loux, Pratiques popu/aires d'hygiene et de prevention de la maladie, przedstawia prohlematykę nowo podjętych przez Centre d'Ethnologie Fran~aise pod kierunkiem J. Cuisenier, badań nad ludową higieną i zapobieganiem przed chorobami. Zeszyt zamykają dwie monografie: R. Froehlicher, Une ferme alsacienne i C. Michel, Une credence provent;ale. Jacek L'Ethnographie. Wyd. Societe annee 1972, Paris1972, ss. 100. d'Ethnographie de Paris. Nouvelle Bednarski sćrie, nr 66. Rocznik zawiera 7 artykułów: R. Lacombe, Cap Tersanabal (dotyczy akademii "naukowej", stworzonej w XV wieku przez infanta portugalskiego, Don Henriąue, na przylądku Sagres w Portugalii); R. P. Delawarde, A propos de la sauvegarde des Indiens et de leur style de vie (W sprawie ochrony Indian i ich sposobu życia; studium o Indianach Galibi w Gujanie); J. Belin-Milleron, Inventaire ethnologique d'un canton rural Saint-Sauveur en Puisaye (Yonne). Introduction (o etnologicznym inwentarzu wiejskiego kantonu Saint-Sauveur dologiczne wprowadzenie); C. Maxia, La civilisation nuraghique sciences anthropologiques (Kultura "nuraghe" w świetle nauk methodologique Puisaye, metoli /a /umiere des antropologicznych. w �Recellcje, wydawnictw pTceglądy 2.3 i czasopism ~tudium o religijnych budowlach służących do osuszania ciał zmarłych na Sardynii); B. Delfendahl, Le culte champetre dans un village de L'Inde. Description systernatique (Wiejski kult religijny we wsi indyjskiej); S. Thierry, A propos de La litterature populażre du Cambodge (11). Trois contes (A propos literatury ludowej Kambodży, cz. ll: Trzy opo\viadania); H. Kani, Les types d'installation des habi!ants de bateaux <i Shatin, N. T., Hang-Kong (Typy osiedlenia mieszkańców łodzi w Shatin, Nowe Terytoria - Hongkong). Jacek The journal .'.Ian. of the Royal Anthropological Institute, Bednarski t. 7, nr 1-4, Lon- do;] 1972. Kwartalnik, wydawany przez Królewski Instytut Antropologiczny Wielkiej Brytanii i Irlandii \V Londynie, od 1965 1". jest kontynuacją dwóch czasopism: "Journal or the Royal Anthropological Institute" i "Man". "Man" zawiera artykuły z zakresu antropologii społecznej, w ramach której dużo miejsca poświęca wyspecjalizowanym dziedzinom: antropologii ekonomicznej, prawnej i politycznej, a także ekologii kultury i problemom języka; zamieszcza również prace z dziedziny antropologii fizycznej i archeologii 1. Nr l. zawiera: Peter J. Newcomer, The Nuer are Dinka; an essay on origins and environmental determinism (Nuerowie są Dinka; esej o pochodzeniu i determin~zmie środowiskowym). Autor dowodzi, że Nuerowie i Dinka stanowili jeden lud o v:splJlnej kulturze, rozbity wskutek oddziaływania czynników środowiskowych. Nicolas Peterson, Totem:/sm yesterday; sentiment and local organisati,on among the Australian Aborigines (Totemizm wczoraj; uczucie i organizacja lokalna u tubylców australijskich), Opierając się na przykładzie dwóch ludów: Murngin z Ziemi Arnhema i Walbiri z Pustyni Centralnej, autor wykazuje istnienie związku między totemizmem i organizacją lokalną, podkreślając znaczenie stosunku uczuciowego do teryiorium. na którym działali przodkowie. Charles R. Peters, Evolution Of the capacity for language; a new start on an old problem (Ewolucja zdolności do utworzenia języka; nowe podejście do starego problemu). Glynn Cochrane, Legal decisions and processllal models of law (Ro;:strzygnięcia prawne i procesualne modele prav,;a), Studium z zakresu antropologii prawnej. Talal Asad, Marketmodci, class structure and consent; a reconsideration of Swat political organisation (Model rynku, struktura klasowa i zgoda; ponowne rozpatrzenie organizacji politycznej Swat"). Hoger Gomm, Harlots and bachelors; marital inst.ability among the Coastal ['ligo of Kenya (Nierządnice i kawalerowie: nietrwałość małżeństw u Digo z Kenii, zamieszkałych wzdłuż wybrzeża). Stephen Pastner & Carroll McC, Pastner, Agriculture, kinship and politics in southern Baluchistan (Rolnictwo, pokrewieństwo i polityka \\. południO\\'ym Bcludżystanie). ] Pr·zy dziEd7.in. 2. S\\'C11 :r- -- Lud. t. pr('ze!lt<~cji - 59 St'H1 a nyi-i:ułtn\" ',v P~kistan~e. ponlij;lrn specjalistyczne prace z tych ostatnich o\\'óch �274 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Nr 2. Henry T. Lewis, The role of fire in domestication of plants and animals a hypothesis (Rola ognia w przyswojeniu roślin uprawnych i udomowieniu zwierząt w południowo-zachodniej Azji; hipoteza), Roy 1". Elier.. The marsupial in Nuaulu ritual behaviour (Kuskus w rytualnych zachowaniach Nuaulu). Ukazanie i próba wyjaśnienia roli zwierzęcia - kuskusa workowatego w rytuałach (szczególnie - narodzinowych i inicjacyjnych) Nuaulu, małej grupy zamieszkującej południowo-środkową część wyspy Seram we wschodniej Indonezji. Jorge Sabater Pi & Colin Groves, The importance of higher primates in the diet o; the Fang of Rio Muni (Znaczenie wyższych Naczelnych (Antropoidów) w pożywieniu ludu Fang znad Rio Muni). K. A. Gourlay, The ox and identification (Wół i identyfikacja). Celem artykułu jest przedstawienie świadectw koncepcji identyfikacji u ludu Karimajon w północno-wschodniej Ugandzie, wskazanie na znaczenie tej "identyfikacji" w jej psychospołecznym kontekście oraz wyjaśnienie, dlaczego do tego szczególnego związku wybierany jest właśnie wól. David B. Kronenfeld. Guttman scaling; problems of conceptual domain, unidimensionality, and historical inference (Skalowanie Guttmana; problemy zakresu pojęciowego, jednowymiarowaści i dedukcji historycznej). Autor sprawdza użyteczność skali Guttmana w badaniach nad organizacją społeczną. Jean-Claude Muller, Ritual marriage, symbolic fatherhood and initiation among the Rukuba, Plateau-Benue State, Nigeria (Małżeństwo rytualne, symboliczne ojcostwo i inicjacja u Rukuba ze Stanu Plateau-Benue w Nigerii). T. J. H. Chappel, Critical carvers; a case study (Krytyczni rzeżbiarze; studium przypadku). Analiza stosunku dwóch rzeźbiarzy z plemienia Egba (zamieszkałych w Abeokuta w zachodniej Nigerii) do twórczości własnej i konkurentów. Nr 3. R. G. Willis, Pollution and paradigms (Skażenie i paradygmaty}, Autor omawia i porównuje dwie teorie na temat przyczyn chorób u ludu Fipa z południowo-zachodniej Tanzanii: koncepcję "niefachową" ("lay") albo ludową ("folk") i teorię grupy tubylczych specjalistów "lekarzy" ("doctors"), którą można, zdaniem autora, uznać za odpowiadającą pojęciu "naukowego paradygmatu" T. S. Kuhna. Michael D. Lieber, Opposition to peyotism among the western Shoshone; the message of traditional belief (Opozycja wobec peyotyzmu u zachodnich Szoszonó\\'; misja tradycyjnej wiary). Rola tradycyjnych koncepcji: siły duchowej, przyczyn chorób i ich leczenia w wytworzeniu i wyrazie opozycji do peyotyzmu. J. Davis. Gifts and U. K. economy (Dary a ekonomia brytyjska). Próba zastosowania teorii daru Maussa do wysoko rozwiniętego społeczeństwa brytyjskiego. Louise Morauta. The politics at cargo cults in the Madang Area (Aspekty polityczne kultów cargo w rejonie Madang). Dotyczy rejonu wokół miasta Madang na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei. Eleanor Rosch Heider, Probabilities, sampling, and ethnographic method; the case of Dani colour names (Prawdopodobieństwa, próbki statystyczne a metoda etnograficzna; przypadek nazw kolorów u Dani 3). Raymond Firth, Methodological issues in economic anthropology (Review Al'Licle). (Rozwiązania metodologiczne w antropologii ekonomicznej - artykuł recenzyjny). Nr 4. Anthony Forge, The golden tleece (Złote runo). Odczyt poświ~cony pamięci B. Malinowskiego, a szczególnie jego dziełu Argonauci zachodniego PacYfiku, wygłoszony w London School of Economics and Political Science 7 marca 1971 r. Hobert Dirks, Networks, groups and adaptation in an AtTO-Caribbean communitll (Układy, grupy i adaptacja w społeczności afro-karaibskiej). Analiza stosunku mit:dzy nieformalnymi, personalnymi układami i sformalizo\\'anymi grupami \\' spoin southwest 3 Dani - Asia; rolniczy lud papuaski w górach Nowej Gwinei zachodniej, �Recenzje, łeczności afro-karaibskiej The Nuer and the Dinka; przeg!qdy wydawnictw 275 i czasopism z Brytyjskich Wysp Dziewiczych. Maurice Glickman, (Nuerowie i Dinka; dalsze uwagi). Doty-· czy ekologii, struktury społecznej i problemów "mutacji" społecznej. Roy Wagner, Incest and identity; a critique and theory on the subject of exogamy and incest prohibition (Kazirodztwo i tożsamość; Krytyka i teoria na temat egzogamii i zakazu kazirodztwa). Jacob Black, Tyranny as a strategy for survival in an "egalitarian" society; Luri facts versus an anthropological mystique (Tyrania jako środek przetrwania w "egalitarnym" społeczeństwie; fakty kultury Luri przeczą mistyce antropologicznej). Autor próbuje udowodnić na przykładzie społeczności Luri z Luristanu - górskiej prowincji w zachodnim Iranie, że w pozornie egalitarnych społeczeństwach Srodkowego Wschodu w istocie panuje tyrania, a nierówność przenika całą strukturę społeczną. Margaret Pamment, The succession of Salomon; a reply to Edmund Leach's essay "The legitimacy of Solomon" (Spuścizna Salomona; odpowiedż na esej Edmunda Leacha Prawowitość władzy Salomona). Krytyczne sprawdzenie przeprowadzonej przez Leacha analizy strukturalnej biblijnego mitu o Salomonie i propozycja alternatywnej analizy. a further note Danuta Man. The journal of the Royal Anthropological Institute, Penkala t. 8, nr 1-4, London 1973. Nr 1. Veena Das, The structure of marriage preferences; an account from Pa- (Struktura preferencji małżeńskich; relacja z literatury pakistańskiej). Opis praktyk stosowanych przy aranżowaniu małżeństw między kuzynami na podstawie pakistańskiej literatury ludowej w języku Urdu. J. I. Prattis, Strategising man (Człowiek jako strateg). Autor rozpatruje problem z zakresu antropologii ekonomicznej: podejmowanie racjonalnych decyzji i jego warunki w społeczeństwach prymitywnych i chłopskich. Przyjęty schemat analizy stosuje w odniesieniu do pieniądza - muszli z Wyspy Rosell. Sachiko Hatanaka, Conflict of laws in a New Guinea Highlands society (Konflikt praw w społeczeństwie z gór Nowej Gwinei). Obraz konfliktu między wprowadzonym przez administrację australijską prawem oficjalnym, a prawem zwyczajowym u ludu Sinasina z gór Nowej Gwinei. R. W. Wyllie, Introspective witchcraft among the Effutu of southern Ghana (Introspektywne czarownictwo u Effutu z południowej Ghany). Opis czarownictwa "samooskarżycielskiego" ("confession-oriented"). Allice Singer, Marriage payments and the exchange of people (Płatności małżeńskie i wymiana ludzi). Na podstawie analizy materiałów z prac Evans-Pritcharda o Nuerach autorka stwierdza, że tzw. wymiana kobiet przez małżeństwo jest nie odpowiadającą rzeczywistemu stanowi rzeczy konstrukcją badaczy - mężczyzn, wynikającą z niedoceniania roli kobiet. W istocie - poprzez małżeństwo dokonuje się wymiana osób - i kobiet, i mężczyzn. Nr 2. J. Davis, Forms and norms; the economy of social relations (Formy i normy; ekonomia stosunków społecznych). Odczyt poświęcony pamięci Malinowskiego, dotyczący teorii wzajemności. Wygłoszony w London School of Economics and kistani fiction �27G Political Recenzje, wydawnictw i czasopism Science 27 lutego 1973 r. David McKnight, Sexual symbolism of food among seksualna pożywienia u Wik-Mungkan 1). Don Han- Wik-Mungkan (Symbolika delman, Gossip in encounters; the przeglqdy the transmission Of information in a bounded social (plotka przy spotkaniach; przekaz informacji w ograniczonym układzie społecznym). Autor analizuje powstawanie i przekazywanie plotki podczas spotkań w oddziaływaniu "face-to-face", na przykładzie stosunków między pracownikami małego warsztatu typu chałupniczego w Jerozolimie. William G. Dalton, Economic change and political continuity in a Saharan oasis community (Zmiana ekonomiczna i ciągłość polityczna w społeczności saharyjskiej oazy). Analiza dotyczy pasterskiego plemienia Riah z libijskiej oazy Sawknah. Emiko Ohnuki-Tierney, Sakhalin Ainu time reckoning (Rachuba czasu u Ajnów sachalińskich). Nr 3. Ursula Sharma, Theodicy and the doctrine of karma (Teodycea i doktryn~ karma). Autorka na podstawie badań terenowych prowadzonych w wiosce w prowincji Himachal Pradesh w Indiach sprawdza, jak potrzeba kulturowego rozwiązania problemu cierpienia została wypełniona w ludowym hinduizmie. Warren Shapiro, Residential grouping in northeast Arnhem Land, (Ugrupowania lokalne w północno-wschodniej Ziemi Arnhema). Vernon Reynolds, Ethology and anthropology (Review article). (Etnologia i antropologia - artykuł recenzyjny). Lilo Stern, lnter-houshold movement in a ladino village of southern Mexico (Przemieszczenia lokalne w wiosce latynoskiej w południowym Meksyku). Artykuł dotyczy fluktuacji w zamieszkaniu we wsi Tapada w stanie Chiapas w południowym Meksyku. Shirley G. Ardener, Sexual insult and female militancy (Zniewaga seksualna a kobieca wojowniczość). Autorka rejestruje, głównie na podstawie danych z zachodniego Kamerunu, przejawy wojowniczości kobiet afrykańskich, zwracając uwagę na fakty, które mogłyby, jej zdaniem, rzucić światło na dzisiejszy ruch wyzwolenia kobiet w Ameryce i Anglii. W. Arens, Tribalism and the poly-ethnic rural community (Trybalizm a polietniczna społeczność wiejska 2). C. R. Hallpike, Functionalist interpretations of primitive warfare (Funkcjonalistyczne interpretacje prymi tywnej wojny). Nr 4. Kenneth David, Until marriage do us part; a cultural account Of Jaffna Tamil categories for kinsman (Dopóki małżeństwo nas nie rozdzieli; sprawozdanie kulturowe z kategorii pokrewieństwa Tamilów półwyspu Dżaffna). Autor, w miejsce metody badania terminów pokrewieństwa za pomocą analitycznych kategorii klasyfikacyjnych, proponuje podejście "kulturowe", polegające na użyciu tubylczych kategorii dla zaklasyfikowania terminów pokrewieństwa i reguł małżeńskich. Tytuł artykułu wywodzi się z jednej z tubylczych "teorii" Tamilów z półwyspu Dżaffna, która znajduje wyraz w poglądzie, że brat i siostra "dzielą krew" dopóki nie rozdzieli ich małżeństwo siostry. Ernest Gellner, Primitive cornmunism (Review article). (Pierwotny komunizm - artykuł recenzyjny). Autor recenzuje pracę zbiorową badaczy radzieckich: Ochotniki, sobirateli, rybolovi; problemy socjalno-ekonomiceskich otnosenii v dozemledelceskom obscestve, Akademia Nauk SSSR, Institut Etnografii, Leningrad. Joanna Overing Kaplan, Endogamy and the mariage alliance; a note on continuity in kindred-based groups (Endogamia i więż małżeńska; uwagi o ciągłości w grupach opartych na pokrewieństwie). Autorka odnajduje w więzi małżeńskiej czynnik formowania i umacniania grup pokrewieństwa w społecznościach, które nie posiadają silnej koncepcji wspólnego pochodzenia. Rozpasetting 1 Plemię australijskie. 2 Na podstawie badań 3kiej \\7 północnej Tanzanii. prowadzonych w Mto W<l Mbll - polietnicznej społeczno"ci wiej- �Recenzje. przegLqdy wydawnictw 277 i czasopism truje małżeństwo endogamiczne w trzech wybranych społecznościach i w podsumowaniu wyróżnia trzy analityczne kategorie endogamii. B. Edward Pierce, Status competition and personal networks; informal social organisation among the Nengre (Współzawodnictwo o status a sieć stosunków personalnych; nieformalna organizacja społeczna u Nengre z Paramaribo). Artykuł dotyczy stosunków społecznych u Kreolów niższego statusu (zw. Nengre) z Paramaribo w Gujanie Holenderskiej. H. U. E. Thoden van Velzen, Robinson Crusoe and Friday; strength and weakness of the Big Man paradigm (Robinson Cruzoe i Piętaszek; siła i słabość paradygmatu Wielkiego Człowieka). Tematem artykułu jest "paradygmat Wielkiego Człowieka" - tak określił autor pewien schemat konceptualny (w sensie kuhnowskim), stosowany w studiach z zakresu antropologii politycznej, a polegający na badaniu życia społecznego z przyjęciem perspektywy istnienia potężnych jednostek, relacji między nimi, stosunków między przywódcą i jego stronnikami. Autor sprawdza wartość tego paradygmatu, jego siłę wyjaśniającą, w dwóch wymiarach: metafizycznym i instrumentalnym. Przedstawiając "wymiar metafizyczny" paradygmatu posługuje się porównaniem z wątkami tematycznymi powieści Daniela Defoe Przypadki Robinsona Cruzoe. Badanie wartości paradygmatu doprowadza autora do wniosku, że istnieje szereg zjawisk empirycznych, które trudno wyjaśnić w ramach studiów "Wielkiego Człowieka" i że przy badaniach prowadzonych z tej perspektywy wiele ważnych zagadnień zostaje pominiętych. Hilda Kuper, Costume and cosmology; the animal symbolism of the ncwala (Kostium a kosmologia; symbolika zwierzęca ncwala). Autorka analizuje strój rytualny noszony podczas ncwala najważniejszego dorocznego rytuału królewskiego Suazi z południowo-wschodniej Afryki. Podkreśla sposób, w jaki występujące w kostiumie obrzędowym symbole zwierzęce wyrażają kosmologię. of Paramaribo Danuta Penkala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/267bd8657b25ed9e8dbe38312e23d903.pdf 27b414d4b5c51f74b026ca2e9856ac0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1565 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.205-263 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 62, 1978 Premeny l'udovych red. A. Prandy. tradicii Veda, Bratislava 1. Ceskoslovensko, 1977, ss. 311. v sltcasnosti. praca zbior. pod Czytelnikowi polskiemu warto zwrócić uwagę na tę pozycję. Jest to tom 1 zapowiedzianej serii wydawniczej Międzynarodowego Komitetu etnograficznych badań współczesności, a powstał na linii dotychczasowych sympozjów naukowych, przeważnie międzynarodowych, organizowanych przez instytuty Akademii Nauk i ośrodki uniwersyteckie i poświęconych różnym aspektom współczesnych przemian kulturowych: pierwsze, z 1966 L, poświęcone wpływowi industrializacji na kulturę ludową, druga knoferencja z 1971 r. miała za przedmiot folklor we współczesności, trzecia - również jak poprzednie, na Słowacji - obradowała, z udziałem 24 gości zagranicznych ze wszystkich socjalistycznych krajów europejskich, m:d problemem przemian tradycji ludowych we współczesności (zob. "Lud" t. 58, 1974, s. 334). Omawiany tom jest wkładem badaczy czechosłowackich w tę problematykI:;, wyrazem ich stanowiska teoretyczno-metodologicznego i metod badawczych w końcu lat sześćdziesiątych i początków siedemdziesiątych. Zapowiedziany t. 2 o tym samym tytule, ukaże wkład badaczy z innych krajów socjalistycznych. Bardzo bogatą problematykę omawianą przez 25 autorów czeskich i słowackich otwiera A. Pranda analizą głównych czynników procesów przemian słowackiej i czeskiej kultury ludowej po drugiej wojnie. Omawia czynniki: polityczne, gospodarcze, techniczne, społeczne i psychologiczne, ilustrując je konkretnymi danymi. J. Kramafik z Pragi zajmuje się pojęciem tradycji na tle i w związku z rozwojem klasowej struktury społeczeństwa. Stoi na stanowisku istnienia dawniej wielu nurtów tradycji, często ze sobą sprzecznych, stąd uważa tradycję ogólnonarodową za fikcję, z czym trudno się zgodzić. A. Sulitka z Bratysławy kontynuuje zagadnienie tradycji od strony jej pojmowania i zdefiniowania, wyróżniając trzy panujące tu orientacje. W końcu omawia zjawisko współczesnego folkloryzmu i innowacji kulturowych. A. Robek (Praga) zajmuje się niektórymi zagadnieniami tradycji w zakresie stosunków społecznych i kultury duchowej ludności wiejskiej; zwraca uwagę na zmienność funkcji tej samej tradycji (np. religijnej) w życiu społeczeństwa i na rolę tradycyjnego myślenia w procesach rozwoju świadomości klasowej. Po artykułach o charakterze ogólnym następuje seria szczegółowych. M. Lescak (Bratysława) analizuje precyzyjnie problem badań empirycznych współczesnych estetycznych norm folkloru, wyróżniając z jednej strony normy ogólnie przestrzegane przez kolektyw i ich wyznaczniki, z drugiej przeciwstawne tamtym estetyczne zasady indywidualne. W podobnie teoretycznym ujęciu M. Kosova (Bratysława) zajmuje siG pojęciami tradycji, zmiany i współczesności jako kategoriami systemowymi na przykładzie obrzędów weselnych i ich wariantów. A znów J. Tomes (Strażnice) analizuje funkcję społeczną ludowych obrzędów i ceremonii i ich zmia- �206 Recenzje ny w życiu współczesnej generacji, a S. Kovacevicova (Bratysława) zmiany w ostatnich dziesiątkach lat postaw estetycznych w sztuce ludowej na przykładzie kilku wybranych wsi, podobnie jak O. Danglova (Bratysława) zmiany w ludowym hafciarstwie. Zaś S. Burlasova (Bratysława) analizuje podobne zjawiska zmian postaw estetycznych w pieśniach. Z kolei mamy kilka opracowań z badań grup etnograficznych lub regionów. J. Vareka (Praga) porusza podstawowe problemy badań etnograficznych w przemysłowym okręgu węgla brunatnego w północnych Czechach, z uwydatnieniem ~zczególnie tworzenia się kultury robotniczej; 1. Heroldova pisze o integracji różnych grup osiedleńców po drugiej wojnie (ze Słowacji, Rumunii, ZSRR, Polski itd.) na zachodnim pograniczu Czech, a F. VanCik (Praga) analizuje na tymże pograniczu jedną tylko grupę etniczną z Rumunii o ukraińskim poczuciu narodowym; R. Jerabek (Brno) proponuje nowy model badań etnograficznych wsi skolektywizowanej jako ważne zadanie współczesnej etnografii. K. Podolakova (Bratysława) pisze o stylach życia na Słowacji, o stereotypach, mechanizmach i czynnikach te style determinujących i na tym tle referuje socjalistyczny styl życia. Niejako egzemplifikacją tych teoretycznych rozważań jest referat J. Olejnika (Tatrzańska Łomnica) o zmianach w sposobie życia i w kulturze materialnej mieszkańców Wysokich Tatr pod wpływem turystyki. Następuje w końcu seria 9 referatów z zakresu współczesnego folkloru i folkloryzmu: A. Jerabkova mówi o badaniu "drugiego życia" strojów ludowych, V. Gasparikova o aktualnej żywotności ludowych gatunków prozaicznych, J. Michalek o przemianach w prozie ludowej na konkretnym terenie; O. Sirovatka o opowiadaniach z życia codziennego we współczesnych przekazach, podobnie L. Pourova-Volbrachtova o warunkach życia i funkcji opowiadań prozaicznych, G. Sokolova o badaniu ustnych opowiadań u górali; M. Sramkova o zakresie repertuaru opowiadaniowego jednego gawędziarza. Wreszcie B. Benes analizuje współczesne formy wyrazu teatru folklorystycznego, a Z. Vanovicova problem związków między źródłami literackimi a folklorem. Jak z powyższego przeglądu widać, zestaw problematyki zawartej w tomie jest tak szeroki, że obejmuje ogół najbardziej istotnych zjawisk powstałych w procesie swoistej symbiozy tradycji ludowych z kulturą współczesności. Jest, po wtóre, widoczne, że słowacka i czeska folklorystyka i etnografia wypracowały już ade·· kwatne podstawy teoretyczno-metodologiczne i metody badań zjawisk współczesności i mają w tym zakresie godne uwagi osiągnięcia. Sukcesy te należy przypisać niewątpliwie także dobrej organizacji nauki. Dzięki należycie zorganizowanej współpracy akademickich instytutów etnografii i folklorystyki w Bratysławie i Pradze, wraz z podległymi im pracowniami regionalnymi, z ośrodkami uniwersyteckimi, nauka czechosłowacka zajęła niewątpliwie jedno z czołowych miejsc w zakresie badań zarówno tradycji, jak i współczesności. Józef Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca. "Serie de antropologia social." SEPINI, Num. 25, Instituto Nacional Indigenista, Mexicó 1974, ss. 323. Praca zachodnioniemieckiego antropologa współczesnej kulturze i ważniejszym aspektom Burszta Colección K. Jackleina jest poświęcona życia społecznego mieszkańców �Recenzje 207 meksykańskiej wsi indiańskiej San Felipe Otlaltepec, położonej na terenie stanu Puebla l. Społeczność ta przynależy pod względem etnicznym do grupy Popoleca, natomiast z punktu widzenia społeczno-ekonomicznego reprezentuje najbiedniejsze warstwy mieszkańców Meksyku. Zajmuje ona również względnie izolowane położenie geograficzne, które zadecydowało w dużej mierze o słabszym aniżeli na innych terenach nurcie zmian, przeobrażeniach kulturowych i procesach metysażu. Dzięki temu za pośrednictwem Jackleina uzyskujemy możliwość poznania życia indiańskiej społeczności w warunkach niemal laboratoryjnych. Nie oznacza to jednak, iż ludzie, którzy zamieszkują Otlaltepec, żyją w całkowitej izolacji kulturowej i ekonomicznej. Autor ukazuje ze szczególną wyrazistością, iż we współczesnym świecie nie istnieją takie społeczności oraz że nawet w tak niekorzystnie usytuowanej wsi, jak Otlaltepec, łatwo jest wykryć mechanizmy wiążące Indian z gospodarką Meksyku. Menografia Jackleina jest więc interesującym przykładem tzw. CQse study studium konkretnej społeczności, służącym jednak do poznania znacznie ogólniejszych procesów i zjawisk. Jest ona także ważnym przyczynkiem dla współczesnej amerykanistyki ze względu na szczupłość dotychczasowych informacji na temat kultury Indian Popoloca. Monografia jest w większości oparta na materiałach zebranych w terenie przez autora, który przebywał w Otlaltepec w latach 1967-1968 i w r. 1973. Żyjąc razem 2 Indianami przez okres ok. 13 miesięcy, miał dobre możliwości przełamania bariery nieufności, zintegrowania się ze społecznością i uzyskania od jej przedstawicieli informacji, zwykle skrywanych przed postronnymi obserwatorami. Ponieważ zamiarem autora było napisanie monografii ukazującej rzeczywisty obraz życia Indian wykorzystał on także w dużym stopniu źródła o charakterze statystycznym. Uzyskany tą drogą materiał został następnie zweryfikowany i poddany analizie umożliwiającej np. ocenę stanu majątkowego, struktury własności ziemskiej, sytuacji demograficznej, stopnia edukacji itp. Dzięki temu dane uzyskane drogą wywiadów i obserwacji zostały w poważnym stopniu zobiektywizowane. Monografia Popoloca została opracowana według zasad współczesnej etnoanalizy, rodzaju holistycznych studiów, chwytających związki między strukturą społeczną, życiem gospodarczym i rozwojem historycznym określonego społeczeństwa. Aby uczynić zadość tym pryncypiom autor włączył do swej pracy rozdziały poświęcone prahistorii regionu, charakterystyki językowej, rekonstrukcji historycznej, geograficzno-ekologicznej, by dopiero na tym tle ukazać złożone problemy społeczno-ekonomiczne i kulturowo-ideolgiczne badanej wspólnoty. Podstawowy wymóg etnoanalizy polegający na łączeniu spojrzenia etnograficznego z socjolo-gicznym został w wielu miejscach prawidłowo wypełniony. Tak np. opisom uroczystości pogrzebowych towarzyszy zaraz charakterystyka przyczyn zgonów. Podobne uwagi odnieść można do tych części pracy, które poświęcone są mechanizmowi utraty ziemi przez Indian na rzecz grupy lokalnych przedsiębiorców. Nie wszędzie jednak Jacklein sprostał wymogom etnoanalizy. Widać to wyraźnie w części pierwszej pracy, w której wstępne informacje historyczno-językovle w niewielkim stopniu łączą się z późniejszymi wywodami, nie są z nimi po prostu funkcjonalnie zespolone, stanowiąc w gruncie rzeczy tylko aneksy do właściwych rozważań. Rysując później obraz dzisiejszej rzeczywistości stronił autor wyraźnie od wniosków historycznych, sytuujących analizowane aspekty kultury w kontekście 'Mniej znany oryginał recenzowanej pracy ukazał się w r. 1970 w języku niemieckim· (wyd. A. Klimmerle) w RFN w Gtippingen pt. San Felipe atlaltepec. Beitriige zur Ethnoanalyse der Popoloca du Puebla, Mexico. Wydanie meksykańskie jest w pełni autoryzowane- przez .Taekteina. �208 Recenzje diachronicznym. Jego próba holistycznego spojrzenia jest na pewno próbą ud"J1i]. chot: odbiegającą od etnoanalitycznego ideału. Jacklein daje nam interesujący obraz współczesnej wsi indiańskiej w Meksyku, za mało jednak poświęca miejsca na ukazanie konkretnych uwarunkowań historycznych i współzależności między poszczególnymi sferami życia i kultury. Metoda etnoanalizy wymagała również zastosowania modelu monografii etnograficznej odmiennego od schematu tradycyjnego. Książka Jackleina nie jest więc monografią przeżytków czy elementów kultury tradycyjnej, ukazuje ona bowiem życie indiańskiej wsi w sposób niewyidealizowany. Autora interesowało przede wszystkim bieżące życie, w tym zaś nurcie mieściły się zarówno te dziedziny kultury, które zawsze znajdowały się w centrum uwagi etnografów, jak np. budownictwo, systemy pokrewieństwa czy mity, ale również i te aspekty, które po prostu wielu badaczy nie interesują ze względu na "brak" bezpośredniej ich łączności z "kulturą ludową". Mam tu na myśli system administracji lokalnej, szkolnictwo, działanie mechanizmów władzy, powiązania z rynkiem regionalnym i narodowym itp. Stosując tego rodzaju dyrektywę, Jacklein dał nam monografię nowoczesną, w której nie znajdujemy spekulatywnego oddzielania eleme!)tów wiejskich od miejskich, dawnych od nowych, tradycyjnych i tubylczych, od ogólnonarodowych. Uzyskany w ten sposób obraz nie jest więc anachroniczny, ,de na stanie faktycznym obejmującym dziedziny kultury znaczące dla współczesnego życia. W przeciwieństwie do autorów wielu dawnych monografii etnografi::znych. Jackleina nie interesują w równym stopniu wszystkie elementy kultury, np. tyle samo hafty na odzieży, co struktura własności ziemskiej, ale dokonuje świadomego wyboru tych aspektów życia społeczno-kulturowego, które jego zdaniem są istotne dla wyjaśnienia sytuacji w jakiej znajdują sh~ mieszkańcy indiańskiej wsi. Zastosowany przez Jackleina schemat układu monografii społeczności lokalnej wzoro• wany jest więc na propozycjach anglosaskiej antropologii społecwej 2, w mniejszej zaś mierze dostrzec w nim możemy oddziaływanie wzorów meksykańskich czy też niemieckich. Konsekwentna realizacja przedstawionych wyżej założeń nie była bynajmniej łatwa, stąd też pewne mankamenty pracy Un puebLo popoLoca wydają się usprawiedliwione. Autor jeszcze całkowicie nie wyzwolił się z ciążenia tradycji głm:Z<lcej podział kultury na działy i zagadnienia materialne, społeczne i symboli cne. Pewien schematyzm i wyodrębnienie rysu historycznego poza główny nurt rozważań sprawiło także, iż uzyskany obraz społeczności indiańskiej ma bardziej charakter funkcjonalny, częściowo statyczny, aniżeli historyczny i dynamiczny. Do ciekawszych części pracy należą te rozdziały, które poświęcone są gospodarce indiańskiej i jej powiązaniom rynkowym. W interpretacji autora dostrzec można wyrażny wpływ teoretycznych konstatacji socjologicznych Stavenhagena (znanego postępowego badacza meksykańskiego) oraz A. G. Franka - teoretyka zagadnień "niedorozwoju" w krajach Ameryki Łacińskiej. Dzięki zastosowaniu tego rodzaju spojrzenia Jacklein mógł wyraźnie dostrzec uwikłania indiańskiego chłopa z odległej od centrów przemysłowych wsi z systemem kapitalistycznej eksploatacji typu merkantylistycznego. Opisuje więc zarówno sposoby działania handlarzy i pośredników przejmujących wyroby rzemiosła indiańskiego, jak i 7.\Vraca uwagę na migracje zarobkowe do Stanów Zjednoczonych. 'o monografii walorach takiego modelu monografii wsi, "Lud" t. 53, 1969, s. 147-163. pisał J'. Burszta, Dwa modele etnograficznej �209 Recenzje Równie interesujące są te partie, które omawiają aspekty struktury społecznej ·,\'si w jej przestrzennym zróżnicowaniu związanym z sektorami zamieszkiwania. Autor w sposób jasny przedstawił istniejące między tymi jednostkami społecznymi "elacje współzależności łącząc je ze zjawiskiem endo- i egzogamicznych małżeństw. Ciekawe są także rozważania na temat zróżnicowania majątkowego poszczególnych sektm"ów czy roli szkoły, choć przeoczono analizę szkoły jako instytucji pośredniczącej w przemianach tradycyjnej kultury. Pewien niedosyt pozostawia natomiast po sobie lektura partii końcowych książki, przeznaczonych na omówienie życia religijnego. Autor skoncentrował się na scenariuszu i organizacji lokalnych świąt (fiestas), z\vrócił uwagę na system obciążeń finansowo-organizacyjnych (cargo) z tymi przygotowaniami związany, poświęcił również nieco miejsca charakterystyce misji ewangelickiej działającej od kilku lat na terenie Otlaltepec. Szereg ważnych zagadnień zostało jednak tylko zasygnalizowanych. Widać \vyrażnie, iż autor nie czuł się zbyt swobodnie w tej dziedzinie analizy kultury. Przytacza on interesujące mity i opowieści, pozo~tawiając jc jednak bez komentarza. Nie daje również głębszego wyjaśnienia zjawiska synkretyzmu religijnego - tak typowego dla indiańskich chłopów w Meksyku. Wymogi monografii skłoniły Jackleina do zajęcia się również wierzeniami, ,de w istocie autor ten jest przede wszystkim badaczem problemów społecznych i ekonomicznych współczesnej wsi tubylczej. Podsumowując wszystkie powyżej zamieszczone uwagi dotyczące zarówno treś:i pracy jak i zastosowanych metod, wypada stwierdzić, iż książka Un ;meblo popoloca jcst monografią bardzo wartościową i godną uwagi. Jeśli wskazywałem na różnorakie potknięcia autora czy mankamenty stosowanych przez niego koncepcji, to tylko po to, aby ukazać stopień oryginalności rozwiązań Jackleina, które warto szerzej popularyzować i ulepszać, również na naszym polskim gruncie etnograficzno-socjologicznym. Jest to bowiem nie tylko nowoczesna monografia społeczności lokalnej z terenów poz<1europejskich, ale praca, która ukazuje opisywaną wieś w taki sposób, w jaki mogłyby być analizowane społeczności lokalne w Europie. Nie ulega wątpliwości, iż praca ta zainteresować powinna nie tylko amerykanistów, ale również etnografów. historyków i socjologów nie zaangażowanych w studia meksykanistyczne. Aleksander Pasem-Zieliński Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest: Mahican Indian Culture and Change, "National Museum of Man. Mercury Series. Ethnology Division, Paper No. 13", Ottawa 1974, ss. 91, l mapa ~ 5 ilustr. Culture Rozprawa Teda J. Brassera jest typowym dla amerykańskiej i kanadyjskiej etnohistorii przykładem rekonstrukcji i interpretacji dziejów społeczności plemiennej. Stanowi ona monograficzne ujęcie nowożytnej historii Mohikanów, których uwiecznił w słynnym Pięcioksięgu Fenimore Cooper. Główny trzon analizy poprzedzają informacje na temat ich etnonimu, języka, stosunków demograficznych o!"az szkicowy zarys dziej{)w i kultury w okresie prekolonialnym. Za cezurę rozdzielającą dwie epoki starożytną i nowożytną autor przyjął rok 1600. W zainicjowanym ,v{l\vczas nowym etapie mohikańskich dziejów Brasser wyróżnił ;4 .~ Lue! LXII �210 Recenzje 4 fazy różniące się między sobą charakterem stosunków interetnicznych oraz tempem i jakością przeobrażeń społeczno-kulturowych. Nowożytne dzieje Mohikanów zapocZittkowała tzw. faza handlu skórami, obejmująca zasadniczo XVII w. XVIII w. Cechowała się ona krystalizacją organizacji plemiennej z rozproszonych społeczności lokalnych, powstaniem scentralizowanej władzy, a nawet próbami tworzenia wieloplemiennych organizmów politycznych. Wszystkie te przemiany organizacji społecznej, jak i zmiana pozycji mężczyzny w rodzinie wraz ze społeczno-kulturowymi reperkusjami wojen prowadzonych o rozszerzenie lub zmianę terytoriów plemiennych, miały u swych podstaw motywację ekonomiczną. Była nią chęć zintensyfikowania handlu skórami Druga faza obejmuje okres około 50 lat do czasów Rewolucji Amerykańskiej. l\'l:ohikanie - zepchnięci już wówczas na kresy swych dawnych terytoriów plemiennych, zdziesiątkowani przez epidemie i wojny międzyplemienne - znależli się \\' czwartej dekadzie XVIII w. w kręgu oddziaływania chrześcijańskiego prozelityzmu. Pierwszymi neofistami stali się przywódcy plemienia, którzy przekształcili ośrodek misyjny w centrum plemiennego życia politycznego. Okres ten charakteryzował się nasileniem akulturacji. Zmieniona sytuacja ekonomiczna Mohikanów (utrata większości własnych terytoriów plemiennych) zmusiła ich do przyswojenia sobie nowych umiejętności dla zdobywania środków utrzymania (wynajem siły roboczej, produkcja i sprzedaż własnych wyrobów rzemieślniczych, itp.). W ślad za tym nastąpiły zmiany w stylu życia i sposobie widzenia otaczającej Indian rzeczywistości. Należy żałować, że autor omawianej pracy nie podjął próby analizy procesu ścierania się dwóch różnych światopoglądów tubylczego i chrześcijańskiego, mechanizmów wypierania jednych zespołów wierzeń przez drugie, społecznych reperkusji zmiany orientacji religijnej i sposobów funkcjonowania "przeżytków" dawnej nadbudowy w nowej sytuacji społeczno-kulturowej. Tymczasem zaprezentowane przez Brassera obraz i interpretacja chrystianizacji Mohikanów są tak dalece szkicowe, że aż uderzają naiwnością. Trzecia faza nowożytnych dziejów Mohikanów (lata 70-te XVIII w. do poi XIX w.) to okres ich permanentnych migracji ze wschodu na zachód pod naciskiem euro-amerykańskiego osadnictwa. W trakcie kolejnych przesiedleń zmieniał się skład etniczzny mohikańskich osad (napływ ze wschodu ludności o innej przynależności plemiennej). W okresie tym Indianie coraz bardziej przyswajall sobie amerykański model życia. Przejawiło się to w formach osadniczych niczym nie odbiegających już na pocz. XIX w. od wzorów wiejskiego osadnictwa białej ludności USA; przejęciu farmerskiego modelu gospodarowania; przywiązywaniu wagi do formalnego wykształcenia najmłodszej generacji itp. Ówczesna społeczność Mohikanów, mimo wysokiego stopnia zakulturowania, rozpadła się w omawianym tu okresie na dwie opozycyjne względem siebie frakcje - konserwatywną (opowiadającą się za zachowaniem szeregu elementów tradYl:ji) i progresywną (rzecznika akceptacji przez Indian wartości i stylu życia białej Ame:yki) Problem frakcyjnego rozbicia społeczności tubylczych zachował swą aktualność do dziś i z tego względu zwrócenie uwagi przez Brassera na jego genezę stanowi wartościowy wkład do poznania dziejów kształtowania się postaw Indian wobec własnej i obcej kultury. Czwarta, tzw. rezerwatowa faza mohikańskich dziejów, została zapoczątkowana w latach 1856-1859, kiedy to część plemienia osiedliła się w jednym z rezerwatów na terenie Wisconsin. W okresie obejmującym 2 pał. XIX w. i XX w. Mohikanie ulegli niemal zupełnej amerykanizacji, zachowując jedynie świadomość tubylczego �211 Recenzje pochodzenia i nikłą pamlęc niektórych cech swej plemiennej kultury. Ich etniczna odf(~bność zaciera się zresztą coraz bardziej wskutek dość dużego odsetka małżeństw mieszanych nie tylko międzyplemiennych, ale i międzyrasowych z białymi partnerami. Książka Brassera ma szereg zalet polegających przede wszystkim na uporządkowaniu informacji i możliwie pełnym zrekonstruowaniu dziejów Mohikanów. W tym celu autor skrupulatnie wykorzystał publikowane dotychczas źródła historyczne i etnograficzne oraz bogaty zbiór analiz dziejów i kultury plemion zamieszkujących północno-wschodnie obszary USA. Praca jego rzuca niewątpliwie nowe światło na historię nadatlantyckich plemion, prostując szereg błędnych koncepcji historiograficznych dotyczących zwłaszcza stosunków politycznych i związków kulturowych łączących Mohikanów z Ligą Irokezów. Zastrzeżenia budzi natomiast m. in. dokonany przez Brassera dobór kryteriów, na podstawie których wyróżnione zostały 4 fazy nowożytnych dziejów plemienia. Przypomnijmy, że pierwszą fazę wyznaczono na podstawie kryterium ekonomicznego (handel skórami), drugą - kryterium ideologicznego (przyjęcie chrześcijaństwa), trzecią - kryterium politycznego (migracje jako wyraz polityki mocarstw kolonialnych wobec ludności tubylczej) i czwartą - również na podstawie kryterium politycznego (rezerwaty jako wyraz polityki wewnętrznej USA wobec ludności tubylczej). Autor, dokonując takiego właśnie wyboru kryteriów, winien jednak go uzasadnić, dowodząc istotność owych wyróżników dla specyfiki poszczególnych okresów mohikańskiej historii. Dużym mankamentem pracy jest również ograniczenie rekonstrukcji dziejów w drugiej, trzeciej i czwartej ich fazie wyłącznie do tej grupy Mohikanów, którzy w połowie XVIII w. osiedlili się w ośrodku misyjnym, z pominięciem uzasadnienia takiego ujęcia. Czytelnik może jedynie domyślać się, że autor dokonał wyboru tej społeczności Mohikanów ze względu na jej polityczną rolę w życiu całego plemienia. Żałować również należy, że Brasser - zaabsorbowany żmudną, niekiedy nawet chyba zbyt drobiazgową rekonstrukcją mohikańskich dziejów - tak mało miejsca poświęcił kulturze tych Indian i dokonującym się w niej przeobrażeniom, ograniczając się często do mało mówiących ogólników. Nazwa serii wydawniczej oraz sam tytuł pracy sugerują raczej, że ta właśnie problematyka powinna dominować nad rekonstrukcją dziejów, stanowiących niezbędne tło dla ukazania procesu zmian zachodzących w tubylczej kulturze pod wpływem obcej cywilizacji. Tymczasem proporcje są odwrotne. Mimo tych zastrzeżeń, omawiana praca jest cennym przyczynkiem do etnohistorii północno-wschodnich obszarów dzisiejszych USA, wypełniając lukę w naszej wiedzy o dziejach plemienia, które w czasach kolonialnych należało do politycznie i gospodarczo naj aktywniejszych społeczności tubylczych tego regionu, co Brasser w przekonywujący sposób udowodnił. Mirosława B. ~. PutiIov, Metodologija sravnitelno "Nauka". Leningrad 1976, ss. 244. istorićeskogo Posern-Zielińska izućenija Autor książki kierując się przekonaniem, że rozwojowy różni się od procesu literackiego, że jest od niego niezależny, folklora, Izdat. proces folklorowy że jest także nie- �212 Recenzje zależny od tych czynników, które kształtują rozwój literatury, widzi niezbędność pewnej rezygnacji z literaturoznawczych metod badawczych, a kształtowania takich, które odpowiadałyby specyfice folkloru. Autor odnosi się również krytycznie do niektórych metodologii porównawczych stosowanych w folklorystyce, proponując oddać pierwszeństwo porównawczej metodologii historyczno-typologicznej. której teoretyczny kształt zarysowuje w swojej książce. Według autora właśnie ta metoda pozwala wykrywać w folklorze nie zauważone dotąd powtarzalności uri-lZ prawidłowości ich występowania, co daje w wyniku możność formułowania hipotez wyjaśniających cechy i relacje obiektów oraz procesów. 1. Podstawą typologii porównawczej czyni autor dwa szerokie założenia wyjściowe: 1) że pojęciem typologia obejmuje się uwarunkowaną szeregiem obiektywnych czynników prawidłową powtarzalność, występującą w społeczeństwie i przyrodzie, powtarzalność, która objawia się w zjawiskach i obiektach, stosunkach i właściwościach, elementach i strukturach, procesach i stanach; 2) że podstawą typologizowania powtarzalności są pewne prawidłowości, które rodzą się z koniecznej współzależności danej historyczno-społecznej sytuacji oraz wewnętrznych reguł powstawania, egzystencji i funkcjonowania odpowiednich zjawisk i obiektów. Mówiąc o typologii w folklorze ma się na względzie powtarzalność, która go przenika, ale która jako typologiczna rysuje się dopiero wtedy, gdy powstaje w wyniku współzależności systemu i jego składników oraz w v,;yniku relacji ich z tradycyjnym ludowym bytem i światopoglądem. Powtarzalność zjawisk folklorowych o charakterze zbieżności, tożsamości, podobieństwa, analogii jest typowa tylko wtedy, gdy nie jest przypadkowa (np. tematy są typologicznie zbieżne, gdy należą do jednego systemu artystycznego wyrażania), gdy więzi i relacje mają charakter stały i uniwersalny, obejmują cały proces folklorowy. dominując nad między etnicznymi i międzynarodowymi więziami genetycznego j kontaktowego typu. 2. Typologia jako metoda badawcza folkloru funkcjonuje w planie synchronicznym i diachronicznym. Jako typologia strukturalna daje wszechstronny opis obiektu tylko umownie oddzielonego od planu diachronicznego. Jako typologia historyczna (ewolucyjna) bada etapy i stadia rozwoju folkloru, zawsze odnosząc je do etapów poprzednich. A więc obserwuje każde zjawisko folklorowe dwojakD: jako samodzielną całość (system lub jego element) w danym momencie istnienia oraz jako etap w procesie rozwojowym. Przez system folklorowy rozumie się pewien zamknięty, całościowy stan obiektu o stałej strukturze, związany z daną sytuacją społeczno kulturową (np. folklor - jako system gatunkowy, gatunek jako system utworów, utwór - jako system wariantów itp.). System podlega regułom wewnętrznej dynamiki i zewnętrznych oddziaływań. Reguły wewnętrzne pozwalają tylko na takie tworzenie się lub chłonięcie nowych elementów, które nie rozbijają całości. Oddziaływania zewnętrzne są przyczyną etapowych przemian, ponieważ każde naruszenie struktury systemu prowadzi do jego rozpadu i tworzenia się nowego systemu. Nowy system staje się faktem ewolucji zachowując, jako jego ogniwo, elementy i znaki poprzedniego etapu. Typologia analizując systemy bada procesy, badając procesy - analizuje systemy, odkrywając nie tylko materializacje reguł i prawidłowości, ale także ich dynamikę· 3. U podstawy wszelkiej powtarzalności i zmienności folklorowej leży typologiczna współzależność folkloru i świata zewnętrznego. Realizuje się ona w "pecyficznie folklorowym "odzwierciedleniu rzeczywistości". Folklor bowiem nie tyle odzwierciedla, co "wybiera" z ludowego świata takie tematy, które zostały wyodrębnione przez kolektyw i umiejscowione w ramach aktualnego, społeczno kulturo- �Recenzje 213 wego systemu świadomości. Dlatego każdy obiekt folklorowy stanowi jedno, typOI':o artystyczne ujęcie tego, co w świecie ludowym ma nieskończoność powtórzeń (temat nie rodzi się raz, temat rodzi się nieskończenie wiele razy). Stąd w centrum folklorowej uwagi znajdują się typy tematów (balladowych, epickich, bajkowych itp.) tworzących systemy o właściwych im artystyczno-treściowych strukturach. Dlatego każdy obiekt folkloru jest rozumiany tylko w danym systemie i dzięki niemu. 4. Twierdzenie, że folklorowe procesy ewolucyjne, zachodzące w danych etnosa ch - są niepowtarzalne, posiada podstawową wagę dla historyczno-typologicznej teorii folkloru. Według tego twierdzenia każdy folklor etniczny posiada i przechowuje ślady własnych etapów rozwojowych, on także określa ramy ogólnych, międzyetnicznych powtarzalności. Dzięki temu daje się zauważyć, że to, co w jednym folklorze stało się już tylko znakiem przeszłości - w drugim żyje pełnią aktualności. Dzięki takim faktom powstaje możliwość rekonstrukcji ewolucyjnych procesów poszczególnych folklorów i folkloru w całości. W tym celu typologia bada więc polietniczne (a nie bietniczne) systemy i procesy folklorowe narodów o kulturowej i językowej więzi genetycznej (np. Polacy-Słowacy-Czesi), narodów o długotrwałym oddziaływaniu kulturowych grup etnicznych (np. Bałkany, Karpaty, Kaukaz), oraz narodów o więzi kontaktowej (np. Węgry-Rumunia, BułgariaGrecja). W badaniach polietnicznych typologia nie respektuje już granic geograficznych, chronologicznych i etnicznych. Nakładając na siebie systemy etnicznych folklorów ujawnia tożsamości lub różnice w postaci brakujących ogniw lub nadmiaru elementów. Ujawnia w ten sposób luki w ewolucyjnym łańcuchu oraz zyskuje materiał nadający się do ich wypełnienia. 5. Typologiczna analiza zakłada badanie folkloru w ścisłym związku z etnograficznymi realiami bytu (obrzędami, instytucjami), stanowiącymi wyraz typowych uogólnień kolektywnej świadomości. Ta sfera ludowego bytu dostarcza folklorowi odpowiednich modeli, gotowych, strukturalno treściowych wzorców dla artystycznych przedstawień. Z drugiej strony potwierdza folklor ową tradycję, ponieważ typowe sytuacje, stosunki, konflikty zostały już kiedyś przekształcone w artystyczne formy najwcześniejszych gatunków. Oczywiście nie ma tu mowy o prostym przejściu ani bytu w folklor, ani tradycji folklorowej w folklor aktualny. Przekształcenie dokonuje się za pośrednictwem świadomości folklorowej, wyrażającej się w typowych obrazach, motywach, tematach. Przeniesiznie treści i znaczeń ze sfery bytu w sferę folkloru lub ich modyfikacja w sferze samego folkloru, są możliwe tylko dzięki temu, że oba światopoglądy - "bytowy" i "folklorowy" mają charakter semiotyczny. 6. Typologiczne analizy gatunków są w stanie początkowym. Zmierzają one do wyjaśnienia węzłowych problemów genezy, historii gatunkowych systemów, właściwości artystycznych, relacji z rzeczywistością. Badania uwzględniają fakt, że tekst-utwór-gatunek to trój poziomowa jedność systemowa oraz że wariantywność jest uniwersalną cechą zjawisk folkloru. Dalej, że nie istnieje tekst pierwotny ani dążenie: od wariantu do pełnego tekstu. Utwór żyje całością wariantów i on to właśnie stanowi podstawę gatunkowo typologicznych uogólnień. Jeśli terminem tradycja określić względnie stałe, dziedziczone wzorce i formy ludowej egzystencji, to folklor stanowi na danym etapie odpowiednik tej tradycji. W swoich artystycznych formach nie tylko przechowuje jej świadomość, ale przekształca się wraz z nią. Dlatego wyraziste ramy gatunków właśnie w odniesieniu do tradycji pozwalają określać etapy procesu folklorowego. Rozwój gatunkowy najprawdopodobniej przebiegał w dwojakim procesie transformacji i ewolucji. Gatunek �214 Recenzje powstawał na drodze długich przemian transformacyjnych, w których brały udział elementy o charakterze pozaartystycznym (obrzędy, rytuały itp.), oraz artystycznym (formy wyrażania). Aktualnie znane systemy gatunkowe są zamknięte, świadczące o tym, że proces, który je kształtował, był względnie jednolity. Jednakże gatunki archaiczne, które znajdują się w niektórych systemach, świadczą o różnych stadiach przerywania się transformacji, krzepnięcia formy danego gatunku i rozpoczęcia się procesu ewolucji, nie naruszającej już danej struktury. Typologiczno-stadialne: powtarzalność gatunkowych systemów etnicznych daje pewną nadzieję na zrckonstruowanie poszczególnych gatunkowych łańcuchów rozwoju od najprymitywniejszych form, do złożonych gatunkowych struktur i ich wewnętrznej ewolucji. 7. Dla dopełnienia obrazu typologii historyczno-porównawczej autor dodaje jeszcze uwagi na temat folklorowego historyzmu. Pod typologią tego zjawiska rozumie on występujące w danych artystycznych formach zasady poznania i odbicia historii, widzianej jako całokształt działalności kolektywu związanej z rozwojem społecznym. Tak rozumiany historyzm określa treść i strukturę folkloru, on z kolei wyraża świadomość kolektywu, jest znakiem jego pamięci i dążeń. Jednakże folklorowa świadomość (artystyczna świadomość) wtopiona jest w tradycyjne formy dalekiej przeszłości. W swojej podstawie jest więc dorealistyczna. a w chwili gdy realizm zaczyna funkcjonować jako kategoria sztuki, staje się nierealistyczna. Dlatego badanie świadomości folklorowej wymaga badania praw artystycznego odzwierciedlania historii, tj. w fantastycznych, umownych, hiperbolicznych itp. formach, kształtujących obrazy rzeczywistości w idealnym planie. Powszechne prawo folklorowej powtarzalności, które odkryto dzięki metodologii historyczno-typologicznej, stawia przed folklorystyką nowe zadania: 1) zbadanie genezy wczesnych form folkloru, 2) odkrycie praw rozwoju gatunków, 3) całościową rekonstrukcję rozwoju folkloru, na podstawie różnostadialnego materiału różnych narodów. Ogólnie mówiąc - zbadanie folkloru w najszerszym aspekcie. W węższym zaś - zbadanie konstrukcji systemów artystycznych, jako zjawisk ludowej kultury duchowej. Jadwiga JagieHo linguistique, agronomique et economique d'uT!. Recherche cooperative sur programme, organisee par Ie Centre national de la recherche scientifique avec Ie concours de divers laboratoires scientifiques; T. 1 Geographie. Agronomie. Sociologie economique, Editions du CNRS, Paris 1970, s. 310; T. 2. Ethnologie historique. Transhumance ovine, Paris 1971, s. 318; T. 3 Ethnologie contemporaine l. Communautes vitlageoises. Vie d.omestique, Paris 1972, s. 336; T. 4 Ethnologie contemporaine II. Montagnes. Therapeutique. L' Aubrac d Paris, Paris 1973, s. 302; T.5 Ethnologie contemporaine III. Litterature orale. Musique. Danse, Paris 1975, s. 382. L'Aubrac, etablissement etude ethnologique, humain. Obszerna monografia Aubrac - górskiego regionu w środkowej części Masywu Centralnego, obejmującego Monts Aubrac położone w trójkącie, którego ramiona stanowią doliny rzek Truyere i Lot oraz masyw Margeride - jest największym z dotychczasowych osiągnięć we Francji w zakresie interdyscyplinarnych badali monograficznych. Z planowanych 7 tomów ukazało się dotychczas 5, o łącznej objętości 1648 stron. Zawierają one liczne materiały pomocnicze i uzupełniające, w tym �Recenzje 215 229 ilustracji, 263 tabele, 92 mapy, 76 wykresów i przedstawień graficznych oraz 44 rysunki. Poszczególne, opracowane przez 46 autorów, tomy monografii obejmują następujące zagadnienia: t. 1 środowisko naturalne, agronomia, ekonomika a społeczeństwo: t. 2 podstawy etnologii historycznej, transhumancja owiec; t. 3 społeczności lokalne i gospodarka agro-pasterska, życie domowe; t. 4 pastwiska górskie, medycyna ludowa, migracje do Paryża; t. 5 literatura ludowa, muzyka i zjawiska paramuzyczne, tańce ludowe. Monografia Aubrac stanowi wynik tzw. Recherche cooperative sur programme nr 28 - RCP Aubrac, zainicjowanych i koordynowanych przez CNRS, a prowadzonych w latach 1963-1966. Badania miały charakter wyrażnie interdyscyplinarny. Brały w nich udzial różne instytucje naukowe, przede wszystkim Centre d'Ethnologie franc;aise, Centre de recherches ethnologiques oraz Institut national de la recherche agronomigue. W pracach badawczych uczestniczyło ponad 40 naukowców, reprezentujących {'tnologię, socjologię, historię, geografię, dialektologię, agronomię, zootechnikę i ekonomię. Projekt badań opracował G. H. Riviere przy współpracy A. Leroi-Gourhana, a bezpośrednie nad nimi kierownictwo sprawowali C. Jest, C. Parin, A. Fel oraz C. Marcel-Dubois. Efektem badań, obok recenzowanych tu tomów, było m. in. zebranie 987 obiektów muzealnych, 2 rękopisów oraz wykonanie 442 rysunków. 9570 fotografii i materiałów do ok. 15 filmów dokumentalnych. Monografia Aubrac należy do opracowań, które znaczą rozwój francuskiej humanistyki, w tym i etnologii. Jego kierunek zmierza do ujmowania badanych zjawisk w szerokich historyczno-kulturowych i społeczno-ekonomicznych uwarunkowaniach. co możliwie jest jedynie przy podejmowaniu zespołowych badań interdyscyplinarnych. RCP Aubrac były jednymi z pierwszych tego typu we Francji. Ich podstawowym założeniem metodologicznym, co znalazło również szerokie odzwierciedlenie w opracowanej monografii, było dążenie do możliwie pełnej koordynacji gromadzonych informacji i ich uzupełnianie poprzez różne dyscypliny. Założenie drugie polegało na skupieniu całości problematyki wokół zasadniczego ella analizowanego obszaru zagadnienia podstaw gospodarczych, tzn. hodowli i podporządkowaniu poszczególnych opracowań właśnie temu aspektowi. Z tego względu monografię Aubrac możemy zaliczyć do typu monografii z problemem wiodącym. Wreszcie, wyraźnie zaznaczone w pracy, założenie trzecie polegało na traktowaniu badanej rzeczywistości zarówno w wymiarze współczesności, jak i przeszłości. Celem pierwszego jest ukazanie realiów w ich strukturalno-funkcjonalnych powiązaniach (ethnologie contemporaine), a drugiego wyświetlenie i analiza dawnych struktur społecznych, kulturowych i techniczno-ekonomicznych (ethnologie historique). Z tych powodów w monografii wykorzystano, obok zgromadzonych różnorodnych materiałów terenowych, również archiwalne. Zawarty w 5 tomach materiał daje niezwykle interesujący, kompleksowy obraz przeszłości i współczesności Aubrac - jednego z najbardziej tradycyjnych jeszcze regionów Francji - jego podstaw gospodarczych oraz żyda i kultury jego mieszkańców. Górski region Aubrac, o średniej wysokości 1000 m, obejmuje 26 gmin należących do 3 departamentów: Aveyron (U), Lozere (13) i Cantal (2). Ogólna liczba ludności wynosiła w 1966 r. 10383, 16 z gmin miało mniej niż 400 mieszkańców, a tylko jedna przekraczała 1000. Z punktu widzenia podstaw gospodarczych Aubrac wyróżnia się zdecydowaną dominacją hodowli bydła, opartej głównie na wypasie na górskich pastwiskach. Ich �316 Recenzje szeroka strefa łącznie z łąkami stanowi średnio 97"," użytkowanej ziemi. W przeciwieństwie do naturalnych pastwisk alpejskich i pirenejskich, aubrackie powstały w wyniku działalności człowieka poprzez wyręb lasu na poziomic 1000-1400 m, co umożliwia ich wykorzystywanie nie przez 3, a !) miesięcy. Obszar Aubrac został zaludniony w okresie średniowiecza, a w jego zagospodarowaniu i wyrębie lasów najważniejszą rolę odgrywały aż do 1789 r. dwa duże opactwa: Aubrac (założone \". 1120 r.) oraz Bonneval (1147). Pastwiska ujęte zostały w system dużych jednostek gospodarczych - montagnes oraz wielkich gospodarstw agro-pasterskich, co wyróżniało Aubrac zarówno od północnej Francji, jak i reszty Masywu Centralnego (dzierżawa, parcelacja). Drugi z biegunów struktury społeczno-ekonomicznej Aubrac stanowiły społeczności wiejskie. Były one zapleczem rak GO sezonowej pracy przy letnim wypasie, uprawie zbóż i transporcie. Mniejsze niż na innych terenach zależności feudalne przyczyniły się do ich względnie autonomicznego rozwoju, opartego m. in. o istnienie dóbr gminnych. Jeszcze w l86~ r ten rodzaj własności w części Aubrac zbliżał się do 300/0 (w całej Francji 8"/0). Do XX w. Aubrac stanowił pod względem ekonomicznym region względnie samowystarczalny. Wiejskie społeczności prowadziły gospodarkę autarkiczną. Pewną autonomię Aubrac zawdzięczał istnieniu zespołu działających manufaktur i rzemiosł, których gwałtowny zanik nastąpił w pel. XX w. (w 1962 r. mniej niż 10°," ludności czynnej zawodowo). Od pocz. XX w. dawna wielokierunkowa produkcja rolna stopniowo przekształciła się w hodowlę bydła (w 1962 r. 90"/" hodowanych zwierząt). Przyczyniły się do tego zarówno warunki naturalne, jak i rozwój rasy Aubrac, doskonale zaadaptowanej do wydłużonego pobytu na pastwiskach w surowym klimacie. Specjalizacja \Ii hodowli bydła rogatego współwystępowała z cofaniem się hodowli owiec i upra\vy zbóż. Ta ostatnia zajmuje obecnie od 0,1 do 12,5"10 powierzchni (okres wegetacyjny trwa od kwietnia do października). Gospodarstwa stanowią w większości własność użytkownika, część jest dzicrża~··iona w systemie fermage, nielicznie metayage. 5;3% gospodarstw posiada mniej niż 25 ha, część przekracza 100 ha. Prawie 50"/0 z nich liczy tylko 1-2 osób. System gospodarowania i hodowli należy nadal do tradycyjnych i pozbawiony jest cech wraźnej kalkulacji ekonomicznej, jakkolwiek zapoczątkowane zostały procesy modernizacji. Najważniejsze znaczenie w gospodarce hodowlanej posiadają górskie pastwiska. 303 montagnes, o powierzchni ponad 20 tys. ha, należy do 250 gospodarstw (7 jest własnością gminy). Wypasają na niej bydło aź 102 gminy i stąd Aubrac określany jest jako "bassin d'alimentation" (w samym Aubrac 55 tys. bydła). Rozpoczynający się 25 maja (zakończony 13 października) wypas posiada dwie formy: 1) tradycyjny wypas połączony z produkcją mleczną i serowarstwem (w 1964 r. na 57. montagnes), wymagający stałego nadzoru i pracy ekipy 2 - 6 buronniers (W 1900 r. 1100, w 1965 tylko 130), sezonowo mieszkających w pasterskich domach - buron; 2) zdecydowanie upowszechniający się wypas nastawiony na produkcję mięsną, bez stałego nadzoru stad. Aubrac stanowiło niegdyś ważny obszar transhumancyjnej hodowli owiec, pochodzących głównie z Dolnej Langwedocji. Ostatnia w Aubrac transhumal1l:ja odbyła się w 1965 r. i brało w niej udział jedynie 1000 owiec (w 1955 - 45 tys.). Przepęd następował na trasie ponad 100 km z wysokości ok. 300 m do 1300 m. Przyczyny upadku tego typu hodowli owiec leżą przede wszystkim w ekonomicznym rozwoju Langwedocji. Wiejskie społeczności Aubrac wyróżnia ich wewnętrzna struktura i małe rozmiary. Społecznością lokalną nie jest tu jak na innych obszarach Francji gmina �Recenzje (commune), ale jednostka dużo mnIeJsza, licząca niekiedy kilkadziesiąt osób \Vies (village), w sensie nadawanym temu terminowi w całym regionie (tzn. przysiółka, lub wioski hammeau), bądż grupa wsi odpo'wiadająca części gminy \V pojęciu administracyjnym. Posiadane przez te społeczności i wspólnie użytkowane dobra gminne (biens communaux) są w istocie dobrami wsi lub kilku wsi (biens sectionnaux). Stanowią ważne uzupełnienie areału prywatnej własności. Budownictwo Aubrac jest jeszcze w dużym stopniu tradycyjne, ok. 50"/0 stanov.'ią domy budowane w okresie 1871-1939, ok. 47% ma 1 lub 2 izby, a 42"/0 doml'n': nie posiada bieżącej wody. Tradycyjny aubracki dom, kamienny i parterowy, kryje pod wspólnym dachem część gospodarczą i mieszkalną. Jej ośrodek stanowi wspólna izba (saHe commune), z otwartym ogniskiem, o ścianach pokrytych rodzajem boazerii, w której wnękach znajdują się 1-3 zasłonięte łóżka oraz szafy. Powtarzającymi się elementami umeblowania jest również serwantka, wiszący zegar oraz stół z ławami lub krzesłami. W izbie tej dokonują się wszystkie podstaWO\VC funkcje życia rodzinnego. Od pocz. XX w. Aubrac stanowi! region wyrażnie wyludniający się (w końcu XIX w. ok. 18 tys. mieszkańców). Występuje zjawisko starzenia się ludności. Wskaźnik poziomu wykształcenia należy do najniższych we Francji. Pierwotnie skierowana na południe, od pocz. XX w. migracja zmierzała na północ, głównie do Paryża (stała i sezonowa). Jej przyczyny leżały głównie w płaszczyżnie ekonomicznej. W Paryżu emigranci z Aubrac wykonywali najczęściej zawód węglarza lub kelnera. Przejawem silnej więzi terytorialnej są powstałe w Paryżu regionalne towarzystwa (Amicales d'Aubrac), pełniące również ważną funkcję adaptacji do środowiska wielkomiejskiego. Ruch migracyjny jest zjawiskiem stałym i przewaźają w nim obecnie kobiety. Tradycyjna kultura ludowa Aubrac ukształtowała się w ścisłej zależności od warunków naturalnych oraz społeczno-ekonomicznych. Główny na nią wpływ wywarł typ agro-pasterskiej gospodarki. Wskutek stałego odpływu młodzieży, tradycyjna kultura utrzymuje się głównie w środowisku ludzi starych. Niegdyś bardzo rozwinięta ludowa medycyna i weterynaria znajdują się na drodze zaniku, jakkc·lwiek utrzymuje się jeszcze nadal charakterystyczna w leczeniu specjalizacja (od ran, złamań, wrzodów, upuszczania krwi itd.). W zakresie treści folklorystycznych Aubrac nie wytworzył form charakterystycznych wyłącznie dla tego obszaru. Większość elementów jest wspólna dla całegn NJ:asywu Centralnego. Tak jest z wątkami w literaturze ludowej, w której szczególnie powszechne są motywy wilka, diabła i czarownic. Wśród instrumentów muzycznych występują terkotki, grzechotki, dzwonki, bębenki, liry korbowe, piszczałki, dudy i akordeony. Muzyka o formach prostych i złożonych wykonywana jest prawie wyłącznie przez mężczyzn. Wśród tańców wyróżnia się bouree, tańczony w 2 lub więcej osób, fornijaire, bardzo popularny na pocz. XX Vi., crousade oraz montagnarde. Przedstawiona wyżej, w sposób bardzo ogólny i raczej formalny, charakterystyka regionu Aubrac, posiada w monografii niezwykle drobiazgowe i obszerne omówienie. Wykorzystanie wszystkich dostępnych materiałów, środków i metod, przy równocześnie całościowym spojrzeniu na analizowaną rzeczywistość, dało w efekcie w pełni przejrzyste i zarazem dopełniające się w poszczególnych częściach ;Jrracowanie. Uwagę zwraca materiał uzupełniający w postaci licznych aneksów, zest3,vień bibliograficznych, wykresów, tabel oraz doskonałej jakości ilustracji. Wśród nich wyróżnia siG zastosowanie, w części poświęconej literaturze ludowej, pełnych �218 Recenzje ekspresji poklatkowych zdjęć taśmy filmowej, przedstawiających ludową narr<ltorkę. Podobnych prób nowego rozwiązania niektórych technicznych problemów związanych z badaniami społeczno-kulturowymi znaleźć można w tej pracy więcej. Monografia Aubrac nie jest jednak pozbawiona pewnych usterek. Nie zawsze w pełni logiczna wydaje się kolejność poszczególnych jej części. Nie określono w precyzyjny sposób granic regionu, zaliczając do niego 20, 26 lub 30 gmin, w zależności od rozpatrywanego zagadnienia. T. 3 dotyczący kilku społeczności lokalnych Aubrac prezentuje raczej wzajemnie uzupełniający się niż porównawczy materiał, co w pewnym stopniu utrudnia możliwość określenia celowości doboru tych społeczności do badań i ich reprezentatywności dla całego regionu. Dziwić może brak szerszego omówienia budownictwa, które nie zostało u\Vzglęjnione również w zapowiadanych 2 dalszych tomach (znajdują się tam m. i1l. zagadnienia związane z serowarstwem, narzędziami i technikami rolnymi, ubojem bydła i zróżnicowaniem dialektycznym oraz podsumowanie i indeksy). Mimo tych nielicznych niedociągnięć, wielotomowa praca o Aubrac może stanowić rodzaj modelu badań monograficznych w Europie, w mniejszym stopniu ze względu na specyfikę regionu - dla problematyki badawczej, a bardziej dla konkretnych rozwiązań metodologiczno-metodycznych. Jest w każdym razie ważnym argumentem w toczących się dyskusjach o monografiach regionalnych. Jacek R. Gubert, .del Trentino L'identijicazione Alto-Adige, etnica. Indagine socio~ogica in BednaTski un'aTea p~urilingue Udine 1976, ss. 520, res. niem. Obszerne studium Renzo Guberta, profesora uniwersytetu w Trento, zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na szczegółowy problem, którego bezpośrednio dotyczy, lecz także ze względu na pewne bardziej ogólne wnioski, które można odnieść do współczesnych procesów etnicznych w Europie. Stanowi ono opracowanie wyników badań nad współczesnym stanem i tendencjami zmian odrębności etnicznych na pograniczu niemiecko-włoskim w prowincji Górna Adyga, nazywanej przez Niemców i Austriaków Południowym Tyrolem. Jej południowa część zamieszkała jest przez Włochów, północna zaś przez Niemców tyrolskich, Włochów i mniej licznych Ladynów. Dorzecze górnej Adygi, podobnie jak reszta Alp, zasiedlone było za c~asó\V rzymskich przez zromanizowaną, miejscową ludność. Po dawnej jedności językowej romańskiej pozostały we wschodniej części Alp 3 małe grupy językowe: retoromańska w .szwajcarii oraz ladyńska i friulska w Alpach włoskich. Począwszy od V w. wdzierały się w alpejskie doliny fale ludności germańskiej, szczególnie zaś, od okresu karolińskiego, południowi Bawarzy. Ekspansję elementu niemieckiego ułatwiły epidemie, które w średniowieczu wyniszczyły znaczną część ludności ladyńskiej. Proces asymilacji Ladynów przez Niemców trw<lł aż do XVIII w., a germanizacji uległ obszar aż po Trydent (Trento). Od końca XVI w. zaczęło się nieznaczne przesuwanie elementu włoskiego ku północy, lecz dopiero po odłączeniu Górnej Adygi od Austrii po I wojnie światowej (1919) :lastąpiła znaczna imigracja Włochów z sąsiednich terenów, wywołana głównie względami ekonomicznymi. Włosi ci osiedlili się w większości w miastach. W cza- �• Recenzje 219 sie II wojny światowej nieco Niemców przeniosło się na północ, do Rzeszy. Przynależność omawianego obszaru do Włoch i nacisk demograficzny ludności włoskiej wywołał silną reakcję obronną ze strony mniejszości niemieckiej, popieranej także z zewnątrz (zwłaszcza z Bawarii), powodując duże napięcia w stosunkach niemiecko-włoskich, zwłaszcza z początku lat 60-tych XX w. W tej sytuacji również u Ladynów pogłębiła się świadomość odrębności etnicznej. Zadaniem wspomnianych badań, przeprowadzonych przez Instytut Socjologii Międzynarodowej w Gorycji, było stwierdzenie, jakie są obecnie skutki oddziaływania rozwoju cywilizacyjnego na stosunki etniczne i międzyetniczne w Górnej Adydze. Badaniami objęto obszar włosko-niemiecki w prowincji Bolzano (Bozen), w tym podobszar wiejski, zamieszkały przez ponad 10 tys. Włochów, prawie 50 tys. Niemców i niespełna 0,8 tys. Ladynów, podobszar miejski - 89 tys. Włochów, 26 tys. Niemców i 0,4 tys. Ladynów oraz podobszar ladyński z 7,6 tys. mieszkańców, przeważnie Ladynów i drugi obszar ladyński podobnej wielkości w prowincji Trento. Razem badany teren zamieszkuje ponad 190 tys. osób, tj. mniej niż 25010ludności całej prowincji Górna Adyga. Wybrano spośród tej ludności przez próbkę losową 456 osób, tj. po ok. 75 z 6 podstawowych kategorii (Włosi z miast i wsi, Niemcy z miast i wsi oraz 2 grupy Ladynów), z którymi przeprowadzono wywiady oparte na obszernym kwestionariuszu. Reprezentacja nie była jednakowa dla każdej grupy, najpełniejsza dla Ladynów (ok. 1010całej zbiorowości), najslabsza dla Wlochów (niespełna 0,2010).Każda z 6 próbek była zróżnicowana w stosunku do miejsca zamieszkania, wieku i płci, pominięto zaś różnicujący wpływ wykształcenia i zawodu dla doboru próbek. Wywiadów dokonywali przedstawiciele tych samych grup etnicznych, do których należeli zapytywani. Starannie przygotowane i przeprowadzone badania wykonano w 1973 i 1974r. Uczestniczył w nich stosunkowo duży zespół badaczy, złożony z ok. 20 osób, pracowników naukowwych, nauczycieli i studentów. Książka zawiera bardzo szczegółowe omówienie badań i analizy ich wyników, a więc kolejno założeń teoretycznych, metody uzyskiwania danych i odpowiedzi na kwestionariusz, następnie zawiera analizę czynników określających sytuację etniczną oraz omówienie grup i kategorii społecznych. W aneksach zamieszczony został (I) pełny tekst kwestionariusza badawczego w wersjach włoskiej i niemieckiej (każda ma 154 skategoryzowane pytania, 15 stron), następnie (II) zestaw modeli czynnikowych oraz (III) matryce współczynników korelacyjnych. Pomijając szczegółowe omówienie treści książki warto się zatrzymać przy bardziej ogólnych stwierdzeniach i wnioskach autora. Poczucie przynależności etnicznej przejawiło się najsilniej wśród grupy niemieckiej, najsłabiej wśród Ladynów. U Niemców też większe znaczenie wykazały "obiektywne" (urodzenie), u Włochów zaś "subiektywne" kryteria przynależności etnicznej. Niemcy wykazywali także znacznie większy niż Włosi dystans w siosunku do innych grup etnicznych, zwłaszcza do włoskiej, podobnie jak północni Ladynowie. Dla ochrony swej odrębności rozwijali Niemcy, a także północni Ladynowic, działalność kulturalną wewnątrz swych grup, podczas gdy Włosi okazali się bardziej skłonni do dialogu i współdziałania z innymi grupami etnicznymi. Obie podstawowe grupy doceniają współpracę interetniczną (choć Niemcy z pewną rezerwą) i potrzebę dwujęzyczności. Słaba stosunkowo okazała się integracja z pailstwem włoskim, gdyż nawet ci Włosi, którzy wyżej cenili rozmaite aspekty życia w Austrii niż we Włoszech, okazali się tak samo liczni, jak ich rodacy wyżej oceniający swój kraj. �• 220 Recenzje Analiza determinant przynależności etnicznej pozwoliła autorowi na stwierdzenie m. in., że siła poczucia przynależności etnicznej i nastawienie wobec gruf zewnętrznych nie są tak silnie uzależnione od siebie, jak tego pierwotnie oczekiwano. Przyjmuje się pewną tolerancję wobec zachowań innych niż uznane zu właściwe dla swej grupy etnicznej. Występuje też na badanym terenie wyraźna zależność między izolacjonizmem etnicznym a takimi cechami osobniczymi, jak zaawansowany wiek, niski poziom wykształcenia, zamieszkanie na wsi, mała ruchliwość przestrzenna. Wpływy cywilizacyjne sprzyjają nie tylko rozwijaniu kontaktów interetnicznych, lecz także umacnianiu wewnętrznych więzi w grupach etnicznych. Gdy grupa mniejszościowa ma zapewnioną dominację na swym terenie, wówczas łatwiej wytwarzają się w niej postawy tolerancyjne i pluralistyczne. Obie duże grupy, włoska i niemiecka, stanowią na badanym obszarze systemy o strukturze zorientowanej na trwanie stosownie do mechanizmów, jakie dopuszcza obecna sytuacja polityczna. Znacznie słabsza jest grupa ladyńska, bardziej podatna na wpływy zewnętrzne. Wyrażniej zaznacza się tu proces swoistego folklorY7.0wania własnej odrębności etnicznej: Autor stwierdza ogólnie, że przynależność etniczna zachowuje nadal bardzo istotne znaczenie na etnicznie mieszanych terenach. Trudno jest przy tym orzec mu, czy widoczne współcześnie w północnych Włoszech, jak i w innych krajach Europy, "obudzenie się mniejszości" ograniczy się do działań na płaszczyźnie kulturalnej przez umacnianie swych kulturowych odrębności i oryginalności, czy też sięgnie głębiej, do układów społeczno-gospodJTczych. Wnioski z omawianej książki mają niewątpliwie poważne znaczenie cHa refleksji etnografa nad sprawą współczesnych różnic kulturowych na terenach etnicznie pogranicznych i mieszanych. Wyniki badań włoskich socjologów na pograniczu kilku etnosów: włoskiego, niemieckiego, ladyńskiego, friulskiego oraz słoweńskiego i chorwackiego wskazują, że poczucie różnic etnicznych nie maleje, pomimo narastającego impaktu kultury powszechnej i masowej oraz pogłębiania się uniformizmu cywilizacyjncgo. Nasuwają się w związku z tym pytania, jaką rolę odgrywa w tym własne, regionalne dziedzictwo kulturowe poszczególnych grup narodowościowych, w tym ich tradycja, jaką zaś wpływy kultur ogólnonarodowych. W jakich konkretnie zachowaniach, postawach i sytuacjach przejawiają się owe uwarunkowania i w jakim stopniu wpływają na nie przedziały klasowe. Odpowiedzi na te i podobne pytania mogłyby zapewne dostarczyć badania przeprowadzone metodami bliższymi etnologii. Zamierzenia badawcze Instituto di Sociologia Internazionale w Gorycji wskazują na rozwijanie badań i w tym kierunku. Edward "Ethnomedizin" (Ethnomedicine, Zeitschrift fUr interdisziplinare Hamburg, Bd. 2, H.1/2, 3/4, 1972-1973; Bd. 3, 1/2, 3/4, 1974-1975, Pietraszek Forschung. W dziale artykułów podwójnego zeszytu 1/2 na pierwszym mIeJSCU znajdujemy rozprawę V. J. Brondegaarda, Artemisia in der gyniikologischen Volksmedizin, w której autor omawia ziołowe leki ginekologiczne stosowane w starożytności i współcześnie u wielu ludów. W kolejnym artykule, Skalpieren in Europa, Alfred Dieck analizuje bogaty materiał kraniologiczny i stwierdza fakt sporadycznego �321 Recenzje ,kalpowania, począwszy od odległych epok archeologicznych do średniowiecza. Autor przeprowadza wstępną klasyfikację motywacji tych zabiegów. W artykule The Practice of a Jaipur Midwife autorka, Marcha Tatkon, opisuje swoje doświadczenia z asystowania hinduskiej położnej oraz podaje informacje o stosowanych sposobach leczenia zaburzeń miesiączkowania i praktykach przerywania ciąży. Autorka podkreśla wartość takiej techniki badawczej w studiach nad medycyną ludową. W kolejnym artykule, Magische Therapie in Nepal, Sigrid Knecht analizuje nepalskie praktyki terapeutyczne, które wykształciły się pod wpływem doktryn buddyjskich, hinduistycznych oraz miejscowych praktyk szamańskich. Autorka w swej analizie opiera się na własnych badaniach terenowych i przekazach pisemnych. Następnie Werner H. Stocklin analizuje z etnomedycznego punktu widzenia chorobę "kuru" występującą na Nowej Gwinei. Inge von Wedemeyer w artykule Mais, Rausch- und IIeilmittel im Alien Peru omawia znaczenie, jakie w starożytnym Peru przywiązywano do kukurydzy, jako środka odurzającego i leczniczego. Ostatnim artykułem w tym dziale jest obszerna rozprawa Horsta H. Figge, Zur Wirkweise magischer Praktiken, w której autor na przykładzie brazylijskiej religii Umbanda przedstawia stosowane praktyki magiczne oraz społeczną interakcję między "kapłanem" a osobą poddawaną zabiegowi. W dziale "Dyskusje" zamieszczono trzy komunikaty na temat społecznego znaczenia medycyny rehabilitacyjnej oraz dwa krótkie artykułyetnomedyczne. Pierwszy z nich, pióra Elfriede Grabner, jest uzupełnieniem do artykułu M. M6ckli-von Seggern, Die Gemse in der Volksmedizin des Alpenlandes, zamieszczonego w pierwszym tomie "Ethnomedizin". W drugim, Some Goals for Ethnomedicine, George Simeon uzasadnia celowość stworzenia systematycznego programu badań etnomedycznych. Przeprowadza rozdział między dwiema, odrębnymi jego zdaniem, subdyscyplinami - etnomedycyną i antropologią medyczną. Autor postuluje wprowadzenie kursu medycyny i specjalnego podręcznika dla studentów antropologii zainteresowanych etnomedycyną. Sugeruje również przygotowanie dla niespecjalistów podręcznika dla zbierania danych etnomedycznych. W dziale "Komunikaty i marginalia" znajdujemy ciekawy indeks zagadnień do tematu: zabobon, religia, nauka, zestawiony przez Riidigera Vossen z Muzeum Etnograficznego w Hamburgu. Autor zwraca się z prośbą do czytelników o dostarczanie materiałów do przedstawionych zagadnień, celem opracowania ich przez powołany zespół specjalistów. Poza tym zeszyt, jak zwykle, zawiera obszerny przegląd książek i czasopism oraz komunikaty niemieckiego stowarzyszenia Arbeitsstelle fUr Ethnomedizin. W zeszycie 3/4 w dziale artykułów zamieszczono: pracę Ludwiga Brandl, A Short History of Ethnomedicine in Tropical Africa, w którym autor przytacza dane żródłowe, poczynając od Herodota, dotyczące sposobów leczenia - zarówno empirycznych, jak i magicznych stosowanych przez ludność tubylczą Afryki tropikalnej. Kolejny artykuł J. A. ValSika i F. H. Hussiena, Popular Medicine and 7raditional Mutilations in Egyptian Nubia, składa się z trzech części. W pierwszej autorzy omawiają tradycyjne metody leczenia przez nacinanie i wypalanie oraz magiczne praktyki "medycyny prewencyjnej" - noszenie amuletów. W drugiej części omówiono okaleczenia kosmetyczne, natomiast w trzeciej F. H. Hussien informuje o praktykach okaleczeń narządów płciowych dziewcząt u trzech grup Nuba oraz omawia opinie tubylców na temat celowości tych zabiegów. W kolejnym 3rtykule, JJisease Concepts in Addis z pacjentami and Medical Practices in Relation to Malaria among Fever Cases autor, Helmut Kloos, na podstawie wywiadów przeprowadzonych ambulatoriów analizuje tradycyjne i współczesne koncepcje przyczyn Abeba, �2:32 Recenzje malarii, jej zapobiegania i leczenia. Autor nie stwierdza korelacji między pochodzeniem etnicznym i statusem społecznym a stopniem zachowywania tradycyjnych koncepcji i praktyk. Artykuł Petera M. Ladigesa, Der Feuerlauf auf la Reunion 1.£nd eine Sammlung anderer Zeugnisse, poświęcony jest związanemu z praktykami kultowymi chodzeniu po rozżarzonych węglach. Autor spotkał się z tym zjawiskiem na wyspie Reunion w związku z kultem hinduistycznej bogini Kali i opisał szczegółowo praktyki tego kultu. Jako materiał porównawczy przytoczono tu również podobne praktyki z innych terenów, m. in. z Bałkanów. Kolejna pozycja to praca H. C. Shukla'a The Fundamenta! Doctrine of Indian Medicine on Human Variation. Na tle doktryn filozoficznych Sankhya Yoga i Nyayavaisheshic, na których opiera się medycyna indyjska, autor przedstawia charakterystykę podstawowych typów psychosomatycznych według systematyki trzech indyjskich myślicieli. Artykuł Joachima Sterly, Socia! Context of Epidemic Syphilis in the Chimbu District, New Guinea prezentuje społeczne i kulturowe podłoże kiły, przyniesionej do interioru Nowej Gwinei ok. 1969 r. po zbudowaniu autostrady górskiej. Sterly rozpatruje tradycyjne wzory społeczne oraz nowe czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu choroby. Przedstawia tubylcze koncepcje odnośnie chorób wenerycznych oraz podaje sugestie metod zwalczania tych chorób. Choroby i środki lecznicze Nowej Gwinei są przedmiotem obszernego artykułu, Kmnkheiten und Heilmittel in Bismarck Gebirge und am Wahgi-F/uss im Hoch!and von Neu-Guinea, pióra Heinricha Aufenangera. Autor przedstawia obszerny zestaw chorób oraz tradycyjnych sposobów ich leczenia. Omówione zostały również metody profilaktyki i rehabilitacji oraz zapobiegania działaniom magicznym. Hubert Fichte prezentuje bardzo interesujący artykuł Abb. Anmerkungen z!/. den rituellen Pflanzen der afrobrasilianischen Religionsgruppe. Autor przedstawia w nim szereg nowych informacji na temat roślin stosowanych w czynnościach rytualnych religii aIrobrazylijskich, a jednocześnie zamieszcza wiele cennego materiału na temat praktyk takich religii, jak: Revival, Candomble, Macumba, Caboclo. Vaudou czy Santeria. Autorowi udało się dotrzeć do doskonałych informatorów zielarzy i kapłanów i przez pewien czas z nimi współpracując gromadzić wiadomości. Ostatnia pozycja w tym dziale to The Road of Life: Report of a Visit by a Navaho Seer Ernsta Benz i Karla Luckert. W omówieniu tradycyjnych metod działania i zakresu kompetencji wróżbiarzy, diagnostów i znachorów Navaho, autorzy przedstawiają szczegółowy zapis przebiegu ceremonii "leczniczo-wróżbiarskiej" u współczesnego jasnowidza. W dziale "Dyskusje" zamieszczono m. in. komunikat George'a Simeona, Field Methods in Ethnomedicine. Autor wysuwa swoje sugestie w sprawie procedury zdobywania danych w badaniach terenowych z dziedzinyetnomedycyny. Zdaniem autora konieczne jest położenie nacisku na opracowanie metod odnośnie poziomu strategii badawczej, zaniedbanej w porównaniu do dwóch pozostałych: analizy i prezentacji danych. W zeszycie 1/2 1974-1975 zum Pflanzensammcln fur Kurt Walther Mediziner und i Joachim Sterly w artykule An!eitung podają zwięzły zarys metod i dokumentacji roślin. Arthur M. KleinEthnologen zbierania, preparowania, przechowywania man w artykule Cognitive Structures of Traditional Medical Systems: Ordering, of Illness rozpatruje ważną dziedzinę badań etnomedycznych: porównawcze studia struktur poznawczych w tradycyjnych i nowoczesnych systemach leczniczych. Poznawcze porządkowanie choExplaining and Interpreting the Human Experience �Recenzje roby poprzez jej określenie, sklasyfikowanie i wYJasmenie uznaje autor za jedną z czterech podstawowych funkcji opieki medycznej we wszystkich społeczeństwach. Z porównania operacji poznawczych w tradycyjnych i współczesnych formach opieki zdrowotnej wyciągnięto krytyczne wnioski w stosunku do metod współczesnych oraz sugestie zastosowania wiedzyetnomedycznej dla ich polepszenia. W artykule Gesundheitscrziehung in Liindcrn der Dritten Welt Edith Velten-Schuberth na podstawie doświadczeń Niemieckiej Fundacji ds. Międzyna,rodowego Rozwoju zwraca uwagę na konieczność uwzględniania specyfiki kulturowej przy propagowaniu oświaty zdrowotnej. Artykuł Barbary Heimannsberg Zur Behandlung Psychisch Kranker. Gespriich mit eincm afrikanischen Heilkundigen dotyczy aspektów teoretycznych i praktycznych opieki nad psychicznie chorym. Autorka zamieszcza opis terapii stosowanej przez dahomejskiego znachora, podkreślając wysoką skuteczność metod medycyny ludowej w zakresie leczenia chorób psychicznych. Manfred Wohlcke w artykule Erniihrung und Gesundheit in einem Entwicklungsland: Brasilien przeprowadza ekonomiczno-polityczną analizę brazylijskiego modelu modernizacji kraju, podkreślając konieczność intensywnego rozwoju rolnictwa w sytuacji, gdy około 40010 ludności kraju jest niedożywiona. Artykuł Edwarda Montgomery, Trance Mediumship Therapy in Southern India: A Tmnscript of a Session, prezentuje zapis "sesji terapeutycznej" poprzez trans li Tamilów Nadu w południowych Indiach na tle innych tradycyjnych metod leczniczych stosowanych na tym obszarze Indii. Carl Laufer w Zur Mythologie und Biologie der Fortpflanzung bei den Tolai (Gunantuna) auf New Britain, Papua przedstawia mity o pochodzeniu plemienia oraz wierzenia i wiedzę biologiczną na temat prokreacji. Dział artykułów zamykają dwie prace: Margarete Mocklivon Seggern, DC'f Regenwurm aIs Droge, o powszechnym zastosowaniu dżdżownicy jako środka leczniczego w medycynie ludowej Europy i innych kontynentów oraz - do XIX wieku - w medycynie profesjonalnej; Vagn J. Br0ndegaard, Die Hirschtruffel, o "jelenim truflu" - afrodyzjaku rozpowszechnionym w medycynie ludowej środkowej i północnej Europy. Dział artykułów w zeszycie 3/4 otwiera interesujące studium Louise Jilek-AaH : Wolfganga G. Jilek Problems in Transcultural Psychotherapy. Autorzy ukazują żródła trudności, jakie napotykają lekarze-psychiatrzy w leczeniu pacjentów "poza zachodniego kręgu kulturowego. Sugerują również sposoby ich przezwycię·· żenia poprzcz poznanie i zrozumienie kultury pacjenta oraz współpracę z tubylczym znachorem w opiece nad chorym. Wnioski te autorzy formułują na podstawie doświadczeń z własnej praktyki lekarskiej. W artykule Aztec Medicine: Empirical Drug Use Bernard Ortiz de Montellanobada efektywność 25 roślin leczniczych używanych przez Azteków, porównując azteckie wyobrażenia o leczniczym działaniu tych roślin z fizjologiczną i farmakologiczną aktywnością ich składników chemicznych. W wyniku analizy autor stwierdza proporcję 72010 leków efektywnych i prawdopodobnie efektywnych do 28010 leków nieskutecznych. Praca Ralpha R. Kuna, Hoodoo: The Indigenous Medicine and Psychiatry of the Black American, przedstawia typ znachora - uzdrawiacza Murzynów amerykańskich - lekarza Hoodoo. Autor zajmuje się klinicznym i etnopsychiatrycznym znaczeniem Hoodoo. Rozpatruje społeczne i psychologiczne problemy tubylczych pacjentów z punktu widzenia transkulturowej psychiatrii. Postuluje "pokojową koegzystencję" zachodniego systemu medycznego i tradycyjnej terapii. S0ren Andersen w artykule Schamanentum in Ostgronland omawia funkcje, jakie aktualnie spełnia szaman w społeczności, z podkreśleniem jego działalności lecznicze;. Prezentuje również niektóre atrybuty szamana. jak maski taneczne New Guinea �224 Recenzje i amulety. Artykuł Traude Vetschera, Zur Erniihrung der Mina von Rajasthan, przedstawia całokształt zagadnień związanych z wyżywieniem żyjącego w warunkach subtropikalnych ludu. Autorka omawia podstawowe środki spożywcze, sposoby przygotowywania pożywienia oraz zajmuje się problemem awitaminozy, na którą cierpi około 80% ludności. Paul C. Y. Chen w pracy The Malay Traditional Birth Attendant opisuje usługi ludowej położnej malajskiej - "bidan kampung" w poszczególnych etapach: podczas ciąży, w trakcie narodzin dziecka oraz w okresie po urodzeniu. Zwraca uwagę na niektóre niebezpieczeństwa dla zdrowia położnicy i dziecka związane z praktyką "bidan kampung". Dział artykułów zamyka studium Joachima Sterly, Useful Plants of the Chimbu, Papua New Guinea, prezentujące listę 315 gatunków roślin użytkowych zebranych przez autora, wraz z ich miejscGwym zastosowaniem, m. in. w lecznictwie, magii i higienie. W dziale dyskusji zamieszczono artykuł Thomasa Hauschilda, Zur tatsiichlichc)t Wirkung von Amulett und Talisman. Eine Kritik magischer Kurzschliisse. Autor analizuje dotychczasowe hipotezy dotyczące kwestii skuteczności amuletów. Proponuje własną, psychoanalityczną hipotezę, która ma uwzględnić złożoność zagadnienia oraz przedstawia "eksperyment fizjologiczny" przeprowadzony dla jej sprawdzenia. Propozycja ta spotkała się z ostrą krytyką Joachima Sterly w artykule polemicznym Zur Fruge der Wirkung von Amuletten. Dział dyskusji zamyka apel prof. Antonio Scarpa przeprowadzającego studia nad tematem: "Podobieństwa między akupunkturą chińską i dawnymi ludowymi praktykami leczniczymi w Europie"; prosi on czytelników, o informowanie, które z zamieszczonej listy praktyk leczniczych są im znane. Danuta Penkala, Marek "Ethnologie fran<;aise". Revue de la Societe fran<;aise. Nouvelle annee 1974, nr 1-2, 3, 4, ss. 416; tome 5, annee 1975, ss. 200. Gawęcki serie, tome 4, Tom 4 "Ethnologie fran<;aise" składa się z 3 części. Nr 1-2 zawiera wyniki przeprowadzonych przez grupę etnografów z Centre d'ethnologie fran<;aise, \\. latach 1970-1972, badań na terenie gminy Chardonneret (Orne) w Dolnej Normandii. Badania dotyczyły życia rodzinnego w zróżnicowanym pod względem wyznaniowym (katolicy, protestanci) środowisku wiejskim. Poruszone w poszczególnych artykułach zagadnienia związane m. in. z problemami identyfikacji z grupą rodzinną i społecznością lokalną, stylem i warunkami życia domowego, stosunkami wewnątrz rodzinnymi, organizacją gospodarstwa rolnego, transmisją kulturową, obyczajowością rodzinną i praktykami religijnymi, dają interesujący obraz zróżnicowania warunków materialnych, stosunków społecznych oraz postaw i aspiracji między grupą katolików i protestantów. Nr 3 wypełniają 3 artykuły z zakresu etnologii historycznej, oparte na materiałach archiwalnych. M. Grinberg, Karnawał i społeczeństwo miejskie XIVXVI w.: królestwo w mieście, poddaje analizie etnohistorycznej i socjologicznej doroczne karnawały w miastach Francji północnej i wschodniej i próbuje określić miejsce i funkcje karnawału w życiu dawnych miast i kształtowaniu się w nich kultury niższych warstw społeczeństwa francuskiego. J. Boissiere, Zwyczaje i obyczaje weselne w dawnej Francji: śluby w Fontainebleau w I pol. XVIII w.; opierając się na analizie kontraktów małżeńskich, opisuje warunki i zwyczaje zwią- �225 Recenzje zane z zawieraniem małżeństwa w różnych warstwach społecznych zamieszkujących małe miasteczko w okolicach Paryża. Numer zamyka monograficzne studium R.-L. seguina Narzędzia rolnicze w Nowej Francji: od karczunku do uprawy roli. Nr 4 dotyczy w całości problematyki folklorystycznej. P. de Lajarte, a facecji jako gatunku; zarys analizy strukturalnej, dokonuje analizy struktury facecji i ustala tkwiący w nicj ukryty model, odnoszący się zarówno do zasady jej budowy, jak i ideologicznej treści. K. Horn, Drzewo udzielające pomocy 11; niemieckiej baśni, zmierza do ukazania, w jakich sytuacjach i w jaki sposób drzewa udzielają pomocy bohaterom baśni, jakie są ich funkcje i pochodzenie. W artykule Romans średniowieczny i ludowe opowiadanie; opustoszały zamek E. Bozoky dostrzega na przykładzie jednego z wątków wyraźną zbieżność jego semantycznego kontekstu w obu typach badanej twórczości. Numer zamyka studium M.-C. Groshens, Ludowa praktyka teatralna Alzacji: model akulturacji, w którym autorka rozpatruje zjawisko ludowego teatru i praktyki teatralnej w ich różnych uwarunkowaniach, formach i zróżnicowaniu środowiskowym. Tom 5 zawiera 7 artykułów. W studium Od majowego słupa wolności do drzewa wolności: rewolucyjny symbolizm a tradycja chlopska M. Ozouf podejmuje problem tworzenia symboliki rewolucji francuskiej i splatania się w jedną całość tradycji rewolucyjnych z ludowymi. M. Agulhon, $wieckie pomniki i miejskie dekoracje we Francji XIX w., zajmuje się zdobniczymi elementami XIX-wieczp.ych miast z punktu widzenia ich związku zarówno z tendencjami artystycznymi, jak i prądami politycznymi. W opracowaniu Testamenty i akty ostatniej wolt w końcu średniowiecza M. de la Soudiere analizuje rozwój treści testamentów i zawartych w nich dyspozycji, w których wyrażają się m.in. postawy wobec śmierci. F. Alvarez-Pereyre, Reguły opowiadania i strategie słowa, na bazie słownego folkloru rumuńskiego usiłuje ustalić kontekst, funkcje i znaczenie narracji w życiu i kulturze wsi. Artykuł M. Carrier i M. Vachon, Francja w politycznej pieśni Quebec 1765-1855, dotyczy zawartych w pieśniach akcentów politycznych i wyrażonych w nich postaw wobec Francji na obszarze francuskiej części Kanady przełomu XVIII i XIX w. Tom zamykają artykuły M. Segalen, Małżeństwo, milość i kobiety w ludowych przysłowiach francuskich oraz monograficzne studium C. Rivals, Wiatraki północnych równin. Dominacja koźlaka (cz. 2). W obu omawianych tomach, obok działu artykułów, znajdują się jak zwykle: dział recenzji, informacje o działalności Societe d'ethnologie fran~aise oraz spis {ltrzymanych przez Cef książek. J. B.Ch.Karmyseva Ocerki etniceskoj istorii juznych Izd. "Nauka", Moskva 1976, ss. 323. rajonov Tadzikistana Bed. Uz- bekistana, Praca wybitnej znawczyni etnografii radzieckiej Azji Środkowej, pracownika Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie, Belkis Ch. Karmyszewej, zawiera wyniki studiów nad strukturą i przemianami etnicznymi w XIX i XX wieku na terenach na północ od Amu Darii, od ujścia Obiniou na wschodzie do ujścia Szerabad Darii na zachodzie, zwanych dawniej Bucharą Wschodnią. Przynosi wartościowe materiały zebrane w trakcie własnych, trwnjących od 1945 do 1971 roku, etnograficznych badań terenowych i weryfikuje informacje zawarte w pracach 15 -- I.-.ld LXII �226 Recenzje poprzednich podróżników i badaczy. Wydatnie wzbogaca teorię przemian etnicznych na terenach zderzeń ludności osiadłej z ludnością nomadyczną. Dane etnograficzne, stanowiące źródłową podstawę książki, autorka dzieli na dwie zasadnicze grupy: informacje o nazwach, liczebności, lokalizacji, wewnętrznej strukturze i kulturze poszczególnych grup etnicznych, a w ich ramach grup terytorialnych i genealogicznych oraz podania o pochodzeniu i dziejach tych grup Ubóstwo innych rodzajów żródeł, a także możliwości obserwacji procesów etnicznych w badaniach etnograficznych sprawiły, że właśnie danc etnograficzne stworzyły bazę źródłową pracy, Źródła urzędowe - materiały ze spisów ludności, wyniki badań językoznawczych i antropologicznych, a także ubogie dla tego terenu pisane żródła historyczne, wykorzystane zostały jako materiały uzupcłniajqce. Podkreślić należy wyjątkową wprost precyzję i ostrożność w formułowaniu wniosków z analizy tak bogatych i różnorodnych materiałów. Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań nad procesami przemian etnicznych, uderzające na terenie Azji Środkowej, obserwować można również na innych terenach pozaeuropejskich, na których proces kształtowania się grup etnicznych odbywał się w XIX i XX wieku. Rozdział I "Etniczny skład ludności i rozsiedlenie poszczególnych grup w końcu XIX - początku XX wieku" napisany został na podstawie materiałów etnograficznych, zaliczonych przez autorkę do pierwszej ich grupy, uzupełnionej innymi rodzajami źródeł. Otrzymujemy informację o liczebności i rozsiedleniu poszczególnych grup etnicznych zdumiewająco szczegółową jak dla terenu trudno dostępnego w przeszłości, na którym w okresie przed rokiem 1924 nie było wiarygodnych materiałów statystycznych. Grupami dominującymi są tutaj Tadżycy i Uzbecy, występujący częstokroć w znacznym przemieszaniu. Autorka zauważa prawidłowość w rozsiedleniu tych dwóch grup: w miarę przesuwania się z zachodu na wschód i z południa na północ wzrasta na terenie objętym badaniami liczebność Tadżyków, a maleje Uzbeków. Proporcje liczbowe ludności związane są z charakterem środowiska geograficznego, preferującego na terenach równinnych stepów i półpustyń pasterskich Uzbeków, a na podgórzach i w górach rolniczych Tadżyków. Oczywiście, w związku z długowiecznym współżyciem tych dwóch zasadniczych grup ludności, wytworzyły się między nimi więzy gospodarcze i społeczne. Tadżycy prezentują tutaj naj dawniejszą, osiadłą ludność kraju. Występują podzieleni na grupy terytorialne, noszące charakter grup etnograficznych wyróżniających się odrębnościami językowo-kulturowymi. W ich ramach autorka wydziela grupy typu lokalnego, których nazwa i specyfika kulturowa związana jest ściśle z określonym regionem, oraz grupy typu genetycznego, posiadające złożony rodowód i nie użytkujące etnonimów utworzonych od nazw geograficznych. Obok grup terytorialnych wśród Tadżyków występowały grupy chodża i saida, o charakterze społeczno-religijnym, "stanowym", jak pisze autorka, "z etnicznym zabarwieniem". Te wydzielone grupy, uznawane za potomków Mahometa i jego otoczenia, stanowią segmenty wielu różnych ludów Azji Środkowej i przyjmując język i kulturę grupy etnicznej, wśród której żyją - jak to miałem okazję stwierdzić w trakcie badań w Afganistanie - z nią się nie identyfikują. Do Uzbeków autorka zalicza wszystkie ludy posługujące się językiem tureckim, które w trakcie integracji etnicznej utworzyły naród uzbecki. Ich zróżnicowanie na badanym terenie było znaczne. Możliwości klasyfikacji dostarczył zarówno tryb życia osiadły lub koczowniczy, od XIX wieku przekształcany już w seminomadyzm, a także dzieje poszczególnych grup. Wydzielono zatem ludność osiadłą, wśród której nie zachowała się struktura rodowo-plemienna, ponadto tzw. wczesne plemiona, które pojawiły się tutaj przed i w okresie podboju mon- �Recenzje 227 golskiego, na koniec tzw. pozne plemiona - potomków plemion uzbeckich, które przywędrowały ze stepów Daszti-Kipczak z Szejbani Chanem w początkach XVI wieku. Poważnym osiągnięciem autorki jest w tym rozdziale uzupełnienie i uporządkowanie tablic nazw podplemion, rodów, części rodów oraz grup rodzinnokrewniaczych (patronimii) najważniejszych plemion uzbeckich. Mapę etniczną południowych regionów Tadżykistanu i Uzbekistanu uzupełniały inne jeszcze grup~T etniczne: Arabowie środkowoazjatyccy, Irańczycy, Cyganie, Afgańczycy, Hazarowie, Beludżowie, Indusi, Turkmeni, Kazachowie, Kirgizi, Żydzi środkowoazjatyccy i przybyli tam w gO-tych latach XIX wieku Rosjanie. Rozdział II "Historia kształtowania się ludności" przynosi rozważania nad genezą i dziejami etnicznymi poszczególnych grup. W rozdziale wykorzystano materiał etnograficzny w postaci etnonimów, nazw rodowych i terytorialnych oraz podań o pochodzeniu i historii grup ludności, zweryfikowany za pomocą danych ze źródeł pisanych oraz wyników badań językoznawczych i antropologicznych. Allochtonizm większości ludności badanego terenu skłonił autorkę do sięgania po materia!y również z terytoriów sąsiednich: Afganistanu Północnego, dorzeczy Kaszka Darii i Zerawszanu oraz Turkiestanu Chińskiego. Procesy etniczne w południowych regionach Tadżykistanu i Uzbekistanu były od dawna zdominowane przez wzajemne oddziaływanie i językowe i kulturowe grup ludności tadżyckiej i uzbeck;ej. Autorka formułuje ważny wniosek, że integracja etniczna ludów tego terenu i szerzej Azji Srodkowej związana była z procesem ich osiedlania się i przebiegała głównie na terenie oaz. Książka B.Ch.Karmyszewej dostarcza przykładu wykorzystania materiałów zebranych w trakcie etnograficznych badań terenowych jako źródeł historycznych, zużytkowanych dla rekonstrukcji i interpretacji dziejów etnicznych. Choć w pracy brakuje rozważań nad ograniczeniami właściwymi materiałom etnograficznym, wykorzystywanym jako źródła historyczne i rygorami obowiązującymi w tej sytuacji badacza, sposób posługiwania się tymi danymi przez autorkę wzbudza pełne zaufanie. W pracy dokładnie rozróżnia się i oznacza odmienne kategorie źródeł, a dane etnograficzne drobiazgowo weryfikuje się za pomocą innych materiałów. Szczególne zainteresowanie może wzbudzić posłużenie się masowym materiałem z etnograficznych badań terenowych w postaci etnonimów i geneonimów. Również uwagi o plemieniu jako grupie społecznej w XIX i XX wieku swoją doniosłością wykraczają poza granice terenu objętego badaniami. Autorka stwierdza mobilność i zmienność struktury rodowo-plemiennej ludów tureckich, łatwość z jaką grupy plemienne i rodowe rozpadają się i tworzą nowe zespoły. Podkreśla brak uniwersalnych struktur rodowo-plemiennych, występowanie plemion zarówno o wielostopniowych podziałach wewnętrznych, jak i bez owych podziałów, przy czym często była nierównomierność w zróżnicowaniu poszczególnych części plemienia. Zajęta okresem XIX i początków XX wieku autorka jedynie sygnalizuje ważny proces przekształcania się plemion z grup etnicznych w grupy etnograficzne nowo powstałych narodów. Wiedza o strukturze rodowo-plemiennej, genealogii, terytorium plemiennym, jest współcześnie, jak pisze, jedynie wspomnieniem zachowanym w pamięci głównie starszego pokolenia. Celem tej pracy nie była natomiast próba określenia roli pamiętanych okruchów wiedzy plemiennej i związanych z nimi postaw w życiu ludzi współczesnych. Książka B.Ch.Karmyszewej, choć zajmuje się tylko CZęSClą terytorium Tadżykistanu i Uzbekistanu, stanowić będzie lekturę niezbędną w studiach nad historią etniczną Tadżyków i Uzbeków. Autorka, zachowując dokumentacyjną wartość pracy, umiejętnie wykorzystała faktografię dla przedstawienia przekonywającej �228 Recenzje koncepcji kształtowania podstaw późniejszych procesów integracji etnicznej, czonych wyłonieniem się Tadżyków i Uzbeków jako grup narodowych. Zbigniew Domusulmanskije V.N.Basilov. i obriady v Srednej Moskva 1975, ss. 338. verovam)a Izd. "Nauka", Azii. Red. zakoń- JasieW1CZ G.P.Smsarev, Praca zawiera szereg artykułów poświęconych wierzeniom i obrzędom ludów radzieckiej Azji Środkowej. Dotyczą one przede wszystkim form religii ludowej, () źródłach przedmuzułmańskich, a nie ortodoksyjnego islamu. Artykuły łączą się tematycznie w pewne grupy. Trzy pierwsze prace rozpatrują zagadnienie szamanizmu, dotychczas słabo opracowane w odniesieniu do terenów Azji Środkowej. Autorzy wykazują, że szamanizm i związana z nim demonologia, uważane za charakterystyczne raczej dla ludów turkojęzycznych, były rozpowszechnione również wśród ludów iranojęzycznych. Pierwsza, obszerna praca O.A.Suchariewej, Przeżytki demonologii i szamanizmu u Tadżyków z równin, napisana została na podstawie wieloletnich badań, prowadzonych od lat 20-tych, kiedy autorka uczestniczyła jeszcze w obrzędzie "kamlania", zanikającym i trudno dostępnym dla osób postronnych. Autorka akcentuje przeniknięcie obrzędów szamańskich elementami religii muzułmańskiej jako jedną z najważniejszych przyczyn przetrwania szamanizmu. Docieka genezy i próbuje odtworzyć ewolucję szamanizmu i związanych z nim wierzeń u Tadżyków równin. Kolejne artykuły z tej grupy, to: O.Murdowa, Szamanistyczny folklor obrzędowy u Tadżyków środkowej części doliny Zerawszanu oraz W.N.Basiłowa i K.Nijazkłyczewa, Przeżytki szamanizmu u Turkmenów - Czowdurów. Trzy następne artykuły poświęcone są analizie konkretnych form ludowego środkowoazjatyckieko sufizmu. Autorzy wskazują na związki między szamanizmem środkowoazjatyckim a lokalnymi ludowymi formami sufizmu wspólnotami iszanów i derwiszów. W.N.Basiłow w artykule O pochodzeniu Turkmenów Ata (ludowe formy środkowoazjatyckiego sufizmu) i S.M.Demidow Magtymowie (studium historyczno-etnograficzne) dociekają pochodzenia dwóch spośród sześciu turkmeńskich "świętych plemion". Plemiona te zajmowały uprzywilejowaną pozycję dzięki tradycji wywodzącej ich pochodzenie od czterech kalifów - następców IVlahometa (Abu Bakr, Omar, Osman, Ali). Na podstawie analizy autorzy wykazują związek sufizmu z genealogią tych plemion turkmeńskich. Artykuł A.L.Troickiej, Z przeszlości kalandarów i maddachów w Uzbekistanie dotyczy słabo zbadanej działalności związków żebrzących derwiszów (kalandarów) i zawodowych "opowiadaczy" legend z życia świętych (maddachów), obecnie już nie spotykanych w radzieckiej Azji Środkowej. A.G.Gafferberg w artykule Przeżytki wyobrażeń religijnych u Beludżów zebrał materiały o wierzeniach Beludżów przesiedlonych do Turkmenii z afgańskiego i częściowo irańskiego Sistanu w latach 20-tych. Dwa kolejne artykuły: W.P.Szyszły, Srodkowoazjatycki "tul" i jego syberyjskie odpowiedniki oraz S.P.Poliakowa i A.J.Czeremnycha, Budowle grzebalne ludności doliny Zerawszanu, poświęcone są odrębnym przejawom kultu pogrzebowego. Autor pierwszej pracy bada pochodzenie i znaczenie zwyczaju sporządzania symbolicznego wyobrażenia postaci zmarłego (zwanego "tuł"), które krewni przechowują przez �229' Recenzje pe\vien czas w jurcie. Zwyczaj ten, spotykany u turkojęzycznych ludów Azji Środkowej, porównuje autor z jego odpowiednikami syberyjskimi. W drugim artykule rozpatrzono, sklasyfikowano i wyjaśniono różne typy budowli grzebalnych, podkreślając znaczenie studiów nad tym zagadnieniem dla wyjaśnienia niektórych cech religii przedmuzułmańskich. Następne studium: N.G.Boroznej, Niektóre materiały o amuletach - ozdobach ludnoiici Azji Środkowej, dotyczy również zagadnienia słabo przebadanego. Zdaniem autorki. amulety są dla etnografa interesującym źródłem służącym do rekonstrukcji dawnych wierzeń. Zachowująca niezwykłą trwałość tradycja noszenia amuletów wywodzi się nie z islamu, a z wierzeń przedmuzułmańskich. Zbiór zamyka artykuł N.P.Łobaczewej Rozmaite kompleksy obrzędowe w rytuale weselnym ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Autorka wyodrębnia historycznie ukształtowane zespoły obrzędowe w ceremonii weselnej ludów radzieckiej Azji Środkowej, wiążąc najstarszy z nich ze stadium rozkładu społeczeństwa matriarchalnego i przejścia do patriarchatu. Zdaniem autorki, wyróżnione kompleksy mogą stać się, w dopełnieniu do innych materiałów, źródłem dla historii etnicznej tego regionu. Opublikowany zbiór artykułów jest niezwykle cenny dla badacza kultury ludów Azji Środkowej ze względu na bogatą zawartość materiałową, której wartość gwarantują wieloletnie, weryfikowane badania terenowe. Wszystkie artykuły napisane zostały na podstawie materiałów etnograficznych zebranych w trakcie wieloletnich badań prowadzonych w ramach szeregu ekspedycji. Prace oświetlają zagadnienia słabo zbadane w dotychczasowej literaturze, uzupełniają etnografię ludów Azji Środkowej o nowe dane, tym bardziej cenne, że dotyczące zjawisk zanikajacych. Wartościowym dodatkiem do zbioru jest indeks terminów 10k;t1nyc". Danuta T:!'J:' Heyerdahl, Futu-Hiva. Back Garde:: City, New York 1975, ss. 276 to + Nature. Doubleday and Penkala Company, Inc. 61 fot. Z,:any od dawna polskim czytelnikom Thor Heyerdahl wrócił wspomnieniami do czasów swej młodości, kiedy to w roku 1936 spędził pewien czas na Markizach (Polinezja). Na stronicach książki autor opisuje swą podróż z Oslo przez Ocean Atlantycki. Kanał Panamski na Archipelag Markizy. Książka zawiera 9 rozdziałów: Pożegnanie cywilizacji; Biali ludzie-ciemne cienie; Exodus; Tabu; Ochłodzenie oceanu: Na Hivaoa; Wyspa chorego wróżbity; W dolinie kanibala; Jaskiniowcy. CytL;ję dlatego tytuły wszystkich rozdziałów, aby zorientować czytelnika w treści książki, która na razie nie ukazała się w przekładzie na język polski. Heyerdahl znalazł na Markizach życie spokojne, nieskażone jeszcze nagłymi zderzeniami kulturowymi i cywilizacyjnymi, które przyniosły zmiany i nieodwraca!:1e szkody dawnym mieszkańcom Hawajów, Wyspy Wielkanocnej czy Nowej Zelandli AUlor w czasie pobytu na Markizach zbudował sobie bambusową chatkę, ubierał si(; jak tamtejsi wyspiarze w pareu (kawałek materiału owiniętego wokół bioder), roznieca! ogień przez pocieranie dwu kawałków drewna o siebie, odżywiał się tymi samyr:L owocami i jarzynami co i tubylcy, podejmował wyprawy w głąb wyspy. �230 Recenzje badając pozostałości dawnej kultury materialnej Markizyjczyków, jak: ruiny ś\viątyń, miejsca dawniej objęte zakazem (tabu), posągi bóstw, jaskinie, petroglify. Zaprzyj;łźnił się z wyspiarzami, którzy stali się jego przyjaciółmi, a zarazem informatorami. Od nich uzyskał sporo wiadomości na temat przeszłości Fatu-Hivy i innych wysp archipelagu. Thor Heyerdahl i jego narzeczona, Liv, otrzymali nowe imiona, to znaczy zostali zaadoptowani przez naczelnika wyspy do społeczności polinezyjskiej, podobnie jak w 1938 r. zaadoptowano prof. A.Godlewskiego na Tahiti. Thor otrzymał imię Terai Matatea Tane, co znaczy ,,2 Nieba o Białym Obliczu Mężczyzna", Liv zaś - Terai Matatea Vahine, co znaczy ,,2 Nieba o Białym Obliczu Kobieta". Jak wiadomo z mitologii polinezyjskiej, bóg Kan-Tiki przybył od wschodu Słońca, miał jasną twarz, jasne włosy i jasne oczy. Książka Heyerdahla, napisana płynnie, wciąga nawet nieobeznanego z kulturą polinezyjską czytelnika. Jest to praca popularnonaukowa; autor wypełnia ją wiadomościami i informacjami z autopsji, powołuje się na publikacje naukowe i podaje tytuły prac, z którymi zechcieliby się zapoznać bardziej wnikliwi czytelnicy Heyerdahl omawia m.in. kontakty kulturowe wiążące wschodnią Polinezję z Peru i Chile. Trepanacja czaszki np. była nieznana w Indonezji i W~chodniej Azji, natomiast stosowały ją ludy zamieszkałe w prekolumbijskim Meksyku i dawni mieszkańcy Peru (przed podbojem Pizarra). Autor omawia też kontakty morskie za pomocą prymitywnych pojazdów pływających, jakie łączyły w średniowieczu (wieki IX-XIV) mieszkańców zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej z \vyspami wschodniej Polinezji. Możliwość podróży na tratwie z drzewa balsa udowodnił Heyerdahl w czasie swej morskiej wyprawy na· tratwie "Kon-Tiki". Autor twierdzi, że morze nie jest barierą, które dzieli. Morze łączy, ale łączy przede wszystkim tych, którzy mieszkają na wybrzeżach, i oczywiście na wyspach. Morze jest ich żywiołem, jest im bliskie, dlatego dobrze znane. Książka Heyerdahla Fatu-Hiva winna się ukazać w przekładzie ~l,' :<;zyk polski. Z.E.Boltarovic, Ukraina stwowe Muzeum Etnografii ss. 140. v doslidzennjach i Przemysłu poL's'kich Artystycznego etnograjiv AN XIX URSR, S1. Kijów Pań1976, Cenna praca o charakterze podręcznikowym, syntetycznie ujmująca ·.vkład Polaków do etnografii Ukrainy. Autor zwięźle ocenia dorobek polskich badaczy i znaczenie ich działalności oraz zbiorów w rozwoju nauki ukraińskiej. Na podstawie źródeł rękopiśmiennych i drukowanych, w czterech rozdziałach odpowiadających okresom rozwoju etnografii, rozpatruje proces narodzin i kształtowania się polskich zainteresowań etnografią Ukrainy, charakteryzuje główne prace, analizuje polsko-ukraińskie związki kulturalne i naukowe, podkreślając przy tym wpływ wielowiekowej wspólnoty historycznej obu narodów na wytworzenie się wspi .•lnych cech w kulturze i sztuce ludowej. W rozdziale "Pierwsze przejawy zainteresowań etnografią ludności ukraińskiej" zwraca się uwagę na polskie kroniki z XVI wieku, w których opublikowano pieśni ukraińskie, oraz na literaturę piękną i sztukę nieprzerwanie czerpiącą z bogatych �Recenzje 281 zasobów folkloru ukraińskiego (Klonowicz, Goszczyński, Malczew'ski, Gosławski i in.). Gruntowne natomiast obserwacje i opisy kultury ludu ukraińskiego zaczynają się w Polsc:e w XIX wieku, co wiąże się z wzrostem świadomości narodowej j poszukiwaniem w kulturze ludowej cech odn;bności lub wspólności słowiańskie i a także z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi. Pierwsi polscy badacze kultur; ukraińskiej: I.L.Czerwiński, Z.D.Chodakowski, KGiżycki, KMilewski, KW.Wójcicki, L.Gołębiowski, KSękowski, W.Marczyński, Wacław z Oleska, Ż.Pauli, W.Pol, J.I.Kraszewski ~ interesują się głównie kulturą społeczną i umysłową, zaniedbują przejawy kultury materialnej. Rozdział "Polscy badacze kultury i życia ludu ukraińskiego lat 30-50 XIX w." zawiera bliższc przedstawienie dorobku pięciu postaci: Wacława z Oleska i Ż.Paulego oraz K.W.Wójcickiego, J.I.Kraszewskicgo i A.Marcinkowskiego; omawia także prace M. Grabowskiego, W. A. Maciejowskiego, A. Przeździeckiego, Z. Fisza, E. Rulikowskiego, W.Pola, J.Korzeniowskiego i A.Bielowskiego. Autor zwraca U\vagę na nienaukowe i szowinistyczne postawy niektórych badaczy, jak K.W.Wójcickiego, M.Grabowskiego, Z.Fisza, A.Bielowskiego (błędna ocena życia społecznego i politycznego, nie uwzględnienie różnic klasowych i nierówności społecznych), I.L.Czerwiń,kiego, W.A.Maciejowskiego, A.Przeździeckiego (subiektywizm, rozpatrywanie kultury z pozycji antyludowych, szowinizm) i in. Kolejny rozdział "Etnograficzne badania Ukraińców w latach 60-70 XIX w." :JOŚwif;cono głównie pracy Oskara Kolberga ~ najbardziej zasłużonego badacza :ego okresu. Autor w swej ocenie badacza wykorzystał po raz pienvszy materiały )publikowane ze spuścizny Kolberga w tomach jego Dziel wszystkich. Ocena wkładu Kolberga do etnografii ukraińskiej, jest bardzo pozytywna. Autor podno,;i hódłowe znaczenie zbiorów, ich dokumentacyjną wartość dla badań historyczno-port')\\'nawczych, wszechstronność opisu ~ mimo pominięcia wielu zjawisk spolecznych, które uszły uwadze badacza (lub raczej nie doszły do głosu ze względów ~'f'nzuralnych), obiektywizm naukowy i demokratyzm w ocenie zjawisk. Zbyt małą l\"agę zwrócił autor czytelnikowi na muzyczną wartość zbiorów Kolberga, któ;'f'gO zapisy melodii ludowych stanowią niewątpliwie naj cenniejszy wkład do folklo:ystyki ukraińskiej. (Stanie się to bardziej widoczne po opublikowaniu wkrótce .\;szystkich materiałów rękopiśmiennych O. Kolberga z terenu Rusi Czerwonej, Podola i innych części Ukrainy). Zgadzamy się w pełni z autorem, który stwierdza, le wkład Kolberga do etnografii Ukrainy nie został jeszcze dostatecznie opracowany (s. 80). Oprócz Kolberga, wśród etnografóv,; polskjch interesujących się kulturą lu:lową Ukrainy w latach 60-70 XIX w. wymienia się J.Karłowicza, W.Zawadzkiego, T.Steckiego, L.Kunickiego i T.Żulińskiego, oceniając pozytywnie ich dorobek. Autor zwraca także uwagę na pożyteczną rolę czasopism drukujących etnograficzne materiały dotyczące Ukrainy, jak "Kłosy", "Tygodnik Ilustrowany", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Akademii Umiejętności w Krakowie od 1877) i in. W ostatnim rozdziale "Kultura i byt ludności ukraińskiej w literaturze etnograficznej lat 80-90 XIX w." omawia się systematyczny rozwój i wyniki polskich badań etnograficznych dotyczących Ukrainy. W badaniach zaznaczają się dwa kierunki - szczegółowe opisy zjawisk na niewielkich terenach i badanie wybranych z<:gadnień na większych obszarach Ukrainy. Do rozwoju badań w tym okresie I)rzyczyniają się wysiłki instytucji, takich, jak: Akademia Umiejętności w Kra'"owie, Towarzystwo Ludoznawcze '.'le Lwowie ze swym organem "Lud", Muzeum m. Dzicduszyckich we Lwowie, Red<1kcja .;Wisły" '.v 'Warszawie, które finansują �232 Recenzje niektóre prace, publikują je, organizują konkursy i wystawy etnograficzne, kształtują kierunki zainteresowań zbieraczy, wypracowują zasady metodologiczne badań. zajmują się sprawami teoretycznymi itp. Wśród badaczy i zbieraczy wymienia się I.Kopernickiego, I.Franko, J.Talko-Hryncewicz i L.Wajgla, Moszyńską, Rokossowską, Schnajdra, Dobrowolskiego Popowskiego, Stadnickiego, Malinowską, Tomaszewską, Brykczyńskiego, Szablewską, Podbereskiego, Neymana, laureatów konkursu etnograficznego z 1893 r. - Sokalskiego, Strzetelską-Grinbergową, Mroczko, Falkicwicza i Baygera oraz wielu innych. Podsumowanie swych rozważań zawarł autor \\'C "Wnioskach" końcowych Meclard N.M.Akramov, pamirja w trudach Voprosy istorii, i etnografii narodov Dusanbe 1974, ss. l~l. archeologii BL.GrombĆevskogo, Tarko Pamira i Pri- Azja Środkowa długo była dla Europejczyków ziemią nieznaną. Pierwszyml mieszkańcami Europy przemierzającymi ten teren byli kupcy podróżujący szlakiem jedwabnym. Szczególnie wiek XIII przyniósł nowe informacje o wnGtrzu wielkiego kontynentu. Przerwanie szlaku w XV w. związane z ekspansją ludów tureckich nie sprzyjało pogłębianiu wiadomości o tym obszarze. Jednakże szczegółowe wiadomości o tych ziemiach zdobyto dopiero w XIX i XX w., a wiążą siG one z walką o strefy wpływów między Rosją i Anglią. Intensywne badania naukowe Azj: Środkowej prowadzone były ze strony Rosji przede wszystkim przez powstałe w 1845 roku Imperatorskie Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne, inspirujące i organizujące m.in. wyprawy P.P.Siemionowa-Tieńszańskiego, N.M.PrzewalskiegG i B.Grąbczewskiego. Geograficzny dorobek Grąbczewskiego był już wielokrotnie omav,liany i oceniany zarówno przez polskich, jak i rosyjskich oraz radzieckich uczonych. Rzadziej sięgano natomiast do bogatych materiałów etnograficznych zebranych przez podróżnika. Pierwszą pracą w całości poświęconą danym z zakresu etnografii, archeologii i historii, zgromadzonym przez Bronisława Grąbczewskiego, jest przedstawiano książka N.M.Akramowa 1, ograniczająca się jednakże do omówienia informacji dotyczących ludów zamieszkujących Pamir i Przypamirze. Książka składa się z rozdziałów biograficznych, części poświęconych omówieniu organizacji i tras poszczególnych wypraw oraz z rozdziałów, w których Akramow przedstawia i oceni3 materiały etnograficzne zebrane przez Grąbczewskiego, a dotyczące ludów zamieszkujących Pamir i Przypamirze. Pracę kończy rozdział poświęcony problemom archeologii Pamiru zawartym \v pracach rosyjskich orientalistów. Na początku pragnę poruszyć problem przynależności narodowej B.Grąbczewskiego. N.M.Akramow, powtarzając za M.Bogolepowem, twierdzi, iż Grąbczewskiegc można nazwać Polakiem tylko ze względu na miejsce urodzenia i śmierci. O tym, że podróżnik czuł się Rosjaninem mają świadczyć m.in. użyte kilkakrotnie przez uczonego zwroty "Matuszka-RossUa" "nasz russkij mużik". Autor pomija jednakże 1 Na konferencji, która odbyla się we \\Yl'oclav.liu \V i97:; roku, Gl poswi<;coneJ kontaktolT~ polsko-rosyjskim w dziedzinie etnografii, mial być wygloszon:> referat ,.Obserwacje B. Grąbczeskiego nad kulturą Hunzakutów i Tagłykó\v"; niestety, :'cfcl'ent, P. Hrycklc\\'jc/ /. Lenin", gradu. na zjazd nie przybył, nie nadesłal również tekstu. �Recenzje fragmenty książki Grąbczewskiego "Na służbie rosyjskiej", w których podróżnik opisuje, jak kilkakrotnie prostował omyłki wyjaśniając, że jest Polakiem w służbie rosyjskiej. Mogąc więc uważać Rosję jak o państwo obejmujące również ziemie polskie za ojczyznę, czuł się Polakiem. Przynależność państwowa, jak wiadomo,. szczególnie w obrębie państwa wieloetnicznego, nie przesądza sprawy przynależności r~arodowej, a w przypadku B.Grąbczewskiego mamy ponadto jego wyrażne deklaracje \Ii tym zakresie. Nie bez znaczenia dla określenia przynależności narodowej badacza jest również to, że większość swoich prac opublikował w Polsce i w języku polskim. Pisząc swą pracę korzystał N.M.Akramow z materiałów znajdujących się w Archiwum Towarzystwa Geograficznego ZSRR, Centralnym Państwowym Archiwum Wojenno-Historycznym ZSRR oraz z opublikowanych w języku rosyjskim i polskim prac Grąbczewskiego. Informacje etnograficzne i ich ocenę zawarł w rozdziałach, których tytułami są nazwy obszarów administracyjnych, przez które wiodły trasy ekspedycji (Karategin, Wachia, Szugnan), nazwy geograficzne (Dolina Wańcza) oraz geograficzno-etniczne (U Kirgizów Pamiru). Zastanawia brak konsekwencji. Karategin i Wachia były bekstwami Buchary. Dolina Wańcza oraz miasto Kała-i-Chumb leżą na terenie Darwazu, który był również bekstwem Buchary. Ponadto wszystkie bekstwa zamieszkiwane były przez Tadżyków. Przez Tadżyków zamieszkiwany był także Szugnan. Uważając jednak, że różnice pomiędzy poszczeg')lnymi grupami są dość istotne. mógł N.M.Akramow raczej użyć nazw regior>alno-etnograficznych stosowanych przez Grąbczewskiego, a więc: Darwazowie, Szugańczycy itd. Terminy te nadal używane są w badaniach etnograficznych na t('!"cuie Tadżykistanu. N.M.Akramow starał się zebrać jak najwięcej informacji pozostawionych przez Grąbczewskiego i poddać je wnikliwej ocenie. Zgromadził również sporo materiułów zebranych przez podróżników i uczonych współczesnych Grąbczewskiemu oraz póżniejszych. Materiały te potwierdzają, uzupełniają oraz rozszerzają informacje zebrane przez Grąbczewskiego, podkreślając równocześnie ich wielką \\'artość dla etnografii. Niestety, nie wszystkie materiały zebrane przez podróżnikazostały wykorzystane w pracy, a ponadto przedstawiono je dość chaotycznie. \': rozdziale poświęconym np. Wachijczykom umieszczone są informacje o typie antropologicznym, o odzieży, podatkach płaconych przez poddanych Buchary oraz r. rolnictwie. W tym też rozdziale znalazła się wzmianka o fotografiach wykonanych przez Grąbczewskiego. Trudno znależć wytłumaczenie, dlaczego tylko w tym rozdziale. a nie np. w zakończeniu, zdjęć bowiem interesujących etnografa wykonał l'asz podróżnik wiele, a dotyczyły one nie tylko Tadżyków Wachii, lecz i Karateginu oraz Darwazu, a także Kirgizów. Żałować ponadto należy, iż w pracy nie zamieszczono ani jednej fotografii wykonanej przez Grąbczewskiego. Przecież właśnie· w archiwach ZSRR znajdują się klisze, podczas gdy w Polsce dostępne są wyłącznie odbitki. A wartość dokumentacyjna zdjęć jest bardzo duża, tym bardziej, że zacho\valy się dzienniki fotograficzne, umożliwiające ścisłą identyfikację zdjęć. :\1ateriały przedstawione w innym rozdziale zatytułowanym "Kała-i-Chumb'" ułożone są w następującej kolejności: pochodzenie nazwy Darwaz, rolnictwo, typ antropologiczny, pozycja społeczna kobiety, budownictwo, odzież, wesele, pogrzeb, sposoby sprzedaży ziemi oraz podatki. Pisząc o pochodzeniu nazwy "Darwaz" Akramow przytacza informacje przekazane przez Grąbczewskiego, a tłumaczące, iż nazwa pochodzi od słowa "wrota" lub "tańczyć na linie", pomija jednak legendę związaną z owym "tańczeniem na linie", a zanotowaną przez Grąbczewskiego. Podobnie \V innych rozdziałach dotyczących Tadżyków, zabrakło wielu informacji, �234 Recenzje m.in. dotyczących komunikacji (doskonałe opisy gupsarów i sposobów ich \\"\"korzystania, czy też opisy sposobów pokonywania lodowców, znajdują się w publikowanych pracach Grąbczewskiego). Pominięte zostały również wiadomości o sądownictwie przedstawione przez podróżnika na przykładzie Wachii. Od rozdziałów poświęconych Tadżykom nie odbiega rozdział, w którym omawiane są materiały dotyczące Kirgizów, mimo że wiadomości o tym ludzie zebrał podróżnik bardzo wiele. N.M.Akramow przytacza ich niewiele, a o pozostałych jedynie wspomina, pisząc że Grąbczewski " ... zebrał wiele dokładnych informacji dotyczących zapłaty kałymu za kobiety, pożywienia, hodowli, zimowisk i koczowniczego życia Kirgizów, o ich religii, stosunku Kirgizów do sąsiednich ludów, o rozwoju rzemiosła i handlu" (s. 7&-77). Sporą natomiast część tego rozdziału poświęcił problemom związanym z samą ekspedycją i trudnościami piętrzącymi się przed nią. Uważam, że na te rozważania było miejsce w rozdziałach poświęconych 'omówieniu poszczególnych wypraw. Równie oszczędnie potraktowano problemy najdawniejszej przeszłości. interesującej archeologów, zawarte w pracach Grąbczewskiego. Dobrze, że ukazała się praca wydobywająca na światło dzienne materialy ~tnograficzne zebrane przez Bronisława Grąbczewskiego. Szkoda jednak, że przedstawiono je w sposób niepełny oraz że nakreślony wąski zakres geograficzny pracy nie pozwolił na zaprezentowanie i ocenę pozostawionych przez podróżnika ullik:i]nych informacji o Uj gurach i Hunzakutach. Maria Georg Calavaris, The SymboLism University of Wisconsin Press ilustr. rJ5. Stamps. of EarLy Madison Christian Milwaukee and Marciniak Bisantin London 1977, Bread ss. 235, Swoją skromną pracę ChLebki komunijnei ich pieczęcie ("Lud" 1970, c. 5~, s. 71-85) zakończyłem uwagą, że temat nie został, jak dotąd, należycie opracowany. Wyraziłem pragnienie, aby tych kilka moich hipotez pobudziło świat nauki GO głębszych w tej dziedzinie studiów. Pisząc powyższe słowa nie wiedziałem i nie przeczuwałem, że równocześnie ze mną i naj zupełniej niezależnie na amerykańskim kontynencie takie właśnie studia dobiegają już końca i na półkach księgarskich ukazuje się dzieło po\vażne i w pełni naukowe profesora George';) Calavarisa The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps,co w tłumaczeniu na j. polski brzmi: Symbolika wczesnochrześcijańskich i bizantyjskich pieczęci chlebowych. Czytając i podziwiając bogactwo źródeł i materiałów, którymi autor się posługiwał, nie mogą jednak zrozumieć zbytniej może ostrożności autora, która to cecha nasuwa mimowoli myśl, że wygodniej czasami być laikiem, którego mniEj obchodzą autorytety od logiki. Przykładem takiej nadwraźliwej naukowej ostrożności Calavarisa może być pieczęć z wizerunkiem ryby (fig. 28), błędnie wedluc; mnie datowana na wiek IV. Profesor nie odwaźył się widocznie pójść poe pr<,cl opinii właściciela pieczęci, czyli Muzeum Sztuki i Historii w Genewie, przenosząc ten eksponat na III wiek, a tymczasem wiemy, i to na pewno, że od połow\' wieku IV rysunek krzyża w otoku zapanował już wszechwładnie, rugując bezapelacyjnie wszelkie inne dotychczasowe symbole (prócz monogramu "Chiro", ale na- �• Recenzje wet tcn ostatni wkrótce zanikł). Bardzo wątpliwe, czy pieczęć sławiąca rybę zdołałaby utrzymać swój autorytet przy równoczesnym błyskawicznym rozkwicie symbolu krzyżowego, może najwyżej w jakimś bardzo zapadłym kącie. W żadnym wypadku jednak takim "zapadłym kątem" nie mógł być Achmin-Panopolis centrum klasztorów Pachomiusza. Tutaj właśnie krzyż zapanował najpierwej. Z kolei pragnę zwrócić uwagę na dwie pieczęcie komunijne, których unikalna wartość nie została podkreślona przez Calavarisa: pieczęć z terrakoty (fig. 18), o średnicy 8,8 cm, znajdująca się w posiadaniu Brytyjskiego Muzeum w Londynie, jedna z dwóch najstarszych, a więc pierwszych pieczęci eucharystycznych, jakie dotąd, wydaje mi się, zostały znalezione; drugi egzemplarz, ciekawszy, bo z alab2stru, posiada Etnograficzne Muzeum Kapadocji w Adanie (ryc. 1). Obie te pi e- RyC. 1. Pieczęć z alabastru, znajdująca się w Regionalnym Muzeum w Adenie, Turcja (IV w.n.e.); najprawdopodobniej pochodzi z klasztoru Tabenessis Pachomiusza i jest chyba najstarszą pieczęcią tego rodzaju w kościele chrześcijańskim. Fig. 1. Alabastrine seal from the Regional Museum of Adan, Turkey (IVth cent. A. D.). It is most probable that the seal comes from Pachomius's Tabenessis monastcryand can be considered oldest in the Christian cburch. częcie mają identyczną rzeżbę, czyli najpierwotniejszy znak krzyża równoległego, zaprojektowany zapewne przez Pachomiusza dla jego klasztoru w Tabenessis. Jak wynika z treści książki, tej drugiej pieczęci z Kapadocji prof. Calavaris nie znał. Nie widzę też u autora książki podziału pieczęci eucharystycznych według wzoru ustalonego dla każdego z odszczepionych kościołów. Autor z tym podziałem się nie liczy. S<jdzc, że przede wszystkim pieczęcie eucharystyczne należałoby po- �Recenzje dzielić na dwie zasadnicze grupy: przedrozłamową (III-VII w.) i porozłamową. (VII i dalsze wieki). W tym podziale nie chodzi o Wielką Schizmę, tylko o okres wyodrębniania się poszczególnych sekt i kościołów z ich odrębnym i swoistym rysunkiem pieczęci. Właśnie to czyni Brightman w swojej Liturgies; jego podział kościelny jest przejrzysty. Do przedrozłamowej grupy przydzieliłbym przede wszystkim te dwie wymienione już okrągłe pieczęcie z krzyżami bez napisów (z Achmin-Panopolis i zAdany) oraz cały zespół pieczęci z brązu, pokrewnych załączonej tu pochodzącej z Antiochii (własność W.K., ryc. 2). Ryc. Fig. 2. Pieczęć 2. Bronze z brązu, z okresu przedrozlan10wego (V \V. n.e.); pO('110dzi z Antiochii (Antakia). \Vlasność autora. seal (Vth cent. A. D., befme schism) of Antochian origin (Antakia). Owned by the author of the paper. Profesor Calavaris przyjmuje, owszem, taki ustalony rysunek, ale tylko w odniesieniu do pieczątki nestoriańskiej (fig. 51). Pieczęcie z Brandisi (fig. 29, 30, 31; nie zostały zaliczone do tej nestoriańskiej grupy. Dlaczego? Podobna rzecz dzieje się z pieczęcią typu koptyjskiego, której wzór jest przecież aż nadto dobrze ustabilizowany. Taką właśnie przykładną pieczęcią koptyjską jest pieczęć klasztoru św. Katarzyny z góry Siany (fig. 42), jak również św. Stefana w Jerusalem (fig. 43) oraz obie pieczęcie Bizantyjskiego Muzeum w Atenach (fig. 44 i 45). Odnosi się wrażenie, że prof. Calavaris, jako cstrożny naukowiec, nie śmie zmieniać nomenkla- �Recenzje tur i datowania ustalonych przez wymienione kościoły greckie. Rozumiem, że przy istniejącej animozji pomiędzy kościołami koptyjskim i greckim takie oderwanie tych pieczęci od wiary właścicieli jest ryzykowne. Na ogół książka Calavarisa, dając czytelnikowi mnóstwo materiału, wprowadza go w las, a nawet dżunglę bez wyjścia. Z treści dzieła kwintesencję wyprowadzić .bardzo trudno. Wacław Vera Trkovska, pm. 5, 1974, ss. 136; phI. Ćeskti ntirodopisnci bibliografie Ćeskd ndrodopisnli bibliografie Korabiewicz 1971-1972, Praha, 1973-1974, Praha, DEF CSAV, UE F, CSAV, l, 1975, ss. 179. Dwa tomy czeskiej bibliografii etnograficznej są kontynuacją bibliografii umieszczanej corocznie, do 1970 r., w czasopiśmie "Cesky Lid". Obejmują one wybór prac dotyczących czechosłowackiej i światowej etnografii i folklorystyki oraz dziedzin pokrewnych (np. archeologii, muzykologii, historii). Tom 1971-1972 zawiera 652 pozycje, dotyczący lat 1973-1974 843. Pozycje zostały zebrane w czterech działach: A - Etnografia i folklorystyka ziem czeskich, B - Etnografia i folklorystyka czeskich mniejszości za granicą, C - Etnografia i folklorystyka europejska i pozaeuropejska - antropologia społeczna, D - Pokrewne dziedziny. Dział etnografii i folklorystyki ziem czeskich jest naj obszerniejszy i warto go wyszczególnić. Zawiera 30 podziałów: 1 Źródła; 2 Bibliografia; 3 Historia etnografii i folklorystyki; 4 Osoby; 5 Muzeoznawstwo - ekspozycje, wystawy; 6 Szkoły wyższe - nauczanie; 7 Teorie, metodologia, metody, etnogeneza, regiony etnograficzne; 8 Dokumentacja, czynności naukowo-informacyjne, klasyfikacje; 9 Organizacja prac naukowych, kongresy, towarzystwa, informacje o badaniach terenowych; 10 Monografie, atlasy, słowniki, beletrystyka; 11 Zajęcia: rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo, pszczelarstwo; 12 Ludowe \vyI'oby, rzemiosło; 13 Transport, komunikacja; 14 Zagroda, budowle, ochrona zabytków; 15 Mieszkanie: wnętrze, sprzęty domowe; 16 Odzież, ozdoby; 17 Pożywienie; 18 Stosunki społeczne, prawo; 19 Przesądy, zwyczaje, obyczaje; 20 Ludowe umiejętności wytwórcze; 21 Podania, baśnie, opowiadania, anegdoty; 22 Zagadki, porzekadła, prognostyka, przysłowia, przypowieści, gry dziecięce; 23 Teatr ludowy; 24 Pieśń ludowa, pieśń ludowa pochodzenia artystycznego; 25 Pieśń kramarska i literatura półludowa; 26 Muzyka ludowa, instrumenty ludowe; 27 Taniec ludowy; 28 Ludowa twórczość artystyczna, uroczystości, zespoły artystyczne; 29 Różne; 30 Etnografia i folklorystyka miast i obszarów przemysłowych. Podziału tego dokonała autorka na podstawie klasyfikacji przyjętej przez Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Różne są rodzaje prac uwzględnionych przez autorkę: obok wydav.'11ictw książkowych i artykułów opublikowanych w czasopismach etnograficznych i folklorystycznych są również prace publikowane w innych, niespecjalistycznych wydawnictwach zbiorowych, periodycznych itp. W cbrębie wymienionych działów został wprowadzony alfabetyczny układ autorów. Każda praca została opisana oddzielnie jako numerowana pozycja. Obok �238 Recenzje opisów cech wydawniczych autorka umieściła przetłumaczone na język niemiecki tytuły prac oraz adnotacje podające bliższe wiadomości dotyczące treści poszczególnych pozycji, co podnosi wartość omawianych bibliografii. Obydwa tomy są uzupełnione indeksem autorów, a tom dotyczący lat 1973-1974 posiada wykaz wykorzystanych czasopism i wydawnictw zbiorowych. Sądzę, że obydwa wydania winny zawierać również indeks nazw geograficznych, bez którego korzystanie z bibliografii jest znacznie trudniejsze. Nasuwają się również inne uwagi, zwłaszcza dotyczące przyjętego przez autorkę układu bibliograficznego. Uwagi te odnoszą się przede wszystkim do działu etnografii i folkorystyki ziem czeskich. Np. w punkcie 5 wspomnianego działu, który dotyczy muzeoznawstwa, nie zostały uwzględnione pozycje omawiające skanseny oraz ochronę i konserwację zabytków; prace z tego zakresu umieściła autorka w punkcie czternastym (Zagroda, budowle, ochrona zabytków), co może budzić zastrzeżenia. Sądzę, że "ochrona zabytków" winna stanowić osobny poddział. Wydaje się również, że do wspomnianego punktu piątego winny być przeniesione prace omawiające działalność muzeów (badania naukowe, eksploracje, konferencje). Częściowo pozycje te umieściła autorka w punkcie dziewiątym (Organizacja prac naukowych). Korzystniejsze byłoby rozbicie punktu siódmego (Teorie, metodologia, etnogeneza, regiony etnograficzne) na cztery mniejsze rozdziały, gdyż prace dotyczące metodologii i metodyki winny być umieszczone w osobnym punkcie, w innych zaś prace związane z regionami etnograficznymi oraz etnogenezą. Jako osobny mógłby znaleźć się również poddział dotyczący teorii kultury. Słuszniejsze byłoby także usunięcie z punktu dziewiętnastego (Przesądy, zwyczaje, obyczaje) prac dotyczących religii, magii i medycyny ludowej i umieszczenie ich w im tylko przynależnych rozdziałach. Dla przejrzystości, prace umieszczone w poddziałach 21-27, omawiające folklor słowny i muzyczny, należałoby chyba rozbić na opracowania ogólne, omawiające poszczególne dziedziny twórczości, oraz na teksty. Podobnie w dziale etnografii i folklorystyki europejskiej oraz pozaeuropejskiej - antropologii społecznej, należałoby uwzględnić podział na prace omawiające kraje słowiańskie i pozaeuropejskie. Oczywiście powyższe uwagi nie wyczerpują zagadnienia w całości. Ich celem jest jedynie wysunięcie postulatów, które mogą zostać również uwzględnione w toczącej się od dawna dyskusji nad opracowaniem układu polskiej bibliografii etnograficznej. Grażyna "Cesky Lid". Narodopisny Casopis. Praha Ewa Markiewicz 1975, 1976. A.Robek w artykule napisanym z okazji 85 rocznicy ukazania się pierwszego numeru "Ceskego Lidu" stwierdził, że najlepszym przejawem postępowości tego czasopisma jest prezentacja w nim nowych, bardziej aktualnych tematów badawczych i nowych teoretycznych doświadczeń, zarówno w zakresie etnografii, jak i folklorystki ("Cesky Lid" 1976, nr 5). Zawartość treściowa omawianych dwóch roczników w pewnym sensie potwierdza słuszność wspomnianej oceny. Z bogatej różnorodności tematycznej �Recenzje "Ceskego Lidu" warto zasygnalizować ciekawe i wszechstronnie udokumentowane zagadnienie wiatraków, które omówione zostało w kilku artykułach przez znanych specjalistów, jak J. Varekę, V. Buriana, O. Pokornego (1/75). Wiele miejsca czasopismo poświęca problemom należącym do etnografii hi3torycznej. Ten rodzaj tematyki prezentują artykuły m.in. J.Haubelta, J.Stai'tkovej(w numerze 2/75), J.Heroldovej, E.Melmukovej-Saseci, J.Sula (3/75), V.Dolezelovej (4.'75) oraz L. Hlavackovej (1/76). Szczególną uwagę, jak się wydaje, należy zwrócić na oryginalne i ciekawe artykuły z dziedziny folkloru, autorstwa C.Havlikovej (1/75), O.Hrabalovej (3/75), A.Satke (4/75) oraz V.Scheuflera (2/76). Są to m.in. artykuły dotyczące folkloru dziecięcego i górniczego. B. Jan. "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Belgrad, t.3 6/1973, ss. 290, t.37/1974, 319. .,Glasnik Etnografskog instituta", Etnografski institut Srpskie Akademije Nauka i Umetnosti, Belgrad, t. XXII!1973, Belgrad 1974, ss, 284, t. XXIV/1975, Belgrad 1975, ss. 187, S3 Jugosłowiańska literatura etnograficzna, z wyjątkiem kilku pozycji, zajmuje na łamach polskich czasopism miejsce - niestety - marginalne. Szczególnie małO' uwagi poświęcono piśmiennictwu serbskiemu. Warto w tym miejscu przypomieć, że obok zasłużonego, z wieloletnią tradycją "Glasnika Etnografskog muzeja u Beogradu" (wychodzi od 1901 r.) ukazuje się także (od 1952 r.) "Glas nik Etnografskog Instituta SANU" w Belgradzie, Oba wymienione roczniki zasługują na omówienie. "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", ukazujący się pod red. dr S.Zecevića dyrektora Muzeum, prezentuje wyniki badań prowadzonych przez zespół pracowników muzealnych i szersze grono etnografów belgradzkich. Problematyka prac publikowanych jest niezwykle sz.eroka, dla lepszego zorientowania czytelnika wydaje się celowe przedstawienie zawartości dwóch tomów (36 i 37), w ramach grup poruszających podobną problematykę. Umożliwi to jednocześnie ukazanie profilu omawianego czasopisma. Na plan pierwszy wysuwają się zamieszczane w dziale studiów i artykułów opracowania poświęcone kulturze społecznej i duchowej. Do ciekawszych, zamieszczonych w tomie 36, zaliczyć należy artykuł S.Zecevića Zavetina u severoistocnoj Srbiji, w kt6rym autor analizuje ciekawy obrzęd występujący na terenie północnowschodniej Serbii, mający charakter święta całej wsi. R. Hasenbegović (Magijskij i empiryjski elementi v narodnim obicajima oko rodenja) omawia w oparciu o materiały pochodzące z terenów Jugosławii poszczególne zabiegi medyczne oraz towarzyszące praktyki magiczne podczas porodu. M. Barjaktarović w artykule Pitanje "jednodancica" iz naiiih narodnih verovanja porusza zagadnienie wierzeń i praktyk związanych z ludźmi urodzonymi z tych samych rodziców w tym samym dniu i miesiącu bądź w tym samym dniu (np. w piątek) w różnych miesiącach i oczywiście latach. Autor podaje liczne warianty wierzeń i praktyk związanych z "jednodniowymi", dając jednocześnie próbę interpretacji genezy tych wierzeń. N,Pantelić w artykule Snahacestvo u Srbiji i njegovo poreklo na podstawie materiałów �240 Recenzje z północno-wschodniej Serbii omawia zachowane jeszcze niektóre zwyczaje i praktyki związane z instytucją "snochaczestwa", w zakończeniu próbując wyjaśnić genezę tego zjawiska. Przedmiotem rozprawy L.Reljita Kultni sim boli na diplomu jednog bastovanja iz 1802 godine jest analiza symboli znajdujących się na ręcznie wypisywanym i zdobionym dyplomie ogrodniczym z 1802 r. W dziale artykułów i rozpraw zamieszczono także artykuł P. Vlahovica Etnićki procesi u Makedoniji, w którym autor omawia z antropologicznego punktu widzenia procesy etniczne jakie dokonały się od paleolitu i obecną etniczną strukturę. Interesująca rozprawa S.Beslagica Stetcy w okolini ZabIjaka dotyczy średniowiecznych kamieni nagrobnych pochodzących z nekropolii w Czarnogórze. Autora interesuje przede wszystkim symbolika i datowanie tych pomników. W dziale materiałów J.Trifunovski (GrobIja i grobovi u Kumanovskoj oblasti) opisuje zachowane groby pochodzące z czasów prehistorycznych, okresu rzymskiego, średniowiecza i okresu panowania tureckiego. Opisuje także groby współczesne muzułmańskie, albańskie, czerkieskie i cygańskie. M.Kiś, Uskrsnji obićaji Srba ·oko BudimpeSte, przedstawia obrzędy związane z okresem wiekanocnym, praktykowane przez grupę serbskich osadników zamieszkujących od 300 lat zwartą grupą kilka wsi w pobliżu Budapesztu. Przegląd zawartości numeru 37 "Glasnika Etnografskog muzeja" rozpocząć należy od grupy artykułów poświęconych kulturze materialnej. J.Bjeladinović w artykule Narodnja nosnja u valjevskoj Podgorini, Kolubari i Tamnavi rekonstruuje strój ludowy w oparciu o naj starsze zachowane źródła ikonograficzne do okresu I wojny światowej oraz omawia i charakteryzuje strój ludowy używany jeszcze obecnie w okolicy Valjeva (SR Serbia). R.Mamuzić, Naseljavanje i kultura stanovanja u Vojvotanskim naceljima 18 i 19 veka, przedstawia procesy zasiedlania terenów Wojewodiny, obszaru o specyficznym obrazie kulturowym, wynikającym z różnych ruchów migracyjnych i faz kolonizacyjnych. Ruchy te, a szczególnie w XVIII i XIX w. (dokładniej przedstawione przez autora), wpłynęły m.in. na specyfikę ludowego budownictwa. Na podstawie materiału archiwalnego autor próbuje nakreślić obraz życia tego okresu. P.Vlahovic w artykule Etnoloski znacj nekich novih migracionih kretanja u Jugoslaviji na podstawie literatury omawia znaczenie ruchów migracyjnych dla obrazu kulturowego poszczególnych regionów ,Jugosławii. Pozostałe artykuły zamieszczone w tej części "Glasnika", podobnie jak w zeszycie poprzednim, dotyczą kultury społecznej i duchowej. S.Zecević w rozprawie Rusalke i todorci u narodnom verovanju severoistoćnoj Srbije, na podstawie materiału pochodzącego z północno-wschodniej Serbii (terenu, jak już wspomniano, kulturowo najbardziej zachowawczego), omawia na szerszym tle porównawczym zachowane obrzędy praktykowane w okresie "rusalii" (rusalna njedlja), stwierdzając ich podobieństwa i analogie wskazujące na słowiański rodowód. Druga część poświęcona jest omówieniu interesujących wierzeń związanych z okresem pierwszego tygodnia Wielkiego Postu. W tym to okresie według wierzeń ludowych pojawiają się istoty demoniczne, "todorcy", występujący w postaci grupy koni" kulawego konia, względnie jeźdźca czy jeźdźców o wyglądzie ludzkim z ogonem. Autor przedstawia praktyki związane z tymi wierzeniami, dając jednocześnie próbę interpretacji ich genezy. D.Bandic w rozprawie Krv u religijskim predstavima i magijsko-kutnioj praksi naseg naroda na podstawie zgromadzonego materiału dotyczącego wierzeń i obyczajów oraz innych dziedzin folkloru próbuje scharakteryzować rolę i znaczenie krwi i jej powiązań z religią. M.Kasuba przedstawia w artykule Seoski privredni obicaj i obredi naroda Jugoslavije u pro/ecnom �Recenzje 241 kalendaT~kom ciklu.slI próbę kcmparatywnego spojrzenia na obrzędy doroczne narodów Jugos~awii na przykładzie zwyczajów i obrzędów gospodarczych serbskich, czarnogórskich, macedońskich, chorwackich i słoweńskich, a także ludności muzułmnńskiej, związanych z wiosennym cyklem kalendarzowym. W dziale materiałów zamieszczono krótkie monografie etnograficzne okolicy Buraka (południowowschodnia Serbia), pióra N.Pantelića oraz wsi Zlokuce, pióra P.Paunovic. W dziale not znajdujemy materiał poświęcony muzeom etnograficznym za granicą. W zeszycie :~6S.Zecević przedstawia skansen w Martinie oraz Leningradzkie Muzeum Etnograficzne, a w numerze 37 P.Kostić omawia działalność Muzeum w Bogocie. Nadto w "Glasniku Etnografskog !VIuzeja" znaleźć można ciekawie prowadzoną kronikę i dział recenzji. Należy także odnotować fakt, że w poszczególnych numerach zamieszczana jest sukcesywnie bibliografia dotycząca wybranych zagadnień: w tomie 36 opublikowano obszerną bibliografię dotyczącą zadrugi na terenie Jugosławii, którą niezwykle starannie, podobnie jak szereg poprzednich, zestawił L.Andrcjir; w zeszycie nClstępnym opublikowane zostało zestawienie bibliograficzne R.R<Jkića dotyczące pokrewieństwa i nazewnictwa. Drugim, jak już \vspomniano, czasopismem etnograficznym ukazującym się w Belgradzie jest "Gla~·:lik Etnografskog instituta SANU", pod redakcją M.Vasovica. Układ omawianego czasopisma nie odbiega w zasadzie od układu "Glasnika Etnografskog muzeja" i składa się z czterech części, tj. rozpraw i artykułów, materiałów i przyczynków, not i przeglądów (recenzji) i kroniki. Zamieszczone w nim prace stanowią przegląd bieżącej problematyki badawczej interesującej przede wszystkim pracowników Instytutu, lecz nie brak tu prac etnografów nie związanych zawodowo z tą placówką. Z uwagi na trudności w dostępie do poszczególnych zeszytów omówiona zostanie zawartość tomów XXII (1973) i XXIV (1975). Tom XXII otwiera opracowanie M.Vasovica Pristup proucavanju regionalnych celina, zawierające teoretyczne rozważania opracowane z punktu widzenia geografa, dotyczące sposobów i metod interdyscyplinarnego i całościowego badania poszczególnych regionów. P.Vlahovic, Neki waźniji etno-antropoloski problemi na podrunu SR erne Gore, śledzi na podstawie materiałów i literatury procesy antropologiczne i kształtowanie się struktury etnicznej na terenie Czarnogóry. W artykule polskiego antropologa fizycznego, T. Malinowskiego, Verovatna praslovenskoprailirska granica na jugu polski h zem/.ja, przedstawione zostały wyniki badań nad problemami pogranicza prasłowiańskiego i prailiryjskiego. L.Jankovic, Vertekopski l'atni album Jalonela Badena, omawia dorobek angielskiego lekarza, który w okresie I wojny światowej zgromadził zbiór pieśni i melodii żołnierzy serbskich. Dwa kolejne ciekawe artykuły dotyczą wybranych zagadnień kultury ludowej }udności czeskiej, zamieszkującej jako mniejszość narodowa niektóre wsie \V Ba;jacie. J.Vazeka z Pragi \\" artykule Seoska arhitektu.ra ceskog jezickog ostrlJQ u juźnom Banatu publikuje wyniki swych badań w skupisku ludności czeskiej zamieszkującej w zwartej grupie trzy wsie w południowym Banacie. Przedmiotem badań było budownictwo ludowe, które, jak stwierdził autor, straciło swe czeskie cechy i ujednoliciło się pod względem architektonicznym z typami domów charakterystycznymi dla Serbów. I.Heroldova przedstawia w artykule GodiSnij i porodicni obicaji banatskih Ceha zwyczaje oraz obrzędy doroczne i rodzinne praktykowane wśród Czechów mieszkających w Banacie. Tu należy zauważyć, iż w przeciwieństwie do ustaleń Vazeki, w zwyczajach i obrzędach dorocznych :" _. '.cHI LXII �Recenzje dostrzega się wyrazmc te cechy charakterystyczne, z kUlrych jednoznacznie wnio.,kować można o etnicznym pochodzeniu mieszkańców, którzy je zachowali i praktykują. Z kolei V.Stojancević w artykule Jedna starija hrvacka migraciona stuja u Moravskoj omawia na przykładzie starej fali migracyjnej z XVI wieku niektóre problemy badań enklaw jugosłowiańskich w Czechosłowacji. W dziale materiałów opublikowano kilka interesujących pozycji. M.in. M.Barjaktarovic w artykule Lokalne migracije u pravcu Titova U.zica na pl'imeru nekoliko novih preduzeca wykazuje wpływ nowych przedsiębiorstw przemysłowych na zmianę tradycyjnego kierunku i rozmiarów migracji stałych ludności ·wiejskiej. J.Trifunovski w opracowaniu Prilog proućvanja Roma u Jugoslaviji przedstawia wyniki badań etnograficznych nad grupą cygańską zamieszkującą Kocanską Kotlinę w Macedonii. J. Krunić w opracowaniu Sjenica na przykładzie wybranej wsi analizuje strukturę jej rozplanowania oraz omawia typologię budynkóvv mieszkalnych. Z.Dolinar w artykule Srodstvo i l'Odos[ovi zajmuje się problemem pokrewieństwa i rodowodów i towarzyszącej terminologii. M.Javanović w rozprawie Narodna nosnja w Srbiji u 19 veka prema delima putopisaca odtwarza na podstawie relacji dziewiętnastowiecznych podróżników przebywających w Serbi; clementy stoju ludowego. Rocznik XXIV otwiera kilka artykułów poświęconych tematycznie problemom treści etnograficznych w literaturze pięknej i pracach naukowych. N.Stojancević w artykule Etnoloske konponente knizevnog stvara[astva 1ve Andrica stwierdza, że w dorobku pisarskim Andrica szeroko uwzględnione zostały elementy kultur.\' tradycyjnej, które mogą mieć przy dalszej analizie znaczenie dla etnologa. M.Draskić w opracowaniu Rozmatranje o pojmu naroda i nacje sa osvrtom na myslemnja u jugosloveskoj literatury omawia na podstawie dotychczasowego dorobku badaczy jugosłowiańskich wyniki swych ustaleń dotyczących pojęcia narodu i nacjI "\V dwóch kolejnych artykułach przedstawiona została działalność naukowa dotycząca kultury, historii i folkloru Czarnogóry wybitnego adwokata, N.Martinovic" (T.Nikicević, N.Martinović i njegowo stvaralastvo u oblasti kulture, politicke i drzal'no-pravne istorije; M.Radonović U spomen Niku S.Martinoviću, pregaoncli na pl'oucavanje borbenog folkloTU). ABrencz w artykule Zajednicki i osobeni clernenti u pogrcbnim obicajima zapadnih i jużnih Slovcna przedstawia próbę komparatywnego spojrzenia na obrzędowość pogrzebową. M.Vasovic w rozprawie 2'ivotna sredina u narodna bastina omawia różne aspekty wpływu środowiska naturalnego na życie i kulturę. Problemem współczesnych migracji wewnętrznych na przykładzie ruchów migracyjnych w wybranej okolicy zajmuje się M.Gogic-Luto'lac w artykule Problemi savremiennych spolniih migracija na primel'U op!;thw Ivangrad, PIau i Rożaje. B.Vlahović w opracowaniu Neki etnicki procesy u Belo; Krajni (Slovenja) omawia historię zasiedlenia i ruchów migracyjnych. A.Lazarević zajmuje się zagadnieniem potencji i impotencji seksualnej w zwyczajach ludowych, stwierdzając, że dalsze wyniki badań mogą okazać się pomocne dla seksuologów i psychologów. Wpływ przepisów prawnych na kształtowanie się stroju ludowego w Serbii omawia M.Jovanović. "\V dziale materiałów zamieszczono cieka-,vC' opracowanie J.Trifunovskiego dotyczące kultu drzevva (artykuł powstał z okazj: trzydziestej rocznicy śmierci znakomitego badacza T. Dordevica) oraz D. Savkovica o zwyczaju pasterskim "gvednih bogomila". Problematyka podejmowana na łamach "Glasnika Etnografskog instituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu zawartości, jest niezwykle bogata. Został w nim opublikowany szereg artykułów niezwykle interesujących ze względu na podejmowane zagadnienia, jak i stronę teoretyczną. Jako fakt godny odnotowania należ, �~·13 Recenzje podkreślić pozytywne zjawisko udostępniania nych ośrodków, w tym zza granicy. łam czasopisma etnografom Andrzej .,Traditiones". Acta 197:3. Si<JVenska Akademija Vede. s,;. 235. z in- Brenc;:; Instituti Ethnographiae Sloveniorum, Vol. 2, Ljubljana Znanosti in Umetnosti. Razred za Filoloske in Literarne Kolejny tom "Traditiones" wskazuje, że redakcja realizuje konsekwentnie swoje zalożenia programowe; między innymi problematyka prac publikowanych odzwierciedla w sposób pełny kierunki prac badawczych etnografów słoweńskich. Zmierzają one m.in. ku tematyce z zakresu folkloru, kultury społecznej i duchowej. Wyrazem tych zainteresowań są ciekawe artykuły Milko Maticeva, Duhovin u.: I3rkinih. (Der "Duhovin" in der Landschaft Brkini) i Tone Cevca, Pripovedno izroći/o o gamasih z zlatimi parklji Kamniskih Alp (Die Mii.ndliche iiberliefterung iiber gemsen mit golden Klauen aus den Kamniker Alpen). Również tej tematyce POŚ\'::ęcone są zamieszczone w dziale "Materiały" opracowania PavIa Merku, Tarćm :mske legende i povedke i Heleny Lozar-Podlogar, Drobci iz pohorskih zapisko '.' r\,; osobną uwagę zasługuje artykuł Niko Kureta, K fenomenologije maske, w któr~'m autor analizuje zjawisko maski jako fenomenu w kilku aspektach: [l~ychic:znym, rel igjjnym, społecznym, historii kultury oraz omawia rolę maski w życiu ludu. HdelH Lozar-Podlogar w artykule Zenitvovanskje śege v Prekmuri,iu s posoimóm ob.zirom na Porablje na przykładzie materiałów z ciekawego terenu Prekomurija, gdzie krzyżowały się wpływy słoweńskie, chorowackie i węgierskie, oman':" obrzędowość weselną. Z innych artykułów wymienić należy opracowanie V. NU\'aka, A.T.Linhard o kulturi starih Slovencev, w którym przedstawiona 20~tala analiza zawartości etnograficznej dorobku A.T.Linharta dotyczącego terenów Słowenii. zawartych w dziele Versuch einer Geschichte von Krain und iibringen siidlichen Slaven Oesterreich, Lubljana 1788, II 1791. Przedmiotem rozprawy Branislava Rusica i Vilko Novaka, Slovenci w I3istrenici v Makedoniji, są procesy migracji i zasiedlania przez Słoweńców terenów Macedonii w okresie po I wojnie światowej. .Jedynym artykułem poświęconym kulturze materialnej jest rozprawa Franci Saria, O raziskovanju stanovanjskie kulture. (Zur erforschung der Vohnkultur). w kt(Jrym autor omawia, na przykładzie badań prowadzonych w Słowenii, niektóre: zagadnienia dotyczące metod badań wnętrz i wyposażenia budynków mieszkalnych. W dziale przeglądów uwagę czytelnika zwracają polemiczne artykuły-recenzje V.No\-o.l,a. D.Umek-Krnel i N.Kureta. Andrzej Brencz �244 grafski Recenzje "Slovenski etnograf". Rocznik XXVII-XXVIII muzej, Ljubljana 1976, ss. 120. (1974-1975), Slovenski etno- Tom otwiera interesujący ze względu na podejmowaną problematykę artykuł Franci Sarfa Stanovanjska kultura idrijskih rudarijev ob prolemu stoletjci. Zostały w nim omówione wyniki badań przeprowadzone przez Muzeum Etnograficzne w miejscowości Idrija (SR Słowenia), gdzie od XV wieku czynna jest kopalnia rud rtęciowych. Przedmiotem badań było budownictwo mieszkalne rodzin górniczych, a także wyposażenie wnętrza. Autor porusza zagadnienie architektury i podziału wnętrza XIX-wiecznych zbiorowych budynków mieszkalnych, wyposażenie mieszkań poszczególnych rodzin, dając jednocześnie krótką charakterystykę obrzędowości rodzinnej. Kolejny artykuł Mariji Makarović, Medsebojna pomoc na vasi na Slo,'enskim na primeru Predgrada v Poljanskoi dolini ob Kolpi, dotyczy zagadnienia pomocy wzajemnej. Autorka omawia formy pomocy i zmiany jakie dokonały się od końca XIX wieku, zwracając szczególną uwagę na stan obecny. Zmiany (mechanizacja, specjalizacja produkcji) zachodzące w poszczególnych gospodarstwach powodują, że pomoc wzajemna jest w chwili obecnej traktowana jako jedna z form nowego zjawiska, jakim jest praca kolektywna w ramach kilku gospodarstw. Angelas Bas w artykule Zacetki ljutomerskih konjskih dirk przedstawia na podstawie materiału archiwalnego początki wyścigów konnych w słowefJskiej miejscowości Ljutomer. Wyścigi te jako jedyne powstały z inicjatywy chłopskiej. Podstawą ich utworzenia i rozwoju (od 1874 r.) były próby sprawności i wybór najlepszych koni hodowanych w okolicznych zagrodach chłopskich. Chłopi-hodowcy wprowadzili także podstawową odmianę koni wyścigowych i roboczych. Tom zamyka bibliografia ludowych recept i przepisów leczniczych z terenów Słowenii, którą zestawił Milan Dolenec. Zostały w niej uwzględnione materiały zachowane na terenie Słowenii, pochodzące z czasów od okresu późnego ~rcdniowiecza, Andrzej J{mos Barth, A kalocsai typu salasz wokół Kaloczy), res. niem., ang., ros.). szcil/cisok Kalocsa Brencz telepillesneprajza. (Etnografia wiejskich osad 1975, ss, 176, nlb. 3D, tabele, mapy, ilustracje Najbliższa okolica Kalocsy, miasteczka położonego w komitacie Bacs-Kiskun. znana jest daleko jako region o bardzo interesującej kulturze ludowej, a ściślej zdobnictwie. Występuje ono w postaci niezwykle bogatych, kolorowych haftów oraz jako dekoracja malarska ścian budynków mieszkalnych. Nosicielami tej kultury jest grupa etnograficzna zwana Pata. Od sąsiednich grup Pata różnią się innymi jeszcze elementami kultury, a także dialektem. Praca Janosa Bartha ukazuje genezę tej interesującej grupy etnograficznej, która ostatecznie uformowała się w drugiej połowie XIX w., a jej powstanie i dzieje związane są z historią Kaloesy. Kalocsa od średniowiecza była siedzibą arcybiskubstwa, aczkolwiek było to zawsze niewielkie miasteczko o charakterze rolniczym. Kiedy w końcu XVII wieku �245 Recenzje stąpili stąd Turcy, zaczęto usilnie zabiegać a rozwój miasta. Wówczas to nadano mieszkańcom Kaloesy - rolnikom - zaniedbane pola, położone w pewnej odległości od miasta. Na tych nowych terenach rolnicy kaloczańscy wznosili budynki gospodarcze w formie zwartych ulicówek. O ile zjawisko budowania obiektów inwentarskich z dala od budynków mieszkalnych nie jest tu rzadkością, to sytuowanie grupy budynków gospodarczych w zwartym zespole jest zjawiskiem nietypowym dla osadnictwa występującego na Nizinie Węgierskiej. Taki typ zabudowy powstał tu pod wpływem szczególnych warunków geograficznych i ekonomicznych, a mianowicie: jest to teren nisko położony w delcie Dunaju, więc pod zabudowę wykorzystywano tylko nieliczne nieco wyżej położone miejsca, zabudowując je bardzo gGsto. Do połowy XIX w. chłopom wolno było budować tylko na gruncie, który był ich własnością, a ponieważ teren wokół miasta i w samym mieście należał do wielkiej własności, nie była tu możliwa tradycyjna zabudowa rozproszona. Ponadto do połowy XVIII w. istniały tutaj wspólnoty gminne, a także do połowy XX w. ugorowy system upraw. W wyniku tego wokół Kalocsy powstało około 25 skupionych osad, składających siG z samych zabudowań gospodarczych, zwanych salasz. Na salaszach trzymano bydło. magazynowano płody rolne, przez lato mieszkała tu cała rodzina, natomiast na zimę w salaszu pozostawali tylko mężczyżni doglądający dobytku. W połowie XIX w. wszystkie rodziny chłopskie z Kalocsy powszechnie dzieliły życie między salasz a dom w mieście. Z czasem na salaszach pobudowano zabudowania mieszkalne i kontakt z miastem słabł, aż poczęto domy miejskie wysprzedawać. W rezult3cie w końcu XIX w. wokół Kaloscy utworzono administracyjnie nowe wsie, a byli mieszkańcy miasta stali się chłopami już nie tylko z racji wykonywanego zajęcia. Barth omawia formy użytkowania roli na salaszach, formy oczynszowania, a także organizacjG pracy na sala szu, organizację szkolnictwa i życia religijnego. Adam Historia ferencji Zakład kontaktów we Wrocławiu, Narodowy im. Bartosz w dziedzinie etnografii. Materiały z konpod redakcją Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego. Ossolińskich, Wrocław 1976, ss. 234. polsko-rosyjskich W ramach obchodów Roku Nauki Polskiej Zakład Historii Nauki, Oświaty i Techniki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz oddział wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Przyjażni Polsko-Radzieckiej we Wrocławiu zorganizowały w stolicy Dolnego Śląska I Konferencję Naukową poświęconą historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Odbyła się ona w dniach 19 i 20 września 1973 r. z udziałem etnografów, przedstawicieli historii nauki, socjologów i publicystów reprezentujących środowiska Warszawy, Krakowa, Poznania, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia. Etnografowie radzieccy nadesłali referaty, które zostały odczytane uczestnikom konferencji. W recenzowanej publikacji znajduje się siedemnaście referatów prezentujących dorobek polskich uczonych w zakresie badań etnograficznych na obszarze Syberii i Azjii Środkowej. W pierwszym, zatytułowanym Geografia w etnograficznych badaniach ludów �246 Recenzje Józef Babicz przedstawił bardzo ciekawie i wyczerpująco rolę geografii w eksploracjach etnograficznych oraz antropogeograficzną ideę związku człowieka z przyrodą. Referat drugi, opracowany przez Władysława Baranowskiego. zaznajamia nas z polskimi osiągnięciami na polu etnografii rosyjskiej ludności Syberii. Jako najbardziej zasłużonego autor wyeksponował księdza Jana Chyliczkowskiego. który na podstawie informacji zebranych w czasie długoletniego pobytu na Syberii wydał w 1898 r. wartościową pracę pt. Syberia pod względem etnograficznym, administracyjnym i przemysłowo-handlowym. Stanowi ona jeden z pierwszych zarysów etnografii środowiska syberyjskich Rosjan. W trzecim referacie Barbara Heidenreich zobrazowała kulturę Goldów i Oroczonów w świetle materiałów etnograficznych zdobytych przez Stanisława Poniatowskiego w okresie przerwanej na skutek wojny wyprawy do Kraju Nadamurskiego. Jakkolwiek wyprawa trwała bardzo krótko (od 15 czerwca do 8 sierpnia 1914 r.), to jednak jej znaczenie naukowe było poważne, gdyż polski uczony zdołał zebrać wiele nowych danych o kulturze materialnej, społecznej i duchowej wymienionych grup ludnościowych. Referat czwarty, pióra Henryki Hołdy-Róziewicz, dotyczy relacji o lecznictwie ludów Syberii otrzymanych w wyniku spostrzeżeń polskich zesłańców, podróżników i uczonych. Autorka oparła się głównie na materiałach zebranych przez B.Dybowskiego, E.Piekarskiego, P.Smolika, B.Piłsudskiego i J.Talko-Hryncewicza. Wszyscy wymienieni, oprócz Piekarskiego i Piłsudskiego, byli lekarzami, a ich prace mają dużą wartość jako materiał porównawczy. W referacie piątym, przygotowanym przez Barbarę Jankowską i Antonil:go Kuczyńskiego, pt. Polacy jako obserwatorzy i badacze kultury ludów Kamczatki uwypuklono m.in. zasługi przemilczanego dotychczas jako Polaka Piotra Kozyrewskiego i jego syna, Jana, który po tragicznej śmierci ojca był inicjatorem dwóch rosyjskich wypraw na Wyspy Kurylskie. Mianowany następnie zarządcą Kamczatki polecił sporządzić w 1715 r. z kory brzozowej księgę podatkową przeznaczoną do zapisywania nazw rzek w rejonach, gdzie zbierano podatek, rejestracji nazwisk osób składających daniny i wiadomości o rozsiedleniu i liczebności poszczególnych rodów koriackich oraz itelmeńskich. Dzięki temu można było obecnie skorygować liczebność ludności tubylczej i stopień jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Z innych zesłańców autorzy wymieniają Ludwika Sienickiego, który w swym pamiętniku z 1754 r. pozostawił sporo ciekawych opisów życia Koriaków, Jukagirów, Czukczów i Itelmenów. Wspominają też o uczestniku powstania kościuszkowskiego i zesłańcu na Kamczatkę, Józefie Kopciu, o jego Dzienniku podróży i zdobyczach dotyczących etnografii Itelmenów. Z kolei prezentują bogaty dorobek Benedykta Dybowskiego o tubylczej ludności Kamczatki i informują czytelników o wzmiankach Karola Bohdanowicza na temat stosunków demograficznych Kamczatki. Referat szósty, napisany przez Zbigniewa Jasiewicza, dedykowany jest polskim badaczom i obserwatorom kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Autor poświęca wiele miejsca pracom Bronisława Grąbczewskiego (cenne relacje o Sartach-Uzbekach i Tadżykach - mieszkańcach Kotliny Fergańskiej, Kirgizach z Ałtaju i Pamiru, pamirskich Tadżykach z Karateginu, Darwazu, Szugnanu, Badachszanu i Wachanu oraz mieszkańcach Buchary i innych miast środkowoazjatyckich). Następnie pisze o dorobku etnograficznym Leona Barszczewskiego, J.Witorta, Marii A.Czaplickiej, Władysława Massalskiego, K. Małeckiego i J. Toeplitz-Mrozowskiej. Syberii, �Recenzje W referacie siódmym autorka radziecka, Maria Kulikowa, korzystając z za;;()bów archiwalnych irkuckiego muzeum krajoznawczego, scharakteryzowała w skrócie wyniki badań etnograficznych prowadzonych przez polskich zesłańców sybery jskich. Najwięcej miejsca przeznaczyła omówieniu działalności Feliksa Kona. Przygotowany przez Jana Krzysztofa MakuIskiego referat (ósmy z kolei) pt. Ksztaltowanie się współpracy między zeami etnograficznymi Leningradu, warszawskimi muzeami etnograficznymi historia i stan współczesny zawiera, a mu- oprócz zwięzłego zarysu historycznego kontaktów etnograficznych polsko-rosyjskich przed pierwszą wojną światową, opis wspólnych osiągnięć obu państw po 1945 r., a zwłaszcza wzajemnych korzyści wynikających z podpisanej 27 listopada 1970 r. umowy o WSpółpracy między Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie a Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR ,,,. Leningradzie. W referacie dziewiątym Hanna Maria Małgowska zobrazowała etnografię Syberii opartą na pracach Ludwika Niemojowskiego. Zaznaczyć należy, że działalność wymienionego badacza omawiano dotychczas jedynie marginesowo i mało kto wie o tym, że był on autorem pierwszej większej polskiej publikacji etnograficznej o ludach syberyjskich, która została przychylnie przyjęta w zachodniej Europie i przetłumaczona na język angielski. Referat dziesiąty jest dziełem autorki radzieckiej, Tamary P.Matwiejewej nosi tytuł: Z badań nad wkładem uczonych polskich w dziedzinie etnografii Sy!Jerii i Dalekiego Wschodu. Istotną jego wartość stanowi fakt, że wykorzystała or,a materiały archiwalne Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, które patronowało niejednej wyprawie i w swoim czasopiśmie zamieszczało artykuły naukowe naszych rodaków. W wymienionym archiwum znaleziono m.in. drugi tom pracy Wacława Sieroszewskiego pt. Jakuty, listy jego żony Stefanii, dzienniki z podróży Bronisława Piłsudskiego, rękopis B.Dybowskiego O ekonomicznym polożeniu mieszkańców Wysp Komandorskich w porównaniu z mieszkańcami pólwyspu Kamcza.tka (1884) i wiele innych ciekawych publikacji. W referacie dalszym Helena Ostromęcka omawia polską ikonografię Syberii o tematyce etnograficznej sprzed 1917 r. Do naj cenniejszych żródeł zalicza fotografie pochodzące ze zbiorów B.Dybowskiego, B.Piłsudskiego i S.Poniatowskiego. Ponadto charakteryzuje prace o znaczeniu dokumentalno-naukowym. Należą do nich m.in. rysunki J.Talko-Hryncewicza, obrazy malarzy dokumentalistów L.Niemirowskiego i S.Wrońskiego oraz obrazy i rysunki J.Bergmana, B.Zalewskiego, M.Oborskiego, a także różnych anonimow-ych twórców. Referat Adam Kamieński Dłużyk w Syberii Wschodniej i źródŁa jego wiadomości etnograficznych napisany został przez Borysa Polewoja, który oparł się na nowych materiałach znalezionych niedawno w radzieckich archiwach i wprowadził wiele poprawek do współczesnych opracowań dotyczących życia i działalności naszego zasłużonego badacza. W referacie następnym mieszczą się uwagi Tadeusza Słabczyńskiego o związkach polskich badaczy ludów Syberii z Rosyjskim Towarzystwem Geograficznym. Z tekstu dowiadujemy się, że członkowie RTG otaczali opieką naszych zesłańców, umożli"viali im kontynuowanie pracy naukowej i - niejednokrotnie - przedterminowe zwolnienie z przymusowego pobytu na Syberii. Szczególnie aktywnie współpracował z Wschodniosyberyjskim Oddziałem RTG doktor medycyny J.Talko-Hryncewicz. Jego kontakty wykraczały znacznie poza ramy naukowe. Utrzymywał serdeczne stosunki osobiste z wieloma członkami Towarzystwa. Referat czternasty, autorstwa Sławoja Szynkiewicza, obejmuje historię polskich badań nad ludami mongolskimi. Znajdujemy tam m.in. szczegółowe opisy osiągnięć �248 Recenzje filomaty wileńskiego, Józefa KO\lialewskiego, uważanego powszechnie za twórcę naukowej mongolistyki, charakterystykę prac Władysława Kotwicza, Juliana Talko-Hryncewicza i Przecława Smolika. Zbigniew Wójcik informuje następnie czytelników o elementach etnograficznych występujących w pracach niektórych geologów polskich badających Ro.;ję przed rokiem 1914. W pobieżnym skrócie cytuje nazwiska ważniejszych badaczy Rosji azjatyckiej, uwypuklając ich zainteresowanie problemami ludności tubylczej rozległych połaci carskiego imperium. Przytacza tytuły prac, w których zawarte są pewne materiały etnograficzne i wyraża słuszne przypuszczenie, żc w radzieckich archiwach można by znaleźć sporo nowych danych. Treść rozdziału szesnastego, przygotowanego przez Antoniego Kuczyńskiego, dotyczy zbiorów etnograficznych polskich badaczy Syberii w XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem wartości eksponatów Benedykta Dybowskiego oraz wystawy zorganizowanej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu z okazji konferencji naukowej na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Zasadniczym celem ekspozycji było zaprezentowanie przybyłym gościom materiałów etnograficznych przywiezionych przez Polaków z terenów Syberii. Jej cenne uzupełnienic stanowiły wypożyczone z Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich pamiętniki polskich zesłańców. Antoni Kuczyński omówił perspektywy naukowej współpracy polsko-radzieckiej w dziedzinie historii etnografii. Przedstawiając niezwykle ciekawie i wyczerpująco dotychczasowe postępy, zwrócił uwagę na potrzebę dalszego kontynuowania wspólnych badań w oparciu o bogate archiwa znajdujące się w ZSRR, na nieodzowność sporządzenia dokładnej dokumentacji zasobu źródłowego polskich "syberia nów" zachowanych w zbiorach obu państw oraz wysunął propozycje stypendialnych wyjazdów polskich historyków nauki i etnografów. Recenzowana książka jest pozycją wartościową. Została opracowana rzetelnie i fachowo. W sposób przystępny zaznajamia czytelnika polskiego z poważnymi osiągnięciami naszych rodaków na bezkresnych obszarach syberyjskich. Ich zapał, hart ducha i całkowite oddanie sprawom nauki budzą podziw i powinny być drogowskazem dla przyszłych pokoleń. Stanowią elementy kształtujące wychowanie patriotyczne młodzieży i dlatego zasługują na jak największą popularyzację. Niejednokrotnie bowiem nie potrafimy docenić wkładu polskich zesłańców do światowej skarbnicy wiedzy i kultury. Pożyteczne są również dołączone do tekstu ilustracje (ogółem 50), które ułatwiają lepsze zapamiętanie nazwisk zasłużonych Polaków. Odnosi się to szczególnie do licznych portretów i kilku map z zaznaczonymi trasami wędrówek azjatyckich niektórych badaczy. Szkoda, że dwa bardzo interesujące referaty, a mianowicie Jana Krzysztofa lVIakulskiego i Anny Kulikowej wydrukowano jedynie w streszczeniu na skutek niedostarczenia przez autorów pełnych opracowań. Ponadto referaty rosyjskie można było opublikować również w języku polskim. Tak zresztą postąpiono z przedmową. Z innych niedociągnięć prezentowanej pracy rzuca się w oczy słabo czytelna mapa przedstawiająca szlaki wędrówek polskich badaczy po Syberii w XIX w. Oprócz tego na s. 24 ksiądz Chyliczkowski figuruje z imieniem P. Powinno być J.-Jan. Uzupełnienia wymaga też wzmianka o zbieractwie cedrowych op;echów (s. 28). Na Syberii nie rosną cedry. Limba syberyjska o jadalnych nasionach jest czasem mylnie nazywana cedrem. Niezbyt dokładnie podano na s. 54 nazwę ryby z gatunku łososi (Salmonini). Podrząd łososiowce nosi nazwę łacińską Salmonoidei, a rodzina łososiowate Salmonidae. Łosoś nazywa się zaś Salmo salar L .. Nie wiem, co oznacza podana przez autora nazwa "Salmonini". Następną nieścisłość zauważyłem �240 Recenzje na s. 55, gdzie widnieje wzmianka o roślinie czeremsza (Avium victoriale). Poprawna nazwa brzmi: Allium victorialis czyli czosnek siatkowaty. Tę samą roślinę określono na s. 62 jako "czeremcha". Są to oczywiście drobne usterki nie umniejszające w żadnej mierze wartości publikacji, a zwrócenie na nie uwagi wypływa z obowiązków recenzenta. Roman Karczmarczuk Eugeniusz Andrzej Daszkow9ki, Afrykańskie spotkania. dawnictwo PoznaI'lskie, PoznaI'l 1975, ss. 225 + 2 nlb. Opowiadania. Wy- Jedenaście opowiadań o tematyce morskiej prezentuje czytelnikowi polskiemu momenty zderzeń kulturowych i cywilizacyjnych, gwałtownych i nieoczekiwanych na terenie Afryki Zachodniej, która uwolniła się od kolonializmu nie przestając równocześnie znajdować się w kręgu kapitalistycznych zależności ekonomicznych. Bezpośrednie zetknięcie się białego człowieka, Polaka, z kulturami plemiennymi, wywodzącymi się z wspólnoty pierwotnej, której w chwili obecnej odpowiada socjalistyczny ustrój społeczny, pozwala dostrzec, jak inna jest umysłowość czarnoskórego afrykańskiego człowieka i jak inaczej reaguje on na te same zjawiska. Daszkowski w swych opowiadaniach daje pierwszeństwo czarnemu bohaterowi. Prezentuje różne postawy wobec białego przybysza z dalekiej Europy, który nigdy nie brał udziału w podboju Afryki. Autor przedstawia czytelnikowi nie tylko zE:wnętrzny portret bohatera, daje obok lub równocześnie portret wewnętrzny skomplikowaną psychikę afrykańczyka, różną od naszej. Spostrzeżenia i przemyślenia autora koncentrują się wokół ciężkiej i odpowiedzialnej pracy w portach, spraw socjalnych i bytowych czarnych marynarzy i robotników portowych, ich ubezpieczeń społecznych na wypadek ciężkiej choroby lub wypadku. Znajdujemy wiele ciekawych opisów afrykańskich zwyczajów plemiennych, np. dotyczących poszanowania przywódców, ich autorytetu, mimo iż niekiedy materialnie stoją niżej od swego poddanego parającego się pracą związaną z morzem. Czytamy spostrzeżenia na temat potrzeby artystycznego wynowiedzenia się afrykańskiego twórcy ludowego w formie, jaka jest bliska jemu, a daleka przybyszom z Europy czy Ameryki. Opowiadania obfitują w skondensowane opisy i przekazy nastrojów, aury oraz napięcia psychicznego czarnych i białych bohaterów akcji, ich wzajemny stosunek do siebie i wzajemne wartościowanie się. Oto fragment, kiedy chodzi o ocenę twórczości afrykańskiego artysty: "Ty mi okazałeś uznanie, w zamian masz kawałek mojego afrykańskiego serca, zamkniętego w tym obrazie". Styl i język opisów Daszkowskiego jest inny niż styl i język prezentowanych dialogów. To zróżnicowanie napełnia opowiadania dynamiką i nie nuży czytelnika. W książce Daszkowskiego odkryłam nerw bystrego obserwatora-etnografa. Henryka Romańska �250 Recenzje Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy prace i upowszechnianie. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XVIII, Łódź 1976, ss. 163. badawcze - opieka Osiemnasty tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych" w całości dotyczy polskiej sztuki ludowej. Jednakże daremnie w niej szukać klasycznych już rozwClżań na temat odmian tej sztuki, jej stylów, motywów czy kompozycji. OpracowClnic posiada zgoła niespotykaną dotąd kompozycję. Autorce chodziło mianowicie o pokazanie aktualnej sytuacji, w jakiej polska ludowa twórczość egzystuje. Założeniem autorki było również pokazanie problematyki i stanu badań nad tym tematem w różnych instytucjach: placówkach PAN, katedrach uniwersyteckich, muzeach i nCl terenie "Cepelii". Chodziło również Zawistowicz-Adamskiej a kwestie opieki nad twórczością ludową oraz formy jej upowszechnienia. Wspomniana problematyka omówiona została referatowo i bez głębszego angażowania się w szczegóły. Ten fragment książki stanowi jakby pierwszą część całego opracowania. Druga część - aneksowa - obszerniejsza, ma być, jak się wydaje, uzupełnieniem i zarazem ilustracją wywodów poczynionych na początku. Znajdujemy tam m.in. poglądy różnych autorów na temat sztuki ludowej, ankiety, kwestionariusze, karty twórców, sprawozdania z konkursów folklorystycznych itp. Ta część obszernego materiału może budzić zastrzeźenia zarówno co do celowości, jak i ramowego ujęcia. Ostatnia część zawiera starannie dobrane ilustracje, obrazujące aktualne przejawy artystycznej twórczości ludowej. B. Jan. Maria Biblioteka Paradowska, Bambrzy, mieszkańcy "Kroniki Miasta Poznania". PWN, dawnych Wrszawa wsi miasta Poznania. 1975, ss. 178, ilustr. 38. Książka Marii Paradowskiej przedstawia dzieje grupy ludności zwanej Bambrami, osiedlonej na początku XVIII w. we wsiach podpoznańskich. Nazwa "Bam brzy" pochodzi od pierwszej grupy osiedleńczej, która około 1719 r. przybyła spod Bambergu w południowych Niemczech, sprowadzona przez magistrat miasta Poznania w celu zaludnienia wsi podmiejskich, opustoszałych skutkiem działań wojennych oraz zarazy panującej w latach 1708-1710. Pewne grupy osadników pochodziły z innych stron Niemiec, a mianowicie z Wirtembergii i Szwabii, niektóre zaś z Prus Wschodnich, a nawet ze Śląska. Z czasem opustoszałe wsie zaludniły się także osadnikami polskimi, lokowanymi na tym samym prawie czynszowym. Stąd za wsie bamberskie należy uważać nie tylko te, które zostały zasiedlone' przez kolonistów niemieckich spod Bambergu lub innych miejscowości położonych na terenie NiemIec, lecz również te, które zostały osadzone Polakami. Tłumaczy to trudności w określeniu i scharakteryzowaniu elementów kultury wsi podmiejskich zamieszkałych przez Bambrów. Prawidłowe i ostateczne ułożenie tej "mozaiki kulturowej", jak określa problem autorka, utrudnia przede wszystkim brak źródeł archiwalnych, pozwalających na odtworzenie przynajmniej fragmentów kultury materialnej i duchowej ludności przybyłej w okolice Poznania we wczesnych latach osiemnastego wieku. Właściwie a ludności tej wiadomo tylko, że była wyznania rzymsko-katolickiego, co stanowiło warunek sprowadzenia jej. �Recenzje Chcąc przedstawić obraz wsi przed przybyciem osadników, Paradowska analizuje historię miasta i jego wsi, stosunki społeczno-gospodarcze, niektóre elementy kultury oraz zniszczenia miasta i wsi okolicznych spowodowane wojną i zarazą. Najbardziej zrujnowane były wsie Wilda, Rataje i Zegrze. Próby sprowadzenia rozproszonej ludności miejscowej nie dały rezultatu, wobec czego postanowiono sprowadzić element obcy. Jak wspomniano - falę osadnictwa niemieckiego zapoczątkowali wieśniacy spod Bambergu. Zasiedlali oni kolejno Luboń, Dębiec, częściowo Bonin, Rataje, Wildę. Ponadto w dwóch wsiach: Jeżycach i Górczynie niemieccy osadnicy osiedlali się obok mieszkających w tych wsiach polskich chłopów. Omawiając osadnictwo niemieckie wsi miasta Poznania, autorka opisuje ustrój prawny i zagadnienia społeczno-gospodarcze skolonizowanych wsi. Stosunek prawny osadników do ziemi był szczegółowo określony w umowach osadniczych i występował pod nazwą prawa okupnego emfiteutycznego. Przechodząc do omówienia kultury Bambrów (a w każdym razie grupy nazwanej tak z tytułu swego pochodzenia), autorka stwierdza, że Bambrzy byli nosicielami kultury odmiennej niż kultura ludności zamieszkałej okolice Poznania. Nadmienia wprawdzie za Kolbergiem, że kultura ta była może niezupełnie obca na naszym terenie, nie kładzie jednak na to stwierdzenie nacisku, co wydaje się zupełnie słuszne. Opis kultury bamberskiej naj starszej, z pierwszej połowy wieku osiemnastego, jest niestety, ze względu na brak żródeł, utrudniony. Pewne fragmentaryczne dane nie dają obrazu całokształtu życia osadników. Nie można się więc dziwić autorce, że rozdziały poświęcone kulturze materialnej (s. 77-89) oraz wierzeniom i obrzędom (s. 89-100) są niewielkie i opierają się głównie na opisach Oskara Kolberga, dotyczących stroju, uprawy ziemi, pożywienia, budownictwa i obrzędów. Jeszcze mniej miejsca poświęca autorka sztuce bamberskiej, wspominając jedynie o dwóch rzeżbach T.Glogera, który tworzył w Poznaniu w połowie XIX w. Należałoby tu jednak zaznaczyć, że nie są to jedyne znane przejawy bamberskiej sztuki plastycznej. W zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu znajdują się trzy malowidła, które opisał Stanisław Błaszczyk ("Polska Sztuka Ludowa" 1968, nr 4). Stwierdza on, że malowidła te w polskim obraźnictwie ludowym są zjawiskiem odosobnionym. Dwa z tych obrazów przedstawiają Św. Barbarę, trzeci Św. Józefa z Dzieciątkiem (nr. inw.: E 1490, E 3306, E 3305). Znalezione one zostały w Poznaniu oraz Mieczewie pod Poznaniem i prawdopodobnie są dziełami jednego malarza lub jednego warsztatu. Obrazy te wyróżniają się wśród kolekcji ludowego malarstwa techniką wykonania, polegającą na wklejaniu wyciętych partii litografii, oraz jaskrawo dekoracyjną formą i przeładowaniem ornamentycznym. Ta właśnie ulubiona przez Bambrów dekoracyjność, miejsce znalezienia oraz brak, jak dotąd, śladów podobnych obrazów z innych obszarów Wielkopolski, wskazują na związek artysty z grupą etniczną bamberską. Natomiast szczegółowo opisała Maria Paradowska strój bamberski, zwłaszcza kobiecy, który zachował się naj dłużej. Osadniczki spod Bambergu przywiozły ze sobą bardzo bogaty i efektowny strój, posiadający niezwykle charakterystyczną "pękatą" sylwetkę. Suknia wierzchnia była dwuczęściowa i składała się z szerokiej spódnicy oraz kaftana mocno dopasowanego w talii. Poszerzenie dolnej partii sylwetki dawało się uzyskać przez włożenie kilku spódnic spodnich, wśród nich jednej przynajmniej watowanej. Elementami dekoracyjnymi były hafty na czepkach, chustach i fartuchach oraz krezach, a także dodatkowe ozdobniki w postaci bogato przybranych kieszeni, barwnych ~hustek zdobiących czepki, a szczególnie wysokich, zwracających uwagę kornetów ze sztucznych kwiatów. Barwy strojów �252 Recenzje były również bardzo intensywne: karmazyn, ostra zieleń, szafir. Sukien tych Bamberka posiadała czternaście, co już samo świadczyło o zamożności właścicielki. Jest zupełnie zrozumiałe, że strój ten podobał się mieszkankom Poznania i okolic podmiejskich i że skłaniał do naśladownictwa. Autorka książki wzmiankuje, że "szybkie, trwałe przyjęcie się stroju bamberskiego przypisywano m.in. temu, iż miał on wiele cech wyrażnie słowiańskich" (s. 101). Twierdzenie to jednak nie wydaje się w pełni udokumentowane. Ubiór bamberski miał typowe cechy osiemnastowiecznego stroju kobiecego, noszonego w ośrodkach wiejskich, do których docierały echa współczesnej mody miejskiej, środkowoeuropejskiej. Obfita spódnica, dopasowany kaftanik, czepiec brokatowy, tiulowa chusta skrzyżowana na piersiach i przewiązana z tyłu - to typowe elementy, które znalazły zastosowanie w stroju Bamberek. Może tylko chęć zaznaczenia strojem dostatku, bogactwa, co przejawiało się na przykład w zakładaniu kilku spódnic, decydowała o obfitości stroju osadniczek, obco czujących się na nowym terenie. Z czasem większą rolę w stroju odgrywać zaczęły białe batystowe lub tiulowe czepki, o kroju zbliżonym do czepków tiulowych środkowej Wielkopolski, lecz mniejsze oraz zdobione nie jedną, a dwoma parami wstęg. W haftach ręcznych na czepkach, fartuchach, fryzkach, prześledzić można wpływy białego haftu ludowego wielkopolskiego. Strój bamberski kobiecy, prawdopodobnie dzięki swojej dekoracyjności i jednolitemu stylowi, został z czasem ściśle związany z obrzędowością kościelną w poznańskich parafiach śródmiejskich i peryferyjnych, stając się powoli wyrazem polskości kobiet go noszących. Czy jednak ubiór ten, jak pisze Paradowska, "dla wieśniaczek poznańskich stał się strojem regionalnym, narodowym" (s. 166) jest sprawą dyskusyjną. Znajdujące się w zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu liczne elementy stroju bamberskiego pochodzą wyłącznie z obszaru miasta, a zwłaszcza dzielnic peryferyjnych (dawnych wsi), w których osiedlali się niegdyś osadnicy bamberscy. Są to dzielnice: Wilda, Jeżyce, Górczyn, Rataje. Ubiory wieśniaczek z innych okolic bliskich miastu pozbawione są głównych elementów dekoracyjnych zdobiących strój Bamberki. Zupełnie inne są też w formie i zdobieniu "złote" czepce oczepinowe. Charakterystyczne są również wypowiedzi starszych kobiet, zamieszkałych obecnie w Poznaniu, a pochodzących ze wsi podmiejskich, że noszą "strój poznański" w odróżnieniu od bamberskiego. Jakieś więc względy decydowały o ubieraniu się kobiet w strój bamberski lub poznański. Może było to kryterium ekonomiczne, bo posiadanie przepisowych 14 kompletów strojów, z których każdy składał się z kilkunastu co najmniej elementów, łączyło się z dużą zamożnością. A może jednak decydowało pochodzenie? Szkoda, że dotychczasowe badania nie umożliwiły otrzymania odpowiedzi na to pytanie. Strój męski bamberski nie odegrał takiej roli jak ubiór kobiecy, gdyż Bambrzy bardzo szybko przejęli ubiór chłopców wielkopolskich, o czym wspomina cytowany przez P&radowską autor niemiecki. Bambrzy nosili więc wołoszki granatowe lub czarne, ciemne spodnie i czarny kapelusz. Przedostatni rozdział książki Paradowska poświęca kwestii polonizacji bamberskiej grupy etnicznej, a zwłaszcza roli szkoły i kościoła, których działalność najbardziej zaważyła na tym procesie. W ciągu około stu lat, przyjąwszy za początek rok 1750, w którym zakończył się napływ osadników niemieckich, Bambrzy wtopili się całkowicie w społeczeństwo polskie. W latach osiemdziesiątych następnego wieku Bamb~zy byli już spolonizowani, co stało się silnym ciosem dla pruskiej polityki germanizacyjnej. Czynione przez germanizatorów próby pozyskania na nowo Bambrów dla narodowości niemieckiej nie dały spodziewanych przez �Recenzje władze pruskie rezultatów. Analizując to ciekawe zjawisko autorka pisze, że "obydwa przeciwstawne sobie procesy, tj. polonizacji Bambrów i dążności do germanizacji prowincji poznańskiej, w pewnym momencie zetknęły się ze sobą, niejako nałożyły na siebie i wywołały efekt właściwie nieprzewidziany, w postaci intensywniejszego procesu polonizacyjnego ludności niezupełnie jeszcze spolszczonej" (s. 143-144). Ta szybka i całkowita asymilacja obydwu grup ludnościowych, przy braku materiałów archiwalnych obrazujących kulturę przybyłych w XVIII wieku osadników, utrudniła autorce naszkicowanie jasnego obrazu kultury bamberskiej. Z niełatwego tego zadania Paradowska starała się wywiązać sumiennie, wykorzystując dostępne jej źródła. Przedstawiony przez autorkę obraz grupy etnicznej poznańskiej, zwanej Bambrami, z pewnością zainteresuje grono miłośników Grodu Przemysława, a Bibliotekę ,,Kroniki Miasta Poznania" wzbogaciło o ciekawą pozycję wydawniczą. Zofia Z problemów socjologii folkloru, we WSP w Opolu. Filologia Polska, red. nauk. Dorota Simonides. t. XV, Opole 1977, ss. 84. Grodecka Zeszyty Nauko- Folklorystyczny ośrodek badawczy Wyźszej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, pracujący od lat pod kierownictwem prof. dr hab. Doroty Simonides, jest w Polsce, na dobrą sprawę, jedynym, który prowadzi systematyczne badania współczesnego (żywego) folkloru w terenie. Chodzi tu w zasadzie o tzw. folklor ustny. Badanie przekazu ustnego, środowiska jego życia, sposobów i mechanizmów transmisji, zmiany treści, powstawania wariantów, funkcji tego folkloru w życiu konkretnych społeczności itd. - wszystko to wymaga stosowania adekwatnych metod badawczych oraz odpowiednich sposobów analizy na tle i w związku z życiem tych społeczności. Nie wystarcza tu stosowanie tylko analizy tekstologicznej, trzeba sięgać po metody nauk społecznych socjologii, psychologii społecznej, antropologii społecznej i kulturowej czy etnologii. Omawiana publikacja jest właśnie wyrazem takich poszukiwań. Organizator badań i redaktor tomu, Dorota Simonides, w artykule Folklor a środki masowej komunikacji podejmuje naczelne zagadnienie zależności tych dwóch zjawisk. Okazuje się, że nie są one wobec siebie opozycyjne, że nadal funkcjonuje przekaz ustny czerpiący właśnie także z przekazów mechanicznych, co obu przekazom nadaje charakter twórczy. Artykuł J. Hajduk-Nijakowskiej uzasadnia socjologiczne podejście do badania folkloru, szczególnie w płaszczyźnie wiązania badanych treści folkloru ze świadomością społeczną ludzi, z osobowością kulturową narratorów i odbiorców, bowiem folklor jest wyrazem życia kolektywnego. Wykazuje to na przykładzie podania wierzeniowego. Niejako ciągiem dalszym tego zagadnienia jest opracowanie T.Smolińskiej o konieczności uwzględniania w badaniach sytuacji narratora, okoliczności w jakich przekaz folklorystyczny się dokonuje, a więc: kręgu odbiorców, sytuacji ogólnej, typu narratora a charakteru środowiska itd. Autorka daje też zarys historii takiego ukierunkowania badawczego (od K. v. Sydowa) i współczesne przykłady takich badań (Kadłubiec, Neumann). Z analizy wynikają wnioski praktyczne odnośnie do metod badań terenovv-ych, podobnie jak to uczyniły obie poprzednie autorki. Kolejny autor, B.Żurakowski, zajmuje się w~pMczesnym wierszowanym folklorem dzieci i młodzieży. Wykazuje. �23-1 Recenzje jak dzieci, używając tradycyjnych form wierszowania, włączają w teksty elementy brane z bieżącego życia, zwłaszcza z mechanicznych przekazów kultury. O tym zagadnieniu informuje w całości omawiana obok publikacja D.Simonidcs Współczesny folklor dzieci i nastolatków, będąca dobrym przykładem efektów badawczych ośrodka opolskiego. Dwa ostatnie opracowania zawierają inną już problematykę. Danuta Matysiak omawia czynniki wpływające na kształtowanie się literatury dla ludu w epoce romantycznej: zwrot w ustosunkowaniu się szlachty i duchowieństwa do oświaty ludu, pierwsze przejawy literatury "obiegu niskiego", towarzystwa oświatowe i różne typy szkół i szkółek wiejskich, wreszcie specjalne pisarstwo literacki c dla ludu - powiastki, gawędy, artykuły w kalendarzach i książeczkach - a także cel moralny tej literatury rzeczywisty stosunek chłopców do tych odgórnych oddziaływań. Wreszcie K.Kasicz pisze o przeobrażeniach w teatrze ludowym na Opolszczyżnie \V latach 1945-1975. Jest to powiązanie doświadczeń osobistych autora (brał udział w teahdlnym ruchu amatorskim) z jego zainteresowaniami naukowymi. Na ogólnym tle dziejów kultury polskiej wydziela cztery okresy w historii teatru ludowego na OpoIsz czyż nie. Praca wydana jest małą poligrafią, czysto i czytelnie. Szkoda, że redakcja techniczna nie dopatrzyła wszystkiego (np. różnice w formie przypisów). Na od\\Tocie strony tytułowej zmieniono imię redaktora naukowego z Doroty na Danutę. Interesujący, wielce pożyteczny i nader efektywny kierunek badań folklorystycznych ośrodka opolskiego otrzymał w omawianej publikacji miano "socjologii folkloru". Rozumiemy to jako efektowny tytuł. Nie byłoby jednak chyba słuszne, by całe takie nowoczesne ukierunkowanie badawcze nazywać "socjologicznym··. J est to po prostu współczesna folklorystyka, której cechą jest - obok tradycyjnej i współczesnej (strukturalnej) analizy tekstologicznej - sięganie w badaniu "żywego folkloru" po metody i rezultaty nauk pokrewnych: etnologii, antropologii kulturowej, socjologii. Współczesne metody badań są dla nauk społecznych wspólne, nie ma między tymi naukami celowo zakładanych przedziałów, jak to było dawniej, jest natomiast ich ścisła integracja. Stąd np. folklorystyka czechosłowacka, reprezentująca podobne ukierunkowanie jak opolska, nic nazywa siebie "socjologiczną". Jest po prostu współczesną folklorystyką. Józef Dorota Simonides, Współczesny folklor dzicci i nILstolatków. w Opolu. PWN. Wrocław - Warszawa 1976, ss. 249. Rurszto Instytut Śląski Autorka, znana dobrze z wielu swoich publikacji, należy do tych folklorystów, których nie zadowalają zastane żródła i ich analizy tekstologiczne, lecz którzy sięgają zwłaszcza po żródła wywołane w badaniach terenowych i analizują folklor żywy na tle i w związku z jego autentycznym środowiskiem. Omawiana praca jest efektem ok. lO-letnich badań terenowych autorki z jej zespołem, przeprowadzanych tym razem w środowisku dzieci i młodzieży. Badania zostały ukierunkowane nie - jak to zwykle bywa - na typowych informatorów "opowiadaczy", ale lk samych nosicieli swego własnego l'olkloru dzieci i młodzicż, nazwaną tu ,.nastolatkami". Początkowo zamiarem autorki było ograniczenie się do terenu �Recenzje śląskiego. W wyniku wyrywkowych rozeznań zauważyła, że formy i treści folkloru dziecięcego i młodzieżowego są \\' całym społeczeństwie polskim znacznie ujednolicone. Słuszny jest więc tytuł nie noszący ograniczeń regionalnych. Wyraźne ana-' logie uwidaczniają także nasze zespołowe badania w Wielkopolsce. Folklor dzieciqcy i młodzieżowy jest w naszej literaturze stosunkowo słabo' udokumentowany i zanalizowany. Do swoistego jego "odkrycia" jako rzeczywistości hogc>.tej i w pełni żywej autorka doszła w trakcie dawniejszych swoich badań' dotyczących współczesnego folkloru mieszkańców Śląska (jej rozprawa Współczesna śląska proza ludowa, Opole 1969). Odtąd ten folklor stał się przedmiotem intensywnych badań prowadzonych bezpośrednio w środowisku jego życia. Należy podkreślić, że tylko tą drogą można uchwycić zarówno wszelkie jego przejawy i formy, jak też jego rzeczywiste funkcje życiowe. Jest to więc zarazem adekwatny model współczesnej analizy zjawisk folklorystycznych, model - krótko mówięc an tropologiczny. Praca dzieli się na trzy części. W pierwszej zawarte zostały zagadnienia ogólniejszej natury: zarys historyczny badań polskich folkloru dziecięcego i ich powiązań z folklorystyką światową; wydzielenie zjawiska folkloru dziecięcego z ogólnych zjawisk folkloru, pojęcie tego folkloru i jego cech właściwych, odróżnienie folkloru dziecięcego od folkloru dorosłych, zestawienie różnych poglądów na genezę formy i treści oraz znaczenie tego folkloru w badaniach folklorystycznych. Tu zostały zawarte także postulaty i zasadnicze stanowisko badawcze autorki \': badaniach swoistej subkultury dziecięcej. Wszystko są to ujęcia po raz pierwszy systematycznie (choć skrótowo) w naszej literaturze ujęte. Część druga, nazwana literacko "Dzieci między sobą", złożona z 10 rozdziałów, jest systematyczną analizą zebranego repertuaru folkloru dzieci i młodzieży. AuLJrka miała spore trudności z systematyką tego materiału. Nie będziemy wchodzić \....te ~prawy, gdyż nasze tu omówienie nie ma charakteru tekstologicznego. ChcelY!Y natomiast zwrócić uwagę na samo zjawisko i na sposoby jego interpretacji. .Tuż \\' czqści poprzedniej autorka określiła wyrażnie charakter tego zjawiska. T."olklor. o który tu chodzi, ma więc wybitnie charakter środowiskowy. Chociaż ba?U,;C na treściach i formach tradycyjnych, znanych już na ogół w XIX w" to' jc;o treści są stale aktualizowane, stosownie do "wciąż nowych sytuacji kulturotwórcz~'ch", Słusznie autorka twierdzi, "iż dzieci są obecnie jedynym autentycznym ś:'odo"'iskiem, w obrębie ktĆlrego jest tworzony i przekazywany folklor" (s. 37). Folklor jest życiową potrzebą dzieci. "Żyją tu głĆlwnie i bywają świadomie rozPo\\',;zechnianc te tematy, te formy, które są celowo przez pedagogów omijane, lub !1<l które - z różnych powodów - nie zwraca się uwagi. Tak przeto folklor uczniowski stanowi poniekąd podziemie literatury dla dzieci, Żyje na zasadzie konspiró1cji" (s. 39). Właśnie potrzeba uzupełniania oficjalnej literatury i dążność cia spontanicznego tworzenia według własnych gustów i stosownie do poziomu rozwoju psychicznego, zapewnia temu folklorowi wieczną żywotność. Stąd też autorka wy"'odzi stałą w tym folklorze tcmatykG obsc£niczną zarówno w jej zabarwieniu skatologicznym, jak seksualnym. "Tematyka obsceniczna czytamy stanowi dla dzieci w wielu wypadkach prawdziwe tabu, które chcą złamać, aby przeżyć C'JŚ niedozwolonego. Tabu występuje tu jako nie umoty"ilowany zakaz" (s. 49). Poszczególne rodzaje i elementy folkloru omawia autorka według dwóch grup· wieku (6-10 i 11-14 lat), stosownie do stwierdzonej przez psychologów różnicy \\. strukturze psychicznej. Dzieciom najbardziej właśclwe są mikroformy, zwłaszCZa rymowanki czy wyliczanki, dzieciom starszym (nastolatkom) zaś gatunki fabuJame i abstrakcyjne, Nie będziemy już tu ich omawiać, podkreślić wszakże �256 Recenzje należy znakomite bogactwo tych form, ich niezwykłą żywotność a zarazem (CO dało się nam stwierdzić także na innych terenach) powszechność występo\\·ania. Formy tradycyjne, choć nasycone nowymi treściami, są na ogół dobrze znane. Należą do nich różne wyliczanki, przezywanki, "prowokanki", zagadki, trawestacje przysłów, opowieści komiczne o charakterze skatologicznym, czy wreszcie różnego rodzaju anegdoty. Do oryginalnych osiągnięć autorki należy natomiast swoiste odkrycie tzw. "opowieści z dreszczykiem" czy opowieści z życia - gatunku żyjącego wśród nastolatków. Wywodzą się one z podań wierzeniowych, a opierają się o jakieś nadzwyczajne przeżycia ludzi, niby autentyczne, ale niesprawdzalne i r,iewiarygodne (opowieści o "czarnej" czy "żelaznej ręce", o wampirach, duchach itp.). Tekst zawiera bardzo interesujący ich zbiór. Podobnie swoistą nowością w analizie folkloru młodzieżowego (nastolatków) są elementy wierzeniowe i przesądy wywodzące się z typowej symbiozy myślenia racjonalnego z irracjonalnym. Świetny jest ich zbiór, a analiza wręcz wyborna. Końcowa, trzecia część pracy dotyczy analizy mechanizmu życia i przekazu folkloru oraz jego żródeł, z uwzględnieniem trzech kręgów tego życia: rodzinnego, kręgu rówieśników oraz inspiracji płynących ze środków przekazu masowego. Są to bardzo interesujące i trafne analizy o charakterze socjologiczno-antropologicznym. Omawiana praca jest niewątpliwie dużym osiągnięciem badawczym. Zawiera z jednej strony duży ładunek tekstów folklorystycznych, starszym często zupełnie nie znanych. Z drugiej strony na podkreślenie zasługuje wzorowa metoda badań terenowych w środowiskach dzieci i młodzieży oraz odpowiadające współczesnym wymogom analizy. Autorka przedstawiła adekwatny pogląd na folklor jako istotny element subkultury dziecięco-młodzieżowej, na źródła tego repertuaru i mechanizmy jego transmisji zarówno w oparciu o zasoby tradycyjne, jak inspiracje płynące z otoczającego życia. Doskonale ukazano w pracy świat życia dzieci i młodzieży widziany od tej strony, świat fantazji, wyobrażeń, wierzeń i przekonań oraz reakcję na otaczającą rzeczywistość, a także mechanizmy współżycia społecznego w grupach dziecięco-młodzieżowych. Zarówno strona tekstowo-dokumentacyjna, jak i analityczna zapewni omawianej pracy szeroką użyteczność i wzięc'ie u czytelników: tych z kręgu folklorystyki i pokrewnych dziedzin, jak też z kręgów szerszych. W jakiej zaś mierze książka wejdzie także w obręb literatury młodzieżowej, pokaże naj bliższa przyszłość. Józef Bu rs:t'l Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folkloPrzedmowę napisał Julian Krzyżanowski. Śląski Instytut Naukowy. Katowice 1975, ss. 161 + 3 nlb. rystyczne. Zagłębie Dąbrowskie szczyci się bogatymi tradycjami górniczymi sięgającymi XIV wieku, lecz dopiero w połowie XIX w. na pierwszy plan wybijają się górnicy węglowi. Studium folklorystyczne Adolfa Dygacza zostało opracowane i napisane przede wszystkim na podstawie długoletnich badań terenowych w Zagłębiu Dąbro\\'skim, które rozpoczęli na tym terenie Oskar Kolberg, Stanisław Ciszewski i Michał Federowski. Adolf Dygacz zebrał w ciągu 25 lat kilka tysięcy pieśni ludowych, �Recenzje z których część poddał analizie naukowej i wydał już poprzednio drukiem w wielu swych innych publikacjach. Interpretację prezentowanego materiału cechuje dojrzałość przemyśleń i wniosków, wielostronność spojrzenia i metod badawczych. Analiza porównawcza prezentowanych pieśni wykazuje powiązania pieśni górniczych z folklorem warstw społecznych i grup zawodowych innych regionów Polski. Interesujące i odkrywcze są pokrewieństwa tych pieśni z literaturą staropolską. Ludowe pieśni górnicze z Zagłębia Dąbrowskiego poddane zostały klasyfikacji i systematyce, w związku z tym wyodrębnione zostały pewne ich zespoły tematyczne i funkcyjne. A więc mamy pieśni obrzędowe i zwyczajowe, historyczne, społeczne i rewolucyjne, pieśni o zawodzie, o pracy, pieśni rodzinne, towarzyskie, zalotne i miłosne, żartobliwe i satyryczne, mieś ni o muzykowaniu i tańcu. Ponieważ pieśń łączy się z melodią i ruchem, przeto wyodrębniony też został taniec zawodowy. Wszystkie utwory - to pieśni-dokumenty epoki, w których można zaobserwować pewne prawidłowości w rozwoju treści. A więc występuje często spotykana w twórczości ludowej kontaminacja wątków, ich migracje i wzajemne przenikanie, powstawanie nowych wariantów słownych oraz melodycznych. Natomiast socjologia folkloru to dziedzina mało w Polsce rozwinięta, a silnie zarysowane sprawy społeczne występują przede wszystkim w pieśniach robotniczych, do których należy ludowa pieśń górnicza. Autor kończy stwierdzeniem, że wyprowadzone przez niego wnioski "są zgodne ze stwierdzeniem nauki radzieckiej, mającej w zakresie badań nad folklorem robotniczym najpoważniejszy dorobek w skali światowej" (s. 143). Oczywiście, folklor robotniczy będzie miał w każdym kraju inne zabarwienie i proporcje, mimo ideowej wspólnoty klasowej. Pod tym względem interesujące związki wykazuje folklor narodów, które rozdziela granica językowa. Można porównać pieśni górnicze angielskie z polskimi i odnaleźć w nich wspólne płaszczyzny tematyczne lub podobne metody twórcze. Ksiąźkę zamyka spis wykonawców ludowych, wielu dziś juź nie żyjących. Zestaw ważniejszych publikacji składa się ze 157 pozycji. Jako źródło i jako praca naukowa (dodać należy: praca habilitacyjna Adolfa Dygacza) wnosi ona do ogólnego dorobku kultury wiele nowego i cennego. Jest to również trwały pomnik wzniesiony dla braci górniczej Górnego Śląska. Henryka Barbara Bazielich, Muzeum Górnośląskiego ilustr. 86. Złote hafty w Bytomiu. 'W tradycyjnej Etnografia, odzieży zesz. nr na Romańska Rocznik 1973, ss. 104, Śląsku. 6, Bytom Każda nowa książka Barbary Bazielich o haftach jest dla badaczy tej dziedziny kultury ludowej źródłem wielu cennych informacji. W obecnej pracy uwaga autorki skupiona została na haftach złotych, zdobiących pewne elementy tradycyjnej odzieży śląskiej. Autorka zaprezentowała czytelnikom etnograficzną kolekcję śląskich haftów złotych znajdujących się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Zgromadzone tam okazy pochodzą z różnych terenów Śląska, z pierwszej i drugiej poł. XIX w. oraz pierwszych dziesiątków lat 17 -- Luci LXII �258 xx Recenzje w. Osobną grupę stanowią hafty wykonane współcześnie oraz przykłady ich adaptacji do pnedmiotów użytkowych. Omawiana praca - jak pisze autorka "ma za zadanie przedstawienie haftów z uwzględnieniem zmian zachodzących w czasie i przestrzeni, ustalenie ich stosunku do haftów artystycznych, użytkowanych przez inne grupy społeczne oraz określenie, chociażby w przybliżeniu, ich roli we współczesnym zdobnictwie" (s. 17). Autorka wzmiankuje też, że celem pracy jest również rozpropagowanie śląskich haftów jako wzorów godnych kontynuacji i zastosowania we współczesnych robotach ręcznych. Prezentacja bogatej kolekcji haftów złotych zdobiących śląskie czepce i ży\votki, poparta materiałami źródłowymi, stanowi bardzo wartościowy wkład do skromnej literatury rodzimej przedmiotu, lecz zamierzony charakter popularyzatorski pracy pozostawia wiele do życzenia. Prace popularyzalorskie tego typu. z natury rzeczy wykorzystywane przez osoby nic posiadające wykształcenia etnograficznego, powinny mieć charakter wzorników, łatwych do odczytania. Podstawą takich prac są tabele ściegów, zbliżenia motywów i fotografie barwne Istniejące wzorniki hafciarskie - typu pracy Jadwigi Turskicj pl. Hatty (Warszawa 1967) - traktują ludowe motywy hafciarskie dosyć dowolnie. Byłoby więc celowe wydanie pracy popularyza torskiej łączącej fachowe opracowanie technologiczne poszczególnych grup polskich haftów ludowych z rzetelnymi informacjamI źródłowymi. Podobne wydawnictwa ukazują się na terenie Związku Radzieckiego i Czechosłowacji, służąc zarówno etnografom, jak i zespołom tańca ludowego czy prywatnym amatorom haftu ludowego. Omówienie liczącej 67 okazów kolekcji haftów złotych Barbara Bazielich poprzedza wstępem, w którym podejmuje próbę uporządkowania terminologii określającej robotę hafciarską. Jest to cenna inicjatywa, gdyż dotychczasowe definicje pojęcia "haft" lub "wyszycie", stosowane przez badaczy zajmujących się odnośną problematyką, nie są zbyt precyzyjne. Autorka przyjmuje, że haft (lub wyszycie) jest ozdobnym szyciem wykonanym w swoisty sposób za pomocą igły i nici na stosowanym tle, tj. tkaninie lub skórze (s. 10). Definicję tę wywodzi Bazielich z analizy słowa "wyszycie", które ma w swoim rdzennym temacie słowo "szycie". W nazewnictwie większości języków słowiańskich występuje ten sam źródłosłów, tzn. szew - szycie. Jak pisze autorka, te same treści kryją się też w niemieckim słowie hetten, które oznacza tyle, co "zeszywać grubymi nićmi" ... (s. 8). Słowo to przeszło do języka polskiego wraz z obcymi wykonawcami, pozostając określeniem robót wykonywanych przez osoby wyuczone zawodowo umiejętności hafciarskich, podczas gdy określenia wyszycie, wyszywać, odnoszą się do prac tradycyjnych, do umiejętności dziedziczonych z pokolenia na pokolenie. Dalej zajmuje się autorka analizą kryteriów wartości przydatnych w monograficznym opracowaniu haftów. Wartość zdobnicza haftu zależy od trzech czynników: rodzaju tła na jakim występuje, rodzaju zastosowanych surowców oraz techniki. Haft więc, jako określony wytwór kulturowy, można oceniać z różnego punktu widzenia, tj. artystycznego, estetycznego i technicznego. Analizując te trzy kryteria wartości określonego haftu autorka dochodzi do wniosku, że najsłuszniejsze jest przyjęcie kryterium estetycznego, pozwalającego na podział haftów według kolorystyki oraz ogólnej kompozycji. Rozróżnianie wyszyć zgodnie z barwą i miejscem występowania jest również znane w przekazach ludowych. Odrębny rozdział autorka poświęca przekazom historycznym na temat śląskich haftów złotych, cofając się aż do najstarszych jego przykładów. Publikowane na zdjęciach i omawiane hafty są dziełem fachowców reprezentujących wysoką klasę pod względem techniki wykonania i artyzmu. Wiejskie hafciarki pojawiają się na �2;",9 Recenzje widowni z chwilą, gdy formy dawnego, mieszczańskiego ubioru giną we własnym środowisku i po odpowiednich zmianach znajdują zastosowanie na wsi i przedmieściach. Są to przede wszystkim złotem haftowane czepce i żywotki. Najstarsze czepce pochodzą z Dolnego Śląska i datowane są na lata 1830-1860, a żywotki cieszyńskie kolejno na lata 1840, 1880, 1902-1910. W końcu XIX w. strój regionalny w rejonach Dolnego Śląska zaginął zupełnie, z tym większą więc radością należy pokwitować stwierdzenie autoTki, że w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu znajduje się 67 okazów strojów, na których występuje haft złoty. W skład tej kolekcji wchodzą czepce w ilości 29 sztuk, żywotki w ilości 37 sztuk oraz jedna torebka liturgiczna. Haftowane czepce i żywotki pochodzą nie tylko z ośrodków miejskich, lecz także z ich bliższej i dalszej okolicy. Analizując pochodzenie złotem zdobionych czepców śląskich, Barbara Bazielich nadmienia, że "na terenie rdzennej Polski, to znaczy poza wschodnią i północno-wschodnią granicą Śląska, czepce ze złotogłowiu albo też brokatowe, haftowane złotem, wy~tępowały również w różnych miastach, ale nie na wsi" (s. 43). Pragnę tutaj jednak wspomnieć, że w zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu z:1ajdują się czepce "złote" pochodzące z ośrodków wiejskich ziemi wielkopolskiej. Dla badacza strojów ludowych naj cenniejszą część pracy stanowi szczegółowe omówienie fragmentów ubiorów, zdobionych złotym haftem. Barbara Bazielich, z całą sumiennością i dokładnością charakteryzującą jej prace, opisuje formę zachowanych czepców i żywotków, materiał, z którego są sporządzone, technikę wykonania haftów oraz ornamenty zdobnicze i ich kolorystykę. Sposób wykonania i dobór materiałów wskazują na spore umiejętności fachowe. Dotyczy to zwłaszcza starszych haftów złotych. Różnicę w poziomie wykonania zaobserwować można głównie w zdobnictwie żywotków: im młodsze, tym haft mniej staranny i gorszy pod względem kompozycji. Zagadnieniom ornamentu i kompozycji poświęca autorka osobny rozdział, omawiając w nim układy zdobnicze na czepcach i żywotkach oraz analizując pochodzenie motywów. W złotych haftach na czepcach i żywotkach śląskich, zwłaszcza najstarszych, prześledzić można wpływy szeregu kolejno następujących po sobie stylów historycznych. Najciekawsze jest zagadnienie przenikania się wpływu stylów znanych z historii sztuki z elementami Todzimymi, tradycyjnymi. Problemom tym autorka poświęca ostatni rozdział książki. Znajdujący się na końcu pracy aneks zawiera opisy form i zdobień czepców oraz żywotków znajdujących się w zbiorach etanograficznych Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. W tekście pracy oraz na jej końcu umieszczono 63 fotografie jednobarwne. Na zakończenie pragnę raz jeszcze podkreślić wielką wartość, jaką dla etnografów przedstawiają rzetelne opracowania monograficzne haftów ludowych. Należałoby sobie tylko życzyć, aby przy wydawaniu tych niełatwych prac wykazano się też odpowiednim poziomem naszej sztuki dTukarskiej. ZOfia Grodecka Irena Turnau, Garbarstwo cław 1975, ss. 133. wieku, Wro- Penetracja mało znanych, pozornie drugoplanowy·ch, niedostrzeganych innych badaczy dziedzin historii kultury materialnej to znamienna cecha przez dzia- na ziemiach polskich w XVI-XVIII �260 Recenzje łalności naukowej LTurnau. Należy do niej również recenzowana książka na temat garbarstwa - rzemiosła i przemysłu, które nie pozostawiło po sobie licznych i łatwych w interpretacji żródeł oraz nie doczekało się ponadregionalnych opracowań w piśmiennictwie polskim. Autorka zajęła się w pracy techniką i organizacją garbarstwa odzieżowego, a więc zagadnieniami szczególnie zaniedbanymi, nie rezygnując zresztą z informowania m.in. o społecznej pozycji rzemieślników. Rozdział I omawia tzw. garbarstwo proste, najbardziej rozpowszechnione w całym kraju. W poszukiwaniu pierwszych śladów garbarstwa sięga I.Turnau do materiałów archeologicznych; śledząc naj prostsze techniki garbowania, korzysta również z danych etnograficznych. Szczegółowy obraz stosowanych w XVI-XVIII wieku technik garbarskich przedstawiono na podstawie zebranych materiałów pozostałych z działalności cechów garbarzy i szewców. Dla interpretacji źródeł, niezwykle ubogich w informacje technologiczne, wykorzystano polskie i zagraniczne podręczniki i inne prace z zakresu garbarstwa. Konieczność ograniczenia ram pracy wyłącznie do garbarstwa cechowego uwarunkowane jest stanem źródeł. Nie ulega bowiem wątpliwości. że zarówno garbarstwo proste, a przede wszystkim wyprawa tłuszczowa, jak również wyprawa skór futerkowych, stosowane były szeroko w wytwórczości poza cechem, szczególnie w rzemiośle dworskim i w ramach przemysłu domowego. Rozdział II zajmuje się garbarstwem skór futerkowych. Przedstawiono kolejno naj prostsze sposoby wyprawiania skór, pomieszczenia produkcyjne, sortowanie skór surowych i ich wstępną obróbkę, przygotowanie skór zakonserwowanych, garbowanie właściwe i wykańczanie. Lakoniczność zapisów archiwalnych dotyczących instrumentarium kuśnierzy nie pozwala prześledzić genezy rejestrowanego w badaniach etnograficznych zróżnicowania narzędzi do oczyszczania i szlifowania mizdry, spotykanego w zachodniej i południowej Polsce. Nie tylko dla etnografów interesujące jest określanie poszczególnych sposobów wyprawy nazwami terytorialno-etnicznymi: wyprawa litewska czy wyprawa węgierska lub angażowanie się przedstawicieli niektórych grup etnicznych w działalność garbarską. Wspomnieć tu należy m.in. o Tatarach zajmujących się tradycyjnie garbarstwem na terenach północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej 1. Powiązanie czynności rękodzielniczych z określonymi terenami i grupami etnograficznymi czyet·· nicznymi, spotykane zresztą również w innych dziedzinach wytwórczości, świadczy o znaczeniu wymiany doświadczeń zdobytych w odrębnych środowiskach. Garbarze na ziemiach polskich, co stwierdza LTurnau, korzystali zarówno z wynalazków technicznych Europy Zachodniej, jak i doświadczeń wyprawy i barwienia skór Bliskiego Wschodu; znali oni również wyprawę węgierską i metodę wyrobu rosyjskich juchtów. Rozdział III przynosi omówienie garbarstwa skór kolorowych: czerwonoskórnictwa, białoskórnictwa i zamszownictwa, kordybanictwa i safianictwa. Po przedstawieniu cechowych ram produkcji autorka zajmuje się techniką poszczególnych specjalizacji. Wskazuje na ich szybki rozwój i doskonalenie się w związku z wzrostem zapotrzebowania i przejmowaniem środków i umiejętności technicznych. Praca LTurnau godna jest uwagi nie tylko jako cenne kompendium wiedzy () staropolskim garbarstwie. Jest przykładem metody integralnego, wykraczającego poza granice wyspecjalizowanych dyscyplin, wykorzystania dostępnych żródeł historycznych: archiwalnych, piśmienniczych, archeologicznych etnograficznych. l Por. warszawa s. KrYCZYI1Ski, Tata·rzy 1938, s. 154 i nast. litewscy. Próba monografii histol·lIczno·etno!Jrafic.~nej, �2fU Recenzje Pewne obawy budzić może zbyt częste odwoływanie się, m.in. za pośrednictwem umieszczanych w pracy ilustracji, do materiałów z innych terenów, o różnych warunkach społeczno gospodarczych. Wnioskowanie przy pomocy analogii, metoda niezastąpiona w badaniach historyczno-porównawczych, jest tu zresztą stosowana nie dla sugerowania podobieństwa kompleksów produkcyjnych czy zespołów umiejętności technologicznych, a dla wyjaśniania nieczytelnych w naszych materiałach szczegółów technicznych. Książka LTurnau, czytana wespół ze Skórnictwem odzieżowym w Polsce XVI-XVIII wieku tejże autorki, jest dziełem pionierskim, o wielkiej wartości zarówno dla dalszych studiów nad garbarstwem, jak i dla prób syntetycznego ujęcia dziejów rzemiosła i przemysłu w dawnej Polsce. Zbigniew ,.Kalendarz Śląski 1977". Wyd. "Profil", Ostrava Jasiewicz 1976. Przeznaczony dla Polonii czechosłowackiej "Kalendarz Śląski" wstąpił rokiem 1977 do XVI rocznika. Wydawany jest on staraniem Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie w ostrawskim wydawnictwie "Profil". "Kalendarz Śląski 1977" jest 42 tomem edycji polskiej (wychodzą w niej poza kalendarzem materiały folklorystyczne i etnograficzne, twórczość prozaiczna i poetycka po polsku piszących autorów na Śląsku Cieszyńskim; o publikacjach polskiej edycji informuje "Lud" regularnie). Kalendarz - zgodnie ze swoim przeznaczeniem - chce być przede wszystkim dobrą lekturą. Powinien zatem przynosić artykuły do czytania, związane z regioLem, jego problematyką historyczną, etnograficzną i kulturalną, powinien bawić i wychowywać, przekazywać potomnym prawdę o naszym życiu współczesnym i skomplikowanej historii. Kalendarz, by być ludową lekturą, musi przynosić dużo humoru, rozrywki. Czy omawiana publikacja potrafiła sprostać tym wymaganiom? Zacznijmy od treści i ogólnego układu. Podstawową pozycją jest kalendarium, w którym przypomniane zostały ważniejsze rocznice i daty, przeplatane ludowymi przysłowiami i przypowiastkami. Na część tekstową składa się w sumie 26 artykułów, poukładanych w tematyczne części: materiały społeczno-polityczne, folklorystyczno-językoznawcze, proza, poezja, humor itp. Artykuł wstępny, pióra S. Kondziołki, omawia dorobek PZKO w związku z 30 rocznicą istnienia tej zasłużonej dla Polonii czechosłowackiej organizacji. Autor nie poprzestaje tylko na ocenie dokonań, lecz wytycza zadania, jakie stoją przed PZKO w obecnym etapie rozwoju społeczeństwa czechosłowackiego w świetle uchwał XV Zjazdu KPCz. E. Mrózek przygotował ciekawostki historyczno-krajoznawcze pt. Jak Polska długa i szeroka, zaś artykuł Szuflady pełne tajemnic zwraca się do wszechświata i jego historii. Omawiając ubiegłoroczny "Kalendarz Śląski 1976" oceniliśmy zbieraczą pasję folklorysty czeskocieszyńskiego, Daniela Kadłubca (autora cenionej, monografii o ludowym bajarzu, niedawno zmarłym Józefie Czechowiczu), szczególnie zaś zdobycze naukowo-poznawcze, jakie przedstawił on z wypisów z kalendarzy. W tym roczniku zamyka swoją analizę przede wszystkim językową, ale również obyczajową, notatek z ludowych i wiejskich kalendarzy. �262 Recenzje O. Matuszek zebrał obfity materiał o działalności teatru amatorskiego ,7, latach międzywojennych na Śląsku Cieszyńskim, który przedstawił w formie omówienia i oceny dokonań. (Szkoda, że przedwojenny ruch amatorski traktowany jest w odosobnieniu od innych dziedzin, które przecież odgrywały nie mniejszą rolę społeczno-towarzyską w życiu Polonii czechosłowackiej, jak czytelnictwo. ruch śpiewaczy, zbieractwo itp.) Solidnie wzbogacony został w porównaniu z poprzednimi kalendarzaml dział wzajemnych związków kulturalnych czechosłowacko-polskich artykułem pt Józefa Dobrowskiego związki z Polakami oraz przypomnieniem działalności zasłużonego polonofila, Vaclava Hanki. Halina Ondrusz-Djan przedstawiła streszczenie swojej pracy magisterskiej na UJ Pijaństwo na Śląsku Cieszyńskim, zaś w artykule Czarna księżna, lotnicy i nauczyciel opublikowane zostały wspomnienia ':> zasłużonym działaczu polonijnym, J. Stebli. Materiałami folklorystyczno-językowymi są przyczynki J. Łyska O ~lootach koło Jabłonkowa oraz O sytuacji językowej na Śląsku Cieszyń.skim. W ostatnim idzie o ciekawą próbkę przedstawienia procesów integracyjnych i dezintegracyjnych, jakie zachodzą przede wszystkim w mowie ludzi miejskich na Śląsku Cieszyńskim, którzy wyzbywając się wielu cech ściśle gwarowych posługują się na co dzień szczególną odmianą naddialektu z wieloma elementami czeszczynv. ale również z wyrażnym nawiązaniem do polszczyzny mówionej. Tematyka nazewnicza została ciekawie i humorystycznie przedstawione ',' artykule pt. Czego nie wiemy o naszych nazwiskach, bardziej poważnie zaś 'o" przyczynku R. Ochmana pt. Stare i nowe nazwy kopalń naszego zagłębia. Dział beletrystyczny przynosi przekłady czeskich autorów z Ostrawskieg;); Płonącego konia M. Rafaja oraz Takie powroty F. Cecetki. Redakcji kalendarza udało się zdobyć nie publikowane dwa opowiadania Gustawa Morcinka: W dzień deszczowy i ponury oraz Prawdziwa historia o węglu i jego ludziach. Z przygotowywanego przez wydawnictwo "Profil" w Ostrawie tomu opowiadań zmarłego pisarza i społecznika ze Śląska Cieszyńskiego, Gustawa Przeczka, OdrlU)r/yU'anie siebie, zamieszczono w kalendarzu okupacyjną opowieść pt. PierWSze "potkanie. Dział poezji jest mniej obszerny ilościowo, ale niewątpliwie jakościowo ciekawy. Publikują w nim wiersze przedstawiciele młodego pokolenia czeskocieszyńskich poetów - K. Kaszper, T. Wantuła, G. Pyszko i J. Zolich. Z ludowej twórczości tradycyjnie dobry poziom reprezentują OPo"\'l<Jdania .T. Korzennego (sen.) oraz wiersze tegoż autora i E. Milerskiej. Z badań folklorystycznych zgromadził K. Piegza już sporo ciekawego materiału ze Śląska Cieszyńskiego, przede wszystkim pieśniowego. Tym razem poświęca uwagę "pieśn; ludowej o miłości". Z drugiej połowy wieku XIX zawiera kalendarz przy\'Zynek J. Kołka O pidniach świeckich Adama Sikory. Podczas kiedy fraszki J. Gaudyna utrzymane są w dobrym guście. trueino to powiedzieć o wyborze dowcipów i żartów, które podane w gwarze śląskiej nie tylko nie zyskują, ale tracą, często zahaczając o trywialność, niezalcżnie ud tego, że zaczerpnięte zostały z popularnego tomu Ber .śmiesznych I uciesznycl, :8oroty Simonides. "Kalendarz Śląski 1977", wydany w nakładzie 7.600 egzemplarzy, odzr;,hz,1 się staranną szatą graficzną. Wiele czarno-białych zdjęć z fragmentami Podbc·,kidzia uzupełnia tekst. Praca redakcyjna kalendarza powierzona została Janowi Korzennemu, który zadbał o proporcjonalne i ciekawe ułożenie treści i - co sZCLc~"lnj(' godne jest podkreślenia - o dobry poziom językowy publikacji. Jifi D(l1niJ'~ ;':11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2163b9e6bdd11b066ef30f28f281f72a.pdf 9f2c316525bf7da674ebb8cc8b1cefe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1645 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.253-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 63, 1979 AJn.I1JualRevJiew oj' AntlhTopoUogy, vol. 1 - 7, 1972 - 19'78. Pa'lo Alto, CaLifornia, USA, All1JnualRevi·e'Ws Inc. Rcda!kLoI"Zy:BennaJrd J.Silegel, AIJaIl1R. Bea'ls i Stephen A. Tyler. Jest to !nowy periodyk o 'chalra:k'terze rocZJl1Jilka mający ZJasięg świaitowy, o którego profilu i 1JI'eśai war,to polSikie~o· ,czY'Lelll1Jika p:ollinJJOlI1ill'ować. Cechą 'D1alSzy'c'h 'cZJa'sów jest m. :iln. zWliękisza·jąca 'S'ię sta,le p'I'odU!kicja naukowa we wszystkich dziedzilnach. Bodsltalwową sltąd potrZlebą k'aŻldego 'n<luk'owca j'est orien.ta,cja w l"OIZ'WOjU, oS'iągnięci,arCihli .s:LainŁedanej ~ałę:zi wiedzy. Już od 1932 r. ukazuje Slię w Ka1:ifol'inii "AnllJual Review ,of BiIQlchemistry", za którY'm poS'zły o~taILni() przeglądy ;POCZlneW.5'zyst'kii'chpmwie ,iJ!1Jnychgałęzi !IlJa'uk 'PTzyrooniczych i n'iektórY'Clh humall1:i.sJtY'CZIllyo(~h (psy'c:hologii, l>ocj,ologiJi iamJtflOpologij). Wydaje je działające od wielu lat w Palla A1to (K'a1ifo,rllJ1a) kOllJsorcj'Uim AJn!IlJua,1 Reviews. Każdy z przeglądów .ma s'woich rooaktorów ,głównych orazkOlill'iltet 'reda'kicyjny złoŻJcll1Y z wybi,1myc'h s:pc>cj,alilStów. Omawi.all1y tu "Annmai Re"'.1ew of A!nthI'opology", któI'ego prooii,l był długo 'W kręgach specjalistów dyskutowalny, jest 'Ol1ga1nemprzeZJnacz;ony,m dlia antropologów iiizycznyeh, archeologów 'owz .aontrcipo'logówspołecZIlly,ch i kultuJ'o'wych. Ma on Lnformować w sposób syntetycZllly ,i w nawiąz-aniu każdorazowo do wyboru n<)jbaDdziej znacznych pozycj,iodnośnej liJteDaitury światowej a najnowsz)'ch tendenocja,ch, teoria'ch, metoda·ch i 'oS'iągnięcia,ch w zakresie antr,opologili. Artykuły zómawi·ane są u w)'btLnych specjalLstów, którym redaktorzy stawi,a,ją okll'cślone wymagania formalne <i pI'Ofil.e ·treściowe. Stąd lmżdy z tomów ma jedinolite oblicze, a merytoryczni c w postaci zwartej daj·e maksimum inform.acji. W tym zdaje się leżeć duże wz;iq-cie tego wydawnictwa. WHirto· też z:bhżyć czytelil1~ka polskiego d~ jego treści w sY'tUo<łocji,gdy'IllieŁailwyjest szerszy doetęp do litero·tury światowej. Pominiemy tu opraocoOwall1iaz ar'cheod'OlgiJii aill!tr'Opolog;uif.izy'cZJllJej, azwróoi;my uwagę tylk() na pozycje ·etnologiczne. I w takŁm ZlawężenIiJumuSlimy ograniczyĆ s'ię, z Dacji ·sz·czuplo~ei micj'.9C!a,w więkiS1wści tylko do tytułów opr,a'cQowań, które - jako przezmu>cz;oil1e dla ,!>pecjahsiów - podajemy bez iluma'cZlonia,w brzmi,eniu '0Tyginalnym. Tylko przy tytuJ.ach lllIiejaisnyrch lub wieloz-nrarcznych podajamy bl:iższą tr(;Ść. J.esl!CiZJejedna \1I'S,tępna uwaga. Ka'Źldy z a,riyk!ułów ,ma s'wój biblliograf.iC7Jny numer, pod którym mama u wydawcy z,amawŁać kSoE'J'ogmf.i>ClZl1€ odbi·tki. Z tego też względu będziemy czytelnikom numery te podawać. Adres wydawnictwa zamieszczamy na koń,cu. Tom 1, 1972 9500. C0ll11mdM. Aren:sboog (OollumbiJa U[)Ji'Wlersity, NY), Structure and emergence. CuLture as behavior: �254 Recenzje 9505. Paul T. Baker i WH!1bam T. Saooi&s (P'eI1IIlJS'ylva[lJi,a.), Demographic studies (Dotyczy badań fizycwo-antrOiPologicznych i 9połeczno-kulturowy,ch <społeczeństw dawnych i ws'j)Ókzesnych). 9'507. Kairl G. HeideII' (Bexke-ley, Calid'orrua), Environment, subsistence, and society. (O wspórZJaleŻlI1JOoŚ'ciach między śroooWli'.>ildem firz.ycZlnylffia społecreń's1Jwem i kuliturą, metody badań). 9508. IOOibel1tM. Ca~maiQk (New YQIl'k, Ahbany), Ethnohistory: A review of its in anthropology. development, definitions, methods, and aims. 9509. NOl1marl1lE. Wihitten Ii Dorothea S. Wihi1Jten (Hl!ino1s), Social strategies and social relationshoi.ps. (WyjrarŚnJianie ZlfóŻlIl1cow~a einicZllllO-ikJul1:'ur,owego procesami adaptacji i srbraJte~ą zbliK>rQwychzac!howań). 9510. Qs,w:arLdW€!r[lJer (.Eva[lJS'toIn,Ill.), Ethnoscience 1972. (Pil'oblemy współrcresnej sema[lJt)"kli ~e!I1artYW[lej i socjoJiiIligwl1styki). 9511. Harold W. Soheffer (New Hav·en,), Kinship semantics. (Sy;stemat)"ka terminów polkl'ewieńsrtwa i ich mKJdele). 9512. Pierre Maranda (Vancorwver), Structuralism in cultural anthropology. 9513. Michael Silverstein (Caimbnidge, Mass.), Linguistic theory: syntax, semantics, wagmatics. 9514. MI'Iid,iUlaA. DUT!blin(St. Loru'i.s, Mi5s.), Linguistic 9'515. Kia!l1lV. Teeter (OambI'lidoge, MaiS'S.), American models in Indian linguistics. anthropology. Tom 2, 1973 9'5.16. Margaret Mead (N. York), Changing styles of anthropological work. 9517. SYIlliPOrz;jum!trzech aJutorów: Eld!Waird MOl1Jt~omery, John W. BeIl1J11J6tt i Thayer &rudder, The impact of human activities on the physical and social environments: New directions in anthropological ecology. 1. Ecological aspects of health and disease in local populations; of extensive agriculture; J. The human ecology of big projects: River resettlement. 2. Ecosystemic effects basin develOpment and 9518. Ralph W. Nkholas (Chicago), Social and political movements. (Artykuł teoretyczny '0 wyz!l!a'c=~ka,ch i chara1kterZle 'ruchów). 9519. R~C'hard F. Salisbury (Montl'eal), Economic anthropology. 9520. FredeI'lick O. Gearing and B. ALlan Tindall (New York, Buffalo), Anthropological studies of the educational process. 9521. Richacr.'d M. DorsO!ll (BloommglxJln), Mythology and folklore. 9522. Thomas Roeper land Dawid MooNreiUl{C'mcalgo).. Review of child language. 9523. C. F. Voog.e1m 'am F. M. Voegelin (Bloomington)., Rec'ell1.t classifications of genetic relationships. (Dotytczy 1OOidZJi.n języikow)"Clh W,f;zyiSt'lcioh'części świaJta), 9525. GliJllJi.anSanJroff (Mronitreal), Dialectology. (G'eo~afia dialektów i dialektologia sltru'kiturailInJa. I.iiIIlgw~slt)"ka dJiaohironicZlna. Gmmal1:yk'a ~ener.altYW[l'a. SocjoVngwislt )"kra). 9'526. Timothy Asdh, J<OOmMaiI'slhall, and Peter Spier (WaH'ham, Mass.), Etlmographic film: Structure and function. 9527. Mlilchacl L. BuII"Iton (lIvme, Oa,illIf.), Mathematical anthropology. 9529. KeiJth H. BaJsso (TulOSOn, All"iZJOIillł), Southwestern ethnology: A critical review. (Doty<czy pd.-WSICIh.stanów US,Ą). 95·30. Stanley H. Udy (New HampsihiJre), Cross-cultural analysis: Methods and scope. 9531. Kent V. Flannery (Ann Arbor, Mich.), The origins of agriculture. (Azja, Mezoameryka). �255 Recenzje Tom 3,1974 9533. 1'1red Eggan (Ch1oago), Anwng the anthropo~ogists. (AntDOpol!ogLa i ekJsplozja infoll:'1ma1cjli a wSlpókzesny jej stwn. Ref1ekisj1e iosob~site. N~eco o przyslZ~ości). 9534. RoibeI1t MIcC. Nettling ('I1ucson, AI1i2)oIlla),Agrarian ecology. 9535. ChdJeNaik3J[le (Tok~o), Cultural anthropology in Japan. 9536. Roger M. K'eesliJng (Oalnlber1ra, A'llstralia), Theories of culture. (K'llltury jako s)'1stemy: I3Jdaptywne, spolleC2)l1IQf-ikJulturlOwe li.idea'cyjne). 9537. Nomna McLeod (AustiJn, 'I1ex1aJs), Ethnomusicological research and anthropoLogy. 9538. Adaptive Nancy B. Graves strategies in and urban Theodore migration. D. Graves (AueMand, New Zeeland), (PI1ocesy adapt,alcji iJmilgDa[]Jtówdo życia w miJeście). 9539. A'idan Southall (Maddison, Wisconsin), State formation in Afrioo. (W czas3'C!hpre- i [!)OstklQllOIl1iJa1nyoh). 9540. Carrol A. SmdJth (New Me~ieo), Economics of marketing systems: Models from economic geography. Anthony C. CoiLoon and KaiI1e!t1E. Sdby (~ebJtuoky), Medical anthropo~ogy. 9544. Rallrri'oiJa Draper (New Mexioo), Comparative studies of socialization. (ArrtI1opologia wy'ohrorwand.a,kulJtuI1a Ii. sIOiCjlaldiZJa1cj,a). 9545. J. Clyde MiJtohell (Oxfom, AnglJiJa), Social networks. (AnaliiJro IS'i'eoi stosunków społecZll1ych). 9546. Benji WaM (LOIS Angeles), Bi~ingualism. (J,aiko strnlikitUJro lJiJl1IgwlistycZJl1Ja, aspekty wcjolog]czne li.IpsyaholJogicZIll;e.). 9543. Tom 4, 1975 9550. RaymondFirlh (London), An appraisal of modern social anthropo~ogy. AHand, Jr. (New York), Adaptation. H. GreEll1berg (StanfoI1d, Calif.), Research on language univer- 9552. Alexamler 9533. Joseph 9554. Rkhard sals. Bauman 3100 Jo.el Sherzer (AiustiJn, 'I1exas), The ethnography of speaking. 9555. Jane F. Comer (Stanfol1d, Calif.), LegaL processes. (Me1JodologiJa badań zjawisk pmwI1liJczyoh j,ako prooesów spoleczn)'1ch). 955,6. Vi'oto[' 'I'umer (ChliJoago), Symbolic studies. 9558. RJobeI1t A. Femea, ,and J'ames M. Malark1ey (A!u:sti'n, T,exa1s'), Anthropo~ogy of the Middle East and North Africa: A critical assessment. JUllle Nalslh (Nerw YIOIrk), Nationalism and fieldwork. (AntDolpolog]a 'kulturowa w badarrJlLadl rwspółc:zesn)'1ch ilpI1o!oesówoetnkZJl1Jo-lpoliiJtY'c2ln)'1C'h). 9561. Mi'oha,cl K,ealrney (Riv€mide, Ca~if.), World view theory and study. (Badama posta'w i ,poglądów n-a śwdJait). 9562. Hal10Ld K. Schn.eider (BloomiJnlgtolll, Il1IdlilalI1Ja), Economic development and 9560. anthropology. 9563. !Andrew New directions 9564. Nothern Jearn P. Vayda, in ecology land HonI1liJeJ. M,oOay (New BrUJl1JS'wlil(~k, New J,el1sey), and ecological anthropology. J,alc'kJsom '~alillibr;iJdge, Mass.), Lowland South 9565. &iJdget O'Laugh:l'iJn (Stanforo, 9566. JlOhrn Kultgen Reeent ethnography of indigenous America. Calif.), Marxist approaches in anthropo- logy. (Oolumrb~a, Mli.ssoum), Phenomeno~ogy and strukturaUsm. �256 Recenzje Tom 5, 1976 9,5'68. Margar,et Currier (Cambridge, Maes.), ProbLems in anthropoLogicaL bib- Liography. Joy'ce Malf'CulS(Anlll Arbor, Mi'ch.), The origins of Mesoamerican writing. Ladislav Holy (BeJ:fialslt),Kin groups: Struktural anaLysis and the study of behavior. (Dorty'czy Nowej GwiiI1JeiIi Melall1!€'zj i). 9576. B. AHalll TrnndiaiH(Berrkeley, Ga!Lif.), Theory in the study of culturaL transmission. (T'eoril<l transmilSji k'UItoUlryod !Strony pl'ooes6w ii,ntna- li :i.nterpsyoch.icznych). 9577. C{)lpiHa Śamna (KalI"naJtakl<l,Inooa), Status of sociaL-cultural anthropology 9569. 9572. 1 in India. 9578. Fro!l1JkCan<:.ian (Iorvine, CaHi.), SociaL stratification. (Rozważania \.eiOiretyC'Zno- me!Jodolog1CLJI'1e). 9579. RJiCiharrd E. Blall1Jtoo (WeSlt La'Layette, Indri,alIl:a), AnthropoLogicaL studies of cities. RobilIl Fox (New Brull1Jswiok, New Yers'ey), Human ethnoLogy, (Wyjaśniepocząrttków i ewO[l\liCjoiludzki'ego rochowalIlii,a od strOlIly bio.SlpQlec7Jflej). 9581. Hel€ll1 B. Schw,aIT't7Jm,alIl (Ohwa!§o),The anthropoLogicaL study of children's 9580. nie pLay. Tom 6, 1977 9>589. Chirisltie W. D. 9590. Kie.f,er (SaIIl F'mlJ1oiJi'>oo, Gali.f.), PsychoLogicaL anthropoLogy. Umitker-Sebeok (BloomiJngtOl!l, India.na), Semiotics of culture: J,ean Great Britain and North America. 9593. Naomi QUIiIIlin(Du~ha'ffi, Ntor,th Carro:in:a), AnthropcLogicaL (Razw.aoŻiani,arteor<etymme). 9594. Abdul Halmid el-Zein (PbJiladL'I1phil3,Penn.), men's Logy: The search for the anthropoLogy 9595. Harumi Befu (Stanford, i usług od strony semantycznej). 9597. Erioc Cohen (Jerusalem, Eastern communities 9598. 'mlmity on wo- and ethnic Beyond ideology and theo- (Badani.a wymiany dóbr of IsLam. Callif.), SociaL exchance. Israel), Recent anthropoLogicaL of MiddLe studies groups. John W. Cole (Massachusetts), studies 9599, 1hE studies status. Anthropology comes part-way home.' Com- in Europe. Henry T. WI1i,ght (Ann Ar'bor, .Mi'ch.), Recent research on the origin of state. 9600. Reg'l1Ia DamC'll (Alberta, perspective. g601. HOcr:'a<o10 F'abrega, vous GalJ1ada), History JIT. (Pittsburg, of anthropoLogy PeIIlIIl.), Culture, behavior, in and historical the ne'r- system. 9602. ment, J,er.emy Swift desertification, (Brighton, England), SaheLian pastoraLisis: Underdevelop- and famine. Tom 7,1978 9'605. Mey.er FOlftes (Cambrlid!1ie, England), An anthropoLogist's apprenticeship. (Za:rys aut'ohiOlglra,jjiczny U1czlt1'iaB. Mail'iltl'o,w:slkieg'o i badaero t,eronowego). 9606. Adrienne L. KaElPpler(iHanolulu), Dance in anthropoLogicaL perspective. 9607. La'ooT!altQ;ry'af Comparartd'Ve HliIman OOg)nilliQlIl,Cognition as a residuaL clltegory in anthropoLogy. �257 Recenzje 9610. William P. Murphy (Albuquerque, New Mexico), Oral literature. (Przegląd teorili i metoo). 9611. Alan C. Swedlumd (Massa1chusctts), Historical demography as population ecology. J'oan Vincent 9612. (New York), Political anthropology: Manipulative strate- gies. 9613 .. Jam-eoSW. Fernandez (Princeton, New Yersey), African religious move- ments. NOI'man B. Schwartz 9614. c1J.Uural change of behavior: Ronald 9619. Interactional Delaware), Community development and approaches. Co-hen (Evanston, t r. Topology. 9620. Dav.id MacDougall and (Newark, America. Paula Brown (New York), New Guinea: Ecology, society, and cuUure. R. P. McDermo>tt, and Dawid R. Roth (New York), The social organiza- 9615. 9617. tion in Latin IlhI1iOlis),Ethnicity: (Canben-a, Australia), Problem Ethnographic and focus film: in an- FailUl'e promise. 9623. cky), The fuzji). W,illriam Y. Adam,s, Dennlis P. Van Gerven, and Richard S. Levy (Kentu'Tetreat from migrationism. (Kry;tyka teorii kulturowych migra'cji, dy- Kaidy tom "ReV'i:ew", forma·tu :nouma.lrroej książki, o'bjętoś·oi 400 - 500 stron, zaopatrZJOil1yjes't w iindeksy: -osO'bowy i rzecZJO'wy.Co więcej, roczniki ,nowsze Z-3wiemj'l jes.z-c.ze ZJWlic;złei'l1'dteklsyzbiorowe autorów oo'n'OIsząee -Siiędo Wlszyst:kioh poprzednich tomów (C1Lmulative indexes), a ta,kże sumalryczne spisy tytułów opracowań we wszystkich Itoma'ch. Spisy te uporządkowalne są przedmiotowo według dziedZJin wiedzy: a.n:heo.Jogia, an1tro'po,log,iiabiologi,c=a, eunologi,a, ,antropologia społecZina i kultUl'ow,a. DZliał.em najobszel'niej9zym jest ant'I'opologia 'Społeczno-kulturowa, w obrc;bie k,tórej wyszczególn'iono następująoe działy (w tomie 7, bo w inny-ch uklady nieco się zmieniają): historia, teoria, metody, technolo·gia i ekologia ekonomiczna, 9tosunki "połeczn-c i polityczne, pogląd na świat i psychologia, liter~ tura ustna oraz studia regionałne. WS1zystko to ułatwia znak!omicie korzystani.e 'i stwarza z całości zbioru stale zwart'l, ba,rdzo operatywną całość .. Je9t to więc wydawnictwo rzeczywiście niezmiernie pożytecme dla orientacji w lawinowym wręcz narasta'!1Jiu w,spólczesnej wiedzy lantropologicNlJej. Adres instytucji: Annual Revi'ew Inc., 4139 EL CAMINO WAY, PALO ALTO. CALIFORNIA 94306, USA. Józef Gunter Einfiihrung. 1977, SIS. BU'Tszta Wi-egelmann, Matthias Zender, Gerhard He,i1furth, Volkskunde. Eine GruJl1-cHa,gendel' GermalIlistik, tom 12, Erich Schmidt Verlag, Berlin 265. Seria "GrUlndlagen de-r Germacnistik" znana jest z publikowania podrQczJI1ików wprowadzeń do róil11ych dz.iedain wi.edzy z ,.;a'kresu języka niemieckliego, łitera1tury e1ln:ograiioi(Volkskunde). Zawli,er:ają one podstawowe problemy dall1'ej dz:i,edziny, 17 "Lud" - tom 63 �258 Recenzje osiągn:ięoia, k!i,erunk,i i metody. etnografoWlie Książka jelst rzeczywiśóe nion:icmi'ockiej etnografii synopty'czlllym o logiczmy,ch zarazelm nieć in tu należy wydaJne '"viodących zarys Deutsche (19'6'9). "kultury Zwrac.a we ws,półpracy deZlilntegiraicyjny:ch do k'olllcepcji logi'i kultar'Owej - element wchodzi tywny ["owych jako nikach, oraz zakresie kultura zj'awisk etnograIicZlnych, w grę w 'tyeh zmiany geografiezn'l Następne oraz "wagi" 'oraz part:ie - "rzeczowej" zawieraj,! kultur'owogo kultu- systemów kultu- komunikLl- "kom; lii,owan,] kuHur teoretycznych ccnt,ralna wynikaj'lce zło- euro.pejsk,ich. auto- dysj:ozycyjncść z naj:i</ w :.;y.'lc- ,i w:l'I'unk,i intr,;'społe'C:'.Hlych dyfuzj'i innowacj'i. szerok'O - (fiksacj.i) Autorzy z.resZit,) w etnograIi:i ogólnych specjallne, jak omz uwa- (tu \Vj,'gclm,l'~;l) zacJ1,odnio- prawidłowości. filol0'!'Ji'czno-nisto'l'yczn,1, Omówiono psycho,logiczną, ,przestrzcn:no-kartograficzH,! badawczego: wyboru tClmatycz:nego w sy"temie), próby r,"prc- bada!'! porównawczych. syntetyczne wybranYIch (Sachku!tur). lndru:ć- systemów ObSZ,HÓW Sijsiednich koncepcji juk: (?JD'aezC'llIiaelementu alspekty że każdy z'Wli'lzikach i wyznacz- dosko'nale takie, POiSitępowania kulturowej książki obszaru ,metody "kompkks zjawis:kopolryfik,acji metody: za:sedy -szer1cko - "model w po- z antrnl=o- z podkreśJ.enlie:m, strukturyo'sadniel.l" endogenne omawianych zapeWIW zróżnicowanych procesy 'prooeslach etnografii d:a;,ej ogólne z uwzglc:dni,cn\i,em zl'I1Itatywrnej w niebez- c.clów lJcldrzc:d- Tóżnegoporządku. on na'czc!nyoh ,i badane, do góry), (i skandy:n:a,wSlkiej) socjołogicznąi kultury dla tradycyi, i przenikające Sltosowane autGlrzy, i meloc!lI. Nowości,! przejqte s'połeczeil~;twa, (zwł'a,szez'a koni:ulnktuJ"1alne) procesów i 'iloś'ciową, niemieckiego zlagadni'enie się (s. 9), badane ustaJ.eni,a w li'ch złożonych warstw typowych zjalwi&ka kulturowe, doszukać - umiesZJcza ilus,truje stosowane mem1eck,iej przedSą tym SZLlki, muzykologią, jerk pisz,] TZieczywi:stośei Diagram wchodzić~ następnie tu itd. mogących u,,'i~ują jest koś:eiół, najczęśc:iej (dobraopad:ające i niższych" ważność pallstwo, wybieraj,) runkOvvd'nia Określeni,' kulturowej. tr:adycy j.llil' --- określenie zawiera, jak Z wielości kulturowy'ch, średnic:h ('s. 41) przodstawiaj,!,cy wyŻJszyeh egzogennych", żemość mach w antrolpolo:gii niewątpliwie etnogr'af'i1cZlnych i .gospodarcze i jej wpływ'!lla z 'Publi- imel So:iGI- przcdsiawienier;dmien- palrtic: k:~iqżki Teorie Ba:rdZlotrafnie jak: Genncmistik rpo:klreW!ny,mi -hi'stori,] uj:mlowan:ie społeczne n:y jak To - diagram badań taki,ch, p'odobne wlidzonia do:kła:Jnie i w NRD. mOŻre wchodZJić w systemy cy jne, czy jest drugą czy 'obiekit "dolmi:nant tcżpn:y- z punktu bard7;iej 2wischen Federalnej "wprowadzcll" i i,ch środorwilska". rowych" Ei1lfiillrunu Wic'gclmW11!l i Zen- Illliemiockicj 7..HaIDe specj1alizJa1cji. Stąd systemowe jest w blm ona Pnypom- t'coretycznyc:h. dawn1iejszych kultury sprawy z n aruka,mli pokr(Jwnymi ,:>pr:awom poświęcono równlanliu mdodotle jc,t S. Svcns,'(JIna, U'wagc: obiektywne ar:chiterkturąitd. pieczell51two i wiodący,ch Na tym w podn:czmiku, głóWlnie warstw i zwiąZJku Tym ksi,]żki Volkskunde z nauka,mi przedmiotu nych - jednak w zasięguo'llropejsk'i:m, literaturoz:naw!stwem, podstawach t. 61, 1977, s. 254). Warto etnograf:ii po 1945 :r. w Republi'ce mi,o,towe etnog1r,a.f:ii (Volkskunde) historyezJnli,e w ujl;ciu "otn(JIgr:afi'i europc'jskicj". sensie histeriii 1. Weber-KeHermanln, etna:glraiii badawczych, "Lud" ja,ko w 'pewlllym wpierw badawczych dróg zachod- informuje slzc:regu ,problemów. tłumacZienie 1973 (zob. urkie'f'unkowall wissenschaften nych wybitni książk,i. z obowiązku, przeds!tawi!<lją trz('j ,i MaTburgu. Volkskuncic), jako do stworZienia w ty!mże ceb Bonn WlprrowadZlc:niC'm w prcblc'n,atykl; u:k:ierunkowan:i:alch Ethnologie, opracowali w Munster, odgałęzieniu zmierzającą siG n'iooo treś'ci Niejarko kacji dosklolnałym (w jej j'cj :profi,lu, die europiiische der wprowadzenie :z ośrodków i olsiq,glll'ięóa'c:h w ,rozWliqzywaniu propozycją gla,dnąć Oma:wiane zaehodni'On'iemlieocy Ta przeghldy zjawisk dziedzina bado!'! kulturowych. kultury cC'lograficznych Fi:'rw\·;w nie pokryw;l doty- ,Yic: z wy- �259 Recenzje dzielaną u nas kulturąmateria1ną, omawia się tu bowiom nie tylko wytwory materialne. ale tGkże kompleksy dziaIań z nimi zwiąZialTlychmazi'ch role; i 'miejsce w życiu grup ludzkich. Jest to s,tanowisko metodologicznie zupełnie poprawne. Zsumowano w ton spo'sób osiąglllit;cia etrwgraf,ii niemieckiej w badaniiu takkh wytworów, jak: dom,od:uież, pożywienie, narze;dzia pracy i S'z,tuka ludowa. Wszystkim tym p:'zeglądom - tu, jak i wsze;dz:ie, zobjjitym odesłaniem do literatury - towarzyszą l)"óby u,'tcl1eil faz 'iah rozwoju 'czy z:miml i ich związku z ogóln,,! sytuacją ,'ipołeczno-c'Konomicz,ną spokczeństwa, główni,c z koniunkturą. Są t08postrzeżenia pewnych !:rawidlowości, dające się w znacznej mierze odnieść także do innych społeczeństw l'uropl'jsk,ich. Podobnlie z analizą "przedmiotów jako cech grupowych" oraz ich zwiąZKUws,tatusem i prestiżem społEcznym jednosle'K i grup. Również z punktu widzenia trwałoś'ci, ciągłości zmian oraz z,asięgów przestrzc'nnych i,ostały omówione zwyczaje: rodz;il1lne,doroczne, zawodowe, szczególnie zaś ob:'7.el'nie rzemieślJlJi'czc i robotnicze, tak typowe dla niemieckiego obsza'ru kulturowego. Do s'pecyfiki dawniejszej etnografii ni,emi,eckiej, k'O'ntynuowanej też w RFN po o,tat:niej wojnlil', na'leżą badania kulturowo-przestrzenne (KuUurraumforschung). Znalazły one 5z,czególne odbicie w oprac'owaniu Niemieckiego Atlasu Etnograficznego (ADV). Temu zagadnieniu Zender i Heilfurth poświęcają ,całą piątą part.ię k:'iążKi. Na przyk1adzie tego typu badail ukazmją wkład o~nografiii zarówno dla pozn,lJ1\iadzliejów kultury, jak i zna'czC!l1'iedla wiedzy ,regionalnej. Końcowa cze;ść tej p,-,rtii zawiera i:nterCs'llj'lce rozważailllia leżące ,na Hnii współczesnych probIomów bad"wczych. Są lo - lmówiąc ogólnie - problemy relacji: człowiek, kultura, społeczehshvo. Sz;czególowo 'Poruszono iu: pluralizm kulturowy, subkultury, grupy pierwotne i 'celowe, 'instytucje społeczne, syst.emy l!1orm i wartoś'Cli, gm,inG jako środov/isko społeczno-kulturowe, spo!eczJności ,reliigijne, grupy mniejszościowe w rela'cji do kultury globalnej, proce'sy adaptacji i integracji w rama,ch wSipółczesnych przemiesz,czetl ludności, iendencje u}cdno.Ji.cania Siię kulturowego pod wpływem nowoczesnej technizacji, znaczenie czasu wolnego i roz;rywki itd. Jest tu widoczne, jak wiele wspólnego ma współczesna etnografia z antropologią społeczno-kulturową i socjologią. Na zakończl'nie autorzy formułują szereg postulatów i zaleceń odnośnie do p;'zyszłych badah ,i profilu nowoczesnej etnografii (etnologii). Naloży tu m.in. potrzeba mie;dzynarodowcj współpracy dla rozwiązania wspólnych problemów i dla stworzenia "etnologii europejskiej". Omawi'ana kSli'lżka 'nie zawiera wszystkiego tego', czego nalcży oczek,Lwać od t,;kiego syntetycznego zarysu. .Jest wyborem zagadnień z pominięciem wielu, jak nlJ. za.gadll'ieh f.olkloru, jt;zykO\'lY'ch, etnicz;nych, etnogenetyeonych, etnlicZiności, strukbralizmu itd . .Jest widoczne, że autorzy chcą wyprowadzić etnografię niemiecką z impasu, w jakiej sit; z,najdowala, ale równocześnie pragną dotychcza!sowy jej dorobek vvlączyć w nową, nie wszc:dzie wewnętrznie spójną postać nauk,i. W całości j( st to próba i propozycja godna uwagi i z wielu względów nader pożyteczna. Józef .J. Dzabba'rmT, ()1J.~cestvennyj progress, byt i re!igija, Bursz/a Ta'szkient 1973, ss. 218. Na pods,tawie wlasnych badań i danych statystyczmych orlaz w opar'Ciu .o ogromną wiedze; z L'-akresu teorii r:ozwoju spoleczno~o i etnografi.i, L Dżabba'ro'w, znm1Y etnograf uzbecki, pokazal na jakich nasadach i w jakiej formie egzystuje islam 17* �260 Recenzje w warU!!1Jk:aohDadziec kiej republiki ŚIodk'OIWoazj,aJ1:yckliej. Aru.ror prze<:lsrLaWlił~aleźnośai między bytem a TeltiJgią, h!iSltoTy'C2ll1Je drośwliadczenLa islamu, zdeTZienia owej religi z nową f.orma'cją sptoloecZiTlo-,edoo!nomircvną ja'ką j,esiI;socjali'zm. Pokazuje sprzecz.noś'cimiędzy tyrrni dementarmi kultUJrY 'llJaT,o:du 'U7Jbeckiego,któI'e uks7itał>towały isJ.am, CI TJJarn'stającyul1'ifaktami życia Elk'01I1iOl1TllicZJDe~o or,gallUiw'walnego według nowy'ch wzorów, :m:po'znaje czytelnlika 'Z duaihzmellTI !idei, () odTębnyc'h Todiowoda,ch i przesłankach światrOipo~lądOlwY'ch. Pnlca 1. DŻJabbCliI'owajesrt próbą marks'i'stowS'kiego spojrZienira na przemim1Y społt.:czmo-kultura,lne dokonujące się na teroni'e UZibekis1anu. Zycie 5polecZine a kultu,ra Uzbeków są rezu,l,tatem długiego procesu prZleobraź'eń, który zi:TlIt'onsyfik'owałsię w XIX wieku. WówcZias to, w II poloWlic XIX wieku, kliedy to notcreny Azji Środkowej wkra'e~a ROlsja, n'a'sitąpdło uil1Ji'cC'stwi'eniechan'atu :kokandzkiego Oil'az zwa'sal,izawanie emiJr.a,tu buc:ha,rSik',i'egoi chana'tu chiwijsikicgo. Należy wspomnd'eć, ź,e przed Rewolucją Pażdz,ierTllikową ludy Azji Środkowej pozos>klwały na pOiZiiomie1'Ozwtin'iętego f.eudalizmu i początków k,api,tal,iZimuz systemem pra,cy najemnej w rolnlctwie. Wśród pótkocZiowni'czy'ch grup ot>nicznych panowały feuda,lnopa<tI'.i'archa'1mestor.:;'un,~iz pI'Zieźy,tkarmi:SYSlicmul'oc!owcgo. Całe życic społeczne. rodZJtnne i osobis:te reguloowane bylo po,s,ta'll'ow~eni.a'miszanatu. Od momoo'tu w.kroczCIll'iaRosjli 'na t,er'ooy Azji Środkowej zaZJnaoCzo 'Sii~sto.pnio\'ic ograni'czC'Il'ic m<:lC'zooi,ar,elig.ii. DZ1iałosię tak 'w wy;rlli'ku'wpływu kultury CUl'opc}skiej i wywoł'any'ch indompU'zenbrażeń wewlJ'lę1rznych. Rozwój SlpołecZJn'o-g.oSjpodar-czy Uzbeków jest związ;a'ny SJZ!Cz·egó1l1,iiC mo'cl'1loL'.drug~m etapem przeobrażeń, k,tóre dOik-onały ,Slię,po R·e"V'01<ucji P'aż·dZJierll'ik.owcj,w 1'am;Kh ustl'oju soQIcjalistyczm.ego.Identyfika'cja wł,adzy polity,czmej z r.eligij'i1<lstraciła s""c podstawy. Państwo s:t,awało się 'sY'mho.1,emruchu i posJ1;ępu. Zmiany, które się dokonywały, miały .charakter pLanowy, zorgaill~zow,any. Przemua'na s,połoczno-kulturowa s.t.ał'a snę pro'gramowym zalożcn'iem or.garnii7Jacjis'po!ec7Jnych li władzy puństwowej. Duż,e ZTlJa'czcnicw osłabienLu funkcji islamu ,miało prawo rad7.i'ecl~i{"deklaruj'lcc usunięcie z ży,cia r'odZiunnego p'ołig,3)m~i i 'patI1i'a'rchaliZJmu. PO:.JtQPspołocZJno-gospod;Jf'czy doprowadZJił do 'aktywiZJarcj,i zawodowej i s'połoCZIlJcjkobiety. Oddz.iaływanie 1'eligiistopnliowo słabnic, duchmMieilsiwo trad swój autorytet, Reaikcje społecZleń.sltwa na zmian~ roli religii, współczesne miejSlce religii w życiu spoŁecZln)'lm,to tr.eść rece!lizowanej książk'i. Ks,iążka, nic licząc wsl~pu i zakończenia, składa się z 'czterech rozdziałów. PrzcDhodzitc do s'z,czegól owe.go omówienia problematyki L'.arwartej w pracy odnotl)"wać należy, że we wSitGipieprZJcdstawdony ZJQls.t.al .od Sltrony teoli'oetyeZJnejproblem walki dwóch 'sY,SitemóW,ideolQog)iJcZJIlych, który swym Ziaolięgiem wykracL'.a 'j)O'W granice ZSRR. Da,lej 'a'UJt'Q[' ;przed:staw:iJahis,tori<; ludów Azjii ŚrQdkowej piszą'c, jak duży wpływ na żyóe :społeczne 'i indywidua1m'e wy.wj'erał isla'm i duchowier1stwo muwłrr.ańS'klic. W szer-egu rejon.ów j.eszcZiew lata,ch 20-tyoh, razem z prawem 1'<ldZJie'ckcm, uznawan,e były ll\OI'my s'7Ja.riatu. O specyf.i,oe 'spolecZ'no-kulturowej ludów środkowo-a'zja,tyckliJch mówilo wiel'e do!kumoortów :parrtyjnych ,i pail5ltwowych, ptrogramujących .prooes prZlemii:alll.A'utGr ZW1U'cauw.a'gę, ż,e IW 'Syt,u;a'cjizaawI<J'n''SlOWoilTIC'go budownictwa socj.alis,tyczne~o .is,lam dąży do wystąpieni.a w T!ol:io'broń,cy tradycj.i io,byczajów uZlI1Iawany;chj'a:k'o .narodowe, ZJwiąza'ne z przeszlośaią. Mimo modeJ'I1.i'Styczn:,"ch tendeU'JJcj,ii 'przylsl1.oS'owa'niaduchoWiLeń.s:tw.ado warunków ~ocjaliZJmu, pr'Ziej.aw;a soię wy.r,aŹl!1iereakcyjna istota ideologii r'el'i'gii'nej. Islam, a 'l'ów.nież wierwTlIia przedi-slalill'srkie, które Zia,chowały Siię w formie ,reliktowej, przede 'wszy.'Sltkimw sferze rodZJi'l1lIl<o-byto'Wej, wywiemją nega1tywny wplyw na kSZJtałtowanie si<; zmian S'po- �Recenzje 261 lecZil1Jo-kulturowych. Is1alm, pi'sLle 'a.urto'r, kSllltałtuj'e w wi'erząJcy,ch s,połecZttlą pasywność, ma Wipl)'!w,fila :oa,ahowan'ie w życ1u oodZli€ll1ll1.)'!m JSitalry'ch,szJoodJiiwy,ch 1l10lfm i obyczajów. Zadaniem nill1liejSirej.pracy, co s,twierdza 1. DżabbaJrow, jest wsJmronie przyczyn his,torycZttlyC'h, spole,c:mlyC'h li !psychiczmych za'C'hO'Walll'iJa li fUll1ktcj.oll1Owall1ia rdil<Jtów i'sl3Jms,~i'chw życiu ood~ienm.ym. AJwtOIfZJa'UwJa,ża, że owocne badania w tym znkresie ,możliwe są przy wSlpóln)'!m wy'siłku iTi'stOlTyków,etnog)flafów, pSY<C'!l'Ologów, socjologów, f'iloZJofów i prakty;ków w drzJiedzill1ieSJpo!e'c:LIllo·-kultunalnej.Koń,c1ząc rozważania wstępne autor prezen'tuj1e wy1I1i,k[rcIll1Jki€'t, 'kJtóre .prLleiprowadLlouuezas'tały w latach 1966, 1967 i 1970 w TGo.<;zkii,endie, Sa.maiI'lk'aJrud-z:iJe, Bucł1la!I'Lle i Kaszi-J<an-gier. Celem tych a'nkiet było okJreślenie 'SI1:0piniia ro€bigijn,ośoi ankietowanyc:h. Poza wyruikarni aonki'ctautor prz:edstaJWia inne wyko~'zYIS1<lJrJJe w pI'a'cy ,mate'l1i:ały: źródl'a hi's,toryczne, dane ;;taltystycLlne i .mate'nilaly z wywiadów letnlolg)r1af'i'i. I.nteres'Ujący dla e1nOogmf<ajeSJt rOlZdZJilał pierwszy: "Po·stęp społ.ecLIlly, byt ,i religia w prZledrewolucyjlfl)'!m T'UJrkiesiJai!1lie", :ktióry .auto;r 'poświęca .oha.ra!kterysty;ce warunków ISlpołc<cZJny,C'h i żyoia d-uchawego l-udu w ,olk.res~epa'nO<WlalI1>la ideolog)ii ilSlamu. Autor rozlpoczyna rom:zji'ał Llaopr-ezenloOWiani'em spoleczJnego 'Slkladu l,uooośill żyją,cej ruł terenie Uzbeki~ta'nu i jej walru'l1ków SJpole.cznY'ch{)ra,z życia dL!Clhowego !PIfzed Rewolucją Paździermikową. W 'p'rzeddZJień rewoI:ucji waż,nla była w żyoiu społecznym dominacja ;;tosUJnków pa,lf\ianchalnyl(:,h, które były 'cechą pall1ującego 'sys!temu społecznego. Patr:i'a«:halne wspóIIlJoty wielkQlr.odzill1ll1€za.ahowały ,Slię j,ed!nak prztldoe wszystkim na peryferiLa'c-hroZ'wilflliętych roE!lg)i'Oil1ów ~O>SiPOdaTczYic!h. W zetknięciu z gospodar!ką ,towarowo-opi€ll1lięmą owe lpaitriaITCiha1JI1'e wspólnoty ro<;padały się IlJaindywidllJalllle lf'odzJi'lly.SzeT'oko przOOls,tawiJolllo 'cechy 'kuUury i życia społecZJne.go, zwiąZiU'l1cS'LlczegójlnieZJe sposobem gospodiarowan:ila, taklie ja!k: znajÓmość sztuezne.go nawadni·arnia, natU['aliny oharnMer gosrpo.darki z ni'ewielką wymianą towa'f\ową, 'pożywienie, elem'Clf1tykOQ!peracji ;międzyrodzmn.ej, 1'ola wlięzów klTwi. Th'adycje kon:serwa.t:ywne, któI'e służyly jako hamulec 'pOSltępU społecznego, zwiękslZ.oaly glębokie zacQof,a·ruie. Następnrie omówiono kOlfl'sekwencje poj,awieni.a si.ę elemell1ltów k>apilt,alisltycznych rr,zwijających się WiI'az z ko,lon'iZJa'cjąT'osyj!ską. Nas,tąplilo ro'ZwalTstwien:ic społeczne, ziemia ,i 'kJaplit<lłyZJOostalys,'konoell1olrowall1'e w ręka'ch rodzą'ocj się bU'rżu<ł'zji wiejskiej i miejsok;iej. Rozwarsi1.wi€lnie i ciężJm syt'U<ł'cja 'Plfowadziiły do uboż'en'i,a mater~ałnego i duchowego. Cech'l s,połccZi11Jokilokalnych wśród ludności osiadłej, zarówno w ,mieście, jak i na wsi, była śiCisłia'iLlola,cj1a.DzLał,alność ,i emocje regulowarne były i podporządkowane irnilercsom gI'U,py lokalnej 'i .g,enealogi,cznej. GOŚCUl1il1'OŚĆ, wZlajelffilflepomoc \'! rama,ch .grupy, sz,acunek dla sta'I1S'zy~h,były wart.oś,ci,aJmi wysoko cenioll1ymi ri tprop;:gowa'llymi w id€OJ.ogii U'SIICl:IDU, który ,głosił równość wszY'9t~'CJh wobec Alla,cha. W stosunk<lC1hz Bogil(.'ffi- według ls'l'a:m'll- człowiek wy,chodzi poZJa ramy zu,emlSk'ioej h;era'rchi.i slpo/,eczmej. A 'więc rl!e<n, kito ni'e zgadzał S1ięze s'Wo~m Sipecja,lll1ympołożeniem, nie Llgade;a!się z ideologią ,religili, wyls<tępow.alprzeciwko jej zasadom. Polri<ty.ka i rehgia byly Sliltni'ez,e 'sobą zwiąwne, s!ZJaniaot - p;rawo reliirgijne - urważano ro zasady ul!1UWerslClline, :ni~epodlegają{;e zmianom. Zgodll'ioe z ideo1o·gią i51alffiu wys,tąpieruioe przl'ciw 'pań'St'Wu byl,o wysltąpiooliem prz,coiw relligiri.. NaIeży zwrócić uwa,gę, że na opi.sywall1ym 'przez auto'rn o-bS'ZJar~wY'Zlnawall'1oSluf\iZim,kJieruuuek mistY'czny w islamie, którychamikteryzowal się ogwlmnym fanGltyz,mem. hUlto;r przypomina poglądy b3da'czy tWlierdzą:cych, że sufiLlm ma niewi,e,le wspólnIego z ortodoksyjnym !i.sla'mem. Zródlem do badań nad świad<omośoią ,społeczną sprzed Rewo,lucjri BaźdZJieruikowej jc-S't f.ol'klor, który odzwiencicd1Ja :ps.ychol'ogię ludu, w którym przejawie się myśl o w;H'<tości:aohi iS'tocie żyda. NieMóre utwory f.o1klorystyazne z tego Okil'esnl, �262 Recenzje przec.iwstawi'ając się religJijnyrrn do,gma,tom, pokazywały żyClie,które'go siłq jest praca, optymizm i aktywność. Rozdz'iał pierwszy ,autor koń,czy rozważaniami dotyczącymi nm~a,n, jakim podlegała ludność miaj'scow-a wsikuitek kontaktów z ludnością rosyjską. Zmąall1y w życiu rodz,innym i sltosuukach sJ):;oleczny,chautor uważa za 'mniej zaawansowane w porównanriu lie 'ZJmi'aIl1larrnu w kulturze materialonej. Dzi,alo s-i<;tak wsoku'te'k trwałości di\wnych obyczajów i ['digii m:ahometań;skiej, Wide materialu pOZlnawczego dla ,l'ozpairywan.ej W ksiyż,c.c problematyki wnos-i rodzial drugi: "Zmianyslruktury spolecznej, byt i religia w okn:SJie budowy socjalizmu". W rozdziale tym przedstawiono pro,ces przcobrażci1 w okresie budownictw<l socjillizmu. Reforma agrarna i kolektywiz;],cja dOpT'Gwndziły do zmi,any sto'sunków sl}ołeczmy'ch i w konsekwencji do poprawy wurunków ży.ciu. W dalszej cz<;ści rozdziału, poświęoonego glównic tradycyjnej kulturze ,materialnej i jej zmiunorm, omówiono budownictwo, ,odzież ipożywi·enie. Tradycyjne 'Pożywi.eDlie ,mieszikai1ców Uzbak'isbanu s.kladało siG glównue z produktów mlecznyoh i mą'cznych. W b,akci,e rozwoju ,SJpołecznego i gospodnrczego Vi okresie po rewo,lucji, kuchnria uzbecka - przc!am'ujyc ogranietcni:a religijne wz,bogaoib s,ię o potruwy z:apożycZiOneod Rosj.aln, ponadto o produkty pochodzenin fa hrYCZil1Jego. Do la't dwudz.iesty,ch powszechni,e nO'szono tradycyjny odzież. Ni,codły'cz.nym c1em.entem ubiioru dZ'i.ecię-c:egobyły amulety, k'tórc strzegły dzic'Oko .przcd urokumi. Tradycyjny ubiór s;LiQlpni:Qwo zanikał, coraz ,czGś.c.i,ejno:szQlnoodzież pochodzen'ia fabU'ycznego, którąsrz.yto według wZlO'róweuropejsbch, Tmdy'cyjną z'agrod<; stall1Jo'wilki()lmpld<s budynków odgrodzonych od uI,i.cy i sąsiadów głuchymi ścianam'i. W u'r'chitekturze i plonowaniu mieszkań wlidoczne hyły patriarchalne 'stoscunk,i pa'D'ują'ce w ,rodz.ilD'i e. Ws.zys,tkie izby oknami i drzwi,llffii zwróccne byly na d z.i.edziniec. Domdzi.elil 'silę na c:z<;śćŻE'l1ską,gdzie gromadz'iiu sit; calu rcd.zina - i m<;siką, która prZlEzna,cwna byŁa równ,ież do podejmowania gości. FodE:iał ten i funkcja poszczc-gólnych PO!IT1~.f:'sZJczei1 stop.niowo ule'gala zatar'Ciu. Zgod'n;e z islamem :nic można bylo :OrLdabi'ać:mies.zk'ul1 rzeźbami figuralnymi czy o·bruza'DlJi. OheCtrlie ni·e przcs,trzega sąę tych z,u'kazów. ZmiClDiiałosil; żyeie kut.tur".lne i gO:i.pod;:,r'cze, zmieniały siC; unstytucje społecznie. Rozwój przomyslu dnsturczyl nowych sprzętów i urządzel1 dQlYno'wych. Po rewolucji, kiody wprowadz'ol!1:Q bez'Pła'tne loczenie, ś'mj'crtelność' wśród osób dorC'sly'ch zmalala pięeio,kI'otn.ie, wśród dzieci dziesięcjo,kroinie. DlugG':~ćżycia wz.roslu ci'..vukrotnio<.'.Na sto dzie~;'ic;ćosób anki.etow,anych w roku 196!i tylko H korzysta·jo z porad tabi,bów leczących przy meczet2.,ch. KG,lejny r,ozdzi.Ll1:"Rola kultury socjaJistycznej w uwoln.ieniu bytu od pows'!,1jO ś:ci id,eologii religijncj" ,rozr;o'czyna au,tor cy.iowank'm podstClwOWych dekretów wiadzy pai1s~wowej, które skierowane były na prZleksztalcel1'ic i POPLlWGwarunków żvc1a oraz podnie:sienlie pozi.omu oświaty. Przod wlączeniem Azji ŚT'odkowej do Rusji j'S'tniała tutaj rozbudow.a:n,u s-ieć rel~gijny'ch szkół :podstawowych -- maktaiJ j wyżs,zych medres. Ten r07Jbudowany system nie mógł być zlikwidowany i z,clsqpiony radzieckUm sz)('olnicl:w~m w j'cdnej ,ohwili. W.uż'nym (·ta:p·~·mrozwoju s7J.;oln;dwa bylo wprowadzenie w Toku 1930/31 pows,zechnego naucz,anj,u, co przyczyniło sit; do 'stopniowej likv,,,jda,cji analfabetyzmu. W likwida1cji <l'na1f'abety~mu duże znac~cnie Iffiiała llwl'c;k'szająca s'ię ]i,cz·baśrodków masowegoprz,ekazu Dmz ro.zwój dzialainoś'ci wydawnicZlej. W nowotworz.ony:m folklorze 'Uzbeckim zani,kly wyobrLlżcnia bogów, nieba i ,pie'kJ,a. W mUcjsoc ailrybutów rdigijlny,ch 'pojawiły sic; motywy atcistYCZlnc. Po'Czja i folk10r 'Imbmly po'htyeZtrlego ch arak'teru, po'zwo,biły na zbliżenie �263 Recenzje 'Jzbeków do innych narodów socj.ahstY'cznY'ch. Uzbebs.t.an lutrzymuj'e kontaikty z 96 krajami świata. Nu terenie UzbekistaJrlu żyją ludzie róż·nY'Cihn'aJrodowości, co sprzyj'a zaeicralniu s'iq różnic miqdzy wyZil1lawoamiróżnych reli~iL Ostatni rozd7Jiol, zatytulowa1ny "Zbliżenie narodów s.ocjaliSJiycznych i j!ego zlllae;:<-nic w sekuloryza'cji bytu", 'pCŚWięC'OHO pT'zemi:anQlm życia s.poł'ecznego UZJbeków. Zrnienila s:i<;.s'truk,tura rodziny, 'poj.awiłysię nowe ntieZJnaX1Je daty,cheza's ww,octy. WyksZJl.ak·a siq nowa obrzęd'owaść. Obyczaje zwiąrolI1€ z ·narocl-Z'iIl'ID!mi dzj'8eika uwalniane są od Tehgijny'ch rytuałów. Zm:ieni<a się fonma nadawania umion. Narodziny dziC'c'k,aobeoJ1licto już ni'e >ty1ko uroczystość .l'adzinna, ale również sZJerszych grup spcłecznyDh.MiejSice dawnej kołyski, w której dziecko skrQpowane ,nie miało warunków rozwoju, z,as.tąpilo łÓŻJeczkoi wózek. Praca 1. Dżabbarowa wruosi wie}e cennego m.altel'iału do pogłęhiani'a na'szej w!edzy o prc·oe~ach zmi<a'ny mi'ej.s'ca i'~lamu w 's'po1eczeń'Stwi-e'S'O'cjalis'!ycznym, PQn'1dto przynOsi .rozbudowane teor'etyczne wyjaśruierui.a ,tych pr'aocs6w i :ilch doku-' mentację, apart"! na 'matel"ialach ,hi.slo,rycZlI1ychoraz danych z empiryczny'ch badań terenowych. Godna je-s,t uwagi rÓwnież jako ks'iążka :napisana w r'ozwijają'cym się G~rodku studiów et:n-ograficz'nyeh, j,akiim jeSlt T'<l's,z;k:i.ent. Halina M. A. CIL"nov, Naselenijc Molukkskich ostrovov. Bojan IZ!d. "Nauka", Pierun Moskva 1976, ~:s. 284. Prezcntow'an-a k"i'lż-k'a składa si<=;z czt'ereClh Zlasad:nliczych,·obSiz,erni.erozbudowanych rozdzi'alów. W pierwsz.ym zawarte s'ł ogólne wiaod'olmośocina temat śr·odowisk<l l~<.tt.uralncgoWy.-;p Moluki. Znajdujemy ,tam 'm.in. g,eog.naficzny oljji's najważniejszych w.y~p archi-pclar;u i Q1taczaj'l'cyeh go mórz, łą'cz;nie z uwypul-<ilernem wpływu warlNlkow życia .na rozw6j kul,tury jego ,mie-szk'ańców, a ponadlto 'możemy Zi<l'!Jozn.ać ~ię Y..' specyfiką klirr;'atycz;n;\, florq i fauną, pięknem krajobrazów oraz z warunkami konlL:nikncyjnymi Rozdzi,ał drugi pośwaqoc.o:now 'cało,ści z.agadll'ieni·om gos'P.odaroczym. Autor .słusznie zwrócił uwagt; ona [akt, że Moluki są jedyną ,pr.owincjq IndonezJi, gdzie uprawy ruślin bulwi,astychi korzeniowych przeważają zdecydowanie nad jada'lnymi trawami, przede wszy:,ilkoim z.aś nad ryżom i kukurydzą. Snczegółowo ibaTdzo ciekawie n,<\:o'eśl'ił .-;i:Qsobyuzys,kiwania s.ago z klodzinpalmy rodzaju Meiroxylon, przytaczając jcdLlGoczcśfllie boga-ty ze'"taw QLrzy;mywanych z wymicrniol!1Jego'SUIXJwcapotraw. Ze-brazawal również probl·em ekonomicz.nej i ku·lturowej ws'pól:noty lrud'Onezj'i ws'ch<Joc1ni.ej. Poza tym za.pO'ZJna·j czytelników z myślisltwem i zbieractw-cm, zespoS'oba!IYl'i uprawy roli przez ludnośc miejsccw,,!, z kultywacją ryżu, ba·t.atów, .manioku, taro, jams·u, banemów, alna:nasów i i,nny,ch rośliin użyik,owych. Trdć rm.dzialu t,rzecicgo dotyczy has,t,orii Wysp Moluki począwszy od czasów z.[lmierZJchly'chdo tcraźnioejs'zych. M. CzIenow ,przypomni.ał, j-ak wiel'ką rolq w dziejach bada'llego obszaru odegr,aly po-szukiwane przez Europejczyków przyprawy korzenne, zwła.szcza g,oJ.dziki a gałka mu'Szkatołowa. N<astępnJi'e,przcZil1Jaczyłwtioele:mi·ejSC:1 'na omówil'nil' poszczególnych o.kre·sów n<awa,rstw'iaini:a SJię'najbar.dzj'ej is,iotilly'ch elementów składDwych w",pólcz,esu1ej ku1tu.ry Moluków. S.charak,teryz'O'wał m.·in. e-t<apy powstawania etni'cznych skupień 'ku.p'i,eekich, zwrócił uwagę na "m,alaliz:ację" wysp u s·chyłku średniiowiccza, wspomniał o dominacj:i jawaj'skiej, a opółnoonlQim<JL1Ckich su b!alIla ta eh i państwie C'hitu,o zwycięskim paohodZiie l's1am'll, hinduizmu i chrześci.j.aństwa, oepooe 400-1etniego .panowania .po:vtugalskiego i hol ende rs.k:iego. �264 Recenzje jak też o kształ,tow,aniu się dominujqcego ·etnoslu amoońskiego. Pow tym wyeksponował wydar.zenia drug,iej wojny światowej w tY'm rejonie i opisał zwiGźlc ciężką, walkę Mol.u:kÓiWo U1tiepodległość. Z·ajął się również badaniem z:agadnienia świadomości etni'czJI1.ej'i zobroZJOwał 'Obecne rOZlpIl':z.estrz€'l1Ii'crui·e panujących religii na najważniei'szy'ch wysp'3oh. W rozd7Iioale oCzw.artymproZJedsiawlione zosltały pr.o·blemy ludnoś·ai·owe. Bardzo pouczające są ·iJIlf'OI1macjeo rdz.ęlllI1ychImie'szkallJcaoh ,arohipelagu oraz o elemencie napływowym złoż,olIlym .głównie z Chińczyków i Aralbów z Ha-d.mmautu. Przed·~tawiC'iele obu wymieniO'I1)'1Chspołeczrl,o,śQi zamieszkują przeważnie .miasta i d!Zięk1i swym umi.ejętnośdom odgrywają po'ważną role;: w handlu i usługach. Oprócz tego pewna iJ.oŚćkuhiSÓW chiiń·s.ki>chznalazła z:atrudlJ1.ielllti'e w gos.podarce leśnej. CJekawa jest też .alllaliza doty'chczasowych .prób wł,aśdwego 'U'miej-scowiel1li<a j<;zyków moluckich w rodzime a'U"stronezyjS'ki.ej, łą1cZllliez ioh k'laiSyfikacją, przytoczeniom źródeł bad'ań J.ingwilst)'1CZillych i me,todyką ,analtizy l·eklSY'k'o~ta,ty'cZlnej. R,ecenzowalI1C\'klS'iążka 'stanowi plierwszą tego .mdZJaju pubhkację w języku rosyjskim. ZredagowanaZ:Oi~a,ł'a '5!taralllnie i TIa'chowo.Na mm'gineslie należy zaznaczyć, że ptiśmi'ennictwo dotyczą,ce Moluków joest bardzo ubo.gie i opiera się przeważnie na relacja'ch :przes,tarzałych. W dą,gu 'Okresu powojeIlineg'O aż do roku 1962 nie wydano prawie żadnych po·ważl'1~ej:slzy,ch pl13'C,o kulturze,hi'sto,rili lub je;:zykarchludności archi.pelagu. Zmikoma ilość ,a'l1tykułów, ukazującY'chsię 'I1ajczęśctiej w cz:alSlQplisma'ch hc.J.end~rski<ch,nO'S'ichaJ',akier ·ogó.my i ·sumuje wyniki sprzed 30 IUib 40 hL Współcześn!ie n~jwiękslze zn3'czoentiem<J.ją j.edyrrJJieza'PrezC1IlJto'waneoS'ic\gni(;cia naukowe a.merykańsk'ie,go teoJ,oga li etnografa F. Cooley'a I oraz M. A. Czlenowa 2. Oprócz wlasIlE'go Ima,teI1i:a~u, z'eibll"anego· w cZ!a:siedwuJ.elmiego,pOlbyi1un~ tych ·odległyoh połaciach globu zielmskiego, radztiecki 'autor przestudiował wszysltkie ddstępne relacje odnośnie do 'sk:ladu etniczneg'O miesz;k,ańców ar'cll!ipcJ.a,gui porównał je .z l'ezu1.tailam.iswych badań przeprowadzvony:ch na wyspie Amoon, Oharuku, Seram :i Bu:ru. Nie mogąc oprzeć się na ist.Il!ieją'cych ,i w wielkim ffiopn'iu zd.ezaktualizowanych już pmcach dcty,czący'ch klas yfJ1k,acj i języków moluckiC'h, opracował ich -nowy poclztiał, wykorzys,tując kumuLalYWllleefekity IczY'n'l1>ikÓiW gosp'odar1()zy'ch, ekologicznych, 'his.torycznych i relti,!§ijnY'oho pewny'ch IpodobieństWlach części 'skł,adowych, na s'lyku których wyodrębniająSlię oddZJielne wspólnloty 'etn:i,cz:ne. W konkluzji doszedł do wnio:sku, że p,ierwslza osobliwość losów etnicznych Wysp Moluki polega 'na stopniowY'm nakładaniu 'S'ię .iJndon.ezyjs'kiego >modelu procesów etni'czny>OhlI1a melanezyjskJi S'ubSltra,t. Drugą zaś .cechą Jeh rozwoJu jest s'WO'isl'OŚĆ podstawowy.ch el'ementów, z których powstał obce·ny s'kład -etnJi'c,zm.y. N.ajwie;:kszą rolę ,ode,grały k<Jmpone'l1Jtyoceaniezne, indOlIlezyj!skiei europejskie. Dwie wymieniane właściwośc·i pozw,aJ.ają wydzie1'ić Wys'py MolukJi j.alko odrębny obszar hastoryczno-etnografi.czny na terytorium świaita wyls'pia'l'skli,e>go 'poludrriowo-ws>chodni,ej Azj-i i Oeeanii. I Ambonese Adat, a General Descrtption, New Haven 1962; Ambonese Kin Ter;nes. "Ethnology" 1962, vol. l, nr I; Attar and Throne in Central Moluccan Societies. "Indonesia" 1966, vol. 2; Allang: a Village on Ambon Island, [w:] Villages in Indonesia, ed. by Koentjaraningrat, Ithaca, N. Y. 1967. , K etniceskoj charaktertsttke nasielenija Molukkskich ostrovov. "Sovctskaja Etnografija" 1968, nr 6; Ocerki po etniceskoj istorit narodov Centralnych Molukk (Indonezija). Kand. diss. Rukopis. Archiv Instituta Etnografii AN SSSR, Moskva 1969; a niekotorych indonezijskich etnonimach (k voprosu ob etnonimiceskoj klassifikacii), [w:l Etnonimy, Moskva 1970; Otrazenije processa mataizacii v vostocnoindonezijskoj topontmii. "Actes du XIe Congres International des Sciences' Onomastiques" (Sofia) 1974, t. L �265 Recenzje Ładny s,tyl i wlaściwy dQbór ,sKouldelWOW,alJ1y,eh 'Miadomoooi 'spr'awiają, że książkę czyta się l.Cik'koi przyjelTIlJ1'i'e.C:enmym 'UZJu'pelnioenIi:em 'hamyt!mjącYJm{)(ma''Mi,anąpozycję jeSlt ta:bela prZlc.><iSltawiająca klasyfiJm'cję języków rruies,zkań,ców WySip MtolUJki, wykaznarodowośoi zamieszklUjący;ch posIZlczególnewyspy, ZE.'SitawgJios oraz załączony pedział 'admin'i.stracyjny wroz z hczbą ludnoś,ai. War:boś-ciowe 'są róW1I1i'cżma ter:i'ały k<lftograf'ic,zJne, a zwłaosz:cza ma/pa obraZ]ują,ca najwa"ŻJniejsze 'ośrodk'i 'hLSltorYCZIJ1e, h:mdlowe i kulturowe ,arc'hi.pelagu. Spis litemtury obejmuje 231 pozycji w więksZJośoi oboojęzycznych wybDanych racjonalnie i z wyczuc,iem. W n:aoSltępny;mwyda'l1Jiu tej interesującej pr,a'cy byłoby 'PożądalJ1e wzbogac€'l1lie teks,tu zdjqc1ami i rysun'kami {k.tóryoh br<llk daje się ,odczuwać) 'omz mapami bardziej szczególowymi, czyLi 'O więk'sZy>elhlpodz'i.ał.kach. pQ'l1Ja(:l-.tD l"LaleŻJałobyskorygować drobne usterki natury 'merytory'czmej. Epifity ,nie pa'S'oiytują na drzewach, j'ak 'O tym wspomilJ1iUautor (s. 33); t,o ni,c (są pa:s'oży,ty, ,lecz z;upelnie Tliiesz!k'odJiweporośla. Pisze si~ n,ie Metroxilon (s. 40), lecz MetToxyton. Znieksztakono nazwq palmy Areca catechu (s. 42), gdyż napilsano ,,'Oathocu". 1 Roman A. N. Sied lovsk,aja, Matyje narody Bihara. Istoriko-etnograficeskij Karczmarczuk ocerk, Moskva 1976, ss. 126. Zwiqzla mOl1iogl'afia ludów Biharu, opra'ciowana przez A. N. Siedło'wską, została wydana przez lnsltytut :E)tnlQ;~rojjii '~m. N. N. Milkłucho-M1a,kłiaj,aAN ZSRR. Praca pnynosi wiele 'CenIJ1ychiru{)lrma1cj'i. Bihar należy do najwięks'zydl1 ipóln()I(IDo-WlSiohodnilch 'prowm.cji Ind,ii. Położony w rozległej dolinie Hindusta:n.u, dorzecZJa doln'ego Gangesu, gralJ1.ioczy 00 północy z Nepalem li od W's,chodu z Be'l1~alem. Obszar 174 tys. km2 {pokaźny areał z'ajmują !;;sy). l'i'czba l:udlności - 56,3 'l11i,1.(gę'ste w'1utdin'ieni,e).Klimat ciepły, w okresie nasilenia letniego (!marzec-Imaj) temperoltur.a wzra'Situ powyżej 40°, w PQlrz,echłodów (lis,topad-I ut y) rzadko ,wynosi poniżej DoC. Światz;wierzG'CY i rośJ!ilJ1mybardw bo~ gaty, k'raj obfiituje w milneroły i węgiel kamienny. Bihia,r jest ZJallic.z'any do najlepiej rozW'inil,'1.ychgQls'podaI1cwprowincjli I'ndii. Ludność dzieli siG na kilkadziesiąt grup ple'ffiuennych O ,dużymzróżn'ioowaniu diaLektów dwu z;asa'dniczy,oh języ,ków .pochodzenia 'przedrliioeuropej.ski'ego - ,,'ffi'unda" i "dwwlidyj'skiego". Oto główniejsze 'plem1iOlna:Aisuna, Bajg.a, Bandzar, Baihudi, Bedija, Bhumlidzi, Bindzhija, Birdza, Bi'rhor, Cero, Cik-bar'aik, Gonda, Gorai1t, Ho, Kar'mali, Khalrija, K,harviar, Kho.nda, Kisan" K,om, Lohna, M'a:hali, Ma,l-,p'ah.ar'ija, Mu-nd.a,Or.aon, Pa'harijla, S<1nrt:ał,Sa'urija-:pahanijla, SaMu.a i ,in. Stare przedaryjs'kie jqzyki pómoeno-ws!ohodruch IlJ1dii omz cechy ant['iopologiczne zdradzaj,;::e wczcśniej.szcl wars't'WG'etnlkZJną weddo-,ausltra1'ij,ską 'i mOll1goaskąi późniejszą warstwq elryjską, ,przyczyniają siG do 'sli1nego zróżnicowania kulturowego ludnoś,ci. Obserwowane jeszcze wspól,cZleś,nie ,taki'e inSltYJtU'cje,j1ak domy ,młodzieży ohojga pki, s,pelniające Jak'by f()llę 'lIIrtiwel'sytetów życia, 'domy kawalerów, diCllej ś),ady 'irui<cjacjli,iatuiaż, nie 'Sltios'ow.amii,e mleka j.aKO'pok'3'I'mu 'itp. zj'aWli'ska 'Wiążą ',ę część Indii z k'U1'tU['ąl'udów lindOIchin, .FiliJpin.,Indonezji i wysp Oeeam<id.. �266 Recenzje Około XII - XI w. pne. datuje ·się przybyde [l,a tereny Biharu szczcpów aryjsbch od porudin'i'a li za'chlodu. Stau'e eposy lHahabharata i Ramajana Qlraz Rigweda zawi-crają wide motywów wa1k tubylców z przybyszami. W klsi<;~ach przcwijajc) sic; często wersje o ludach zwanych "A'sura" i "Sawaf'a", w.akzc)cych z Ariam.i. Z~l<lmienne jest, że pod powyż·szy;mi nazw.au'l1iiby~ują d,o dziś liczne plemicnoa pólnocnlO-wschodl1li,ego Hind.ustanu. Pl'aca A. N. Si,e.dłowskicj zawier,a cz,tery rozdziały poświt.;conc: l) głównym etapom ra-zwoj'll hist'ory;cZJl1Jego Biharu, 2) ,gospodarc'e i kulturze m<llterialncj, 3) wit;?.i społecznej i zagadnieniom sccj,alnym oraz agrarnynl 'i 4) kulturze duchowej. 1ntdcsująca jest prorblema,tykago:slpodarlcza i kulturalna, w tych dzied7.ina'ch bowiem najbardziej widoczne ślady ,pozostawiła eksp].oata·cyjrna bryiyjska gosp-od,uka kolornialil1a. Rolnictwo· Biharu jest dziś jes:hcze oparte w dużym l>iopniu 'na moiykowej uprawic niewielkich poletek lub na obróboe zi,ern'i za pomocą ·drcwnianego· pluga, a raczcj radIa ryloowego z żelaZJnym Qk'uCliem .ryka. (StaiYSliyc7ID·iejodcn pług ż·clazny p.rzypad'a na 300 ,pługów drew:nia!l1yC'h). W 'okr<;ga,e:hleśnych siosuje si<; (i-leini p:'zemicnny cykl uprawy poprzedwją'cy trzebicż 'i wY'palanie z;l'mśli w celu [,ozyskania nowego pola; odlóg pozostawia się dD pOl1Jo'w:ncgoz<lra"tania. W tercna·ch górskich stosuj.e się uprawę na tarasach .s.ztucZ:nJi,e n'awadnian y.c.h. Sil~ pociągowq stanowi tr.akcja bawolów zaprzc;~l1!ięty,C'hw j'arzmo. Słabe nawoż.enic powoduje nic;ką wydajność plorn.ów. Sprz~t zbóż (3 wzy w Doku) odbywa sit.; z,a pomocą ;;ierpów, mlocka na toku za pomocą wydeptywania ziarna przez bydlo. Do obróbki k<1sZi llcczenia 'oleju służą s,tępy typu kielicho-walego. Różnorodność upraw jes.t l>to~unkowo duża, najważnic}szq 1"0.1<; odgrywa p1ar,t'.l'('ja ryżu, zupełnie drugoplanową rośliną je;;,t p;;zanieoa. Uzupcinieni·cm zas,oDów pożywienia są ,plody le~ne zbierane 'przez ko'bioCtyi dzieci. Auimka opis'uje spo,;·ob.\' przyrządzan,ia ']:oil'aw z pun·a leśnego. MyśliwS'iwo odgrywa niewielką role; w zdobywaniu pożywienia. Kultura 'ma,terial'llia Bi'haru narzędzia pracy, sprzc;tydom·owc, broli myśliw~ka używana wSlpókzcŚinie, a nawei domostwa, p~zY'Pomina.iq ludzc\cO w wielu wzglc.;da,ch dawną, nic i,stn:iejącą jclŻ, a za'chowaną jedynie w muzca·ch kulturc; Slowian rubi·eży ws,chodnicj. JesZJcz.c ba,rdziej przyb1'iża nam obmz kultury tych ludów o'pis życia społecznc'goi dUetW\V'2g0 biharyjczyków, a zwla,sncza s·Dos·unków rodo'vl!o-palriarchalnych i obrzqdów r·od.zinnych, WS'PÓh1'O'ty rodowo-wioskowej, instyiucj'i r,!dy siar'ców, kultli y;rzodków i·tp. Jako ludy To1:nJi'cze,biharyjczycy l'ozwine;li bog'li'j obrzr.;dowo·ść zv,riqz;aną z wegetacją, wzrO'siem i zbiorem roślin, szczególnie ryżu. Życic biharyjc'.yka jest niemalżc nieustannym święiowaniem, jest ono przepelnione ohr.zc;dowości;) s;:;-cinia.ną z 'TIli.czwykłą ccr'emoni'aJ.no,Ś<C.ią li ry1Ju'alc'm. Bar-dz'o ważn,) 1'01<;w życiu ludów Biiharu odgrywa bowiem reHgi,a i składanie ofiar bóstwo'11, niekiooy krwawyl?h, złożonych zwykle z ptadwa. Religia li założenia .etyczne Biharu. odm;Cł1J1e od hinduizmu, <Jpar'1Jesą ,o żywe jesZJez,ePQje;C'ia -1O'i'omizmu i animiz.mu. Naczelnym b6sotwcm jest pCDsonifikowa:ny bóg slolka, isLr~ieje caly świat demonuw i dUl?hów, które nawiedzają k'ażde miejsice i towarzysz,) ·człowiekowi we w~;zys,tbch czynnościach. Cywiliza'cja eurqpej'sk,a nie wta·r·gJnę1a tu jeszcze lak wyraziśeil', dzi<;ki czemu można obserwować k'ultury te w s'iosull1lkowo pierwotym sianie. Książka A. N. Sicdlowskiej wnosi Wli·eledo pOZlli1[11JLa kultur wschodu. ALicja Beclnarczltk �267 Recenzje AS'i<rov, Islam Nygm,lil1 Autor jest ZJnanym i narody, radzieckim I.zd. "Nauka", M-o'SNva 19'75, ss. re Iig'iO'Lnawstwa, s'pecjalis,tą 250. ~ZJczególnie zaś pro- blemów islamu. W 'swej !pra'cy pragnął ,przedstawić ziawisko wzajemnego odniesienia religia na'ród. Wy'chodząc implicite z przyjętej koncepcji marksistows-k-o-leni:l-Gwsk'icj rolę próbu}c islamu w sposób naukowy wyja~nlić w krajachmuzulmańs:kioh or'az, blikach radziecki'ch Azji Śrcdkow,cj. RozdZJi.al pierwszy za lytulow.any z<i~adniczy wi'em jeśli nacz'elne poję·cia jl;ci'a narodu ki i jego feudalizmu nicja swoistą w"!Jólne do tylko ferm;) ku ukuto cy islamu, było zajmuje islamu walce ,cechy więc ród, plemię li na- zamiesz- Autor podkreślił isys-tematycz- Jak więc ludzko,Ść. aut'ora terytorium kulturowe. dla wedlug sprawiedliwe s'I)()ł'oczeńs<twa epoDefi- cha1"akterystyczna jest język, są prawd7Jiwie ~chyłku 'li fOI~my, j.ak: ws'pólny i niekltóre IO·zwOju po- widać, grobalnego, tak 'naród s'mno jak ~lais,tGpa1'i'Cproblemem z tego rozumienia koO's·ekwencjami narodu przez h~s,tQorY'c.znymi, lisla'm - szczególnie p-ojmowal:i na,ród doktrynę, na jl;z.yk, dwóch znany,ch na po's'tawie zaważyły po,trafi przekonywająco oslahicrnie wiernych. Wcw,slie mial wyzna Zbl"ojnej, jedność i szaria tu. religiii W XIX wi·e- określała, że "wszyscy wyznawwięzj ckoTlo'mi'czn.e, stanowi;) je- koncepcji - panisLamizmu muzułmanów argumCJntować świadomoś·ci ipantur- rosyjskli,ch wobec w się rewo- służyły owe za sobą osłabieni·c lud:cie korzysriali z programowej już rewolucji 1905 roku nie zna i że rezerwuje której ·oeiom pe,ciągające i jacy wyrazić, WCÓVI! jakim 'llJar-odowej wspomnianej narcdowowyzwoler'lczych) islamu ja'ko która wyrai.nie mi'ejs1ce życia, r. Cl')::cjc (wyraźne w,zystkich t:ak'ie są: komuni'styocZJllą w St<jd narodziny J 905 - 1907 lyków się którepóź'l1iej ci" nu' l'odzącą 00- w pr·obIematykę kapitalis,tycznej. być być np. plemię. bardzo ważn,) bez wzgll;dd Auler się Naród się polilyczno-ek'onolmj'czny:m. naród". ruchów jedną wy,nikaj,]cymi Teorety.cy !'lcji w zdaje narodu ekano'mkzne się przejś-aioWi) kizmu, wspólnoty, lKll'Gdy s,o-cjalistyczne zlania o charaiderze Aszirowa wydaje repu- ch.arakteryz.uje nasitąpiły forma·cj:i i jeg.o kultUrze. cechami warunki wczystki.mq den przez fo,rm<j 'p-rzejściow<j Aszirow ze że na'l"oiclzinynar'odu o s]Cołcczeń's.twie że tylk.o i islam" i wprowadza ro.zwo.ju i EeczywiSltą w Oiboonych pr'3<cy. Autor pra'cy etapu'ch związek wszystkim, narodowe st1'onę w swej począt,kowych Pod'S'tawowymi dążą j(st używane fonm<\ historycz,l1'ej dobiwl'ie, "Stos;unkii metodolo.giczną przedstawiona ·nauki rod,owoś(·. k:mia, o i.sltoty. Uważ:a, i w narcdu radzieckiej nic chod7.i powyższy pr:zede .mieE islam jednakowe przecież bić kla·s Iprawa. walki Stąd s'it; jedni ko.n- .,biernoś- jeden z teore- klasowej stanowisko· - dla przeciwne muz u ł':nann e przeciwko dl'U- gim. Drugi rozdzi'ał ksiclżki i newa interpretacja Aulor rozw,aża tulaj i re·akc,il; AS7.i'l'OWa zaty.tułow.any na o'we 'o'bi'ekty"Vlne mC'ntow"i sam proces atei:cacji, publik, gdzlie rel.ig.ią panującą poglądy tra'C<)cego do nowej k;e stawiają --narodowej swe wpływy zmiany muzułmaniic ZSRR, teoretyków "At'Cizacja isl'amu. 'pr.zyta'czaji:l'C dame jes,l wla~nie !islam. dsla!mu, rZClczyv,lIi.sbości spolcczmej. przez jest: narodów ZSRR stosunków narodowych ,przez duchowień'stwo muzułmańskie". zagadJ1Jienie z,mian porewolucyjny.chw Związku Radzi.cckim liczbowe Na tym próbującego Na·~tępuje w kwestii rozbi'C'i.a r'ozbi'ci·a konso.Jida'cj'i Najpierw z nowo gruncie przystosować .próba chara1kterY9tyki jednej wielkiiej na'rodów jednak swoje 'dogmaty zarzutów, wspólnoty Śr:odkowej u.argu- powstałyrh re~s'Z!i,row rys'uje ja- r,eligijno·· Azji. Autor �268 Recenzje prze'Ciwsltawli'a :się tym .~aT2lUtomprzyt1acrojąc oibfi,oie deklaracje kla'syków marksizmu oraz ko-lejiThe~ezy zj:azdów KomulIlli'stycznej Partii Związku Rad~ieckiego, gdzie s7Jeroko dyskutoWlano 'plXlbl'€lmtzw. Wschodu ('ohod.zi ~'U o- :re:publ['ki radZliecktej AZJi Środko-wej). Okazuje się, dowodzi Aszirow, że 'przemiany porewolucyjne wzmogły jedyll11e 'k'ollsolidaicję .p<lls'z-cze,gólnych n"!'fodów ZSRR, rpozwo.Jily :niejednokrotnie na 'kh właiś'Ciwe salmookreślell1lie. Dowodem ma być chociażby analizowana w ksią:iJoe teiZla1cja.W ·tak 'Ustaw.ionej p!:aszczyźnliJeI'e'li,gia islamu (tt<IkźereUgi.a jako ·taka) ryls'uj.e ~ię nam ja'k,o siła wstec=, ,hra'mując.a ciąg f'Ozwojowy na linii ,człowiek - społecz·eńsrtwo. A'szJ1rowdoohodzi wlięc do WJlliosku, źe tylko zupełna sekularyz:3.lcjia 'ill'oże pomóc w pe!Tnym rozwoju narodowej kultury i jt;zyka; ograni<cwnJi:a na,bury religijnej są teź powodem vahamowań w dziedzinie 'inlernacjon,alizmu. Ni,cc-o miejsoa w ksiąŹioe Is~am i narody zajmuje iaikże pI'oblcm podwój.n~go samookr'eślen'i,a IllJarodów anuzułmańskLch w ·obrębie Związku Radzieckiego. Pi·erwb,ze określenie własnej pozycj:i dotyczy uczestni'otw.a w ŻY'ClU swojego nar-odu (a Wlięc pr7ykładQwo Uzbeików), diI'ugi'e wiJdzi integ1'la'cję li 'pocvucie wispólnoty w obrębie pań'SJtwa (a więc ZSiRR). J'€lS,tto wyraźny !przejaw, nie nazwalfl'ego jeszcze w k~iąźc.Po po imienliu, plunal'iz.mu kmltuI'owego. Ostatni r'oroz:i!ał ksiąźki ,poświęcony jest polemi'ce autora z poglądami i interpreta;.cjami problemów .i,sllalmuw ZwiąZJku Radzieckim przez aUlto:rów zac·hodniich - naukowców ~ polityków. W's:piemją1csię literaturą partyjną (szczególlfli,e aktualnymi dC'k1a:r.a1cjarrni L. Breźniewa) A·smrow ~tara ,się ulmzać :pmwdZ!iwy stosunek pańsItwa socja.lis'tycznego do .p~Qlblemów re~igijlJ1Y'ch,TY'SJujeta'kźe DOję partii komunistycznej w kształ:t-o:waniu nowej świadomości, opartej na wZlOraoh pr·awdziwie ,naukowego poglądu na świat. PozY'cja Is~am i narody jest w 'SlUm'ie'cennym .i oiek'awym studium zagadnień "religia :3.:llliTód", dla etnologów chyba jednak zbyt ubogim w podejś·C'ie o charakterze SJpoł,eczno-kuLturowym. Kw,estia islamu została bowiem podlflies,iona przedl' wszystkim w kontekś'cie 'ideologi,cZJllY'm,bez próby obi·ek.tywncj oceny niczaprzeczalnegQ wkładu re1igii w kulturę dalJ1YIC'h l!1JaI'od6w.Te jednoplaszczyZll1O'WOŚĆ pOZlos.tawia'pewiJen niedosyt, zmus.ZJając jed:nocZle'Ś<J1ie, li t·o jest ·c6nlflc, do za'starnowienia się nad w.ieloma kwes,biami. Uwaźnego 'czytellllika mQże w,ięc dopTowad7Jić do płodnej poznawczo refleksj,i z pozycji .obiektywnego obserwatora. Praca Aszirowa domal~a 'się dalszych badań, ikJtór.e pOIZlwoląobjąć SZCJrs~ykrąg !problemów, niźli zawar,ty w omawianej pozycji. Wojciech Burszta W'itold AnffiOil1,Po~scy bciacze kultury Jakutów. Monografie z Dziejów Nauki TochnJitki,t,om CXII, Oss'o'lineulm, Wrocław-War'srowa-Knaków-Gdań's'k 1977, S·S. 177. W roku 1976 Siemion Pie<irowicz Danirow, uJWażany z:a l!1Jajwybitn'i.ejs·Z1ego hryka wspókzesml€j Jakucjii, ud:zJi.el:ającwywi:adtu przed.s'tawi<CieIQwip-ols:k'iego pisma "Kultura" 1 ws'pomll1'i,ał,,iź na jednym z ,plenów Związku PiSlarzy Rosyjskiej SocjalistY'cznej RepUIbliki Federl3cyjnrej ipodczas dYis;kusji na ,tema,t Liteiratury rosyjskiej 1 Czasem ••Kultura" tłumaczę 1976, nr ,s. Mickiewicza 3. (wywiad Andrzeja Bonarskiego z S. P. Danilowem) • �269 Recenzje oddanlO takż·e ho-łd ,,[... J ·tym zsylnym PoLa'kom, 'k!tórzy ,tyJ.e dobreg'o dl·a nG:s zrobili. Oni z nami żyli,oni stawali się naszyJTI'i ,braćmi w na'szym dzioozidwde kultury. Przecież SiemszewSJki 'n.ap'~sał !I1aj.głębs'Z€dotąd dzieło e1Jl1Jografjczne Jakuta('h. Za caratu ukazał 'S'ię tram pi'erwszy, .a temz w -len.il1lgnadzkJ.char,ch'iwa'ch odn:.ilezi'O'noma'szynopis tumu ·dl'u<g~ego2. Tł'Ulmaczymy Sieroszews'kJiego. Pragnąłby(m, i myślę, że pragnęliby tego wszY'scy ·moi koledzy, by dzieła SieJ1OlSZcwsk'iegoukazywały się po ja·kucku. P,iek'a'f'ski całe ży'cie poświęcił nasz·emu językoWIi. Jego slov.·1I'likdotąd uchodZJi z'a najlepszy nie tylko SJpośród ,sł'owników grurpy ,tur1eckiej, ale w ogóle j-esot-'I'Kljl.epszym s'pośród :slow,ll'i!ków jlak'uok'i,eh. Związki naszej kultury z Pola.kami - to nie tylko 'oi dwaj ludzie. To d1liesiątki inny'ch, którzy o.pisywali naszą ZJiemię.zwyczaje, pid~1Ji, którzy ~pisyw.ali naszą gr.a:matykę, którzy ż,cnili s.ię z naszymJ kobietami i częSJtonie z;a·ws'Zezos-iawaH z mm'i". Is,to~nie t,ak byl,o, a w hi sto r iti kontaktów po·).s,kio-roO'syjskioch znal!1Y jelS,t problem pobytu Pol'a'ków za Uralem, z którym lą'czą s'ię ioh za'sługi dla pO'ZJnan'iakultury ludów Sybel'iti. Oczywiście l!1asza wiedza z tego zakJresu jest ,nadal bardzo ograni·cz'ona, bow,iem pub~ik'acji z tej dzi·edzi!l1Yjeslt niewile1c, a badania archiwalTil' mogące wyjaśl1'i{- różne alspekty tego zagadnienia są zna'cznie utrudn.ioO'ne. Dotyczy to przede wszystkim ar!chiwówsyberyjskIi1ch, ,częs,to jes1zcze obecnie :nie w pełni zinwentaryzowanych. Dobr7.e wic;c się stalo, że Zaklad Historii Nauki, Oświaty i Techniki PoJoskk'j Akademii Nauk w rama,c-h cyklu "MoU'logr-afiliz Dzjejów Nauki i Techniki" wydał pra'cę W'it'OoldaArmonra, zatytułow.aną Polscy badacze kullU ry Jakutów, będącą 'kontynua'cją probl,etrnatyki 'l'ozpakywancj 'podczas konferencji na temat Historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, zmgan:wwaHej w 1973 roku 'Przez ten Zakład wS'pólJl1'iez Wro!Cł-awsiki'mOddz:ial-em Po-lskiego TOW'lr7.y'Stwa Ludo:bnawczego i Zarządem W-ojewódZiki!mTowarzystwa Przyjr,żni Polsko Ra-dzieeki'cj wc W,l'ocławiu 3. Recenzowany -tom jeslt wiQc kOllJs'ekwent!liI realiz,rcj'l ustaleń tej konf.erencji, ktoo'a uznała m. in. za koni'cczne prowadzenie dalszych studiów nad histor'ią badań etnograJiicznych na Syberi'i pod kątem wkładu Folaków. Ponadto warto tutaj zaznaczyć, że wokół Zakładu Historii Nauki, Oświaty i Tl'chnikJi PAN w WaJ1s,zawie zgrupowali 's'ię ,autorzy przejawiający z,l~nteresow3'nie tu!a'czym okresem na'uki polskiej, w tym zaś Zakładzie z inspir;1cji prof. dra ,Józ,cfa Babicza zgromadzono interesują'cy materiał dokumentacyjny dotyczący działalności uCZJOnyohpolskich poza gmni'ca:mi kmju, obejmujący równ;eż bogaty zespół zwiąZlalny tematycznie z wkładem Pnl:aków w poznani'e i rozwój azjatyd:ieh obszarów dawnej Rosji 4. Recenzowmla książka sot-anowi rezułta,t długoletni'oh 's,tudiów autor,a nad wkł,adcm Polaków w poznanie kultury J.akulów 'i obejrmuje okres od ,polowy XVII w:i'eku do potCzątków XX. W,prawdzj,e 00' f'aktachs-ta!l1QWJią,cy'chprZJedmiot 'rozważań aut(Jra pisalii inni spe-cjaliki ni.cc-o wcześniej, bezs'przecZiIlą jednak za'sługą W. Ar:mo:1a jest fa;~.[ uporządkowania 'Stanu badań i priledsiiawiel1li'e ni'ektóry'ch po-s,iaei w pełnIejszym świe-tle. Oczywiś,cie, niie ze wSlzystkimi s:twierdzenilami aut("J)f!<1 można się zgodz.ic·i ta nawet W tych partio'ch teks-tu, w kióry'ch polemizuje on z auto,rami ° , A. Kuczyński, Rzekome odk-rycie nieznanego -rękopisu Wac!awa Sie-roszewskiego, "Etnografia Polska" 1974. L 18, z. 1. Autor prostuje informację, że rękopis tej pracy znajduje się nie w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, a w Archiwum Towarzystwa Geograficznego. , Materiały z konferencji ukazały się jako 103 tom Monografii z Dziejów Nauki i Techniki pL Historia kontaktów polsko--rosyjskich w dziedzinie etnog-rafii, pod red. J. Babicza i A. Kuczyńskiego, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976. • W Zakładzie Historii, Nauki, Oświaty i Techniki PAN przygotowywana jest m. in. bibliografia dotycząca polskich badań etnograficznych i przyrodniczych na terenie Syberii. �270 Recenzje wcześni'ejszych opracowań, n~nch prz'cl;ł.anek s~ic.go stara wzgl<.;dnie się po·chodzenioa !Jam, przesądzać ,Józefa gdZ!i,e na o j:akiejś dotycz'lcych W. Armo·na tej ,postaci wiemy, że istotnie zniekształ,cenia jego imienia wodów to. nim na Nie je.st jednak Mabszewicz-Matuszewski podkr.eślony znal nawet z.awsze n,ią np. Z nc,k należy, ka że ul'nać zawarte należy w j::r2cy 'o'dzmr<:1'cz,asiG dużą au'to'rem diów śdsłościq. przedmowy, że przyczym'kar&kich udziału Po'l;a:ków pracy (s. pem (s. wania 7 - 16), ziC'mi gaty zc~taw chociaż fakt 25), noszą'cym chu·rakter ,oraz p'I'zed:nlotu że j"ce na nie faktów na ze sZJczególny.m wymaga fakt jakie z,rodzily słallcami, a różnymi biograficzne Rozdz;ial się pi,erwszy nika nia jego trudno r'ozleglych la. stulem·a w bardz,o W. Vi początkach ski, XVII n;lm grupy A. miotu. Jakucji, j('szc~e o pare; dog,r.ona .tle dzialalllau- założeil. pobkimi Pod- wątków badaczami-zeco czyni ro·sy jskiego, i innych, z tym niektóre ;:: po!Jytu do wkładu na ['0- Mamy którzy nicpuzo'siały do kgu wypraw po z autopsj'i nieh zaliczył Połaków te: relacjach wyrwane w XVII Si 'rawy n.a ,tych wiGc tut.aj dzie- .początek udz.iał 7_n.ależl<i się I'o'syjskich czytel- przyswaja- .mos·ii:iewskie·go. s!iq wylącznie uczestnikami z szer- .Jakucji już _.- !\. DobrYl1- żadne relacje. Do aut'O,r znonego już .T. M<:ltuszewi'cz;J-Matuszć'wskiego, Si'eni'cki'ego, przy wiadOtmości, przcz Rosji już historiograf.ii p.ails,twa Jakucką powo1ują'cslię problemem w pro'cesie należy rosyjskiej o JaK'ucji wymieni.onych <osób. Przykładowo w P.olaka'ch, L. relacje Polaków .prz.esunqĆ jej chociaż inotere'S'ujące rola konicentrując tyoh piszących te interesujących rzeczywistego źródeł i byli Sosnowskli, T. Hr'eczynq .Ja'kucji, śl'odawiskami .j wie,Iu między różnorodpolitycznym, tych dlanieobeznanego siC; z z,iemią stuJ.ecia M. Uzupełniając na s·w·cj książce łą'czą Polaków łączenia rudymenty Armona pracy, polega- czytelnika w zamierzchłe dzieje podboju pomija tutaj omówienie .meehaniZimu tego faktyczna p.rzyłączan·u Kam:ień'skiego-Dłużyka, J. Kopcia, 'stąd jest zaznaCZC!l1y i informH'cje S. Nawalcki, drugiej w które kon,teklstu z celu badawcze' w bo- kO'mpletny, urdZli,ał w życiu Najdawniejs;::e zatytulowany Syberii wyraźni'e w wi<.;c lutaj wynikajqcej pobytu 'choćby Wstę- autor raczej metodzie jego społeczeństwa najnow<szych Sybcrii Annon i wyprawach, sz.ego jaka obszarów poOzJnawaniu pominąl i r'ezu1taty, osądzić, w świetle Ponadto stu- na temat interesującymi. ks.iążki ,etapy jest Marmy j('~t on selekcji Syberii laków w Jakucji (s. 17 - 29) wprowadza i koloniza'cji Sybe'riJi prz,ez RosjG. Autor podboj'u, że z in'&tytu,cjami W. przez szeregu w dzie::1z'i'n,ie rOI_na- dziele. poznawczym dalekiej przedslawi'cielami bardziej tym trz,eba, badacza, względnie na .l. Ba bicze •••, r·oz;poczylla badall wyeksponowaniem wydobycia baksiąż- syntez rÓWl11eZ zalożenia kontaktów załoźell1Jiametodol,ogkzme kreślen:a szkice sensie z uwzglc;dnieni,e.m przyjaźni, w pewnej zostały życiorys za ogólniejszych &tanu P.olaków w A w jed- rl'cen:wwana scala'lukl książki omówienia aut'o,r '&choma'tu: do ła- Rosji. Pr:ćyznać (s. 6). i 'przyznać tutaj wprawdzie zesla'łl.iu kul,tur" sformułowane według etapem w należy H'zuHat o tym, znajomoś(' po,;zczególnych wzgll;dLie l problematyke; udl'iału dok'Onal tej nowej badawcza k()wymi, tytule j'akuckoiej ny'ch ność oh::yc:J w w 'częśoi jest z biografii siC; a poz do- mówiący \:xJ\viem podkreślić "r ... stanowi li źródle-wych, Iiteratury widać, pobyt ta wymŹJ1j'e Ponadt'O dat i w tym GCllcral'izują'c, kS'iqżka w badaniach Zaz,naczoną k.or'ygawanie za słuszne w większoś,ci ł~ol- ~'łCZ4Cych nikle ciny, jakkolwiek nie powszcchna, występowała w owym czasic o-góJ.c ,to za śmiało £-orr,mutuje Gd!{J;r jel:;noozT1'aczne ,o,prinae i wnioski. daczy słusz- kwestia .mógl on być Polakiem, i nazwiska S4 jednym w la'cinę" nie . .Jest lVlatusz.ewicz,a-MatuszewSlkiego. vviadomości dane ,prze£. ..że podstawie spnlwi'e W. ty,m na bO'gatą związzme A'rmo'n.a ws:pOtillll1:ieć ;ualcżyo 1<it.e-raturG przed- z pocz,\tknmi 'po'S,taci gł,o·śnej w Polaków dorzuc'ić histol'ii m,6~na SyberiO ro- �Recenzje 271 dzi'T1ie Kozyril'wskich, która wedł·ug ·oonalezionych OSita;tn~o w GT!chiwach rosyj. skich źródl'! wywodziła się z porski. Pomiullięta też zo'stała w omawianej książce postać ni'l'zmil'rnil' ciekawa, z\Miązana poprzez 'slY'nnego Mazepę z naszą his,torią, c~później z ,I,akuci<l - A. Woj;narowski, .o ktÓrym znany dekabryst.a, Kom:lraolij Rylejew, napi~ałpoomat zatytułowany Wojnal'owski (1825), w którj1m z pozycj'i szlacllcckiej l"07Jpa trywana jeSit kwes,tia walki prllE)ciwkocaI'skiemu de3po'tyzmowi. B{)hakr poematu byl siootrzeńcem Jana Kołodyi1skliego "M'azcpy", dworza'l1Iina Jana Ka?jimierza, który lo ,;cZt;sto w życiu nmieniał poglądy i Ipa'nów". Będąc bezdzietnym uczyni ł Mazepa siostrzeńca swym n,a~tępcą i ·kształ,cił go w Nicmcz~'Ch. W roku 1705 wstąpił A. Wojna.rov.'ski na służbę Piotra I, zaś w dwa la~a później (! 707) 7.ONLajca la manom jednego z ,0dd7Jiałów Manepy i j€'sll wtaj.emrticz·ony w jego pl,~ny stworzeni,a udzi·el:nego kSlięstwa kosztem Qdda'l1Iia Z'adnioprz.a pod zwierzchllictwo RzeczypoSlpolitej. Od Stanbława Les·ZlCZyl1s'kieg.o,z którym przez dhl'g\i cza's p,'owadtJil MaZJepa tajne układy, otrzymał A. Wojnarowski tytuł woj-ewody koronnego, nalo.miast Kaml XII, król szwedzki, ,mianował go pułkownik,iem w'ojsk s1:wedzkich, a po śmicf'ci Mazepy hctutauem UkraJmy. Jedna'kże A. W,ojn1aroowski zrezygn.ov.'al z tytułu hetmana bez zh'Jmii, wyjechał z Tur,cji do Europy i osiadł w Nicmczech. Tutaj w roku 1716 aresztowano go w Hamburgu i wydano Rosji, skąd zesłany ZaSilał wraz z rod7Jinq do .Ja'kucka, gdzie z;ma~·ł. Omówienie Jlajdawnie}szych rc1a'cji z pobytu POloa:ków w Jakucjn końezy autor krótkq cha1'aklerystyką ocern'ają'cą te m1ateI1iały, zC'Sltawiają:c je ze wspólczcśnie Dm pows,talymi dZli·elami o Syberlii, tmkbujqcymi m. in. o kulturze ,J'akulów. Przyokazjli warto jednak ~~~,poml1li€ć,ŻJe w l'Owzi,a1oe<tym·, jak również i wc ~~;'cp'e, znie "sztakił autor ·p!',;owniE:nazwiska <L. Si·enj,ck·iego, powtarzając również ten błeld w z'apisie bibliograficZlnym dotY'czqeym joego Dokumentu oraz dwu mOll1oograLCZIly-eh '.lrtykulów poś\""ięoconych Sienii'cki'emu 5. Piiszą'co J. Kobyłeckim wspomro'al również W. Anmon, jak,obym podal ,,:uby,t entuzjals,tyczną charakte.rystykc" (s. 27, :przypis 33) Wiadomo,~ci o Syberii, powolują'c ;się .przy tym na mójaI'tykuł poświęcony wkładowi Polaków w badania nad ludami SybeJ1ii :i ich kulturą 6. Idąc Zd wwartymi w Wiadomościach o Syberii f.akta·mi, stwierdzam raz jeszcze, że hiążka ta jest pierWSZej polskąmcmografiq l'ego obszaru, ZJawi'erającel wiele intcresuj<.~cych wiadomoś·ci, ·chociaż jllslt W ni.ej również nieco śmiesznyc,h i bałamutnych opisów. Pny okazji 'pragnę oddalić zarzut wyrui·kają1cy z bformaeH umieszczonej na :;t.ronie 13 rezL'nzowanej ks.iążki, odnoszący się do mojego artykulu o .T. Kopciu 7, gdzie W. Armon ·podkrcśla, iż ,;autor (tj, A. K. - ,pod'kreślenie moje) zarzucając innym bezkryty'cznq kompi1aej(; sam W 'przoos,lawieniu życiorysu 'Uległ jednostronnej sugeslili rodziny" ('s. 13). Us·to,sLlJnk'owujqc się do powyŻislzego wy jnśn'am, Źl' znany mi jest życi·orys .1. Kopaia zalmiesz'czQlny W Polskim słowniku biografic:::nUm, pióra W. Armona 8, i nie widzę wiE:kszych różni·c zachodzących między pudanymi tam faktami a danymi zawartymi w moim artyku12. Co się zaś tyczy 3 A. KuczyilSki. Etnograficzny obraz Syberii Uj świeUe osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sieniekiego, ,,~:lnografia Połska" 1970, t. 14; tenże, Opisanije Sibiri; XVIII w. (MateriaŁy L. Sienickogo o sibirskich aborigcnach i ich kulturie), "Sovietskaja Etnografija", 1972, t. 1. , A. Kuczy,'lSki, WkŁad Polaków w badania nad ludami SybeTii i ich kulturą, "Lud" 1968. t. 51, cz. 2. Na marginesie warlo podkreślić, że cytując tE; pracę W. Armon zniekształcił jej tytuł. 1 A. Kuczy"'ski. Wklad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Elnol':rafia Polska" 1969, t. 13. W. Armon zniekształcił tytuł i tego artykułu. , Zob. co I'i,ze W. Armon o Kopciu w: Polskt sŁownik biograficzny, t. 13, Kraków 1967, s. 630 - 631. �272 Recenzje wartoś-ci przekazanych przez J. Kopcia relacjietnogra.fi-cznych, to ocena ich w zestawieniu z innymi źródłami z tego zakresu- jest bardzo korzystna, Q czym pisano już w naszej literaturze.. Pokrewny omówionemu powyżej 'rozdziałowi jes;t I'Ozx:lZJi'ał dI'ugi 7Jaty,tułowany Polskie relacje o Jakutach z drugiej poŁowy XIX w. {s. 30 - 53). Prezentację poszczególnych auto-rów rełacji 'J:0przedza WlSltępne omówienie, w którym z dużym zn.awstwem mgadnlierui,a kreś-1Iilalutor wlarunki życia Zlesłań,ców w J'akucji i i-oh y-Olt:· w jej spoleczno-goGpod<l'flczYlffi rozwoju. Powołując Slię ,tutaj 'na ZJnanego historyka zesłań do Jaku-cjli, M. A. Krotowa, wydobyłW. Armon z zapomnienia szereg pC;ISlialci, kolóre mad Leną zajmowały Isię I1olnlidwem, działalnością pedagogiczną, rzemiO'słem. 'Na ma,rginesie ty'oh z kOnJi,ccZJnościba,rdzo ,skrótowych wi.adomoś'ci warto ,zaz.na.czyć, ż'e ten 'cYW1iJiZ!owanywkład połskiego żywiotu w humaniwcit; Syberii 'czeka na opiól'o histO'ryka. T'emat jElGtniezwykle interesujący, mateI1ialy rozproswne - mri!mo t'o z okruchów źródeł SI1;worzyć można Ii:ntere~ującą monografię problemu, o którym zaledwie w zarysk opoinfor.mOiWano czyteLnik'a na kartach .y,ecC'nzowanej książ.ki. Po ZJalrysowamJiu\\t'Slpomnnatnej·pr.oblema,tyki przedstawia W. Arrr,en d-ZJiesiięciuPokrków, którzy na marginesie zesłańczego życia, bądż badań geograf'icZJnY'ch czy dZJiala,lności lekarskLcj, zgromadzili intercsujclcy mate'I'i'ał dotyczący kultury Jlakutów :i -sl,anowiący wartościowe dopelnienie badail pr-owadzoaych w 'Szerszym wymiarz.e. Przez strony otego I'O'ZJdziałuprilewlija silę wi<;c nazwisko A. J. Koh:rra, M. Gruszjeckiego, L. Niemoj'Ow-skiego, J. Kolona, T. Augus-tynowicza, A. Czjek;anowskiego, .T. Czel'sk;iego, Z. Węgłowskiego. Cz<;ść z lych post2lci znana jes,t w spec ja.JilSJty,czne j literaturze tra'kt'Ujq'cej o wkladzie Pol;:lków w p.ozmmlie Syber:ili, są jednak tutaj i ,talcy, którzy dopiero dzięki W. Armonowi utwierdzilil -swoją pozycję w dziej.aeh badań etnograficzJ1)-'ch z.a Uralem. Do biografii Wlielu z ty.oh 'Postaci dorzucił auto~ TecenzowaTIJCj książki nowe fakty, w świetle ·k11:óry,oh'pel'niej rysują 'Si~ 'i'ch za!słu·~i w dz·iedzinlie etnogmfii. Uzupełniając nieco -i tak interesująoe WliardO'moś'cizestawiOlne przez W. Armona w krótki-ch prezenta'cj.ach poszczególnych postaci dodać należy, że A. K'ohn pisał nic tylko o .Takuta.ch, Buriatach, Ewenkach i ludach JJJadamurskich, bowiem znane -są również ilme j.eg'o matcriały, -o których wspomniał ostatnio J. Reychman 9. Odnośnie z.aś do kSliążki L. Niemojowskiego, zatytułowanej Obrazki Syberii, podać należy, że przjctłumaczol1iaona została na język angielski i ukazała slie;w dwu tomach w Londynie (1883) jako Siberian Pictures. NieZJmieTI!1JieilITter'csujące rozważania zawarte są w trzecim rozdzi.ale pracy, z2.tytulow.anym Uwarunkowania dziaŁalności naukowej zesŁait<:ów z Łat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX w . .(s. 54 - 69). Rozpoczynają je informacje dotyczące ud.ZJi.alu Bolaków w óf:uchu r·ewolucyjny.m w Pol'S'ce j Rosji, przy czym uberunk.owane -sq <llIle na zj<lwi's'k,ok:onnak,tów polsko-I'O-s-yjs.kich w tej dziedZJiriiie. Zasygnalizowana w wielkim 'skrócie ta oobs,zjennaproblematyk,a jest tłem dD -prze-cbtaWl'OlIlyohw rozdzial'e zloż-cmy,chSp'r3W działalności naukowej na zcsłaniu, kontaktów zesłańców z ill1Stytucjami naukowymi ,i ludem .J.akucjii. Z koruieczl1'ości ograni-czył się tJutajautor do wybrania rZJeczy najważni'ej,silych, przy okazji warto jednak zasygnaJi,zować ten problem, bOWliem - j1ak wskaZJują źródła - właśnil' dzięki postc;po'Wy1m kręgom społeczeń<s'twa rQlsyjskiego możliwe bylo wówczas na Syberii • J. Reychman, Albihna Kohna rękopiśmienny slowniczek wyrazów cZ1iwaskich Z tat .:ześćdziesiqtych XIX wieku, "Rocznik Orientalistyczny" 1973. t. 35. z. 2; tenże. A. Kohna rękopiśmienn1J slowniczek polsko-udmurcko-marijski z potoWy XIX w., "Acta Philologica", 1973, t. 5. �Recenzje 273 niesienie pOImocy zesŁańoom, .przy czym pomoc ta obj,awiła -się nile tylko w fQrmie możliwoś,c,i współpracy Il'laukowej z T'owMzystwem Geogrofi.czn)'1m ;i placówkami muzealnymi, lecz obejtmowała ona również działania ,administracyjno-prawne, w konsekwencj.i który.ch część zesŁańców otrzymywała zezwolenia na powrót do kraju lub zajmowała się ,handl'em, rzemiosłem, d:z;iałałnoś'oią LekaiIską!i pedagogiczną. OdlIwśnie do dzialalJno~C'i naukowej tej k'ategorii bal<ioaczy,co W. SierosZJewski, E. F!iekaI's'ki, czy M. W'itasz.ewski, której początki wiążą s'ię z okreS/em j,ch po'bytu w Ja,kucji, należy podkaeślić, że działalność ta przypada na Lata kSZltałtowan!ia się w zachodniej Europie ,t.eoretycznych '{:ods,taw etnograf.ii pTZepojonych duchem ewolucj'oniZJmu. Pol'ska i rosyjska recepcj'a kla,s.yków tegoewolucjoniZJmlU prZJedstaw~ona ZJostała w rec,enzowanej pracy niezwykle interesująco. Dla większośd z wymieni,onych prze'z W. ATlmona bada,czy kultury jak'UJcki,ejpr,ace z ,tego zakresu tłuma'czmce na język ,polski i rosyjski względn'ie czytane w ory,giJIllalerumożmWliłystwonenie interesują,cych metodologiocZlnie zalożeń ich działalności naukowej. Spr,awy te ZIIlalazły swoje odbicie w kSliąŻCJeW. Airmon-a, zwlas'ZIcZiaw l'oZidZliałaohstanowiący.ch monograficzne opr,a,cowanJie życia li. pl1acy A. SZ)'lmańJskiego, W. Sieroszewskiego, E. Pi'ekarskiego, M. Witaszewski'ego li. S. Ja'Sltrzębskli.ego (rozdzioał IV- VIII, s. 70 - 140). Bada'cze ci, wywodzący się 'z kręglU rewolucyjnych ['uohów społecznych Pobki i Ro'sji, po zetknięc'iu się z eWJOrucjonistycZillą;i Imarksistowską literaturą j,ako jedl1li z pierwszych w Rosj'i dali temu wyraz w swych dzieła'ch zwartych i ,artykułach cha'mkteryzujących się now)'lmi zaIoż,eniami metodologic Zlnymi. Myślę jednak, że wpO'równal11Ji'uz bartdlZorozbudowanymi w .tej part'lii kstiążki S'ZiCZ€gałami edycyjnymi, dotyczącymi pos'z<:zególnyoh artykułów j dzi,eł autorstwa ty,ch najbardziej zasłużonych bada'czy, Zla mało posZiedł W. Al'mon w k'ierunku krytycznego omówienia ich dorobku. Wprawdzie czyni '00 nieraz uwagi z tego zakresu, nkZJawsze jednak są one pełne li 'oddają ogrom zasIug badawczy,ch tych postad. Na marg~nesie wspomnia:ny<:h powyżej szczegółów edycyjnych uważam, iż pominął autor niezmiernie istotną wi,adomość dotyczącą drugiego wydania książki o Jakutach autorstwa. W. Siero.szewskiego. Otóż, jak podaje St. Poniatowski, w roku 1914 udając się na ekspedycję etnograficZiI1ą do kraju Goldów i Oroczonów na Dalekim Wschodzie spotkał się on w Petersburgu z E. Piekarskim, z którym rozmawiał ,o zamiarze nowego wydania monografii W. Sieroszewskiego. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze st. Poniatowski - drugiego wydania książki pod redakcją i z dodatkami P'iekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewskii" 10. Jest to ważne dOtJełnienie ujawni,onych przez W. Al'mona szcZJegółów związany,ch z oceną tego dzieła roz'patrywaną drobiazgowo w książce (s. 95 - 97). Ostatni wzdział książki za,tytułowany Inne relacje z przełomu XIX i XX w. (" 141 - 161) traktuj.e 'O ty'ch Polaka-ch, którzy 'prrebywając w Jakucji Il'li'eprowadzili programowych badań, lecz za'intereSlowal1likulturą J'akutów ,poświęcili jej nieco miejs'ca na kartach swych wspomnień. Jakk,olwiek jest to materi'ał bardzo zpóżnicowany ilośoiowo i jakościooWJO,uzupełnia on jednak wi.adomoś'ci podane przez S. Jast.rzębskiego, E. Pliekaml<'iego, W. Siel'oS'zewskiego czy M. WlitacsZiewsil<'iego. Ponadto powiększa on w historii naszej etr1ogr,afii krąg tych Polaków, którzy pracując na zesłaniu przyczynlili się ZiIlJacZiI1tie dQ wzboga'cenia ogólJn'ej Wliedzy o ludach Syberii. Polscy badacze kultury Jakutów W. ArmOJrla są jak dotąd - najobszerniejszą monografią problemu. Oprócz pełnej rejestracji osób ;piszących o kuLturze 10 S. Poniatowski, Dziennik wyprawy. Do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r. zaopatrzyła i do druku przygotowała B. Heidenreich, "Lud" 1966, t. 50, s. 78 - 79. 18 "Lud" - tom 63 Wstępem �274. Recenzje tego lI1ar,oou, =lazło się w meJ obok prezentacji dorobku wybitnych badaczy -- uwypuklenie :pods;tawowyc:h cech ich procy naukowej, stawi.anycl1 celów li przyjmowanych założeń. Dorohek :ten powstaj,e we wdzięcznej pamic;ci Jakutów. Przy każdej n.adarz'ają'cej slię ,po temu okazj>i ws'pomin1ają iO'l1iiBolraków, k~ó;rzy tu, n.a kresa'ch carskie'go imperium, z,esłaniza 'UcZies,tnic,twow patriotyczny,ch s,towarzyswniach i l'ewolu.cyjnej dZliała1il1o\Ści, 'Z!!1.aleź.1,i j,esZlCJze dość siły, ,aby w tym "więzieniu bez krat" jak 'PodówcZiaJSll1Jazywano Ja,kucję - wyko'l'Zystać swą wiedzę i zachować godność ludzką. Do tej ze ws'zech miad' IinteI'esująe'ej publikacji, zawierającej szereg odkuywczych wiadomości, mlOŻinawysunąć ki'lkazastrzeżeń, k,tór·e jednak mie umniejszają jej wartości Część z niloh przedstawiono powyżej, Itutaj natQmms,t ·idZlieo ic'h sum,a.rycz:ną wymowę. Otóż lnie zawsze można zgodzić się z tzw. bibliogra£iczną dokumentacją tekstu, a poczyniO!!le powyżej uw,agi potwierdzają 'ten rażący brak w pracy naukowej li budzą 'Uzasadnione ooowy o ś·oisłoŚć ·całoś'ci. Przy okazji wspomnieć należy iillp.o tym, ż·e w eckolwiek k<mtrowefls,yjn,j,ebrZJmiącej w s·ens.ie mery~orryczmym oplinii wymżonej w przYP'ilsie la !na str,onie 122, dotyczącej Ii'niormacji o prr,acy M. Wli1taszews:kiiegopoświęconej szamanizmowi, znajdują się aż dwa błędy w paru wti·eJls'zachteks·tu, znobione przy {)Ikazjli,cytowania prac, na które W, A mon powołuje s·ię w ,swej -Kry.tycznej note.e. kut'Olr ni.e zaWIS.zekon'Slekwentnie prezentuje nam dokumenta,cję wi.ado1moooi, sltąd też nie wiemy skąd zacZierpnięta z'OISltałakOIil'kretna infor'macj1a; doty'czy to 'P1I:zyk~ad()lwo uwagi o dr W. Krajew~skim, który przeglądał rękopis J. Kot,on'a (iS. 38). Plonadto w tekś1(jie kSijążki stosuje autor .bez wyj.aś:n1enlia nowe i slt,a['e nazwy etIliic:z.ne.Ta f.onna zapisu dezOIientuje czytelnika, IZwł,as:zem iJe 'Stosując nawet stare nazewni·ctwo popełni.a \V. Ammon rlażące błędy. Pr:zykł'adowo' Ewenów, zwanych dawniej Lamutami, określa w innyc;h partiaoh ksliąiJki Łamutam:L Gdzie indziej zaś mamy wiadomoś,oi o Zyrialnach, Wo,gułac1h, Ostiaka'ch, 'I'UlI1:guzachczy Giliak1ach, co 'przy 'bl'aku zes'tawienia ,slta'rychi wspókześnie używ1anyah nazw etni:czmyoh IlIie pozwala czytelnikowi na 'Slzybki.ez<J.rli'ent'Ow<'ll1'ie się, że .ta·ey np. Gilia'cy, Ito l'ud znany dzis'iaj I::od :nazwą Niwchów, a Tunguzi to Ewenkowi,e. I'trlObl€mów zawartych w 'omaWianej książ,ce, a wyma·g'ających nie tylko recenlZyjnych uwag, lecz badall empirycznych p3głębionych zwłaszcza w oparciu 00 źródła rosyjskie, joest wiele. Szkoda, że autor nie zaopatrzył książki w mapę obrazują,cą 'szlaki podróży poszczególnych badaozyoraz charakteryzującą układ etniczmy tego rozległego obs:-.al'u. W s'lianJie, jak wsp0ffi!!11ałem, ZiaJsltrz:eż,enlia te 'r,i-e 'u'mniej$lzają wart{)ści;rozr:rawy W. Arm·cna, będą'cej monO'g.I~afiąwybranego pro.blemu z his~,orii wkladu Polaków w poznanie kultur ludów poroeuTO'pej-skic'h. Antoni Kuczyński Uwagi na temat recenzji A. Kuczyńskiego Niestety AK nie ,swlsuje sformułowanych przez Stanislawa Ossowskicgo I::0&tul'<łtów, jak'należy prowadzić .polemlikę, które to postuLaty oolnoszą się tla'kże do pisania rec·enzji:' "l) Przystęp'ując do dy:sk!u;sji'czytać uważnie .tekst, Móry ma się zamli'<łTkrytykować. 2) Dysk'li~ują,c z czł·owiekJiem [1li·e'Sprowadzać do PQlmo,cyduchów i me 'Pozwalać Slobie na licencje .poetyckie w stosunku do krytykowanych u.~tępów. 3) Brać odpowiedz.ialność za zalrzuty, które się stawia, cyt.ując odpo- �Recenzje 275· wiednie momenty w krytykowanym tekśoie albo p!fzyn1ajmniej wskazując d~kładnie milejs.ce, którego uwagi polemiczlfie dotyczą. Tylko w ten sposób umożliwia s;ć; kontrolę czytelnikowi". (Cy't. wg Ossows~i, Dzieła, t. 6, Warszawa 1970, s. 226- 227). Nie zamierzam polemiwwać z A. Kuczyńskim, niemniej chciałbym wyjaśnić Redakcji "Ludu" niektóre sprawy: 1) Dotyczy pominięcia omówienia mechanizmu podboju Sybenii, jego etapów i rezu]t,atów. Moj.a monografia miała konkretne założenia .sfoI1mułowane we w"tępie i do moich zadań nie należ:ało rozpatrywanie 'tego obszernego zagadnieLia. Podałem wybTaną literaturę historyczną dotyczącą Jakucji. Stąd też musi upaść sformułowanie AK,że ,Imamy więc tutaj wyrwane z szerszego kontekstu informa,cje o tych Polakach, którzy znaleźli się w Jakucji [ ... J", bo przecież oni tkwią właśnie w kontekście jakuckim. 2) W sprawie uzupełnień: rodzina Kozyriewskich i Wojnarowski. Szkoda, żeAK nie zauważył, co naJpisałem na s. 17 i w .przYlpisie 6 'tamże. Otóż w przypis.iepowołałem się na pr1acę Safronowa, a prZiecież z tej publikacji można ,czerpać garśdami polskie nazwiska, m. lin. Kozyriewskkh. W swej pracy e,elowo ograniczyłem się do podania kilku najbardziej reprezentatywnych nazwisk. A eo do Wojna1ro'wlslkii·e.go, to oiba'w,iam s'ię, że naw·et świ,adec'two, sZJla,chetm:egodelkabrysty Rylejewa nie pomoże mu trafić do historh polskich badań etnograficznych. 3) Dotyczy jakoby znieksztakenia nazwiska: Sienicki czy Siennicki? Do czisiaj pisze się je obocznie - por. Polska Encyklopedia Szlachecka, W,arszawa 1938, t. 11, s. 48: Sienick,i V. Si'EJmnickih[erbuJ Bończa, 'taJmże Sieniccy innych herbów, a na s. 50 - 51 - Siennliecy. Natomiast .rację Ima AK o tyle, że powinienem na S. 13 i 22, tzn. kiedy 'cytuję Kuczyńskiego, uszanować formę przez niego podaną. 4) Dotyczy Kobyłeckiego i Kopcia: jak z tego wynika, każdy z nas ipozostał przy swoim zdaniu. 5) Dotyczy Kohna. Czy naprawdę historyk badań etnograflicznych w Jakucji miał obowiązek pisania o tym, że Kohn pozostawił 'także rękopiśmienny słownicLek wyrazów czuwaskich, tj. ludu mieszkającego w Europie? 6) W sprawie cytatu z Poniatowskiego. Czyżby AK nie zauważył, że ,cytuję relację Poniatowskiego o slpotkaniu z P,iekarskim na s. 105 przyp. 7 w rozdziale dCJtyczącym Piekarskiego? Celowo nie skorzystałem z tej informacji pisząc o Sieroszewskim, albowiem zmuszony byłem podkr,eślić dwulicowość Piekarskiego, który mówił Poniatowskiemu coś innego, a przygotowywał napaść na Sieroszewskiego, o czym pi.salem na s. 95 - 96. 7) Dotyczy zarzutu Krajewski Koton. Chyba dla każdego rozgarniętego e~ytelnika nie ulega wątpl,iwośd, że zarówno na s. 37, jak i S. 38 cytuję j·edną i tę samą pozycję - broszurk(; Jakuba Kotona, Ucieczka z Syberyi, Kraków 1891, w której Krajewski pisał o Katonie. 8) Dotyczy uźywania starych i nowych etnonimów. Nie robiłem z tego specjalnegoproblemu, albowi.em Jakuci za'chowali swoją dawną nazwę, a dla innych (nic bylo ich zresztą w~ele) podawałem nazwy stare, tak jak występowały w dawniejszej literaturz'e. Przecież -nikt nie miał a to pretensji do AK, który postępował tak samo w 'swoim a.rtykule w "Ludzie", t. 51 (boję slię cY'tować tytuł, bo mógłbym zmów coś zJliek,szta!cić). Zarzut, że piszę Łamuci zamias,t La'muCii jest bezpodstawny, albowiem AK dobrze wie, iż w naszej literaturze syberyjskiej używano określeń Łamuci a nawet Łamutkowie. Dzisiejsz,a fo.rma pol,ska jest jedynie kwestią umowną, albowiem rosyjiska: Łamuty mówi sama za sielbie. A może należałoby mówić Ladoga zamiast Ładoga? �276 Recenzje 9) Dotyczy mapy. Postulat słuszny, albowiem w książce za radą jej Redak· tora prof. J. Babkza opuśdlem zdanie, które było w maszynoPQsie: "Próby wy· konania mapy, na którrej ZJostałyby narniesiione zbadalile prZJez polskich zesłańców ohszary Jrakucji, spełzły na JlIkzym, gdyż nie dysponowałem od,powied:nrią iloś,cią map, które zawtie!rałyby zarówno starr'e, j1aiki !l1roweJlIa1zwymiej'soowlQ.śaioraz oznacze!l1ia podzirału adminirsrtracyjrnego (W. A'rmon, Dzieje polskich badań nad Jakutami, Toruń 1972, ms.ZJp.,iS. 17). W swej rererenzji AK kilkarkrrot,nie ZJarZUrCia mi rażące błędy w zapisa'ch biMiograficZJnycih, ll1Jaogół jednlak są to stwierdzenia ogólnikowe. AK GrIlIinie podaje na cz}"m one polegają, anli ich - c:hociażby z obowiązku rec'cnzenrckiego - nie koryguje. Po sprawdzenlilu okazało slię, Żre są to albo TI!i·edopra:trzeniakorektolrski,e (ostatecznie j,akoauior ,otrzylmałem tylko pi,erwszą korektę, ra po wydrukowaniu książki nie ,milałrom możliwoś'oi dodani,aorraty), jak np. wytknięte ZJnieksztakenie tytulu artykułu AK, allbo efekty konsekwentit1lie stlQlsow,a<nejprzez Ossolineum transkr}"pcjli aUaibetu Tosyjiskliego, k!tórla w odróżnlieniu od tra:nshteracji dopuszcza dużą dowolność i może powodować pewne zlniekszta1cenia za'PilSu. Ale są też przypadki, w Mórych AK wyimaginowiał :sobie błędy, jak np. w notce o Wiitaszewskim (s. 11), w której post,awiłem A. Kuczyńskriemu konkretne pytanire, mianowicie 'skąd wZJiął tWierdrzenQa, który'ch przedreż niema w ,cytowanej prz.ez nas obydwóch pmcy Wiitaszewskiego (s. 122 mojej ksIiążki). Zamiast odpowiedzi AK zarzuciił mi zrobienie "raż dwóch błędów w paru wIiersza·ch tekstu". Szkoda, że AK nie napilsał nla czym one po]egajia, Swoją obsesję na punkcie :porpełn:iarnych przeze mn'ie błędów biblilrogmficzny,ch AK tak pods'umował: "Otóż nie zawsze Imożna się zgodzić ,z tzw. bibliograficzną dokumentacją teks,tu, la poczyniione powyżej uwagi potwierdzają ten rażący bI1ak w rpI1alcyniarukowej 'i budzą uzalsiadnione uwagi o śdsłość oałoś,oi" (s. 11). Nie bardz'O jednak to zda:n'ire zgad.Zia :się z poprzedzającym zdialniem, k,tóre brzmi: "W stosunku do tej ze wszeich ,miar interesująoej pracy, ZJawi,eDająoej szereg odkrywczych wiadomości, można wysunąć jednak kilka zlarStrzeżeń, które jednak nie umnicjszmją jrej wartości". Witold Armon Odpowiedź dr. Witoldowi Armonowi Z za~nteresowanirElm Iprzeczytałem uwagi dotycząoe mojej re'cenzji z k,siążkli pt. badacze kultury Jakutów. Pomijam 1Jultaj "tonację" tej odpowiedzi, w której przywołuje Autor naukowyautarrytet S. Ossowskiego, przyporminają'c mi, jak należy plilslaćrecenzję. Czytając te uwagi doznałem pewnego zdzliwieni:a, bowiem podane przeze mnire nlirediociągnięc!ia tej pracy potraktował Autor jako przysłowiowe "s'zrukalnie dZJiury w rcałym". Skądinąd trzeba tu zaZJnraczyć,ż,e każdy autor recenzjri ,oprócz podkrreślenlia waI1to'ściowyoh składników danej pracy powinien t"kże oddawać siię najgorliwiej prostowaniu mylnyoh opinii, uzupdnianliu pewnych fuMów o nowe szczegóły, korygowalniu zapilsów bibliograflicznych itp. Tak też potrakitowalrElm swoją rolę j'ako autor przedmiotowej r1ecenzjli. Problomatyka reeenz;owanej krsiąŻiklijest mi na tyle bLiska, ż,e z ,radośrcią przyjąłem jej ukazlanie s'ię, bowi'em wype1niŁa ,ona znaczną lukę w dziejra'ch wkładu badaczy polskiich w proznranliekultur ludowy,ch i pierwotrnj'1eh świaita. Przyzmaję, że pi,sząc tę recenzję 'sltaI1ałremslię - j.ako że tematj'1ka nie jrest mi ohca - oprócz podkreślenia dużej warrtośloi trej ik1s,iążklizwrócić uwagę na pewne jej niedooiągnięrciira, UlZ'Ulpełrnić Polscy �Recenzje 277 niek,tóre slz.czegóły IQ nowe fakty czyniące ca!(lść bardziej boga'tą. Zdaję sobie sprawę, że unaknięcie W1sklazanych przeze mnie nieMóry'ch braków tej k'Sliążk:ibyło niezmiC'flnie tlrudne, a nliera:z nawet i niemożlliwe wobec fak:tu ŻJmudny,ch poszukiwań archiwalnych i scalami,a sz,eregu 's\tudiów przy'czynkaTskieh. Przyznaję tutaj, że ok,reślone prZ)ez W. Al1mona i'ntencje polemj,czne starałem się zrozumieć ze względu nla emocjonalny s'tosunek autora do 'tego, 'ClOll1Ialplisał. Z drugiej natomiast strony dziwi mnie bardzo arbitralność niektórych Sitwi'erdzeń. Sam bowiem nieraz pod W1pływem recenzyjnych uwag korygowałem niektóre s,twierdzenia z wcześniejszych op'Daioowań ,i :zawsze czynił'elm to z uczucielm wdZJięcznośoi dla rc'cenzenta. Tak więc analizując mz jesilcze treść przedmiotowej recenzji potwlierdzam zawa!rte w niej "za 'i przeciw", natomiast biorąc pełną odpowiedzialność "za zarZJuty, które siC;stawi,a", wyjaśnialm, co nas,tępuje: Ad. 1 i 2. OczyWliśoie można Siię 'Sprzeczać ICzy lautor pl1a'cy tflak'tująoej a Jakacjii miał obowiązek przedstawienia mechanizmu podboju Syberili przez Rosję i ukazanie na tle 'tego dzieł,a Toli Polaków, 'Móra - jlak się okazuje w świetle najnowszych żródeł rosyjskich - była wcale niebagatelna. Myślę, że ,choćby pobieżLe zamarkowanie 'tego 'problemu uczyniłoby priledmiotową pra'cę balrdziej interesującą, zwła'szlcza że wspókzesna histodografi!a radzi'ecka odnotowuje tę pTObJematykę. OdnoŚ/nie ZJaś Wojna'rowskiego nie ,chodziło mi IQwprow,adzenie go do ,.historii poliSkioh badań etnografi;cznych", j.ak sugeruj'e mi W. Armon, na,tomiast chciałem zwrócić uwa,gę na flaklt ciekawy,oh stosunków p01sko-J.1osyj:skJi,oh w owym czasie, w ,reZJult"aóe których s,~ostrzclIliiecmocno tkwiąoego w !naszej hist'Or,i'i "Mazc'py" znalazł slię w Jakucji, Myślę, że sz!cilegół to ciekawy i godny odnotowania, zwłaszcZJa że wCileśniej o 'tym u na'S nie pisano. Fodobnie mla 'się 'sprawa z rodziną Kozyni,ewsk,ich, przede wszystkim zaś z J'a'll1lemKozyriewlSkim, który ut'rwahł ,ię w dzie}ach rosyjISkieg,o podboju Syberii. Ad. 3. C'O do zniekszltałcenii.a n;azwiska: Sienkkri czy Siennickli. Znane mi są błędy z ohoczną pisownią tego nalz:wiska występującle w cytowanej przez W. ATmona l,it,emturze. Sięgając jednak do źródła wyjaśniam, że autor wspom11lień podpisywał się "Ludwik z Boń,cz'e Sien!icki". Tak też pisali to nazwisko a,utorzy zajmujący się współcześnie wkładem S'ienj'ckiego do w1edzy o kuHurze Jaku,tów. GWQlliś":'i,słoś'cii z obowiązku ,rieoenzen'ckiego wyjlaśnJić nal'2'ży 'pr:zy okalzji jeszcze jeden błąd w zaJpisie bibliograficznym. Otóż w ;przyp.. '20 na s. 22 podał autor jedną z prac Sienick,i'm w następującym !brzmieniu: K. Bartolszewicz, Kazźmierz KrzysztOf Siennickź [w:] Księga Świata 1857, ks. 2, s. 128 - 130. Powinno natomiast być: J. Bartoszewicz, Kaźmirz Krzysztof Sienicki Iw:] Ks,ięga Świata, 1857, ks. 2, s. 125 - 1301 Ad. 4 i 5. To co w recenzji napisał'em o Kopciu li Kobyłeckim wyn'ika z faktu szczegóło'wego przeanallizowania i'ch bi'Ografii i wkładu do wiedzy o kulturze ludów Syberiii. Dałom temu wyrlaz w 'Swoich opr'acowania'ch 'na Iten tema,t i ni,e rZJe'czw tym, aby "klażdy z nas pozostał przy 'swoliimzdaniu", lecz ohodzi o pokazlanlie właściwegoobrazu ich zalsłulg pOZlOlawczychw dzli,edzin'ie !etnografii Syberii. Odll1lośni,ez'aś dodatkowych zai:ntere'S'Q;wań A. Konna językiem cZluwalsik'i,mi udmUirsko~marlii'skiim myślę, że waxto było ,odnotować w relcenzjli i ten sZJczegół wzboga'cający sylwetkę t2g0 zesłańca i jego zasłUg1ibadawcze. Ad. 6 i 7. Uważam, że fakt osobistych animozji między Sieroszewskim a Piekarskim, o czym wspomina AnmlQln,'nli,epow111lienprzy'Słaniać ,tak i.s,totnego sz;c;1jegółu w his,tO'J.1ili na'sz;ej et'll1'ografi,i,jakim były zamiary S. PoniatowskiJego w spmwie ponownego wydanli.a Dwunastu Lat w kraju Jakutów, zwłaszcZJa :ile ilS'totni'e p1sownlia wy- ° �278 Recenzje r3zów j;akucki'ch przyta,c;zany,ch pTZez Siier·oszewsk.ieg{)była pełna błędów. Ze wsy;omnianego zaś powyŻlej przez Armona przypisu nr 7 na stronie 105 Jego książki wcale r.ić· wynika, ż·e P'OIili'atowsklirozmaWli,ał w tej sprawie z Piekarskim. Przypis ten odnQsi się natomiast du faktu, że "Piiekarski mówił 'czystą polsZJczyzną i aboll1lował gazetę polską". Podobni,e ił1iejasno sformułowana jest dokumeni2'cja relacji W. Krajewskiego ·0 Tęk'Q1p'sie J. Ko-tona. Nie wynika z .niej jedn,oznacznie, że to właśnie tak, jak 's,ugefluje powyilej Armon, na łama'ch Ucieczki z Syberyi, Kraków 1891, p:óra J. Kot<JU1<3., piS<3.łKrajewski 'Swą krótką, z<:lawkuwą ocenę tej pracy! Jeśli nat{)miast idzie {) błędy w zapisie bibliogl1afi<cznym na sironie 122, przyris 10, to wyj,"śniam, że cyt'owany przez Armona tekst znajduje się .nie na st,ronic 357 mojego artykułu na łamach "Ludu" (t. 51, UW8,·cz. II), a na s,tro:nie 557, natomiast w książ,ce A. Kuczyńskii, Syberyjskie szLaki, Wrodaw 1972 ta 5IaImawiadomość znajduje się nie n~l stfloni,e 359, a na stDonie 354. Zmieks.ztał,cenia te rze'czywiście mogą być w1ną kIQrekty. Ustosunkowując 's'ię do innych sformułowań zaw.artyoh w uwagach Aflmona, prag;nępodkreślić raz jeszcze, ieoczyWlistY'm błędem jest .micsz·anie na ła,ma'ch k~'iążk,i nazw posZJczególnych ludów iS'yberyjskich, s:t,o,sują'cstarą li nową nomenklaturę względnie OCQlCZine pis,anie na2lwy "La1muci" lub "Ł,amuci". We współczesnej literaturze etnografk2ln.ej kwesti.a 'ta jes't }ednozna'cZJnie wy ja ś>niona , a pisIQwnia Inazw poszczególny'ch ludów k<O'nsiekwentn:ieprrestrZJegana; ZJob. Dip. Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina i Ł. P. Potapowa, Moskwa-Lem.i01Jgmd 1961; Atlas narodow mira, rod red. S. 1. Bruka, Moskwa 1964, w odnJiesiemiu zaś do nazwy "Lamu'Ci" czy "Ła-mud" praca G. M. W'<l'siJ.ewicza,Ewenki. Istoriko-etnograjiczeskie oczerki XVIII naczalo XX w., Leningrad 1969 i Etnonimy, red. B. A. Nikonow, Moskwa 1970,s. 204 - 217. Wyj.aśniajC}c powyższe, cZY:l1Iięto z obowiązku riecenzenta i raz j·esZJczepodkreślam dużą wart,ość książki PoLscy badacze kuLtury Jakutów. Jej lekturę oprócz wąskiego grona etnografów i hist'myków nauki poleciłbym <tym wszystk'iJm, którzy w biografi.a'ch .szukają nie tylko mechalI1iZJmówkiierujący'ch losa:mi ludzi, ale i klimatu damej epokii omz specyfiki hlis'ool'ii,która te pos<1aciezrodzila. Antoni Katendarnyje -nacato obycai XX v. Vesennije i obrjady v prazdniki, IzdateL'stvo strunach zarubeznoj Evropy, "Na'u.k'a", Moskva Kuczyński konec XIX 1977, ss. 358, ił. Pra'ca ~taJn'<JlWi drugą część zrecenzowanej w t. 60 "IJUdu" lffiolDografiliInstytutu Et nogm f.ii im. N. N. M'Hduciho-Makł.aja w Moskwie, poświęconej doroczn)'lm zwyczajom i obrzędom wszystkich narodów Europy (poza ZSRR). Jej główrnym redaktorem jest S. A. TiokaiI'iev, a autoiI'a:mi 18 etnogr.afów, przede wszystkim radzieckich. W ,y;o,s0CZJególny'ch ro,wZJiJała'cht'Omu Vesennije prazdniki ZJostały przedstawione zwyczaje i obrzędy <Jkifesu wiosennego' u Włochów, Fra,ncuww,narodów półwy.spu Pirenej'skiego, Bel,gil ;i Ho l'alDiC1ii, Wy,SiP Brytyj<skich, Skandynawii, Fi'nów, Lapoń'Cz.yków, Niemców, AU's<1riaków, nar'odów SzwajcaI1i'i, WGgrów, PoJ.a,ków, CZ0chów i Słowaków, Łu.życzan, narodów Jugosławii, Bułgarów, Rumunów, Al:bańczyków oraz Greków. Jedyną zmianę w układzie pracy, w porównaniu z częśdą ,p.ierwszą, stanowi więc rozdzielenie opra'Cowania doty,czącego Słowian Zachodnich na trzy �Recenzje 279 dzialy silczegółowe. Podobny również IPowstal w zasadzie zeS(pól autorów. Zarówno te formalne względy, jak i 'analogiczny s'posób !prezentacji materiału oraz ;identyczne zalożenia tc-oretyczno-ll11etodologiczne powodują, iż Vesennije prazdniki stanowią konsekwentną li w 'pelni log,kzną kontynuację ,czę·ści Zimnije prazdniki. Są równocześnie doskonałą monografią dorocznyoo zwyczajów i obrzędów cyklu wiosennego yo; Europie. Praca pO'Sliadaprzede wSlzy's1k!im'charakter faktOlgrafj,czny i opiom się głóW1l1ie na opublikowan.ej ~itlXaltlUrze prZJoomiQl:u, w mn~ejs'zym s:tlQlpn,iuna danych archiw'al;ny,ch i badnnlj·aoh terenowych. ZgrlOmad'llony ,ma;ter,ial dajoe s'taty;czny obraz obnędowości na prileromie XIX !i XX w. Opisowy <:ha['akt.er m ono!§I"ail'!i i wynika beZJpośI'edruo z jej za,łoż'eń, prwd'stawionych w plierwszylffi tOlmi'e.Charakter t€<o,roetycZJnY i ,sy'ntetYZJują'cyposiadają, 'podobnie jak poprzednlio, "W'pr<Owadzenie" .i "Podsumowanie", ,ale anahzę w n.ieh ograniczono jedynie do obrzędowoś'oi rOZJ{:lCltrywa:negQ O'~resu roku. Uwidac7Jl'li,asię jednak, w każdym z ToZJdziałów, dąż,enie do ukazania nawet pOIszczegMnych f,aktów w 'perspek1tywie hi'st.o'l"yocZlllJej !i ujęcli,u gen'ety,cmylffi. R!ozważa'lJJiat,ego rodzaju 'są nie tylko ~nteTeslUją'oe,ale wręcz ~OInieczmc.Zwy,cz:ajoei obrzędy dorOlCzlIl,etworzą sys'tem niezwykle złożony, a wyróimi,enie w nim poszcilególnyoh nawarstwLeń d ich d:nlerpreta'cja wymagają szczegółowej ,analizy, tym bardziej, iż zwy'czaJe ujmowane są.w p[',a,cy jako forma św!iadom:ośai społeezllJej w kcmtek.śoi,e ,cal,ego zes1p:ołuuwarunkowań i w rozwoju hi-story,czmy;m. TakJie podejści'e pozwala n'a o~€śJ.enLe elementów w ich źródłach, a w!ięc jako pnooohrześdjańsk!ich, antycZlI1y'ch, chr.ześdjańs·kich czy wyraźni,e elni.cznych. Podstawą wyróżnienia wioserm.ego cyklu obrzędowości dorocznej w IDuropie jest '1," recenzowalIlej prorCy kalenda'rz chłopska, zwJązany z o]:)serwowalIlym'i w przyrodzie zJffiian'amui następstwem prac gO'Sp:odarsikich.CY'kl wio5ellJJl1Yjest naturalnym pl'zedłużelllliem cyklu zimowego, w którego obrzędowoś'cd zazn,a<:mją 'Się m. in. przygoto'wania do wio'srennego początku nowe.goroku ch~OIpsikiego. Zwycmje i robrzędy wios'enne tworzą chyba najbardzri,ej złożony komplek.s. Przyczynia się do tego m. in. fakt, iż początek i konlirec wiosny, ze wZJględów kUlmatycznYCih,'przypada lIla różny'ch robszanach BuI'Opy na róż,ne mie'siące oll"azto, że oraTci.e chr:reścijań:s~iej obrzędowości 'religijnej Irllakalrendall'zu ksrjężycowY'm powoduje wystę.powan'ie, obok świąt stały,ch, św.iąt ruchomyoh. W wios€il1l1ejobrzędo<woś,cdmożna wydzielić dwa etapy. Pierwszy OOanowią święta karnawałowe przy;padają'c·e na okres budzenia s'ię przyrody do żyda oj mitani-a wiosny. Drug)i wiąże się z rozkwitem p['zyrOOY i roowojem polowych prac gos'podm'Sklieh, a jego punktami kulminacyjnymi są l ;maja oj Zielone Świątki. ZwycZlaje i ,obrzędy wielklanrorcne łą'czą nirej'ako oba eta,py. Podobnie jak w cykJ.u zU!mowY'm,tak i w cyklu wiors1elIluymz;aznoaczają się wyraźnie ślady kultu ognia, wody, zmarłych, magii :płodności Hd. Związek mi'ędzy elemeultami rohrześ,cijrań'skdmi,a ludowymi rróżnlicuje się ZJnra'ozni,e w .zaJ.eżnośd ord konkretn.ego świę~a; i tak np. Wni'ebowstąpienlie jrest główn.ire świętem rreligijnym, natomiast ~arnl<lwal w za'sadzie czysto ludowym. ObOk szel'egu wspólnyrch wą,tków w zwyczaj,ach i I()Ibrzęda'ohwim;ennyoh w Europie poj,awi,ają srię na IIlri'ektórych obszarach elementy specyfJicZ1lr€,uza].eżnLolIl€od środowiska geogroficzneg.o, różni·c w ;poo's:1awaoh g>cJ1S'Poda!I'czy'ch, 'l'óżni,c :roC1ri:gijnych oraz walrunków hLstorY'cZinegorozwoju. Przykładem moie być karn.awał w swojej klarsy'cznej 'PostaC'i, ch:arak,terystycZll1€j dLa krajów romańskich. ŚWiętowalIlie przełomoweg·o Imocnentu wiosny w dniu 1 ,ma['ca na połu<dniowym-ws'ohodzie, a l maja na pCJwsitałyoh orbswlf'och imoŻlI1at!uma'c:zyć oom<j'e<nTIymiwarunkHlmi klii1matyc2mymi; �280 Recenzje 'wlaŻinośćdinlia św. J'erz;ego w połlUdiniow,eji południo'Wo-,wwhodll1JiejEUI'opie Z;l1I3.czeniem hodowli i pastersItwa na tych terel1la'ch; a np. występowanie elementów kultu sloń,ca w obrzędowości majowej na Szetlandach pozostałościami tradycji celtyckich. Pos'z;c,zJególnerozdziały dirugiej 'częśd serii Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Evropysą ilustrorwane oraz uZJUlpełnionemaieI1iałami bribliog)raficznymi. Główną wartośdą pracy Vesennije prazdniki, podobnie jak części poprzedniej, jest jej faktograficzny 'char,akter. Z tego punktu widzenia jest to oprmcowanie w zasadzie pionrierskie li dlatego ni,ezwykle potrzebne. Dziwić jednak może fakt, że nie spróbowano w nim dać Iszerslzej alllahzy pOlTównawczej li synteiyzująeej, [la którą z3.warty w tekście materiał opi'sowy w pe~ni pozwala. Jacek R. J. Denisova, Etnogenez Latysej. Po dannym kraniologii, Bednars~i Riga 1977, ss. 360. Pra,ca R. J. Denisowej jest rezulta'tem wrieloletnich zespołowych badań arrcheo,log;cznych i antropologicznych Insty1tuiu Hi,s'torii Łotewskiiej Ak,ademh Nauk, przeprowadZJCrnych w obrębie Łotwy. AlUtorka buduje teorię pochodzenia Ło,tyszów ki,erując się bogatym ma,terriałem kostnym ,i ezęśdowo kulturowym (wypos'ażenlie g,robów). Ma'teriał a['cheologiczny jest tu raczej późny i pochodzJi głównrie z XIII - XVIII ww. ne. Dane z neoliltu i brązu, 00 s,twierdza także slam,a alutorka, są zna,cznie uboższei mniej zbada,ne. Skromny jest również imatef'i'ał porównawczy z Litwy, wobec bardzo Liczny'ch oprra'cowań z Estolni,i li sąsi'edinlich terenów fińskich. Pomijając 'szc.zegółową lanalizę ,metryczną czarszek i przeprowadZJOrną systemat ykC; ,r'egion alną, pragnę tu zwróoić uwagę przede wS'zY'srtkimna interesująco 'poruszone za.gadniienia etni,czne. Typ wybitnie bałty'cki 'Pod względem a,ntTolpo1oogji-ezJlly1m 'charakteryzuje się j'ako szerokoli-cy, z pokaźnymi rozmiaralmi częś'ci móz@O'wej ez:aslzki, umi.a'rkowani,e długogłowy, ze ś,r'ednio wydatnym pr of,i1oemtwarzy i rkąta no,s'a. Nie jest on jednak jednolity na tmenli.e c.ałej Łotwy, a wyniik1ato z różnego subs'trratu fizyczmego, na ja~im kształtował się typ łotewski. Obszar Bałtów pod względem wpływów antropologicznyoh i kultur'owych podzielić ,można Ina dwa z.alsadnicz.e areały: 1) północno-za,ehodni i 2) połuidnrioW'O-w'chodni, miejs'cowy mongo'1ooidalny typ ludnośei kultur -ceramik'i dołkowo-grzebykowej. Począwszy od W'cz.esnego neolitu widoczne są wpływy kultur eur'OJpeidalnych, kul:tuTy Er:ieboUe z 'terenu Danii i przybf'zeżnej Szwecji. Ludność ta wY'różniała się skrajniema'sywną budową cz:alSz~i, silną długOlgłowoś'cią i baI'dz:o szeroiklim licem, ok. 150 'mm. Powyższy typ fi,zy'ezmy ludlnośd wystąpił w k<uliurz.e tzJw. narwo-niemeńskiej n1adbałtyku okresu neolitu ,i zajmował obsz.ary późJl1Iiej,szychPrusów, J'aćwieży, .zalohodl1'iąLitwę i Łotwę. Areał ten sty1k,ał się z dnliepro-don:iecką s'iTefą kulturową na orbs'ZGlrzemiędzy Niemnem, Prypeclią i Dnieprem. Wzajemną 'oś wr;ływów ,.za'chodu" i "wschodu" stanowiła zapewne ~inria rzek Jasiołdy-Szczary-Ni.errJ11ra, comi,ało też dalsze kons,eikwenlcj'e w kultiUrize Bałtów. Zas'adillli'c;zezJmlilanyw iklształtowaniu się sluibsli<ratuprzedbałtY'ckiego wywarła pnede wszystk'~m ekspansja plemion indoeuropejskieh III i II tysiąclecia pne., kultury torpO!rów bojowych i ,cera,mi:kJi'sznurowej. Oby1dWluete klultury, uważan,e za 1 1 �Recenzje 281: rodzime, o jednolitym typ+e ceramikJi, IW s.trefi,e Bałtyku objęły całe wybrzeże w~chodniie, ,;::·oslU'wają'c 'się takż,e daleko lIla pób1Joc. W :kulturze to'porów bojowych wschodni'Ch wybrzeży Bałtyku wielu ,auto~ów Wlidzi Protobałtów . .Aintropologicznie ten typ 'rasowy przedstawiał się jak<J ,typ malsywny, długioglowy,z szerokim i wysokim li·cem OIr.aZ'WyrazristY'm profilem twarzy. Termin "P:rot,obal.towie" 'W odniestiemJi·ud<J joonośd rasy, kultury i języka oraz wspólnoty terytorLalnej, a WliĘ'ctego, co ogóLnie n.a:zwi'Elmye1mosem, w obrębie .sZlnUrowców budzi pewne zust·rz,eżenia. Przede wszY'stlk'i,mmówić o Bałta,ch w i.ch hLsooryczny'ch siedzib:wh we wc.zesnej faiZi-eme'o'litu ws.chodrui<J-·eur'opejskiego jest jeszCLe za wczc~nie, ·a TU,czCj,moŻina uważ-ać, że kultUT.a 'Szn,urowa Wl1'i'Ols!a ważne i zasadnicz:e podłoże fizyczne na {)bs'zary prZJedbaltyokJie. MLmosot.alc'g'c, integrującego wpływu kultur ~doeuTOpejsk.i.ch na mi.es,Zikań,ców wschodllJi·c,g:owybrzeża B"ltyku, nowożykla Łotwa .aż po wiek XX pTZiedstawiała dwa z.;:,sadnicze typy anLro(::Jlc,gi'czne: szel'o:w.Ji.cy bał.tyjski i wąs:k:01j.cyfiński,ch Liwów i Estończyków oraz wys'p ludnoś'ci wąskolicej wcze!Snego i Ipóżniejszego średniowie-· cza, osiadłej w zwi<.jzk·uz migra'cj.ami nor.mań'skimi i podbojem Lo,twy przez Zak<J[l Kawalerów Miecz:owych. Zastalnawiając.c, ż,e p}emiona łotewskie mają wti.ęcej 'ce'ch la.potl.o'Lda.lnycihnil. Liwowie i Estończycy, a 1akż,c sąsiednie .plemiona słcw'iański-e. Jeśl;i cdmienu<Jść (:·ora1mdrów czaszk:i i tWCl1rzyu Słow1an, na kQlrzyść 'UIlTIia·rkowanejslZerokoś<Citwarzy i wydatruiejszego p'l"o-filu, jest zl'oz,umiała, '1'0,podiobne tpaT.aJmet:ry,Finów 'nadbałtyckich, w odróżnien'iu od BaŁtów, świ~dczą '02JflaC'znym 'przemies2Janiu antropol'Ogicznym Finów, Zll1ac.zni.ejszymll1iżu 'baa:idziej ·2Ja,chowa'wczych Bałtów. Już w I tysiącleciu pne. dOT2JOOWm Oki .i Woł,gi, w leŚlIlej S'trefie U~oEnów. przeb:i'egał ożywi'onY,szlak skandY'lI1awski wymiany mi'edzi .i wytworów brązowych. 7. Kubal1iiem i sterra.mi nadcZla,rnOlmOrs!k!irmi. W klierrull1lkulpóhloonym srzllakten r;odąŻiał do Skandynawii głównie przez wybrzeża f,iń,skie i wy's'pę Gotl<lJnd, a w mniej-srzym stopniu w dół Dźwinyi Niemna. W tyrm ok:resie .archeologia stwlierrd'za też r:eWll1.e a!JaJ.o.g.icw SI-eliobriel:>ClchówkamiĘdzy Sk1an:dynawią li pofud<niowo-wsc'hodn.iJmi wybrzeżami Bałtyku. Na szlaku wołż\lilsk;im jeszcze w XIII - XVIII ww. s,twi'erdZia aurtoTka typ wąskobcy o ksz:(·ałtnej budowli e czaszki o:ri.ent,a'cji 'Ixlłudini·owej. Podobne oechy rasowe wystąpiły w dol'i'l1ie Dżw1ny, a również do'patmje się ic'h 'a·utork'a na Litwti.e. Jed-· n<"kże te o:chy antr()lpol<J'gkz;ne mogą być ś'l<adem pó~rui€jS'zy'ch'))EIDetracji no['mańskioh szlaku dnioprrow'cgo lrudów poł'ud.ni<l, który'ch ten szlak 'p'O>C'iąga! ku pó!no·cy. Ludy prabaltyckie w główll1ej 'Siwej mal'Slie,CO dobrze dokumentuje la'r'eheolo.gia i językozn.awstwo, prz€mies'zkiwały w d<J:rZie'Cz.u środkowego DIlliepvu i Berezyny. skąd r,o,zpc<cz.Ęły 1=·owo,lnewiel{)wi€'kcwe or:·rz:esu'Wall1'ie się, pod n:a:por€lm głóWlll!:i.e sło-· wiańskim, ku wybrzeżem Bałtyk,u. BaHo,wic I i II lysiądoClia Ine. jako typant~o'poJ.ogi'czny chaTlakterYZiują siię SZi€-· f(lklirmdi.armellirermt.wa.rzy u wydłuż,OIną fOTlmą cZla:slZki.Około połowy I tys. ne. 'POświ.ad'C'Lerui są j·:.Jż 'Prz.ez a[·cheololgi.ę w swo,im w,ewnętfZll1ym z:różnlc{)'WallliJu etllli'CZd10-językowym, w swe,ich h;is,toryczlllyc1hsu€diZibach, z wyją<tikiiJem'Pl€'mi<Jn łot,e,v'S,kich•. które sięgały dopiero połudlI1liowyoh Ignanic wspólcz.e'Sn'ej Łotwy. Z naj;n'owszyC'h bad,<".ńna,d BałLa:mi wyni;\('a, że Loty.sZle najpóźmi'ej spoś'ródBaltówZJajęH swe nadb2ltyckie s'iedzJiity, a proces 2JasiedI.alllia zakońc.zył 'Slięd'O'j)liero w VIU w. ne. Na.jwcześni'ej .o'S.ią~~,li wybrzeż,e B.altyk1u Prusowie i K,urrowie, o ·czym świadczą stare· bdtyckie antlrolpologi,ozll1ec's'chy K'ulfów. PIiusorwie zaś nie j)'I1zeds,tawliJająstanu pier-· wortne.g<owsku,t,ek silnego podbo·ż,a eUiro'peirdalnego i <Jdd2Jia!ywa'nia klU'lw:r zachodJu. w okresie brązl'J i we wczesnej ep)(:e żelaza. �282 Recenzje Pl.emioll1ia łotewskie Qsiedlające się w swych ziemi,ach zetknęły sdę z ludami fi6.s<kimi, Móre jesz.cze do XV w. [le. zajmQwliłly wybrzeże Zatoki Ryskiej. Występują w źródłach h~S'toryc:zmyclh jako "Liwowie". Język iehbył żywot'ny jes,zcze w XIX w. Antropologi=e cechy li'Wo6.s'k:ie- wąskolicość i wyI'aźny 'Profil twarzy -. "przebiły" ,się w niektóry,ch oko·lIka'ah Łotwy ba'rdzo wyraźmie i występują u Łotyszów współcześn~e. Zaznaczyć należy, iż we wczesn)'lm 5redniowieczu 'ok<re'Slu.plemiennego Bałtów i Słowlian zarYSiO'wujeSlię wyraźniJe etn/iczno-językowa 'l"'U'bieżmiędzy tymi etnosami, uparta g,e'nernmi,e na dom,ej Wliśle, ,zac-hodnim BUg)u,i Prypeci. Różny cd brałtyck'iego materiał ko,stny reprezentują Dregowicze i Wolynianie X - XII ww. TIe. Diliłmebr twarzy j'Mt li nhch węższy li wynosi średnio 135 mm. Natomiast typ bardzo blli:ski tylpoWJib<.tl.tyck,iemu ,przedstawiali Krywicz;e, nawaJT'stwi€lfli na subs,bru,t balty'cki. W kwestii 'l"OZiSlbrzy~lI1iia trudnych i zloż,onych za·gad;n,ie6.etulOg'onezy, gdZJie j:;owincrua nasltąpić wzajemna korelacja między rasą, kulturą i językiem, ma,teru,ał antropologiczny nliłświetla tylko jeden aspek1. Bewne wątpl,iwoś<Ci budzdć może przeprowadz,cna przez autorkę 2jbyt' odlegl'a ,r,et'rospekcja', dQkooana na późnym mliłteT'iale kralI1j.olq:~icZJnym,pochodzącym dopiero z XIII - XVIII ww. :Amea WIIloSiijednak wieIe do dyskusji 'niad etnogenezą Bałtów i jestcenlI1ym wkładem mateniałowym do tej plI'oblema,tyki. Zla'uważyć iPny tym należy, iż na Łotwie i Li:tw~e napisano wiele pro,c o 'Pochodzeniu li ik'ulturze Bałtów, 00 oozwi,er.eiedl,a p{)dall1iaw ksJiążoe bibliO'gmfia. AUcja Bednarczuk VII Mezinurodni sjezd slavistu, Warszawa 1973 (21 - 27 VlII). Bibliografie. Sestavila Eva Vel,mski\. Sta,bni kJruihQvll1ia CSu - SlorvalI1skaknihov'11a, Braha 1976,s's. 346, SIOWlitl<skakindJhov'!1la w Pradz.e, s'Iliłwlli:tyczna biblioteka nauikowa, już z ok,azji przygotowań do VI Międzynaruiowego Kongresu SJawistów, który odbyl się w Pradze w 1968 'L, wzięł.a na .sdebie o,bownązek ()Ipro'COlWalI1ia biblilOgr.ahi wszys'tkich d<Jtychcza,s'owych i ,plI'zYSzłylClh krOlI1gr,esówslawisltyezny<ch, rOZ!Ulffiiejącsporządzanie takich Z'CSlt<CIIWÓW biibliiograficznYCth jaloo swój wkhad do :historii slawi,styki. W 1968 r. wydała bibliogr:aflię I Zjazdu Sławtistów w Pradze (1929), w 1972 oiblii'ografię II Zjazdu w WalI'soowie (1934), w 19,69 VI Zjazdu w Pradze (1968). Wydan'e zestawy uzupełnia omaw;i,an-y 'tom biJbJi.ogro.fliiVII Międzym,ar<ldowcg)o Kongres!U SI'awiJsiów w Wa.rszlawie (1973). Btbliog["afia p,oIZQISltały,ch zjawów !Sllawtstyc.ZJI1ye'h j,es't już opracowania i będZlil€s'Uk1oosywruiewyd1awall1'a. Do tego C'z.a'sIU mOŻ[l'a korzys'tać 7. Kartoteki Slov1anskiej kniho\nny,w której zg,romadZJOII1o już wszystkie malteria!y bibliografilCZJI1I€ dotyreząoe zjazdów. Bibliogmfia VII Międzymrarodowego K'olI1'gr:esuSlawistów w W,arrsza'Wie została p()cl'ZJielon'<ł na 3 rOZJcloZliały. W pierwszym odnQ1JoWlalI1o zjazd'owe ref,eraty, w k'olejnośoi podstawowyoh sekcj'i: I językoznawsl1;wa, II lliberntU'rozm,awstwa, III problemów lingwistycZJI1o-l1teraturoiillawczych, IV folklrorystyki, V ogólnoslawi'sty,cZJnych problemów hi'SltorycZJI1ych.AdlI10tarcje te w ramach sek'cji zosiały uJ.ożone alfa ootycznie według autorów. W drugim l'()lzdZJilale podane są samodzidne wydawnkl1;wa i cza· i �283 Recenzje supisma poświęoO!l1e KongresQwi, w alfabetY'cznym układzie według państw. Cenne jest zjam~e's:ucz'enli'eprzy ty,ch publika,cja,ch sygnatur, które figUiriują w kar,totece i klsiGgQzbicJr7JeSlQ\",moskLejknihovlny. W 'fozx:lZ'i<ale rtr:zecim wymi'enJioQll1o artyk,uły 00nos'ząc·e się dOI:'f'o'bl€lmatY'ki zjaiZlC!'owej;ułożono je w pOTządku alifabet)"CZII1ymwedług autorów. Koń'cowy aneks· zJ8.wier.a spii's wykror:zys't'aIl1yc-hwydawI1IioCltwzbio'f'Owych i ,czas'opism omal. li.ch skrók w, jak rówJ1!ież i:ndeiks nazwiSlk (skQr{JW!idzGlfabetyczny). Biblio()~<lfiG VII Kom,gr'esu SJ.av.'Lstów przY'!1osi w sumie 1782 kilkuwierszowe adnotacje, U10ż,01new posz'c:z.e.gółny'C'hsek,cj.a'oh w podgrupy It€lmatyczme, j,ak były omawlia'nc w ,podisek'cja'ch. UłatWli'a -to znakoQlmJiJoie 'Orientację i daje od 'l'i87JUwgląd w porus'z<liną pI'Obl'€Imatykę. Praktyczną ;przydatność t,aikUego uikladu 'mo·żna rzJooemons'tr,ować na przykładzie sckci'i IV - folklorystyki. Biblio()grafJ:a ,odnotowuje ruajpierw ·czk'ry 'p{)dsiawowe ref.eraty, w 'tYlm refeI1<litprof. J. BUT'SZltyParaLeLe i specyfika w rozwoju etnografii i fo!Jdorystyki w krajach słowiańskich w okresie roman- t Jjzmu. NastGPuje wyli'cZle'ruieref'e'I1atów w 'PQdsekcj'a'c'h, a miia'l1'ow.iocie:w IV-1 romantyzmu folkLoru skiej w foLkLorze i kultury w życiu słowiańskim; Ludowej współczesnych Słowian: narodów IV-2 roLa Prawidłowości innowacji słowiańskich; rozwoju i tradycyjnej foLkLor kultury miejski RoLa współczesnego i jego słowiańwpływ Ogółem w działe folkłoryslfY'ki zgnu'P'owa1no 55 not biiblio'gf'afi'cZlrJIY'ch w układach obligatoryjnych dla tego IrlOdZJajupubłik'a'cji. Kiedy .ma ,mę przed SQbą tę staTia:n:nie przy.gotowaną i wydaną biblii()~£ię, z pOlftrelem Jułi-uSZla SłlQlw.ack'i'eg.on.a kaI1oi.e tytułQwej okładlkJi, moż'rua I1lależycie zro'ZUJmi'ećwa,gę sławrs.tykJi i ogrQlm dokonań w badalł1iach slawistyczmyoh. Na :pderwszym zjeździe w Prndz;e w 1929 r. zebrało się pOlł1ad 200 uczes,tnLków. Na siódmym kongfesrie w WaTlSZ8wl.i.e w 1973 L - :pon.ad 2000 lł1aukJowców 'z 28 klTajów świra,ta. Wygłos.illi oIlii 900 referatów, w dy'sk1usj'i z3ibrało .głos pOI!'l'ad2500 U'cz.es1miików.Świadczy to noajwymoWll1iej o iplfestiżu i ZII1il·c·z.eIlli'u VII K'o'l1'greosuoraz idei odbywania koOln.gresów s:l:awis.tyczmy'c.h,o jego roli we wzmalC!rJIi,alł1iu mliędzY'l1arGdowej s'ołdd.amości n.'lukowców, o śWlia{;owy;m zaill1'1Jeres'owa,nli;u słow:iań·Slką kiulturą, językiem, historią i d[JJiem dzisiej<s'Z)'Im. na Literaturę piękną; IV-3 Związki foLkLoru słowiańskiego i niesłowiańskiego. Jifi Damborsky Premeny L'udovych tradicii v sucasnosti. 2. Socialist/eke krajiny, [',ed. Adam PI anda. Veda, Br.ati'sła'Va 1978. Słovenska ,ak,ade.mia Vlied. Splisy MedZinarQdlł1eho komi,tetu pre etnograficke studium suca:sIł1QSt!i,t. 2. Bf'a,tislava 1978, .ss. 320. T<lki sam tytuł nosiła międzY1lJar'Odowa konferell1c}a etnogf'a,fów 'z kI1ajów slQcjal1:;tYCZll1yohZOiI1ganoi0owalllJa w 1972 r. w Smolell1'icaeth na Słowa'cjli przez Ins'tytJult Elnografii Słowa'ck1iej Akad€lmiJi Nauk i Słow,ack:i,e TowalT'zys.twlOE'tinograficzne. Plone'm tcjkonfer'encj'i był już tom I Przemźan omówiony ipopnoomlio (zob. "Lud" t. 62). Zawieorał on 24 refoC'raJtyetnografów oze,chosłowaiOkiCh i dotyczył przemia!l1 tradycji ludowych tylko w tym kraju. W omawianym tu dl'ugim tomi'e '[;()lmiCS':UCOOJIli() 20 referatów etnografów z .i1l1!l1Y'Ch krajów socjlałis.t)"Cznych. Tak j.ak tpQ'P'l'z.ednlie,do'1;yczą one rÓŻll1y,chaspektów ,pnzeobrażeń ludowej tTady'cj~ kulturowej w tyohte k.rajach. O ZJało:beniach, celach i proJiilu konfer:en,cj.i, mającej dać m. in. pogłąd n.a t€'O'Ilie, �284 Recenzje metcdy iosiągnięckt badań il1tadwS-pÓłczesilWŚ.cią, mówi w ,przedmowie Adarm Plrtail1da. Zestaw otwicTa refe.rat plfof. K. Czistowa z Len:in.gradu dotyczą'cy funkcjonowania w życiu ws'półczes.nym zarówno ludowych form t,radycyjnych, j.ak i r:oehoony,ch, "quasi podobnych", lI1egeneIfQwanyiCih,jak i wszelkich posta,oi folklory,zmu. Z kolei J. BUi'sz:ta pOir'UslZateOlre'tyczme zagaidnoj'enia wSlpół:istnienia tradycji i nowocz'€'9ności, uzasadniając konlieczność selek,tywnego z.aooowaJl1ia :aU'1.enty'cZIl1yoh czy przetworwnyoh kulturowyoh tr.adycji ludowY'c.h w życiu wsrpółcze sil1ym. Refemlt R. Peszewy z So.fii dotyClZy all1'aNzy'r:odst'awowego r:oję;cia ,tzw. "sposIObu żY'cia" OTaz m·etod jego ooda'l1Ii<a.E. Pietrnszek (Wrocław) .p()["usza prooblemy :tmdycj:i, 's'j:ory '0 joej pojmowanie oraz anali.ZJuje jej ,postade. T. Hofer (Budapeszt)zaj.muje się drogami przemian kultury chłopskiej !l(! Węgrzeoeh od okJresiU feudaliZlmu p.o Wlspół,czesną "kutwrę rolrui'czą" 'c€'ohującą się rozpadem dawnY'ch tradycji. B. K,opczyńska-J,awO'r·ska (Łódź) refefluje wy.niki badań kilku wsi k'ujaws:kiJch z 'PiUil1ik!tu widZJ€U1.ia prlZJcmian kulturowej hi,erarchii warto·ści na przykładzie stoSUJl1iklu do ziemi. D. Tod-orow (Sofia) ,ilnformuje o pfloblem.a·ch, metoda,ch ojI'eZJul-t,a:ta·ch kompleksowych badtań prlzemian wspókz~sny,ch w uprZJemy,słowionyrm i'egi,on-i-eBUTgaS. A znów R. D. Rakić (Belgrad) porusZJa problem zmian w żY'C:i'U domowym m'iJes,zkańców wlS<iserbskiej. T. ZdaUlko (M0!3kwa) mówi o wYJ1Jikaah 'Szeroko zakrojonych w ZSRR badalI1:i"achtradycyjne,go li ws'pókzesnego życia narcdów, kł.adąc nacisk na ,charak:ter 'etni:ez;ny proc·esów przemian i ifolli w ni'ch trooy,cji J1Jarodowy,oh. Z. MusiclJt (Budziiszyn) zajmuje się szeroko łużycką rodziną wiejską na pTzykłtad:zie :przebadanu,a 1500 jednos'tek, al,e tyl:ko ·cd ,ok'resu ZJawieranlia ma.łżeńs,twa do l roku źycia d2lieci. M. Dobr-owo1sk,a (KTaków) przedstawia wynlLki s·ZJeTokich badań w 'reg.i,ome Gól'lI1ego Śląska, K,a'rpa,t li w KoHinie S.andom'ienskiej nad dynamiką p:-z,euni<a1I1 k'll1t:UT'cwyoh.pod wpływem lindus'tri'aliwcji. Fodobnej tematyku dotyczy r,eferat V. Stojal1JC'ević-Ni:kohić(Belg,rad) 00 przemi'a'l1ac'ł1 wsi w rej'onie Tit-owa-Użi'oe, gdzi,e -powstały wi,elkie ZJakłady przemyslowe. A znów W. Paiplrockta (W,ar>szaw:a) przeds,tawira za,gadnienia wpływu indu:stri-ahzacj:i na przykł,aazie 1='n.-wsch. M:azows·za. L. Dukov (So:l'ia) linforrm'llje o wYll1likach ,podo,bny,ch badań we w~iaiCh okręgu !pI'Z€\my'słoweglOBUll'ga,s.T,e'gJOż OIk!ręgudotyczy także referat M. Todorowej- WaiSilewej (Sof.ia) omawiający zmiany w p<>zy,cji i' rol·i stpołec:z:nej kobiety w toku ,indus:triJa,hiZJacjii budowankt u:strojus'ocjali'sltycznc,go. Torzy nas1ępne polsklie r,ef.era,ty zawierają: M. Gła.dyswwej (Kraków) tend-encje przemian ws.pókZJesnyoh w k'ulbu!fZleludnościgór.a.lskiej; A. Zambrzy.ckiej-Kun-achowicz (Kraków) 2lmiaJl1w ,presiliżu społecZJl1ym iTz,ermieślnika :na wSli podhal<ańskiej; A. Szyfer (OlsiziY'!1) slpecY'iikę przemian trndycyjnej ku.l,tury wS'i na ziemj,ach zach'oonich, głÓ'WlI1Jie na MaZluDaoh i Walf1mH.A mów M. Sarklny (B:uda'pe5Jzt) nawiązuje do referatu T. Hoier,a ,i przeds,tawia k.ilk'a teQ['etycznych kweS'ti,i doty'czą·cych badań a!l1br!opol·o~iiCzno-Slpolec·znyc.h ZJa.nikarua kultuifY l<udowej 11IaWęgrzech. WIfE~szC'i€ M. J,ow'JlQvić (Belgrad) informuje Q w,ielol<etlI1ichi syst£c'11atycznych bad/aniach podohnych jak wyżej pl'oblemów ,pI()w.aoZlOoych·przez IJ1Js.tybutEtnografi-i SAN. Toro r·eprezentuje bardw, I~nteresujący i pO;rÓWlD'awczywachl'aiTz probl'emów badań współ'czesll1ości pode}mowanY'Ch przez et'l1ogirafów w krajach socja-li:s-Łycznych. Refera1ty pubhik,owane są w róiJnych językach, zawsZJe jocdnak towarzy:slzy im sltreszczeni-e za'rów:l1'ow języku słowi<lcbm, jak rosyi'Slkim i nioemiecikfm. Trzeba jesZJCzer:az 'podkreślić duże naukowe i oiTg'anizacyjne ooiągruięcia etno-graf~i sł-owackiej, la zwłasz,cw bra.ltysławs'kier,o Ins'tyt'utu E1nografi'cznego SAN. l Józef Burszta �285 Recenzje Jim tislava K,omorQvsky, Tradicna svadba u Slovanov. 1976, ISS.310, ilu:str. 79, res. ang. i TiOIS. Uni'Verrita Komenskeho, Bm- I Ja'n Kormol'owS'ki poszukuje ,me'tody ł~cznegoO badan·ia kulttlur słoO·wiań·~i<ch.Jest nią metoda :porównawcza, ale za6'to's'owall1Jatylko do €'lemen>1:ówswadźby, wspólJnych czy rozdzielnyoh, u róŻirlyc'h Słowila:n, bez dochodq,eń etlnog'enetycZllly,c'h. PrnktY'CZIl1ie nie jeslt możliwe <l'pI1acow:ani·e<całości mat'eriałów dioty,cząlcych wesel. Liter,al1JUJraod CZGSÓW choćby Ni'lx!erlegoOl'o:uro3ł~ 'Slięw tym :rrZ'Etdlmio'ciedo olbl1Zymk<hrozmiarów. D:at'c-go 'P0t1'z,eba w obrębie metoOdy pmównawcz,ej wyznaczyć sobie ,konkretny cel. Określeni'e waczanti;a Z3Wa.lltości ,i rmiej;~a pOSlZlcZlególnychel€mell1tów w s'truktura'C'!) tra.dY'cyjlOej swadźby SlO'WialO:w potmocą sem,aniyc.znych je<!noOstekbyłoOpobudką tej pracy. Po:! pojęciem słoWli,ań:.sk~eg,o wes'sla 'autom rozumie Zles,półregionalnych warliantów jeg;o c,zęśd skladoOwy,cih.'Irruter,es'llją goo t'e wa'ria'nty i ~Ich ZIl1aczenie, mus'ial wię,c rozłożyć 'Sltlruk,turę wesela na <owe d.aj~oe 'się porównyw,ać składniki, oczywiśd'e nie tra,cąc z oczu całej weselnej stI1uktury. Większość materiałów użytych w opI1aoowaniu pochodZJi z publiika'cj'i doty'c'zących wesel .słowiań.skkh, wydanyoh prZlez różnych autorów w długim okr,c'SIie, co najmn:iej od początku wieku XIX aż do naszy,ch czasów. Malterilał te.rCf!1owywzięty kst przez aut'ora głóWlnie:ue Slowa'cjoi. I tu!1:a,j,metoda porównawcza trochę Cl'utom zawodzi. MieszantieinfolI1macjii ,pośrednlj'ch z ,aktualnie zbieranYlmi od ludZJi na wsi budzi :uas'Ł<rzeżeruia.Musimy jloo<n<alk :ugodzić się n'a U'Z'lllaWClll1łi'e za żródłJa etnog.rafi'czn'e Zla'P'i!sówdawnych badaczy. Dziewiętil1:astQwi,ecZll1,e pr~ekazy j-użtlak się "uleżały", że zys'k,aly wy;s<oką'cenę. Zresztą znając <aihiSlr1:oryCZIDOŚĆ ,myśleruia ,chł'ops.kiego (czy też ludowego), p,mwdopodobni'e moOż'naje tT1aKitlowaćjaklQ sYJI1,chrQni'CZllle z uzyskiwanymi w 'terell1li'e,przy założ,enJu dawnego i:sJtnie.ruiaobrzędów w sy's'temie 'ZJgodnym wewnętrznie. T'iJ sam,o mo'Żirl'apowi,edZlieć o materi'ale pozyskanym z więkJszy'coh obs-ZJa1rów.W konkTletł!1ym wypadku Zlatkłada 'Slię 'poo'Obi,eń.srt:wa,'Przy:najmruiej formalne, zwyczajów u SloOwian. Wlaśnie z tego 'n'iej·oo'noT'O'dł!1ego materi'alu a'utor 'stara siC; ustalić, poprzez ,metodę porównawczą, pierwotne łub podstawowe ra.czej znaczenie obrzędów 'i zwyczajów, na 'zalsadzi'e ]ch funkcjona1no-'semantycZlnego pokrewieństwa, poprzez określenie zespołów o możliwie Jasnym podobieństWlie znaczeni'owym. Strukturę swadźby autor dzJieli na czteryczęś,ci: ptrzedmałżeńsktie żyd,e młodl.ieży, formy zawierania małżeń'stw, przygotowani'a do w,e's'ela i 'Slamo'wesele. W częścia1ch wydZlida zespoły zwycmjów. W p.ierw'slzej będą to,: samla orga'llJi.za1cj'aży'oia młodzieży 00 ur,odzcnia do Ziawaroi,a małŻ€ńs,twa, motywy weselne 'W grach dzi·eci i młodzieży, zaloty, ,miłosne czary, wróżby prZledmalżeńsk'ie w czaisile dOI1ocZlllych <Jbrzędów oraz dolniagranica wick'll 'małżonków. Formy 'zawa'rci,a małż'eństwa, rozumiane jako f1akty zbliż,eDiia członków obcy,ch Isobile [wdów, wYlmieni:a au-tor lDias,tępuj,\ce: po:rwanie, porwanie za zgodą str,o'll, ucieczka dziewczyny z domu I'odzinnego, poliginia i polialndria, Imatryloka Iność, j,aTmairki i przeglądy InieWlia's't,kJUJpno kobiety oj.uSltaleIllie wi'ana Ollaz wY'prawy. Tu tla:kże omawi'a ,1'015 dzi'ewczy;ny z dzieckiem i zakazy 'ZJawar'aia 'malżeń's,twa. Za Z!alotami i pomzumieniem ISlięm'iędzy m~odymi lub !ich rod ziloomi s.zły oficjalne przygotowalnia do welse-l,a. Jeśli nie noaSltą'pilo porwairuie lub ucieczka, W5'Zystko odbywało się nOI1malnie począWlslZyod ośwJiatdczyn.. Zespoły zadhowlań związane z czasem za..alwaJnsowan-iapr.zyg'otowań autor oma'W'ia pO' kolei: ośw~adczYJI1Y,wMęJ}ne �286 Recenzje fo'~muły przy nUloh,wywi,ad majątkowy, ZJaXę:czYll1y, okres nlarzeczeńsk,i, wybór momentu ślubu i wesela, weselna druż)'lna i f'U1n:kcjejej C:zI·OIl1'ków, proszooi·e na wesele, płacz .rui'eWlilaoS,ty, chorągi·ew weselna, kąpiel obrzędowa, dziewozęcy i kawalerSIki wieczór p,rzed ślubem. Slub '~l'aZ r<lzbiór zwyczajów dZ:i'eją,cych się przy zmi'anie s·tanu na małżeńsk'i zajmuj.e aut'CJiI"lowi pOll1Jard 'pół dZJida. Przedstawia ZiI1<łlczooiowes:k'wpieniazwycZJajów: ubiór ni'€rwi<łsty, magia iQlc'h.rolnll1ra ll1Jra wesleIu, obrzędowy obchód "po słoń'cu", porwanie j.ako obrzęd, f,aŁs:Z)'lWa nJieWlil<3Js'ta, ()·br.zędy związ:aniiCImałŻJonków ze sobą, ślub koś'coj'e1nya ludowy <liki oddania, przejście do kościoła {'cerkwi), obrzędy płodności i dOIstatku, s,tół weselny, poezja obrzędowa, t'ańce związane ze sw,adźbą, przewożenlie wyprawy, obrzędy kultu rooow<hrodzirllnego, da'r.y, -rózga wesellrJJa li jej ,zanik, zdejmowamie włanik.a i nakładanie czepca, pokładziny, św~adectwo n.iewinnoś-oi młodej, obrzędy oczy:SZJcz:ające,rytualne gry 'na końcu wesela 'o,raz Zim!i'anyw ,tradycyjnej s\\,i"adźbie. Anali2Ja lolmlnych fo.pm weisel ~ c,aJ.o·ścrizwycZiajów związalnyoh z zawarciem małŻJeńs'iwa u na1rodówsłowiańs:kich wykazała, ż·e nie ustni·eje jedna wspólna struktura, łecz rząd ,struk,tur w ich regjionalnych przejawach, zwł,asz:cza na pogra!l1ii'czach etnicznych. Autor starał się udowooll1lić myślową j.ed.no'Ść.miejscowych odmli·an 510wiańskiego weselra, która wyrolsla z wiej:S'kliego życia i ulmy'Słowego świata rolnlika. Właś'nie w śwu'a,t'o'P'o,glądzie,zachowało się dążen:iedo 'podtrzymywania ,",iJa-rychobrzędow i wier~eń religijnych, jeszcze pr~edClhr;~eś'cij;ańskich. Po przyjęciu chrzltu przez Słowian kulty mies:zJały ISlię,podobnie jak dzieje się to dz.is,i,aj 'na obszaraoh misyjnych. Z 1ego punktu widzen,ia można całość wes1elrnyeh coremoniałów podzielić lI1,a war:i'anty myślowe. Pil":zede wszystkim są' to symboUcZil1'e cZYll1rnościobyczajowego prawa, głównae dążące do Ipołączenia dwóch 'rodów j wymiany daQ'ów. Da.kj, magicZil1·eobrzędy mające .za pods,tawę myślenie 'pierw.otne, a dążące do wchowania żyda i zabezp~,eczenia dostatku, ściśle związane ze ,zwyczajami zapustnymi. ApootropeioOny służyły ,najwię'cej do ochrony .młodej :pary przed czarami i urokiem. Część obrzędów ·i czynnoś'oi j·est pozos,talością rodow.ego kultu przodków przy akcentowaniu przejścia niewiaslty do rodu małżonka. Calość 'swadźby spajały przepisy wiejskiej etyki·ety 'i folklor sławny . FolkJoor zo,stał opracowany jak'o .objaśnienieobrzędów z z.aZinaczeniemsztuki ,improwiza,cyjnej, zresztą bez Imuzyki, ponieważ jest tak bogaty, że wyma.gałby osobnej monografii. Autor kładzie nacisk na r1olęczys,tości panieńskiej i trudne źycie nieo'Sotr'Ożnejdziewczyny. Być mo·że kwestia czystości została wyolbrz)'lmiona przez opisy; na terenach górski'ch była na pewno mniej ważna. W OImawia'nej kSliążce autor lI1ie dochodzi 'p()czątkowY'ch stadiów wesel słowiański-ch, 'Czaisami ,s'!1!ujeprz)'lpuszcz·enia ()Q do pierwotnego kształtu danego elementu swadźby. Z,aostosowana metoda j.est ,po'Ziot'niedia'chron.iczna, '!liejako ZJrytual.izowana pnez tradycje na ulki zWlalllJejetnografią. Z-ałożenie, że ohrzt;dy i zwyczaje ludo,we dntalrły do lI1<:lsz)"ch 'czasów w fm"mie 'Szczątkowej, utwier'dza nas w wierze o· istnieniu pi·erwowZiorów słowiańsikich weslel 'i całej i·ch kulturowej oprawy. Ale prz'e'Cioeżuczes,tniczący w OIbrzęd<:llch nlie dbają, czy 'są one st'aTe lu.b nowe. Zwyczaje są częścią ich :i:yci'a i ZlmiEJniają'~ię wraz ze zmianą warunków tego życia. Młody'ch lub weselnik/JW mało interesuje zna,czenie ogólne posZiczególnych części ie-ałego zwyczaju. Ró' lIl1ież j.edrność myślowa lokalnych pr:zej.awów wydaje się pToble'maiYiCZU1a przy znanejalogi'cz:ności Imyślell1'i'a'chłO'P-s'kiego.Może dopi,ero oołkowite rprzeję.aie -rolniczeg{) i>pOlSobuImyślcTlIua,po'zwo,liłoby Ina poznanie przypuszczalnego WS1pólnegosłowiański~go widzenia śWliata. Zacytujoemy oota,tnioe zdanie z interesującej słO'wack.ioejpozycji wydawni'czej: "CeremOil1ial tradionej sl'o'Vansikej sV'adby v mnOthol'>tiforie;n �287 Recenzje predstavuje wyznamoiVU a lidoovu jednotu vyviemju:cu z rov!ll.a'keho pSy<Cholog1okeho. zalozenia 1I'I().J'll1ńckeho l'udu, jeho svetonahl'adu a, sposobu jeho mys'lenia". WQjdech Dudziak II Aut'or dał Slię 'Poznac JUZ WCz,eSlllJleJ j-ako twóroa 'Prac pOGwięocmych ruchom ludowym na Słowacj'i (głóWU1li.e Ipows,t'aniom Ma1eja K,olfV1ilIla) i ich ooibioClio;m w folklor,ze wiejsk,im. W ,tych pfla1cach, jak li w s'zeregu iJlJl1yClharlykułów, rpodstawo'wą &tała się metoda hi1stoTYCZll10-poTównawcza,kQlns'ekwen'tll1ie stosowana tak:lie w ounawiarnei pracy. Tradycyjne wesele Słowian j-uż swcxim tytułem sugeruje o~r·omne pr"Led:Slięw7Jięcie badawcze i wiążące S'ię z nim trudnoŚ<:li w joego realizacji. Autor wpr.awdz;ie z góry zazna'c'Za, liż SItWOTzeniesyntezy ,obyczajów i obrzędów wel'>ełnych całej Słowiań's7Jczyzony jest ,niemoż1iwe, ale daIej, w wykł,adzie ,t'eorety'cz,nym, :rysuj,e swoją ,k.Q[lcepcję ujęcia, przY'l1'ajm'niejsY,S1tematyczn1ego, tej talk obaTwnej moza,i'ki, j,alką SItanowi tradycyjne wesele słowiańskie. Przyjrzyjmy S1ięna wlstępie, jak:ie są gene'mllneZlałożell1ia autora. We<s'eletradycyjne ,prz;edslawia dla nieg'o ,,[... J komplek1s a:-eligijno-mJitologi,cz,nych wyobra:lień i nOil"mprawnych, 'norm etykiety li ,etyki, obyczajów li obrzędów, zabaw ~ ~Ier przesiąkniętych pr:oejawami folkloI1u" (s. 14). Tak'a deflini!cj<aod razu Slugeruj'e ll1!ierealnC'ść i.sot'l1Iion,ia obl'zędu weselnego, k,tóry byłby wSIp,ólny całej Sło'wiańs'Zczyźnie. Zauważa to oczywiście 'Sialm,autor rpis,ząc O' jego liicznyoh m-ólliicowaruiaoh regionalnych, będą'cych wynJikJi·em Pil"O'cesów hi!storyczn,ych ~ etnicznych z wSlzys,tkim:i ich konsekwencj.aomi. Na jaki'ej wlięcplaszezyź,nie możliwa Jest syntew Imaltefliału i przep,rowadzenie jakliegokolWlriek ,studium porównawcZJego? KOmOiI'Ovsky zał'ożył, :lie osiąg!ll.:ięcie -teg<Jcel,u możliwe jest ty1k'o po.przez roz;łożeni,e całości ceremoniału weselnego na po'szc'z,egóLneZlI1aczące elementy z uwzględnieniem i'ch relacji do 'całości 'St:ruk,tulfy <Jbrzędu, a dalej d<J s'tnuktury <socjalnej i gaspod-ar·czej. W ten SlpoisĆibrozłowne ~trU'ktu:ry POSZcz,c'gólny,chwes'el tnzeba bad-ać w regi'o'l1a1nych ·przej·awac·h, 'odwołując .się j·ednak do k'h tożs.amych składników .. Nadrzędnym celem tego zabiegu jest ukazanie .miejsca i znaczenia lmżdego pojedyń-czego składnika w ,systemie wesela. W tym 'momencie !nie sposób oprzeć się pewnym skojarzeniom. Rozkł.ad 'na C zył1'ni,ki e!emen,tame wymŻd1!ie przypo;m'i,na wydzielanie fonemów w językoznawstwie oskU'k,tuml'l1ym i l'ch ana1olgonów kulturowy'ch \Ii antr,opo!,ogii strulk tura Lnej C. Lev.i-Straussa. Autor wprawd7Jie ani raz ni,e powołujesię na publlika'cje francuski'ego badacza, jed.nakŻie możemy w jego ujęoiu dopatrzeć saG wpływu tego podzaj:u 'podejśoCia badawczego. Jest to przy'pu's7JCzalnlie efekt bezpo,średnic.goocldziaływall1i1a 'pr,ac P. Boga1ty:ri'ewa, wlspół1tow,a.rzy:SlzaR. Jakubs'ooa. Tak więc najprosisze przejawy kultury, w tym wypadku związane z weselem, te, jakbyśmy 'l11'ogEje nazwać, "czynnikli prOSIte", 'stają 's.ięprzedmiotem kOlnkretnej analizy i porównania. Na wskazane rpara'lele ze -strukturalizmem wska1zuj,e t'akże' traktowank tych podstawowych składników j·ako elementów mających zawsze olueślone zl/1,a'c,zeil1ie, 'co'ś sY1mbo1iz,ującyeh, mo.gą,cy,ch być odczytanymi dzięki znajomości kodu przez uczeSJ1.nakówkuj,t,u;ry; dokolnuje się 1Jego przy takim 'samyrrn ZlałożEn~u ja.k przy anal:izie język.a. Joednocześn'ie KoQImorovsKy proa'gniie ·tIr,a;kJtowaćzj;a.wiska kultU!fy jako pol'oc-esdymlll'IJlioczny,ZJmienny w czaoSlie,zależny od W<a1'UlIlików hislorycznych e'k. PrzepI1ow.ad.z;ona pnez Il1<asswego ·rodzaju reill1lterpretacja sta.nowisk,a autora �288 Recenzje k>iążkli wykawje, iż nie reprezentuje on żadn'ego okir,eślonego st.anowiska badaw<:zego; TZ!ecWlIlJa metoda, którą mo:ima QkreśLić s.lJruk,turalno-genetycZIl1ą, nie 's'pr.aw<lm Się w trakcie ,realizacji mgadirui.enlia. Bo cóż przynosi właściwy tekst Tradycyjnego weseLa SŁowian? Autor p()lsłużył się l1:.utaj'podział€<m mate,riału Są to ko-1ej,no: Zycie do wesela <OraZ Wesele. Na kolejnych stronach tQwa'fzyszymy ·czlonkowi trady'cyjncj społecznoś·ci w1iejo9kliejod czasoUinicja'cyjnycih pOlstrzyżyn, popnez wszcJ.k'ie morżlliwe fonmy obrzędów, zwy'czajów i obycz,ajów związanych z weselem, aż do aktu jego zamlmięci·a. NiCimożliwe wręcz wydaje Slię być zrelacjonowanie treści poszczególnych rozdziałów tej pora'cy, posiada clIlJa bowli,eun chara1klteir wyru'tnie ,erudycyjny i przepełnion,a jes.t wieloośCliąfa;J~tów, Autor zgrr'omadził duŻJo materiału faktogr,aficZlnego z ten'nów całej Sł'Owi,ańszczyZll1y(:i nie itylko) i Lst'arał się go usysolC'ma,tywwać według w:opciIDni~m'egopodziału. Materiał źródłowy jest tI'ojakiego :pochodzenii.a: żródla archiwalne, dc:tychczasowe op.racow.a'nia, wla,SIn'ebad-aniLe.terenowe .. Komor'o-v'sokykryty'cznie oonawira możliwoŚ'Cli:i olgI'aniczell1li.akażdeg'O z ty,ch rodzajów żródeł przy ich wykorzysltywamiu. Wspomniane nagromadzenie rna'tetlia1'u Uil1'ieunożliwilo j'edna'k ujęcie problemu w pClsitull(Jowa'n,e raiIDY teOlretyczne. Raz jes,zcze oka,zało siię, że przyjęta metoda 'pozwoliła jedynlie ina uponądkowany 'opi's. Wobec tego możemy mówić tylko o tej sbr<mie kSliąŻkli. TiU za,ś stwierdzić musimy jej obswrność przy za,chowaniu dużej precyzji :i dOlkladnoś'ci świadczącej 'o 'wi-e1kim naikł'adzi'e 'P'1'a'cy,i znajooiIDośaitematu. PJ'ZYPoIDIinato irn,eco ,ctziełQ K. M.QIszyńskiego Kultura ludowa SŁowian, ale jes:ocze .bardziej 'SZ!cz,egó~owe i rozbudowane ,odnOŚl'1Jie konkretnego tema'tu, Mając 'na uwadze fakt, ż'e ,pols'kii badacz J1IieiZJdążylnlapńsać trZJeoiegotOlmu .swej 'pracy, dotyczącego kultury 6,p.olecZll1'ej, r'oc'eIIlZowaną k,S'iążkę można ,chyba 'po.1Jrakto'wać jak,o części·owe <!opełni'eil'ie br,akująoeg'O 'Oigniwa..A to j'Uż chyba dobr.a rekomendacja. Przedstawiolly materi,ał posiada dobrze ustal'oną górną i daLną 'ohl'oil1'O'logię, zjawi'ska traktowane są historycznie, tzn. od momentu pierwszych {) nich wzmianek, do zaniku lub ewentualnych przemian i to w zróżnicowaniu terytorialnym. Dla jasności :niektóre problemy rozpatrywane są na szerszym tle n!iżsama Słowiańszczyzna (np. w ro:cdziale I). Całość analizy jednoczy idea, iż wszystkiie zachowania kulturowe wyrastają ze specyfiki wiejsk~ej gospodarki naturalnej i ludowego światopoglądu, co nadalo im chalraktery<styczny wyr,az, który,mhmo różJnorodnoś'cIi form, daje się ·odczytać dzięki tożsaiIDO&Ciimyśleruia. Owa jedność przejawlia się w 'sposób najbardzicj dobitny w sferze kultury 'symbohcznej, 'a ś'C.iślej w wierzeniach .mitologi,ozno-magicznych, które ni,e w pen zdo'lala oprzeksz:t,a1cićwarsitwa póź,niejsw - 'chrZ!eśaijaństwo. Dla badaczy, .którzy \Szczególnie zainteres'owani .s,ą zagadnieruiem obrzQdowoś.ci w€'selnęj, na U~"3gę zasługuje obszern.a (licząoa 660 pozycji) bibli,ografi,a. Na marginesi'e możemy powi'edZJi'eć, że w odn~esienliu do. ethnicum opol'skicg,o wykorzyst.ano przede wszYiSltkiimmateri.ały z Mazowsza i Podla,sia. Powyższe uwagi miały nam Ulna,oczn'ić, ż,e książka Komor-ovsk'iogo może być ()(;eni,ana z dwóoh punk!tów Wlidzcnlia. Oto otrzymaliśmy kolejną faktogr.af.i'czną praCt:, w Jdórej nie w 'pelni zdołaino zr'ea1i,ZOlWać przyjęte zalożenia teorotycZ!!lle.Dlatego tE?; można książkę śmiało u'mieścić w nUlDOLc pozytywi:s.tycznej refleksji nad rwczywisllJością kuH'urową, Slpif'owadmjącej się de facto do jej rejestra'cIL Obecnie zaś chyba i'stn1Jiejej'Uż zalpOtrZJebowani'e naplTa'c'e wyjaśniają'c-e w sposób naukowo dojrzały oposZiCzegó1IlJe sfery kul.tury. Tak więc k'Sliążka KomorovoS'kiegQ, mimo że na 'owo za;P'O'!Jr:z.ebowanJie me możeod,powi€<diZieć (je9t to wynikiem sytuacji .panują,cej przedmałżeńskie młodzieży, Formy zawierania na 4 częśd. małżeństwa, Przygotowania �289 Recenzje w ,całej etnografii), jest na gruncie dominują'cego ciągle nurtu r'Ozwazan pracą wyj,\tkowo rzetelną. Jest dowodem, że pomimo postępującej specjali2la'cji w ohrębie r.?uk, możliwe jes,t podejmowaTIJie 'tematów przekrojowy'ch. Michal Buchowski Wojciech Burszta Matthias Z.cnder, Gestalt und Wandel. Aufsii.tze zur rheinischwestfii.Lischen Volksund Kulfurraumforschung, Bonn 1'977, 'SS" 471, mapy, ilustra,cje, fotogJ"afie. kunde Praca M. Zendeq'a, wydana z okazj'i jego 70-lecia, przynosi przegląd dQll'O·bku aulo·ra. Z:aml1eISZlczo'ne w wydaniu jubileuszowym sJtudi,a sZlczegółowe (z których część był'a już wcześ'niej publikowall'1a) kon'cenlrują :się wokół konoepcji <regionu kulturowego (Kulturraumforschung), 'pods<taw jego o'kreśleni'a i metod badania. AutO!f zmierza bowiem do .p02ma'l1'iaodrębności i 'specyfikti kulturowej reglionu WesHalii (i jej subre@ionów) na tle ,przyleglych do niej iPegionów sąsiedni'ch. Zadania te realizuje M. Zender poprzez opra'cowania cząstkowe oparte glównie !na emp;iryc7!nych b<Jdania'ch, które zosfuly w pra,cy ;zawarte w 3 ezęśd.ac·h .obejmujący'ch następujące zagadnienia: I. Aspekty badań kultu'l'Oowo-'prZlestrzennych; II. WierzenJ.a i zwy'czaje; III. Opowiadanlia i gwam. W pie'rwszej części 'pra,cy, na którą złożyło się 6 opracowań,region w ujGciu TYJ. Zendera zarysowuj.e się jako 'określMy ,obszar, na którym na pods,lawie okreśkil1ych kryteriów Zlarejeslrowa'l1'e zosltały fakly i zjawiska kulturowe zlokalizowane przestrz anie. P\lIl1Okt wyjścia dla określenia regionu w aspekcie przestrz·ennym zjawisk kulturowych stanowtily dane z~romadzone głównie dla ,celów Atlas der deutsellen Volkskunde. W drugiej (12 s!iudiów szczegółowych) i trzeciej (4.studia) częśc,i pracy M. Zender k'Jnce.ntruje slię na anal.izie zarej.estrowany,ch faktów i zjawisk kulturowych, zlokaliwwanych nie tylko 'przestrzennie, ,ale i czasowo, z uwzględnieniem perspektywy historycznej. Dobrą podslawę dla tego typu rozważań stworzyly dalł1e z zakresu wierzeń, zwyczajów 'i zjawisk językowych (gwar"a), .przy pomocy który,clh a'utor próbuje we wspólczesnej kulturze ludowej WeslfaEi wykazać warsItwy i sytuacje kultUPowe SJiGgające w odlogłą 'prZJeszłość. Na ma.rginesie można zaZ!l11a'czyć, że według M. Ze;nodera zja'Wi1skajęzykowe mogą szybciej slię zmieniać i .przek'sZJtalcać od desygn;:;otów,które oZ'l'1a1czają. Toteż dużą uwagę przywtiązuje autor do wnikliwej analizy zjawisk kulturowyoh (wi'erzeń, zwyczajów) foQ2lumi'aIllychjako !l1ajba'fldziej spetryfikowany a'spekt badanych -elementów. Przyjęte przez M. Zondera zalożenia i metody badawcze regionu kultUlrowego wymagają pewnych wyjaśnień, któI'e mogą być tu podjęte: l) ZJewz.ględu na przyjlttą koncepcję regionu, jako pewnej ka.tegorii sipołecZll1o-k,ulturowej, 2) z .punktu wIidZCi!1lia mzwojou i specyftiki badań clnogmfi-cZ!l1ych. W .nawiązaniu do pi'erwszego zagadniel1!i.a wY'pada zauważyć, że k,ażdy regiQ'll w przeszłości był joednosiką geogm.fkZ!l1.ą, kulturową, świadomo'ś'ciową lub administm'cyjną (w ,ro:zmmioniu terytorium plemiennego). ROIzwój i. zróżnicowanie przyniosły 3 koncepcje n~g'ionu: 1) jako jednoSItki określanej 'aposlteriory'cznie na podstawie ('('<ch kulturowo-his'!orry'cznyoh (Kulturraum, jak 'li M. Zendera); 2) jako jednostkO. określanej a priori, zwlaS2lCza w związku z gr.alł1ircamiadministracyjnyrrui (H. Od um, 19 "Lud" - tom 63 �290 Recenzje to I(X) K. Young ok!r-eślil jaoJro'selek.cjlorniz.m); 3) oraz pozorn:i,e kompromisową kcncepcję regli,o'll'u jar~o r7Jeczywi:stośoCiirntensrubiektYW1l1Jej(np. J. Obrę'bski). Konc,e'pcje te pOWlstawały i nar,a's:tały w :<JWliązkuz konkreltnyrmi 'Potrzebami i ideologiami. I tak, pierwsza z nkh nawiązywała do ideologii natywizmu, a więc poj.awiffi !Się w Niemczech w dobie reneslansu narodowego, druga pojlawiła Oli<; w społeczeń,gtwac<hstarnowiących heterogenkZ'Ilie amalgamaty (np. USA), trzecia mi,ala stanowićsz;ukanrie opiaroia dla tendencji rpohtycLJIl1ychw ·pozy.tywnYlm s:1..mrieświadomości, wynikają'cej Ci7Jascmz rindoktrynacj'i. NajwliękiSzym maJnkamell1ltem tyc'h wszystkich ·poozi,alów jest ilch .sztuczma jednostronność. Nikt nie ,uważa odrębności kulturowej za nie podlegającą z;mianom i niekształtowaną w nawars,twienia'ch history,cznych, ale nie prwstaje ona być odrębnością. Tak SlamQ podziały dokonane ci priori były i są ważmym 'czynnikie.TI współkształtującym (obok ;innych z<la.rzeń hi'storycznych) region, ale nie były i nie są czynniki'em decydującY'm, ;j wi=y być brane 'I=Qd uwa,gę o tyl'e, o ile naprawdę znalazły odbri'cie w kulturze. Także świadomość ,mieszkaI1eów jes1t prz;ede wszystkim wyrozem ich społecznego !i kulituI'D-wegQ'bytu, a 'raz uksz,tałtoWiana oddz'ia!ywuje na ten b)'lt wtóDl1lie, .na pewny{Jh 'eta,pa'eh mawet w s'posób ·dccydująey, a.Je znów jest tylkoczY'l1lniJki·em br'anY'm pod uW1a,gęo 'tyle, 'o ile znajduje odbil(lie w kulturze i interakejach społeeZl!1.ych. W tym konJtekście wydaje 'się s~us:z;neprzyjęcie ra'ezej zm{)ldyfik<Jwanej ·tondencji badenia obsz,a1ru kulturQwegQ, ba:rd:zJiej ja'ko od'f(~bności uS'truktur'Owania elementów kuUury TIliż <oulrębr1O'śei!po<s'Z!e-zegó!Jny1eh elem nJtów, me tyl'kQ g.e:ne-tycLJll1ie, ale li w 'llam'sta,jącej hJ~storycZIl!i.e;z;miernnoś'Oi,omz ni,e -tylkQ ze względu n'a pozyt:)l'wną ,cdrębmość flak.tów, a.]'ei 'Ze względu na świadomość, i ,!Joo tyle, ·0 il,e powst.aje na 'i'ch gr'uIil'Oii·e i wlS1pólks1z:tałtujeje. J,edina'kże nie w ty,m kierunku potoezyły się badall1lia obszalrów ku1turowyeh w ujęciu M. Zendera li 'etnografii niemieekliej. W ty;m Imiejoou 'll'ależy j'e~z'e:<Je LJazna,czyć, że samo pojęcie regionu ni,e jest dotąd określane j1edinoZJnaC'znie.W tTaidycyj'nej etnografii r,egion utożsalmiany był z teryto-rium ,e1Jnografi'CLJIl1ym, T1ozurIDan)'lmbą<lź ja'ko odpowiednik grupy etnicznej, bądź węziej, jlako część poas,tawowego, ma-aierzYSltego :tery,toriwm. KuLturTaum w nauee zachodniej i w ujęciu M. Zendera to 'Pojęcie '0lC1'noszą0c,się do obu znaezeI1, w opa.raiu Q: la) przesłanki :hiJstQlTy'eLJll1o-'sPQłeeZ!ne, b) dane językowe i gwarowe, e) warunki fizjograHezne, d) 'eechy kultuI'ow€ w pewnej 'mierze zewnętrZJl1'c, zazwyezaj łatwo uchwytne i 'chaT1ak,terY'~ty'eznedla doa:nej grupY,e) 'eza'selm także dane o sa,mookreśl,eniugrupy. Jednaik'że ireg;jony rh'isrt.'OrY'ezno-kultuwwe ,stają ~ięz biegiom lat eoraz mniej 'Zwar,te, 'ooraz trudniejlsze do wy<odrębnienlia ;na poosltawie wymiC'nionyeh k'rytoriów. W ZJWliąZlkuztI'udnlO'śtci<ami'W Q!kTeśl3Jrnu:tradycyjnych negJionów, :<Jewzględu na lie-hZ:m'iemnQśćw ,pll"ole-eslie his1orY'cLJll1ym ri w ZJm'i'enilającym się układLJic '.stos.unków spo!eezmQ-ekonomkz'llych, 1I1J3:9tąpiłazmiana dyr,ektyw i pr-oblema,tyki badawczej w prlaeach etnClgraficzm)"Ch OŚf1odków pollS'ki-e:h.Można w tyrm ZJakresie wskaZJać na pa-aee ośrodka łódZJkriego (K. Zawi,sitowi,ez-Adamska), war'szJawskicgo (A. Kutrzeba-Poj.naro'Wa), 'I=Q1Z1!1.lańlSkiego (J. BursZJta). Powr,aoając <lo 'tend-eneN bad-anli,a 'l"egionU' kulturowego w nauee rui€lmi-eckiej, należy PQdik!reśliić związki 'z .metodą ·geogr;afi.czną 'st()15'Owanąprzez językl(),zmawców i ubr:zy.mują-eą 'się iS1kło=.o>Ść:ni€rmiookic,h etll1oog·rofówdo nawiązywani.a do ~.eh wyników li utrWlala;n.'ia tez Q I1Ii,ezmieTlII1ej C'iągłoOści·ehłopstwa i kultury chłopsbej wywooZJonej wprOlSI\;zgermaI1skiego 'Ustroju ,plemJiennego (aż do eksltTemów w rodzaju BLut 'U.nd Boden). Dla1tego pirob1ema1tyka łą-ezyła slię dl.a ,tych autorów z problematyką .charak,teTu narQdo'wego Iwe;umialI1Je~oj,ako VoLksseeLe (np. H. Riehl, a ostatnio �291 Recenzje j M. Zender). Krrytyc:me uwagi zres'ztą o tych tendrencja'ch przedstawił w nauce niemieckiej H. BaUJs'inger w 1971 r. W ZJmieni'onym układzie :st'o~urnków społeczno-l§os'podal'Czy,ch ·coraz trudni'ej jest 'IN ogóle umiejscowić w ,czasie riprz·es.trzenri zabytkowe formy kulbury tiI"adycyj.nej, celem wiązania i'ch z odległą prrzeszłoś,cią i dawnymi oraz obeonym'i terytoriami etnicznymi. W skomp~i:ko'WarnYrITl bowiem rppooe::lie,historycznym irrOzmyły\Się 'igu'bią d<.lWlne·podZJi.ały.teryto.nial.ne (plemienne). Niezależnie od nich u!kJs·ztaUowała się bowiem .nowa rz,C'czywri:st0'ŚĆ regionalna uwarunkowana w znarcznym stopni.u terenowymi środkami p['odukcji Wymaga ona już sformułowani.a odrębnyeth po\S,tulatów badawczych. Tymczasom M. Zender, mimo podjętych w tym zarkreSli,e 'Us'iłowań, utrzymał w swej pra,cy ·skompromitow.any mod,el KuLturraum, bez względu na jego ZCiwszemożliwe nawiąwnia do Kuliurlandschaft, 'a nawet Lebensraum, 7.mieniając tylko jeg'o rskładniki. Mianowicie zamiast uwzględni'ać odrębność kulturową, ale w ZJmienlnośc'ikcmtekst.u historycznego i śWliadorITloś'ciowego,dordaj.e ,tylk'o mechanrlcznie os'obne orpra'colwal1'ia dotyczące czynników hisltrorycznych do .pojmowalnego po dawnemu KuU.urraum. Dlate.gro w 'k'oncopcji regionu kulturowego M. Zendera, gdyby nawiązać do tytułu jc.goprarcy, nadal dominuje Gestalt nard Wandel. Zofia Staszczak Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart. (Mitteilungen des Instituts fur Gegenwartsvolkskunde nr 4). Wi'en 1976, Verlag der Osterreichis,chen Akademie der WiSJsenschaften, ss. 60, ił. Na ulicach 1I1u,s.'ZY'ch mias.t w niektóre dni, iZwł.a·szczaw sobo.ty, zauwazyc można samochody ·osobowe "lepszych" marek przystrojone kwiatami, z 'Pękami kolorowych wstążek przy antenie, nierzadko z 'siedzą'cą na masee wozu ·okazałą lalą w białym, efekt'Owny>m stroju. Widok ten nie ,budzi ni·czyjego zdz..iwienia, przeCliwnie - pełne zrozumienia ·i życzliwości uśmiechy, wszystkim bowiem wiadomo, że ,to młoda para jedzie do ślubu. Przed urzędami s.tanu cywilnego zwracają uwagę 'Szpalery formowane dla nowoż'eń'ców przez kolegów, przyjaciół, zbi'OIowe śpiewy, toasty, ,cz,asem taóce ,i wie!'e inny'ch 'IXldobnych manifestacji. Nawet już nie pralTIJi£;tamy,,od ki,edy t'e praktyki wpisały srię w 'k'rajobir.az nasz)"ch miast, 'pewne jest WiS za'kże, iż ,są one w ni.m obecme na stale od szeregu lat, równie plebejrsk'ie, jak dawne 'ohIo'pskiie kawalkady weselne czy rytualne prorwitania pary młodej 'wTa'cającej od ślubu - tyle ile nowe, współczesne; j.uż ll1uew Ik,ategorii tradycyjnego folklo'ru. lecz w (makroskali kultury rma'sowej. Nire :zrainte'resowała się nimi dotąd b1:iżej polska ebnogr.afia, ,choć problem z pewnoś,oią warrt jest uwa~i 1. WspółcZiesna obrzqdowość weselna obr,osł'a bowiem niepos'trZJeżenie w cały kompleks w:erzeń, przesądów, ceremonii ,i rytuałów, gestów i zachowań, rekwizytów i form fclkloil'U sło'wnego czekaj'l'cych na udokument!()wanie oj na'ukow.e za!in1erp['eiowan~e. Pr.awdę tę uzmysławJia nam lektura pracy <!;uistria<lkliegoet:no:l,olga,L. Schmidta, 1 Wzmiankę o współczesnych praktykach towarzyszących obrządkowi można w wydanej niedawno pracy na temat świętowania w Polsce. J. Olędzki. A. Zadrożynska. Wyrzeczysk:o. Bialystok 1976, s. 225 - 228. lS· weselnemu Zob.: T. M. znaleźć Ciołek, �292 Recenzje mając·ej za temat WLSlpół<:wsne przemi'any rzJwyczaJow weselnych. Niewielka ta praca zaslUi~uje 1l1.a. uwagę lilie tyliko ze wz;ględu na ,ni'ezwy-kLepopularny, wi,eeZlni,eaktualny temat, lecz tJakż,e z IPOwOOiU :nieoorlzi€!I1'nejm'cil;ody, j'alką posłużył sJię jej auto,r. Opracował on 'mia!l1ow;i·CIie Icały tema<t wyłącznie na pod:s,tawie donoieSlieńIprasQwych zawierający'c'h foOzma'Lteinf.orma,cje o wydarzenia'ch ,t'owarzyszącyc·h zawiNHnym ws'półcZJeŚinieślubClITl.Połowę ppa'cy wykonal'i wiG,c wścibs'ey dZJiennika'rz::, do ,autora należała s'ynteza oderwarny'ch fa'kitów :i loch naukowa interp.ret-a'cja. GI'clmadząc skrzętnie prZJez wiele lail;rinieresują.oe go wycinkii pl'aSOWC,zdolał 'Olnzebraćko'fpus dowodów wyJStar'cz;ający do wyoCiąg)nięcia uogóll1liają'cych Wll<ioskówna temat natury zjawisJ«a. M'doda ,ta wYlmaga oczywiśóe określonego gatunku prasy nrasrta'wionej no sensiacyjne pLoteczkd z żyóa towarzyskiego, jakiej nie brak zJ"'esZltąw krajach kapit.alds<tyczmych, na,tomiiast od srto.s'ują'cego ją badacza wy.maga wyjąt,kowej os'tro·żnoś'coi 'i ·krytycyz:mu w cceruie mart:el1iału oraz dobrej Zlnajo;noś·ci badanej problematyki. Wiedeńlski etll1'Ologwykazał w omawianej p!Tacy, jak należy się ową metedą posługiwać. Z od,erwall1y,ch ńakrtów jak z moz.a!iki ułożył prz;ejrzy.sty obwz wSipółczesnych zwy'cZJajów, zachowań, manifestowanych posrtaw oraz \;l'ndencji objawiających slię w związk'u z Z'3WaI'\Cli'€lm małż'eń~twa na terernie AustJ1~i'i Niemi,cc Zachodnich,a po czt;ś'ci także w ki'lku Lnny'ch klrajaoh. RO'z;pd<lWa ni,e ogranicm siG ws.zakże do s'uchej faktogra1iii, kcz jesrt wzbog'aloo'na .r,eHeksją teO'Tetyczną autor,a, któ.ry komentujew51pókz€'sność przez prYZJme ..t tradycji, niej,ednokrotnie odtwa'rzając genezę niektóryoh hi~story'czmYClh już form kuLturowych, objaśniając ),ch dawną i lIlOWąsymbohkę, a w uzasaidnli,onyc,h przypad'k,ach rozprawiają'c 'się z zakorzen.ionymi s,ter'c·otyp.ami łub ps,eudona,U'kowymi rporglądalmi porkutującymi w śwdadomości publicznej, rczpows'z;eahnianyunli ta'kż·c na łamach :popularll1y'ch 'cZJasopisffi. CałeIŚć I'ozprawy składa się z diwuml.'srtJU Towzi'ałów, w których kolejno omówione z'ostały !ll,).cktóre tylko zagadnienia tej wicl,ce !przecież złożonej problematyki zapewne te, które autor uznał za najbard.ziej reprezentatywne dla dokonującego się prO(le~u :przem~an. Już 'salme 1ytuły .rozdziałów określają kiel'unek jego docieka!'l, a zarazem w:lkazują,MóI"e o~iwa tmdy'cji wesełny,eh IszczegóJoTIli'e są q;odatnc na wpływy :m-cdy i zmianę treś,ci - warto je Wlięc prz)"toczyć. POSz,czcgólne rozdziały zatytułowane .ZJOIstały następującymii hasŁami: 1. Nadal żywotne zwyeZJaje trad)"cyjne; 2. Wianek ślubny; 3. Welon ślubny; 4. ObrącZJka ślubna; 5. Zaślubiny z;biorowe; 6. Ro'zrosi uroczys,tośei weselnych; 7. Zaślubiny pąrtnicZJe; 8. Zaślubiny w strojach ludowych; 9. Kanonady weselne; 10. Gody jubileuszowe; 11. Szpale!TY sZJpadowe; 12. Zawieral1li'e małżeństw wśród przebierańców Z3pus1Jnych. Nie ws:zystkii'e l1OzdzJi:ały'mają j'oona'klową wa,r<tość osta,tni np. wydaje S'ię zbyt :na'0iąga!ny preez ,porchopn,e'uogólllli€ll1liJe jed<J1IoSltkowyeh faktów, więkswść jednak zawiera n'aJprawdę i:ni-eresująee infonmacje. Oiekawie zwł'a'szcza wyp,ada porównanie ·opi'sywany'ch faktów ZJewspókzesną rpolską rzeczywist<oś'Cią; okazuje 'się, ż'e ni,cktór,e formy .znajdują blisrkiie ,analogie w n!3'szyoh pr,akty:kach wspólczBSinych, inne ZJnów s<; Ispecyfi'czne dLa A'ustr'ii l,ub ,k,rajów niemic'ck'ojęzy'cznych, jesZJcze inne nabrały szerokiego, uniweJ1s,alnego wy:mtaru w ramach 'c,gólnej oeywil'iza,cji świa1t.owej. Jedne wyrosły :I1IapodŁożu ,toody1cji ludowy,ch, !inne wywodzą się z subkul\;ur różJ!llychugrupowań s'.o<cj1al!llych, niektóre zaś wYllli:kają po plTOSIDU ze zwy,czajnc<go s<nobiZlmu,pozers:twa, a nierzadko z pobudek czystego romantYlZmu. O tych osta1ll1iClh,traktują zwłaszcza rozdziały 5 i 7, z który'ch dOWluadujemy się !IT!.in. o n:iek!tórych oS!obliwych zwy'czaja,ch zaś.JubinowYClh panujących w świecie, a ni,e mają'cyc:h odpowiedndk1a w polskich tradycja'ch. Z IpeWll1oś'Oią oboa p1ol'skiemu �293 Recenzje "indyw,iduahzmow<i" j,('IS1t idea ślubów z€lSpoł'owych czy :zJl'iocowy,oh (tmafi!a .się c<~astm śl,ub dwu, maŻ/e ·1Jrzech .par Illaraz, nip. w przypadku ,ftoclze!'ts,twa, przyjadół), tymczasem w niektórych kwja<ch eUTopcjsk'i'oh, w USA, a zwł'aSlZiCzaw Japami upowszechl1liła 'Sii<;moda ll1a śluby już rnlie ,zbio["'o'we,a wręcz m,ars,owe, kiedy <to przed ołtarzem staje kilkadzLcsiąt, ,a nawet trzysta rpar .(!) ,równoiCZJeśnie(s. 29). Co dziwniej'sze, śluby te zawiewrne są w wielkich ka,tohckich katedmch Tokio, SłngarpUru, Hongk'ongu wprz.cważająooj więks'z:ośd ,przez Illli'echrześ<Oij'an.Jak w,idać, hczą się tu nie względy id eo10'g.iczTIe,lecz o'wo decorum, jakiie sltanowi ka'tohC'ki rytuał ślubny z nioodZ'Ownym Ave Maria Goun{)da ,i Marszem weseLnym - tam rnie Meooels'SOlhna lecz Wa,gnem, przy czym oboWliąZJującym sItrojem ślubnym staŁa się b~ala suknia z welonem li cWl'ny gaflI1liitur.Dla zawa,rcia śluibu według tak'i'ego, "eur'opejski'ego" starn<C!aJ'du, J:apoń'czy'cy ·po.d.różują nawet SiP€'cjaln1:iedo EUIf{),py. Innym znamienlllym rysem jest 'moda ·na ZJawier'an.ie Śhlbu w wybralllych kl()ścioła,ch poza mi,oj'scem zJa'mieszka-nia, Illp. w ZIl1'any-ohmiejs,caoh {)Idpus.towY'ch;wtedy ślub jest zwykle połączolllY z pielgrzymką i o wyborze decydują względy czysto' religijlne ('Odp'0'W1i'edni'1{'i,em tej sytuacji w Pol'sloe jes,t wysoko 'C€ll1lionyw pewnych kręgach społeczeństwa "ślub rna Ja,snej Górze"). Częsbo też wybi,era siG k'ościoły zn bytkowe, o wysokli'ch wlallQlr,a·ch ·a<riysty.cznych, lub Irolmranty,czniepołożone (np. nla wysI:Qe, nad jeZliorem), bądż wreslZJCiewyszuk:uje 'się małe, intymne ~ap1i'ce, najchętllliej zamk'owe, dl-a ,odbyoia ślubu ci<chego, lecz ,ekskluzywneg{). W kmjach kapitalis'lycznych wJaś,oióel-e odpowiooll1.iohobiekiów rudo6ltęp'ruiają je za odpowiednią opłatą, CZf:;S,toWiroZ z pok'ojami goś'ci!nnylITll,,czyrJ1Jią'c z 'tego st,ale źródło dochodu,. gdyż chę,liny<ehnie brak, nawet z za'graruicy (Ain1erykan'ie, J,a,I:oń-czy<cy).Wybór takich m;ejs,c podyklwwany jest prZlcważnie 'c'hę.cią oolfóżll1'i€'l1lia S'ię od Uumu, albo zwy,czajnym SITlobizmc1ffi,zaśodlpO\V1iedniewwry czerr:li'e się z filmu, te1ewizjilub też z prasy. Przykładem podobnych motywacji w Polsce morgą być "ekJskluzyWll1e" śluby w ~aplicach t<:,kzań'sk'j'ch na Hali Cho.chołowskJi'ej lub Ilia RUSliJnJOwej Pol-alnae, gdzienawet rrie moż'na d'ojechać, ,tylk,o ,trzeba dojść piesw. Równolegle za,~na'czają Slię podobne tendencje przy zawiemniu ślub6w cywilnych PQza urzc;dem stanu cywilnego. Wybi'era się w tym celu często miejs'cazgoła niezwykle, niejcdno,krotlnie zwliąza,ne z zawodem lub 'specjal'l'lQśdą 'ilJowQŻJeńców:np. płelwonurkowie - 'r-od w<Jdą, ,grotołazi - w ja,skinira,ch; może ,to ,być rÓWIl1,ieżłódź nu środku jczio,ra czy n,a !mo'rzu, Imost, dach iilp. W 'Pogoni za oryg)irnalll1Ośaiąwykazują ludzie ,nieraz. dużąpomy:s1<Jwość, a 'przecież owy,ch ekstrawagall1 cji nie można skwitować 'po pro.&tu wzruswniem r.amioln, gdyż Imają one .swoj,e 'Psychologjczne i spoIecznc uza.s,adn'ienia li są kuHu.row{) uwarunkowane, a w;ięc zasł'ugują na uwalgę zerienlowancj na wSPÓłcZeslllOŚĆ etnografii. Zarazem jednak o wyd,arwni,ach podobnych do wyżej opli'sanych dowiedzieć się mnżna naj'ezGś'eiej z.upeJ.rtie p'rzypadko.wo lub właśnie z ,prasy, trudno je bowiem b,:dać planowo wobec 'mnogośc'i ,i wręcz alcatorycZJnego 'DoZJprosZJel1lia posZJczególnych przypadków. I w t)'lm '1=un.koiezmajduje uzaSiadnienie Imet{)da zas'tolSlowana 'Przez autarn om.awiarncj pw'cy, metoda która nie za's,tąpi 'l'llQlrmalnyc,hbadań etnogra£icz;n.ych, ale może je zmakomide pilolJować. T,ak też :należy traktować rOZJP'f'awkę LeOoI:0lda Schmidla, która nie jest .i rnie mogla być wy'cZJeI'p'ującym studium pTZJedmiollu, jest natomi,as't tre~ciowym w)"k.aZ!OJnpl'oblematyki, ,o dużym \Stopniu ulQogólnien'ia,mogącym stanolMić do,godny 'P'un,ktt wyjś'ci,a do bad,ań 's7JcZJegółowyohruJ.d zagadnieniem v;spółczesncj 'o·byczaj<owośd zaślubi'nowej (t.Dadycyj.ny ,tel1m.in "o'brzędowość weselna'" byłby tu zlJJpełnie 'J1!icadekwatl1y). l Bogusław Linette �294 Recenzje Arti popuUor Ethnographie des Etudes Tirana ne Shqiperi, a~banaise. Efhnographiques Edition 1976, ss. VI, 'iI. kol. 156, res. ang., fran,c. specia~e d !'occasion en A~banie (Juin 1976), Tkana de ~a Conference Nationa~e 1976, ss. 281. SygnaliZJowane tu pra,ce ukazały się jedn(Jcześnie nakładem I.ns,tytutu Histo<I'ii Albańs'ki€j Akademii Nauk. Przedstawiam je razem, 'aczk.olwiek różnią s'ię zasadniczo formą i zakresicm zawartych w ni,C'htreści. Pierwsza z wymicnialnych książek to barwny ·album sztuki ,ludowej Albatrlii. Na po;nad 150 fotografiach pr,ezentuje się wielobarwna, ogromnie zróźnicowana w detal,ach sztuka górali al ba ński,ch. Autorzy dccją przegląd artys'ty'cznej twór'czośoi swego kraju poprzez prczenta'cję budownictwa, wnętrz, tk.ani'ny, s:przętów, na'czyń, broni, ozdób, sltrQjów, .instrumentów i tańców. Przy slpolr·ej ilości ilusrtra,cji pamiętać należy, że np. kil.kanaście komr;letów pokazanego w albumie stroju, t(J ZJaledwi'e'część z (Jkolo 140 odmi,aonstroju ludowcgo tego nli.ewielkiego przecież kraju. P.odobni'e zresztą rzecz ma się z 'budown.ictwem. TE'roo Albanii, choć trudno dostępny, stał się 'miejs'ccm wpływów i krzyżowań kultur: muzułmańskiej, słowiańskiej - prawoslawnej i klasycznej - śródziemnomorskiej, co dalo w dek,cie t<l'k bogatą :mozalikę typów w każdej dzicd7Ji,nie lwór'czości. Druga omawian.a pra,ca to zbiór dawniej publikowanyeh artykułów, ogłosza'nych w pcprzednim dZii'es1ięciole'C'iu w wydawnidwa'ch na'ukowych otno,graJicznych i his,torycznych. W foDmie zbio'I'owej 'Pl1aoc~te wydano z ,okazji kon[CJ'cncj'i poświęconej prac.om etnoOgrafkznym. Opracowanie zawier.a w sum~e 17 a,rtykułów, 'przeważnie o tem<ltyce €'tJnogra:f·icZJl1€j. W all'tykule wstc;pny.m Rrok Zojzi -pu'zcdstawia dawny 'P()dzi,ał TegiOlna.1nyAlbanii, 'Ha którego baZl~ewyks'z:takilo siC; obC'cne zróŻol1Jicowa'l1'ie regicn.a,lne kmju i który był podstawą do uformowaruia się w XIX w. narodu albańskiego. W t)'lm 'okresie upowsz,echiniły się zwroty shc;iptar :na ,określenie mieszkańców tyeh 7Ji,emi ShC;iperi na 'określenie kraju. Wyparły one z użycia dawniejsze heme -okreś].(Jruia,wskazujące na r'e~ionalną przy;na}eŻDość mieszk.ań-ców. Do dziś jednak świadomość różni'c regi'ona1nych jes1t Jlli)CiI1a, ·aczkolwiek w kulturze ludowej wyzna'cza się za.s,adniczo dwa więksZJe regiony eitnog·rafiocz:ne,wykazujące wyrażne róiJni,ce w języku oraz eałyC'h z8Slpoł.aoh 'cech etnogr.aJ)j,c7Jl1yeh. Regi'cny te, 1.0na półn<iCYGegen.ie, a na południu Toskenie, uformow,ane w XVII - XVIII w. ze zJednoczonych daw;nie}szy'c,h księstw. PozJOIs,t'ałe,artykuły ,repreZJentują ba'rdzo różnQlf'Od!nątema1tykę, m. in.: proces urbaniza'cji k:Toaju,prawo zwyczajowe, przeżytki w wierzeniach, roozkład wielkiej rodziny, pozycję kobiety w rodzinie, rozwody, zwyczaje wesclne, budowni'ctwo, strój wy.rób prochu, rzemiosło a'rtysty'czne ,i zas1;osowaIlli,eludowych WZJo,rówartyslly'cznych wc w.wDniotw.ie ,przemysł'owym. Redakcj'a zbioI'u zap.ow.i.aoc!.a wydanie w najbliższym czasie osobny.ch 6 oprac'owań albumowych poświęconych pos'Z.czególny,ch a.s.r;eklom sztuki ludowej, m. in. wytwarzalIlJi'Ukobiierców, haftom, strojowi itp. Obydw,a opracowania w 7Jna,c7JI1y sposób wzbogacają naszą wiedz~l o ludowej kulturze tego tak malo u nas znanego kraju. Adam Annette PourJ'at, Traditions d' Auvergne, Mara'bout, Verviors 1976, Bartosz ss. 192, ił. Belgijsklie wydawnictwo Mar,about 'specjalizuj,e się m. in. w publikowaniu przewodników. Traditions d' Auvergne 'stanowią 21 po'zy'cję serii "Guide Mambout", składającej się również z (Jpracowań o ś'ciśle etnogI1aficznym charakterze. Ks~ążka stanowi ba,rdzo inspirujący przykł:ad etnogra:fiiczneg,o pr:z:ewod<nioka.W10bec wyr'aź- �295 Recenzje nie odczuwanego bmk'u tego ty'pu pr·ac w Polsce jest ona z pewno;3·cią warta przybliżenia, tym baI'd:ziej, iż .posiada rów![1lo[cZie~nlie duży walor pOZJnawczy, j.ak:kolwiek z<lJiczyć ją raczej należy do publikacji o cha·rakterze :{:opulamonarukiowym. AutoI"ką przewcdnika jes't cóplm H. p.o'U'l'I"at,znal!1Jeg>o £rancuskJi-ego etno·grafa-regionalisty. Traditions d'.I1uvergne dają barwmy 'Dipis środowisk.a natura.lneg:o li kultury l'udowej OwerniJi. Są ciekawym dokumentemtrrwająlcego w pamięei, jak i jesz'cze żywego folkloru tego regionu .. Za'chowanla w książiee perspektywa hiilstory,czna umiejscawia ws:półczesmość na tle zda,rze:'J..i uwaonmkowań prZi€szłośd. Przewodnik sikłada się z dwóch główm)~oh częś,ci. PierwsZia etanowi koQlmpcndoiuCIl etnegraH'cznej wiedzy {) J'1egionJie.OmóWIi'ono w niej więc m1in. typy k,r.ajoobra2Ju, tradycyjne budownictwo, wyposaż·e'l1:ie wnę·trz miesZJkalny,eh, język, zwyczaje i wierumi.a, lokalne świ<;ta, muzykę, .s:tI'Oje,.57Jtukę ludlową i rz;eomiosło, ZiajęC'harproo·ukcyjne, wytwórcZJość oraz Ipożywi'OOlie.W częś<ci d['1ugiej zamli,esZiCWtr1'O najwaŻIDiiejsze informa,cje -o 85 wsia·ch 'i 'miasta'ch OweJ'1lllioi(w kio'1ejnościa.1fa'betyczn;ej), Iprz.ede w~zystkim tych, które zachowały ;swój tradycyjny chiar'akter. Je,ot ba·I"dzo trudno, zarówno ze względu n,a ;ilość na,gI'o:nadw!ny'ch w oprZiewodnik '..l faoktów, jak i złożolnooŚĆkulturowej rzeczywis,tośd, nawei ,pokrót'Oe 's'chalraktoeryzo'wać regi'on. OWC'l'nli:aInależy na pewno do najhairdzioej ilnterosują'cy[ch obszarów Frai!lcj,i, tak z punktu wid:uenia badań 'E'ltnografl'cZJnyClh, jak i atrakcjitury.sty'cz.nyoh. Położa,na w środkowo~północnej 'czr;ści M,alsywu CentTalnego [obejmuje tereny 4 dep8rt'amentów - Alli'er, Haute-Loire, Puy-de-Dóme OI1a'ZCanltal. Tylko dwa ostatni.e s.tanowią tzw. historycZlną Owcl'I[lIir;. Naoblk:oe kultuf'Owe Owernii wYW'aorływy·r·aźny wpływ 'uwa.run:k<owani:ageograficzne. ŚPOdowi·s·kio'naturalne tworzą .gorail1lito·we wzgórza, góry wul'k,a;niocm·eo·raz równiny i doliny. Na każdym z tych obs2Jarów dominuje zał-ówno 'ilnny ,typ gospodarkIi, jak i spc·cyficZoJ1€!ccchy !kultury ludowej. Tl1udne na wioelu terena'ch wa·runk<i życia wpłynęły na to, że ·region :ua,chował do dziś wi.ele dawmy,ch .t1radycji, podtrzy.mywan;;ch i kultywowanych pr:uez mieszkań-ców. Odnoo'sliSlię tos:uczególlrll~e do bog:ait;eg-o folkloru i sZJtukliludowej. Nadal żywa tmdy.cj.a o'rganizowania tarigów, ja'rmarków, pielgrzymek, U'roczys'togo obchodzCinlia świąt loka,Iny'ch :patronów, a także małlo zm:ieniona zabudowa wsi i im:iastec:uek, ICZęSto.sięgającaswą genezą średnioWliecza powodują, iż Owemli,a pozostaje jedny;m widki;m ,sk,ansenem i ogromną turystycZlt1ą atrakcją, Traditions d' Auvergne zostały napiSlan·e językiem barwnym, aloE~zara.zem z dużym zmawstwem rcaloiów. W \V1i·elumi'ejoscaClh uwliJ<:lalC7JlliJa się dąż'enie Gu'torki dlo ukazania regionu poprz.ez prY2Jmaltosobowośd j'eg.o 'mieszkań[ców li osob1iwośoi jego kultury ludowej. Przewodnik sItanowi zwa["tą ·caŁość li starano soię w nim omówić możliwie wszystkii·e dZliały ·i aspekty tr,ady.cyj;nej 'kultury, zwracając uwalgę przede wozystki.m na to, co wyróŻJn'ia Owemtięod i·nnych r.egionów. Nie zabrakło w tekście również wOlkazówek pmk<tycZlnych. UmiesZlc,ZJonoje główn~e w części dru~iej. Charakteryzując podsi:oczególllle,miejs'cowośd wsk'azano m.lin. na to, ·co warto w nich z'O'ba.czyć,w jakiirch św.ięiJa·chi uroczyl5ltości'aich wa,roto·wziąć uclZli.ał,ja·klie 'należy odwiedzić muzea itd. Podano -rów.nreż Ia.dresy cHn.ionych w regionie iwóI'cÓW ludowych, mUZleów, sklepów alllitykwarycZlt1ych, tM·gów, ja!I1maalków i zajazdów. Zwr600nQ 'takŻJe u\Vargę np. na łokalne Sipecj'alnośai kul.in.enne. Przewodnik zalmykają: skrócony kal,end:ar.z n.ajważll1ilejszych t'3l'gów i świąt religijnych organli·zowalny·ch i obchodZ!ony;ch :na terenie OwermE, bib~iogr.afi,a wykorzystana w .p-racy i uzupełnJiJająca wiedzę ·0 I1e~i'onie omzillldeks. Całooć jes,t ilustrowana mim. star~mi kaI'ftk,a:mi pocztowymi o dużej wartości dokumenta,cyjn-ej. Jacek Bednarski �296 Recenzje Janusz Stefall1owicz, Bunt mniejszości, ga", II1r 317, W'arsZJawa 1977. "Biblioteka W~,edzy W&pókz.eSll1'ej - Ome- Na;pis,ana przez ZJna;negodz.i€ll1l11ikaxza pozycja ;prz.edstawia zjawisko przebudzania sio; grup ,etrui<:znych stanowiących mniejs,zoś'ci narodowe w obrębie zachodnich państw europejskich ,i Kanady. Autor przyjmuje s'Ocjologoj,cmerozUtmi€ll1ienarodu i zastanawiaSlię nad 'czynnikam>i, które .przyczyniają s,ię do wykiształceruia !pOczucia tożs3iffiości narodowe j . Cele jakie sobie sltwarzają ,ruchy narodoW'o,śdowe są według autom trojakie: kulturowo-język'owe, ,ckonomicme i Ipohtycme. Bierwszy z nich sta'ra się utrzymać odrębność duchową, n'astępny oZiIllacza walkę 00 awans ekollomiez.ny, zaś o,sltatni dąży do uzysk,a.rlJia autonomii administracyjno-prawnej. Współwystępowanie tych elementów daje w s'umie omawrialll:ezjawli:sK'o. Kolejne ro.zdz,iały mówią o problemie bud:wn,ia się świadomoś,ci w Hiszrxmi,i (Baskon'La, K,atalonia), we F,nancji (BretanJia, Alzacja, Okcyty.ruia, KOl1s'yka),w Wielk,iej Bryta:mii (Szk'ocja, W,alia). Ponadto dowiad'Ujoemy się ,o kwesti·ch sepamtystycznych Adygi i Tyrolu, Cypru, Irlandii Północnej, .Flamandów, Quebecu i Szwajcarii. Różne są podłoża i przebieg tych slepaTatYZJmów. Pozycję tę, mimo pubhcystycz.nego charakteru należy uznać za bardzo interesują,cą, zwłasz.cza z.e względu ,na 'pr,z,eprowadzoną ,analiz.ę 'przesłanek kulturowych walki grup o autonoamę. M.B. Zygfryd P.rószyńslk,i, Ziemia Pucka w opowiadaniu, baśni Wyd. 2, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdaósk 1977, s's. 98. anegdocie ludowej. 68 utworów fol'kloru kasZJubskliego - podań historycznych, legend, baśni cudownych, a1negdot, porz.ekadeł, dowcipów li :innych f'orm opowiadań ludowych, które zebrał autO<I"(52) or,a-z F. F,enikowski (1), A. Necel (3), A. P,awelczyk (1), A. Pieper (2), L. Ro'Pipel (1), S. Ry,chłow.ska (2), B. Sychta i L. Roppel (3), W. Torliński (1) ;i A. Wysocki (1) w Pucku (9), na wybrzeżu ,ryba,ckJ~m(15) i w gburskJich wiosk'u'ch (44). Publika'cja jest poszerzonym lO 4 'tek1sty drugim wydanliem :ubioru z 1972 r., ukazanym dzięki inicjatywie i .staraniom W,ojcwódzkiego Ośrodk,a Kultury w Gdańsku. Większ'ość tekstów - to przekazy tradycyjnych form i trd'oi, m,anych li poza Kas.zubszczyz.ną, zaledwie klilka nawiązuje do ws,~ółcz.eSlncgożyoia 're~ion'U (,np. Skqd się wzięli koszubscy rybacy, ,s. 16, Czy woda morska leczy? s. 20 - 21), Odczuwa się tLl brak literatury ludowej z tematyką okUlp.a'cyj'llą,dotyczącej walki o Polskę Ludową, wielkich pr:z€lmian sp01o€'czno-,ck'o'llomic2Jny'ch na w"u puckiej i wybrz.eżu. Taką literaturą wa.Mo wzbogacić następny zbió,r folkloru k'aszubsk'iogo, bardw żywo intereg,ujące~o oJ1Ja.s W!szY'S't:kiC'h -omz liicznY'chobcokrajowców. Medard Katolicyzm Warszawra 1977, średniowieczny. Braca zbiorowa pod r-ed. Józefa Tarko Kellera, PWN, ss. 520. Po pmca.ch dQtyczą'cych katolicyzmu !sta:l'1ożyt:negoi W'cz€s'nośrednJowriocmego uka=łas.ię kolejna pozycja, z .tej tema:tyki, ,przJeds.tawi,ająca doktrYll1ę katolicyzmu �297 Recenzje w jej fo,nmac·h uksztoałtowa<ny.c·hw 'OIkfleg1e 'pełonego i tpóńnego Średniowiecz'a. K6iążka wydana jest :pod H~d'akcją znanego S1pecjalJi.s:tyz dziedzill1Y reh~io=wstwa - Józe£a Kcllera, który napisał rozdzsiJał o s'Oboroch powseechnych. BOIl1adtoaru·toolfamiksiążki są: E. PQtkowski, pi-szą'cy o stosunkach papi-esitwa z 'państwami europejsk'imi; M. K,);,man, zajmują'cy się ekspansją kaJt'o].i'cyzsmudo EUlr'opy półrn>c>cnQ-ws,chodl1l1ej; J. Wierusz-Kowulski, omawiają'cy w t,rzech rozdzi,ałaoeh :pfloblem,altykę mOll1a,sty'cyzmu i mistyki, ,tco.Jogi k'atollilc:kiej oraz hlisltorii kultu kariJoJoickiego;R. Pakl'clz, tprzled!stawiający pows.tanJioci rozwój u~iwcrsytclów; J. SUIO'WISlki, który zajął się .me,todologią filozofii średnicwiecznej; L. Gmchowskli, mówią'cy >OdZJiej.arch'Ustawodawstwa kościeln..:'go i wresz,cie Z. Kl'uszelJ11iec:k'i- rozsdz:i'ało i:~olIlo~a:f\ii sztuk plastycz:nych. Już samQ oprzedstaW!ienk problama,ty~i <PTe-zentow,alIlJej pozy'c}i wskazuje na jej szel'oki za'krc.s li rzeie~no·ść przygotowania. Uwzględlniając ,r'olę, j'aką odeglI'>ałkaJtolicyzm w hoist'orHkrul,tury śwlia,towej, wzbudzi orna z ,pewnością m'ilIl,teresowaJl1neprzed5!_awicieliirÓŻJllych dyscypHrn naukowych, w ty,m takż,e etnografów, szscz.egó1Jnie~pec;ałistów zagadnień religijnych. M.B. Eugeniusz Iwanjec, Z dziejów W'ars2lawa 1977, SiS.295. staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII - XX wieku, Wyd>all1iC w "pJ·ac.ac.h Bi'ał,oSlt>ockiego11owaJrzY51twaN:a'U'k'owego-"st'udii'um E. Iwańzawiera w.ielosoLDomną,ehamk1ery.stykę dlzsiejów i kultUlry .poJ.s.kie,h staroobrzędowców. Zadalnia badawcze zso·s:tałymk,r.eślone szeroko. G'eog·~afi'czsni,eobjęły one obydwa regiony 'C'siedh sta,roobrzędowców w PtoJos'ce(Suwa!sz)czyZJrlia!i Mazury), cih~'onol0.gicz~ nie włączyły ca!ąhis,tor,iq polski,ch stroobrędo-wców od ,ich ,pojawien,ia się do czasów najnowszych. Doda,tkowo, w dwóc'h rozsdzriał,ach wstępnych, orrnówiony zostal rozłam .po reformie ·cerkwi [Q'syj's!kiej w poł.owie XVII w. Ii pojiawienlic się w XVII l XVIII w. podstawowych kierunków w obrębie griUlpy·s,t.aiI"'oobrz.<;dowców. Po'Szukiw;;.:nja hoi'Storycmc spla,tają sję w pracy ze s.zczsegółową li śdsłą anal.izą etnog]rafkZll1.ą kultury z<},równom.ateda!I/1Icj, jak :i ducr.owej, badaniami nad s7.ibukąsta;roobrzędowców i działal'nością wydawniczą. Zp.rzsedmowy vyni'ka, że zainteresowanie po·ls>k'ieh uczomych s,taroo brzędo'\v<c.amli obję1,o także systematy'czsne badalJ1lia językoznawcze) k~óre jedJnak w recenzowall1ej książ'cc ruie Z1n.alaz1ycdbLcia. Odnotowane szerokie podejś'cie E. Iw,ań·ca do podjętego przezeń tematu uzn>ać r.".leży zauzas·udnione oj 'cenne. HistOr1iog,r.afia I'adziecka la.t 20-,tych XX w. ZIl1a \vspa,nia!y 'przykład 'j::odohnego szerokiego ·sfoll'mułowani.a .problemu i wZJorcowe~ opracowania 1; w okres,ic późniejszym jednra1kże tlradycja ,t'a z,ost,ała zapolmrr1Jiana i zwyciQżyłu tendencja do wą'sk,iej s'PE,cjal!izacji. Dopiero w ostatnim dZJi·esięcioleciru praktyka prac archeograflicznych w C>SJadachstaroobrzQdowców stwoll"zyła potrZJebę powrotu do badań kompleksowych, o sz.erokoiJm'Pl'ogramie. WYll1>ikJi m.etodycz:ne i praktyczne ty'ch ko.mlplcksowy-ch studiów nad 'staiI"oobrzędowoami pOO'Slum'Owane zGstały na I Wsze'chzwiązkowej Konfemn'cj'i Arehe'o'graBi Te,rentowej (-grudzień 1976, Moskwa). Przyjemn.ie 'ffi~ podkreśl~ć, że ,choć wynikli owy'ch badań lI1oi,ezn'aIl1Je były nasz·emu :j::oJoskioID:u koledze (maleniały z konferencji ni-e z<os·tały jeszcze orpubliko-. Col 1 1. Blomkvist, H. Grinkova, Buchtarminskije sta'Toobrjadcy, Leningrad 1930. �298 Recenzje wane), jego udall1'e kompl'e~sowe s,tudia prZJe.prowadzono przy 'Przyjęciu taikach .samych podstawowy'ch :roiSad. W zgodzie z sze['ok!i,m l'o'llumieniem p:rzedmiQtu badań, E. IW<J.'l1Ji,C'c wykorzystuje w 1ffi00001Ogl'a.fli obszerny zespół róż!nouodll1ych Żiródeł: drukrowal!1ych, r~kO'p.iśmi.0nnych, ma'teI'li'al'ny'c.h. NaLeży 'Szcze·góll!1ie:podkreślić, że obszer:n'a, szczegół,owo crp,r.acowa'Tha część ebnogr~filc~na ks,jążkli, została oparta na beZJpcoire-:!ni'ejz'llajomości elemen.tów 'Lradycyjnej KruHury ,marter,ia'1nej i ,duchowej staroobrzędowców, oSli'ł,gniGtej w czas'i,e badań terenowych. Blisko 30 wyjazdów E. Iwa111ca'na ter·cny za'mii'cszkalo przez st'aroobrzędowców ,SJtwoTzyły'Siliną podsLawę dla badań ,i wgwa'ra'nltowały ich niewątpliwy sukices. Wyniki badań terenlo1wych zresZJtą wykmzystanc zostaly nie tylko w rozdziałach etn.o'gmficznyc1h, lecz i hisltoryczny'ch. E. lwani'cc l1Ik'jedn()kroinie korzys'la z zla,pirslal!1ych ,prz,cz,eń podań !i ws'poffill1~eń,'U!micjc;:tnielą'cząc je z danymi źródeł pi'sall1y-c·h.Wś.ród os,tatll11i·chnależy 'Puzode wszystkim wymj'C'nić 'po raz pierwszy wprowadzone do obl'ortu naukowego rrrateri'ały Głównego Archiwum Akt IX1Wil1)"chw Wa'I"lslzawi.e,Bibllioi.eki im. CzartClryskj,ch w Krakowi·c, Archiwów Państwow)"ch w Ol:szty:r.i·ei Suw.ałkalC'h, a także archiwów w NRD. Wyk,orzysta'ny zos·tal rów.nież 'PI"ywat'l1y zbiór znanego kolekcjoneil'a z Rygli, 1. N. ZawollO'ko',·p;rzekawny przez,eń niedawno do zbiorów Domu-Muz·eum PuszkiJna. W pracy sltaranrme wykorzystan.o rosyjsk;ie p;rzedre"W1QlucyjlOe li roadzieckie wydawni<Ctw,a ż'ródeł; biblti,O'graJia tych wydawnictw, j.ark również wykaz opra'cowa1'J hi~tory'cZJny'ch dotyczący1ohSJt'alroabrzędowców, p'OIs,iadaodd2Jielną wartość. Tym wic;:ksza zat'om sZJkoda, że autor nie dotarł do ,niektórych przedrewolucyjnych studiów i wydawnictw źródeł (np. P. S. Smimowa, D. N. Biiel!ikowa), a także sze.r'cgu o<startnich 'l:oo'c moskiewskkh i [lo'Wosyl:Jli.T!ski-.ch le~lI1ogr.afów,i ·arTlcheO'gmfów.Wa!rto o tym powiedZJi.eć ~ym bardziej, Źle wsrpółiC'zeŚll1ie pirO'wadzone w ZSRR bad<anlia dwukrotnie podejrmowały =ogadniell1fie bli:skie zali'l1ter,esowaniom E. Iw,ańca,. ArchcO'g,raf'owie z Uniwersytetu Moskiew,slldoego :pod ·k1'eroWlI1liotwell1l 1. W. P'ozdiejewej od k~lku lat prowadzą intensywne, kom'Plek'sow'e badania nad sta'flo.obrzędowca:rnli 's.ta,podubsldmi 'i w:ietkow;SJkiJmi,którym 'pośwrięcony został rozdział III 'recenzowa'l1cj książki; archcografoO\w,e i ebnogmfowie NowosybilTska już 12 lat pracują wśród ałt.ajski.ch Poljakow i zabaj:lmlsk:kh Siemiejskich .sta,roobrzqdowców, którzy przes.iedEhi się w XVIII wieku z Plollski. St'aranne, przygotowa:ne z wielką dbało.ś'cią !o.szcZJegóły, studium E. Iwańca będzie wielce 'PQżylteczne dla badaczy Tladziecklich 'S2Jcz'ególniedl:<.lltego,ż'e pozwolli dokonać pouczają1cego porównClinia ,ma.ter.ialów !będący'ch w 'i,ch dyspozycjoi z materiałami badac:zy pO'ls·kiC'h.Sprzyja t€'mu stałe dąż,ern.ie E. Iwań'ca do przcśledzenia tak ł<>kaln)"ch, i'ak i chflonotl'o'gli'czrnychlfóŻ'nic w materrialncj i duchowcj kulturze st.aroobrzędowców. WskazClj,e ·om m;irn. :na to, że starol()brzęd'O,wcy, którzy os'icdlili .sic;:na Ma zura'ch, dłużej oj 'peł;niej 'Zarchowali wriele :tr-adycj:i, w ,tY'mtrady,cje związane z tabu pożywieniowym. Aut.o!" szczegółowo zbadał, jak ,SJta'!"'oobrzędowcy, MÓTZy osiedliil.i siG na SuwallSz'czyi.;n1ie,·gdzie wś;ród chł,opów 'Polskich S'z'croko .rozwil1'ic;:b była uprawa ZJiemniarka, szybklO za!t.radhi bJ.'Clidycyjne2Jarkazy używa'lli'a 2liemnriaka i prawie zapomni'Cli, jak owe 2Jakazy były argUlmel!1towane przez :i'ch przodków. W,arto, wspomnieć, że te argumenity były dobrze zm:ane ałtajiSkilm "Po:1akom" jesz'cze na początku XX wieku, zakazy były gorąco dys,kUltowall1eustnie i na piśmie. Zakaz użytkowania tytoniu, jak w)"lllik1a z olbs,erw,acji E. IwańoOa, dość !k,onsiekwentnlie za'chowany był wśród stalr'()1obrzędowców powia'LuaugUlsltowskiego. ChauakteTY'sty'czne, że w ostatni·m dZ.ii'esięci'OleC"iuzakaz t'ffil wr~póHstl!1iał z J'o0s'rer:i'!OlI1ą przez s.taX'oobrzędowców uprawą tylt'Ol1iudla fa,brykii w Augustowie, wktóTej .zres·2itąrpTa'cował'o wi€]ou 'staro<Jbrz.ed.QWCów.Stalfloo.brzędowcy, przesiedleni z P.oilis!kJl l11'aAłtaj i Zahajkale, ba'rozliej �Recenzje 299 konsekwentnie U1kzymywaE ten zakaz, a jego u~asadn;i'enie było tam sz,er~one ci balI'dziej lrady'cyjne w 'Porównaniu z przyt()tczony;m pr7Jez E. Iwań'c:a. WalI';t,oadn/otować w tym ,miej.s'cu l1Ji{~mało wypadków pelinej zgodnoś,oi zwy;czajów,obrzędów, n.awy.ków pracy i w zakresie tenmii:nolo,giliu staroobrzędowców w PolS'ce i pI'zesliedlcnye,h stamtąd na Sybc,rię. Wskazują nato 's,zczegółnie i:nter'('!sujące dane E. Iweń'ca o domostwie, 'odzieży i 'pożywieniu s,t~H{)iolbrzęd,owców. Wyjątkowo sz'czegółowa i cenna jes't alnaliza kultury duchowej 'fiQlsyjsk'i1ch mi,eszkańców obu rc,gionów Polski, 'ich obrzędów i obyczajów. Dla spocjahstów z zaklfes'U malo zbadanej historii 1'osyjskicgo mala,rstw,a religijnego XVII - XVIII w. interesuj,tCC bC;dą :inf'ormacj.e z,cbra:n,c 'przez E. Iwańca o rCisyj:~kiC'h,ikcnla'0h w Polsce, <l także o sz;k,ol,ac,h'mala:rstwa re1igi'jnego st~lI"oobrzędoWiców (Wietka, W'ojnoWoo). Dowi<:dujemy slię, że ,,[... j ,obecnie ws,zys'cy stalf'oobrzędowcy i :niedawIlIi j.ednowiercy w ,PoJosceposiadają przypuszczalnie okolo 2000 - 2500 ikon [... J, drewnianych i odlew<mYch. PoświęOOll1ywszy.sJtkiJm ty;m ,probl€'mom, bardzo interesujący VI lI'ozdziJał ·moncgrafii E. Iwańca, może uzyS'kać logicznc !i klOrzy.JStne'lVzupełnien1iew m:atel'i'ałaoh z obserwacjli mrisjolnarzy kOlll'sY'storzatobolskiego z r,oku 1783, posłanYClh do niedawno o'siedlonych nla Altaj'u "Polaków" 2. Dla ar-cheografii szczególnie ~ntereslUją,cy j,est ro'zdział monogll'af,ji poświęcony kl!Hurze ks~ążki poi5'\{)ichstarooibTzędo'wców. Tutaj Ipodda:no 3lll'aJizi,exeper,tuar skl'YPtorium w Woj'nawie, 'prze.dstawi'ono jego narzędzia i lJYlJet,ody pracy, sł.us.zn'ie ·odno'towując, że podobny obr.az napotyka się i u I1osyj-sk,j,cIh staroobrzędowców 3. W'aŻll1e są róW111ez wiadQlmo>ści o r'ozpowszechnj'eniu wśród polski<ch stI'oobrzędowców kS'lążek, m.in. 8ranc!iszka Skoriny li Iwana Fi edolI'owa, a ,także produkcji typo~rafii s~aIoobrzędowców z XVIII - XIX w. Dla k'atdego uTIC:heografa-tereno\\'Ca ZI10zumiJałej.est tpdne smutku stwlierd7:entie E. Iwailca: "Dokladny {Jgląd ,i zbadaTIJiJezbiorów ;kstiąż'ek illle jest możliw.e dlatego, ż'e slar,oobnędowcy w ogóle nie wy;mżają :na 10 zgody". J,edirmkże ośmielę się zauważyć, że tutaj mogły,by ",ię okazać pożyteczne te meVody pr,acy w barr-dztiejz:amkniętychosicdl,ach sta'roobrzE;dowców, które z ta'~im ,trudem twC'rw!I1o w cz;alSliepr,ac terenowych ar,cheografów radzie.ckich. Całokształt 'przedstawionych w studium E. Iwańca ważnych dany,ch o kulturze ks!iąi;ki w <Js!ioola'chp;olS'mi.chstaroobrzędowców pozwala nam z 'p['.zc!konaniem sądzić, że ich aiJ'lcheogr.aficZlIle"odka'yci,e" rue jest trudniejsze niż w okolicach Wietki, w Stail'odubie, Permtie, Sy;beri:i. WykorzysJ!.ani,e tych doświadczeń mo,globy zatem przyn'i,eść pewne korzyśei. Wiele uwagi w rece:nZ!owanej książce poświęca się h:i'siori/i olS'kdlenia się staroobrzędow'ców w Pols'ce. Wedłu.g c,m.ych zebranych rH'ZeZ E. Iwańca w Pols.ce, \\1 przeddzień pierwsz,c'gtO rozrnoI'u żyło okoŁo 100000 5!ta,roobirzędow'ców, a przed drugą wojną światową - około 50000. WZlruszają'ce stronice książki :poświęcone zostaly pomocy,którą 'oklazywali rosyjscy .m!iesZ!kańcy tych miejscow'oś-ai w walee z faszyzmem: ich udział'Owi w Armii Czerwoill'ej, Wojsku Polskim li oddzli.ał.ach partyzanckich. Tylko w dwó'ch wsiae,h a'ugustowsk.j'ch - Giraoowye,h GIrądach i Borze, w -który,ch mJieszka obecnie mniej <niż 500 l:udvi, około 100 ,mieszkrclń,ców walczyło z brOlll'ią w ręku !przeaiwko ,niemiecki'm fa;szy.JStoon,a trzeciai.ch część zginęła na poiu wałki. 'N. N. Pokrovskij. Antijeodatnyj protest ura!o-sibirskich krestijan-staroobrjadcev v XVIII veke, Novosibirsk 1974, s. 321 - 323. 'Można odnotować bliskie podobieństwo do jednego skryptorium zasajańskiego. genetycznie związanego z Ałtajem. Por. N. N. Pokrovskij, O drevnerusskoj rukopisnoj tradicU u staroverov Sibiri. "Trudy Oidiela Drevnerusskoj Literatury" 1969, t. 24, li. 394 - 403. �300 Recenzje Obsze:nne studium E. Iw,ań'oa lnie jest Ipozbawiiolne 'Pewnych lI1iiec!'O's,ta,tków. Nieudana jest, jak sądzę, 'kl'asyftik.acj'a źródeł pLsatnych lI1iarękopiśmiienne ·i dI'uk~ oraz podział tych 'Ostatlnic!hna 4 grUlPYwzaleźnośd od tego, kto był wydaWCą. Klasyfika.cja ~Y'Pologicz;ruabyłaby bard Zliej <poźyltecznra. P['Zcciws·tawli,enie slpołecZ.'t1ei .politycZlne bezpopowców ~ POpiowców za1rysOWa:I1IO zbyt kal1..eg,oryc7ll1lie, Zlgodnie zresztą z uksZltałt-OIWafl1ą tlI'adycją lh!i'SltoNo'gr.a£ucZll1ą. W TZlcrczyWli.Slbości obra:z był balrdziej zlożony, wewnątrrz prawie Każdej wspólnolty wY'stęj:ow:aly grupy umiarkowanych i radykałów. A'uLOII':niie wyk'OrTzysiał dwóch rękopilSów tzw. Kolek'c}i Jegol'Owsk'iej Oddzialu Rękorpisów Pańs,twowej Bibhatek~ im. Lenina, mającYich bezPQśred,ni zw,iązek z te'ffi.atem. Trzeba j'edinakże stwierd2lić, że w sumie książka E. Iwań'ca jest dobrylm przykladem udanych, szerokro Zla'proglra:mowa'rlychbadań nad po1s<kim!ist,alroQbrzędowcami. Tłum. Zbigniew Jasiewicz N. N. Pokrowski Władysław PiwowaT'srk~, Religijność miejska B1Wlioteka "W~ę7Ji"!t. 41, Wars7JaWla 1977, s. 367. w warunkach uprzemysIawiania, Kolejne socjologi.cZlne s!tudiUlm Wlia,dysława Piwowarrskiego dotyczy zjawiska katoli'cyzmu wśród lUJdinoś·c..i z.amiesZlkująeej w 'ffii·ejskim rejonie UJprz·emysławia:nym. Tematyka 'orraz teren badań (rejon Buław) wskazują, żepr,aca jest k'ontynuaocją poprZledll1iej,wydall1ej w 1971 -r. i odnoszącej s'il; do śwd.owiska wiiej'ski€go tego obszaru. Zw.iąZlek ~ komple'ffi€ll<talI'ność obydwu 'tomów :podkreśla także niema,l 'identycwy ich uJdad i wk.,r'es w!iJn.tereISQwańo,bj<}typOiS'ZlCzególmYlffili I'IolwZli'akllmi. Niezwykle ;jn,ter.esują'ce jest wprowadzenie do całośdi ,kstiążk'i, będące polemiką z rÓŻd1ym~podejś.ciami do badań nad reloigijnością. Autor krytykuje w pierwszym !!'zędZJieSltanowŻisko tzw. so.cjografii ka:toliJcyzmu, badają·c.c zjawisko ,/ko;icielnośCli", c'.yli relig,jjonioś,C\i ill1'sltytuc}oll1rcllnej. Sprowadza SJi.ęonlo bO'Wliemdo 'badania siopn'ia wiernoś,oi Wlohec Il1Ol1mKdśdoła, 'akoentując jooynie 'Spcłnianie prakltyk względem !instytucj'i ,re-1lig'ijlnej.W opo:zycji do tej szkoly wytworzyła slię grupa fU:l1ikcjonahstów religii, zajmujących s;ięzagadniell1iem ro'li i moczenia (funkcjli) rdi~i'L Ich wysiłki zmierZlające do j1ak naj'S.zerszej defil1locji rr,ellig-,ii ii rdigijlD'ośd, obejmującej ,całą tI'anscendcll1,tll1ąna,tUirl; człowieka, ISlpowodowały niemożność oddz,ielenia 'systomów reLigijny'ch i świeck.j,ch, pełintiący'ch czę.s!tJOkro,ćpodobne lub identyczne funk'cje, najczęści,ej o c·ha[",ak,terze :iTIJteglr·acyj'lly'ffi. Nie mogąc przyjąć żadneg,o z iyeh dwu 'stanowisk do swych kOll1kr·etnyc'h bada!'1 l1Iad zj-aw'i'Sk1ieml'elig;ijnym, aul1:Ciropowiada się za defilllkjami treściowymi (rrecZlOwymi, "subsialDicj-aI.nymi"). Ujiffi'ują one omawiane zagadnJi'eulie j·a'ko funkcjonują,oe w ·'rzc'czywisto·ś'ci społecznej, ,uksz.t.a-ltowane w pI'Oce8ie akultu.ra'cjli, ja<kJok'a'tegOlT'ięspoleczno-kultuI'ową. Przyjmuj<.),c takie podejście naloeży pamiętać, iŹż,rellig'ijność może być badana w :posiaci zinslytucjornalizOWianej, jest ,o.g)ra:niczoll1!U kontek'8tem kulturowYlm li slpoleczmyim li rnus,i być 'rozumiana przez odl1liels'ienli'edo świat,a 'polza'empi'Tycznogo. M'ają'c to na uwadze W. Piw{)warsk'i pod'aje dejJiIl1licjęr.e!'i.gij l1l0iici, Imówiącą, że ,,[... J j'cst ,to podZiLela;nyi spełniany prZlez ·gruopę Ludzi zbiór 'ins.tylbucjon.a,lnych v,nierzeń, warnto.ści li :symboli oraz zw,iązall1ych z nimi 7Jachowań, które wynikają z ;rozróżni,erui.a T'Zleczywistości empirycwej i po~a€Jl11Jplilry.cZll1ej ona'z z 'przyporrządko.wania 00' dowa<c:zellJia s'praw ,rZleczywi sio ś'ci €ImpirycZlr1lej sprawom rzeczywtisto,śC'i ,pozJa.empliryczmej" (s. 22). K'orzyści I �Recenzje 301 takiego podejścia to ,głównie moż1iwość rozroZJl1!lenliaśWiec@i>egoi religlijlnego oraz łat wość operacjonaHza'cj,i pojęcia dla badań empirYC'ZJl1Jych. P,recyzując dalej swój przedmiot badań, ,aut,olr zalsta!nawiia s!ię nad układem odniesienia, w konsekwencjli którego przyjmujeślwdowiskowe pojęcie religijnośa,i i stosownie do niego adekwatny wybór jej ,parametrów i wskażników. Ta relliglijność konwencjonaLnie funkcjOlnuj.e w określo'ilY'm społecZJeń'stwie, a model jej nacechowany jest .instytucjoil1Jalnie, społecznie i kulturowo. Piwowariski dOlbiera nasH;pnie pammet1ry !i wskaźniki religijności tak, by objęły możLiwie całość zagadnienia. Ilość ,palraimetrów wY'll'osis:iedem, zaś 'wskaźlllików w ich obrębie 73. Są one tak ukiarunkoiwi<lne, że wy,chwytują zarówno ireJiigij,ność formalną, j'ak li n1ieformalną, ukształttawaną 'pod wpływem K,ościoła. Parametry te ,są inastępujqce: globcc;lnystosunek do wiary - związek wi'ary z innymi płalsz1czyznaJmirelrigijnośd; ,ideologia religijna - rozu:mie1nie 'i :akceptacje doktryny Tleliigijnej; wiedzH religijll1ia znajomość prawd wiary !i zainteresowanie sprawami Kościoła; doświadczenie irleligijne - przeżywanie rzeczywis.1ościO'statecz:nej; praktykii religijne - z,a'chowania religijne zbiorowe i prywatne; wspólnota ,religijna - identyfikacja z grupą religijną; moralność religijna - realiZJowanie nakazów etycZJnyloh Kościoł,a. Mają'c tak przygotowane podłoże teoretyczne li metodologkZJile, łatwo już Piwowar:sklicmu pl'Zcjść do konk'retnej 'analizy. Przedtem jednak zapoznaje ,on czyt:elni~a z hipotezami przemian religlijności w środowisku miej'S1k,im,którego kultum w całości podd~ma jes.t proccsQ'wi uprzemysłowionia. WskazJUje na główne cechy zmian dokonuj~lcych się w świ,adomośai ludzi pod wpływem rozwoju InaukQlwo-techinkZJnego. Przyczyn utrzymani,a się dużej intensywnoś,oi praktyk 'r'eLigi,i'nyohupa,truje w k1olntY'nua'cj.i tradycji w środowisku rodzinnym, związku katolkyZJmu z tmdycją narodową (Polak-katoJoik), tradycyjnie zorientowanym duszpastertswie polskim i specyfice ustroju so'cja!isty'cznego (rowział Kośdoła od państwa, reakcja na laJicyzację społeczeństwa). Sl'rawdz:a w toku dalszej narracji także inne hipotezyZJmian wypracowane przez specjalistów ZJachodni'ch. Wyniki badań poprzedzc'ne są także sZJczegółowym ,wprowadzeniem w teren, w problematykę i organizację badań. Trzymając slię nakreślonego wc wstęr'ie programu auto~ konsekwentnie go realizuje. Tekst uZJupełniony ,i poparty jest licznymi tabelalmi i danymi statysty'cznymi, n autenty'czny charakter nadają mu przytaczane ,często 'odpowiedzi informatorów. Systematyza·cja materi,ałów i wyprowadz<.llniekcmk1uzjli zrobione jeslt niezwykle rzeczowo !i z dużą znajomośoią tematu. PosZJczególne TozdZJiałypop1rzedzi<lnesą również krótkimi wstQpami, co sprawia, źe nie odnos'imy wrażelriia :pewnego "zawieszenia ich w próżni". Wniclskli końcowe są odpowiedziami Ina postawlione na początku problemy i hipotezy, opart)"mi na uzyskanych m,ateri,ałach. Punktemodniesiienia 'przez cały ,tok wywodu jeslt model wiiejskiej re1igijności tradycyjnej. Mimo zna'cZJny'chróżnic, które zdążyły się zarY'sować, korZJcni obecn:ie wys,tępują'cych zja:wisk należy doszukiwać 'się właśnie w tradycj'i ludowej. Szczególnie interesująca dl'a etnografa jest 'motywacja wiary. B1isko 50%reSlpolndentów podaje, iż motorom kih zachowań :reli,gijnych jest tmdycj,a rodZlinna !i ludow,a (zarówno lokalna, jak i narodowa). Ow tradycjolnaliZJm przej1awi,a slię ·także w innYich wskaźnikach religijności. Choćby ze względu na to pra'ea 'może wzbudzić za,irnteresowanie badalczy ZJajmujqcych :Sliękatol,i'cyzmem ludowym. Wskazuje to ,chyba także na potrzebę pf'owadzoruia przez nlich specjaInych studiów w śf'odowi'S'ku miej'skim w celu śledzenia procosówkontynua'cj'i, ,rewaloryza'cji i Imodyf,i:ka'cjfielementów wiejskich w społoczeństwie zurbanizowanym. PewnY'm braik,iom caloś,ei 'pra'cy, zwłasz,cza z etnograficZJnego ipunrk1tuwidZJenia, �302 Recenzje jesi zwrócenj,e zbyt małej uwagli na zagadniiCl1~e ku1tm'owej specyfiki religijnośd. Poza jej obrębem pOZJoiStałabowiem liczna obrzędowość rodzinna związana z religią, wierzenia lud;()w<~,it,p. V/brew n<ldZ/i'ejommożliwość ich wychwy'ccnia w ,toku bezpośrednkh badań jest znikoma,. St'udium Wł. P.iwo'warsk.i,ego należy -oCCU1'ić jako k'olcj:ny, {)'bi'cktyWlJ1yoi wartościowy wkład do badań nad problemami religijności w Polsoee. CharakteryZJuje p'l"acę 'spójny system tearety,cz.ny i meJ1;odolo~ioCZl1Y, wypro'oowany na podstawie głębokiej znajomości aktual1nych os-iągnięć światowych w tym :oakT'esoieomlz rzetelna analiza danych empiry,cznych. Mimo socjool{)ogii'cz:nego pr-ojjilu i środowiska leżącego w "tradycyjnym" pojęciu poza za,interes,owa:niami etnografii, winno stać się lekturą także jej przedstawicieli w dobie wJa.ściwie rozumianej integracj'i badań nad rel,igią. Michal Zbigniew rodziny J,as.i-ewicz, Rodzina na podstawie badań wiejska etnograficznych na Z~mi Lubuskiej. w wybranych Studium wsiach, Bucho'Wski przeobmżeń Warszawa-Poznań 1977, ss. 117, -iI. 31. Niewi.ele dało by 'Się wyli·czyć e1Jnograjjiocznychmonograf'ii odnoszący·ch się d{) ziem zaoehodniej Polski. Tę 'Sk1"OIllln·ąs.tOiSunkowo litel'a'turę wzbogaciło studium Z. Jasie-\vicza doty'cząee zagadnień związany-c-h z rod1'Jiną na Ziemi Lubuskiej. Omaw,;ana praca jes,t ,owoc,cm badań ten~nowy'oh, któr.e w la,ta,ch sześćdzi€'siątych zaprogramowane zost.ały kompJ.eks<Jwo jako badania przemian 'społeczno-kulturowy'ch w ośrodku poz'llfl.ńskiLmpoo kierunkiem pmf. da',a Józefa BursZJty. W lXllu zainteres{)wań autom Zll1JaI.a:zły się dwa typy rodzin: rolni'cza ,i robotni-czo-chłopsk,a. Bada.niami 'objętych z,ostało pięć wsi reprezentujący,ch odmienne typy środowisk,owe: autocht,onów (stołuń), osadników wojskowych (Górzyń), zwartą grupę osadników pochodzący{Jh z jednej wsi (Pyrzany) oraz wieś o mieszanym !1cgionalnie skł.adz1e ludnośoiowym (Ołobok, Sa:ntok). Celem pracy, jak ,pis:ze autor, była "próba rekonstrukcji i interpretacji procesu przeobrażeń rodziny wiejskiej ma ZJiemi Lubuskiej" (s. 3). Dodajmy, że autorowi chodzi tu o ten rodzaj przeobmżeń, jaki stał s'ię następstwem procesów migracyjnych. Ale pra,ca Z. J'aSliewiocZJa ni,e 'Oi~al1kza Slięwyłącznie do problematyki związanej z rodz;ill1ą, lecz rz'U,ca sze1"okie ś'wiatło nap[,Q-ce'sy osadnkzc, na spccyficZJną konfigurację kultur r,egi'clflJaliny-ch i wresZJcie na .twoorzenie S1ięiruowegoobwZlu kultury tego teT€nu. W pracy z,ostały cmów'i'one kolejno takie .p'l"{)łbJ.emy, j.ak: s:posób realizowania ról rnałżQI1lków, ·dZJieoili mł<JdZli:eżyoroaz ludzi staI1szych, wybwne funkcje rodZJiny i - na kcll1iec - IP'OlWliązaTIlia -l'odzill1yz kręgiem fam:ilijny;m i sp'oleczeństwem. NiektóTYlm 'porus=ym VTz,ez a'utDra 'sprawom warto przyjrzeć się '!1ioc<JbNżej. W rozd:Z\ial'e Z1atytulowanY'm Role' rodzinne i pokolenźa w częŚ<:·i.pi·erwszej zajął s'ię Ja'Siewlilcz mjn. vroibl€lffiem doboil'u wlS>pół1małżoll1ka, a ściślej mów\iąc sprawą funkcjonowall1'ia w ,000reślonych warull1lk,alch czasowych dwóchprzeciwsta w:nY'ch kart.eg<Yriimałżcńs.tw: zawi€!nall1y,chw ;rarrua:Cihwl.aSlnej ,grupy i tZ)'W.'małżeństw mieszanych. Moa·teriał empi:ry'czJl1yodnoszący się do tej kwest,ii pDzwol,ił ,aUitorowi {)stro:lmie "'v'n.ioskawać, że w badanych ws~ach I!iczba ,małżeństw heteTog,enicznych wzralsta z upływem ,czasu, tzn. do momentu QS'ią!?inięoCia w miarę pełnej 1ntegracjli spo-łecZlno-- �303- Recenzje ·kulturowej w <Jorębie danej 'S'połecZll1Qśoi.Przy tej okazji IpTze<istawił autor w uję(;:u tabelarycznym 'pochodzClnlie :reg,j'olnalne małżeńs<tw :oawaI'tych -na przestrzeni pra,,:ie dwudziestu lated okresu powojCll1lnegQ,przyjlmującza wskaźnik procesów integr:acyjny,ch stosunc;< ,iloś.c'iowy 'CZłOlDikówgrup biCiTą,Cychudział w małż-eńlstwac'h jC'dn{),fCcn)"ch do malżeń:Sltw mie:szany'ch. Statysty'czny rnaiefliał wzbogacił autor wypowicdzia'mi informa{oTow >na,tema't Imotywacji wyboru współmalżonka, <Xl z kQlei potw:'erdZlilo m:i'll. zasad e; korelacji między wyznani'em i 'u:redz·CIDi€lmwspółJmałżonków (pe,chodzcr::i~ t·e,rytoda!n2). Szczególni'e zas,ada ,ta fUlDkcjlQlnQwa1aw pi,erwszyoh l<Jtachr:owoj.cO'nyeh, kiedy kiQInJrontcwaly się różne 5ystemy wa,rtości, WWTce i m0dele życia 'l"odzlin:,eg,o. Zanikanie w wie;kszości ,trac!Y2yjnych elementów kułt'ur regicnalny-eh odbywa s!ę w mimę r.rzcjmowania nowych wart:oś.ciprc.pa·golwanych glówn.ie poprz·ez kulturę masową, które z k-c.ici w 'piorwszy'11 rz<;dzie przyswaja najchętniej .młlC1dz.:i Cż, stając' się tym sa:m)"m w oram,;'ch rodziny, j'ak sluiSz:l1Jiezauważa 'a'u-tor, "PQtęż-nym czyruruikicm zmi2.n" (s. 47). Przec,1:::'wżenia rodziny 'na Ziemi LuouskLej .pr:ooos'tawił aut'or w ·opeTdu o wybrane zagadnieni,l, które na,cc-cho'wa:ne są 'sUJmienncścią ,i wni<klii'wą dc'kUlment-a'cją faktów wydobytych z boga,tego bagażu tmdycyjll1ych dóbr kulturowych, wnie6ionych przezpaszczcgóln.e grupy osadników w nowe środowisko. Ten zespół zjawisk, \'.' rozdz,iale zatyLulowanym Wybrane funkcje Todziny, pokazany z,c6t.ał w aS'1=ekcie cza'sQwym i w związku z ,oddziaływ.aniem :szeregu różnych 'czyll1n'ików mają,cych znaczeni€ dla procesów prz·eobraż·eń. Autor s·t'oSlu'llkowodużo mi'ej-s.ca poświęcił otocz,Gniu matm'ialnemu, a wi!;,c domostwu, Imiesz.:kaniu, ·odzieży .j 'pożywi'€lJ1!iu.Nasuwa. się przy tej okazji uwaga, że ISpOlflO przedsLa,w,iony·ch 1u Spl'aW oono'si się bardziej de sz,erszej s'PQlocznośoi lokalnej wsi,a:niżdi do .tej 'specyficznej iJnstytucj-i, j-aką jest rodzina. Refleksja ta n,asuwa się w związku z .potr:akt'O'wanJi'Clm niec'o po ,.mlacos·zemu innych, ważnych jak .Slit;wydaje, :spr,aw związany'ch z rod:z,iną, np. roE wyo,bor·ażeń zbioflowych, mi-to!'ogizowania prz,eszły'ch wydarzeń w .pfQceslie w y'chow'awczym,. v.' ksztalt-ov.raniu ·określonych postaw ·i ooen. Ostatni rozdL.jał zawiera szereg ciekawych rspostrzeż·eń 'odnoszą,cych się do dwóch zr.sac!ni,czych ukladów: gr.upy familijnej oraz społ'eczności lo1mlnej :i ponadlokalnej .. Studium Jasicwicza bafldzo dobit'ni'e pokazał,o' drogę i 'specyfikę dokonują,cych s;ę przeobrażeń ku1tufO'wych n.a Ziemi Lubuskiej. Był to ,proces obfitujący w różnego rodzaju napit;oia li konflikty, ,stanys'tr.a'chu li n'ie,pewDości. W proces'ie tym, gdy ,chodzi o r·odzinQ, uwidccz.iOily ,się dwi'e tendencje. Bierws:z,a, zmier'zająca do restauracjii tradycyjnego kształtu t.ej j'nsty,tucji, d:ruge za,ś wiodł'a ku wZJorcoln1ogólnopolsik"m. W ef.ekc-ie .pow6't.awała TIQwa jak,ość, :ponieważ rodzilIla wyzbywała sd'ę tyC'h, jak powi;:da -<lutOT,».tTeści szokujących swą 'Odimi€lnnośnią [... j, jak od:ciJeż i niektóre potrawy, wyposaż'emlie wnętrz, język, sposoby i środki gospodarowania" Is. 107), Z:a'chowywala Inatcmi,ast na WZJglę<dini'c nlie zmilEIDionY'mPOZli'Olm'ie te ele,menty kultury, które 'ffiogly funkcjonować w za,mknię.tym klręgu rodZlinnym li były niedostępne dla osób z z.cwną1orz .. Były to naj-częśd,ej Uf1oczY1stlOści dOflo,czne i 'flodzinne, wierzenia i 'Prakty~i mag'i·czne, 1S'r;osobyooohodzeruia lnire'których świąt _itp. W mim'ę upływu (~ZJa5'Ut.en <l'bszar za'k,rytej, wz.:ględnie =,chowarwczej \Skony Ż) cia za'czyna -powoLi .się kuI'czyć, a joo:l1Jc<cześ-nie ujaWlfliać wobec szerszej społeczności wioskowej. W toku tyeh .prz·E:obnażeń dostrzega ,a'UJto'rbudorwlanlie ;postawy tolerancyjnej, którą uznaj·e za jedną z liS't'obnY'ch.ce'ch 's;połecZll1'oikilokalnY'ch na ziemiach zachodn}i'ch. Jasiew!icz p'odz.jela znlany powsz,e<lhniepogIą,d, że PfQoesy moderniza'cyjne, kształtujące ped wpływem mi,8,'S'ta'W:OOIfZC'C T'odziny, spowodowały f1ozluźnien~e więzów rodzinnych z najbkl.lszYJm otoczeniem na .rzecz nieformalnych zWtiąz-· 1 �304 Recenzje ków z wy1ooru. Autor przyznaje wpifawdZlie, ile Inadal wy"oko cenione są bliskie i poprawne stoiSunkJi z najbliższym sąiSied'ZitwC/m. Pomimo głębCJikkh przoobr,ażeń, jakim uległa rodzina na Ziemi Lubuskiej, co pokazane zostało w omawi'alllej .pm-cy, nadal, c'o zolSltałQrównież w 'pira,cy uwydatnion€, utrzYJIDują S1iępeWfl1€oorębr1Q6ocikultur·owe, MÓ're decydują o jej specyficznym wyraZlie. BolesŁaw Jerzy J'<lstrzębs'k1i,WokóŁ kultury i literatury dzielnia Wydawl1!i'c7;a,Warszawa 1978, -ss. 213. ludowej Januszkiewicz 1939- 1948, Ludowa Spół- Jest zapewn,e j'edną ze s.pocy£kzny,ch ceoh kultury polskiej -ciągła żyvJ'Oiność problema'iY'kii kuHury i litera;l;ury ludowej. S'pecj,a1lll'ośC'ią ,polską kst takiJe li wysoka tempem'vu'm wsrzelkiJC'hdyskusj1i Jej .poświęoonych. Nawet i dziś v,l'raca {)Ina l1iejednokrounie. Wy.siar'czy, ['!Japrawach 'przykŁadu, .przytoczyć dyskusj.e 'o folklorystycZillych festiwala'ch, 'O sztuce pry<mitywów, o k,i'czu, który dla jedny,ch ma wiele wspólnego z kulturą wiejS'ką, dla ~nllly'ch zaś jest jej zagrożen;iem. To wreszoCie dysuksje wokół działal:noś·ci Cepe~ii, Stowarzyszloo!i'a Twórców Ludowy,ch. Wątek ten pojawia się takż,e nieoczekiwanie w rOZJpraw;a'cho współczcs'llym mieście, gdy utopijnY'm marzc;ruiem s,taje 's'ię chęć przywróceni,a tradycyjnych wic;zi mię,dzyludzkich charak,terysty'cmych dla .spolocZieństw wiejskich. W takiej .choćby perspektywie k'siążka Jerzego JastrZJębskieg'o WokóŁ kultury i literatury ludowej demonstruj.e całą swoją ważkość 'tematyczną. Za'wiera bowiem w pełni udaną .próbę Zfek'OU1.S'iruowan.ia kształtów, joak1e·pr.zybierał problem ludowy w okresie 'okupacji ,i 'pi'eTwszych la.t niepodległ'oś<ci, kiształtów, które dająs-ię lwhwyc:ić zwłastzJcza z pPOgramów str{)n:nictw ludowych. Nie jest to przy tym jedynie opisanie, !suche zr.e1a-cjQfl1Qwani,e społecznych ,i ideologicznych dysku.sji. Jastrzębskiemu udało się za,C'hować całą dy.namikę, o!>tro-ść,cZJas'emwręcz drapieżno·ść kontrowersji wybuchający,ch wokół programów świaoopo<glądowo-politycznych związanych z ruchem ludowy:m. Kul,tum ludowa w tej książce jest więc przedmiotem pośredniego oglądu. Ważniej:szy;m jes't bOWiem 'ciały sk'ampli'kowa:ny ",plait rela:cji stanQwisk wobec ni,ej. VV!fozważa:niia'ch 'O w:spół,czes[llej, 'choć :n'ie tylko, kulturze poliSkiej wyd:aje się to być perspektywa nai's~uszniej'Sza. Wyn!ika to bowiem ruie tylko z "es.tetyczJł1ego stosunku dQ poezji ludowej i w pewnym stOipniu ni'emożhwo6oci jego- prZlezwyciężen.ia", jak to przed laty określił S. K,Qł,aczkows'k:i1. Jest to wyniki,em ta·kże działallli,a mechanizmów bard:ciej ,,'llJty~ita'~nyC'h",bo mamy tu do CZy:ni'ffilli,a z "ludowo5cią pojmowaną jako ideologtia, w odr,óŻlni,ooiuod folkliOlrU,który [... 1 jest formą SZJtuki"2. Jastrzębski 'd(lsk()U1:ale'uchwydł :ten "użytkowy" aspekt aiktuaJ:iZla1cj'iproblematyk,i kultury ludowej. staje się ona bowiem, zwlasZlcza na "dZJi'cj'owym zakrę·cie", jak zauważył 'aLlter, funkcjonalnym a1rgUlmentem: "D)'lskusje na temat kuJotury, literatury czy sztukii ludowej w lata'ch 'cZJt<erciziesty,c'h Imiały ,cel przede wszYSltk'im ideologiczny, u pOItern dopi,er'o naukowy" 3. s. Kolaczkowski, Nasz stosunek estetyczny do poezji ludowej [w:l tenże, literackie, Warszawa 1968. , R. Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 23. 3 J. Jastrz<:bski, Wokół kultury i literatury ludowej, Warszawa 1978, s. 82. l rysy Portrety l za- �305 Recenzje Geneal'ogila znid<,ształc.ającej "ludową TZJeczywisJtość"postawy j.e'S,tbardw stara. Jej rencs,ansowe paralele udokumentował w swej pracy Cz. Hern:as 4; .i talm również "ludowość" dZJiałań litemekich była natury "ideolog'kznej", a kierunek deforma'cji ,obrazu kultu.ry wsi był wypadkową fHozo.fkzno-artystycZlI1y,ch progmmów i społecmyc'h koncepcji. Krótk,i rek'ol!1esans Jastrz<;bs'kiego na teren dwudziestolecia m~iędzywojennego 5 ujawnił niezwykłą wprost żywotność nliekitórych postaw, czy właśe.iwiej - polskkh mitów. Szczegółowe obr,ady kom.ferencjJi "Kultura ws,i" (1930) dostarczają przykładowej rckonstrukcji róŻ!narodnoś<Ci'postaw wobec okult'ury ludo,wej. Nietrudne jest t"kże ustalenie .g.Cinealogi'i,pojawli,aj~cych s.ię tam wątków polskiego myśleDli-a. Przez modernisityc.zne fa's'cynacje, tworzą'ce bezpośrednie, CZJaSCim krytyczne, światopoglądewe zaplecze ok.resu, odsyła ona rÓWll1Jież do I'olmanty'czny'ch zwlaszcza konc,epcji kullury ludo'wej. Nazwiska Zoria;na Dołęg)i-Chodaloowskiego i Mickiewicza wyznac?ają dwa biegunowe podejścia do ni'cj, Ziawsze jednlak w pełni aproba'tywne. RównocześJ1'ie jednak funk,ejonowały także i w dwudZJiestol,ee'iu sItanowiska negatywne, dopatrujące się .przede wszysfuLm ntiebezpieczeństw dominacji w kulturze żywiołów ludowych, motywowane bądź wizj.ami kaltastrof.icznymi społeczeństw totalitarnych (Witkacy), bądź też uzasadniane względami "estetycznymi", dyskredytujące :mnżliwnś'Ci twórcze kultury ludowej (wtó.nność kultury ludowej). Dominujące jest jednak m,istawicni'e ".pos-tromantycZ/ne", dowartościowujące r'a,czej twórczo·ść folklorystycZJDą i to na rÓŻJnych pl'ama'ch. UjawJllil.a to [)Ja przykład 'przeciągająca 'Się jesz'cze i po wOjrl'l'edyskusja wywolanla wydauli'€Impr:Gcz L. Konins~iego ant;olo~i'i Pisarze ludowi (1938). Fakt umicsz,czonia w Iniej, obok twór,ców wiejskich, również li pisarzy proletariackJi'ch SJpowodował o~rOJffiną fa'lę 'protestów. JesZJcze w publika'cjach z lat czterdziestych, jakby ,odpowiadając na nią, broni'ono zas'adnliczej odrębnośd hteratury wi,ejskeij. Ujawnia się wic;c w ten spos'ób kilka spraw kardynalny,ch. Przede wszystkim niezwykle żywotna w powojennej ·sytuacji antynomia: wieś - miasto (również w obrada'ch "Kultury wsi" wątek ten znalazł odbicie w referacie 1. Solarza, Wzajemne wplywy cywilizacyjne i kulturalne wsi i miasta). Nowa sytuacja s'przyjała zwła'szcza odnowieniu antyurbanistycznych lęków, wiązało się to przecież z;Hówno z programami urbaniza'c}i i industrializacji, ałe także - ,i tu ujawnia się b('zpośredni,o .polityczny sens ludowego mitu - z 'Objęciem władzy przez partię robotniczą. Reaktywowanie koncepcji agraryzmu było z ,pewno,ścią związane z programami zachowawczymi i prawicowymi, odwoływało się także do założeń 'o "naturalności" zachowawczego ,charakteru ma's ludowych. I tu znowu 'oolnajd'Ujemy bezpośrednie pogło'sy t1.radydi romantycznych. S. Bi.goń, uzasadniając nJe.możliwość łącznego Lraktowania kultmy wiejskiej i proletariia'ck'iej, 'po'sługiwał się kaltegorią "psycbiki", wsadnoicZJej{)drębi!1'ościmentJa1ności ,chłopSkiej. Przesła'nki wydawały slię być dla ,niego ooCzywiste. Bezpośredn'i kontakt z maturą, C'iężka, ale s,at1.ysfakcj'onująca pIa'ca, tradycjonalizm, autentycZJD'€przywiązani,e do wadości narodowy,ch, a w sf,erze etyki - ;prostota i czy.stoŚć obycZJajawa, to wć.3zy.stkobyło w kulturze wiejs~iej absolutnie nieredukowalne, ale także i niepmównyw,a1nle z żadnymli it1lf1y.migrupami społecznymi. W ten s'posób wypowi'edź 'o nauk{)wYJm,autorytecioe 'st1.wa,rzalamożliwości do jej niena'Ukowego, 'uty],i,tJarnego wykorzystani.a. Potwielfdzenie więc kultur'owej odrębnośoi staje s'ię automa'tycZII1ie argu.menltem "śWliatopoglądowYJm", z którego działa'cZie 1'uoh'U!rolfzystali dość skwapLiwie. • Cz. Hernas, W kalinowym lesie. Warszawa 1965, t. 1. Por. J. Jastrzębski, Z problemów pisarstwa ludowego w kulturze literackiej stolecia międzywOjennego, "Prace Literackie", t. XVI, Wrocław 1974; tenże, Spór ludową, "Prace Literackie", t. XVlI, Wrocław 1975. 5 20 "Lud" - tom 63 o dwudziekulturę �306 Recenzje Uj-a\W1liasię prcZy.tym zw:iązkllrliaz powyższym ceC'ha niezwykle charakterystyczna dla pols.ki1ch dy\skUlsji O' "ludzie". Ja\Strzębski zwraca 'Uwagę nra pewne znamienne przooUll1iięoie·akcentów we wS7Jelktich ówczesnych polemikach, które powodowa lo często kamuf1Qwanie ,pOIS'tawautolI'ów wobe:c n:ajli'S'totniejszych sp'mw światopoglądowych i pohtycznych. Z "pe\W1ików", na 'przykład Pigonia, wysuwnno wn,iosek o :p.ierwszopl1W11owościzagadnień kulbura1nych jako wdań do· wypełnienia. Stąd ""I,' w:ięks:lJOśc.iprogmmów ruc,hu ludowego n,a pierwszy'm ,mi,cjrsc'Uznajdowala się problematyka kulrturrallno-oświatowa, przy drU'gopla'norwoś'ci - czy wrę'cz pomjj.aniu -- zagadnień stdc·te politycznyc'h. P:rz~mi'arny w systemic oświat'owym, a wic;c zalożenie, że 'WaTl.in,kiemwystar,cZlającym dlra określenia slię w nowej sytuacji j€srt "dokonarncZlmian w śWli:ad:OlI11:oś:Ci", uj'awni1ają także ni·echęć dzi'ała,czy do b'C',z,pośredn..:.ego zaangaż'owani'a 'się w dY'nami'cZll1Je 'prZJeobraż'enia w rzeczywistC'Śd lat ·czterdziestych. I zrnówmit dQPoWliada tu ,uzas'adnieni,e: t·o 'przecież wlaśnie leży w wiejsko-sl'owiań,sku:ej menta~nośC\i pol!skuego chłopa. P(jhrZlmiewają tu dodatkowo jeszcze e(;ha tradycji ongamkZlnikowskkh ,i 'P·a1ternalisty'cznych, tyle jednak, że w sytuacji, w której nrie sposób było nie tmktować "ludu" jako realnej siły s'polecznej i kulturotwór'czcj. stąd :też zwra,can-o uw.agę p['zede ws'zystkim na 'relacje między polską kulturą "sz1.ache,cko-miesz'Cz'ań'S'ką" a ludową z 'Oczywi'stym, rintensywnym dowartoś'criowanu€1mtej Qlsi-at:lllj'ej. I tym razem Tozwiąza'nia nie byly nowością. Najczc;śoC'iej Dowiem po}awialy się dwa wątki tElffiaLy.czne: bądź dyskusje <O sposobie wpwwadzania "chl'orpa do kult'ury", których :tradycję można ,odnalcźć np. >U S. Z2rom.skjego (Postęp i snobizm), 'a więc prZiffillQiSZJenlia c:ięŻJa'r'U:p~'ZiCimianna inteligencję i tym samym r'a,czej "drugoplanowego" t.rak>tow.arui.a,illosIiClieli"kultury lud'owej, bądź sposób !p'a.trzeni0 'Ilia tę problematykę 'po:przez ·hasło ,;s'chl'Opienia kul,tury", tym ['azem odwołujące się hardziej do Tomantyczmych tradycj1i ,i doświadcZJcń ruchu ludoweg.o jesz'cze z przeJ.omu wieków, .co OZll1J<l-czało pOSJtulat "odrzucenia balastu" zdegradowanej kultury miejskiej i :szla,checkiej w limię wyższych wartoś·ci kultury .tradycyjnej. Programy ludowe były więc na poz'iomie 'ffilaniIestacji przede wszystkim pro~ gramami kultumInyani. DClmirllUją·cą,pozycję klasy chłopskiej u:z:asa'dniano w now-ej sytuacji nie tylko względami ,/ilościowymi", lecz także ekolJ1'omi·cznymi (agraryz:n) oraz właśni'e kulturowymi lud bowiem 'stanowić 'mi,al ogromny ['eZ2rwuar sil kulturotwórczych. One ,t·odawały .gwalIan·cję za'chowania (odbudowy) "r'odzi,mo'wc·ści" WI: ws'pół,cZlesnej kulturz·e pohk'iej. I tu już bezpośredini.o ujawnia siC; wymiar sr·ołcczno-polityczny 'progralmów. Argument "rodZli.mości" okazywał s.ię bowiem zwiąZlany za'równlO'z ·odł·amem lewi,c'owym, jak j :ko'!1's.erwa'tywny;mruc-hu -Iudowego. Różnica poleg.ała na wnios'k,a,ch wyrsuwanyoh z tych samyoh 'Przcsła~1'ek, Dla pierwszych bowiem ozrnaczało ,to Ipolstulat dążeni'a do pełnej ,rehabi1itacj.i kul.tuTowej wsi, dla drug'i'ch zaś dąŻil1:ośćdo za'chow.aIIllianue Zlmieni·onej w żadny.m 'sZlczc'gól·ckady,cyjnej kultury wiejsku,ej li przeniesienia tego na 'cał'okszt'::lłtpolskich sltolsurnków. Op.rócz beZlpoś.pednio PoO,Joittycznego 'sensu tego rodnaju 'programy dc,kumcn1tują także i wielopłars·z'czyznowosć fUlTlkcjonowania probl·emu "ludowości". Nie sposób przecież nie zauważyć, że' :ma'my tu do czynienia z widostopniowy:mkom.plikowa(Hem sytua,cji kuH!Ury 'ludowej w s.pol'ecroejśwli'ad.OImo5ci. Dyskusje óWCZeSJl1'2 toczyły się jednak 'prz-ede wszY's,tk!imo polityk~,alej,ch spolocz:ny kontekst był oczywiście o wiele bog.atszy. Mrit ludowośó trwał w świad(JI;nośoi po'1.sk:iejdo pewnogo stoplllia mo·cą i'ne'f'cj~, ale II'cla :I'lJaj;i,&totl1Jiejsza w jego Ij:odtrzy.mywaln.iu PlI'zYiP0.jajego pohty,cwej atrakcyjno·ści. Ta zaś jest wynikiem dwóch spraw klkują.cyc.h się na zupełnie oidm'ienn'Y'ch pozioma1c:h sp:olecznej rZ:Ciczywistości: zakorzenienia romantJ'czny'ch w swojej ~ffilealo~ii mitów "ludów" w pot'ocznej światiomoś'ci, a &tąd duże możliwości manipulowanLa zwłasZJcZGw nowej społ,eczno-'polj.tycZlnej rzeczywi- �307 Recenzje stości, w której "psyohika sielsko-słowiańsk,a" stawała 'Się często .ar,gUJrnentemprzeów 'Postępującym z;mianom ustf'Ojowym. Ważk'ość :problema'tyki lud'owej wynikała rówIlJież li z długiej tI"adycji :ruchu ludowego, tym bardziej w powojeIlJnej Pols'ce tworząoego realną .siłę .spoloczną. Programy stronnictw ludowyoh równocześnie baz0wały na tych dwojaki'ch waI'tościowa<nia-ch, funkcjonujący,ch w św.i.adomości nie tylko przecież "ludowej". I znów polaryzacja postaw pr·owadził'a bądź do zachow,ań, któr'e Ja'str.zęhs·ki 'określ,ił, że "padani'e .na k,olana przed ludem .idZlietu jak ni·egdyś \v op.a;rzez fou',mułą ·osw.ajania go w etnograf.icZJIlym ,rezea'w.acie przy pomocy pochlebslw i kOlmpl'cm:entów" 6. Inne natomiast, związane z lewioowymi ugTupowan:ami, będą bardzi,ej realne ,i dążyć będą do pełnejeman,cypa1cji kulturalillej ws'i i uczynienia z niej pełnoprawnego partnera poHty,eznyoh 'przemian. B.azować więc będą bardzicj -na społecznych l'oalia'ch niż zmistyfikowanych obraza,ch ludu. Książka Ja'strzębs'kńego przYlI1oS'irekonstrukcję ,istotnego elementu w obrazie dziejów naszej kultury, ale także i polskiej :ment.alności. AutOII' jest przy tym świ'adomy kon~ecz,noś,cidalszych studiów nad tą problematyką. Opisuje bowiem pewien szc?)ególnie ważny dla ,s'ocjalisty'cznej ws/pókzes.noś·ci wycinek czasowy, ale wciąż jl"sZCZepotrzebne są dalsze 'pra,ce, które dokumen towałyby historyczną zmi'enność k:mkretnych aktu:::l!iz;),cji "mitu ludowego",i'ch 'powiązania z rozmaitymi sZierszymi poglądami nie tylko,oo aulor podkreśla wielokrotnie, spoieczno-polilty'cz,nymi. W'pływają ·one przecież lakżena różnorodne programy artystyczne, dOOlkreślają lub uzasadniają rówl1iież ,i modele 'I'XJ1slępowaIlJianaukowego w folkloorys,ty,ce, etnografii, s0cjologii, historii. Pełne uohwycenie wielorakości powiązań pwblematyki "loudowości" w okresie 1939 - 1948 w Pols,cc staje ,się 'isto'tnym wkladem do zrozumienia wielu mechanizmów naszej współ'cz'esnej kultury. Piotr N. 1. Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora. Wyd. Rada Literalury i .Języka Akademii Nauk ZSRR, Moskva 1972, ss. 360. Kowalski Naukowa Sekcji Aulor jesl znanym badaczem twórczości ludowej Rosjan i pozostałych Slowian. Omawiana k~iążka składa się z jedena.stu rozpraw poprzedzonych krótkim wstępem, w klórym aular .slwicrdza, że głównym przedmiotem badań nad folklorem slowiailskim są jego warto'śei ideowo-estetyczne oraz oryginalnośća:rlystycz,nyc,h form i środków. Tym właśnie zagadnieniom poświęcił Krawcow 'Swoją pracę. Pic'rwsza :f.ozprawa, poświęcona poety'ce .utworów folklorystycznych, podsumowuje dotychczas'owe badania, zwłasz,cza bada'czy rosyjski,ch. Autor cytuje pis.arzy rosyjskieh - Bielińskiego, GorkiCigo, ToŁstoja, Cze'chowa, Serafimowicza i Furmam.wa, przylacz,a wypowiedzi myślj,cieli s,tarożylnej Grecj'i omz pisarzy europejskich. '1 następni,e dD'kc:nuje 'analizy tekstów z r·osyjski'oh zbi:orów 'p~eśni ludowych. Z k,olei omawia system ga'lunko1wy utworów f.ol'kloru w nawiązaniu do badań W. Pr,oppa, B. Putilowa, E. Pomerancewej, N. Kolpakowej, S. Lasutyna oraz A. ASlta'chowej. Eadając galunki fO'lklorystyczJIlJe,często porównuje się je, zdaniem autora, z odpowiednimipokrewnyJffii gatunkami litera-ckimi, np. byLiny 'Ziestarymi 'pieśniami historycznymi, bajkJi z legendami i 'Podaniami, ,eZJastUlszkiz pieśniami Liry,cZITlymli, Iprzy , J. 20' J astrz<:bski, WokÓł kultury ... , op. cit" s. 116. �308 Recenzje czym w dotychczasowych pracach folklorysitów "rzadko poruszane były sprawy wpływów jednego gatunku na ~nny [... j" (iS. 84). Stąd te2 wniosek, 'iż "klaisyfika·cja gatunków f.olkLoTystycZll1ych jest I'ozpatryw;a.rua j,ako problem rozgranie1Jcnia owych gatunków, a ni,e jako zagadnienie wzajemnego ,jch oddziaływania". Z kgo też powodu nie ma dotąd ś<cislej ,klasyf'i'ka'cji gatunków w folklorystyce rosyjsk'iej. Auto·r wymieni,apróby podjęte w XIX w. przez A. Pioti>cbnię, A. Wiesolowskiego, M. Cl:alanski'C;go, N. Sumoowa, F. Busłaj.ewa oraz ws'pólczesnyeh folkl,o,rYóltów - P. Bogatyrjewa, R. Lipc'C".a,D. Lli'eha,c-LJOwa, W.Czistowa, N. Kobpakową ,i lin., d,eochcjząc do wniosku, iż folklor trzeba badać w e,ałości,gdyż wszystkie gatunki s<.)między sobą powiąZJane, posiadają tło his'tolryczlJ:1e,i 'system podzi·ału ulegający zmianom. Tak rozum,iana prac.a badawcza, zdanie'm Krawco·w.a, wyjaśni, od czego uZiależDiionc są poszczególiJ:1e grupy gatunkowe, odkryj'e i'oh w.zajemne wpływy. Autor ,omawia równ:eż tekst i meLodię 'utwarów 'pieŚ\ni'Owyoh folkloru rosyjskiego. Zwra'ca uwagę, ,iż pieŚł'l ludowa j.ako 'twór synkreŁy·czny 'przekazywana jest p,rzypOlmocy LS lowa i melodii, a często 'poprzez t,aniec, zabawę oraz ·obrzęd, którym towarzyszy niekiedy mimika ,i gestykulacja. DIICI,tegoteż badacze winlJ:1irOZJpatrywaćgrUJpy ta:klioh iek's>tów z2.równo ·od strony treści, jak i melodii. Z kolei autor 'próbuje okr€'Ślić zwiąZick folkloru .i :mitologii. Dokonuje krótkiego pl"zeglądu badań ,poświQcony,ch temu z<.lg'adnien1iu,pO'cząw,,;zy ,od Mi·cha,ib Papowa 1, ;, skończywszy na współoczesnych folklorystach 'rosyjski,ch; ,przyia'cz.a Zd'<.l!lliabraci Grimm, Buł,gara Jordana Iwanowa 2,~tóry ~wieT'(:lził, 2·0 w bulgar'skich ,pieśniach h.:dowyeh za.chował się :kult drzewa ·oraz istot n-adprzY.Dodzonyc·h (wił, samowił, diw, S:lmndiw, znanyc:h 'także w folklorze Serbów i Macedoń,czyków); cytuje ZJnanego l:czcnegoczcskiego Jana MachaJ.a 3, Serbów - T. Djordjevi,cia 4, G. R<.ldojoicia5 iinnych. PodkJreśLa, iż duchy oj i1stoty 'zoomorfi:cznc Ziajmują w folklorze słowiańs.kim ważne miej'Siee, 'a bóstwa z 'Olkr,es'u'pogańsiki'ego, np. bóg J,ariJo, są rzadko wspOlffiinane w pieśTIJi,ach obrzędowych. Nowsze prace etnoo,grafówi językoznawców, zdan:em autor'a, nie wnoszą lnic nowego dJ.a ,określenia związku fol'kloTU 'i mitologii. Pro,blem ten może być ,części,owo wyjaśniony na przykładach epik,i ludowej: pierwsi badacze bylin rosyj.ski,ch, szukają'c li'ch p'uohodzenia, odnosili motywy ·oraz postacie w 'nli,ch występujące do okr'eslU :p'ra'słow.i·ańskioe·g:o, ,a nawet do .mitologi,i indoeuropejskiej (w bohateraoh w.idzieli uosobienie 'sil przyrody). Na t:()'mi<soi .l zwo1cnni,cy "teorii hi'storycznej" w opi'ewany'ch wydarzeni,ach szukali "od bida realnej przeszłości ludu" (s. 129) .Autor tpos'tuluje, aby związek folkloru zmitologjią rozpatrywać na ile historycznym, bOWli:emTÓNlY był :stopień :rozwoju spo-łecz'Cń'Stwa i jeg{) kultury duchowej. Elementy mitolo~i powoLi z:an~kają w folklorze, twór'cZ'Ość ludowa zawiera coraz mniej motywów f.a'l1it,asty,cznych, a r,ez:ul<tatem ~yohzmian jest wpfoowadzcn,ie elem,entów rleal,isty,cZTIych. Dalsza ,część pra'cy poświęcona jeSJt·s·erhs'bemu eposowi ludowemu i jegQ h~stoI'ii. KrawcO'w uważa, ż'e s.erbSJka Clpika ludowa 'o,s'n'uta j'es,t na wydarzenlia·C'h Ihistorycz[łych 6. Omawj,a bohaterów wy'stępują'CY'eh w 'cyklaQh junack.ich pieśni serbski<ch księd'a Laza;rza, Vuk.a Bra'nkovioi:a (z ,cyklu k090wsk iego) , VukasZlina, królewicza M,arka, Juraj;a Smeder-ovoa, StalliiJ:1JaNovak:a 'oraz ,przyta,cza dane 'hi:SJiorycz;n·czawarte 1 M. Popov, Dosugi ili sobranije socinenij, C. I - II, S. Peterburg 1772. , J. Ivanov, Bulgarskite narodnl pesnl, Sofija 1959. 3 J. Machal, Bajeslovl slovanske, Praha 1907. • T. Djordjević, VestlcU! i vila, Beograd 1953. • D. RadojiCić, Vuk totem starih Srba. "Delo" 1959. 'N. Kravcov, Idejnoje soderzanije serbskogo eposa. w: Slavjansklj folklor. l i.ssledovanija po istoriceskoj narodnoj poezil slavjan, Moskva 1951, s. 303- 360. Materlaly �309 Recenzje 'N żywotach św. Sawy (1264 r.), w Kronice Duklejansk,iei, a także wypowiedź bizantyjsk'iogo historyka, Nicefora Gr'egoras'a {z lat 40-ty,ch wieku XIV) i wyraża przekonanie, iż "archaiczność nadaje eposowi serbskiemu ważne znaczenie jako pa· n~;t;tnikowi his,torycUle.mu" (s. 151). Serbskie teksty epi,ckk, pod<obnie jak i u pozostałych Słowian bałkaI1ski·ch, opiewają głównie wałkę przeciwko Turkom. W utworach hajdu'cki-oh is'lc'tl1lie 'przeważa prawd·a hi<st'O'ry,czma,jednak w innych wydarzonia histoTY'czmc bywają p,rzez lud zabarwiane .element'amli f<JiHt1as.tycZ:flynn.i. Kołejne uW<Jgi dQty,czą słow.iaI1sk,iej b<Jllady ludowej, której .zdani,em autora, poświt;cono dotą'd mało uwag'i. Stwierdzenie to 'dotyczyć moż·o jedynie ballady rosyjskiej, bowiem już w drugiej połowie milnionego stuleoia ucz,cny bułgarski, Iwan Sz:iszm.anow, ol):.rac'owal balladG O martwym bracie 7, znaną wśród Bulgarów, Serbów, Macedoń,czyków .i Greków, a współ'czesny folklorysta bulgars:kri, Mi,chaił Arn<Judow, wydał k~iążkt; () m01tywa·ch ballad ludowych występującyoh w buł· garskicj twóre"ośoi ludow·ej oraz w sąsiednich kraj'ach barkańskich 8. Z podanej biblio·grafii wYIJ1lika,że autor omówił tylko 'kilka motywów ballad słO'wiaI1s'ki·oh, wiele ·ciekawy.ch i .oryginalnych pominął, np. Podo~ankę,znaną w P·olsee, na Ukrainie, w Bulgarii i Macedonii, balladt; O zamurowanej kobiecie, znnną we wszyst· kich krajach balkar'1skich, czy też glośną w Ma'oedoni,i 6. Serbiii balLadę o :ZJawaTCIU zwi<)zku małżeńskiogo między braŁem i sli'ostrą, 'Porwany·ch w dzieC'iI1stwie przez Tur·ków. W roz,pr·awie 13uigarskie przysłowia ~udowe znajdujemy prilcgląd dziejów z,bieractwa tQgo gatu.nku .twór·czośoi ludowej na ziemiach bułgarskich. Przy omówieniu motywów nic podano źród·eł bibliograf.iemych. Autor wsr:omrirna 'Wpl'awdzi'e glównych zbiera'czy bułgarskJich, lec.z CZęS.kl cytuje teksty pochodzące z ·terenów J llgosławH jako bułgarskie (s. 208, 209, 210, 2'11, 212, 215, 216, 217, 218,219, 220, 221). Bułgarskie pieśni żniwne z XIX wieku, tak bogato repreilell'ltowane w liryce ll:dowej wszystkri.ch 51·owian zadunajs:kirch, to k'o,lejny przedmio·t za.i:nteres.owań autora. Tck"ty te ·u'kaz'Ują 'pr'OCes prze.m,ian S1poleczno-ekonomi·cznyc·h D'<Jwsi o:mz obyczaje ludowe. Zbiermcz.e -i badacze fc·lklmu drugiej połowy XIX wieku i okreS'" mit;dzywojc':ux;go niesłusznie włą·czali pieś'l1Jiżl1Iiwne do różnych grup tem<Jtycznych, np. do utwo.rów poświęcCiJ1y,ch sprawom społ.ecznym, rodzlinnylm czy też do pieśni obrzqdowych (u Słowian południowych utTaciły one swoje .pierwotne cecby i prz,est<.lły hyć p lc0nń'ami obrzędowymi, a stały snę utworami liry'cznymi). Autor omawia dotychczas<Jwy stan bad0I1 nad .ty,mi utwor.almi. NriC's·tety i tu ni·e udało siG ut.rzymać w et:nolgraIicill1y1chgranica'ch Bułgalrii i często ,cytuj-e jako bułgurskie pieśni jugoslowiahskie ze zbiorów braci Miladinowów, Kuzm<Jna Szapk::n:wa i w'pisów Marki Cer:e!l1kowa (s. 251, 253, 266). Omawiaj'l'c Romantyzm w Literaturach słowiańskich i fo~klorze, autor zwraCJ. uwagq na st'osunek do folkloru pisarzy tege okresu. Brzypomina ilasł'ugi Johanna Herdera dla rozwoju folklorystyki słowiańskiej, podkreślając jednak fakt, iż kilka la·t przed wydaniem jego zbi·oru niemieckń,chprieśrui łudowy,c'h ukazał się zJ:,iór pi,cś'n:i i przyslów :rosyjskich N. KurganQwa (1769 r.). Przytacz·a także zbiory lVI. Czułk'owa, wydane w La·ta·ch 1770· 1774 w rOZterce·h ·częś<Ci<Jc·h pt. Sobranije ra:nych piesen, N. Nowikowa, wydane w sześ.ciu częściach w roku 1780 pl. No'UJoje i po~noje sobranije rossijskich piesen {JTaz N. Lwowa oj J. P,raleZlaSabra- 7 1. Siśmanov, Izbranii soCinenija, Sofij a 1966, t. 2, s. 62 - 215. , M. Arnaudov, Badani motiVi v narodnata poezija. I Pesenta za de!ba Sofija 1964. na dvama brat ja,. �310 Recenzje piesen, wydane w roku 1790. Zbiory te znane były w kraszczególU1-ie zbiór wierszy Ki.rszy Da'niłowa pt. Drevnye rossijskije stichotvorienija, wydany w roku 1804, a wiQc w epooe przedromantycznej (romantyzm, jak wiadomo, roz]:olczął w Rosji rok 1808, a zamknął 1841). Krawcow wspOlmiJna odkrywcę folkloru s erbisbega , Vuka K<lradżi'c<l, Móry swój pierwszy ",biór pLeśni łudowych wydał w cr"oku 1814. Prawdziwy rozkwit przeżył jedlnak folklo-r sł·owiańsk:i w dobie romantyzmu. Krawcow wymienia cz·ołowych przedstawioielu romantyzmu rosyjskiego Puszkina, Gogol<l, Ko·lcowa, !'omantyków ukrauńsku,ch - L. Borowikowski'ego, N. Kosiormarowa, P. Kulis:za, M. Maksymowicza, O. Bodjanskie.go, T. Szewczenkę, serbskiego zbieracza S~mę Milut'inovkia 9, poetę czarnogórskiego Petra Njegosza lO oraz 'przedst<lwiciela ruchu ilir. sk;ego Słoweń'ca Stanko Vraza 11. Przoos,tawia również polskJich zbieraczy: Waclawa Za1esk,iego·, Zeg'otę Paulego, Kazimierz,a Władysława Wójoi-ckiego i Lucjana Siemieńskiego, Słowaków - Pawł-a Safari,ka, Jana Kollara, Czecha - Karehl J.aromuU"aEr bena , a ,także Bułgarów - Petko Sławejkowa i Ljubena Karawełowa oraz M,aoedońoczyków - bra,ci Dimitra i Kons,tantego Mik\dinowów. Ta część pracy j'cst 'syntezą ukaZiują'cą w]:ływ folkloru na słowiańską Hteraturę romantyczną, bowiem "romantyzm we<iług słów Krawcowa - pierwszy postawił kwestię ludowo·ś-ci i narodowej samoi:s>b'1JOśd liter'atury" (s. 330). Ostatnia 'część, to 'krótki przegląd badań nad foJklorem sloWli'<lńskim z lat 1963 - 1970. Nie uwzględniono tu je<inak Iszeregu prac naukowo-badawczych, m. in. Bułgara Peter,a Dinekowa, Serba Vido L,atkovkia, folklorysty NRD - Herberta Pt'ukerta, Czeszki L. Hanwwej, Polki Henryki Czajki, zachodn.ioniemiockicgo uczonego Maximul.iarna BraiUll1a czy Dunk1i Birthe Tra.orup oraz ~zeregu innych prae ogIoszonych na ła-mach cZJaso[J'ism folklorysty'czny.ch i etnograficz·nych, ukazujących s.ię w Polsce, Jugosła\Vlii i Bułgari.i. Mi,mo to omawiana kSli'łżka niewątpliwie należy do ,oiekawszychpozy'cji wspókzesnej folklo·rystyki, a badacze folkloru słowiański-ego znajdą tu r,ozwiązanie wioel'Uslp(mnych problemów_ nije jach russkich narodnyeh słowiańs:kkh, a Kole Simiczijew "Dance Studies", -t. 1, 1976, t. 2, 1977. Red_ R,oderyk Lange, Dance Studies, Les Bois, St. Peier - Jersey, C.I. wyd. Cenire for Polski e,tnochoreolog, doc. dr Roderyk Lange, przebyw<ljący od ki,loku lat za grani'cą, w założonym prz,cz 'S'iebie 'ośrodku badań tań.ca Centre for Dance Studies rozpoczął wydawacnie f'o'cZJllJikapoświęoonego wyłącznie sprawom ,choreologii i etnochoreolog-ii. Jak sam wydawca i autor ws>pomina we wstępie do pierwszego wolu.milnu, od dłuższ.rego cz.a,su w .koręgu cho-reologów zaiSJtniała potr.zeba S!twonooia międzyna.Dodowego forum wymi.any rmyśli w posta·oi periodyku, na łamach którego mogłyby slię ukazywać drobne praee i a-rtykuły. DZiięki iakiej -j:ubhlmcj<i szerokie groo110zailnter'csowany,oh zaZilliajamiałoby siię z kierunkami badar'1 i poszukiwar'1 oraz z n:ajnowszymi osiągnięciami w wy,mien.ionej d:ziedZJinie_Re'a1.izując te • S. Milutinović, Peva'l'lja crnogorska i hercegovaćka, P. Njego', Og!eda!o srbsko. 1846. 11 S. Vraz, Narodne pesme i!irske, 1839. 10 1833. �311 Recenzje postulaty do·c. Lange zaiJn.i,cjQwał w swym ośrodku wydaw,an:ie roc:nnirka "Dance Studies". Pi·crwszy woh.lJm~n poświęcił wydawca pocj.sta:wo'wemu za,gadni-el1liu dla choreologii, jakim jest Slpr.aw,a notacj.i 'ruchu. Zebra:ne w :rui'm antykuły doty·czą róż.nor<lkiego zastosowania .kinetogr·afii, 'czyli zapisu .metodą Labana-Knusta. Tom ten też zadedykow.any został prof. Albr'Etehtowi Knustowi z okajli jego O'siemdziesięclole-clia, w u:zma,niu ogro,InmJego trudu i kcns6kwentnie tprowad:ZJonej przez całe życie pracy nad udOIskonaleniem 'kinoOmatografiJi 1. Wśród autorów pi'E'rwszeg,o woluminu znajdują !Się badacZJe i peda.godzy z różnych oś,rodków szkół europejSlkioch i ameryk,ańsklitclh, w któryoh zapis L'abalna-Kll1'usta zastosowano bądź do badań lJ1'a'Ukowych, bądź w nauczarui'u. Pira,oe auto;rów amerykańskich wsk.azują na dużą populaTlJ1o'ść .tej ,metody Ina Ipol'u dydaktycZlIlY.m i w dZJiedZJinie twórczoki chore'Ograficznej. Autorzy am'erykańscy ",godni.e podkreślają ogromne zna'czenie zapi'su dl'a sz,cz:egółowej analizy s,ame,go ruchu tanecznt'go. Doty'czy to różny.oh rudwjów tań'ca zarówno kloasYCZJnego,jak jazzowego, lub innych fonm Lań,ca nowoczesnego. Ciekawie ,przedstawiła Muriel T<Jpaz swoje doświadczenia w 'pracy nard ip['zyswaj'a:nLem repertuaru tań,oa klasycznego przez odczytywa[l~e party,tu'f. I,mponująco też wygląda li5t'a pozycj.i z,e świato'wego repertuaru baletowego, zanotow.alJ1y'ch przez :nowojorskie D<lI11'ceNotat~o!ll BUTeau. Artykul Billie Mahoney omawi.a mebodę [l,auki tańca jazZJowego poprzez odczytywanie partytur. Bardzo ~nteresująco opiwl,a Nadiia Ohilkovsiky-Nahumck proces twoT;',cnia kompozy.cji d,o,reogr'aficznej z pOImocą równoczesnego joej notowon1ia. Słusznie a,uto~'ka zwrćdla 'uwagę, że <Jd<powi.ed<nli dobór ZJnaków i spo'sob'll notacji stanowi również cu;ść procesu twoTlze'llli·a, który dzJięki temu staje s~ę bardziej świadomy i pogłqbiiony. Pedagodzy cur'C!pejl~cy, podobnie jak i,ch amerykańscy koledzy, podkreślają wielkie znaczenie kiine.mat:ograf.iii dla zdefiniowanlia roodwj.u i ,c:ha'mkter'u ruchu. Mówi o tym praca Lby UJl,maniTI. KiJnematografia S1tała się sZJczególnie przydatna w przekazywaniu tań·c6w na~odO'wy,ch i ludowy,oh, wraz z ich bogatą cha'rakterystyką ruchu, o czym szeroko wypowiada się Gisela Reber z Fołkwang Ho-ch Schule w Essen-Wer,dcn. Wyjątk<Jwc zna,czeIJl;ic wszakże posi'ada kinematogmjj~a w ro.sto\5o'Wanuu do badań naukowych, pozwalajqc śledzić ppocęsy prZJemia:n 'Społecznych oj kulturowych, odzwierdcdklJ1c w formie taf1.ea. W s'wolim 'adykule d<Jc. Lange omaWlia tego rodzaju pJfcc'esy m. Ln. na ·przykladz.ie kuj'awiaka, tpO'równują'c jego fo~mę ludową z u po wS'Zcchnion q f'ormą olań,ca 'narodowego przyjętego rpr"'ez ŚifoodoW1i'sk'o miejskie. Zubożony ksz,taH kujawiaka narodo'wego świadczy o zanikajqcym bogactwie kultury wiejski'ej w zetknięciu z miastem. Również !lliezwykle [!ll,teresującą analizę fODmy tTzc>ch węgi'C'rskioch verbunków przep.rowadził w swym artykule dr Erna Pesova:r z Imtytutu Mu zyk'olo gili Wqgiel1slkioejAk.ademili Nauk. Nie tylko w dZ.iedzinie etnografii, lecz także w badani,alch hi6tory'czny;ch zaslto50wani'e zapisu kinematogmficznego zr1Jaoczn·iero~zerzyło moż~iwoś'oi QP'f'acowywani'a formy, s.tylu j charaktoru dawnych t'ańców. Mówią o tym ip.mee Jaąueline Challet-Hass i MireJle Ba'ck.cr OO'l'azniżej podpisanej. Drugi wolumin "Dan'ee Studies" poświęcony został w więk'sZJości. zagadn;ienli'Olrr etnografii .i etnoloo'g)ii tańc-a. Otwioera go wstępny aJrtytkuł doc. Lange ukaZJujący w skrócie roz:wój z:ai'l'1t.eres'owań i poszukiwań tańców ludowy'c:h, spowodowany l Dance Prof. A. Knust zmarł w dniu ł9 III 1978. Cały swój warsztat Studies, mianując dra Lange opiekunem swej spuścizny. przekazał do Centre for �312 Recenzje wzrastającym zrozum~eniem wartości kultury ludowej. Auto-r przestrzega jednak przed niebezpieczeń'stwami szerokiego eksponowania tańców ludowych na pokazach i f.estiw.alach, 00 dOIprowadza do nieuohronneg-o odkształcenia j przemiesZlanj'a form .txadycyjnych, choć z drugiej strony sp,rzyja 'Poz;naniu tradycyjnego tańca :przez -szerokie rZl6sze widzów. Wobec przys:pieszonego ~Qstępu m'banizacj'j i przemi:an nas'llej koultury :niesłychanie ważną staje się ~otrZ:eba ścisłego i naukowego olpracowania i utrw.alenia resztek spuś-cizny tradycyjnej, dopóki tl'wają -on.e jeszcze 'wswoi'm Il'odzimym ot.oczeniu. Rzadko s-potykanym przykładem ofiarnej i długoletniej pracy nad ocaleniem tr8dy-cyjnego kształtu folklo-ru tanccZlnego jest dzido życia Dory Strato,u, kier0wniczk~ ludowego zes'Poługrocki'eg{). Budzi podziw jej pie:tyzm i zrozumienie glębo:kich treści symbobcZl1ych tańca. Z ogro'mną :s7Jczcrością ~ bezpośredniośc:ią pisze a-utorka. o swojej prarcy, wielok.ro-1nych wizytacjach w t2renrie poJczas ludowych uro'czystoś-ci i pioczołQwitych sharaniach nad przeni'C'Slieniem form 01'Yg!nalnych do ze~połu, Nieco ;inaczej dochodzi do spuścizny tanecznej plemion :poludniowD-<:lfrykańskich prof. John Blacking. Jego zainteresowanie tańcem zrodzilo slię wtórnie, jako uzupełnieni'e studiówetnomuzykologicznych. Przytoczone ob"erwacje są wszakże bardzo ,ciekawe z uwagi na podkreślenie rołi społecznej tańca oraz aktL;alnie -za'chodzących przemian na !przestrzeni dwudziestu lat prowadzonych przez -autora badań. Obszern,e op.ra,cowanie .p_rof. Blackinga, zaopatrzone fotografiami i zapisami tań,ców metodą Benesha, stanowi lis,toini'2 poważony przyczynek do poznania kultury ta.necZlnej SZJc.zoC'pu Venda. Na zakońcZJenie drugiego woluminu "Dance Studies" zamiesz-czone zo&taly jeszcze dwa artykuły, powraoające do zagadnienia notacji tańca mdodq Labana-Knusta. Doc. Lange wYJPowiada się na temalt uniwersalnych cech tcj notacji. Ingebo-rg Baior-F-r:a,cnger pTzytacza szczegółowe -sp!'awozdaJnie z kongresu f.olklorystów, który odbył siG w 1957 T-oku w Dl'eźnlie. PodcZ<ls tego kO_'l-gres;l 0::1b~'tego ponad 20 lat ,lelmu, na którym po·śród grom,a około s'Z'cśćdzi,esię'ciu s'p~'cjalistów z różnych krajów ,obecny był rówIT1Jioeż ,prof. AlbI'eoclht K,nust, ~odjęto uchwały o zalecerniu kinern.a:to'graf,ii do badań ,i dokumentacji tańców ludowych jako H;,;jbardziej obieMywnej .i uniwersalnej metody notacji ruchu. Delegatami z Polski byli prof. .Ja.nina Str;'Jembo'Sz, doc. Ma,rian Sobieski j do,c, Rordcryk Lange, W świetle 'powyższych wy~owi-ed2Ji podjęta 'p;rze:z naszego rodaka 'inicjar1.ywa wyd:awa,nLa serii "Dam'ce Studies" ma do'Spc!nienri,a bardzo waiJną rolę w -upowszc'chni·a,nilu TIDwy-ehO:Sliąglnięć wiedzy O>tańcu. Towaorzy.szy jej ·inna SoNia ZoCszytów z dokumentalnymi mateniała.mi tań,ców ludowych Z<l'pbanych w k!incmatorgmm_a.ch. J;ako- pierwszy zeszyt 'uk,azaly się Tańce kujawskie doc. dra Ro~ dE,ryka Lange. Maria Mi-chaił Arnaudov, Studii vyrchu ss. 351, t. II, Sof,ila 1972, ss. 464 . .Folklor byLgarskite SloVvlian połudnliowyah obredi Legendi, Drabecka t. I, Sofia 1971, WCląZ z-askakuje badaczy swą orY'ginalnos'Cią li epika ludowa, jak również i inne rodzaje li gatunki .lwÓTazości 'ludow,ej, ZJnajdują coraz lJ-czniejsZJCgPO,floO badaczy, W <po:róW'l1Jall1.~U ze serbską rtwór-czością ludową, fl()1klor bu!,g.a,rskii ""lSz,edł na i boga'C'twem. PołudniowO'sł,owiańJslka liryk'a �Recenzje 313, warsztaty naukowe ·stosunkowo późno, bo dopiefio po wyzwoleniiu kraju s'pod jarzma tmeckiego (1878). Odtąd lI1Iie'słabną zailIlter,esowaniJa bada'czy bułga;rską epiką i liryką ludową or,az P000st,alynnii ,gatunkami ,i r,oozaja.mi literatury ustnej. Szczególnie dużo zasług w r;opula1ryzacj!j tego nicwyczerpanego sk,a'rbiU kultuJ"Y łudowej ma nestor folklorystyki bułgarskiej, iProfesor Michaił Arnaudow, który w roku 1978 ukotJ'czył 100 lat. J.ego m:1Tiaż z a:.od21imąłiteraturą ludową zawarty w mkdo/Ści nic (siabł, ,mie przestają bClWli'cmwy,chodzić 's'pod jego pióiJ.1awalI"t'C5ciawe prace ·cdkrywaj,)ce wiele tajemnic :minionych epok, za'Wiarty'c.h 'W bogatym folklorze. Arnaudow jest kolt1'sekwentnym kOlntynuatowm dz.iełaswego profLsora Iwana Sz,isz:manowa, z.uloż)"oi'ela folklor ys'tyki· bulgarski,ej. Zau.nter'C'sow.ania Af'n,,'udowa są ws<cE>chstro'nne.J·est 01Il ZJn.rów.no świetny.m Z!nawcą bułgm:sI,icj lite'['.atury artystycZJnej, jak rówlnież i twór,czości ludowej. W-iele z jego 1JraC napisanych przed I wojną śW1iatową oraz w okresie międzywojennym nie ut;'acilo swej <:lktualności i służy badacZJOm f(tlkloru bulgar,skiego jak,o oOenna lektura. Zawarty w I tomie omawi.arnej pracy materiał po raz pi-e.rwszy ukazał się na łamach ·o'rganu Bułgarskiej Ak,a:demii Nauk "Spisane na By1garsk'ata AJk13dE'mija na N:au~,it(;" (t. IV z 19121'. oraz t. XIV z 1917 r.). M'aterrj'ały n:atomia!St omawianego t. II oglosZ'One zostały w 1920 1'. na łam·a·ch XXXIV tomu serii Bułg".rskiej Akademii Nauk "Sbol1nik za Na.roo·ni Um()Jtworenij,a li Narodop'~'S". Po raz drugi ta 'os.tat'łl~"1-p:r.a,oaukaz:alaslię w Sofii w 1922 r. Bo pół wieku d>o>cZJekała siE; cna trzecirc'go wydania. Jak podkrreśl.a sam autor w krótkli,m wstęplie. pracat:a byla już n.adk,o,śoią bibliografioczną i z tego ,powodu .przyg,otował on nowe jej wyda'l1lie. Arnaudow nie zmi,e-nił treści, a !pewne uZJupe~niel1lia·i [Oprawki umieś,clił w komc"!1,tarza-oh.W.spom.iJn.a,że ozęść z tegiO mater.iału dotyczącego kolE;d i wio'scrunych pi'eśni obrzędowych weszła do IV 'i V tomu zbio.ru Eylgarsko narodno t worc::estwo, wydanergo, jak wiadomo, w 13 tomach p.rzez wydawn'ictwo soJijlsk.ie "Bylgarski Pisat'el" w l,ata'ch 1961 - 19-62. Jedyni'e rozpraw:! o "Ncstinarach", która po raz pierwszy weszIa do jego ksliążkd Oezerci po u:dgarskija folklor, ZJCrstalalJlIieoouz~pełni'e.na. Arnaudow został wk~rn)"m zwolenniki·em J. Frazera, A V.an G.ennepa, A. Ha.rn<lcka, F. CUlmonta ,owz swego profesoIra Wundta. Nie zdradZlił starych szkół folklorystycznych ·po dziś dzień. Wpraoacll jego p~'ZJepIatają 51ię t'eorie szkoły mitoi'og,icznej, hlis,t'orycz,ncj, an1'ropolo'gJicznej, psyc·hologiJcznej i migracyjno-porównawczej. Wlidać to i 'W o:nawi.umy'c'h wołurmi:n.a0h. Autor kładzie główny naclisk nam.ity i legendy, prawie [l'i'e porusz·a stOlsunków Ispołeczny.ch, w r.amach któr:;oh powstał f.olklor bułgarsIki. Przed r;cwom.a laty MmaJudow był krytyk.owany za te·, iż poz;c~tał niewoLnikiocm 'swoich ;poglądów li nii·e 'UistosU'nlkQwałs.ię do nowych prądów naukowy.ch. Nie Z1mienił :on swOlich Ipo,głądów na Wliele spr.aw dotyczących s[:o·leczncj roli folkłoru bułgm'skiego (dodać rnałeży, że akadCll·n.ik Arn::udow bylprzezpewien czas :ministrem ośwlia,ty Bułgar:ti w oikre;;ie II wojllly światowej, kic::!y t~n kraj był ·satelitą Hitlera). T'om I omawia,nej prn:cy ·otwiera obszermes·tudi,um o "Nestim;a'l.'ac,h Tracji". Dotyczy ono stara::la w.nej trady'cji zachowanej 'W 'I:olud:n~oW1O-za.chrodrLiej Bułgarii _. 'chodzonia boso 'Po Iro.zżarwnych węglaeh. ,Obyczaj telll, oparty <O dzJiałania m::ll?Ji'cZll1e, znany j~.9t ,równLeż i 'u inlnyoh ludów. Autor (Jp.arł 'Się nie 'tylko. na informa,cja,ch pochodzącyoh z 1860 .r. i ma·teriałach późnJiejszych (lat 1875 - 1913), lecz zbudował swoją p~"acG na 'r;odstaWlie własnych badań terenowych prtbelplfO\vadzornych w latach 1914- 1919. W,edług nliegQ, do 1920 r. na ziemli'alch bułga'l.'skich nest~nany znachodz.ili się w 22 wioska·ch Bułgarui o .ll:aJsitępującyrrnskładzie· �314 Recenzje narodowym: 9 Wliosek z ludinością gr'ecką, 12 - z bułga'r'ską i l wieś z ludnośoią mi'eszaną bułgan;ką i grecką. Obyczaj ten, j'ak tWlierdzi autor, był początkowo u Bułgarów n iC'Zillł:n y, a 'P'Tiaktykow.any 1;ylkoprz,cz ludność ,grecką zamieszkałą w Buł.garii ,i ,od ll1Iiej oprZledQlstał'S'ię do fol,kJ.orubulognrskiego. AI'naudow 'szukG także par'aleli li u 'ilnlnych na.r:odów. POlZa slta'rożyt11ymi Grekami .przyVaeLa RZ)'lmiaon, Chiń'czyków, Hindusów, derw,~s'Zów z Azj>i Mni,ejszej, A.rabów Maroka i Algie-Pili, 'szamanów SY'b€l·)ii oraz Węgrów, wśród których także był znaIJy ta:nic'c bosymi nogami [:Q Yozża,rzc:nych węglach. K'ult mag~i z'Wliązany z t)"m makahrY0znyrrn 'obyczaj.em autm odnosi do y'c-Iugilipropa'go'wam'cj przez Za,ratustrę. NawiąZluje {)ID rówrui€ż do oid:powiedinli,ch'oby,czajów i Tytuałów związany'ch z kultem ognia w niek.tórych kr'aj,ach Afryk,i, Ameryku i Australii. Tak wię'c kwcstli,a IQckryóa ;pierwotnej o'j<czyzny tcgo obYCZJajuj,est ni,ełatwa. Om,awi,ane :n,asotępnie barwne 'olbyczaj.c Wli'osenne zajmuj'l zaszczytne miejSCe w folklorze bułgansldm, a ta'kże w twórcz,ości ludowej pozosLały'C'h SI,oWlian, Auto'r om,awi'a obycZJaje "d'odolskie", ,,'peperuda", "wypędzalnie smoka" i "German", tj. zamawi,anie deszczu. Obyczaje te I10ZJpatruje również na tle porównawczym z inny,mj luda1mi, podkreśl.ają'c przy t)'lm, że owe ,staro tradycje Buł,garów są śdś.]e zwiąw:ne z ,rdigijnym i kultowym dzk~dzictwem sąsliednich i bardziej oddalonych na'rodów, u których ZJa,mawiania .te wysU;pują. Obyczaj zażegnania suszy i zamawiania deszc.zu, ja'k wiadO'mo, jest znany wśród Indian Ameryki południowej Ij półnoQocm~j,Murzynów Afryki omz u tubylców Ausotralii i i'nnych pI€lmioU1 Dal1ek,iego Ws,chodu. Jest on związ,any z działani.ami magicznymi i il"lli'ej,est obcy ,i ,innym SI,owianam, :np. Rosj,anom, Fol.ak,om, Ukraińcom i Bi a}.o.rusLnJOim.Zbieracze utworów ludowych w Serbii, Ma,cedCinii, Czarnogórze i Rumunii także zapisali \Sporo tekstów 'pieśniowych towarzyszący'ch temu obyczajo,WL. Co do .Qbyczaju "GeT1mall1"(ZJnGnego u Rumunów pod nazwą "Kaloj,an"), Arnaud-ow .sądz'i, iż jest 'On pOZJostal-ośdą kultury dawnych Traków i Greków, a w,ięc od ni'ch odziedziczyl,i go 'póżniej Słowianie bałkańs,cy ,po osiedleniu się na nowych zi'emia<ch (VI - VII w.). Do takli,eg,o wni,osku doszedł autor na p<xlS1tawie r'ozmieszcz'eni.a geo,gr,af~czneg,o tego obyczaju - półnoona Bułgal1ia, północno-wsehodnoia Serbia oraz 'lJiemie Rumunii. "German" jesl figurką gl,jnianą 'Symbolizującą \Suszę. Figurkę tę lud WTZJucado rzeki i wierzy, że .tym SI]:O<Sobem Z1aż'egnaklęskę suszy ,i s'PQwoduj1euprag)n'ioll1y deszcz. Kol'ejn.a obrr'zędowa grupa ,pi'eśniow:a to utwory związ.ane ze świętem Enia '(Enjowd-en). Bogate gry i oby'czaje związ,ane z .tym świętem znane są również i u sąsiednich narodów słowiańskioch Serbów i Macedończyków. Iluslrują p'astare troadycje 'pogańskie (niektóre z 'I1iiochznane .są także i u innych narodów Półwy,s'pu Bałkańskiego - Grcków i Arumunów - zwłaszcza obyczaj zwany "klidon", mający na celu "odgadywanie przyszłości"). W t. II Am1a'udow omawia 'uzy oiekawe ZJa:gadnieni,a: 1. Gry i obyczaje zWliąZ2f11.eze świętami "kukeroi" lub "dżamalmi". Gry i oby,czaje prZJebierań,ców znap.e są także w PoIsce li w innych kraja,ch świ,ata. J'C1sltto k,a,rnawał ludowy, który poza chG'faklerem czy's'to zabawowym oflXlr·ty jesot także () bogate wi'erze-nia ludowe, podkł'adom których j,est ,malgia; 2. Gry "rus'alijsk!j'e", zachowane }c>dynie po dzi,eń dzi'Sli'ejszy w południo,wej Macedolt1Ji,i:na p6łnocyod Salonik, w okn;gu Gewgelii. N:iesłusZJ1lie gJry "rusa.lijsklie" Ar.n.audow z.aUcza do f'Ol,klo'r'u bułg'arskieg'O, bowiem są one t.am JlIieznane. Sporą część II t'omUZJajlIDuje rozpLl'awa Q "Zamurowanej niewieś'ci,e" opart.a m. in. o wła'S:ne .badaonia 'aUJ1:o·m,przeproOwadzcme na zj'erruia,ch bułgar'ski'Oh. A,r'naudow omawi,a oby'cZJaj,e ludow,e związa,ne z budową Imo,sltów i il!1rnych obri,ektów �315 Recenzje kcrnunah1y'ch ze składal1!i·ern ofiary lud zkJiej, by obiekt ,,się trzymał". Wi'erzenia ludowe :w'warte są w ·motywie znan'ej ball.ady O zamurowanej żonże budowniczego (majs'tra czy mur·a'rza). Motyw ten jesiłpowszecl1l1!ie zrrrany ni,e tylko wśród Bulgarów, lecz także 'u sąsi,edini'ch SłoWJLan Serbów, Ma'c1edO'ńczyków oraz w krajach niesIowliański,oh Grecji" Albanii, RU'rnuJlli,i, jak też i wśród Wcłochów mieszkających w Jugosławii, Bułgarii j Grecji. Jak wiadomo, jeden z najws.palll.i.al'Szych odpowi,edni'ków tej baUady ludowej ogłosił V'uk Kar.adzić. W odróimi,eniuod pozns,tałych Wallia:ntów, tekst seI'!bski j,est utwC'I'ern er;a,ckim opiewającym dramatycZJne przeżycLa królews~Lego rodu Mf\nj.avc,eviciów Vukasina, Uglesi i Grojki. Przytaczając wY'PowiedZJi ,innych bada<ezy poprzedników, Arnaudow wysuWiU hipotezę o grecK,i:m pochodzeni'u motywu t'ej ballady, który rr,iał r;osł·użyć potem jako wzór dla Ipozo,stały,ch SłowLan bałkańsk,ic:h. Twierdzenie Arnaudow,a o gr'eck,im .pochodzeni,u tej baHady jest jednak mało 'przekonywując.e. Nie t['zcbu zapomin.ać, iż motyw ten je:~rt znany róWU1;ieżi wśró-d innych narodów eu.r'Qpej:ski·ch, a więc jeg,o ojczyZJną (ffioż'e być kaidy kraj, w którym utwór ten jest popularny. Poza ba.gatymii materiala,mi zawartymi w omawianych pm·cach A-rmłUdowa, które ni,ewq,tpliwic sq ccnnym żródł-em dla badaczy folklo'r:u słowiańskiego, nie można nie za:sygnuEzować li uchybień. Poważnym ,manikamentern jest świadome zaoier'anli,e g'Dani,c narodowy'c'h i etlll.ograficz:nych ZJi,ern r;ołud>niowej Jugosła'wii, kt6re nieslusznie włącz:<! <:1-0Bułga:nii. Prz'€<ci,w~o temu lprzemawia odmienny język lud.noś,oi słowiańskiej za,mieszk1ująclej te ł1.·er,enyoraz odomien:na kult'U'T·a ludowa, powstala w irltrlych waJ"unkach hiLstory'cZJnyclhi s'połeczno-ek'onQ,mi'cznyoh n:ż bulgaJ'ska. Niewątlpbiwli'e uchybi,en:~a te pooważ'ają erudy,cję auotor;a, subiektywnie oceni'ając dorohek kulturowy południo'Wo-Zla'chooni'ch sąsiadów Bułgarii. Ponadto w omawianych pracach nic ,ma nawet wzmi,ankii 00 zlna,czeniu twórczości ludowej dla r,ozwQju język'a i lite:ratu.ry pięknej n'ar'odu bulgall:'Skueg'o,a przecież wiadomo, jak wielki wpływ wywa'rł folklor na życie k'ultuDO'WC kraju na przestrzeni długich wioków. Odrodwl1iie Bułgariri. .rozpoczęło się opóźmo, a twórczość ludo·wa .przyczyn,iła oSliędo powstawa'Illia .pli.erws·zyc:hpoot)'lcki,oh :i pT<nai.cz.ny,ch utworów liiemckich w XIX w. F,olkbor był i j'eS't nadal ion.s;piJmcjądłoa pisarzy, kompozytorów ,i artystów plastyków Bulga.riJi. Autor nie neguj'e twópczej roli prostego ludu, ale nie akcentuje, nie podkreśla lczynnilków społeocZJno-ekomomicznych, które bulga,rsk'i:rn utworom ludowy,m nadają treść rpOISltępOWą. Omawiana pozy,cja, mi,mo wspo,rnni:anych bmków, jest pmwdziwą kopall1!ią cennego lI11,ateriałudla badaczy folkloru bułgall"skiego. KoLe Simiczijew KUZlman Szaopka'r.ev, Izbrani deLa, ,t. I - V, SikOlpje 1976. W folk].Qłry~ty.ce słowi·ańskiej KUZJma:n Szapka'rew (1834 - 1909) zajmuje jedno z czołowy·ch ,miejsc. Długoletrui noauczyeci-eljęz)"ka maoedońs'kiego w róimyc:h ,mi'ast:Jch, a w ostatnich ła'ta,ch j.ego ży'ci,a urzędnik buł,gal'1s\k,iJ, maał okazję zapoZJ1lać SIę dobrze z kulturą ludową tych dwóc'h na'f1Odów sł'owiańskioeh. Zbierał mater1iały folklorylstyczJne etnograficzne przez 30 lat i wydał je z 'Wli'elkim lJI1udern w SQif~iw l!a,taoh 189,1 - 94. Piierwsze wydal1!i'e slld-ada się z 8 tomów. W:ię'kszość �316 Recenzje tych materiałów pochodzi z Ma'oedonili i tylko <część z Bul~a'fii,i (z okn;gów som, SamkQwa, gdme zbieracz mi,eszkał i 'pmoował po wy,emLgroWlUntiuz Macedonia). Zb,iór Szapk.arewa zawiera duż,o archaLcznych i l1li,eznanych u ,inny'ch ztieraczy tekstów 'plieśniowych oraz !bajek, 'przysłów, zagadek, wiorzeń i legend ludowych. FOlfl'adto Szapka:rew zbierał ma-teriały etno.gr.afi,czn.e do-iy'czące różnmodnyeh Qbrzędów, m2dycyny ludowej, kultury mater.i'alnej. Jego zbiór, wydany w stolicy B~ga.ri;j 13 lat po wyzwokmiu kraju spod jarzma tureckieg,o, byl przez długie lata .pmwdziwynTI białym krukiem. Z -tegO' też powodu SZla.pkarew rzadko był cytowany przez badaczy folkloru słoW!iat'lskiego. Drugie wydanie zbiorów pod 'redak,cją P,enra Din'ck,owa i Stojko Stojkowa u~azało ,~lię w Sofii w roku 1973,omawiane zaś trzeoie pod .redakcją TOIme Sazdowa w Skopje w roku 1976. Wydania bułgarskie .pierwsze i drugie nie różnią sił; co do 'treśoi. Drugie wydaruie zostało tylko dO'sto~'Owa'ne do wspókz,e~nej pisowni bułgarskiej, która, jak wiadcmo, uległa refolrmie po 9 IX 1944 r. Zamiast 8 tO'mówpi'C'rwsz,ego wydania, drugie sofijskie składa siG z cztereeh. 5-tomowe wydanie macedoń9kie ZlaW!iel~ajedyntie UtWOTYzebrane przez Szapkarewa lIla z,j·emi.ac'h macedońskich, a ;nic ma tu ,ma'leri,ałów bułgarsk,ich, które w pierwszyrrn i drugim wyda;niou wjmują piątą część za,~j.sów zbiClf<lcza, Pondto alfabet buj,g'ar:sk;i zamieruiono :na ma'cedoń'skJi. Tak samo wstQP, uwagi, ko:menta1'7.e zbieracza, przeznaczone dla odbi,or,cy bułgarski,ego ,i na,pisane w języku bułgarskiim, Sazdow .pl'zełożył na jGzyk ma'cedoń~ki. Omawliany zbió.r 'f.<Jlprzedza wstęp Sazdowa, w którym znajduj.emy znane dane biJografi<CZIfle o zbief0'c.z;u, ,iJnf.ormacj.e ,o j,eg,o pmcy, brak natemiast anaEzy utwa,rów zawa,ptyoh w tY'ch toma'ch. Wlidocznie Sazdow uważał za zbędne '1';'0daw<lć także Wli,a dom O'Ś Ci o s.posobi'e zapisywania, a .informatorach .i bajarzac,h oraz ś'piewakach ludowy·ch, gdyż o tym 'podawał sam zbieracz we w.stępie, któ" ry ni.cz,mlleni.ony wS'zedł do .omawianego z:biuI'u. SaZJdow ni'C'slusznie zarzuca zbierc,czowi, ż,e wydał ta,kż'e waria.nty niiektóryoh motywów występują'cy'ch w różnych regiGnaooh Ma,eedO!l1Jiti. Dla bada,czy bowiem jest nliesłycha>l1ie ważne rozmics:ocwnli'e iprZJestr:oen;ne wą1ków posiadają,cy'ch kilka odpowiedników. Na pods1aw,je i'ch geo'gJrajji<:ZJnej10kaliZlatcji, treś>ci, stylu, ś'f,odków a,rtystycwych, jGzyka itp. mOŻ'l1!aodkryć pierwotną oj'czyznę 'owy'oh utworów. Znane są trudnoścli, z jakimi bo.rykająsiiG bada'cze folk,j.Oirusłowiańskiego. by dotrz,cć do prototypów niektórych tekstów pieśn~owy<ch '.i bajkowych wy~tępujących na obs'zairze danego kraju lub i w ,inny'ch kraja·ch słow.iański<c·h. Sam Szapkan'w świ,ado:nie zbierał takie warianty, .gdyż uważał, ,iż będzie to pożyteczne dla przyszłych bada'czy. GI,osil ponadto, ż,e "po 20 l,aioaiohll1!ieZlOls'ta[]Ji'e iani 'połowa z tego, co można znalcżć dziś" (t. I, s. 54). Sam wliedział, iż zebrany przezeń ,mater~ał był przekazany w s'tanie "slUro'W)Om",'ale Ibył IprzekOll1'any,że w tej 'postaci będzi.2 ·on 'po.żyteczny "etnografom, ihis1>orykom, geog:nafom, £il,ologom i 'a.r'cheologom" (t. I, s. 78). Tom I poza W.StQPCll11 Soazdow,a i Szapka,rew.a zawiera 217 tekstów pieśniowych o isnot'aich nad.przyrodzon)'lch, W)'lstGPują'cych ZJarówno w li'ryc.e, jak też i w epice rudowej, tzw. sa!mowlila,ch (nr n.r 1 - 8), 'O s!mokaoh (:nlr 'nr 9 - 10). Ciekawy jest wątek 'o św. Jerz)'lm, przypomilIlają'cy motyw .polskliej bajki o 'smoku wC1welsokiJm.W t. I ZJawal'to także ObTzędowe prieŚini wcselne z ookrGgów Ochrydu, T;.kwesw, Kostur.a, Sztypu, KOlCzalllJi,Lerilna li Debra (:nr nr 108 - 202; 205 - 210). Zbie,ra'cz włą'ezył także ,S1erbskiiepi'eśI1Ji weselne z Prizrenu (nr nr 203 - 204). Ponadto w tomie tym zTIJalazły 9ię ['ÓWlllleZ4 obrzędow,e ,pieśni pogrzebowe z O'koEc DebI"a (nr Inlr all - 214), ,a !lakile dwile 'obrzędowe Ipi'cśn<ilazalrski'e (lIliI'nr 215, 217). �317 Recenzje Tom II zawiera 325 'Plesm epi-ckkh oraz hajduckich, wśród który·ch są oryginalne wątki, j'aki-ch ż-aden il1lny ze zbieraczy nLe zapisał i ni'e wydał. W t. III reprezentowane są ballady, pieśni Hiryczme oraz utwOlry hUimorystycZll1e. W t-omie tym lfóWll1icżz,nalazly 'Slię pircśTIliobrzędowo-kalendarzowe (nr nr 799 - !l08) Q,raz dwi'e hajduckie (nr nr 810, 811). Boza tym w to,mJi,etym zamj'ElszC7.onQdwie ·pi-eśni ludow.e w języku a.lb.ań'skim (n.r nr 825, 826), któDe zbieraczowi dostarczyi K. A. Małkow. Ciekawy jest cykl 89 dziecięcych maced<Jńskich pieśili zabawowych. BardZJO 'i-nteresująCe -mate,riały zawiier<l t. IV. ZUlJajdują się tu wiierzel1'i,a ludewe, za babony, Qhru;dy, zwyczaje ,i obyczaj'e oraz ,opisy strojów ludowych. Zabobony z'Upisane przez Szapkairewa są cennym żródłem do badań etnograficznych. Czytelnik dowi-aduj2 ,;ię np., że lud rmacedońSlkd otaczał troskliwą op1eką pc>łożn;i'cGi nowoTadka. Aby pomóc np. przy oj.ężk:~m .porodZJie, wy.staI1czylo, według wierzeń ludowych, r-ozpl-eść gwożdZliem warkocze niew~aS'ty olr-az tym gwożdzicm roZlpiąć wszystkie jej guziki, by 'poród był .lekki. Noworodek w pierwszych dnli'ach po ·porodzie powija!l1Y byl na cdwrócomyun si,ai-e, aby dzi,ecko był<J syte, nk pIak-ało itd. Dużą czc;ść materialów tego tomu 'st!anoWlią obrzędy, zwy'czaje i oby'czaje oraz zabobony związane z narodzinami dziecka, z weselem, z 'pogrzebem oraz ze świętami. Ponadto ZJnajdujemy tu także róiJne wierzeni'a Z1Wią'zane z za'wodami, ze snem, z 'prawem lud<JwY'monaz api'sy strojów ludowych (da1mskioh ~ męskii'ch). Ostatni V toOIIDzawi·er·a 245 bajek ma'cediońs'ki\'oh, 6 aabań~ich, 2 tUTeckie 01 az 7 wioskich. Tom zamyka 13 !'egend związanyoh z mi,astaJlrn li PoOlStac:iami h:storycznymi Ma,cedonii. Omawiany zbiór Szapkarewa slużyć bGdzi'e badacZiomnie tylko folkloa:u macedońskliego, locz i pozOIstalyoh Slowian, bowiem zawier<l utwory, w k,tórych z,awarto wide sta.r'odawl1y'ch zwy'czajów lioby'czajów oraz ,obrzędów ludowych, w wielu wypaldkac·h -p<J.si'adają,cychod:poWliednli'kJi'W l'iitelI'a.tlill'ZJeludowej sąsiednich Slow-ian. Zapisy Szapkarewa dostarczają -cennych ilTIfm1ma-cjdo ,kulturze spolecznej, <J 'przemianach życia ludu ma'cedońs;kiego na przestrzeni dlugli'ch wieków, który mimo wieloWJiekowej niewoli za-chował swój język i wspanriałe wątki utwo'rów ludowy,ch - poetycki'ch i pwza;j,cZJl'lyoh. Kote Simiczijew Dusko mitski Konstantino'v, Zdravko Hozinovski, Tuka e Makedonija. Narodni ko- pesni, Skopj.e 1970, 's's. 607. Ks!iążki z kr'ajów południowosłoWJiański\.ch dlQlcier<ająd.'o Polski rzoadk'o. Z tego 'powodu nowoś!oi wydawni'cze ty,ch kflajów są u nas albo nieznane, albo (co ks,t 'czGstY'm zjawiskiem) doci'erają Zie ZJna'cZJl'lY'm opóźmieni'em. T,ak się zda>rzyło i z <JIIDawi'anąksiążką. Na przełomie XIX '1 XX w. w llaloedo,ńsllciej 'poezji ustnej powstała !l1'OW.a grupa pieśni bohaterskii-oh, .poświęoona walkom !l1Jar-odowo-wyzw<Jl,eńczY'mtego narodu. Utwory te są lI'lIiez.na:nc'li sąsiednioh ludów slow1ański,eh - Serbów i Bułgarów, boWliem mają Clharoakter lokalny. W pieś111a'ch tYCih opiewalIle są czyny boha'tersikile ,po:zywódców rma'cedońskliego :powsta'niia, zVV1a1nego 'ilińdeńskim (2 VIII 1903 T.). Powstanie to miało, masowy ,charakter, jednak nie -,przyniosło wolnoś,oi na-rodowi, ponieważ polJTIogł,aTurkom ~nte'rwel1JCja zbrojna sąSliednlch. krajów - �318 Recenzje GrEcji, Bułgarii i SelI"bii'i.Nieco \późmiej, bo w ,latach 1912- 13, wybuchły kolejna I i II wojlna bałkań.ska, kJtórre doprowadziły do TO'zbi<H"11 Macedon.ii. W nowopowstałej syluacj,i cZylny bohaterskie 'llcz€'st'!lJików powstania ililndeńsktiego olŚwicc<:Jy d<po·gę n.aJ"'Od-owim·ac.ed,ooskirem'u walcząc'emu 'w trzech zaoolI'!a,ch. P.rzywódcy 'powstania i1irndeńskiego s·tali ;Slię ulubionymi boha,teromi :nowego ,cyklu pi,eśnli ludowych. Utwoxy te C'ioe.sząsię dużą {:opulaI'nośoią na ZJi€lmia·chmaccdońskuch. Pierwszytm zbieraczem, który ogłosił te:(.sty pieś'niowe opiewają'ce to powstanie, był Parl1'czroM!ichajło'W z miasta Sztyp (Panezo Mkhajłow, Bylgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofi,a 1924). Po II wojnie światowej Blaże KOIneski zredagował zbiór macedońskich pieśni ludowy'ch, WŚi'ód ktÓ'rychznalazła s'ię także grup" tek:s,tów macec1ońs'kiic'hor;i·ewiają'cych p,rzywódców tego powstania {BIaże KanEsk'i, Zbirka na makedonski narodni pesni, wt.oro izj,ani c, Skopje 1947). SPOlI"'O hlkri,ch tek,stów za:p1saTIoon:a f.estiwala·ch pieśni i tańców, które 'odbyły się w ma.sta'ch Bitola i Sztyp (Maked01J.ski na rodni pesni sobrani na festiwali/e wo Bitola i Sztyp, Skopj.e 1947). Duź.,o wątków -o powstaniu ilindeaskiJm znajdujemy w zbiorze Kosta CyI'HUSZanowa (Makedonski narodni pesni, Softia 1956), w zbio·r-· ku Paskala Paskalewskj,ego (Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959). VasUa Hadzi:manova, (Makedonski borbeni narodni pesni, Skopje 1960) i w zbiorze Nikołaja Kaufmana i Todo'l'a T'odorrowa (Narodni pesni ot jngozapadna Bylgarija. Pirinski kraj, t. I, Sofia 1967). W 1972 r. zbieracz Filip Kawajew także wydał zbiór pieśni poświęconych temu powstaniu (Smilewo slawno wogan gori, Bitola 1972). Omawiany zbiór zawiera wyłącznie pie9ni j~indeńskie. KsiąŻ!ka za'opatrzona jesl1; dwom,a wstępami: 1. Ruch narodowo-wyzwoleńczy lndn macedońskiego odbity w pieśniach Indowych pióra Duski KOl1Jstantinov,a i 2. Zdravki Boz.inovskJiego O motywach poezji Indowej poświęconej temu powstanin. Autorzy r;okus'ili si!; o przodsta wienie tej hcz.nej gpupy mace<}.ońskri·ch pieśni bO'ha·terski·ch, która wciąż się rozwija i wzbogaca !nowymi wątkami. We wstępach I:odane są informacje, skąd poohodzą zawarte pieśni ludowe. Z małymi wyjątkami teksty są nowe, ni-ezna.ne przedtem badaczom i zostały zanotowane dopiero po II wojnie światowej. Wlielu Fowsiańców jes-zcze żyło w latach 50-tych, kiedy zbieracze ma'ccdońs'cy wpisywali te utwory. Wśród bohaterskich i historycznych pieśni ludowych Słowian. ,południowych 'cykl poświęcony powstaniu 'iIindcńskicmu jest najobszernj'ej's.zy ,'t1!ajboga,tszy. W ·parnię·ei ludu wciąż są żywe wydarzenia his torYCZrllo2 związ:ane z tym <powstantem. W omawianym zbiorze zawarto tek:sty zebrane na terenach calej Ma-cedonii po II wojnie światowej. D. Konstant'inow i Z. Bozinows~i ułożyli teksty pieśniowe' tematycilntie związa!l1.e z bohateram1/i - .przywód.cami tego powst.ania. Do pierwszej grupy weszły pi.eśni 'Opiew:ająoae ideologów i o-rganizatorów pow.sbania Goce De1rczewa, Jane SandańskiegoO, Dam'e Grujewa ,i in. (26 utwo.rów). Potem mamy teksty .pieŚrll;ioOwe opiewające czyny bohaterskie powstań'ców - mężczyzn, kobi'et, goń-ców 'powstan;ia :i 'sta'r<szyeh os-ób. Są także wątki ukazują,ce oi,erpienia Ma,cedończyków uwięzionych !przez Turków. Osobną gw'PC; stanowią pieśni opo-· wiadające .o wake ochotników z :inU'loY'ch krajów (Bułg,arów, Włochów). Ponadto z.najdujemy utWOTY o krewnyeh pows:tań'ców, 00 wro.ga·ch ludu ma,cedońsrkiego i () zdrajcaoh. KS'iążka j-e!st pierwszą tego :rodZJaju ,pozycją zawierającą ,p:Le9t11i rewolucyjne powstani.a ojlindeńskiego, -pochodzą-ee ile wszysl1:kich regjionów Macedomi-i. Jest to niewąt!pIiwie bardzo Ipożyteczna lektura dla badaczy folkloru macedońskiego. zwłaszcZJa utworów o walkoach [);a.roo'owo-wyzwoleń'czych te-go nieIicz.n.e.gQ ludu �Recenzje Slowiańszczyzmy poludnjowej. W,iadouno, ile ipOwstla.ńcy iHndeńS'Cy \Swoim boha-terstwem za.chwyciLi ,całą Eur'Opę, uzyskując p'Opalrcj.e 'postępowY'oh sił O'r'az 'SY'mpatię narodu polskiego i .innych Słowian.. W sZe.fegaoh powls;t.ańców ilindeńskich zna.leź1,is'ię również Folacy i Rosja!l1>i,e.P.o.l'ska pras'a :informowała obszernJie l() ;:owstaniu ilumdeńskim, które dla na,rodu ma'c·edońskiJego było ważnym wydarzeni:em •. grlyż zmobihzowalo 'slily patri'Oty,czne w dalszej wake o 'uzyska,nrie wolll1Oślcii niepodlegloś,ci. Wlaśnie pieśni zawarte w omawian)'lm zbiorze oddają w pełni atmo-· sferę tamty,ch czasów ·oraz ·n.as.trooje i dążno·śoi ludu do swej państwowości. Kole Va,rv.a.ra Adrianowa-Pieriet,c, grad 1974, ss. 172. Drievnierusskaja litieratura Simiczijew folklor, Lenin- Wzajemne wpływyliteratull'Y ustnej i piqkmej zawsze kus'iły bada'ezy. Różne sa wyglaszarK~ na ten tama,t poglądy. Ni'ektórzy nip. wud:zą jed:nostronny wpływ literatury arty'sty,cZJnej na ,Literaturę l'UGoowąi uważają, iż t,a oSltah1lia utorowała scbie dr·ogG i rozwijała s'iq dzi<;k.i 'utworom literackim. Inl1li natom'iast (i ·to więk,zość br,daczy LitC'ratury i' f.olkl()1r:uSlo'wian) reprezentują sluszny pogląd o zdccydowanym wpływie utwo,rów ludowy'ch :na uksz,tałtowanLe języków 'i litell'atury pisanej. O wzaj.em;ny·ch wpływach liter:atury i folkloru Tosyjsk,iego> !można Iffi·ówić cd powstania 'piśmiennictwa na Rusi {,ok'oło 988 IT.), Odtąd obserwuj.e ;się stałe przen:kan.i·e elementów i wzorów w obydwóch illltemturaah - pisarnej ~ ludowej, jakkGlwi'ek f.olkJ,or r'osyjski, lak jak ,i Słowi,a,n bałkańskkh, w mni·ejsz)'lm st'o·pni'l' k0rzystal z wzorów lit0.Tackich, Tym wzajemnym wplywom poświęcona jest omaw'ia'nra książka Va,rvwry Adriancwej-FieTietc (1883 - 1972), Autorka omawia okres XI - XVIII w., który jest niesłychanie ciekawy w dziejach kulturowy;ch tego wielkieg·o ,n-a:rodu slowiallskiego. W Rosji, jak wi,adomo, przez dlugie wieki dnminowały w piśmiennictwie motywy o treści historyczno-krcmikar'ski'ej :i mOlTalistyczmej. Jednak, by 'P,rze-· mówić do odb.ior'c6w, pis'arze rosyj.s·cy musieli dostosować swoją twórczość d<J wu',.;nków :;l'.cle::znc-poi;itycz,nych i ICZC;a uciekali się do wzorów zaczer"n.iętych z folkloru. Pierwsze ].,race nieżyją'cej już Adrianowej-Pier'i'etc uk'az,ałysię w 1907 If. i odtąd w C'iągLl 65 laŁ wyszło sped jej 'pióTa wiele wartc-ś>CIiowychi oiekawy'c.h rozpraw dotyczących wzajemnych wpływów twórcwści ludowej i rosyjskiej 'lHeratury ,pięknej, Zaga:!nienie to 'przyciągalo i przyciąga uwagę fol,kJ.orystów li .historyków liicratury, ponieważ z,nnjdujemy tu dwa świa,to;poglądy. Często pisa'rz O>~'azrosyjski baj.a.rz li śpiewak ludowy repreren-oowaE identy'czne poglądy w wLelu sprawech, le,cz 'nic z,awsze poglądy te były Gdbite w UJtwornch, .gdyż rpisarze byli kQntroi'owani przez admini'strację f.eudałów li ,hierarchię kleru 'l'osyjskiegD, a w,ięc niC' mogli wyrażać swobodnie swoich myśli. Utwór ludowy nait·omiast nie jo.'st ,cenzurowany i jego autor moile swobordm·Le.gl'osić 'Po,glądy ~udru i jego stosune), wobec wl<.:dców 'i dos,tojn·j,ków 'cerkIi'ewm)'lch. Różni·ce więc, j,ak słus:zinlie pordkreślaautork.a omawiia:nej książkli, wynikiały z niejedrnakowego podejścia pi'sarza i pieśniarza ludowe.go czy baja.rza -do "hist'oll'yczmej .rzeczywistości", z 'czeg.o wynika, iż byla różna ich oc~na "wyda.rreń li pos,taci ,hii.stOlTyczny'ch".ZagadIlJi,eni1a �320 Recenzje urtysty'='e!}o odbi,eia żyClia w obydwóch uiwo'ra'ch Q·r,az metody, przy pomocy których były realinowalllre owe zargadni'ClTI'ia,również rprZJebiegaly po odmiennych torach. Właśnie na te sprawy aut()lrk'a poł'Ożyła sncZJególny nadsk. Książka zaw:~e-r,a n.astępują'ce il'OZJdZ'iały:1. Lilteratura staro.ruska 'i folklor, 2. IJiterotura historyczna XI - początku XV w. i poezja ludowa, 3. P.owieś,ci historyczne XVII w. ·01 twórczość ludowa, 4. Sł·owo o wy,prawie Igora i poczja uslma, 5. U źródeł sa'tyTy rosyjskiej, 6. Z historii przysło.wia rosyjskie~o i 7. Trcś'ci folkJ.orystY'ezne 'rodzajów wierszowanych XVIIIw. Pr'ace te były .o,glosZJOneprzez :aui<CtTkę jako samodzielne rozprawy i artykuły w latRch 19'34 - 1954. Adri.anowa-Pieriet.e ll1ie om~ll1ęła talkże stolsunku ludu rosyjskie~o do religii .chrześ·c'ijań'skliej podkreślając, że wdroż'elni·e Iffiorolno-fil>ozoficzncj te'o,ri·i prawo'S ł;:.W1I1 ej w śWliadomość człowiek,a opieralo się na Rusi na ideologii ideałów panujących warstw, że w rzeczywistoki sto'sunki te ·różniły siG diarnetralnJie od tych, które wyr,aŻiala twór,cZ1Q'śćludowa. W<€dłougautopki, zamiaSlt aktywnY'ch boha,terów bajk,i i ·eposu ludcowago, 'którzy mogli pomóc wl.asnemu narodowi, by r;okonał przeszkody, r'Cligia potrzebowała biernych "dobroczyńców", "po'ko.rnych i pc'Słus.znych walii bOlskiej li władcom" (s. 8). Na pewno takie były zamierz{~nia hierarchii cerkiewnej oraz władców feudalnych Rosji (zresZJtą nie tylko w tym kraju), jednak nie należy całk'owicie negować w:pływów religii 'chrz;eścijlańskiej na twórczość lu<iową. Omaw.i'ając związki ,epiki ludowej z kroTIiikarstw.cm J'osyj-skim, Adrianowa-Pienidc pOipi-eI'aZJdani'CZlTIancgobadacza HJlsyjskiego D. Lkhaczowa, a mianowicie, że epika ludow.a "zlewal.a siG" dwa 'razy do la'topli.S1aJ'st\\."U rosyjskiego w XI i XV w. Owa ści'sla zależność ty'ch dwóch 'Todmjów Eteratury ludowej i piGknej wyniikała z faktu, ŻiCodbito w nii(jh ,;ogólnonarodowc interesy". Nawiązują'c do litem tury historycznej XI ~ 'poczqtku XV w. autorka widzi różniee w spos'ob>ie wymżall1d.a i prz;ckazY'warnia tematyki zawartej w utworach histlOrycZlTIy,ch'i w bylinach. Wyni~a to z faktu, iż ,roLa ·człowieka była różni,c oceniana prZJez hJi,sto'l'yków ,i 'Pieśniarzy ludowych. Uważa, że ·do 'Stmroruski,ch oj:owiadań historycZITI'YohXI w. zostały j:TZJeni'es'io.nebez zmian tematy i motywy bq,dź kż środkialrtys,tyczne z literatury ludowej 'i że czas.em były one odpowiednno przez pisarza przeTa,biane, w zależności od j.ego świ.atopoglądu. Tak f;.armopoezja ludowa oswajała metodę piśmiennictwa, a wydarzenia historyczne lud traktował wodług własnych kryteriów. Autorka pGdk'reśl-a taJkże ś·aisły związek Słowa o wyprawie Igora z litenaturą ludową. SłuszlI1Jie twierdzi, 'iż w okresie gdy latopis prZJeksntalcał się w baroziej lub mniej kook:retne opowi,ada-l1Ji,eo wspó!czesmych kronikarzowi wydarzenia'ch, to ,począwszy od XII w. do kr·onikarstwa rosyjskiego dcstawały Slię ",cale podania ludowe" traktowane prrez kron:i,ka'rzy jako ź'ródła hi5toryczne (s. 43). MilaIo to Irni'ejlsl0esncnególnlie w okresie narzuconego Il1l3l!'Gdowi rC'lsyjskli'emu jarzma prz,ez T'altarpów i Mongołów. Fodobnie jak u Słowian połudl1'liowyc'h podczas najaZJdu tUT'EJcmiego,li Rosj'an we wspomnianym okr'csie "Iegenda ludowa wzbogaooała literatu['ę opowi'adarui,ami ·reaListy;cnnymi o powstaniaoh przeoiwko 'UciSlkowi :ta;tarr-sk'ich»baskaków«, o męimej obpolt1ie mia'st prneciwko oddzia{'Om tatla.pskJim,a tarkże ,o konf1iktaoh kJs~ążąt IPCLsyjsk!i'ch, 'pośród któ.rych byli i tacy, którzy szukal!.i w tej w:alce IpOlmocyu władców tataJrskich" ('s. 53). Aidriall1owa-Fi,erietc omawila wzajemne wpływy wszystki'ch gatunków i roo:mjów liIter.aCik,i,chi ustJnY'ch. Niewą;bpliiwie większy, jak już wspomnlialno, był zawsZle wpływ Hteretury ludowej, :która wzbo.ga:c;ał'a utwory hi,sli<ory'czneli po'etyckie me tylko element'a!mi, lecz italkŻJewWlTa·mi·aDtystycnnymi i :motywalll'i, przede wszy: stkiirn zaś zapożY'CZlałalim żywego języka ludu, k,tÓTy powoli wypierał skostniały �321 Recenzje jE;zyk sb,roruski. Tu ~'ola folkloru rosyjskiego okazała 'się 1Bk wielka, że literatura plękna po dziś dzień cZC'I'piez utworów ludowych. Ciekawe są sposiTzeżcni,a autorki doty'czące elementów satyry ludowej, która wywarła duży wpływ na pisarzy :ro'syjskkh. Literatura rosyjska, począwszy od XVII w., wwruj'1C siG na sa'tyrze ludowej, ukształtowala s'obie nowy model krytycznej oceny ,istniejących stosunków społeczmych. Rosyjskie utwory li,tera'ckie XVIII, XIX i XX w. świadczą wymownie, jak trwały był ten ,most prz,erzJUtów z arsenału bogatej twól'cz,ości ludowej. Potwierdza to omawiana ks'iążka, która v-i sposób lda,rowny te wpływy ujawnia. Mniej więcej w .s:po,sóbanalogi,czny układały się wplywy w lit'l'Taturze i folklorze wszystkiich Słowian i pod tym względem ksi'1żka Adnianowej-Pie'riek może służyć także badaczom twórczości i 1i:teratury pisanej poz,o'stałych Sł'owian. Kole Laograjika simmikta gimnasiu Agiu Nikolau Kritis. Epimelia Simiczijew Andrea Logaki, z. I, ss. 46, z. II, ss. 48, Agios' Nikolaos 1974. Omawiane zbiorki pod redakcją Andreasa Lo gaillisa, nauczyóela gimnazjum m. AgiO's Niko.]aos 'na Krecie, dostarczają badaczo'm :ciekawegomatedału, zebranego przez uczniów tego gimnazjum. W krótkich wstępa'ch Joanisa Epitropaklsa, dyrektoraszkoly i wspomnianego Logak'i'sa, podkreślane jes,t znaczen~e utworów ludowych dla poznonia kultury nar'odowej. Zbieranie utworów ludowych przez uczniów nie jest zjawi'skiem nowym w folklorysty,ce. Wiadomo np., że w drugiej połowie min'ionego wieku Bułgar Petar Draganow, nauczyciel gimnazjum w Salonikach, poleoił sWQiimuczni'om pochodzącym z różnych zakątków Macedoni'i, aby podczas waka,cji i ferii zbierali na terenach swoich rodzimych miast i wios,ek utwory ludowe. Zebrane materiały Draganow wydał w 'roku 1894 w Petersburgu pt. Makedonsko-slawjanskij sbornik. Podobnie postąpił inny nauczyciel tegoż gimnazjum, pochodzący z miasta Well'S, pMniejszy profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany badacz macedońskliej kultury duchowej, Dymitr Matow, który wydal zapisy t.ekstów pieśniowych zebranych przez jego uczniów macedońskich. Nasuwa SliGwięc pytanie, 'czy to dobrze czy źle, że angażuje się do zbierania materiałów folklo.rysty'czmych uczniów? Na pewno taka :akcja ma swoje dobre strony, gdyż wzbudza u młodZlieży zaintc:resowan'ie twórczością ludową; z drugiej Z2Ś strony mogą wyniknąć uzasadnione z,a:rzuty z tej racji, iż ich zapisy nie zawsze odpowiadają wymogom nauki, nie są bowiem pozbawione błędów i uchybień. Teksty hteratury ludowej zapisywalne prZ!ez :niedoświadcwne o'soby poddawane S'1 zwykle krytyce, }akkolWliek często wśród ty,ch zapisów trafiają slię bardzo wartościowe i o,ryginalne utwo.ry ludowe. Omawialn:e zbiorki także nie uniknęły tych braków. Da się zauważyć niedozwolone "wygładzanie" S'pecyfi'cznej gwary wyspy Krety i "dopa'sowywanie" jej do literackiego języka greckiego. Jest to manka,ment poważmy, bowiem taki utwór ludowy przestaje być utworem autentyczmym, gdyż nie przek:azuje niualnsów dialektów i gwa.r lokalnyeh torenów skąd pochodzi. Andrea's Logak'is, który zredagował oba omaWli,ane zbiorki nie podaje, czy dał jakiekolwiek wskazówki swoim uczmiom i czy sprawdzał i:ch zaJpisy. Jednak takiej kontroli chyba nie było, ,co widać choVi 21 "Lud" - tom 63 �322 Recenzje ciażby zagłoszonych tekstów, poddanych "retuszowaniu" językowemu. Czyteln,ik chciał także wiedZ'ieć o iniorrrrllatolJ:.a'Oh :i ś.piewak,aClh owz oD baj,alJ'z'fl'chludo'wych, jak róW!I1!ież,o :nloG'i'Cli'elach tY'ch utworów (kiedy i od kogo nauczyli s'ię tych tekstów, bliższe infQlfmacje o gen.ezie nieMóry;oh utworów itd.). Niestety, 'równioCŻIna te py!.anm 'czy,teoJ.n1k :nie znajduje oo-r;owiedzi. Tak samo Loga'k,i:s:nie podaje, czy uczniovI,ie wpisywali teksty tyLko w J'odZliln1nY'oh wsiach li rnia:staoch,'czy i w ,innych mj·ejs<co'wośc1a,ch.Sądzić w,slwikże należy, i,ż ogra:ni'czah się raczej do wio'sek i miast, skąd poC'hodzili. Mimo tyc,h braków ImateJriał ZJawa,rty w obydwóch książoczkaeh jest ciekawy dla bada,czy ws;półczesneg,o starnu folklo:I1u 19r,eekioegowyspy K!rety, bowi'em spor,a część tekstów uj'rzala świa!tlo dzienne właśnd!e dzięki młodym zbiefla'czom. Omawiane zbiorki są więc świadectwem, liż foLklor tej wyspy nie wygasł, że żyje nadal. Pierwszy zbiorek 'Zlawie['łapi,eśni hi1sto'rycZJn'e(nr 1 - 8), legendy (w hczbie 12), 74 'Plfzysłowi,a or.az 20 wi,erzeń ludowych 00 za,pobiegall1JiuIOhorobom i gojenliu mn. W drugim Zlbioll''kuZlna-Lazłys,ię Ikolędy (jeden utwór), jedrna .picśiJ pogrzebowa, 16 'PieŚll1imilo'Sll1y'oh,dWi'e pieśni weSlelne, joeden tel<,s,tpieśniowy o omi,gnm1:tach zarobkowych, a w 1'0'ZJdZli,a,liku pt. Romaźtości zawarto różnomk'i,e ,gatunki ,i il'odzaje literatury ludowej, takie, jak: dzialania m:agiczd1e, reeepty z medycyny ludowej, f.clkło:r dziecięcy, w.gadki, pieśni humorystyczne, pieśni weselne, lcgendy ludowe 00 Św. J,erz)'lm o.raz pod.all1.iao cie:r,pkn'ha'c·h l'udu 'Poocz,a<spanowanl·.a Tu.rków. Pieśni historyczne ipo,świę·cone są walk'om narodowo-wyzwoleiJczym 'przeciwkO' Turkom. Jedyny utwór epli·cki o treści fantastycznej 'Pt. Uzbrojony, opiewający anolJ1'i1mowe!!!obah-a,tera, przY'P()lITJIinaZIll.any motyw z~.oc'kiego ludowego eT:OSu bohaterskiego cyklu Digenisa Akritisa, który walczył m. in. i ze śmier'cią. Tu "Uzbr'ojocIl1Y"stanął także do walkiZJa;paśIlli'cZJejze ś'lnleDcią na "żelazmym gównie" .. Jakkolwiek jouna:k ów ,idziewięć razy powaNł &miorć", jednak oslatecvnie uległ jej i wst,ał Ipo'kOil1iany. W odróżn'ie:niu cd epiki ludowej Sł,owian ;południ·owyoh, w której o,piewane są pos:ta'cie i wydarzenia dawne, bohater.skJie pi,eśni ludowe tego r'eg·i·GlnuGrecji poświęcone są zJna'cZJll'ienowszym czatSom. Ponadto zasadnicza J'óżnica w twórczośd ludowej Słowi'an bałkJańsik!i{Jhi Greków 'polega na tym, że na wyspie Kreci'e brak pieśn:iobrzędowych. POZJatym w tek1sty ludowe omawianych zbio,rków wpleci'one .są elementy reLigijne, świadczące o siLnym wpływie 'ccrkwi prawosławnej na kulturę duohową, w f'oll'kloOfZJe :ilaś Sloowilan zadLUnaj'skich wpływy religii chrześcijańskiej sąo wiele 'Slahsze. Dość popula'I"'ne na Krecie .są bau'lady. W ,omawianych zbiorka,ch Zinal.azly s'iG aż t.rzy warianty ba1J.ady ludowej pt. Matka morderczyni. Wątek te'n oc;nuty jest l1a zdradzie. Wy:r'odl1lam'atk'azabija wł,aSlllcgo syna, k'tóry w!st,ał ją z kochankie:n. Aby mogla zaialić śl,ady mou.'du, ni.ezawahał,a siG :postąpić jak kalnibal. Oialo zabjtego syna upiekła 'i 'podała na obiad mężowi. Pieśniarz ludowy przedstawił miłość ojca w sposób 'orygiTIJał.ny. "Pie'cZJeiJ" 'Plfzemawi:a do oj'ca: "Jeżeli jesleś psem, to zjc.x1zmlJ1ie i ,nie zo'Stawhaj kęsk,a./ JeśLi zaś j·esieś m'Ciumaj'cem, 'pochyl .-;iG i pocałuj mnie". Oczywiście matk.a-mo.rderczyni nie uniknęł,a zasłużonej kary - mąż zabija ją. W ,p'ierw,szY'm utWOI!'7Je,ZJapi'Sall1ym'P'rzez uczn.iia Nikol·a,oiS,aPawlakisa od 65-I,etll1iej M.aru:iPa;nagjota'kis, zamordowany :syn nazywa !'liGK'OInstantinos (l, s. 2223), w d1'ugim, z,a'piisan)l1mcd llrell1YGr.igc[':a'kti.slat 75 .prECZuCZJrJiiaGeorgios.a Tawlase, zaobi,tysyn moa na imię Jm'lis, ·a w trzedim wa;riancie ze wsi P.pina, za-.not'owanym prZJez uczelJ1nicę Ma:rię BpisilooJpa<kis,od ,gO-'letmiej sta.ruszki Zambii Frandzdakis, z;amv'rdowany syn rówlJ1'ieżl1JOsiimię Jan:ios. W pierwszym utwolrze mąż odniósł �Recenzje 323 głowę zabitej przezeń ż,()lnydo młynarza, by ją "zmełł", w 'drug~m wariancie zaniósł §,ci<;tą głowę jako "preZJe.nt" t'eśdowej, a w t'rzecim tekście, który jest rn1eco krótszy, 'po usłyszcmi'u gł,osu syna "z ialerz.a", wydągnął nóż "ze llrebr;ruejpoc,hwy" i "przeciął 'szyję" żony. Motyw tej ballady jes,t z:n3ny irówni'eż w bułga,rskim i ma,cedońskimeposie boha,terskim. Tu tmgcdia wydarzył,a się w zamku królewic2Ja Ma;rkia, którego syn zostaje zahHy przez własną matkę z obawy, że ,poWli'eswemu oj'cu, iż zastał ją z trzema jancZJarami ("Sboirn:ik za Narodnli Umotworenija", t. XVI - XVII, Sofi.a 1900, s'. 159 - 161). T.ruO:ruow tym wypadku odkryć oj'czyz:nę .pierwotnego motywu tej bal1ady. W 'omawi,any'ch zbiorkach l11'iez.abrakło wątków poświęoolnych życiu marynany, bowiem zawód ten jest ba'rdzo Ipolpu].aTlllY wśród mi,eszkańców K~ety. Ciekawa j(-st ballada ,opowiadająca ·0 śmierci ma,ryrr1arZia(1, ;s. 27 - 28), który ZJo'Stajepocho,wany nad brwl?Ji'em ;mOirza. J·og,o matka isiosir.a szuk,ając .go trafiły Ina je.go grób i przeklinają marski'e fale, które go uśmier,ciły. Wśród legend ludowy,ch związanych zniektórymi :miejscowościami wschodniej części wyspy znalazły się :taki'e,kJtóre odnoszą się do świętych. W jednej np. św. Jerzy zabija .groŹ!fllegopotwo'ra (1, s. 29 - 30), unJnym razem ten .9aJmświęty Zlmusz.a chłopa, by zwrócił rękojeść !sickiery zTobionej ze ściętego prZiezeń drzewa, które rcsło na podwórZiu cerkwi ws'i Chon,os koło LasithiQn. Nartomia'st św. Jan pTzeklął drapieżniki, 'PQnieważzabierały kury z 'Podwórza cerkwi św. Jm1Ja. W innej legendzie św. G:DzegO'rzmodLi s'ię do ikony św. Jana. W zbio~·k<lchty-ch zrnaJ.azły 'się również materiały zw.iązane z zabobonami ~ magią. Te właściwości grecki'ch utworów ludowych zbliżają je niejakJo do twórcwśd. ludowej Słowian 'P01udnJiowych. U Serbów, Macedończyków, Ohm'watów, CzalI'ncgćrców, HNcegowińców i Bułga,rów j·est wiele 'Utworów ludowych k'aktujących o dawnych wierzeniach w 'czary, ,o siłach nad'Pfzyrodwnych, 'istotaeh fa;ntastycznych i dzialaniach magicznych. W omawianych zaś zbiorkach, poza ,medycyną ludc>wą, opartą na ma·gii, jest zaledwie kilka poclańO'snutych na prastarych wierzeniach ~o.gańskjch o losi·e i przeznaczeniu, ustalony'ch dla noworodka przez istoty r.:ldprzyrodzone. Jak wśród Słowian bałkańskich, taki według tego wierzenia greckiego wróżba ta jest nieodwr.a'calna. Może być zasko,czeniem dla bada'czy 'istni'enie kolęd o treści świeckiej na wyspie Krecie, pOilieważ na pozostałych terenach Grecj.i kolędy są hymnami cerkiewr.ymi opowiadaj<.jcymi o narodzinach Chrystusa. Dzieci greckie 'odwiedzają w wigilie; chaty wicjskie lub domy dzielnicy n.i:asta,gdzi:e mieszkają, noszą'c szopkę "szałas". gdzie sit; urodzil Jews. Natomiast wśród 'prawosławnych Słowian południowych kolę'dy o·parle s-ą na 'obyczaja'ch i obrzęda'ch r;'ogańskich, a ich treść jest świecka. Bada'czc wi;dzą w f.olklorze tych Sł'owian ·po·z.os·talo·ściz ·obchodów święta Rzymian, tzw. Calendae, które, j.ak wiadomo, obchodzone było na początku miesiąca. Na uwagę zasługuje za'pis ze zbioru Lo,gakisa, zanotowany przez Mari<; .Mene.gakis. (II, s. 3 - 4), opowiadający o kolęd.ach śpiewa:ny'ch w dniu 1 maorca, jak to, miało k:edyś miejsce w W·cnocH, pod której panowalTi'empozostawała wyspa Kreta przez długi okres. Utwór ten wyrażnie świadczy Q wpływach Włc'chów. Porównując ten utwór grcc:d z kolQdami, zapisanymi dotąd na ziemia,ch Ma,cecloni'i, Serbii l Bułgarii, widać wyraź:nie duże podobień'stwo. I tu, jak wśród wspomni·anych Słowian połudn'iowych, kolc;dnicy składają życze:n'i1a go'spoda'rzom odwiedzanych d.:mów, by rok ,był urodzajny i s'Ziczęśliwy. Kolędy t'e 'Ol!ają c,harakter tYI:OWO agramy. Greek'l ;picśńwmyk,a wersot:reści religijnej: "Niech Ma,tka Boska i Chrystus pomogą wam", 'czego nie spotyka się w ko'lędach Słowian bałkańskich. �324 Recenzje Pieśni ,pogrZJebowe ,na Kif'ecie, w odróżnieniu od południowo-słowiańskich, wyk<mywane są dla 'słucihaczy, a nie są skierowane do .nieboszczykla. Jedyna pieśń pog:'zebowa zawarta w tych zbiol'kac'h (H,s. 5) odnorsi S1i~do j·akJi·egoś Georgi-osa. Utwór ,pooh-oelZliz miasta Ul's.i,thioJn i (lpowiada o żałobie, jaka oga11l1l;łaJ1Jietylko najbHższą r·odzi;nę zmarł'ego, lecz 'i przY1I"cdę. Mat-!m owego Gcorgi,osa płacze tak r~)Zpa<czl'iwi'e,ile "trawa więdła", a n'awet "płakały Ii'kony". Tak'i,c m;etafory są nieznane w pogrzebowych 'pieśnIiach Słowian ·południowy,ch. Pieśni weselne wyspy Krety ujawni.ają stosunki międzyludzkic-. W j.ednym utworze (II, s. 2'5- 26) jest ,mowa o złych sto sunklaoh mi~dzy teści'ową a synową. \Vesde to jest przedstawione w sposób .hyperbo.Jiczny, bo pannl; młodą "trzyma za pas ty,siąc 'sw.altów", jej "fartuch trzym'a trzysta ,osób", a jej "wark'C'cZJ~plc'aie czterdzicści dzi'ewcząt". Inny utwór weselny z'e wsi KrusLas {II, s. 26) przedstawia wesek w sposób alegOlI'y;czny. J.abłoń, która rosla w sadzli'c, uSlchła w dniu zaślubin dziewczyny. Na 'Pytanie dlacz.eg(l uschła, czy dl.atego, że zabrakło jej wo.dy, albo ż·e nie dbał o nią gospOO'arz, 'drzewko .o.dr;,owiad,a, ile uschło, gdyż w jego cieniu "palrka młod<ożeń,ców zawada związek małżeński". Ni·e wi.adomo, jaki zwią7.ek ma' tu śJub z jabł'cnią. Z weselllly'ch pieśni w)"l1Jika, że 11'iestl one związane z obrzędoamli, bmk w ·nd,ch elernern1ów magicznych, a dominują tyłko poj<;c.ia religijne, czego n,i,e ma w bej grupie utworów Słowian p<Jłudniowych, które - na'syconep<J:równa:niami i sy:mbola1mi - są ś,aiśle związane z bo'gatymi obrz<;dami lud·ov/ymi. W pieśni :np. zapisanej od 76-letJflJi.ejM.alrii Kl'ondzak'is ze wf:li Furni narrator prolsi, by "otwolTZyły się wrota ,c'erkwi i 'raju, by przyszli aniołowie i błogosławili pannę mł,odą" (II, s. 32),a w utw<Jlrz.e ze wsi AgioiS Nikolaos MClTabelu, zapif.a:nym od 82-letnd'ej Ma'Pll Kriootakis, lllJa weselu "zjawił 'si~ Jezus ·i ,ar;ostoło"'lie" (II, s. 34). W niektóryDh tekJsbach poruszane są wydarzeni,a z wieku XIV, w innych 7. okresu póżniej.9zego łącznie z II wojną śWlia.Lawą. Teksty pieśniowe z tego 'Obszaru Kr'ety ·pos'iard.ają wers 15 - 16-sylabowy, ,00 jest zjawLski€ll11 ba.rdZJO już ,rzadkim w poezji ludowej Słowiam połudn'iowyeh, gdzj,e p·rzeważa wers 8 lub 10-zg1o"s'!Qowy. Jedynie wśród przysłów z:awa,rty'oh w oma Wlianyeh zbiorkach możnaspo,tkać odpowiedniki znanie nUletylko u południQwy'ch, k'cz i wś.ród wschodnich i zachodn;ch Słowian. Jest to zJ'ozumiałe, gdyż te krótkie utwory ludowe w swych w~drówka,eh wDhodzą szybk,o do .r'epertuaT'u il1Jnych narodów. Wni'o'Sek jlaki lIlasuwa się z -tej lektury, to niezaprzeczalny fakt, że nawet w kraja'oh 'o tak bogaty'ch -tradycja'ch kul1uIowych, jakim jest GITC'cja,ludoznawstwo wciąż wzbogaca sd~ o nowe odk'ry:cia pamiętników duchowej kultury ludowej. Kole Simiczijew Cvetana Romanska, Vyprosi statii, SoHa 1976, ss. 428. na bylgarskoto narodno tvorcestvo. Izbrani studii Akademik Petar Dilllek'Ow oraz 5'tefm1a St,ojkowa pTZygQltoWlaHdo diruku omawiany zbiór p·rac nlieżyjącej profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetany Romalllskiej. Była orna córką znalIlego slaWliJsty, <pro·fesom UniwCiI'sytetu SofijSlkie.go, Stojana Romanskie.g'o. Po studriac,h s1>awisty'cZll1y,ohna Ullliw€1'sytecie Soflij.skim odbyła �Recenzje 325 specjali-za,cjęna Uniwersytec'ie BDaslcim (1937 - 1939), gdzie ohroniła pracę doktorską. Po powrocie do k1'ajU rozpoczęŁa pracę jlako asystent przy ka-tedrze językoznawstwa i etnografii Uniw. Sofijskiego. W roku 1956 Romanska została powołana na stanowi,s,ko docenta, a w 1963 IT. ,mianowana profesorem Uruiwcrsyteltu Sofijskiego. Wykładała folklor Słowian 'olraz etnog-rafię Bułg,a'rii i etnografię ogólną. Od 1962 r. byla kierowniik'iem s-ekcji foB<:IIO'rystycznejprzy InstytuCJie Etnograhczl".ym Bulgalrskiej Akademii Nauk Pi'erwszA~ pmce Romanska ,ogło~iłla rprz.ed II wojną światową, ale główna jej d,ialalncść naukowa prz.ypada :l1<aokres l[Jowojeruny. Duże z',l'slugi 'miała <ona jako olganizato1r bodat'! terenowy'ch. Dzięk'i ;niej zebrano wieLe 'cenny'ch utworów folklorystycznych ws,i bulgarSikiej. Cwetana Rom,ans.ka zmarł-a 4 'marca 1969 r. w wieku 55 la t. R'Oz'prawy zamieszcZ/olJ1'cw omawianej kS'iążlce zasiały nap.i'sane w lataich 1953- 1969 i -].:oruszahl różne zagadnileiłllia folkloru bułga-r'Slkiego, często n.a tle porówn:Jwczym inlt1ych Sl-owiain Ii iJ1"l'odówbałkat'!:sJd<ch. W pierwszej rozprawie 'pt. Bułgarskie pieśni łudowe. Niektóre ich charakterysl:yc;;ne wiaściwo.~ci i podobie-ństwa z pieśniami ludowymi pozostałych narodów słowiańskich au Lorka dzieli bulgarską -poezję ludową na trzy :z:a.s.adn~'czegrupy tematycz.ne. Do pierwszej należą utwo~'y wy'r.ażające prymi.lYWine pojE;cia i ].:0glądy ludu o świeci.e i życiu ,czł'owieka. Dogl'urpy tej zatucza ona pi-eśn.i obrzędowe. Twierdzi, że w tych utworac.h, jak zresztą li -u lporllosi1:,ały-ch SłOMan, zawarte są podstawowe pojc;cia o żyoiu -olI1azświatQPogląd ludu. Do drugiej grupy zaliczyła teksty pieśni'owe opiewające życie codz:i'cTlIn<e, ·a wlięc pieśni mil-osne, rod7iI1lne, poświęeone Tóż'nym 7Awodom, ballady, hu,mOJry,styczmeli 'Pieśni dziecięce. Do grupy zaś trz-c'ciej włącz.ono utwory bohateI'ski.e i hiJstorycZln.e, w tym pieśni hajduckie oraz rewolucyjne, poświęcone wal'ce 'an-Łyfas,zyst,owsk:i,ejokresu 1923 - 1941. Romanska widzi zasadni'cne różnice tylk,o w g)r'U'pie drugiej, odtwarZlającej przemiany zachodzące w życiu Bułga,ra, a w dw6c'h ipo:ws:tałych grupach widzi sporo podobieństw występuj'l'cych u wszystkich Słowian p'Ołudin'iowych. Druga rozprawa om'awia pochodZJe:nlie i ;ro~przestrzen:ilallllie się wśród Słowian balklań.skich motywów 'O Król,ewi,czu Marku. Autorka przyta,cza tu pogl<j,dy badvczy XIX i XX w. przyjmując t'ezę RosjalI1+na, Milcha'iŁa ChałańskJiego, iż oj'czyz.ną ty-ch motywów jest Ma,ced<olI1ia,skąd pOltem utwory te ,przenikały do :sąsiedni'ch krajów słowia!'l-sild-ch. Zresztą r-ozp.r;aw'a TIlie W1Il<os:i ni<c lI1'OWlegO, gdyż p,o·wLarza myśl'i inlt1yc.h bada,czy. Cie,lmwa jest iIllaOOmialStlI1a.sttęplI1araZ/prawa o- podobieństwech i wwjemnyc.h wpływa'ch między buŁgarskim eposem bohaterskim a epj'ck,i,m:i pieśniami uklwit'!'s.k:imi. Auw-rka rozpakuje wątki dumy ukrait'!,skiej Biedna wdowa i jej trzej synowie, któm ].:osiada ,odpowiedniiki w bulga['skiej poezj'i ludowej, liWiaż«jąc, iż 'treść utWOTUUJkraińskiego j<est bardziej rea1'i'styezl1Janiż ,p:i,eśnibułgarski,ej. Romanska -].:odziela w tym wypadku pogląd Uk'raińc:a, P. L'i:ntura, iż <spolro motywów w uk-naiński,ch dumach pfwdo:stało si.ę z krajów Slowiat'!:sZlczyzny południowej. Popula,my w bCllgars:ki'ej ,i ma,cedoI1ski.cj pO'ezj:i ludowej motyw Trzy łańcuchy niewolników '!,a:kże zlllalazł odipowfiedndk w IUtwOII"Ze 'uk>raiń:s:ki.mPole-ż moje s.:yrokoje, w którym to wątk>u j-est m,owa o ,n:iewolnikalch wzięty<oh przez Tatarów do niewoJ.i. BohaterQWli Mokzilowi poświę'cOl1Ja jes,t kolejn-a lfocz;pr·awa. A'u.to<rka przytacza wypaw:i'edzi badaczy z 2 .polowy XIX w. i 1 połowy XX w. co do ojczyzny pier"lotnego motywu o tra;g)i-cznej śmiffi'lCi bolhat'CiI'a. Twierdzi, ,iż utwory bułgarskie wpisane w Rodopach i wschodmej częki Bułgarii są ,sta'Ts7.le,-gdyż w nilch Molczil walczy przociwk,o T,urhltlTI ~ BiZJall1.tyjczyk'OIm. za!pils-y na:bOlmi'as'tpQlohodzące z ZJa- �326 Recenzje 'Chodnich terenów Bulgarii uważa za utwory nowsze. Romanska nie nawiązuje do waTiantówz:c:notowanych na tel'enach dzisiejszej Jug'Olslawii, gdzie tradycje epickie są starsze 'i bo~atsze niż buł~arskie i z tego powodu gła.szone {:oglądy autorki są mało przekonujące. Następnarozp,rawa pOIT'us.zaogólne wlaściwa.ści bułgarskich i serbskich pieśni hajduckkh. Według Romansbej, w utworach tych dominuje motyw walki przeCIwko uciskowi. Inną ich cechą jest śm:iałość i boha,terstwo. Dużą rolę w Fieśnia'ch odgryw'ał'a także drużyna hajducka, k:tórą bułgarscy ,i serbscy śpiewacy ludewi opiewali w liczmych utworach. Do 'innyc'h wł,aściwości zalicza cna historyzm oraz demokratyczny 'cha'rakter tych tekstów, a także optymizm. Szkoda, że nie wspomina nic o macedońskkh pieśrniach hajduckli'ch, które posiadają wiele elementów wspólnych z bułgarsbmi i 'sorbskilmi. Mniej więcej ,te same zagadnienia pOTusza w 'T'OZJprawieBułgarskie ludowe pieśni hajduckie w porównaniu z utworami o podobnej tematyce pozostałych słowzańskich i bałkańskich narodów. Bułgarskim partyzalD'ckim p'ieśniom ludowym z lat 1941 - 1944 poświęcona }es:t kolejna .ra.zprawa. BułgaTia, jako satelita hitlerowski·ch Nieffili'e<c,InJi,ebył,a widownią wZJmożonego ruchu pa,rtyzanckiego. Partyzantk,a rozwinęla się na terena'ch zachodnich - okręgi: Rodope, Trtnsko, Razłog. Rozumie się, że utwo'ry tej grupy nie były tak rozwinięte i bogate jak w Jugosławii, gdzie, jak wiadomo, w 'okresie powo}ennym zebrano ponad 20 tysięcy tekstów pieśniowych opiewających męs'two wakząoego przec'iwko faszyzmowi narodu. Romanska Inapisałatakże 'O Imało zbadanych dotąd w folklorystyce koł yS<.l!nkach bułgarskich, dOlszukującsię w nich cech narodowych. Obecny stan bajki ludowej i rola bajarza w folklorze bułgarskim to kolejna rozpł'awa Cwetany Romanskiej. Autorka dok'olnuje prz.eglądu zb~emczy i badaczy tego gatunk'u utworów ludowy,ch, słuszn:ie twierdząc, że ba}kJi fantaistycZJne i o zW1ierZGbch szelrzą s'ię wŚ'ród dzieci, a nosidela,mi bajek obyczajowych są mężczyźni. Z badańterell'lowych autorki wynik'a, iż ten galtunek twóriCZośei ludowej w Bułgarii, jak i w pOiZJOist'ałych kr'aja'ch sIowiań'S'k;jch, CODaz bard ZJie j obumiera. Do'ść populaDne ;natomi,a.st i nadal żywe są legendy ludoW1e <OpOlS'taci'ach i wydarzeniach h;sio,ryCZJnych. Temu za'ga:dini'eniu pośW1ięcHa Romranska kolejną rozprawę. W Bułga'rii, jak i UpozClstałych Słowian południowych, prz'ez długlie W1iekli p<,now.ania tureckiego klronikarzyi rhilstolryrkówzalstępowały legendy. Autorka dzieli legendy na kilkla grup: l) IQ posta'ciach histoirycz:nych średniowiecza, 2) o hajdukach, 3) '0 twór'oalch kultury oraz 4) legendy zWliąz'ane z mi:astami, wioskami i miejscowościalmi. Kolejma rOZJprawa om,awia leg'Elndy o Królewi,czu Marku. Następmie mamy a,rtykuł poświęcony legendom związanym z pO'sz'czególnymi .miejs1cowośeiami Bułgam,i. Ciekawe jest studium poświęcone bułgarskim przysłowliom i przypowieści'om ludowym, które aut'olrka rozpatruje nra .tIe porówDlawczy:m z odpowiednikami występującymi u pozostały'ch SIowi'an. Do najbia'rdz'iej wartośóowy'ch pra'c za:wairty'ch w 'omawianej kS1iąż'ce należy zaliczyć ,mono.grafi'Czny szki,c IQ Ipieśni'arz:u ludowym ze wsi Masłowo okręgu Sofii -- At,anasie Kocewym (Dziadku M,alnem). Folklolrystyka słowiańsko wciąż odczuwa brak plfac mOlnogmf'ic.znych o wykonawcach i nosicielach pieśni i bajek ludowych. Autorka podała obszerne d,ane biograficzne tego p'ieśnia1rza O'faz omówiła jego bogaty reperiua,r, do którego wchodzą utwory epickie, hiiJst'oryczme, rewolucyjne, partyzanokie oraz li:ryczne. Pieśn:i,alrz ten ur'odZJił się 13 stycZJnia 1884 r. we wsi M.asłowo. Bułgarskie i pieśni wierzenia narodzinowe, ludowe, to następny zabobony, zwyczaje i obyczaje oraz obrzędy aDtykluł R!olmanlskd'ej.Wielrzeni'a te, jak i u pozo- �327 Recenzje stałych Sł·owiall1o,pełnią funkcję ZJapew:nlienia nlQWO'flodki()lmsZC!zęścia, bogactwa i zdrowia. Autorka omawia następnie zna'czenie współ'czesnej folklorysltyki bulgarl'sikliej, cytując róź,ne poglądy głosZJOInew <!l'a'llCeodnośnie dote'fmlill1u f o l k lo.f. Tw!i'e'fdzi, iż pod t}'lm pojęciem należy l'ozumi'eć literaturę ludową, pi1eśruiludowe oraz tańce. P,)dzie1a pogląd f'Olklorysty Tadzi,ookie~o JUJfija SokoIowa, iż "folklor nie jest tylko cdgło's'cm prZJClSzlości,lecz s>ilnym głosem ter,aź!lliejsZlo~oi". Podsumowa'l1iiem 'omawianej książka jest r00prawa Współczesna folklorystyka bu.łgarska - stan i osiągnięcia, zadania i perspektywy. Autorka zw;raca uwagę na b:"alki, jakie powstały w dz1edziJnie ,bad,ań 'nad f,ołkl>Qlr,embul~arslkim. Zbieractwo, jej Zidan<iem,pfZJCbiegało zawsze lepiej '!liż badania. Sła.l:lIi'ejopracowane s'ą pJrzede w~zystkim za~adki i Iprzysłowia buł~a,rskie. Omawiana książka daje wyczerpujące odpowi,edzi Dla wiele pytań !lurtujących bada'czy tWÓI'CZlO~ci ludowej Bułga,rili. Jednak ruie roOŻJna nie wskaooć na r;oważ,ne uchybicTIlia, które plfzewij,ają s'ię ,częs,to w p"acach Romanskiej, a mianowicie na ś\viadolffie 'lxzyswajanLe dOl'obku kultury ludowej poIud'l1iowej J'ugosławii. Kole Simiczijew Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedorfes, bearbeit,et von Paul Nowotny UU1tcrMikllrbei,t von (tu 13 n'azwi'sk Współpifa,coWlników), DorrTI'owiillł-Verl~'g, Bautza'1 1976, \';Is.354. Spi'sy IIll!stytuba za s'erbski J.udos·pyt, t. 45. Zbiolrowym wysiłkiem wszys,tkich pracoWll1Jików I:ns1tytutu Łużyckie~o w Budziszynie, w wynuk,u i,ntensyw!l1ych badań w t,ereni.e oraz przy wykor:zystaillliu szerokli'ch a[",c'hiwaEów i pełJnej odn,09nej literatury, :powstała sZlczegó1Jnamonografia historyczno-etnograficm<l wsi łużyckiej GmsL'>P,a'rrtwi:1.z(po luźy,cku Fa-wow), leżącej na pogr,a!l1iczu Górrnych i Dollny'ch Łuży,c. WY'chod:ząc z założenlia etnografii marksistowsko-leninowskiej jako nauki his,torycz.nej badają'cej historię l:;;ra1cującego ludu, pos'iawi·ono so<bie za 'zad~ill'i€''iII1:terdyscYlpliJnal!"l1e przebadanie 'historii społeczno-ga.<;podun:zej i kulturowej wybr>a!l1ejw.sli,'przy powJąZianiu tej hlli.wrii z dz:iejami rozwoju spol,eczeństwa. Wybrm1Jo Gross Pia'r:twitz, da WIlliej wi,eś czysto łużycką, poloŻ!oną w centrum r'egiOlnu złóż węgJ.a brun:a:tnego, wieś dZliś już nie i'Sltnliej'ICą, 'na terenie której pOWlst1ałaodkrywka węgl,a bru!l1Jabne~o,oś.odka pTzemysłowegjo zwanego dzi,ś SohwaTz,e Pumpe. Fod,s't'awowytm celem ,było poznanie życia i kultury mieszkań,ców i zmian i'ch bytu we wSlpólzaJ.eżn<J9ciwlaŚini'e ze zmiail1amJi WIkolejnych eta]:a,ch stosunków p11'odU'k1cyjny,chspołeczeń'stwa. Z ta~ich załoź'cń wynikł profil treśoi'owy monografii i podział chnonolo;gkzny nco sześć okresów dzi1ejów, stanoWliących zara,zem ko].ejne I'oz.dziJały 'o zbliżonej czy :nawet to'Ż!samej SookWle'l1cji pf7Jedmi,o·1;iowyoh analiz. Tak więc w rozdzLale I ,od.tworwillo histodę te['ell1.'Ll 00 cZJasów n~jwcz'eśniej,Slzy,ch do wojny 3D-letniej. Następny .ro,z,dZJiał,obejmujący o~re.s od póŻ!ne~o feudaliZJmu do z:ruiesi·ernia{lięż-arów feudalnych, ZJawiera już 'rekol!1iSlbrukcjęplYsZJczególnych <lzied7.in życi1u wS'i, opartą o źródla historyczne. lntere8lująoa jest tu m. in. rekonstrukcja układów gruntowych z XIII w. i związa;ne~o' z rumi systemu gOSlpodra,I'QlWail1ia orraz życia spo!cc.zneg<J li kulturalnego. J e'szcze ba'rd:ziej <lokł'adina w wyniku l'OZpolfząd7Jallli,apomnożornym!i źródłami hist<ory,cZlllY'mi jest 'rek()U1Js'tl'ukcjaIprzemialll Wlsliw okre.'Siie:kiapili'a1izmu do I. wojny �328 Recenzje światowej, omawiana - na tle hist'orii sj::ołeczeństwa niemieckiego, - według nastc:pujących ko,lejnych działów: gospodamw,anie, życie 'rodziJnne (rodzina jako jednostka go!spod.af1cza,pożywieni'e, cykl życia 'rodzinnego), budowrJJidwo i m.i-cszkania oraz życi'e s'~ołecZllle wsi w świetle: zwyczajów do,rocZllly'ch, folkloru związanego z ,pra'cą, rozrywek i żY'cia kulturalnego (śp,iewy, tańce, muzykowanie), wreszcie hi~,tortii i Toli 'szkoły, kośoioła i dZliał'ającyh we ws,i 'stowarzys'zeń - wszystko na tle i w ZWiąZlku zestru:kturą są:;o!-ecZlllc·-warstwową wsi i w wyznacznik<Jch tkwiących w spoloczeńs1wie globaLnym. Tym ,0\Sl.atnrim poświc:'cc'ny j·cst ~'ozdz'ial IV omawiają'cyimpakt kapitału związanego z eksploatacją węgla brun<J1J1lego,kiedy to kopalm.ia <Jdk:rywkowa zaczęła wJera,cz.aćna te'ren wsi. Równrież bardm sz·czegół<Jwo ,przed.s-t-awione 'no\Stały 'Szeroko pojmowane Zl;niany strukturalne w okresie międzywojennym (ro·Zldz.V). Także na tle ]:-olitycZUlychwydarZe!l w ówczeSlllych Niemczech, a sZ czególn:ie zmi<J't1rood wpływl~m 'l'Z;ldów hitlerowskich, zrekonstruow'ano procesZlmian w gospod;l'f'ce, życiu rodzinnym i dalszych, wspomniany'ch wyżej aspektów ży'cia wsi. SzczegóLni·e in-l.orC'~ujące są przeoDI'ażeni'a ws'tcslUnka'ch roaZlinny,ch oraz w kulturowej tradycji: stopnicwe zanikanie język'a serbskiego, str'ojów ludowych, osłabienie wpływu kości'o.Ja, klasowa ]:0laryzacja młodZJicży 'na chłopską i 'I'O'botnkzą, s;tQpnriow.e sl-abni<;c.ie zasad i zwyczajów chl'opskich, ogółny odwrót od tI'adycji i od łużyckości; nar'oGowy ruch lclżyeki nlie ,mógł się tu przejawi<ać. Gdy w r. 1884 wg bada6 j<;zykowych było we wsi 322 Łużyczan na 535 'mi,esrz.kań,ców,to ]:0 II wojnic nra 604 :mieszkań-ców do Łużycza'n można bylo zaliczyć 167 ,osób, z któTY'oh 137 (2.3%) :mogło jcsZJCz.eporsłu.giw.ać s:C; mową łużycką. Największe z.miany wniósł okI1es 'socjaLizmu (rozdz. VI). Po 'Osiodleniu s'i<;kilku rodzin prnesi,edleńców, łi,czba gospoda:f'stw WYll1iOiSł.a 107. PrZJe-prowadzon-o wpierw pi10celację gruntów należący'oh do ·ktOpal'n·i(295 ha). p,o I10Jku 1952 ,ro,z;poczęto kolektywieacj<;, przy 'równoczesnej I1ozbudorwie kopałni węgla brunatnego i powstaniu w okolicy sze,regu za'kładów 'przemysłowych. Wszys'tka młodzież pOdjęła pra'cę w przemyśle .i usług,ach, w roLnietWli'e opoeJosbałi tylko 'Starsi. UtworZJono rohlJiczą spółdzielnię ]Jo!'odukcyjną (LPG) początkowo 'o 74 ·ha 'powierz'chni, stopni'orwQ sJię rozszerzającą. Po 1960 'l'., ki,edy !państwo podjęło ,pI1O'gram pem,ej kolektywizacji rolni,ctwa, utworzon'o w GirGiSSPa-rtwiJtz l!1iową.spółdZlielnię ,produkcyjną obe}mują'cą jU7 wszystkae grull1lty otrne, a :następnie i użytkii zielonc, iPO'Zost:ają,oedłuższy czaS w użytkowaniu 'indywiduaLnym. W końJcu oprzep:rowadZlono nowy podzi'ał ar'c>ału wiejskiego. Pociągnęło to za sobą m. in. zanik dotychczasowych nazw polnych (i,ch spis wraz z listą nazwiis.k 'mi,es:zkań'ców podane z:ostały w arneklsi·e). SZJczegółowo przedsta""'li'oll1'ożycie społ'eczn.e we wsi ,spółdzJielczej: powiąZJanie życia wsi z kopal:nią, Z1akladami p.rzemysł-owymi a usł-ugami; doja.zdy ,do pf'a'cy (Pendelsystem), wspólne prace dla gmtirny, wspólne uroczystości i 'roZJrywki, praca klubu wiejskiego; U'trzj1mywanie slię -(,radycji wiejskiiej tylk'o 'U pokiQłeniJa stafSiz,ego pracującego w roInidwiJe, ·a tra.kitowanie przez ImłooZli'eż.tradycyjnych 'obrzędów jaklO zabawy; zmian.a roli i pozycji kobi,£,ty; fiO'nmalłn€wystąpi,eni-e części Ludności z Kości,oła itd. Nastąpiły równ~eż 'isto,tneZlmiany w wa,runka;ch bytu i w 'stylu życia. W'icś stracił'a Jchrurakter ,chlopsk!i, n<a'sJtąpil ,za:nlik 'roozin jako jednorslck pr,odukcyjlllych, zaznaczył'o się wyróW1l1ywa:nie iS,tył:u życia. Cha'I'a-k.ierystycz:noe. że żywe były nadal zwy'czaje 1'0dzinno-s,ą'Si:ed'Zlkie(weseła, srebrne wersela, ehrZJei:ny, I komuni,a, urodziny, k'Olnfirma'cj,a). Gruntowllla modernizacja nacStąp'iła w zabudo-wa:ni'ach m'icszk<llnYJC!hi w urządZE!I1Iiu wnętrz oraz ich u'P'odo1:mi'eIllieSlię 'll<ł'[ówno u To.ln'ików, jak i robotlI1li'ków przemysłowych. Upo;w:s'Zechn;i'eniJe'się ,ap.a,rntów tc1ewizyj'ny'ch (uS'tawi'a:nych w 70% w "dobrej iZibi,e",a tylko w 7% w kuchni) sp'owodowało zal �329' Recenzje r,ik \.:·CZE;SnCz.a:nia do gospody, a powGzechnym zjawi,,-~i-em .st.ało się ZJubażalI1:ieżyda zi,ioro\vego W~ Woi -na rz;ecz k'CInisum'(:cjikulturalnej w domu. MC~1c,grafja wsi Gl'O''''S Hartw:itz z'csbał:a 'Wzbo·ga'c'oll1'a145 ryam,ami - f-otografi;-:mi, szkica:l~'i, mapkami, rysunkami il'U!slt'rującymi p'0s.2JCzegó1nr2za.gadnienia. Monog.rafia zdumiewa ogromem wloż'cncj w nią -pralcy, zwlaszcza dla uzyskan[8; oc!r:owk::ón;'Gbc-gatej bazy źródłowej - od dany-ch alr'chcologiczmych, 'Poprzez wszclkipgo rcdzaju 7.ródla historyczne, 'PO dane tereJlowe. Wy'll'agał tego jej .profil. Jest Ie tow'lem z jecin::j slr{)ny mono.gmfia elnogl"afiezll1'a - rckon:stl'uk'cja k"LlltucrywSli IN r:o·:;.zJczegó],llych ok.rc~x~'c:ljest bowi'em glównym jej imotywom - z drugiej strony z.aś jest lo lYI:·owa 'mon'Oografia z z·abrcs'll hi:stodli spoloecZlno-gc'Slpodarczej wsi. C-ć(~sI0też bi:]ika 'na'syccna j.eS't nazbyt dużą il06C.ią faktów o 'charakterz.e gospud::lrcz)'m, z pLnklu w·i:Jzenia elno,gD::Ifii nie zawsze k'CIllli'C'czmyc·h. Jest widoczne, że autorzy chcieli odtw'Grz.yć wsz.ys.lke, co doty'czy oh'islorii Pl<lroowa, a p'z:ez to ci:'ć tylym 'm.ic,:.-k;::!lcCLl1 wsi - o czym zl'es'ztą jest wzmi'aJTh..1;:,a we 'wstępi,e prof. P. No\';ol:ne;::c mo,żliwiepelne jej dziej.e s:połecm.o-gOlsrpcd.ar'cre i kulhwow'e. Dziqki tomu mnnografi.::I j-cst SW10'~stąsondą w dz.i'cje S'pol'eezno-'golSlpcdaricze li kul· lurGwe OCsI.MU niemi:'ckiego na ws,chód od Laby, zbhżone zL.'1·a-cmlie do tych .na z;crr_'l:;,ch'pchkich. Czytc1ni'k zauważy w.ie,j'e pcdobień'stw w kultourze wsi z obszartl~,~ 1;obkri.111i. Lc~:,lo,:()w<ll1yLI mod~1 'l11ono,gr:afii wsi wzbudz;a jed.nak 'Szer·eg refł€ksj~i. Daje en szczegółowy p8gląd 'na wieś jako jedno.s-tkę ipI10dukcyjną w j·ej hilstoryc.zJny'ch przoobr'ażc'l1'iach, zawiera jednak z mlolury rZlec.zy mniejsze 'rnoż}.iwoś:Cianal.izy s,amej jej kultury l::l'k, jak to w elnograf!E j-est na ogół przyjęte, bowiem małe tu są szans.e bezpośredniego badania ,cz.łowliek-a w j,ego postawa,ch, wartoś·ciach, w j'ego s[.'Oleczno-.kultul'owej osobowości. Józef Im.re Hc·gyi, A nepi erdokieLes torteneti formai, Akaderniai Burszta Kd:adó, Buda'pest 1978, ss. 320, i!t.:.slr::lcje. Obszerna mO'l1lografi.aIimre Hegyi Historyczne formy wykorzystania Lasu przez Llid sLanov,iIi ewene;11·ent w etnograLi,c:mej li,teraturze węgienski'ej, w której brakow::Ił'o dOily'chczD.s tego rodzaju 'o'pracowall1lia, przy O~DOIrn:J1Jej ~lio'śiCizehnany.ch w przeszłości i wS'i=ókześnie .m.ateriałów :p'rzY'czynkan;ki'ch z róimyoh obsZJarów kraj'u. Auto~ skoncentl'o'w'::Ił .się na "etnografii lasu" półlnocnej 'części gór Bakeny, h~r,etl1'u zasiedlonego w X wieku !=irzez Węgrów, a także nasy'conego oSladini'ctwem l1.iem!i'eckim ii slow::l'co,dmw wieku XVIII. Zachowane dokumenty hi'St'Otryczne PQzwohły odtw'orzyć i pfześlcdz::.ć dzi·eje .cosao:ni'CtwagÓf B<lli:'Olny, tSt()sUll1ik'i własnoś'Ci:ow.e, kSZltałt'lwaonie się g'CIs!=oda:r-k!i leś'nej 000 w~eku XIV po czasy It1<ajnoWSz.-2. 00 nadaje procy charakk'f ,hb.:c't'Y'cZ:lloc-'etn'o.gmfi'cmy.Badania !terenowe ł"ozpocząl autor w lecie 1945 r. i z małymi przea'wami pr<OwadZJiłje do Toku 1970, Przehadał w tym czasne wszys'lkie pr::twie wsie 're.gicn'll Bak'ony, Ipflow,adząc także bada:ni,a porównawcze na ~c!'lly·chte:r::n2,ch Węgier. B.adaJ1lia hi'stofyczne 'lljaVv1J1ilypodstawy pmwll'1e użytkoWialf1ia lasów prl'el. chłopów il1'o.t)lm ·ten'i1l'ie zarówlI1lO w cZJaS>aJchpań'sZlCizyŹ:ITLanYJc:h (Pr-awo gruntu 1769 r.), jaik i późllli,ej (Ustawa leśna 1853 r.). Szel'd1<o 'OI!11aWlia 1. Hegyi przYlsłu- �330 Recenzje .gujące l'uonoś'cU pańsZJczyżnu,a:nej prawa do użytkowania lasów (drewm.o 'na opał i buduloec, wypas bydła, zbiór ,owoców leśmych 'itd.) omz 'Pó~niejszy - w kapitalIiżmie - podział lasów Ilia chłap:skie (urbaJrsiklie) i pańsMe. La,soy urbarskie należały ··do pewnej tylko częśai ludności 'chłopskiej, immli byli I1ch pozbawicl!1:i (pOOZliałna ,;uprawniony,ch" i "ni'eupraWlll'icmych"). p<Qd:k.reślaL Hegyi z11'acz,eruiepracy najemnej w lasa·ch u oS<chyłkuf.euo<llizmu i w okresie póŹinli,ejszym, upatrując w niej 'czynrnik ł,agcozący napięcia społeczne. Masowo 1.lIp;raWli,ana prnca ,IlIajerrrn,aw la~;>ach,glóWlrui'ewyrąb, dawała ludności .gór Bakomy żródła utrzymania, sta:no'Wliąc 'i'stotne dopełnienlie T'olnictw,a i hodowE na tym tereni'e. Drobiazgowe opisy Imetlod i sposobów sńosowany'ch przez drwali, ich wiedzy fa'chowej, ,cyiklu pfa'cy, pożywieni'a i sy\<;temu wy;nagradza'llIia nadają rozprawne s'Zicze.gólnywalor. lnkC'resując,e są ,mało znaJl!1eszczegóły, ja.k np. stos'owane przez drwali rz;abie!1Jizdrowot.ne (nadNanie zmaiT'zniętych częśCJi dala łojem jelenjm, obowiązkowe wi'C'CZlorn'eg'O'Tą'cekąpiele nóg H,p.). Tę część pra'cy zamyka tcchnliczny opis ś.r'Oiclkówi 'sposobów tT'aIl1JSipOIiu i zasady pielęgna'cjli koni. Obsze'rne nm'!1Jmenty pr,a'cy traktują wyko'rzySJtanliu dDeWn<l zarówno przez rzemiosIo w'i1ejski,e,jak li wytwórc2Jość domową. Ludność gór Bakony slynęl,a z umiejętności obróbki drewil1la, jak ,i z je~o wY'pal,an!ia. Zwl,asZJcza ta druga umiejętność miała istobne znaczcruie dla żyóa gosp'O'c!a'I'cZJeg{) wsi, gdyż handel węglem z·alrudn;ał znaczną iłość nJlic!s~k.ań,ców\VISIi, dając 1m ,okazję 00 da,lek,ich ni'ekiedy wędró".-ck. WY'rabU'an,o:również w górac'h Bakony i WOOOl!1I() ,na sprz·edaż smołę i k'olo,maż. Sze'roko opi~uj.e autor formy OIrgall1.iz,a<cyjne p["lacy węglarzy, warunki pr:a,cy, ich pożywi-elllie itd. Pewne znacwn'ie .go'S'poda.I'czemiało również wypalanie u TOzsplf7Jedawanlie \VIapn<J.. llst-otne f'Dagmenity pmcy dotycczą hodowli świń ,i owiec, hodowli tak ściśle związanej na badanym ter,enie z użytkowaniem }.a,,,ów. Góry Bakony słynęly już w staiToży>tI!1ości z ż.ołędZli,RZY'mi:anli'enazywali je "glandifom", tj. przynoszące żołędzie. Na tych ż'ołęc!ZJi'achż'er{)w.ały deJiklie śWlinlie,me,gdyś T'asa udomowiaoo p:rzez Celtów, później p-owiól"Il1'Le zdziczała w czas:ach panowani'a tureckiego. Hodowla 'owi,ec i świń związana bylu z !in<ter'esuj~cą o'rganiza'cją pasteJ"'ską, zwyczajami i obrzędami hcdowlaJnymli. AUlbor pT<ZedtstaWlLa takż'e ci'ekawe dan,c na temat znakowanila owiec, 'stroju pals1terzy, ich wi'edzy hoclowl,anej itd. Ni,ezwy,kle zajm'ujące są fm'!1Jmenlty pra'cy {)!mawiając'e zbieractwo i łowlicdwo w lasach Barkony, !1Jałę:zi,gospodaTkii 'przyswaj,ającej, niegdyś ważnej dla 'okolic, dziś już o zn'aczenJi'll :minliJmalnY'm. Praca L Hegyi stanowi wzorowy p,rzykł'ad .m<Qn'og:rnfiihisbory'czno-etn'o'g'rnf'i'cznej, TZetelillJej w W<lr,sttWlieiillionma1cyjnej, pmynoszącej bo,g,ac'two s:lJezegółów w zw<wtej, 'poprawnej m'etodolo!1)icznie flQlTmie.Ośw'i'etLając rolę l'asu w g<Qspodarce i kulturze stosunkowo 'nliewieIIDj,e~oregli<OIn:u Węglier pok'a2Jał aut'or doblitn'ie, jak z:lgadnieni'a te wiążą się z c,ałoksZltaltem żyda wsi li j'ak zmieni,ająsię pod wpływem warunków pra Wl!1o~;S'połecZiny:C'h na pr7Jestrzenli wi'eków. W'alor pT'HCypoon'osa j'ej wydanrie; bO!1Ja,to!i.lus,t:ro'Wlarua, drukowall1,a n'a dobrym papri,erze, oprawiona w 'plótn<Q,ksliążka Zl<UÓWl!1iO' 'Swoją treścią, jak i fOl"imą może sprawi·ać przyjemność 'et.nogmfom i ·hlis-t,o'rykom. Należy 7JaooDośdć etnogDaf.om węglieiTskim, że minąwszy 'chlubnie ela~ .sk.rz~tnego zbi<emnia ma:terliałów - p:rZJesiZJui :klll Ii'ch nowoczeSInemu ·o'prac{)wywanliu, "czego dowodem jest m. in. omawiana mornograf1i1a,dzieło godne uwagi inaślaoowl1ictwa. ° Ryszard Kantor �Recenzje Tivadar Peteresak, IIegykoz, 331 Miskolc 1978, ss. 116, i1. Kolejna pozycja serii krótkich monog,raflii etnogr:aficzmych, wydawany,ch pr~ez J\Iuzeumim. Otto Hermana w M'iskoku, rpoświęcoll1ia}cs,t re'g)iolllowi Hegykoz, najd"Jej na północ wysuniętemu skrawkoWIi Węgier, Hegykoz to kotlina we wsdl'Odn:cj partii gór Zempl,cn, położona w pobli'żumie}slcowoś1Cli Sato'f!alj:aujhely tuż PifZy granicy węgierS1ko-czechosłowa,ckiej. Dzieje regionu Hegykoz są interesujące i w znacznyrm siorpl1'iu,cha,r,akteryS'tyczne dla północmych rcze;śdobecrnyc'h Węgier. Od wczesnego śfedJnioWliee~ado XVII w. istniały tam bogate i ludne wsi'e z'armieszkałe prZiez element etlllkz'Drie węlgireJ"!ski. Na początku XVIII w. ludność ta wymarła prflawie całkowicie w wyniku epidemii dżumy bądź wYEJmigrowałra na inne obszary. T'EJren zlQlS'tałpowtórll1lie ZJa:siedlollly przez rcdz1inę Karolyi - największychI::osi'adaezy zi,emskich na tym obsza1rze elemenlemsłowa,ckim omz oSladnik>ami z terenów Km'pa,t ru:skioh. W drugli,ej połowie XVIII w. założono w okolicy huty szkła (KiSIhuta, Na!gyhuta, Vagashuta). Do pra'cy w ni'ch sprowadzono dal,sZ:Y'ehosadników ze Słowarcj,i. W poł'owie wieku X:;X założ'clno jesZicZiefabrykę faj,an:su. Na terClnJi'eHegykoz docninowała typowa gorsrpodarka 'obsza'ru nieUJrodzajnego, na którym nic sposób przy pomocy Iprym'i'tYWlt1ychteohnik Dolnyeh i 'mało wydajnej hodowli wyżywić wzmstającą liczbę ludnoś'cli. M'ieszkańcy owych 21 wsi składających slie;na region ~rudnilri się dodairkrowo zawodamli wędrownymi (szklarze, druci!<lrze), pr!<llcąw leSlie, furmani'e'Dliem, wędrowali do slezJQlnJO'wy1ch pr'ae Dolnych na południe itd. WielkJie zl!1iaczenie dla gospodarki ludlD'ości Hegykoz 'mi,ał lars, pokU"ywający ponad połowe; obszaru. Dostar,czał 'Poźywienia, drewna na olpał, narzędzi li s'Przę~u domowego, dawał możliwość zarobkowania przy wyrębie i transporcie, wypalaniu drzewa; wypasano w nim także bydło. Trudniono się na tym terenie w znracZJnym stopniu rozwiniętą gospodarką leśną przyswajająeą: zbiiemdwem 'i łowiectwem. Rolniotwo i hodowla w Hegykoz Im1i,ałydo XX w. cihar,ak>ter wyraźni1e ekstensywny. Drobne na ogół .gosipodarstwa nie były w stalt1lie p1rodruko1waćpłodów rolnych i zwierzę'cych na zbyt, z trudem zas:pokajlały własne potrzeby. Si,lne niegdyś 'Pasterstwo owiec upadło w drugiej połowie XIX w. po zniesrieniu swobody korzystania z pastwisk leśnyeh. Uprawia roślin pas,tewny0h w tym czaSlie spowodowa1<1, że najWlięksZie g:olspodarstwa za1częły hodować bydło i trwdę chlewną na slprz'Cdaż, co wpłyne;ło na wzbogacenlie warstwy nlajza's'ooni1ej;s.zydlw ziemię g'olSpodiarzy i pogłębiien'ie różnl1c majątkowych ludnoś,c'i do t'egoeZJarsu wZiględnie homogerni1czpej. Mieszkań,cy t,rzechszk:la'rsklc,h wSli, w więkslZiO'ścliSłowa1cy, t!Dudnili sJię zawodami wędrownymi, do drugiej połowy XIX w. szklawtwEJm, rpóŹIDliej druC'i<aif;sltwem. upadek szklamtwa związany był z z;amykaniem mało wY'drajny1chhut S'zkł,a IDa tYlm ter'EJTIlie. Go'spoda1rka rolna i hodrowlania wsi fZJemieślnirków wędroWlt1y'c1hznajdowała się eałkowieic w ręka'ch kobiert. Budownidwo w Hegykoz, do XIX w. wyłączmire d:rew:n:ianre, z CZ'<llSelm w wyniku wprowadzenia planowej g05rpodrark i leśnej i r'esrpekltowania prawa własności -przeszlo na inny maleniał: glilnę li kamień. Da1chy krY'lo słlcmą. Wnę~rz:a domów mieszkalnych wypO'saż1all1!o w drewniane sprzęty wykonywane bądź w 'ObrębiE: gClSpoda,mtwa, bądź kupowane u rzemieśLników w Satoraljauj'hely i Pusztafal. Te osta'!nie odzna'czały Slię wielkJiJm bogarotwem zdrobirerna, zwła!szcza malowa,.niem. 1 �332 Recenzje Miej'wowa ,cdZiież i strój }eszcze do poozątków XX w. OplH,ta była główni'e o prcduk,ty wytwóT'cZ'oś'ci domowej: l,en ~ konopie. Golt·owe Uibiory kupowano w pobliski.ch miasta,ch. Ogóln1ie można stwierdzić, że strój ludowy ll1a tym obszarze był ,SJkromny i nie P'l"zYiPomiJnJał w :n.i'czym pl1'zep:y'ohust'roju ludowego ,obsz'aTów polożonych baTdzi,cj na p-ołoo'!1Ji'e. K'U'ltura duchowa i Slpoleczm.a mieszkańców Hegykoz ,cham,k'tc'ry'zowała sję znac7~nym udZliałem [ma.gii w życiu gospodarczym i sulną rolą TodZJ~ny.Obrzędy rodzinne i do,roczme, bardzo ro.zwinięte, przetrwały w swojej tmdycyjnej fonmie do początków XX w., z cZlasem - podobnie jak na i'nnyc:h obs7)a'l"a,chWęglier - poczC;ły zanik'ać. NieWlidk,a objętośóowo mOIl/ografia Tivadara Petcrcsaka nies,ie dużą ilcść inf.orma'cji o dZliej,ach i kulturze regionu Hegykoz, !f'egi,onu różmiąeeg,o ~Iię wyraźnie skład€Jm ctni-cZJnym i ku l,tur 'l od -innych terenów Wę·gier. Bez wątpi0l11ia Hegykóz to j'ak,by pomos,t ,między Północnymi K,aTTpa1amia Niziną Węgierską. Otoczo,ne górami, względnie iZlO1<oWlane wsioe Hegykoz za,chcwały wiele coCch a,r.chalicZJnych w ~ospodar0c, kul,tun·e duohowej i spolecznej. Monografia w p,recyzyjny sposób pokazuje owe 'cechy, ich monik zwła,S'Z!c.zapo drugi.ej wojn-i,e światowej. Walor opracowal/1li'a podwyżs,z,a jego fQlI'rrna,przejrzystcść tn:ści oraz 1icZinc ilustracje. Praca Tivadara Petercsaka j.est -cennym, ,choć 'popularnym, ;materiałem porównawczym dla wszystkich badaczy zajmujących Silę kultuq ludową, a zwłaszcza tych, któ'rzy badają kulturę ludową Kairpat. Rys:::ard Gheorghe Nistoroaia, Stergare popular e [Ludowe 252, dl., res'. frall1c., ,ang., :niem., ros. ręcznik\L Bukareszt Kantor 1975, ss.. Na He t:kall1m wykc'nyw.all1y'ch na SłQ'Wi~ńs'~czyźnie rę.c7Jnik;J występują jako odrębny typologi,cvnioe ioch rodzaj. Obok 'swej 'Podsltawowej, użytko'wej f.unkcj.i, ręczr..ik jest elementem wys:tTiOju 'Wtnętrza, a ,t,akże pełni pewne role w obrzędowoś'C'i. Różmo.rodnośćZidobniotwa :i kolorystyki oraz rozmaitość nadawanych mu funkcji, szczególnie widoczne są u Slowian ws,chodnich 'i południowy.ch i naturalnie u 'ich beZipośr,edinich sąsi,adó.w. AJutiOr pre~e'l'lJt!Qlwa;nej p;racy 'Podjął wsze'ol1s:tronne studia nad tym typem tkanilly w Rumunii, poodając ana1izie jej funkcje ora'z ma1.eniał, 'lJdoobnJiotwoi techn!ikę 'Wytwar7)ania. Rumuń'skie' J'ęcZJn1ikiwyko:nywall1Je SJą z lnu li k'ol/1lOpioraz od dość dawna także 7 bawełny. Ich Zidobn.iC'1wo~różJTIi'oo'Wa'!1e jest .głównie w za].eŹJn.ośCli od fu:nJkcji i reglicll1'u. J'eśLi na'tomiast ,chod:z:i o kolorystykę, to ni·e.za1-cŻl1l'i'e od wymienionych czyI1lDików na obs~arZ!e całej RUffi!unu:idOlmi:nują '1<rzykolmy: 'na bi,ałym tle wzór cza=y ci ,(7)erwony, w zJd.ecydo,wanie mIl/iej.szym stopniu występuje kolor niebieski i od niedoRwl1ta- ilnne ko].o;ry. I,nteres'ująaa jest J1:y'pologiJa,ręczników, w,skazują'ca na wie1O'm,k,ość ich zastosowaln/i,a. Wyodręb:ni'cno 4 typy ręczników. T,ak wilie obok podshawowej fun:k'ch płótna do wycierania ciała, pe~ni 0rr1fUIn:kcję dekolracyj/ną w .fl1li·C's,zkalllli.u. Za.wiescz;a sil) go bądź na ż,erdkalch stużą'cyah jako wies:mk na 'U'br<aDli.a .i1tp., bądź też 'Przybijany bywa na ś-cmn:i'e. W mJ,eż,noś'CIiod <t·egojest zdob~cll1Ytylko na jednym k'ońeu (gdy wisi na żerdce) wild/oc7JIJIY'm '00 s/trolny pa1rrzące~o ze śwdJka izby, bądź toeż. �333 Recenzje ZDobi się go na 'Obu k'Ońca~h, 'czy całej pow.ierzchni (gdy wisi rozłożony na śdanie). RĘ'czniki eks·pOtrHYw.ane ·na śóana'c·h mieszk'ani<a 'chłopS1ktieg<o zawuesza slię według ustalonych spos'o'bów (rozpo'starte, zdr·ąlpowane); w kSliąż<ceznajdują s'ię ,rys'lln.kowe schematy tych uk!'a,dów. W StflOju ludowym rĘ'cZlnikwystępuje w :posta.ci zapaski, jako I'OIdmj szerokiego szala okrywaj'l'cego cial'O i najpowszEx:J1Il1liejjlaiko chusta na glowę UTIGża<tkli. Ręcznik ma ·też swoj.c {,kreślnl1Je funik'de j.ak'O rekwizyt w .obirzędow'o\Ś{).i.'Iiukj, w m!·eżności od chaw·kteru 'oorem'Clll.ialu(ślub, pogrzeb, 'chrzic:iny, święta dorocznr), ro~maiLe jest jego zdobnlidwo 'i k'olorystyka. Ręcznik wySJ1:ępuje częs.to IW tych cc:remoniaeh w p05iltad daru przekazywan'cgo kon:kretnym os·obom. Publika'cj.a je.sit bo.gato ilw,trowa:na (spolr'o IiluS'tr.ą,cjli ba'Twnych), zaopatrzona Vi bibJi.ogmflię 'Oraz sł'own,ik teflmLnÓW tec:hlI1Ji·eznychli wyr.ażeń dial,ek,ta1Jnyoh. ŻJał(}wać należy tylko, że jako ilus,t'1'a'cje .sł,użą IITbemal wyłąc:nnoie ZJdjęcia -eksponatów muz.ealnych, ·a w .przypadk.u '\vnętrz - ·są ·to wyłącznie iżby ze 'simll1JSenubukaq-eszt<:ńskiego. Przy g,to'sun.kow() żywej jeszcze Wli-ej,Sikti€j wytw6rczoo'ci tkanin w Rumunii nie byloby .(,rudne zdok'U1men<towall1lie publlikacjli kilkulnasit'omlU ilustm,cjaIDJi ViS półczesnym'i. Stl!rgarl! populaTI? to trzleC'i'a publik<a1cja Z .cyklu pra'c 'prez'en:trujących posZJczególne zjawi'ska sZJtuki ,i zJdobnidwia lu<d<oweg()w Rumul1Jili.PoprZJedlnio wydano praCe o dyw.anach I 'oraz 'o mebla·chi wytwórc:z:ości w metalu 2. Adam Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturq Okrqgowe, Rzeszów 1978, S'S. 184, ilustr. ludowq Puszczy Sandomierskiej, Bartosz Muzeum l W rekonsl1..rukcj-iprzeszłośd muszą brać udział dwa zasadnicZJe czynniki: wiedZJa wyobl'a7cllli.a.W widu znów wypa,dka'ch, zwł,a'S.zcza nad problemamik>ultury, n.a p:crwszym 'planie winien się ZJnaJ.eźć·człowiek , twór'ca kul bury. Mając to na uwadze, z zadekawieniem, .ale ,i ze wzrusZJeniem oraz !l1'ie~okokm, brakm do Tąk nową, omiłyim wyglądZJie ksiąŻJkę, wymieni'C1ną w tytule, wyd<,ną przez Muzeum Okn;gowe w Rzeszowie, autorstwa dra K'rzysztofa Ruszela, pracown/ika naukowego tegoż ,muzeUlm. W:pi'erw, ~iIlY aiek'awośdą, książkę przekartkowałem: przyZlwoi,ty papier, ładny, ,choci.aż drobny dflUk, dużo, bo aż 61, dobrych fo,tograIh (przy mniej dobrej 'eherni!¥,afii), Sp()lI'lOwyrazistych lffiapek i licznych wykresów (do Oista1tn:kh m,ożna ,by mieć ZJasbrZJeżenLa).Sztkoda, że nakład tylko 500 egzemplarzy. Wspomniałem o wzrusizcn.iu dlatego, ż·e ksliążka ,odnosi s'ię do Salndolmierskiej Pus,zezy, kmitny 'Przeze mnic szcZJególnie ulubion.ej, którą 'przewę<i[,Q'Wałem wzdłuż i wszerz w CJiągu widu lat badań. loh konsekwe'l1'cją jest S'ZJeregmoich dl"ukowar.ych prac. l do tejże Pu.sz'czy - po 'p["awdzie mówią.c - wp'l'lowadzJiłem autora wspominlia[lej książki. Brał 0111 udzi'ał w <nJiektóry'ch bada<nJiach pI'zeze mme orgaI M. Foc~a, Scoarte romtine$ti din colectia Muzelui de arta populara Bukareszt 1970. , M. Pauncev, Mobtlier $i feronerie populara, Bukareszt 1971. al R. S. Romania, �334 Recenzje nizoWJall1yJCih, tak zoopołolWy,ch, jak i iooyrwidualll1'y,ch. Sprawozdania z lychże badań Zlnajdują .slię w ,a',r'chiwum DZJi'alu Etnog'r,aficzmoego Muwum w Rzeszowie. Czyżby zaltem nowa książ,kla o Pusz'czy była ,syntezą tak dawni'ejl~zych, jak i późniejszych badań, prowadzonych juź sa'modzlielnic 'pI'ZJezautora? Sam kiedyś o takiej syntezie myśJ.akrrn, brakło, ,niestety, czasu i sił. , Kult-UJrIa j,est 'terminem wiel'OLIDJa'=y>m. Raz obejimuje oałokształt zja-wJisk, to znowu wydzi-ela 'się z ll1iego j,akby isu,bk'uLtury, cZE;ŚoCi >składowe: Ima:teru'a1:ną,s·połeczną, a-rty>slty,cZlną, duchową i'llp., a ll1-awet zjawiska barozi'ej szozcgółowe z kultu.ry dn.ia cooZ!ienl!1Jego, ,towanzyski,ej, .mi,esz;kaniow,ej itp. Ruszel kla'syf-ikuje s'woją pracę jako studia nad k u l t 'u r ą l u d o w ą. Tedy naleźałoby slię ,spod;ciewać badań komplek6olWych, ,c1alo\ŚciowY'cha lOIienad poszlczególny,mi aspektami. Badania takie wyma-gają !mITzyst'ania z jednej strony ;Le źródeł, z drugiej badan:i-a zjawisk jeszcze żywych. Im rozleg-Lejs'va ba;z.a źródłow<l i głębsze bada!I1lie zj-awi,sk żyCliowych. tym większe 1T1O·żliw<Jś,aj znalez.li'e'nlia c7Jeg<Jś nowego, wZlględnie TZJUoeenlie na ooś znanego nowego, jaśniejszego świlaltla. Książka Rus'zela składa się z dwóch częśd: wiE;k:s-zej (objęto&ciowo) pierwszej i ITl!I1Ii'ejsZJej drugiej. Prz.ebY'lą dr'ogę ,aut'oraok,reślają przypisy. A tych, w st'osunku do n,iezbyt dużerglo 'teks,tu, jest ba'rdzo dużo, bo 388. Zdecydowanie przeważają powołYWl3Il1!i'a slię na li1eratu.rę, wit:;·crzeczy zn<l'ne, w il.na'czn~j mll1iej.sw.ści odwołujące się do źródeł. I ten _a'Slpekt:n.ajdobiJbniej charakteryzuJe salffią 'p.race;. ZnaJomość liter<ltU'l'Ymówi o ·Zlnaczn.ejwiedzy <lut'orn, jes,t to W1ielka jego ,za:slug<l. Ob.ie czC;ś>ciksiążkJi <róŻll1Jią się ·od siebie zdecydowanie. Pierwsza jest faktycznie podS'UilTIoWJaIl1ILems1tall1JU wiedzy, bynajmll1iocj jocdnak nie kompleksowo wZlięlej kultury ludowej Lasowiaków. A!ut'OT:pominął cale aspekty. Zrobił to n.i,cwątpliwi-c z pełną świ'adiomoś'C:ią. Po,nieważ tego Il1Iiewyjaś-nlia, również i ja nie będę do'chodzjł prlzyczyn. W drugiej c:zęśei jako przedmdot badań - znowu nue kompleksowych - autor wziął dwie sąsi1adują'ceze sobą wsie, ,a to Lipnicę oraz Dzikowiec, a fakty,czui'e dwa D~ikowce: Stary oraz późni·ej :nazywany Nowym, tj. dawną koloIl'Jię ni€lmiecką, jÓZJefińską z koń·ca XVIII w., Wildcnthal. Czyżby te wsie uważał Z<l reprezentantów ku'lotury na 'terenie Puszczy Sandomierskiej? Obie byly ·swego czasu k.rólews'OczyZ!naimii ,olbie należały do klucza Ta'niż-ows'kiego. J eśH chodZli o Dzik'olwiec, to wybór był jak naj bardzliej trafny, na lomiast Lipnka to wieś ciekawa sama rw ,sobie, .owszem,ma również odpowiedniki, ale to było:by innymzagadni€Ill,iem. Rep.rezen.ta'l1<tką - w moim ~'ozumien;iu - ona właŚ>c.iwie[tie jest. W sZJczegóły nie będę wchodził. Czy nie lepiej byłoby wslawić dwLe wsi'e - obok k.róleWiSiki,ejprywatll1ą? Albo tY'Pową pTZy;:oIi'ółk'ow'ł, jak chociażby Woilczą Wo,lę, -o której zresz'tą autor wspomina? Będą'c przy królewszczY'zna'ch, Illie -sposób nae zat,rzY'mać siC; p<rzy nich dłużej, zwła-sz>cza przy kluczu rall1iźowskim. Ruszel, -o);:iemjąc ,się na Literaturze mówi, że "':Śród 5 kluczy do nllll!iż·owskiego należało 8 wsi, a to: Raniżów, R<lIniżows,kaWola, St,anus!zewskli'e, Ldpnka, Mazury, Nalrt i Zi,elonka. Tymeza'sem oryginalne źródło, mi.anowlic:ie zesn,awie:ni-e spis1u 1udnośd w cyrkule rzeszo·wskim, dokonanym w zimie w 1832 L, Si]:'o,rządZJO'r1e naliuraln.ie w języku niiemkckim do ,.Sla:atsgul R.aniS'z,ow", oprócz samego RanIiżowa zrdI.icza nas,tc;puj'ł,ce Jl1Iiejs'C'owo":;'oi (pQdaj~ wr;orządku w dokumencie, oryginał w IpOlsiada!I1~u auloom recenzji): Płazówka, Cholewiana Góra, Ci'Sowła.s, DZlikolWiec, GwoŹJdzli-ec,Kopci-e, L<ipruj.ca,M-a>rkowiz.n.a,Mazury, N~r.t, RanilS'cha.u, RanliźQ'w:sJkaWol<l, RusJi'aJnów, RU'Siinowska WoOl'a,S.ta:n:b'zcwskie, Wikza Wola, WildelI1:lhal; w sumie 17 wsi .. Jest tedy pewna róż,ni,ca. W tabeli nr 9 (s. 153) ruderzaznacm03 luka w 'ChrOiOlQ,lo~i'i prZJedstawicnia ilości. mieszJmńców w Wiłd€ll1thaI. Wypełnill. ją przytocZOlne źródło. Właśnlie w roku �Recenzje 335· 1832 - wlięc między latami 1812 :a 1880 - w Wrildenthal było 46 domów i 293 mieszkańców. Nartomias,t w Dzikowcu było domów 206 li 1153 osób, w Lirprnicy 266 dcrmów i 1709 mieszkrań,ców. Czy, sz..ukając, trlJie zlnalazłoby się Wlięoej podobnych ż.ródcł? Oprócrz źródeł urzędowych mogą być jeszJclze [Innego !rodzaju, jrak iCl1Jodażby pamiętniki li spmwozdrarnli.a z badań, rirndywlidualnyrch czy zbiorowyerh. Na ter,etrlJ1e Puszczy Sandiomierrskiej szerokie badania prZleprowadzał Irl1Jstytrut Sztuki PAN podkirerow1nidwCim prof. R. Reinfus>Ja, rówmież DZJiał Ertnogra:fiircZlIlyMuzeum w Rzeszowie. Szkoda, żle Ruszel nrie wykorzystał sPJ:"G'wo1ZJdiań z ty'ch badań, bowiem r:ie powołuje s,ię nra nie. Ruszel, po przeprowadzemliu prawdZliwy,oh ,sltudiów nad wSlirami Dzikowi,ec i Liirpnkra,sk'olnstruował sobi'e wlizję, k!tórą plr:Ziedsltawiłwłla~l1Ji,ew II ezęSrCl swej książki .. Nlie będę wlchodzlił bliżej w teehl1likę badań rautram or·a,z w Imalteriały, na jakich się ·crparł. Osobiśóe wyrrorbiłe:m sobie rnieco rinny 'Obraz rcha,rakteru i rOIzwoju obu wsi, ,crhocliaż zatr'z)'lmalem Slię tylko na Dzikowcu. Być 't'eż ,miOŻJe,za's'tosow2łem nieoo ilnlną mC'todę. DZlikowi.cc od swego początku (Zialożomy jeśli nie prod krOlniec XV, to n'a początku XVI wieku) rozwijał Sli·ę według wręcz klaisy1czJl1)'lchrprlalwidłowośrCi.Najstarsza część wSli - Ito DzikKJrWlierC Dolny. Możma by doj.Ść, ilu O'sradinli:ków mliał na początku, licząc lany. P:rzyjąć Imożm.a, ile osadnircy ()I\rrzymywrali !pO jednym łan:ie. Dzikowiec był ulicówką z tym, że zagrody us!ralwliono:po obu strrolna,oh dro'g:i, jalko osi, ale nrie przy n'i'cj sa'mej, bO'wielm po 'obu jcj sltrrolnaeh Ipozr()jslta~wlioll1o "wlileś" (u K. R. s. 164), gdzie lindziej nlazywaną "ll1awsie". Bylllaj'mniej 'nie było ono przeznaczone dla chałupników, których rnla wsi tak ma początk!U, jak i dł'ugo późmiej nie było w ogóle. I ter.az problem: po co ,pozolstawiom'o tak dużo ziemi obok drogi, a zagrody budowano 2J11raCZnlie dalej? "Wieś" to było pastwisko. J'ak to wyk,a,zał'em gdZJieiI1Jdzirej, w puszczy długo wielką groźbą były wilrk:i. J e:szrcze pod koniec XVIII w. rzabijały orne zwierzęta i ludzi. Stąd bydlo i Ipastuchy bezp:iecZiniejrsZiebyły wewnątrz rwsir, wilkri bały s,ię t 11 za Pusz,czaĆ. W rCiągu k,ilkunastu, a najwyżejkiilkudZ)i,esięci'u, lat należało szukać miejsca r,a nowegosprodarstwa dla nowy oh pokoleń. P!r.a1widłowo powinna twmzyć s,ię .,góra", czyli narastajclceprZrCdłużanrie się wS'i na teronach go'~szych pod uprawę i najczQścriej mniej'szych działkarchaniż,eli na kmiecym "dole". "Dół" ll1ie zawslze leżał na dole, a "góm" na górzle. Jest właśnie 'oiekawe, ile DZJikowiec Górny leży niżej aniżdi Dolny. W Wyrs'orkirejLańrcucki'ej "dół" leży na wyżyrnrie,zaś "góra" na terena'ch barrdz,o niskich. Przy badanJiu Dzikowca na;rzurca się, że tzw. "góra" ZKJrst2ła zaplanowana podobnie jak i "dół" li to być :może wklrótloe po założeniu ws:i. Bowi·emi Górny Dz;ikowierc porsriadał woale TOizległą "wieś", najlplierw jako pastwisko, dopiero późnirej pozwabnro budorwać 'się tu d1Jałrupnikiom. PłraciliolI1Ji z tego c.::ynsz, naturalnie gromadZJie. POImi·eważludności przybywało, a il1lapodzi'ał łanów Eie zawsze zeZWG!alno,radzono srobie w t-en spcDób, że wyrnajdywano tereny jako tako przydalr.nc oped uprawQ i w ton 'sposób iwo,rzyły ,się gOiSpoda·rstwa Ziagrodl1'ieZJe. Jllk ·poka.zujemoja Ima.pka, wykonalna przezemn1ie w 1961 ,r. przy wskaz'ówk'ach s(;dziwych dzikowian, zagrród w roz:umlieniu siku,pieDJiramniejszy'ch gOIS'podars,tw powS/tało kJilka. Jeszcze w latach 50-tyoh w Dzikowcu Górny:m były woale znaczne skrawki "wsci". RczsprZiodano je właścircielom przylegrają,cyeh gruntów, a to na opłacenie elektryfrika'cj'i wsri. Włraś,oicielepól w ten sposób doszLi do drogi, wzdłuż której buduje 'się wsrpółrcześnliem'U'rowarne domy. Bardzo wiele czynników złożyło się na to, że na ter·enach Puszczy Sandom,ier- �336 Recenzje skiej wyiwOlfzyła slię ,arcyciekawa grupa kulltru,rowa, kresowa wz,glc;dnlie wtórna. Książka RusZ!ela przyezynia slię w jak,iejś 'mierze do pozmanJia Lasowiaków, ale też zawi'2ra szereg elementów, k,tóre wY'magają wyjaśni'eń, uZ!upelilllieńa nawet dyskusji, Co - podkreśliam - nie umnriejsZJa jej wariośd. Poniżej ustosiU'l1kujGsiG jedynie do n,ieMóryoh z :nieh. I tak. Na s. 60 auto'r ,omawia bartnictwo ~ pas,ieezmidwo na ter~'ni,e FU5Z!CZY. Słusznie, bartni,cy byli przede wszys:tklim rolnlikami, rolnictwo było podstawą 'ieh ŻY7 et;}. Nawet w dużyeh ,miasIteczkach nlie 'mówiąc o 'małych o wys'oko rozwiniętej prociuk'cj'i 'rzelmieślni'czej każdy rzemieślnik posiadal mniejsze l:Jb większe gospodarstwo 'ro'lne li olno 'Stallliowlilo'czqs,to o jego zalmożności. Przdrwało to nawet do początków XX w. Pf'zerzmoiłomwiele wiejsk:ieh ksiąg prawnych, tylko wyj;~tkowosp()ltykałem nazwiska ehłolpów porsiadających barcie. PorsiadaN je ci, którzy byli właśoi,cielami g'Ospodarsltw ozynszowych. Faktyczmie ba,rcie były przywilejami właśóeieli la:s'ów, w ,tym i k,rólów. Poddanli królewsey też byli whowiązani do pmc pańszczyżnianych. Mogli je odrabiać - w ten sipO'sób'płac'lc za użytkowanie ziemi - w fOilwarkalch, ,ale też pracą w dymar:kach lub doglądając barci. Natomiast balrdzo często w testamentach ,i inwentarzach chłopskich są wymieniane więk:3ze lub !mniejsze 'pasiekli, nie :m.ająoe Il1Iiewspólnego z par'lslzczyzną. Na 'S. 67 autor wspominlao 'smolarzach i dziegciarzalch. I tu nawiążG do mieszkańców L:ilpn'iey, którzy handlowallimaz~ą (smarowidłem do wozów) i stąd przezwisko "ma,ZJialr'le".Jeźdzlili oil1lipo wr"ia,ch li sprzedawali :maź,a także dziegieć j'ako ;środek lecZJni'Czy.Autor podkr1eśla zmianę drZ!ewolsital11'u na terel1lie PU'sZJczy,gdzie v;ładz,e ausltriack'ie wprowadZJiły SIQIS'l1ę na 'miejsce ;innyeh drzew. Lipniczanie kliedyś sclmi topili maź do wozów, a kJ~edy brakło odpowiedni'ch drzew, k'OntY'l1uując dodatkowe' zajęc~e, sprowadZ!alii ją z Podgórza. RU'szel w~ele mówi o ośrodkach rzemieślniczych czy przemysłowych na terenie PusZJczy. Na termat wytopu żelazasZ!erzej wypowiedZ!iałem 'się w artykule Ślady ,dymarek i kuźnic w Sandomierskiej Puszczy (Tradycje hutnicze w Puszczy Sandomierskiej, Stalowa Wola 1970). Ale jeślli w Miechooi11'ie - nie k'oło Tarnobrzegu, ale Dzikowa - pows>iałośrodek garncarski, wytwarzający mezzomajolikę, to dlatego, że u s'tóp zJamku potężnego ,rodu TaI1nowskich :i nad Wiisłą. Meble kolbuszowskie, któryc:h żródłem był Sokołów - 'rynek lokalny dIa szerok>iej okolicy, zaspokajający tak potrzeby k'ościelne, jak 'i dworskie przecież rozwinęły Slię obok z8.mku s.anguszków w Kolbuszowej, dopier,o w 1700 r. podl1liesionej ze wSli do rangi miasteczka. Drobnych ośrodków ga'rncarskkh było wszędzie dużo. A jeśli chodzi o Medynię Glogowską, oModek jak :najbard ZJiej wiejslk'i, to po'wSitał 0111 wcześniej aniżeli w połowie XIX w. (s. 71). I :tu powolam 'Się na tradycję rodzinną, przekazaną mi przez dziadka S.tanisława Liszaza, osta,tniego ,strychana dworsk!iej eegidni w Głogowie. Otóż kiedy Lubomirscy - Jan Kazimierz z Urszulą z Branickich - przystąpili dQ budo,wy zlamku w Głogjowie, a z kolei kl'\lsZJtoru, murowa'nego ratusza i domów zajezdnych, spTowadz'ili z Medyni s:trY'cha:rza - niewątphwie dośwliadezonego garnc;nza - rni,eznanego ;m'i Z ~miel1lia LisZ!cza, który zalprowadził cegielnię .. Tak'o uposażenie otrzy,mał k'awał ziemi. KSliąż,eczka ,strY'charska jego sy1na, Józefa, znajduje się w WAP w Rzeszowie. Jego syn, Antoni, wydał swoją córkę za mąż za garncarza z Medyni, kitóry osliedlił 'Slię 'W Głogowie na Wygodzie, obok ieśCli,a li tu prowadził swoją galrnea'f'l1lię. Według mego prczekonaniia ośrodek medyńsk,i powstał pa'zynajmniej w XVIII wieku. Na tym 2lakoń>czyłbym swoje Ulwa,gi, czresztą tylko wybrane. A teraz niejako na zamknięaie. Autor w 'moim ,pTZ!ekolllallliu- podjął bardw skomplikowany �337 Recenzje temat i w jego Qpracowaniu Daczej fr.agmentarycznym niż Isyntetycmym - zastosował właściwą ,m·etodę naukową, włożył w dzieło mnóstwo pI1a'cy, wykorzystał dotychczasową wiedz(; o Pus,zczy, zHia'cm~e ją rpowiększaj<j!c. Ale równoczeŚinie ON znacznie mJni'ejszym stopniu poslugiwał się wyobraźnią, przez co niejako umknął mu aspekt onajisto1t!niejs.zy, c zł·o wi e k: L.a:sowiak czy Lesi-ak, twórc.a las'Ow.iackiej i bm'dzo specyfi·cznej kultury. A dzi:ałał tem.że c:z1,owi,ekpod ,na'porem ok,reślonych c~Yl1Jllików,z których już niewiele pozo\Srtało, w określonych warunkach i okolicznościach, drawno już zmien:icmych. Zmiamy bo:wiem nastąpiły gwałt'owm1ie i liczne. Trudno a-adzić temu, kto o radę soię n'ie :z.wr·aca. Omawia:n·ą Ipra1cę- w moiJm pczekonaniu - należałoby ni'e tylko pogłębić przez z.astosowa'l1Jie wyobmźni, ale i edtworzyć 'Człowieka. Czy nie byłby to temat do na'stępnej rozpr~wy? Franciszek Kotula II Kulturę badać moź,na w rozma:ity sposób 'i z różnych 'Pu:nktów widzenia. obecnej sytua'cji ,nauk 'społecznych, 'slzczególnie zaś .jntercsuj<j!cej nGS tutaj antropologii kultur·owej, listnieje wiele równopl'awnych teorii i m·etod badawczych, które kOlnicentrują się wlaśnie na iróź,nych .aspek,ta,ch ludzki.ej ~ultury. Jak pislał swego ,c'za:su C. Kluckhohn, antropologowie interesują się ,,(... l z.aleź,nO'śc.Lam'i między sferą kultury i psy,chiki (... j, pogra.ni'cz'em biologi,i i antropologii. Jeszcze inrni skupiają uwagę na śl'odowlils'ku materialnym jako czynniku 'Warunkującym oi narz.ucającym gra,nioceI'OZWO.juli funkcjonowania k'ultury". Wykaz możliwych ,podejść b:,dawczych moglibyśmy znacm1ie wydłużyć, ale nie '0 to w ty,m wypad~u chodzi. W konkluzji chcielibyśmy jedynie podkreślić, że mimo takiego wachlarza możliwości zaWS'l;epojęciem naczelnym dla humanisty pozostaje kultura. A jeśli kultura, to o2zywiśei'e jej nosiciele ludzie, zorganizowani w osp<Jłecznośc-ilokalne, grupy etmicz,ne, nerody itd. Tytuł pracy K. Ruszela Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej sugeruje nam właśnie pracę o kulturze ·określonego regionu, w czy,m utwierdza nas aodatkowo sam autor w swych deklaracja,ch. Zakłada on, że publikacja będzie "f. ,.J próbą ukazania specyficmego zespołu zachowań ludzkich w konkretnych ru.ma,ch terytor'ia1.nych środowiska naturalnego" (s. 7). Innymi słowy mamy się dGwiedzieć, jaki jest wpływ podstaw materialnych .i środowiska geografioczneg.o na rozwój i moż!iwoś·ci ada:pta.cji puszczańsk:iej kultury ludowej, AiU.tor chee wykryć \\"ieloaspektoQlwezwiązki pomiędzy kulturą .s'P'ołec:z.nośdlokalnej ,a wa,ru.nkami środowiska - wszystk,o to w r,ozwoju historyc?Jnym i układzie prz,estr:z.enny;m. Dl'ogi prowadząoe dQ rOlzwiązani-a tego problemu wi10dąk<JI·ejno'pl'zez pokazall1iiew~runków naturalny,ch środowiska pusz·czańskiego i stosunków osadniczych, następnie zarysowanie w ujęoCiu modc1owym materialny;ch podstaw kultury ludowej. Teo1retyczną kcncepcję książki kończy pr-ezentacj,a wybranej mikrostruktury {Dzikowi'ec), aby ,na jej przykładzie zjawi'ska makr'o~trukt-uralne ujawnić w ich lokalnym wymiarze. AntrOlp<Jlogi,cz.namonograf,m Dziko'wca moa być modolo.gic?Jnym "studium S:PQłeczn·ości lokalnej z wydobyciem ·czynników przystosowawczych". DokOlnać jej można, w'wni.emautora, pr.zy 'pomocy pewnych ,elementów oorioenta,cjiek'ologi cznej (tzw, human ecology) i przy ,Ik'onkretno-history.cznym tmktowaniu badanej społeczmoś'cli lokalnej". P,rowadzona z uwz.ględnieniem tych założeń anal<iza funkcjonalno-strukturalna w końcowym efekiC'ie ,,(... l pozwoli uwzględnić zarówno 'V 22 "Lud" - tom 63 �338 Recenzje ma·telf!ialne potr·zeby Jej ,członków, j'ak i Isys,teomy walftości, ;postawy i role związane z okreś'lclIlymi s'ńaltUls'auniludZli 'Or.az ~tl1ccesy dezo~'galIl'iza'cjli li dezi.ntegracjoi, pOWlS'tawalllie ktO!I1:fNktówi irua,p~ęćSlpoł,ecZlIlych - wszystk,o w rama'ch okireśloncj str:uk,tury ~poł'ecZlnej" (.s. 1'21). Tyle Zla~o~eni;aautoIfa. Przyję-c:i.e f1;'ej,według nas, zdecydO'Wa.ni.e ekologicznej kooc.ep,cji podejści·a do zj,nw'Sik kiultul'owyoh, .pociąga za 'sobą siłą ,rzeczy a.n:ałazG joednos.tl'eil1lIlą,a pen-adto kryje pe'wne l!1Ii,ebeZlplieczeń:stwo - z.agubioell1iesamej Ij."t()ltytych zjawisk i p<:'rtycYP'ującY'oh w nich j'ed!nostek. Nie uniknął te,go niestety autor Teccnzowanej pracy. Z~l,lmi'a's·tobiecanego ob['azu 'uj'awniają·oego wpływ ś'rodowis,ka ma,turalnego r,a kul burę, otrzymuj.emy j'edynie pr·ezenta·cję tego śirodowiska li dokonujący się w []Jim rOZlwój ma·teriia'l:nych ,podstaw eg)zystencji; wszystko to uk.azane za j':OiffiCcą r.zetelny'ch tabel, wykresów oj cyfr. Nie tworzy to w tym wymiarZe spójnej całości, zaś TZe'CZlOl..'1ych opowiąZJań funkicjon<:llno-'SJtlfuk,tura,lmych zdaje siG, że możemy s'ię tylko dClffiyśl.ać. Kult'ura dLa Ru:srela kończy ·się rn.a jej aspokde technologiczno-użytkowym z pominrięoiemsf.ery 'Symbohczn,ej. Krótki <[,oZJdZJiiał 'o sPQłecznej to,p<l'g)rafii wsi, mający być zalS'adn~czą, według ogól,nych zaloż·eń autora, częś.cią mo,nografii Dzikowca, w m'in1imaLnym stopni,u wypełl!1lia tę luk!;. Do< j,akii'ej ka.tegoT'ii opra'c:)wal1 możemy więe ZJalaczyć,oałość Siudiów ...? Ogmnicz·onies'i<:: do :r'ozwiązań typu histO'ryczno-'gospod'l.Tczego i goo'graficzno-przyrodniczego oddala tę pDacę od uj!;Ć et,nografiocZlnych, k,tórych z:asadIlliczym celem jos,t badaI1li'e kultuJ."y ludowej jako '9pocyficzm-ego .1;WO'l'U w obrębiio::~narodu. Oczywiści'e nie możemy kwes;tioonow,ać ,zas.ad[]joś'cli podejmow<:lnia studiów nad cZYlIl:nikam'i kUlotUTę ,tę kształtują,cymi. Nie~tóre z ,tych ,czy:l1Jników, w)"mienJi<lll1'e pe'wyżej, ZJos-tały przez autor.a 'cmówi,one bapdz:o dokładnie. Moż~i'wc jes.Ł także uję'cieakcentujące określoOlIle stanowisko' czy też -abs.tmhujące 'cd zdarrz.el1 ,i faktówuznal!1ych 'Ea uboczne. Lecz j'eśli alutor tytJułem .pracy sugeruj·e ·balClan'iaklultury ludowej, to ni,e ,powinien, 'przynaj'mniej bez st'osownych po\stulatów teor·etycznych, zatrzy;mywać 's'ię w swych T·ozwa~arna·ch na etapie wstępnym. Faktycznie bo¥;,iem Zlooj.duj.emy w pr.a'cy zakres pDoblemów leżą'cych u podsLaw wytworzenia '9ię kultury opusZJczańskich 'chł·opów. Ruszel wi'Clokrotni,c mówi o specyfice tego reg)ionu, udow<1Jd:niato 'ZJre9ztą pTzekonywują'c'o, ale... tylko w odnie:Jieniu de) kultury tecbIlli>czno-użytkowej. Jakie bO'wiem 'implik,acje dla społeczności Dzc,ikowoa ,i in. ma 'Specyfika geogra:fJi,cZlno-.gospoda.rcza i history'cZiIlla? Czy kultura symbo1i'czna t)"ch Dogi'OIIlÓW wYlfóżrua 'slię swą specyf'iką i lorkaln'ym cha'rakterem? Te 'i iil1lI1epodobne za,gadniell1liia'pozostają IPO~ rOZlwa'żalIli,aomiK. Rus'zeLa. OmaWli;a.na pozy'cja wydaje się n:am doskon<:lły.m pretekstem do pewnej refleksji na!tury Qgólni'ejsz.ej (np. taki:ej r'ef1eksji, j.ak i innych 'tego typu, w por'acy autora bmikuje). Postawmy ;s,obile 'PY'1:Jalllile: jaik1ioej'CSltmliejJSiociDola metody ek,ologicznej w całroś0iowym badallliu kuHu,ry? Możl!iwości tak.iego ujęcia nikt nic n0guje, lecz jej w.acr-tość .pioZlIlaWCz.ajCSlt ogml!1liczona. Opierając się :tylko n.a niej, nie mQżIlla wyk'w1czyć pOlZoaściśle O'kir-eś'llQnykTąg problemów wzajemny,eh zależnoś,eiczloowlielm i ślf<ldowiska. Funkcja jej llIie m<lże wiQc być w kontekś'cie tego, co powiedz'ieliśmy, podsltawą ['IltlCl'preta1cji zjawi'sik kulturowych, locz j,edynie i·ch d0pełni,€!naem (,czy ~eż <)Ispektem). Człowie'k, pr'zytloc:z'OIny zjaw,iskami przyrodIllic.z)"m,i ~ :m,leżlt1JośdalIl1Jiekoll1Jolffi~'czmymi, 'llwalkła,ny w walkę o 'Swoje ,prz:.c'1:rwanie biol'Ogiczne, t1f!aoi tu 'Swą wartość jaiko ,tJwófioa kultury w jej HSipek10ieświ.a,topoglądowym. W 'czasie czytania :recenzowanej .pracy utwierdzal'i~my ·s'ię w tym prze.konalIliu. Z k'rontiikarnkie.go olbow:iązku od'Ilo.!Jujmy, ;iż t,ekS't wzboga1cooy jest serią zdjęć �339 Recenzje (61) autorskich z tegoż regionu, wspomnianymi już tabelami i wykresami oraz ta bl·i{~~mi.P.ra·ca oparta jest J1Jamateriała,ch źródł:owy'Oh, dot}'lchczasowych rpublik:.;cjach .j badani,ach w1aSlIlyeh autor.a. Z wUJfszta'torwego!punktu widzenia jest przykładem soJ.i'dno~cili dohrego przygotowania badawcZiego. I Jeszcze uwaga końcowa. PraDa, ja'kitej dokonał K. RusZiel może być uwatana lza zamknięt,!, do podcjm1owanych zagadnień nie można wnieść już pmkty'cznil' nic odkrywCZiCtgo,b~dzie to już najwyżej kumula,cja f.aktów. Wydaje się, że po przeformulowalllJiu za!oteń t€'oH~ty,cZIDychli :i:llIny,mustawieni u ,płasz;czyz:ny po,znoo:wcz,ejautor może kontynuować swe s,tudia !nad regionem Puszczy SailldOlmiers;'.:iej w ujęoiu, które uzus.adnli! ty,tuł tej pfIa'cy. Rodzi się jednak pytan1ie - w j'akim stopniu obecne badania ,i ustalenia mogą być punktem wyj&cia do dalszych a!"laliz, jaką obrać dr·o,gę, aby Studia nad kultur q ludowq Puszczy Sandomierskiej były częścią całości Qbrazu kultury tego r,egionu? Motoe sam aut<>r znajdzie tę drogę. Michal Buchowski Wojciech Burszta Stanislaw Ol<;dzki. Polskie instrumenty ludowe. Zdjęcia: Zbigniew Kamykowski. Polskie Wydawni·ctwo Muzyczne, Kraków 1978, ss'. 115, ilustr. 86. Album a 'r;olski-ch ludowych instrumentach iffiuzy,cznych, przygotorwany przez Stanisła'wa Ol<;dz.kiego, jest pierwszą próbą całośdowego' ,przedstawienia stanu rolski·ego instrumentarium ludowego XIX i XX w. Autorr zajmuje się tylko inst.rumentami muzycznymi, które Ziostały wytworzone przez twórców ludowych blldowni'czych instrumcntów. Natomiast zostały pomiJnięteiJnstrumenty profesjonalne (np. klarnet, trąbka), które przeniknęły do kapel ludowych w omawianym okreslie. .Jcst rzecz.'! oczywlS'tą, Żie 'forma a,lbumu nie pozwala na wyczerpując8 o:nówienie tej problematyki. W pracy swej autor wyodrębnia dwie części. Pierwsza jest omówieni'em his~orii PQwstawania instrumentów i charakterystyką pO'sZJczególnych grup instrume-nltów. Druga część jest dokumentacją f·ortograficZIDą.Autor zastosował w swej pra,cyr;QdZiioał linslnrmentów według klasyfika'cji 'Przyjętej przez muz}'lk'ologów. PI'czffiI-iUjąC zdjęcia iJnstl'umentów autoJ' przedstawiJa w pierwszej kolejności instrumenty wykopaliskowe, a n<lstępIllie chordofony, ael'ofony, m€UTIbmfony i idiofeny. KaŻidoafotograf.ia insltru.mcntu pasi,ada krótki ·kom·en1tarz, ,a lliddóre 'przedslawione ,jnstrumeJ1ty mają ['ównlież podaną skalę głoslQ<wą. Przeds1tawliują'c stan 'iltliS'trumentalni'llmlud-ow,ego w Po1stce w XIX i XX w. autor r;ominąl i,stnienie 'lliiektórych ins,wuJmEIDtów, ja1k np. 'o,k:alrylll.O ich wystE;pc)wanli,u na Żywieoczyźnie infor,muj€ K. Moszyń'SIk!i1. Okaryny znane są również z tCi'·enu obcocnego. województwa nowos'ąd€lckiiego, skąd w 1977 r. porzyskano do zbiorów Muzeum Na,rodO'wego w POZl1!aruu Oddz.ii.ał'll Inst.rumentów Muzycznych kilka cgzempta'rzy ,tych ceJ1almkzny'ch iI!1stTlUmentów2. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. II, Warszawa Okaryny uzyskano ze wsi Szalowa od Franciszka Kostrzewy konywał je od 1928 r. i na nich grywał. l % 22· 1968, s. 579. (ur. w 1903 r.), który wy- �340 Recenzje Książka jest ruieZ2miennie C€il1Jnąi potrz'ebną po'zycją wydawniczą, obraz ~ns.wumeu1ltalIliJulffi ludowego z 'OJ3ta<tJruiego stulecia z aalego kraju. Zbigniew gdyż daje TOToński Zbornik radova Etnografskog Instituta. Etnografskij Institut Srbske Aka~ demij'e Nauka i Umetnosti. Ebnoloska prouealV1anja Djerdapsk'og TII"Jseljla,cz. I, t. 6 Belgmd 1973, ,SIS.162; 'cz. II, t. 7, Bel.grad 1974, ISS. 128; cz. III, t. 8, Belgrad 1976,s's. 158. W trzec·h k'olejnych tomaeh "ZbolfI1ika radowa", wydawanego przez Instytu;, Btn()'gI'aficz;ny Serbskiej Ak,adeTIJiliiNalu:ka i Sztuk:i, opubhkow,ane zostały wynikli kOiffiplekwwych badań etrlogr:afkZll1ych,' prowadzony'ch w l,atach 1963- 1970 we wsiaoh leżą'cyeh w okręgu Djerdap Żelazne W'rota (wSiohodnlia Serbia). Historia podję.oila badań tego iypu, obejmującyeh jll1iteresują'cy z tC,tn()o~afjicznego punk,tu widzerui<a tereu1 (zasiedlony prz;ez ludnośćpoehQdZicniia 'se,rbskiego i rumuńskiego o 's.pecyfi'c21nej 'kulturze), jest ciekawa. J,aik PUstze prof. M. Barjakiarović w alfty/klule d{J·ty,czący'm p'l'obl.ermatykii 'badtań etnografieznyeh tego obszaru, drog.a dQ pelnej r'ea'~iza'cji ,byla ll1!~ej,akod'wuls1topni'owa. W okóI'csic pod!pi.syw,ania parow:mi>€il1iiJamiędzy Jugosławią j Rumunlią .d'oty'czą'cegQ budowy wspólnej elekt1Gwni wodn'ej na Dunaj·u, In\Stytutowi Eln;ografieznemu zlec,olno przep['owadzen ie badań nad flJOJwąloka.jiz'30cją 'Osiedli, '!~tóre mialy :znaleźć 'się na tepeU1:i-ezbiOO"n:ka wc'Clneg{J. Zaodarneta:k.ie zostalo wY~l()ona<ne w 1'963 T. W tej faZli'e na plan p.ierwszy wysun.:;ły Soię badanila doty'czące :struktury ludnościowej i jej charakterystycZJnY'ch .cech (kwes,tie pochodzenia, więZJi spolecZlnych, więzi torytorial.nych itd.). W drugiej f.avie badań prZieppowadzonych przy popanciu mailel'i'al:nym specjednej komisji mającej 'na celUOClhl'Onę 'pamiątek kultury li 'przyrody tcg,o obszaru, przySJtąpiolDlo do badań mOlll'ogwflioc2my'ch.Tok 'pra'c badawczych znalazł swoje odzwierciedlenie w ukl:adz,ie 'tematycznym posZlczególnych tomów. W częścli pie1"wS:ZJejza'waJrto opracowani'a dotyczące charakterystyki gC{Jgraficzlnej, ludll1JośoCiiowej li językowej badanego terenu. M. V. Lutova,c opisuje okręg d,ierdapsk,i, z geogr,afiocznego punktu widZlenia, wskazują'c t'e cechy kraj{Jbrazowe, które wywarły ,istotny wplyw 'na ,rozwój społeczno-gospodarczy (stosunki wod:1e, komunik'<licj'a, znacZienie po,htyc21TI'epolo'żeni:a i kwcs:ti.e graln>i'cz.ne).Ciekawy, dają'cy jamy obmz slkiomp1ikowaID.y,c:hw gI'1unci'e il'Zleczy stosunków ludności{Jwy'ch, artykuł M. BarjaktaroVlióa dotyczy l'OzwaŻJań nad historią osadnidwa. Autor wskazuj:e na istnJieni.ie kJil!ku 'W,aJDs,two\Sladni,czych: :z. oik,resu przedtr,ackiego, n'ajostarszą warst wę os,adn~ctwa s lar,oibałkańisikiego, na'Sitępni'e osadni-dtwa 's.t,a'roslowi'ańsk,iego. Na wymaenione wa'fs:twy Uliaklada,jąsuę dalls:z.e, będące wynik'iem silnych ruchów migra'cyj1ny>oh (we wczesn:ej fa-m,e ok:reslu panlowania ,tured{ii,ego, w ,późnliej-szym {Jkresi'e pod w,pływem Zlffii,an,p:oJit)'lczmy'c'h,IDip.ukla'dów z 'końca XVIII w, o wolnej streHe 'finddul1Jajskiej). UZJUlpełnioenici'ego tematu 5lta'llowiop:ra'oowrunri'c D. DrljDey, w któr)'lm .przeds,tawione zostaly ruchy ludnośdowe w okresie budowy hydroel,ektiJ"own:i. Kwes:tlie jęzY'lmwe, doty'czą'ce dialektu serbskJi-c·go używanego na tym terenie, omawila A. Peeo. Kilka dailszy'oh artykułów 'poświę:c,onych jest za,gadl1ii,eonJiomgospodarki i tradycyjnycih zajęć ludinoŚ>oi. D. Bandić w a,fltykule Tradycyjna gospodarka Tolna We wsiach djardapskich przedsiawia głóW!ne ndcJI"Un!kJi tlI'adyeyjln:ej l?)oS'po:c!.a.rki chł'op- �Recenzje 341 sk;ej, hodowli i rolnidwa. Na pods!tawie zg;rolmadZiolnegomater,iału charaKiterywje gospodarkę rolną 'stwierdzając, że Ipod wpływem środow,is'ka i 'układów społeczno-poliity,cZJI1y;ohuformował 'slięmieszany roll1iiczo-hodowlalny typ ekstensywnej gospOd'Hki. D.mgim typem zajęć było 'rybołówstwo. S. Zeoević i D. Drljata w artykule Rybołówstwo djerdapskiej części Dunaju omawiają historię rybołóws,twa na Dunaju, da'wną i wlspóklZJelsnątechll1likę połowu ,i handlu irybami. Rybołów~two w tej nęśoi Djelrdapu było dlla niek!tórych wSli od da wina podSlt'awowym zajęciem. Z tego też względu 'charakteryzuje Slię wła:sną, 'różniącą się od innych, spocyHką. Rola jaką odgrywał Dunaj w kształtowaniu obhczaillUilt'Ulrolwego tyoh terel'ÓW była ogromna. Rzeka dehmitował!a 2Jasię@i,pewnych zjalwisk kul'turowyc:h, .twOiTzyła osobną :>trdę, w której J'ozwilnęły slię takie formy zajęć, j!ak wspomniane rybołówSJtwo ,czy żogluga. Żegluga '9tanowił'aspecyf/ilczll1ą formę 2JaTobko\vani,a. ZagadniE'lniu tomu pośw:ięoony j'esit antykuł B. Vllahol\'iić Żegluga jako gałqź gospodarki we wsiach Djerdapu (ze stanowiska etnograficznego). Przedstawiony Wi nim zo~tał rozwój żegllUg)i,która ,od XIX w. nabiera 'coraz więklszego ZJI1,aczC'nb gocspoda'riczego. Specjalną gruipę zawodową ISltanowi,li ,mies:Zika,ńcywsli trudr.iący Siię prze{liąganiem łodzi wzdłuż rzekli, utrzymywall1iiem ['zleki w spławności oraz samą żeglug'l. Katego,rie te, jak iSlt'wierdza ,alUtorik:a,miały wpływ na żyoie społecznemaz nl(l kulturę ma1tori,alną, uWlidoezniło 'Się to pr7.ede wszy,stklim w budoWlTIiiet wie. Rzeka miała :ta'kże wpływ naro,zwój os,ied1i ,położonyC'h przy brodach" w tych miejscach rozwijają się centra handlowe. Przykładem jest osiedle Tek:ija, k'tóre na IprZieło,mieXIX i XX w. roZ)wija się jako najwlięklsze centrum handlowe reglionu. N. Pavković w artykule Handel i rzemiosło Djerdapu omawia histo1rię r'ozwoju :regionalnego handlu, strukturę, stosu'llkli społeczlno-ekonomiczne. W zakoilczeniu podkreśla dwutorowość rozwoju handlu, z jednej stron:, skupicnego wSItrefie g;ralllli'czln:ejhandlu międzYIn:arodowego od poezątków wieku XX oraz z drugiej - handlu wewnęrtJrzmego miiędzy miastem a wsią. Rola rzemli'osła byla lokalna o zróżnicowanej prodiuk'cjli, nalS'tawionej głównie na ZJaspokojenie cdbiorców wiejskich. Drugi tom Badań etnograficznych wsi djerdapskich zawier,a opmcowania dotyczące wybranych d2Jiałów z za'ikr'8S1U kultury 'materialnej, duchowej i społeczLej, B. Vlahović w artykule Tradycyjne pożywienie ludności Djerdapu podejr:1Uje temat tradycyjnego pożywienia, dotychczaiS w serbskliej 1iiteraturze mało opraieolwany. W r:ożywieniu (na tym terenie zasadni'czą r'olę odg)rywały taki,e surcewce, jak ryby, ,mleko li przletwory rnIeczne, Imięso i potrawy z kukurydzy (mar:1ałyga). W począt,k'a'ch XX w. miejsce mamały'g,i, j:ako podSitawowego składnika p')żywie'l1!ia. zaj'muje c:hleb, prizede wszysrtk'i,m wypiek,any w domu. Wa,żną rolę odgrywa także pieczywo kultowe, sZicZiególni,ePOW!iąZian€z obrzędowością pogrzebGwLj. A~torka oma wio sposoby przygotowywania i przeróbki I;Ocs:zlczególnych skladnlików stwierdzGj'lc, że w zakresie .poży""'1iClnlia na!stąpiły w okiresie powojennym nieznaczne zmiany. Artykuł .T. AranceloV1ić-La2Ja,rić Ludowy strój Djerdapu zawiem ,dekawe wypiki badail wskaz:ujące, iż stirój ludowy t'ego terenu nie jest jednolity, lecz wykazuje powiązania ze strojem ludowym rpółnocnowsohodniej Serbiii, a ,także De strojem rumuńskim. Na podstawie zachow.anej formy od2Jieży z koilea XIX w., d także elemontów powszochnie dZii:cJiajużywanych, można na ty,m obs'zlarze wydzieltić trzy typy stToju. Goc,grafi'c2Jna specyfik'a 'regionu 011az CZyllln'iiilli społeczno-gospodarcze sprawiły, że do okresu obecnego zachowały s'ię formy archaicznej odzieży oaisterskiej. �342 Recenzje W dalszej częśCIi zamiesZJczono opracowania dotyczące rodziiny, obrzędowości rodzinnej i dorocznej omz wierzeń i medy-eyny ludowej. N. Pantelić w alrtykule Y'zyczynki do badań nad małżeństwem i rodzinq na podstawie anal,izy żródeł demograficz:nychi 'ma,teriałów z badań tEIrenowych ormawi'a wiielkość i strukturę rodziin. Dane wskaL:ują na tendencję zmian w obrębie rodziny poszerzonej, idące w kiierunku poj'awiani'a się rodziny nuklearnej. Do dzisi'aj obowi'lzuje w zakresie zaWlierrainia małżeństw endogamia. Wpływ industrializacji powoduje, że na tym terenie pojaWliają slię rmałżeństwa mieszane zawierane między Serbami a Rumunami. W dalszym oiągu zwyczajowo kojarzy się małżeństwa między nieletnimI. B. Vlahović omawia w opracowaniu Zwyczaje mieszkaiLców okręg;[ Djerdapucykl zwyczajów rodzinnych (obrzędy narodzinowe, weselne. rogrzebowe) oraz obrzędowość doroczną li zwyczaje zawodowe. Badany terencharaktc'ryzuje się bogadwem zwycZJajów i obrzędów dotyezą-ey,ch posz'czególnych cykLi, przy czym ich zróżnioowanie terytorialne jest silne. Autorkę interesuje przede wszystkim ich funkcjonowanie w nowych warunkach 'oraz towarzyszą'cy temu proCes zmian. S. ZeceV'ić w rartykule Wierzenia ludowe przedstawia wyniki bi.ldań nard wierzeniami związanymi z istotami demonologiczrl1ymi. Na terena'ch tych, podobnie jak na terenie rcałej południowej Słowiańszczyzny, występuje bogactwo najrróżniejszy,eh wątków demorl1ologiczmych. Wierzenia w iOJto,ty mityczne, bóstwa i demony, mające oharakter przedohrześeijański, są lkzne i mają rozmaitą genezę. Autorr klaisyfikuje wys'tępująrce wierzenia na trzy kategornie. Pierwszą stanowią demony powstałe z żywych ludzi, talasan, wi.lmpir, niechrzczone dziecko. Szczególnie wi,ara w talasona (nazwa zapożyczona z tureckiego) - - dueha opiekuńczego domostwa, będą'ce~o duszą człowieka który dorm (ś'Cianę) budował, jest w tyrm rregion1ie rozpowszechniona. Drugą gr'Upc; stanowiLI demcmy związane z plfzyrordą duch 'Wody, sumska majka (rumuńska nazwa panduri) -- bogini lrasów omz zm.aj (żmij). Trze'oi'a grupa istoty mJityczne wpływające na ludzki los (sudjenice borgirnrki larsów), demony spr'OwadzajLl'ce chorI'oby i epidemie. O. Mladenović w opraoowarl1riu Tańce ludowe oma!wia i charakteryzuje tańce ludowe, wyróżnlirając dużą storsrunrkowo grupę tai1ców obrzędo'wych. Medycyna ludowa okręgu Djerdap to ,temat alrtykułu M. Dragica. Zor5tały W nim omówi'one te fOlfmymedycyny ludowej, k,tóre są chamkterysty!czne ii pozwalają na wydobyeie jej srpecyf'iki. Przyczyną rozwoju lecznictwa ludowe~o w tym okrc;gu były słabe konrt'ak,ty z ośrodkami Imiejskimi 'i bri.lk pcmcicy mcdy'cznej. Stan ten istniał do II wojrny świa,towej. Autor przedstawia poszczególne elornernty dz,ieląc medycynę na dwa działy: medy'cynę empi'rycL:ną i fitoterapic; z bogatym zestawem ziół łecznkzych ,oraz medycynę ludową o charakterze magicznym. W trzeciej części z,ami'8'szrczono cykl artykułów poświęconych monograf,iorm poszczególnych wsi, które w związku z budową elektrowni wodnej zostały pu:-zeniesione. W monografiach tych przedsrt'awiono wybrane zagadnienia dotyczące charakterys,tyki społecZJl10-goispoda'fczej li przesz.łości historycznej badanych ws,i. Przeds,tawiorno takż,e problemartyrkę etnoglrafirczną,kitóra nie wstała uwzglC;dl1liorl1!a w porprzednirch tormach. Z przeds,tawirornego układu i zawar,tośoi poszczególnych tomów wynlika, że jest to jedna z ciekawszycih rmcmogra,f,ii Tegironalrnych, uwzględniają,ca podjętą tematykę z dwóch punrrktów odnliesli,enia, 'oa1regor'egilornu i danej spoleczJl1oścri lokalnej. Ristor)'1CiZll10-pOrównawcZJa !metoda, j/aką w więkrsL:orś'Ciprzypadków ZJals,tosowano, pozwołila nra badaniie całolkrs'ztałltu specyfiki ku!,turowej regionu. Andrzej Brencz �343 Recenzje "Glasnik Etnografskog lnstituta". Etnogralfski uka i Umc1nos,ti. t. XV (1976), Bel~rIad 1976, ss. 241. Ins!titut Srbske Akademije Na· Omawia,ny tom otwliera a'rtykuł S. A. T'okairli,ewa Vuk Karadzić jako etnograf. Zestała w nlim wnikłiwie IOlmówlilonadzJiałlalność Karadzića, który oprócz ,gromadzenia materiału folklorystycznego- (Srpske narodne pjesme, 1841 - 1846) zebrał też. sporo materiału o .chaTakterze czysto etno~raficzJnym. Zos1Jał on opublikowany wpra,cy o CzarnogóI'iZlc, później w pralcy Zycie i zwyczaje narodu serbskiego (wydanej po śmimci w 1867 r.). S. A. 'Doika,riew Ipodk,r'eśla, że oprócz poezjli i p~eśni ludowej, w swy'ch lli'czny'ch wędrówkach Kalradvić zhielrałtakże m>a:klriały dotyczące wierz'oń, obrzqdów doro-cznych i rodZlinnyc,h. Zainteresowania swoje kiercwał równ~eż na delmonty kultury społecznej, j'aik 'organiza,cja 'władzy wojewodów, kniazi, kmieci, kap.itanów, instytucji 'hajduków .itd. Zainteresowania ,te wykraczały dałeko pozu krąg zainteresowań badaczy kultury ludowej owej epoki. Kolejny artykuł, M. Ba'rja:kta'rovića, poświęcony jesJt s.iedemdivie<Sliątejrocznicy nauczania etnologii na Uniwersytecie Belg'radzk~m. Z początkami naucZJania etnologii na tej uczJC1'l1ii zwuązane jest navwiiSko geolgTafa, J. Ovijióa. Ucwrny ten w 1895 r. zakłada Instytut Geogmf,jczny przy Szkole Wyż'szej w Bie,lgradzie, w którym wprowadzono także wykłady i ćw,i'cven,ia z zakresu etnogflaflii. W 1906 T. ma Uniwersykcie Belgrudzk'im etnografia staje 'Się plI'ZJcdmiotem 'Uniwersy:tockim obok geografii i hist·orii. Jako samodZJielna dyscYlplina etnologia zostaje wprowadzona na Wydziale FiloZJO,f.)Clznym w 1927 r. W dalszej częśd przeds,tawiona została historia Katedry EtJruognafii do okresu powojennego. N. M'a.rtinovlić omawia za·gadinierui'l' Iffi'igr.acji zalrobkowej z Cza'rnogÓiry do Istambułu. Emigracja zarobkowa z ubogich i go,spod:ar1czo zaniedbanyeh terenów CzuI1nogóry rozwija się Imasowo w XIX w. Sytualcja cza'r;nogórskkh elmi,g,ran'tów w owym okres'ie na t,eI"Ciruie Turcji (Iszczególrnie w I's1Jalmbule) niLebył,a łatwa. Wyr;;kało to ze zmieniającej slię nieusitJannie sytu:alcji polilty'azmej. Z .tego też powodu unikali oni podawania swej prawdziwej n.arodowoś,oi określając s,ię na}częśc!iej jako Chorwad. Spowodowało to wysun1ięde przez na.cjolrualis!tów ohoI'waekkh w okresie późniejszym szore@.l błędnych wnliosków. Po pQ'zy7Jna'niu Czairnogórze niopodleglości, w Istambule specja,)ną opi'ekę nad nlilmi rozta,czał oficja'1ny przedstawiciel - kapitan. Szer,eg kwostili 'I"egulowanyeh było :specj,alny:m regula'milruem. W ok'resie pó';'niejsizym rozwi}a się s,ilny !ruch m"ganiz:a1cyjny i wydawniczy. Auto:r ornawia działalność ka'pitanra oraz później powstałYich organliZJa'cji li wydawnidw. Problomatyką zabobonu cygańsk!iego zajął się w swej rozpnaw,ie R. Djurić. Autor na podst'awic materI1iału z badań przepG"!owadzonyoh w sku'pisku lud!l1ośd cygahskiej w micści·e (Mladenova'c, SR Serbia), poddaje art1JalizliesZJereg wierzeń cygaiJskich, doszukują'c się ic'h gene'zy i dając próby interpr'eta'cji. Osobną grupę ulrtykułów z,amliesz1czonych w olmawiGlnylm tomie sltanowią rozprawy doty'czące a·nu!'izy dOiI'obku badawczego poszczególnych UicZJOnyohi Za[nite!'l'",owań etnografj'cznych.jJii'sa,rzy jugosłoWliańskkh. M,iLialna Radov,anović i Milovan Radm"anović w arty,kule Sabacka Posavina i Pocerina w badaniach antropogeograficznych V. Radovanovića omaWliiają dorobek tego znakomitego uczonego, z:ałożyoiela Lipimwszego kliero'WIillikaInstytutu EltnogmfkZJnego. Wynikli badań przeprowadzonYIch pr7Jez :niego w okrreslie powojeninYIm niesltety !I1Iiedoczekały się jeszcze publika'cji. Autorzy aU'tykułu, na plOds,t'aWliezgI'om<adZJonegoma'telri,ału, anlali,"ują metody badawcze li założenlia .metoido1oo'gi,czne,wSlk'az1ują,cma ich ZJn,aczernrr'e etnograficzne. AJrtykuł P. Vla,hovića Sima Trojanović jako badacz narodu serbskiego i jego kuLtury '~zY'POlmirr.a pr,aoe badawcze tego wszechstronrrego 'U'CZJQ:rre- �344 Recenzje go, prof.esor.a Uniwersyt'etu Belgradzkiego :i członka Serbs-kJcj Ak.ademii NaukI. A. Miljković w swym opr;a'oowa!Il!iu przedlStaWlia dorobek :naukowy V. Bogisiił (1834 - 1908), pr.aWlnika, badacza pl'awa zwyczajowego Słowian polud!Il!uowych. Kolejny ,artykuł doty·czy analizy treś·oi etnograficznych zawarty>ch w dOTobku plisarskim B. Stankiev:ica w zakresie kultury ma:t'O!"i,ałi!1,cj Vranja w o-k,resie panowania tureckie'go oraz na przełorni,e XIX ,i XX w. Dociekaw:S'zy.ch artykułów zaHczyć moż.na ,rozważania 1. Kovacev.ica DoLoLe _. integraLny sposób badania obrzędów. Pr,a'ca tama dwa cele - wyjaśnienie 'natury jednego z obrzędów Oifaz s.prawdzenieza1ożeń metodologkzmY1oh. Obrzęd dolo li (opi.sywany przez V. Kamdzic,a) autor analizuje Istosując kol,ejno zalożol1iia metodya;nalityczno-po:równ awczej, s,truktural:nej (analiza pieśni), furnk'cjoonalnej, pcychoana.lity'cznej. W zark'oń.czeniu podk:reśloln.e zostało ZJnacz·enie zasltosowania kilku Tóżny.ch me.tod, dające w sumie pelniejsze wyjaśnienie rozpa'!rywancgo zjawiska. Wybranych zagadni·eń z zakre;>u medyJcyny ludowej dotyczy arty-kiuł J. Tucakova Ludowa fitoterapia prewencyjna. W Opł'<l.cowaniu tym prred:stawiono wyn-:ki badań nad stosowaniem w lecz-ni.otwie ludowym cZ;Qsnku, k.apuSJty, chrzanu, rzodkwi, jako środków lecmi<czyoh, między innylmi przec-iw epidemiom. Oprócz wymi-eniionych zami€lSZJczOlnotakże artykuly poświęoone P!'oblematycc m . .in. n:aziewnictwa wsi (J. Ma'rk.ović) o~'az op.itS,li koment.a.rz historyczny doty'czący gr:obów, zwanyoh ,przez ludność a:r.abskillTI'i,wy.stc;pują.cych -na obszarze Bitolij·i (J. T:rifunoiVski). W d:z.iaIe .przyczy.nków za:mi'CJSZJC2JOin:O inte.res,ując-c omówicmia wYll1ików badań tereniowych. B. Milić-Kriv<ldoljan.in omawi.a sytuację sr;ollxzn<l--ekoHomi.cwą i pożywienie ludll10ści wiejskiej w okręgu Lj,ig (SR Serbia). Obróbce korala na wys.pie ZlalllUn'r;oświięoony j-est artyk1uł L. Djaą::lOvj,ć. Kolejny tom "Glasnika etnografskOlg "Inst.ituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu, zawieTa szereg unte<reslUjący.oh,a,rtykułów poświę,cony'ch zróżnioowanej problematyce. Dz,iękli temu posz;cZJególne 'tomy "Gl-asnik.a" stanowią cennic żródlo poznawcze, wzbog,a,cające wiedzę 10 Słowiańsz;czyżmie l=o,~udni.owcj. Stanow,j ona bowiem teren, gdzie ,trady'cyjna kultura ludowa jest autentyeona i żywa, gdzie przeplatają 'Slię dawne formy z l1iow~ffili,kształtowanymi pod wplywcm lindus:t!"ializacji 'i urbanlizacji. i Andrzej Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976. Pr.a.ca zbiorowa, il. 45 (w -ty.m 14 kol.), tek.,t w j. T'usińskim !i sleu:bskim. I3rencz Nowy Sad 1976, ss. 135, Prezentowana 'publika'cja skł-ada 'S'ię z dwu częśoi. Pie-rws-w, obsz€'nniejs:za, autoiTs1wa Ljiubo'miro Medjes.ie-go, je-Slt zwięlym OPiiS"C!ffi 'ill'cll1·ografi<cZJny,m histor.ii i kultury Ru-snaków jugos10wiań-skkh *. W częśd tej zawarto na-stc;pujące rozdzialy: Rusnacy w Jugosławii, Gospodarka, Mieszkanie, Strój, Ustna twórczość ludowa, Język i instytucje kuLturaLne. DI'Ug'a czc;ść !Stanowi katalo'g eks-pozycj-i mUZJealnej, zn:aj-d<ują'cej,się w Rusk.um Kcre.slturze (autorzy: M-aJ'ija Banskli, Bron-i- • Rusnak - nazu:a wlasna, w j. serbskim - Rusin. �Recenzje 345· s-lava StefeiIlov.ić-Idvorean, Ljubomi:r Medjeili). Całość opracowaiIli.a po.prz-edza szkic dot)"czą'cy ,historii zbiorów (Jank1o Olej<l.r). Rusnacy jugoslowiańs'cy zamieszkują glównie w Wojwodinie. kh s~edziby zr'.njdują siG w Bn'cwe oraz 'paz-a Wojwodiną, w Slawonii. Najw,ięk,sz,e skupiska lo: Ruski Ke~'estu'r (94,4% ludności), Petrovd (87%), MikluseV'ioi (83,74%) ~ Kucura (60%); ,caln ich :;/poleczność liczy w Jugosławh okola 35 tys, ludzi. Rusna'cy przywędl1owa1i do Ba'cZJki w polowie XVIII w. z tetH~nów Bes!kiidów Ws,chodni;ch i Podkarpaoia; dokladniejsze badania lat os.latnich ,pozwoLiły ustalić ich siedziby piorwotne: Zomphn, Sz-anis.z, SI=usz, Ukraina Zakarpacka, G,alicja. N,-,pływali oni do Baczki ;irz·ema £alanni, z ktÓT)"ch I()!Sltatrna (przełom XIX i XX w.,) nOSiila już, nieznane Rusnakom wojw.odińskilm miano Uk~-auńcy. Pośród większości dawD)"c,h osad:n1ków ,tra'cą !Oni jediIlaik ISWą odrębność jGzykową li gubią ,nazwę, stając Sliępo pr'Ostu RJU:Slnaiillalmi. Ze s'wej ma,cierzystej zJiemi RJUlsruacy wynieśli k,ul:t'U'rę naSiiąJkillIiętą wpływami po.L'iko-sJo'walck'o.-rusik'o-;madz.iar-skiJmi·. Na teIleullJe roś Do'lnej Ziemi ulegli z czasem w róż.nym natężeDJiu Wlplywom S.erbów, Choa-wa,tów, Niemców, Wę.'lJTów,Czarl'logórców, w znleżnośd od sąsiedztwa. MiI!XłOty'ch 'róŻInorakich wpływów zachowali swą ·odrGbno·ść manifestującą się w języku, świ'adQlmoś'c'ioraz k!ulturze. Początkowo przybysze z ,póhnocy mówili rÓŻ:I1ymlidilal.ektalffii przyndesionymi z sobą, lecz już w połow.ie XIX w. 'Począl silę fonmow.ać w,Slpó1ny język, l.an'90we:.ny p·rzez grupę domrilillującą. W 1890 J.'lOK'U 'Wydan,a zO<ltaje pierwsza k,Siiążoczka (zbiór picśni) w języku "u1g.rorus:k!i'm"(k!a~rpatOiI1Ulslk!im). Było to pi-erwsze łit,er;:.cki.e o:pra'cowanie język·a RUlsll1Jakówz Baczki, a uka:naŁo się me bez wpływu. młodej i.n1.elUgCil1.cji ukrniń,ski'ej ze Lwowa, Uż:hOl100Ui ·F\r·e.s~()wa,K.on;tak.ty z IDJaukowymii i kulturalny;mi centramu UkJ<łIi:ny Za'c1hooll'i'ej ·i Zakm'p.aiCIci.ej 'odtąd już stają się coraz trwa1sze. Po I wojnic świ.adomo·ść ncurodowa Rusn.aków Zlos11o.1a moono r'ozbudzona przez: krąg !inteligencji, która z.akhada 'W 1919 r. R'UiSK~eNa,rodne Pl1o>swi1m.eDruŻJtwo_ W wyniku prac owego tiOwaTzys;i.wa dochodu do opraoowania n<JfWlOCZJeSll1ej gramatyki jGzyka "Ru.s.naków z Ba·czk,i" (1923 ['.). Odtąd daltuje slię rozkWlit 1itemckiego języka R'Ulsnaków jugosł·owiańsk!ich. Powstają nowe towo.,rzystwa, s'ekcje sro.rtowe, kółka d·ramatyez.ne, jednoczące ludność a-u;slna'cką, DZliś w języku I:'U1SWskim wychodzi kilka cro.s.opis;m, naJbardziej ==e, ,to "Ruskie Slov,o", "Sv.ietlocs", a od 1971 r. ,istnieje Drużtwo za R!u:Slk!i Ja:zliik,które od 1975 if. wydaje CZJasopismo "TvorcolSc". Radio Nowy Sad iIl'adaj.e audycje w język'u Tusiń.sikim, <emituje 'się w tym języku programy telewizyj:ne, 'a jęzY'k ;r.m,1iń,skiIstał &ię wyk1adowy.m w s'ZIlwlach średnich. Otwarto też lektorat języka Iru ińJskiegiO n'a Wyd·ziale Filoz.ofii,cZJilym'W Nowym Sad Zlie. Jako jGzyk literacki jest to jeden z ,najmlodszy<ch jęzY'ków showiański!ch, nliemniej pe:soi"da już ·spory do·r·obek wpostad pub1i'ka,cjj, naukJOwyeh, 1iteraokich i prnsowy.c·h. Centrum kultury Rusnaków jest Ruski Kerestur, siedziha i.ns'tytucji nQukowych ,i .oświatowy,oh, Tu odbywają się Iprzeglądy Tuskiego fooklollJU u ;inne. imprezy lintegrujqce ,;,pok·cziIl-OŚć. W Ruski,m Keresturze znejduje S\ię 'też !I1Iowool!:war:taekispozy<cja obrazująca kuHutfG i hi.ste1'lię Rusnakó,w ju.go~low,jański'ch, Ek!slpclnowan.e n.a wystlaw;ie Zib.iOry hi,;,torycz,no-ctno'gruf\iocz:nepochod,zą w największ·ej częśai z da.'rów, w nli·ewielkicj mierze z zak,UJpów, P<oczątkJi kol.ekcjisJięgają -p.i€lfwszych la.1!:po ostatniej\-\lojnie, kiedy zo.rganizowano pi,erwszą wy,stawę etnografi.czną. Obecn,a ekspozy.cja (olwartiU w 1976 r.), mieszcząc.as'ię w M~ejsik,iJmDomu K:u1t1U1ry,j.eslt klolej- �346 Recenzje ną, już pełną, fa,chowo opraoowHną wystawą (opracowanie naukowe - L. Medjes,i), liczącą około 1000 p;r;zedimio,tów. Kolek<cja ,ta irs'tn1ieje ja,kio oddz:iał VojvodinSJkiego MULieUimw Nowym Soadzi2. Na ca}.ość lSl!d~da się kilka działów, kil"Óotkow k~ltalcg~ scharakteryzowanych, 7. wylicz.e!t1iem IplT€'zent,ow,alllychoekiSlpOlllGtów. A oto zes<poły zagadn.ień przedstawio:ny-ch 1l1~ wysoŁawi.e: R u s ki K e ·r e s t u r ('pierwsze miasto Baczk!i zasiedlone pl Liez Rus'11afków; prz'edSltaWJi'ono doku'fi€ll1ty, plany u-ozwoju m:,as'to, zdj~'cia oby·czajowe itd.); R z e 'fi i os ł -o (glówni'2 rze:nio6ła df7.ewne, również kow~lstwo [ in.; int.c:res-ują,oe, ż-e pośród Ruslna'ków nie by~o w ,ogóle druroiarzy, szklalrzy j ga'fTIcarzy; przed!stawi-ciele dwu pi,erwszych wymienionych profesji przychodZJlli do Baczk z półinocy, z ter-CII1IU Karp-at); Rollll'ictwo; Rusk'a kuchnia (naczynia, urządzenia kuchenne ,i in'1'l;e przedmiQlty związane z oprzyrządzanriem posjjków); W r u s k i m d o m u (komplet 'malowanych mebli, dywany, skrzynie wianne i inne eloemea1ltywy,poSJaż,enli'awnętrza); S t rój k o bli.e c y (,od końca XIX w. panuje krój miejski, z uŻy<C'i-emfaibry;czll1ych tka,nin; na wystawie w c-gó1c nie uWLiględniano 'stroju mc;srkliego, rp['awdopodrobnie dl~,te~o, że nie rl-achowaly siC; w nim tra-<tlycyjne cechy rrusińskrie, a przejęty został z ludowego stroju wc;giersklicgo). Adam "Annual" (Godisnik), Bartosz Sofia, t. 1 - 11 (1966 - 1976). "Annual" jest czasOipismem IPo-święcony!m Żydom bułgarskim, ze szczególnym -uwzględni-ooi-em "oSlt'O'SlUll1'ków przyj>aźrni łączą,cych Bułgarów i Żydów", jak to wSlkamll1'o 'W prZJedmu\lvlie do jednego z num-er ów. Jest to wydawnictwo Ol'ganizu,cH Społecmo-.Kultu:ralnej i Oświ~1owej Żydów w Ludowej Repubhce Bułgal'ii. Pierwszy Il'JjUimer"Rocz;ruik,a" ukazał się w 1966 iL W wer-sjli bułgarskiej, a od 1970 wy,chodza równioeż wersja angieVska, co 7Jllilcznie zWJię.k.szakrąg odbiorców zagrani-cmy;ch. Dziś więc "Rocznik" docieTa do ponad 80 kTUjÓW. Każdy tom druk'owa.ny jest wobjętośoi ok.oło 350 sltron, z ilustw,cj'ami na wklejkad1 kredowych. "Rocznik" r,edaguje grono naukowców pochodzca1Iia żydowskiego oraz inne oso,by interesujące się l1Ji-stOlriąi kulturą Żydów w Bulgarii. Są p'o~ród ni'ch pne<de wszystkum his,tory'cy, ale także językoznGwcy ;i hi-story,cy sztuki. Opru'cowa:ni'a ukazujące się w "RJoczniku" są o tyle interesujące, że zajmuj~1 siC; hi:;to.rią -i kulturą Żydów 'Sefm·dyj.ski.ch, a więc nieznanych w naszej Czc;ś'l'i E Lll'OPY.Przy tym, .podobnie jak aszk.enrazyjczy'cy w Em'opie środkowej oj wS'l'hodniej, ulogLi oni w og,r-omnej swej masie wynisZJczeniu przez Niemców. Na wstępie niezbędne wydaje się podalnie pods:tawowy;ch irnf.crrmacji charakteryzujących tę wielką ni'egdyś .g1rUlpęŻydów europejski-oh. Zanim zaslied1'illi kraje balkańskie, ŻyoZii oi zamiesLilciwal.i Ri-sz:praIl'ię i p.ortu gali ę. Tam przejęLi wiele z obyczajoowrośei a,rabskiej li ,ohrześ,oij-at1:S'kii,ej, a ,eo naj'ciekaws'Lie, rprzej<;li w zupełI1Gś<cijqzyk kastyLijski, na tle którego po,Z)os.t.ałośd hebraj:skie oraz mpożyczenia -arabskie praWJie 2iUJ]:emie's:ię zagubiły. Żyjąc -tam do XV w. w atmoslfClTze względnej tolerancyi, wi,elu Żydów =ienriało wiarę, często jednak -tylko dla pozoru, uzyskują'c przez to w średniowiec~nej Hiszpanii -ek'sponowanestanowiska. Tych pl-zeChrZ'CLiOlny;ch Żydów nazywano maranitami. P.ierwszeprześladowanura Żydów 'TIlapłw. I'boeryj.Slkim rOZJpoczęły się po utwo- �Recenzje 347 rzeniu I-nkwizy.cjQ. Do.piera jednak edykt Izabeli w 1492 r. !pozbawia Żydów w'.zelkich praw i nakazuje im -c,)'::uś·cić w ·pr:ueciągu kJilku m'iesięcy Ara:g.Dnię, Kastylię, Sycylię i Sardynię. Niedługo potem :podobny edykt wypędza Żydów z innych prowincji hisZipańskich i z Po'rbuga1ii. PrześladowanIi.a dotk!nęly w j.edrułkowymstopniu, t:rak.towa.nyoh dotychcZias :na innych proawach, maranJitów. Wobec :represji s.to,;owanych w stosunku do Żydów w pań,stwa'ch niemieckkh i F'rancji, jedyna wolna dla wypędzonych droga Wliodła z rpłw. Iberyjskiego na )'::ołudnie, do Afryki oraz na ws'chód, do krajów bałkański,ch 'i Azji. Na Banmna'ch ŻydZli zamieszkiwali już dużo wCZJcŚ:niej.Byli to ,p.Lerwobnie tzw. romanioci, Żydzi mówiący mies.zarniną hebrajskiego i greckliego. Do Bulgarii przybyli z Bizancjum 'PO ,pcierwszy;ch pr.ześLadrow<l'nia<!h,sZic~gól'l1ie do'bkllJiwyoh w okre-si·e panowarni.a JUJSty11liana,a patem Korns.tantyI!1a VII FoiffiI'lo'!1!enety.Bulg"rzy, którym :zal'eżala n,a 1'ozwijaniu -handlu i IrZicmioiSła,odnos.il'i S1ię do przybyszów ze wschodu z. wielką lolerancją. Żydzd .ci zresZJtą dość szybko o:panowali j<;zyk mi,cj'olcowy, stali się poszuk!iwanymi pośredrrikaJITIii w halndlu. Interesujące jC's·t, że również po ·chrystianiza.cji kraju, .nawet n,a wyr.aźne żądania zwierzchnich władz kościelny,ch, 'st,o'sunek do Żydów rni,e zmienił się w Bulgairili absolutnie. Otóż okazali się oni, rniemniej ,niż w .handlu, ,przydatni dla krzewienia nowej religiti. Mianowi,c'i'e ZJnając język miejs'cowy oraz przede wszystkim :hcbrajskJ i ,grecki zajqh się tłumacwni'em ksiąg litUlr!1!i·ezny,C'h. Pierwsze księgi k05delne tłumaczyli wiqc Bulga.l'Om właśnie uCl'en.i żydowSJCY. Nas'tqpna grupa IITliigra11tówżydowlsldch dotarła [1a teren Bulga'rii po 1360 r. z WqgiClr. Byli to ,ci 'sami Żydzi, którzy 'llszlJi wówcz,a·s ,sbamtąd do Po1'Sk.i.oraz do Aus,trii ·i Mołdawii. W B '..l łga'rioi .otrzymabi !t1Jazwę agrigini. Kolejna fala ŻydÓw przybyla ,po 1391 r. z ,Fran'c)i, a po 1470 II'. n-astąpił.a Wli-elka mi·gracj.a z Hawan,l. Byh lo pierwsza duiJa l'i,czebnic :grupa Żydów aszken.azyjlskioch, którzy w ti.mp£'llium otomaiJs·k,im Zinaleź1i s,chronien,ie przed prześladowaniami obejmującymI wówczas niemal calil E-Urrop<:za·chodnią. W SOlfilirpowsltaloa wtedy wielIDa gmina aSIZJkenazyjska,obok mniejszych, is,tnieją'cych od klilku dziesięcioleci w inny,ch mias'tach tureckiej Bulgaf'ii. Bowiem po opa:nowaniiu Eułga,ri-i przez TUTków (koniec XVI w.) Żydom nadal pozostawiono tu dużą swohodę. W państwie (J,tomańskJim przywiązywano wielką wagę do .f'ozwoju handlu, ,a żydowskńch kupców wyk·o·rzystywano pcnadto powszechni,c ja.)"o dy,plomatów. Również uczerui żydows'cy oiesz.yli s'ię wielhmi ,przywilejami. Żydów ·osiedlano s.zcregól:nic w miastach, a główn,ie v/ Konstantynopolu. Wreszcie po 1492 r.cale B:ałk;my zetlmqły Siię z 'Udekinierami hLs'Zjpańskimi. Nowych Żydów, nazwanych sefardi (Sefard w j. hebmjoskim znaczy Hiszpania) p(Jwi,Lały Zlróżnicowane, n,iewielkie stosul!1kowo .miejscowe gminy żydowsktie, Przybysze okazali siq gf'Upą niezwykle ekspainsywną. Reprezentowali ba.rdZJOwys<ok'i poziom duchowej i matmialnej kultury. Ba!rdzo lioczni, narzlUoiE ,swą kulturę autochtonom i właśni'e napływającYlm z pól1nocy kolejnYlm faIom 'll'oiekcinlie:rów a~zkcnazyj.sk:i,ch. Żyd2Ji his'zpallscy przynlieśli ta'kże swój język, który po niedbugim czasie sIal s-iq .powszechnym językie>m wszYiStbch Żydów balkaiLsk.idh, nazywanych od tąd scfardyj.czyka.mi. Jqzyk, Móry zos·tał prz;ez Żydów sefalI'dyjsklkh WJprowad.zony w poibaczne użyciE.:w krajoach balkań-skli<:h był 'pi<erwotnie po pro·s-tu hi Zip'ańJs!k1im, a dokładniej casimano, w swej :po.sta-ci XIV -wiecZin'ej. Nateren:i.e Ri!sZJpal!1ii, !t1Jarsycolny el€'lTIentarni arabsk'i<mi, rzwany był tadino oj.jako ta.kli został .przeniesiony ll1Ja Bałkany. Następnie kSZitałtując się bez koinJtaIDtu ze :bl'ódłem iberyjSJkim, po wchronięc.i:u �348 Recenzje słoWlll.i·otwa tureckJ.e~o i elementów i.nnyroh języków bałkań'sk~oh, U'trwali ł 9ię w f.ormie zwanej judezmo. Był to .pO'w.s~echny język Żydów w :tej cZGś,ai świ'a1.a, mający swą IJtera1urę, używail1y w handlu, kOTes,):ondencj'i i ży,ciu codziennym. Ostat'I1Jie stadi·um t-ego' języka, ukszbałt<Jwane w dI'ugi,ej ipoloiWlic XIX w. pod wpływem kontaktów kul.tu'm!Jn'Y'ch z F,rancją, ,powodujących lł1apływ słownictwa francusk,i'egQ, znane jes't j,ako forma języka judeo-hiszpańskiego. Ogól;nie na ok,neśleIllie języka Żydów sefar1dyjs'kkh, niezależnie od jego stadIUm rozwoj.owego, używ'a się kilku 1enminów równolegle: ladino, judezmo, sefardit, judeo-kastylijski, judeo-hiszpański. We wlspół'czeslIly,m ladino k'ompolIlent kastylijsk\ obejmuje około 62'0/0 wszystkich jed!IlJos,tek leksykaJny,ch. Jest ,to słownidwo ,najbardziej pod st'awowe, u'TIIiwersla'!Jne, obej,mują'ce okreśJ.eJ1lia opi!sują,ce stO'sunk'i miQdzyludzkie, 'I'odzi,nę, nazwy części ·ciała etc. HebrajsiQiego pochodzenia są nazwy miesi<;'cy, świąt, mo. dlitw .i ilł1nych zjawrusk zwiąZJany'ch (l ł'eligią i litur~ią. W koń(~u XIX w. mocno za='czają się wpływy języ.ków nJaI"odowY'ch,'od którycoh brane 'ą nazwy ws,zelkich zj.awisJk nowo tworzonych. W języku' ladźna .powszechnie piS<lJIloO dZJiela TIia'U'kowe,reli~ij'I1c li ipropagail1dowe. Stąd piśmien.nidwo w tym języku jest dość 'Obsz,er.ne. Współcześnie jednak znajomość ladino jest 'coraz mniejsza. Pomijając fak,t zmniejsZJonej liczebnie s·połeczil1'oś·ciżydowskliej w krajach babk,ańskJi'ch, zauważa 's'ię ZJanikanlie znajo-· moś'C'i tego języka u młodego .pokolenia. Tak więc przynależność do Żydów sdard)'jsikich nie jest równozna,czna ze znajomością sefardit. JesZJcze do II wojny w s'amy.ch Sal'onika'ch ży],o 90 tYSlięocyŻydów s'afardyjskich, z których i!1J'emieckie prześladowania przeżylo zaledwie 800 o~ób. Żydzi sef,all'dyj'S,cyżyją dZJiś (poza Izraelem) w Bułg,arii, Grecjoi oraz Tur'cj.i. Oczywiście, część ,ic<hwyemi'wo'wała d,o USA .i innych kmjów Ameryki, a peWlIla lioczba również do Hisz,panii. W Madrycie tworzą około 2,5-tysię'czne 'skU!pisko, a w 1968 r. zbudowa:no tu pierwszą od c<:asów Inkwizycji synagogę. Przed kilk.ud1JiesiGciu laty SpOI'O 'S'ef8,'rdyj'czyków mieszkało w Egipcie, obecnie w wiGksZJości wyomig:rowalii do Iz;rae1a. Jedll1ym z więk:szy'ch skupisk Żydów 'Sdardyjski'ch jes.t dziś Turcja. Zyje ich tu ,około 25 tY:S1ięcy.Ak i wśród :n.~ch zanik'a ladino ja,ko czyrrlDlikwiqż'łcy społeczność. Ostwtnia 'NSliążka w ,tym języku ukazała się w T1urcjli w 1928 r. Przed kilku laty 'pll"ZJes>tały wyoehodzlić gazety "El Tiempe" i "La Ver·a Cruz". Do dziś pnebrwał jed-em..tygodnik - "SaLom", w którym publikuje siG k,ilka k,olumn w języku ladina; resZJta tek,~tów d~'uko'W3na jest po turecku. Opublikowan.e dotąd tomy "R'o<czni:ka" w ~I:Oisób dość pełny dają obraz kultury, hiJs,t'oniJii języ.ka Żydów '~2fa'rdyi's!k:ich z ter€lł1'u Bułgarii. Dla 'polskiego czytelnoike jest to naj,pełJ'1iejsze i;ródlJo wiedzy o tej 'inieres'ującej grupie kultu·rowej. ZaVlt1artość joedena:s'tu wydanych ,tomów iP,rzedstawia s,ię nas1GPująco (liczby prz.ybliż,OIne): 45% objętości zajmują ·artykuły o treści polityczIlio-propagandowej oraz podejmujące problematykę żydowsk,ie'go ruchu robo t;ni'czego; 240/0 histania Żydów w Hułganii i na Bałk,annch (migracje, orgoniz.a,cja SoI:0łeczna, .prawo, życ,ie gospodarcZiC); g% - ma,rtyroloQ1giaŻydów w 'Czasie ostat'llliej wojny; 5% - język Zydów bułg.alI"skioh; 50/0 - oby'czaje. Po'z,os,tałe 12% zajmują artykuly ,o treś'oi innej ('sylwetki 'słaWlnyoCih Ludzi, zbiK:J'l'Y bibillotek, archiwów i,tp.). Li,czba <lJI'1tykułówprzydatnych interesującym się tr.adycyjną kultur'l Żydów jes't więc Ilość pok'aź'lla, a,c:zkolwiek pneważają, jak widać, artykuly o tematyce ws.półczesn ~j.Brzy tak małej l.inbie ł.atwo d'OE,tępnychws.półcz€sny·ch opracowań z t.ej �349 Recenzje dziedziny, każdy a.rtykułd·otyczący tin,teI'esująrcej ,etm.'o~rafa ternatyki stanow;i po~ zycjG cenną. A oto klilka nazwisk ·częś'ciej .pojaw:iają,c,)"ch się ill3 lama,ch "RJocznik>a": Eli E~zkenazy - zajmuje się historią ,i obyczajoami 2ydów Bułga.rskich, a m. im. historią migra'cji, organizacją .s,połeczną, ży,oiem duchowym ,i ekonomkznym w odn~esieniu do poszczególnych okresów. Izaak Moskona 1ingwista, pośwlięca się studiom nad językiem ladino, jego historią, strukturą, Wlpływami obcymi, przysłow:iami,piśmiennktwem w ladino,or:az tr:ad)"cyjn)'lrni obrzędami li zwyc~aj'aJmi Zydów. Podobną problomatykę 'podejmuje Iwan Ke'czaw. Sneż'ka Panow.a kilka artykułów PQświGoiła ekonomicZlnym warunkom bytowania 2ydów. Arrtystycz.ną stroną 'i'ch żyda zajmują się Ana Paszkow:ska (a["lchi,tek,tura) li NjJmlaj KocZtew (na.pisy nagrobk'owe, 'Plastyka kultowa). Adam Bolgar tanulmanyok (Balgarsk Sltudiii), Dehre'cen, 1974, t. Bartosz 1; 19,75, t. 2. Pierwszc tomy "Studiów Bułgarski,ch" wydane Z!Dlsit:ały jak,o efekt k,ilkuletniej współpracy i wymiany naukowej międzyD€rti Muz;eum w Debreczynie a Muzeum Okręgow)'lm li M'uzcum Lajosa KQs'sutha w SZlumen. P>rezentowane tomy ukazały si~' jak,o 26 i 29 numcrry "Hajdu-Bihar Megyei MuzellImok Kozlemoo,yei" ("Wiadomoś'ci Muz·C'um KGmita'tu Htajdu-Biha'r.i"), pod red·a,kcją dyr~ktooa Der·i Muzeum Imre Dail1kó. Zawartość pierwszego tomu, bardzo Tóill1lorodną, łą'czy ,pI'oblematy;k'a wzajemnych kontaktów i wpływów bułgarsko-węgiersk,j,ch. Toeklsty węgiel1S'kie <uzupełniają dcść obszerne streszczenia w języku bułgairskim. A Cito treść kolejny,ch artykułów. Gyorgy Módy, Sladami węgierskich emigrantów w Szumen, zajął się wyszukaniem trwałych wpływów emigrantów węgiemklich w kulturalnej i gos'fXJda'rczej sferze życia miasta Szumen po roku 1850. Otóż wi'ele instytucji, 'przedsięwzięć kulturałnych, wzięło początek w 't)'lm ·cza:slie z ,ich inicjatywy. Tak więc Węgrzy zajęli się krzeWfieniem sportu, założyli nowoczeSiI1ą aptekę, orki,es.trę s,y;mfonicz.ną (pierwszą w Bulg.u'rii), rprzy'czynih się do il'O'zwoju !t1Jowoczesil1ychgałęZIi przemysłu ,itd. Erze bet G. KapLl"si, Młode lata Vasila Kolarova, wielkiego rewolucjonisty bułgarskiego. Biogmfia 'pieT\Ą/lszychlat życia i dZlilalialnośoi j'ec1negQ'z największych rewolucj.oni.stów bulgarski:ch. Kola,r,ov 'UI'odZJtił 'S,ięw Szumeil1 ;j tu !Spędził 26 la,t. Gyula Va'rga, Bułgarskie ogrodnictwo a węg·ierska kultura warzywna. Po Toku 1880 rozpoczęła \Się maso'waemigra,cja za,rOlbkow,a BułguIrów. W duilej mierze byE tf) ,ogrodnicy, którzy mi'growa~i m. in. IllH Węgry. W porównaniiu z [.ch kulturą upraw, węgiC'rsk,ie wairzywnictwo bybo bardzo .prymi'tywne. S.tąd og;romny wpływ emigrantów bułg.a,!"skiochna ,podniesienie kultu1ry upraw na Węgrzech na przełomJe XIX:i XX w. Imre Dankó, Literatura dotycząca ludowej architektury Butgarii. AJU~<Q;r wskazuje na ·~poI'Cluki w .();pra'cowal1li'utematyki, -stwierdm ~k o.pr.acowań syntetycznych .przy sporej ilości 'prac ma1eroiaJ.o'wy<ch.PoOddaje charaktery·S'tyCte publi·k'o·wane prace z tej dZliedziny. Zoltan Hethy, Węgierska emigracja na terytorium Butgarioi w latach 1849- 1850. �350 Recenzje Bibliografia publikowanych źródeł i opracowań. Podano z baJrdzo~rótk,im omóW/ieniem 56 publikacj-i, głównie w języka,ch węgier:sl~im, bułgarskim i T1Ji·emieckim. Tom drugi "Studiów" zawiera wcał<JŚ'coimate~iaŁy z bulgarsko-wę·gic-rskaej sesji poświęconej 1stvanowi Ecsedi, odbytej w maju 1971 r. Ecsedi (1885 - 193(j) był wykładowcą historii i geografii w Instytucie Ped'agogkznym w Debreczynic, a 'r;otem dyrektorem Deri Muzeum. Zajmował 'się etnograficznymi badaniiami w dziedzinie rybołówstwa, past.erstwa, pożywienia ludowego, rolnictwa i hodowli. Dwa razy wyjeżdżał na dłuższy pOIbyt do Bułgarii, gdzie prowadził s7Jczegółowe badania nad hodowląbydła i ow:iec. Największym wkładem w zbliżenie obu narodów było opubl.ikowanie w 1930 r. kSliążki ipt. A bolgó.rok foldjen (Na bułgarskiej ziemi). Omawiamy 10m zawiera 13 krótbeh artykułów związanych z ży,eiem i d7Jiałalnoś'cią L Ecsedii na polu wzajemnego poznania Bułgarów i Węgrów oraz <lrtykuły nc.wiiązujące do w.spó~pr:a'cy bułga'rsk,o-węgierskiej. Tom ten k'ończą slre5zlczcniu w językach bułgairskim i il1iemieckim. Adam Bartosz "Traditiones", Zbornik I.nstlltuta za slovcnsko narado'pisje. Vol. 4 1975, Ljubljana SI'ov.e·l1JskaAkaderrnija Znanoosti li Um:e·tnos!i, Razr·cd za Filoloske in Literarne Ve.·de, &s. 380. 1977, Czwarty tom Traditiones zawier'a przede wszystkim artykuły i materiały związane z folkłorystyką. Ta jEdnotematyczność otomu, jak 'czytamy w dopisku redakcyjnym, wYil1likaz faktu, że mateniał publikowany miał być w specjalnym zeszycie Tmditiones, wydanym z okazji ·czterdziestolecia .powstania Instytutu Folklo'rystyk:i. Niestety nie doszło do wydania -tej publikacjoi. W dziale rOlip.raw zamieszc7Jonl(} szereg alrtykułów dotyczących pieśni, 'muzyki i tańca ludowego. Z. Kumer w artykule Mati Ljubica. Prispewek k razlagi balade o pastirju in carovnicah wyjaśnia pochodzenie ballady ludowej o pasterzu, któremu trzy kobiety-'cza,rownice wyrywają serce i piersi. Vla,rianty tej pieśni rozpowszechnione 'są na terenie całej południowej Słowiańszczyzny. M. Terseglv w swym opra'cowaniu Jenkov knezov zet in ljudska baLada o grascakovem vrtarnju omawia histo,rię powstanilai rozpowszechnienia siępicśni ·opracowanej 'p.rzez S. J ankova. Autor wskazuj.e, iż J:ank{),v IPosłużył się przy opracowaniu ludową 'pieśnią, która wstaje zapomll1'iJanalub przepla'ta 'SIięz publikowaną przez niego w 1860 :r. Artykuł R. Hrovatina Metrice in architektonske dvojice u ljudski pesmi dotyczy kwestiii różnorodl\1oślci metiry,cmyeh ·i architektoni'cznych struktur p'ieśni ludowych. Kolejne op.r,a·oowan:ie B. Ravn,ika:ra Glasbeno narodopisje u luci teorije o informacji poświęcone jest kwesti·i t€'OI'ii·infor;macji w badania'ch elinO'muzykologicZJI1ych.D. Hasla w alI'tykule Haloka żvegla opisuje na podstawie .mate,riału z badań terenowy'ch charakterystycZil1Y d1a okręgu Haloże ,i,n'strUJmentmuzycz;ny - flet, ta:m 'produkowany i używany. AulJor tprzoolsltaw1a charakterystykę tego llin.stDumontu, >Jposób produkcji siprzedaży. Dwa kol.ejl!1eartY'kuły d{)tyezą ku1tmy materialinej. J. DuŁar w a·rtykuJ.e Svetila u Beli Krajni orTIaWli.afQ.rmy wszystkich przyrządów 'służący'ch do nświet1enia, począwszy od stojaków do łuczywa, aż 'po świ·eczniki, lampy naf.towe i karbidowe .. T. Cevc opl'zedstaWlia :tr:zy formy dl1'€Wl1IialIlych zamków z klu.cza,mi używanych na. terenie Słowenii. �351 Recenzje V. Novak w artykule Madzarski spisi o ljudskem zivljeniu u Prekmurju prrZledstawia i charakteryzuje ·J.itcraturę is<pisy w języ<ku węgier.skJim, j'ak'ie porwstały od XVIII do p::;·czątków XX w., .a dotyczyły słoweńJs:kiiej kultury ludowej na teretn.ie Prekmurj<1. Dz.iał mat:::riałów z'awtiera liczne orp"ffi'c'O'waniadoty'czą'ce pos.ZJczeogólnych działów folkloru, przede wszys,tkim 'pieś'ni, dalej rprr.zysłów, pr:zY'PoWli'eś·oii nicktÓi'ych obrzędów. Andrzej ss. "Zbo,rnik Sl·Qvenskeho Narcdneho 253. Muzea", Brencz R. 71, Malf'tin 1977, E<t:nograria t. 18, W ~erii "Etnografia" uk<1zal ·się 18 tom rocznika wydawanego przez SłQwa,ckie· Muzeum N<:lfcdcwe w M<1rtii.nie.Podobnie jak w poprz-edni1ch tomach, 'I:0sZicZlególn,e arty;';uły zC9taly .óKupic'rloew k:ilku czę~ciach tem:atyczny,ch. Cz<;ść rierwsz<:\, "Przyczynki do hislorHnarodopisu i muzeologii", otwie:ra art yp:uł Ma'rty Turzovcj Artysta narodowy Ferdis Kostka. Pisz:e autorka: "Wielu art ys:.6w ma p·rzy swoim n<1zwisku odważny epikt: "na:rodowy". Fercl;isowci K'ostoe,. J<:;ko pi[,[w,-;zL~mllludov:err.uar1y~ci·e, Inależy suę on .tym bardzkj, gdyż przez całe życie swoją dz.i'abJtlością dCikumel!1tował m'ił-ość do ludu i do jego pil'alcy". Taka. rekc.:TIcmdacj.a z pewnością .nie 'po·zwala pominąć 25r{)'cznicy śmicI'c:i a·rtysty (1878- 1951), który stwOil'zył okolo 3000 pDa'c. Są~o przede wszys,tkim dz'bany, cz.erpakJi, m~sy, taleTze i 'Pla~\tyka figur'alna - wY'Doby stanoW!iące ozdobę najwaŻl1Jiejszy'ch slowackioch muzeów. Z okazji 50-locia urodzin dr Hazeny Filov·ej, Jan Michalek omawia dorobek i działalność przedstawi.eiełki I:iierwsz-ego powojennego pokoleIllia etno-grafów s1owack.ich. B. Filowa jcst autorką szeregu prac dotyczących przemian w folkIorze i kulturze ludcwej Slowacji. Jest ona ,także wieloletnią redaktorką cZJas,opisma "SIGvensky N2.rodopis", a 03ta1,O'i,0 została k'ie'row:nikJiem "NaI'odopi.sneho Us.tavu SAV". W 1975 roku etnografię słowacką dotknęła bolesna str.ata, w wieku 72 lat zmarł 'profesor UniwNsytetu A. Komenskkg'O w Broatysław.i·e, dlf Rudolf Bed:na:rik. Zyoie ,j działalność tego naukowca ,i patrioty, jego .pra'cę w Słowacl{jim Muzeum Narad'owym, w Macierzy Słowa'ckiej i Kate·da:2'J€Etno<gr,afi'i UK ,omawia Andrej Polonec. W częś<cidrugiej "Studia i 'materiały" do ciekaw6zyC'h wrtykułów nal.2ży praca Igora Kristka 'I:ośw'i<.;conakowaLstwu wiejskuemu. Odgrywało ono waż,ną !I'Olę w zaopatrywaniu chłopów w podst,awowe n3'rzęd"lli,a 'I'oLIlIi<cze.Kristek omawiG wpływ wsi na r'ozwój kowablwa, slirukturę wyrobów, która była w dużej m,ielfDe uz.ależn~C1naod lOik'alnego zapotrzebowania. W związku z wYlPa,elf;aniem wYirobów wiejskich ·prz·ez przemysł, kowale cor·az barozi,ej 'Prze,chodzą na p~oduk'cję podków, metalowych kora-t li innych zdobień. Omawia też praktyki lekarskie ko>\V,aLi,<przede wszysl-kiim leczen.ie kona. Calość te-goo,o'bs.zer.nego aI1tykułu za:mY'ka oharakterystyk;a ż:,'cia 'S'połeocz.no~go'sI:.oda·rczeg·o k'owali olraz i,ch f.olkIorr. Ciekawą 2nalizę budownictwa ludoweg;o na Kiis<ucza,ch :i w zachodn,i,ch Karpata'ch pned-sta.wia Andrej Polonec. Autor' omaw1ia pr,ocesz.a·si,edłenia tych Zliem,. system 'poIowy związany z typem wsi, daje am.alIizy :r:ztlJtu pil'zy~.emi.a, omawia funkcję komór opowiąwną z typem gJoopodarki ocaz jej warianty. G€iIl.ezę, 'rozplanowa- �352 Recenzje nie wnętrza i fUlllk'cje pOlmieszcileń dwojaków przedstawia autor w drugiej części artykułu, słus,z.nie nawiązująlC do budownidwa ina terenach Polski. Pra'Da z,ory ZubeI'cowej o umeblowaniu wiei'~k.ich ,~hałup dotyczy 'rm·eJscowo,s'ci Kremn~ckie Branie i S.paina Dol,in,a, ,polożonych w śrcdkowej Slowacji. Główną podstawą ukzymalt1lia mieszkańców było gÓ'f'l1Ji'Ctwo, mimo to umcblowan.ie d'omów niezbyt różnHo s.ię od umebIowa!n!ia we wsia,ch 'roIni,czych' Oprócz wyżej 'przedstawiOlllydl, roczm:ik Z'awiera następujące 'prace: Gabrieli Jesenski'ejo ludowej wet'ery.na;riJi, Ma;r·ty KOlmcłl'ovsktiej o czel'paka'ch liptowskich i Idy St'a:snej o 'orn.a'men1yce w hafde ludowym. 'Viera Abelova priledst<lwia g·ospada'rkę mIee'mą z okolic TI'Conczyna, a Stan,isł:aw HOIrvat'h omawia wyceny domów mieszkaLnych :rzemieśLników li chł'OIpów Ipańs,zczyźnix.llDy'chz Uhrov,ca i majątku uhr()l~k:iego w XIX w. Z k,ronikarskJiego obowiązku należałoby j·esZ!cze,odnot<Jwać, że w części trzeciej "Zbonnika" ,poświęconej muzealnioCtwu znajdujemy: artykuł Igora Kristka {) ekspozycji Słowa'ckiego MUileUlm Narodowego w MarLinie oraz artykuły Ireny Lec.howej i Edw,aroa W,aLigóry o mUZJealny,ch,ek~p{)zy,cjach et.nograficzny'ch w Łodzi i w Kruilrowti.e. Brawie wszystkie artykuły ZJaWli,erająsrt:r,esilczeni,aw językaich rosyjskim i ill,iemieckim, a 'Spis treści podany jes,t także w językach: l'osyjskim, niemieckim, an_gielsk1m, f'ralnous'klimi wę~iel'skim. Mariusz "Kalel1Jdarz Śląski" na rok 1~78", Ostrava Baumann 1977. Z matełl'~alów ludoznaWlezyeh zami·esilez:onyeh w tym interes'uj<:jcym numerze kalendarza Polonii zaolziańskiej (ukazał slię w nakładzie 7,5 tys. egz.) warto wym,i,enić i krótko 's·chaJraktery.wwać n,astępujące: D. Kadłubiec, który od lat poświęca uwagę literaturze pamiętnikarskiej piór autorów z,e Sląska Cieszyńskciego·, w 'artykule pt. Mistrzowski dziennik z XIX wieku omawia za'piski Adama Ci.encialy, wyksztal'conego j postępowego rolnika śląskiego. DZJiCil1l!l'ik zawiera wiele ,c'ElTIny'chinfor.macjii <O gO'"podarce, meteorologi'i, obycZ!aja,ch i wydarzeniaICh 'społecz.ny,ch, ma też okI'eśJ.oną wartość językową, gdyż występujące w nrim dialektyzmy umożliwiają głębsZ!C po-znanie gwmy za·chodniocieszyńskiej. Szkoda, że ze wilględu na szcZJuple il'amy kalendaJ'za D. Kadłubiec mógł dać tylko ,nieNtóre zapisy z lat 1868- 1871. Not,a,tnik po'siada także dużą walftość hi.stQlry'ezną i dokumentaI1ną li zasługuje z t'ego powodu na S ilCrsizeomówienie wraz z ewen<tuaLnym opu'bld.koWlaniem oałośd w zeszytac:h ludoz.nawczy'ch. W a'ftyk:ule pt. Prognostyki pogody ludu cieszyńskiego, w chrono,logi'cmym 'Ciągu zgoonym z porami 'roku i z krótk'im .k<omentarilem objaŚini:ającym, zawarto .sporo ci'eka1w1egomateriału ludo zna wc z.c.go,który móglby stanow,ić bazę i do naukowych dCCliekań. Należ'al,oby go oopcwiedlnJi,o sklasyfikować i przeanaLiz'ować na szerszy,m tle po.J.s'l<Jim :i czesko-słowa'cki:m, by ;można orzekać o oryg,ilnalno'ści śląskooieszyń'~ki,ch ludowych ;prognostyk. Naturalnie, w kalendarzu trudno zam~eszczać n,aukowe rozpr'awy, 'cnoćmo'ż:e wlaś'nie bardziej pogh;bione potrak,towan:ie tenutykli mogl,oby Zla'chę'Cićdo 'systematy'cznego zbieranlia ,tego 'rodzaju zanikającej 'two;rczoś'oi ludQwej wśród ludu cileszyńsk1iego. Od daw.na ,przy.ciągały 'liwa-gę zarnicsZJczane w pras'ie zaolZJi.ańskiej (szczególnie . w mieSlięczniku "Zwrot", ale r-eguJ.arni'e lTówn:ieżw Iposz·cz,egóLnychroczn'ika'ch "Ka- �Recenzje 353 lendarza Sląsk,iego"), przyczynki z zakresu nazewnidwa c'enionego bada,cza, Józefa Łyska, zmarłego w 1977 r. Przycz)'lnlk,i te odzma'czają się rzadką w popularnych rozważani'a'ch erudy'cją i umiejętnym wiązarniem spraw językowych z podłoż,em S'połeczno-marteri1ałnym. W kalendialrZJu J. Łysek zarpozmaje Iczytelników z traJnlsrporrtem drewna z wyrębów w Iasa,ah besk'idzkkh, dając "opirs technologiii różnych form zwózki i ich fragmentów" i analizując przy tym "przynaleŻJne rnazewnidwo gwarowe, dziś bezpowrotnie zanikające w mia'rę za'choctzących zmian gospodarczo-społerczJnych ,i 'POIstępują'cej mechaniza'cji wpańrstwawej gospodarce leśnej". Oprócz opisu transportu zwra,oa Łysek uwagę również na ścinanie drzewa' w lesie. Pomija on jednak Sipław drewna, "któremu z uwa!!)i na je'go odrębność należałoby się os'obne opracowanie". Nic bardzo jednakrmjUlmiem, dlaczego do !poważnego i inte[('sującego artykulu dolączcno kliczJOIwate"nras1trojowe" zdję'Clia z leśny,mi motywami, zamiast zilustrować dobrymi rysunkami poszczególne 'czynności, jak śdąganie i spusoczanie pni, ich załadunek, opinanie fury, zwózk,a, wyładunek, składowanie itd. Pla,sty'cznyopis wraz z dokładną rinfolnma'cją o narzędzJiach aż prosi się o tego rodzaju ilrustra'cje. Zasłużony zbieracz folkloru na Śląsku Cieszyńskiim, J. Ondrusz, w artykule pt. Pionierzy !udo:nau;siwa w Cieszyńskiem kreśli sylwetki najba,rdziej zasłużonych pierwszych autcntyczn)'lch cieszyńskirch folklorystów, zbieraczy pieśni ludowych, stroju, obrzędów, sz,tuki, wyrobów kultury materialnej na Śląsku Cieszyńskim, a mianowioie: PawIa Stalmacha, Andrzeja Cirnclały oraz Roberta Zanibala. Dobrze by bylo kontynuować tcn cenmy sZlkri'c,posz,erzając ,go o bliższą perspektywę cza'so\vą. Dopiero w tak zarysowanym obrazlie będzie ,można pełniej oc·en:ić ogrom dokon8.ń zaolZJiallskich fcrlkJ.orystów :i etnografów. Ich trud ma wiEJkie ZJnaczenie dla opisu dziejów kultury ludowej ludu polskiego w ogóle: Pośrednrlo z interesującą nas tema'tyką związany jest artykuł o n:ajstarszy'ch wydawnictwach śląskich i pierwodrukacheieszyńskich. Nie nowy to temat, był już parę razy podejmowany, ale dobrze wracać do spraw mających istotne znaczenie dla krzewienia kultury umysłowej i rozbudzania świadomości narodowej wśród lud u polskicgo w Cieszyńskiem. W artykule kolejno omówiono druki religijne, oko!iczrnQś6owo-specjalistyczne i polityczne. Z oryginalnej literack:icj twórczości ludowej daje kalendarzruiestety tylko dwa wiersze w gW<:llzecieszyll"kiej: jeden znanej poetki ludowej, A. FHipkowej z Łomnej Dolnej i druki poetki ludowej, E. Milerskiej. Z artykułów hi::torycznych, wydobywających na 'twiartlo dZJienne nieznane karty przesz!ośd, warto odnotować: historyczną reminis'cerrucję śląskrkh powstań pl. Ziemi ojczystej przypisany, pióra S. Majewskiego, prrzy'czY'nek K. Pliegzy pt. Jak rozwijała się u nas sztuka fotograficzna oraz infof1mację O. 'I1oboły o st,ary'ch k:ina'ch. "Kalendarz Sląsrki" na rok 1978" jest 48 tomem edycji polskiej wyrdawlnidwa "Profil" w Ostmwie, a jednocześillie już 17 roczmikliem swej s,eriL JiTi Damborsky Kalendarz Ślqski na rok 1979, Ostmva 1978. Jednri [adzi by widz:ieć w "Kalendarzu Śląskim",' wydawanym staranliem ZG Polskiego ZW1iązkruKulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie, 'c.oś w ['ordZJaju rocZJnrików etnog)rafi'czny'ch czy zeszytów lJurdoznawczych li folklolrysty'cznych, inni 23 "Lud" - tom 63 �354 Recenzje mów,~ą, że ma kaJenda,rz pr:zynosić pa:-:zedewszY'stkliJm sporą por'cję dobrego czytania, Ziabawy i hummu, :trzeci podchodzą do tego jedynego tego r'OdZJajupe1riodyku, ukazującego slię już ord 18 l'ait po polsku ina Śląsku Cie:szyńskim, ba rdzliej ambitnie, chcqc w ni,m Zinaleźć odbicie wiSpókzeslnego życi,a Pololni,i czecholsłowa'ckliej. Powiem otwarcie, że zalicZiam 'Się do ostatniej katego6i i od kilku lat Upof'czywie nawoluję, ilekDoć przyjdZlie mi 'Pisać a "KalendamlU Śląs:klim", by stał się on właśnie zwierciadłem t'erażniejsZJości. Nie w sensi,e dydakty,cZJno~umof'a1ruilają'cym, ale - pamiętając 'O tym, Żie jest rio jedyna Ipubliik,a,cja Itego rodZlaju - w sens1i,eobywatelsko-patriotyc=ym, mówliącY'm Q 'tym, 'czym są, czym żyją, jaki wkład wnoszą we wspólne dZlieło budown,idwa s:acjaliistyiczJllJejojczymy P,olla'cy roku 1979 w CzechClsłowacjli, jak kSizt1ałtuje Isię lich naDodiQIwakultura, a:-ordząsię nowe obY1oZiaje,jak układają . się stosunki z krajem ZJamieszk'alliia i z Polską. I jesZlcZie,jak układają s,ię i,ch stosU'l1'kJiz obywatelamii i,nnyc'h ll1Jaa:-odowoś:cli w Cielszyńiskliem. Tema,tów w,ię'c masa, j<lklie powwnrny znal,eźć s'ię w kalendarzu rdl,a PlOloniJi'. Powinmla być, ,co zr'esZltą lTIiamiejs:oe, oryginallna twórczość lJiter:ack,a i popularnO-ll1Jaukowia,powinny Zlnaleźć się w "KalenrdalT!zu Śląskim" próbki ludowej literatury, gawęd7Jiarsltwa, folkloru, artykuły z histor:i'i li ludoznawstwa. A też dobra zabawa, taki humo'!', który baWli i śmieszy, zresztą takiego humoru nri,grdynie brakło na ziemi śląskiej, dość przypomnieć iSOCZyStyhUlmorr górni:czy. Po wyliczeniu wszys,tkirch tych wyimogów, jak'ie trzcba pOIstawić kalendarzowi polonlijncmu, mOlglibyśmy poprZJestać na stwierdzenilu, że w edycji "Kalendarza Śl<lskiego" na rok 1971} niewiele l1Ii'Cistetyz ,tYichpostulatów jest ZJr,ealiZiowarny'ch. Tl10lchę byśrmy jednak Isk1rzywdziLi zarówno aut'orów, jak i wszystki:ch, którzy przyczynili iS1iędo wydania]{)ałendarZJa. Na :pewrno wiele słów uznaiDii'a zasługuje strona grafli'czrJJa, k,tóDa czyni z kalendar:Zla (nieomal fotograficzny almanach. Bo chyba po 'raz pierwszy udało iSię zgroma:dz:ić tyle ciekawego matcl'iału zdjędowego od tylu Zlnakormity,ch :alT!tylstówfotograf,ików, polskiich ,i ,cwchosł,owa,ckich. Z twór:CZJoś'ci Litemcbej dano kilka :pięknych próbek litem tury oryg~l1'alnej i przekładowej (z iczesk1ego piśmiennidWla). Trady:cyjnie dobry pOZJiomu-eprezentuje poelzj,a ludowa w gw,arze Anrny F,il!ipk,owej, zwycięŻiczYl1liwidu konkursów podyckich (natomiast nie jest'em przekonany, ,czy równi,e pozytywnie oceniamy jej próbki 'czyst,o literackie) oraz Ewy Mi.1erskiej. Do tego kręgu należą gwarowe opowiadania A. La baj Tak sie u nas żilo orraz A. Filiipkowej Na torgu w Jakónkowie, BadacZJa etnogDafa z~l!1tCir,esują niektór'e matcDiały, 'szczególnie Mistrzowski dziennik sprzed stu lat, którc:go część pierwszą ogłoslił Damiel Kadłubiec już w ,popTZlednirm "Ka1le:ndariZJuŚląskiim", zaś :obecruie zalmyka ,swe ,rozważan,i,a. DZliennik zawlie1rrawie,le ,cennego ,m'a:t'eDiałuz dziedZJiJlly'oby'czlajowej, rolni:ctwa, InazewniiCtwa, realJiów itd. Z TóWlnym zalinterre:sowalniem .srpotka się K. Pliegzy Odpust i H. Bielesza Czarodzi'ejskie mlyny w Mostach przi JabÓnkowie. ZnakomHY'm gawędziarzem ~ s,tylistą jest St,aJnrslaw Hadyna, cZJego jesZlcze raz daje dowód w andraszku 'czyli hii'sltorlii jednej :p:i'eśni. Jak 7)aIWSZeuHadyny, refleklsja prZJeplatasię z żywym, ba1rwnymopi,sem beskidzkliej kraimy, orsol::iislteprZJeży,oia z OdcZludlelmogółu. Folklorysta Józef Ondrusz zami,eśdł artykuł pt. Z dziejów folklorystyki cieszyńskiej, pnypo'milnając zainitereslQwarnria'oi'eszyń.siką rprro'zą ludową od L. Malinowskiego do B. Hoffa. J. Szymik zajął lS1ięlecznidwem ludowym w Oieszyń.skiem, zaś R. Mrózek Dawnymi nazwami karczem w toponimii Sląska Cieszyńskiego. Brzejrzyjrmy ,pok'rók1e da'llsze ,materiały. A. Rusnak w :artykule Fiewca naszej krainy szkicuje sylwetkę Janusza Kubiszra, autora znanej \pieśni Plyniesz Olzo, z okazji przypadającej na rok 1'979 50-t,ej Docznicy śmieTC:i.W. Oszelda powraca do tekstów �355 Recenzje z opis,a,mi Wlisły, W. Josiek /PIfzypomfu1akont'akty J. I. KraszeW1sk~ego z,e Śląskiem c.:.eszyńskim, O. Matu6zek oastanawia ISię nad zagadnieniem region:u cieszyńskiego \V sztukach a.mato.n,kii'ch. J. K'orzellJtly w ,artykule pt. Z dawnych dziejów śLqskich zajął się poda:llIiemo tajemnli'cach ganków .podziemnych prowad,zących 'z mmku cl'eszyńskie~o, konfrontując je z materialem >historycznym. E. Rasner przedstawił próbę d1Jiejów p.iŚlmi6Illl1iictwaludowego po rok,u 1945. Najciekaw.s:zy, m'oimzdalIlli'eun, przyczYinek ZJoS'tawiłem sobiJe na k>Q!Illi,ec tego prreglądu. Jest nim wnikltiwa iil1for:macj.a Haliny Malin Do współtczeSJl1iejbibliotece jako składnij,cy mądTcśoi. Dane, jakie zami'eśCliła (jest ona kJierownikiem bii,blioteki literatur słowiJańsk,ich w Karwinie) o s,tanoi,eczytelniC'twa z lat 1960 - 1976 ll1Jaterenie Sląska Cies.zyńsk,eigo świJadczą wymQwnie -o awansie 'czyte1nlilctwa, dok>\JJm€ll1towanym wZJrosiem liloś'ci WY1Pożyczeń (w dwójna'sób), stanie księgozbi'o[,ów (prawie dwa ti pół ,raza więcej) oraz iloś'o.i ,czytelników (wzws<t o 40%). <;::j.es,zysZJCzególntie fakt, że wzrasta czy,telnictwo pol'skitch ki:liążek i procentowy udział młodyoh czytelników. Niezbity to dowód wzros'tu oświaty i kultury wśród P-olomi. Utartym zwy'czajem "Kalenda'rz Śląski" otw,iera kalendarhJJm z ludowymi przyslowiami, zamyka dział humoru. Ten, zaś, jak wiadomo, najtrudniej jesit uprawiać, c01Jresztą potwiordzają arnegdoty, żarty, .sentencje i aforYZJmy tu za,mi,eszcZJone.Nie wiadomo tylko czemu nadano tym 'aforyzmom tytuł Myśli zwyczajnej chłopskiej giowy. Mni,em:am, że ,;chłopska gł'0wa", niechaj li będzie "zwyczajne", ma mi,mo wszystko lepsze poczuoie hum'oTu, niż to, które demonSitrują teks,ty tu op'U1blikowane. W ZJamknię.oiu przypomn.ieĆ jeszcze należy, że "Kalendarz Śląski 1979" bardw staranni,e nakładem 7,5 tys. 'egzemplarzy wydał "Profil" w OS'wawie. W sumie tegorocmy kalendalfz nie wyróżnia się in pLus od poprz,ednkh edycjł, 'pOZOSttając wynazem ,a'czej tylko średniej aktywności lit'erackri,ej li ;pisarskIej il1a Zaolziu, mniej zaś wyrazem prawdziwej ambicji kulturalnej zaolziańskiej Polonii. Jifi DamboTsky 23· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c3a67d2d22ddfcfcd83adf5e8903f8d.pdf e7f5d7506672b8db1254fd88aa6d8c9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1666 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.267-328 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 64, 1980 lna-Malria Greverus, Kultur und AUtagswelt. Eine Einfiihrung V,erlag·C. H. BeC'k, Munohen 1!}7 8, SiS.3Hi. Kulturanthropologie. in Frag€n deT 1 K'sią'żka r. M. GreverUJs', 'dyrektora Insty'tutu AntrapolagH Ku1turOJwej ,i Eul'opejskiej Eitnollogm Uniliwensytetu we FranJlclurcie n/Menem, UJk'31zała s'ię jako nr 182 w tZlW. "cza'rnej 'senii' (z ra'cj'i k,ol'oru oprawy) zn<J.nej ofi<cyny wY'dalwnicizej C. H. BeCik. GTev1erU's, ZJnlaTIaz :>zeregu pUJbl'ilkacji dotyczą'cycih współClrelSnych ~jawi~k kuLtu'row)'lch i reHeksj i nad ebnolgraiIią Wlngl. ianltropol}!oglią kuiLturową, pr;zedstawia tu po naz pienw.szy próbę synlt'ety,ciZlnego ujęcia, glodnclg'O bliżlSzej uw~,gi. Swoibodniedobrany 'tytu~ - Kultura i świat codz,ienności - 'Wydaje s,ię dobrze oddawać główną orientację ,pnzedroiotawą naą]~i: nie ŚiWli'aJtegz'otyczmy, lecz zj'aiW~s~ kuLtur,owe ży'Cia codrienneg,o (i to klręgu kultury Zla,chodniej). ,Bodtytuł mówi o "wlprow~dZle'ni'u w za;ga,dnienia antropologii kUJLburowej", a więc ,okJreśla kSliążkę jak,o podręc'Zlnik d'l<J.Sltu<denltów tej ISipecj~ibności, a zaraiZlem łeik!turę dla Si:zJffi'Szego c.z)'lterniika. Wall'to więc poznlać blliżej Jed ,pnoJ:il i treść. lstoltną cechą ksią7iki jes,t jej €:nc)'!kllolpe,dy,czno-sY'sltermowy cha'raklter. AuitO'lika wykalZluje oogn)mne <OClZytaniew eUlrQlpejslk~ej i śwfiatOiwej l'i'teraturze eltnQ~raficznej i antrc'po!ogic,z;TIJo-ku1tułl'C'w'ej, o ,czym ś'Wi'afdlczy jej obfite C),t,Glw.a:nie.Wy.lmz odnośnej Ji,tera,tury obejmuje ok. 750 pClzycjd. Nie to j~:s;t j€ldmrk isltatne. Encykl'Clpedy·czmy cha:ra'kllcr ,pracy jest j,akby u:k:rytty w s'pelCyiii'Cozlnym .s.pos1obii'ena'l"ra'cji oomz w olryginalnelj s:trUikJlunze tre~CJi. W pcdzi'aJle rWc.Ziowym na l'oZidZJia!yi P05.Zic:zegÓ<bne ich po'dt)'ltu!y (tY'c:h je'st w sumie aż 110) au'toJ1ka r.ZJwdko sitoBuje su:cihą, tYPo'wą, etnogr·af.i'cz'il'o-anhClpokgi'cZJno-kut1uflową nom€lI1'kilaturę, lecz na'daje posZJczegó.LnY'm partti'cm ty-Luly na poły pU'bli'c)'ls.ty'cl'ne. W slwy,ch sfoYmuł,QlwUJn<i'a:ch (iPrzykłady podamy pó.źJl1i.e'j)ujawniają one nie .tylliko pu:bhcys,ty,czny zmysł a'U1t'oI'Slki,zdolony pr.zeclis'laiwj(; naj,poow:ain:iejSJze probl,emy lC'ol'€ltY'czno-~ozna'W1c.zew SiPOlSóbswobcdny i jakby lllvle;raciki (wi:dać tu, być mate, wplyw wy,magal'l wyid1a,wcy), a'le ukaZJują ta,kie jej z,aa<ngażowaną pos'ta wę \Ii od!lli,eSlieniu .myĆ/wno d,o teorH anlt:ropol'ogiocznych, j.ak i bieżą'cego życi'a, którego te teonie dOItyczą. Otóż au:to'rka sta'fasię Wlpleść w jędrny t'ok wy:kłatclu ogól osiąignięć poz'nawczych antropo,jogii kulturo:wej, 'prezentu:jący'ch różne stanolwiska teorety'czne, nie zawsze z sobą zgodne, oprzC'zco praca nabiera charaikiteru nie(;'o e!kle:kty.cznego. Usiłuje je jednak u,parzą;dk'CJiwać właśnie z pUIl!kltu WlidZienia ich p:r,zy;datncśd do lflteflpreta,cji zja'wis'k bieżąceg,o żY'(Jia. Chodzi - jalk wi<cl.ać- t aikże o to, by a,d~t tej nawki U'zy.sikał poglą,d na calość pl"olbilema1tyJkiwSipMc,z,e:snej ant'rc'P'oUogi'i kUJliturowej i a,by ,tekSit pra'cy stał się dLa nfi,ego przewlodJnilklietm w dall'szych samool2'ietlnych stud-i,a'ch, w cZYim mają mu PQmóc OIbił1ilte odlSyła'l1~a do bilteraltury. J'aiko ,,:Wpf<Ow<ldzeni'e" i poodręcZlniJkwydaje się os'ią,gnąć w ,pclni SJwój cel i mOJŻebyć ZlaJlilc,za'ny ·do udany,ch p.rób leg'<) rCldizJaiju,i ,to wlaś'l1Jie w od!niesiieni.u do nre,clZ)'!WIioSltośd kultury ZJa'choclni'ej. SJtątd tei: z ogólJneg,o dar,obku nau<ld wybierane są te pa,r!Jie, które �268 Recenzje są dla tych s,tcsunków adekwa1ne. W t'reści rzadko znajdujemy g'oto'we fJOIZwiązania i autorY'tatywne fJozsbrzygnięcia j.ak to zwy:kJle bywa w podręcznikach. Zazwy,clzlaj mamy tu pr·ezent'ację różnY'ch podejść i a'spektó1w, a zamiaslt sysltematyczne~go wykładu - "podprowa,dza'ni'e" clzY'telnlika do złoż,cmośd danego problemu. W kons.ekwencj,i ks·iążka ma swój orygliJna'lny 'chamkter, odróżniający ją od typowych an,glo-Ia:merykańs'kikh "w:P'ro'Wad!zeń" do antropoLogii kUlltu,rolWej. 010 bliższa jej t'reść. Rozdział l wyjaśnia, czym jest antropologia kulltulro'wa. W t8 pod.rolzdZJi:ała-:h aUlt'Orrk,azarysrolWuje drogę prnze!byltą przez etnolog'ię: od wirdrzellllia"obcych" i odkrywania kuriozów przez podróżników i odkrywców, poprzez oddzielenie się tej nauki od aIllllr'opologili, jej podJz~ał (;na obszarz;e ję.zyk<a niE!'miecldego) na VoLkskunde i VoLker.kunde, uCliec:z,kę w historię i padz'ial nauki na slzereg suihdy>s,cy'pli'npo zw,pot ku baJdaln;i'om c'ZłowLeka, a stąd współc:zesiTIc z:orienuowU'IlIie a ntl'01poloOgi i kllJJot1uI'olwejna k'Ui1turę j'a'k'o na uk,1UJdy sy,stemów ora.z na intclfIpretla'cję wi'e;Jości as,pekrtów wsrpół;czeSluej "crodz,iennoś,crj". ROIdział II to I'OIZJWlaianianad klUlc:zJowym pO'jęciem humanisty;ki, io jeslt nad kulturą. Na 40s'irona'oh w 17,pUlpl'iach tytułiowy,ch autorka rozważa to pojęcie w rÓżnych ukl31dalch: iW Slt'osuTllku do cy:wLhZla'cji, kulituTY pCtpuilarnej, ludowe'j, polityki kulturaLnej, w proc'esie ewoG'lIJcji, w jej chaTakterzc i·ns'brUJmeOlt'aG'nym,ootc'ty,cznym, sym:bOI1klzJllY'm,j.akJo sY's'temy za'cthiow:ań, w jej aoS'P~kc:iei,dcalnym i reralnym, uniwers'arlnym aprlur,aibiSltylcZinY'm, WJooslZiciew as.peikrcic czlowiteka jak,o wy1two'ru a zarazem jedll'osibk'i twÓtl1c:zej. W końcu prQPonu,joe od Sliebie tnzy podstawowe aspekity ana'1izy kJu1tury: ogól'D1oantropol'ogi'czny (.21dolno·ść czŁowieka do ZJa·chowań ,j~:ou:J.tU'rowych), w Slkrarlima;kJr,o j.a,k,o hiJst'OTyc.zny prolces uni1wCIl1Sia:1ll1y, oraz jako alllaHzę kOll!krcltnej kU1bbUJryz jej tY'POlwymi w.z.orarmri ZJa,c.h'olWlani,a (.way of tife). W Qdniersi'enJiu do t'ej o'Sitatrniej Gl1everurs ustala SZ€Ść a15petk tÓtwbadawezyrch. Tą dl10gą dochodz'i do ukaJzani'a wła,snych przemyśleń i pO',S.talwybadaw:oze(j. Wszystko dotąd było jakby history.cznym i mmytiOryczny,m tłem. NaSltępują te:ralZ parbie kores'pollldujące bezJpOŚiroon;i'o z tytułem kos·iążk.i, ROZJdz.iał następny nosi więc tytuł "Kultura i codzienność' i zawiera: 'pO'jęcie 'codzienności I(AntagsweLt), dys.kUlsję na temat tzw. "nowej etnograJii" (etno·lingwistyki, etnonauki, ebn05'c:man:tykli) jako ukierunikiclwanila kognitywnego opartego o taks'onomię lingwisty,c:zną, w zesltawlieniu z e!momelticid'O'logią w jej ujęc,ia.ch f,en.omelllio'lo.gjkznych; ustalenie z meograniczonej codzienności tych zakresów, które nadają się do badań; dawne i współczesne ukierunkowania w badaniu społeczności lokalnej; tzw. kultura popularna a sztuka utylitarna i zaspokajanie potrzeb ,konsumpcyjnych; estetyka, Iszt.u1ka ,ludowa i ludowy 'styl ora,z pus,zukiwania nowego stylu estetycznego w życiu codziennym. Hoz,dZii,al na.srtępny sl1JanoiWIij.akiby daiLszy C'iąg pcprze.d;ni€lg,o. Uk,ieruJ1ikowany jest na trzy pr,chlemy: kultury lud'Otwej, k,u:1tuTy maso'wej 'oraz teolre,tyczny.ch zaga.dnień subkultury. ,Sporo miejs'ca po·święcaautorka długo i s'Z·eroko dyskutowanym w e.tn;ograflni ni E!'rnti.e:cki ej pojęc,i'om ludu i kultu'ry ludo'wej i ich z,na-c.zeniu w Slpołeozcńsltlwie, w TlIa'wiąJza'nJiutakże do sytuacj~ w inny'ch krajalch. Tu też znajduje miejiSlce na,wiązaln~c do SlZ'ef,e,gu'tematów omawiany,ch w etno,glraif'ii niemie,cki ej i eumpejlskiej (.kul,turowa petryfika1cja, tmdycja ludowa, fol'l<,l,oryzacjoa itd.). Stąd prz;eojś'oie do pr.otblemów kultu.ry ma60wej i je~ krytyki w a.s;pekc'ie "kultury s'ffia:ku". W,res.z.cie mjęde się pojęciom subkultury z om6w,i·ani.cm kilku pnz)'-kładów: kuiltury nędzy, gatta '€Itnicz:ne:go, kUlbtury robotnioczej, ruchów reiW'o'lucyj'l1ych i w,slpókZJelsnej Siubkur1tury mł'odzieŻJowej. O treślc'i o,s-ia'trrie:go, pią,te,go YlCtZJdzlialu Zlaltytułow:ane:go "Kulitura i to,ż,sam'ość", a 'także o spolsobie fOJimułowania 'pr.zez autorkę zagadnień, niech świadczą nie1 �269 Recenzje które tytuly podrozdzialów: kullurawanostalgia; :krytyka 'WS'Pólczesnego społeczeństwa w zesltawi€ll1iu Zje ZJin-te,g;rowa'nym ·i:Sit·ni'eniem; czy nowy Ipl·uraliZJm kultur·o,wy?; tożsamQŚĆ j'ak,o pl"OIblem; bada'rui,a kuJIt.ury i osobow'ośC'i jako początek arttropologicz,n:o-e1tnoj,ogiocZJnychbadań toż;samości; o etnicznej pracy tOLs'a:mo'śdowej emigrantów; poszu.kiwanua nowych to ż.samoś,ci grupowy:c~; pr:zes:t.rzeń a tożsamość; mi~dzy horyzontem z wieży kościelnej a ruchoJ"iJwośdą; knaj()lbraz kultu.rowy i 'Pr;zestr'zeń kulturowa w dySikusji ekol.cgi'cz'nej; p'luJ'Ia,lizm k'UJ!tupowy a to,ż.samość i innc. Ks,iąi.'ka 1. M. GI;'(~verus Kultur und Allta.gswelt warta j€'~t więc uwagi. Jest to - o ile wiem - pi'[ll"wsze systemowe przeniesienie O'stiągni~ć ośw:La,t()lwedant,'opo'legii .kullurcwej na .grUJnteuropej-ski w zasięg językta niemiec1kie:go, i to przenie's.i~n:ic nic bien-ie, l'ecz dostosowane do potrzeb badań wspórcz€Jsme<go złożonego spoleczeń·s:twa. Jes:t to zaralzem pierwsza powai:niejls'z,a próba włą'czenia osiągnięć dnografii 'zachodnio'niemiec'kiej, a także innych :krajÓ\w, IW tym i socjaHstycznych, w ogó!bny sy'~tem arJtrapolcgii kwltuTo,wej, Z'or~enito\wa.nej głÓ!Wlni'ena współczesność. PoO'wMaj,epy.ta1nie, czy ta próba - niewątpliwie udana ('choć mo;ż,n:a mieć niec·o prCltensji do nazJbylt wy;szuikanej joej formy jęziko'Wej) zmi:e.r.z.a do zasiŁąpieaia datychcz:a'Sowej Volksrkunde, ZJarówno naZJwą }a1k i przeO'r~entolwanlieiffi prob1ernta'tyikii i mcotod, pr.zelZ anJtr,opo.1'ogię kUl~tu.r:ową. W swej wymowie zaś zdaje się Z'aJsy,py;w,ać;wytworzoną z daJwna w etmog'ra.f:ii niemie1ck'iej pl1zepaść między Vo~ksi ViiLkerkunde, JPOIpl'ZClZ zastąpienie ich jedną dyseyipJ,iną - właśnie antropologią kultuTc'wą. Czy aut-orce przyś'Wiecał ~akże i taki cel, trudno tu rozs't'r:zygnąć. Józef Ł. 1. .Jemieliallow, Metodologiczeskije woprosy folkloristiki, Burszta Leningrad 1979, ss. 205. Prólba pogłębionej i wnikbwej l'eHeiksjli naJd sta;nem wSipókzesnych badań folk!o~ystycznych, którą zaprezentował Ł. 1. Jemielianow w swej naj,nowsze'j pracy, ]EC'v....aozi do jednoZJnacz,I1£1go,,v;n;~o·sku,iż podOlvawowe pyt'ani,a, dCitY'c:zące S\Pec y fioki [o,l.kloru, nic nie straciły ze swej aktual'nośc'i. Nadali brak jednomyś1nośd co do p:'zedmiCltu badail folklorystyczinych, talk zwanej "nieślwiadomoś,ci" prCicc:soUtwórczego, zj-awiSlka a'non~mowoś,oi, h iSiboryZlm.u, czy funkcj.i Sipoł:ecznej fO'lklol'u. Te własni,e za,ga,d'nientia, u:znail1e przez Je;mie'1ianowa za be'ZlSIpClrni·e n,ajwaŻlniej-Size w dohie wSipólczcs'nej, wyrma,gają g'!'liJllJtowlneg,o z;rew1dolwania, jeś]'i follkJlou'Y'S1ty,k'ama u'dowodniić swe prawa do miarna samo<diz,j €I1nej dys'cytPli:ny naukowej. W zaISta!d,zlie celem caloglo wykładu, nic u,krywająceg,o z:aam:gaŻ!ClW'aniaautora w pl'zedm'i,ot dQciekań, jest wa'J:ka o samo9'Wiadomość foDkJ.orystykii, próba wskazania jej wyjśc'ia ".z rO'lid!ro'Ż!a",na ,k,tórym, zd.an-i-em aU'topa, SItoi i wyzna'Qzenie jej ·mie-j'soa w sYSltemle nauik hoUlmanistycz'nY'ch. "Dobnze wiadomopisize aurtor - że kaŻlda metoda naukoiwa ,pQlw~taje i f.or~ mt.:luje s-ię w orgarnii'cZlnej zależnośoi cd 'SlpecyfiJ<,iprzedmiotu badtan~a. L,ecz Slpecyfika p'['ZleclimiCltunie jeSlt czymś samy;m pr,zez się oc:zy.wtiisrtY'm, ralz i na lJawSlze wyj'aśni.on)'lm; jest onaczy;m.ś oiągle "PosLUJki-wanym", ciiąJg!lewyj;aś'niany.m, r<J,zj<aśniającym się \\' mia'fę ~rOlma<d.z;en'iawiedzy w całym, cona'z ba'l'1cliZliejzł'Ożonym i precyzyjnym sys,temie najrprzeróżlniejSizych "wSipółrzędll1ych" -,- hi.s:t'ClrYClzJnych,Slpołe- �270 Recenzje cznych, elStety'cznych itd. :z 'tego też WlZ1~lędu,Ibiorą·c rzecz ściśle, również metodat nie jest po prolsltu odrnwie'l1cliJeldlleniernspecy±Jiiki pnZ)edm'ioltu, a odbidem okreś·l,onej sumy wyobmżeń o tY'm pl'zoomli:ocie, która jest doSltępTIJanaul(>ekia'ŻJdej epOlk>i.Innymi .słowy, Ikaida metoda w is'tocie rzeczy Jest f'unkCiją Iwzględnej Iprawdy" (:S. 35) .. W 5z,erolkiim konitellciaie tmdylcj.i baidań fobkil~ry·s!tYiclZJI1ych w ZSRR pos:z.UIkuje za'tem Jemiel'ianow kolejnych, ,charakterystycznych etapów rozwoju nauki o iol1d<JlI'ze, śleaząc j.edno'clZeśni.e jej pI101blemy metotd'olo'~ciZlne, .p<JIpTlZezktÓore pTizejawi.ają siię ok'T·eIŚ:}'Ołrle "wYlOibr<ailenia" o przelamiJoci'e badań i f.Qrtmułuj:e naou.k.oWiepojęclie "f1olllktl0I1U". Dnobiarz;gowa alIl!alliiJZJa os,iągnięć f{)l1kJlorYlSltylki radz'iecokiej w ,liWtalohd,wwd!7Jie<.s1tyc·h (wiązanej przez Jemielianowa z tradycjami folklorystyki r·osyjskiej XIX wieku) pozwala autorowi odI"Z'ucić t\V/i,€'I1dwni·eo jej "oahi!sl!Jory.zJlnie"om.z 'pQg1ląid o nadmiemylm eik'Slponowaniu w ty;m cztasie zta:glad!niJeniai.ndY'wiVduabn1ośdtwórcz,ej w folklorze. Wy'stępuj.e InatOlmiast przeciw tak dalekiemu roz,szerzaniu grank :fobkJloru,. że wfaś-C'iJwiiepOik.rywa soię 0Il1już z po!jędem ,;1lwÓTic,z'ości ludowej". IW pmcaiClh fol:Jdory'sltów ratdziedkikh z laJt tnz)"dz.ieslty,c:h i cz·tel"d!z,iestY'C'hXX wieku dootI1ze,ga J€!ffili.e!ti:aJnowbłędy matodolliogiclZne. Plrzede wS>ZylSlvk.iJrn za'T,zu·ca nauce tego okresu tendencyjną klasyfikację nowych utworów folklorystyczlych (opartą na podobień.stwie z tradycyjnym folklorem), ignorowanie zmian, jakie zaszły w ludowej twórczości artystycznej oraz kultywowanie w praktyce bad<\wczej przeświadc·Z)enia o tyun, jakOiby ,fo'Th:ilorw społeczeństwie socjaliJSlyc'znym (:skoro traci swą ist{)tę klasową) rozwijać się miał już tylko tymi drogami co literatura. Jemi·elLi.anJow wy.róiU1'ia dwa pOld:SI!JawoweaSlpekty baidania Sipecyd'iiki foLk,lom: problem htSlbarYJC1Z1Il~o r.oztWQju gooulIlikÓiW:f\ol'k'lolry,s<tycZ'llych(kh pozn-aiWoz:o-esltetycznych możilliJwości w konikf'ebnYlch hiISltorY'c:zmyohuw'a nu.!1tko'waruia,ch) oraz zag,adnienie ,,:!Joilik'l'olI"u jakto ca1oś.oi, f·ol.kloI'U j,~o sztcrogÓi1neJj.,pOSlia/dającej okreśLooą wewJlętI"zrną jedność, dziedziny ku'~tUlry na,rodowej" (s. 17). linteresują'c s·ię prZJede W1Szy,sltlkriJm tym dr.ugim zagadnioniem Jemi·elianaw dąży do ok re'ŚJlemia współcZJesnego 'przedmiotu Ibadańfolklorysty'ki, 'cu wY'maga ty.m :samym uólta;lenia iSitotny.ch c·ech foLkilaru, adekiWla:tnycl1 z,a.równo w/obce trady.cyjneg·o, j'a,k i WSlpóŁClzelSln~of<li1IcloTU.Nie negując waI1bośrci dOlty.chczaso.wy,ch pr.ac na temalt fQl]kiloI1uautor UIW<l'21a, że w zasadzie oplisują one follkLor w jego od:dz.ie1<ny.ch pl1Zed·aJwCliCih ('CiZęsto doisltrze;~ając go ty'lko w opozY'oji do lj.,teraitUlry), nie doprowadzając do syntetycznego opisuca'1oś·ci. Jeśli nawet oW odnielsieniu do tra,dycyJnego folkloru prob'lem specyfiki przedmiotu badań 'Zyskał solidne naukowe podstawy, to pnZ)ec.ież nie mlożna U'tTizylmylw.ać ty·ch za10żeń Pl~ZY baJd:allliu kibk10ru ·WSiPół.ClZteSinego. Główn,a pl1zres'ZJkodapolega na tym, że w:s'pół,clZ)etSIl1Y folkil,or r'o7Jwija s,ię w l"a:mach z:upe1lnł.e nOlWe.j sltll~ulkiturykultury na.nodorwej, a to wy,zm<a-ezainne Slt!o,S'u1nlkJi pomięld!Zy pOlSlZ'cZ)egobn)"mi fOlnmami twÓ'f<c.Z'OśdllUdowej. Ws.zyS'tkie cechy trn,d)"CY'jlneg>of.Q,1kilonu,kitóre myl1mi'C uwaila się z'a .tYlpowe dil,a fdBdoru w ogóle, tracą pr:zec.i'eż swe zmac,zClnie tam, ,gdiZJiekończy się foliIdor tmdy-ey.jny. J'eśl!i zakładamy zaltem - SitwiendZJaauitJor - że folklor nadal i.stnieJe, muis'ilffiy Z'aIUlważyći to, że tm·ci on tyun samym ceohy tylpOW€ dloa fo,lkl.oru t1rady·cy.j<neg.o,a zyskuje nowe. Oktreśllen,ie prZJedimliotu biaidrań f·a~kil.QITYSltYlki musi więc Ibyć na ty·le U1nJiwtCDS'a'1Jne, by zmieŚlcJły &ię tam ZJa,rÓiw\n'oztjawils/ka ZJWiąZJa:nez follLkiwlTeIm!Jraidy'Cyjlllym, jak i WlSipótOz,esnylffi.'I1a1kilffiJiklrytter,i,a:mi, pClzJWa'llająlcY'mi~drróiŻn:ić zja'WIilSka ;foiliklorystyczne od nieifol'kiloTy'stycznycih:, są w·edlug Jemielianowa: taki·e samo miejsce zjawi.sk w ogólnonawdow{lj ,kulturze orazc1hara'klterystyczne lprzelja:wianie się w nich ak'tiu twórezergo. SIZJC,zegÓ'lIll:i\e przelSit.!r'z~a auJtor przed ni~eZlpieczeńsIŁtwe:m utożsamiania ~u'l,turowo-Ij;Y'P()rI()rg~znej nal!Ju1ry fobkilol'lu z fun1kicją kl,alsową, c'o dOSotnZtC~ w kOll1'C€IPC'ji 1 �271' Recenzje W. J. Bro~pa. BOI1mnli:z,uje zreiSlZltą rÓW1nierż J,erriiell,iaInOlW Z jego srpOiSobem wmrmienia i alnalliiz,oWlalnli:afoll!kUoru ('na w,zÓir fUInk1cjanow:ł1nia jęllyilm), wydlaśnian:i'a funkcji społec.ZJI1ej i osoblli,wOśd €IS1tetycz;nyICh fdliklloIltl. Uznan'ie ,,,pOZ'alpodmi,()ItoW1ości'~ obr,awwmlia i a'iliom'uffioWlośd :m e'.'lt€lty'czmy Wy:ZJ!YclIClZJmi!k fOJlik1'olfousltamowi, weldług Jemie'lia'nowa, 'przy,ldadprzeniesierria ·S'pecytfi'ki 'W.iedzy :przedmiode na specylfikę· samego przedmiotu ·poznania. ,Jeś:Ji chcemy c:J1.araJkteryzować !fol'klor z punktu wierzenia procesó1w typowych, chara.ktery.zują1cYich a,ntylSltyc1zme pozmanie ca,lego k'olektywu, a ni€ tyłko jednego 'a:ultma, WÓiwrC'ZlaJS za.g:aJdntienie aUltOlI1s'tiwa dOWlodJzi Jem'ie:1i'am'ow - nie ma w foitk,lol'lZle taik'ie,go Zlna,c'Z'€lniajaik w hteraltUJme. OczyW1iście f()l~kllor ni'e j€Slt an,oll'l'ilmowy, j,eclilliak IPy:tian'ie pieriWIS,z,eg>otwólrcę ,/'N ża'clinym wY1Pa1dikunie }es't i:denltyclZne z zaJg>alooienia,mi ~deOlW'o-aI'\tylsltYIC!Znejna'tury samego· fiolkiloru" ~s. 70). Jemi!l:~lli'a:l1Jowpolemizuje rówrni'elż z et3'telty'c1ZlnąkOlncepcją !foLkloru opracowaną przez W. E. Gusiewa, ,powątpiewają,c w istnienie "SipecOa'lne.go rpr7iedmiotu art ys;ty.czne;go poznan'ia" t)'lpOlW€lgo dl'a fot!clOll'u jak,o OtdJrębnego IrodzajlU s'21buJki. Zdlaniem Jemielianowa w 'koncepc:ji GUJsiewa obecna jest nadmierna Jedność reakcji fi(JI]klory:stY'c<Zlnejna zj'aw:iJska memy:wilsitJoŚlci omz pl1Z€lSra'dne aik,cemltowame "tak z,wanre.g,o" sj"I1lk,n~ltyzmu w fdlJkilorze. Konce,pcje folkiloru opracowane p1"'Z€Z,Proppa i GusIelwa są dLa Je,mielianowa przy:kłald€lm aln.aliwwran~a Slp€lcyfiikJi f(j]Jdoru ItY'1ko od jedn~lj wąJsIk'ie1j srumny elStetyclZlnej. Stąd ws.zyr.,(tJlde ,,SIpecy!f:iJc1zme"cechy fd1k1],orIU- 'bWlierrdZli Jemie1iaiIlJow - są jedy:ni·e formami proze,}awi'amia się folki1orou lru:b po prO'Sibu ,,II1JajiCZ)'lSitsząfikcją" (royś'l'i tu o taik'i,c:h wytZlI1!aczmli:kia1ch, jak: anoniJmow,ość, n i'€lŚiWiad,OOI1!ośĆ, s;pecjaJ:ny pnzedmiOl1; aIitY!SftYCiZJnegoIpoznlall1i'a, SlPecj.allina meltoda tWlórcm). Rozczarowanie do metod współczesnej folklorystyki, badającej podstawowe pro-Wemy fotkloru (1Z czym au'toT siię nie kryae) prowadzi częslto dQ zlby:t uogól1nvonych i ostateoznych wendyik,tów. Bez wą.1rpienila W:aJrltość pra1cy Jemiel'Lamo<wa polega na wY'daln~u okireśllonej diag>nozy, na ,poSltaJWfieniu wie],u istotnych .pyltań, ale· czy'!e'lnik pozostaj·e z .pewny:m niedosytem. Maże oczekiwanie na udzielenie wszys'tkich odpowiedzi byłaby ZJbylt wy,górowane, jeclin'ak wą,tpliJwości, kitóre aUltor posiał, skłaniają dopowY'żSlz,c'j reilleksjL Zdani·em Jemielianowa alnarJ.izowanieSlpecyfiki lfo1kloru ty,łko 'w !planie Iformalno-.esietY'cznYIffi lub CZYIStOi'ech:rui'cZJn)'lffijesit ogó1ną tenJd€lncją follk.J.ory,sty'kJi I"ad,z,ireckie;j (.t€lndenicją się,g,ająrcą :łaJt tnzYJcliziwtY'dh). J,edna'k próby wYljaŚ!ni,eni'a specy.£iJki folkloru "od wnętrza" (poprzez jego :oe:chy formalno-estetYlczne) nie mogą prOlW:adZ:ić, Zldaniem autora, do pozyity;wrnY'ch reZlul!taltów, bOlWiem zW1racają uwalgę tylkio ,na formy przea'awiJaJn1i'a się fo:1kloru, a te w całoślci ZJa;]e.żą od wa'rlu'llJków histor)'lClzmy.c'!l, w ktÓT)'lch f·o']lkllor fun'kcjoinlU,j.e i 1';O!ZIw,jj,a się, a nadto same podlegają? ustawicznej ZJmianie. Z tego też względu Jemielianow UJWaJża na narYważni'ejs:re· Zlbaidanie :SlPe,cyfiiiki foliklOll'u poprzez wyja.śn:ie;ni.e chaiJ'lalkite!ru jego fum/kica'i Slpołeoznej. Roz,wój .folkloru, 'podobnie jak 'WiszystJdch ZJjawisk 'twórczych "IV kuI'tuf'ze, !zale- . ży od Wiielu cZy1I1n]ków, jednak ni,e kaiJdy z n~ch prze>j,alwria s'ię z itaką samą siłąi działa w tym samym ozasie. Dlalt€lgo alwtOl' zJln:ier,z,a do IUislbailelJ1iatego ,IC·;msU addziaływ:a,nia", kit6ry .pr:z)'lpa1da na cały O'klres iJs'bnielJ1iafiollki1oIltl. PirzedeWiSlZ)'lSItkirm sbwri€lflcliz;a,ż,e od dkJreślone.go :momenltu 1I10ZlWOjIU SJpołeczme-go ,iI"elaliza,cj1a a,r1ty~'t)'lClzme!g,oIPo'tenoj'ału ISlpołec:z·eńs:bwa" pod/lega 19pelcj1a,liJmlc:jd,'co jed:naJk ,nie lOZlnaK:Zla,że jeldnQ;clześlrlJi'epBWlne lellemenJty Is,ZJbuikilI1Iie mogą wią:mć się z taJkimi nodiZJajailni ,clitilałialLnośd 'llllJcliZJkJiej, IkitÓlre iW rog6le nie mają :rui<: w.siPólnego· ~e S1z1tuiką.Ten mo:mehlt lPI1o:wradzi IfÓiWlnoc:Z€IŚniedo IfOZlpra:d.UiklUJlJtury :narodOlWej na dwie formy: ,JWyis'pecjoal1Ji;zOWlalną"i ,,niewySlpecj>aJ1iiIZJo:wainą", Móre w 5IPołe--. ° ° �:272 Recenzje ozefu;.twie :prz-edk'la-sowym rómiły się ,tyllik1oiunkcjaIl'al!nie, ;n·a;tomia!St:w ~poleczeńSItwie k,]asowym wllajemnie :~ię ·odiZJolowały j.ako ,;dwa 'różne systemy artystyczne z odmiennyJrnibwó'r'czymi 'tl"a1dycjami". Foliklo.r ,("slZJt'uka n,iewY'Slpecj.alizowana") pojawi1a !Się, ,z,daniem J eomieli alnowa, w tej ,grupie 's.połec:z;nej, której potrzeby lnie 'Są całkowicie IZJas.po'kajaneprzez ,,sztukę wyó>pecjaliiz'Ciwa:ną"."Sądzimy - 'Podsumowuje autor - że folklor właśnie dlatego, że nie jest włączony do systemu zorganizowanej i wyS!pecjalizcwanej sztuki, właŚlnie z tego względu, że bez,poś'redini-opodpor.ządkc,wany je:;t Ipotnz'ebom bytu i nie odnosi swoich rezullit1atów do rkryteriów :sztuk,i 'Wyspecj1a!rizc'wanej - właśnie . dla'te~o może od czasu Ido 'czasu wyjść 'poza ,gra'nke wys:pecja.],iZlO\'v'·anychno~m eSltBtY'C1Znych" ('s. 101). Ogó'llIla ilu:nk'cja spoleczna f,olk'IOlru 'pol'ega .zatem na "nliCIwyspecjalizowaniu" twó.rClZyJm,które każdol1aw1wlo !kClni~r£/tyzuje ,Slię 'W Ipowszedinim bycie . .ledn.ak nic wszystkie rodzaje "niewySlpeC'jalizowanej" twórczości ,przynależą do folkloru. Co prawda Jemie1ianow 'nie ok,reślU 'dokladnie tej ,granicy, ale przeanalizował amatOl'siką dz:i'ala'l,ność arty.sltycziną (:ZJaJiocza'nąrprzezczęść baldac'zy 'rcsyjlSibch .do fo,lklON) by wykalZ>ać, że (przejawia slię w :niej ,kilka form i typów ItWÓI'C zoś cli ludowej. z który'ch iZ,aijoedwieje'dna może być przedmiotem z:ai,ntere-s'o-wa'C1iaf·olk'lorystyki {t?Jw. "pierwotna" {orma amatorstwa). Pira'ca J,erniCJlioa'nowaIprzy.nosi :ponadto 'roz,dzi.ały, w których 'pomieśc:ił autor rozważ'a'ni'a ,do'tyczące 'lałożeń metcdoJ.ogi'cz;ny'ch szk,oły h.istorycznej li ich krytyki w ,rosyjskiej '£,oil'k'IOlrystyce,izagadnienia zwi'lzane z 'hi-s,toryzmem or·az problematykę {olkl'oryZJITlu lit'er.altury. Janina Margaret " the Mead, Generat.io,ns CuUure in the 19708, and Commitment. The Columibia Univ.ersity New Hajduk-Nijakowska RelaUonshi'jJs Pres's, New York Between 1978, ss. 178. .Jest to ,drugi'e, :zmienione i 'poszerzone o 5 'nowych .roz,azi.ałÓ>wwydanie pracy Mar:glalr,et /JV!cad. Z 'Per:slp£Ik'Ływyoś.mi·u lat dziellących ją ·od IpierwsZ!c.go wydania ,au'to'nka IpO ,ralz 'wtóry .spO'g,ląda ma ,problem konfliktu pokc1leń,ana'ILmje wz,ory kiulbul10we i sy:Sitemy 'waorto-ści Inowej .genera'cj,i ,;młodych gniewnych", któ'rą u'ksńa~tolwały 'l,al~'a70-Jte JllalSoZJe,go sltule2'i'a. Książka 'Margaret 'Mead ,podzielona jest na ·dwie czę·ści.PieJ'lwsza z ni·ch powSotała w OpaJ1cj,uo c~kl wylkłaldów, które autoI'ka wygł'ogHa w m<llrcu 1969 roku 2oka:zj,i selunej ro-c;z:nicy pows:taJni'a noowoj,ol1sk:iClgoMu'zcum His1torj,i Natu;"a,lnej, a które zaltj1tubowała "Gzrowie!k i NaJtura". W azte reiCill pc.czątkowych 1'00ZJdziałach pllZ€fds:t.aw'iJaczy:te'llnilkowi, rniepo raz pierwszy zresztą, swoją k,c'ncepcję s'Pc'sobów tra nEl!TI is,ji ku'~t>u'rowej, lrozróż'niają,cą trzy !style Ikiul'turow2: lPostf.iguraJtywny, 'konfigu;'a'tj'lwmy :i ,preiLgu:m1tywny. IW lparrtiti .eg:zempJifikacyj'nej powołuje ,Slięna własne spost.J1Z,e,Żeln;la poczyn:o:n:e iW c'ZJal5'ieoOlta·tniej 'podróży (1967) rna Nową Gwineę. W lCoZęś'Ci odrulgiej, ina ckitórą :stkł,a;d:a's'ię owyc,h 5 'nowych nOZJdiziałów.,diroibia,zgowo .;;maaiZJujeIp:lzapaść ,dzielą.cą 'po'~o1eI1JieIdorosłych cd 'pok1ol.en'ia mlodych ora.l sta,ra się 'ZJba,dać·znaClzelnlie'tego :kon:Jlliktu dla :przys·złych ,gencIPa1cj.i.P!o:wrt.a·r~aswo.je iwjerdzenie, że dzieci wieku nuklearnego zamieszkują 'świat, którego ich ro,dzke zU'pe~nieni.e CZJl1'ają, :i że <lobe-on-a IpI1ilepaŚĆodzieląca pOlkole,I1Jiaj Cls1 jak<lścio- �273 Recenzje ,,'l) ;'ói.na, za·rÓW1l0 po'd ,względem -glębr;tkośei, jak .i fGzmiaru, ,od -j·alciehkolwiek pO}Jl'zcdnlch wyłomów. Próbuje ilakże 'wsk'azać na '\VY'siłlki Ja!k1i:e'nowa 'gene'ra-cj.a tnL'''i pl~zcd.sięwzi<1ć,:alby sLwO'rzyć :spójne Wo'LJorykul'tUJrolwe :i odlIlall·eźć waMości, któ,.\., '1):;dkrcŚJ.aj<.jjej u:nikałne doS:w·ic:.dezeni'a, '1a'k 'cham·k1terY'siiy.czmc dla tego micpC'''\'nego i pGzbawio.no~o heroizmu wlic'ku. K onk,luduj'lc stwi'er:dza, że wzory ku1:tu,owe :minionychczaiSów Illi'e potrafią i,cmtro·lo'wać kryzysów, a,ni 'cdpowiedizieć :naweZlW'an'ia (nowego wieku. Dlalt'ego też., ab~' zachow"ć i utr~LYmać życic na nasz'ej planecie - Ziem.i, tak bardzo podatnej na p<;dającc ze,wszą,d ,c,iosy. pOWiinniśmy nan}~m .poczylIlaniom, będącym wylrazem nib!.ego zaangażow,all'ia w SpPa'wy wSlPMczesnego slwi'al1;a, nad'ać ti:nmy kierunek. \la :'gu,ret ,Mead '!lic wskazuje jednak ż,ad:nej drogi. Część .pienv'sza li d;'uga ,róż'nią 'się od Isieoi,e 'nie :tylko (poruszaną .w n'ieh ;PT'Obil :1'l'aly,ką, 'lec;; 'taki.e sposobem ,narra,oji: ,poozą;tikowel'CJ!Z1d,zia1y ma.ją charakter wykiu'du 'uniwct',;ytcckiego, balPdzo pnzejtI'zYSltego ii skoll1odemsoWla1nego,'Część druga nacomias't ,napi5óutn'uj,otJt w f.ormie eseju. Ksią7.kę uzupełnia 'obsZle:rm:, ,opa<tll'zona 'komeIIl1ia.I1zem, biblio,gr,aiia uw:z,ględniająca za'równo ,prace M'a,r,ga·rei Mead o'ra:z 'inny'ch aJrJitro;po,lo.gówamerykai1lSkioch, jak l wyka,z filmów, pI'zcŹ;ro.czyo:raz Ita:;m ma,gm,etod''O!no'Wyeh,ikiÓiry,mi autorka ilu-;trowała swoje wykłady, do .który'ch odwołuje Isię 'picDwsza c",ęść ,amawia;lCj ·pracy. Elżbieta S. A. Takar,iew, lstorija zarttbieżnoj etnografii, Moskwa 1978, Goździak 5.5. 352 . .Jeden znajtba'rdziej 'zmanyeh 'Współczesnyreh 'etnografów i reli,giozJla'w'Ców ,radZieckich, S. A. TokariElw, po ,napisa'niu ,c'eunego podręoznika Istorija russkoj etnografii, zamierzył ,się tym razem na dzieło wiele trudniejsze i szerszym zakn'sie. Podręmmików teorii ,i hi:;,tol'ii anJtrqpo'lOgli-i Isensu stricto, jak li ,pme o zbliżo,nym chara~Lc[;ze,pows!talo, 'slzc,zególnie 'W nauce :zachodll1iej, bal'd,zo wiele. W k l'aj;':'chsocoja1is,tyclZJnych ,próby tego ,podz;aj1u -ciągi,e j-eS'zoze mlależą ,do if1ZJadkosci. W PO'lsce mamy Antropologicznq koncepcję człowieka Waligóns:kie.go ()Iraz WprOI.t.'adzeni-e do etnologii Sokdlew:kz -obie. kSciążki ,pod 'w'ieloma wz,ględa:mi PQZO;;luWliające wiele ·do 'Życzenia. Rówl!1ież w ,na'uce tPaldzieekiiej ,odozuwany jest niedo:syJt 'P odr ęCZlIlJi:ko'wy>C11, synt ('t y c z.n Y'ch ujęć odokO'nań antropologii. Tnkariew wymi'enia miew-;j-el.ką książeczkę Kag)al'owa(ipo uik,nailisku) Naris 'istor:ii etnografii!, pra'cę I!ts'a W.wiedienije w etnografiju oraz kilka innych Iprac o charakterze przyczynkars:kim 'W interesującej Tok,Hiewa kwestii. Istorija zarubieżnoj etnografii !pGIWlsta~awlię.e 'Jliiej:ako "na pus:tym ;polu" i jest pil"rw:szą 't'ak szeroko ;z,;,\'~ro;joon<.j ipW'Cą 'w i!1'alUJee T,adzieckJiJej. Jej autor rloZlpoe.zym'a całość rOZlważm'J od pr.zy-jil'zenia 'się najoważmiej.szy:m oporctręc,ZIl1J:kom alnJ1;.ro,po'1oigi.i na Zachodzie - 'p'>c.zynającnd Haddcma i PetrI;niJmana, 'a k,ończ'ąc lIla w'ielikim dziele Ha:;risa The Rise of Anthropological TlwQ'T'y, w którym a'wtor :poozą'1!ki €ltlIlologii sytuuje już w IkoI1'eu XVII wieku (J. Lo·eke). Sam T,okalI'iew pTozyjmuje ll'aozej rbf'actycyjną 'cezurę - IpO!.OWęXIX w. - .i jako WY'PaZ rodząc,ej się !Iwwej lIl'aukl tTaktuje ,powsLaini.e ró·imych itewarzys'!;w a'ntr,apol.ogkzny,ch (trup. Societe d'EthlIlolog,ie de P;lris). ° '18 ,.Lud" - tom &4 ° �274 Recenzje ° A,le pozos',bawmy te rozv/aża:nia wyznaczaniu Imomenitu, klió:ry przyjmuje ;i~ za początek naukowości etJnologii, bowiem nie nato 'chciellibyśmy ,zwró'cić uwagę, chociażby ze względu na ,zmienno,ść h'isJtOlI'yczną ,k;rY'ter,iów o ,tym decydujących i pmzyjmowanych witym wIZlględzie ustale!'!. W'a~niej'Slze !wy;daje się prześledzenie ,matody badaw'czej z,a,stO'sowanej prze:z Toka'riewa przy rckol1strukcjidiziejów etnolo,gi'i. On sam okr'eśla ją ja'ko hisboryczmą ('lub ,śoiśl1ej ~'historio,grafliczną); 'po,zwaJa ona jego zdaniem ucl1wyc"ć zaró1wno dY1namikę rozwoju :z}aw,isk, jak i wiedzy o ,nich. Jednocześnie jesit to podejście: 'marksilstows'kie,dla ikltóregohiS'toria jest tak Iważnąpodslawą. Spróbujmy rOZJwa::yć ;problem, ,czy Tokariewowi udało 's'ię uk'azać o'wą dynami,kę rozwoju nauki li jej prawdziwe 'S'połeczmo-history,czme uwa,runkowanlia. Schemat ,większośc,i ,r'oZldziałów jeS't do siebie dość podobny; InajpieI'w mamy wS1tqpną chara'kterYSitykę daneg,o okresu, dotyczącą Ipr'zede wszylsltkim jego sp 0łeczno-ipol,ityc:znych i ,i,deologkzmych ,korzeni, ,mających wply:w na ukSlf,talto\';anic się dam.'go kierunku 'w eLnolo,glii. Potem ,zaś nastQpujecharak1te:ry'sitika C': a tożel1 naukowy;oh badaiczy, uznanych przez autora za wnoszących istotny wtkłiad w rozwój metod li Iteorii Itej dy:scy;pllli1ny.W kO!'lCUzaś 'otrlzymujemy chamiktC'Tylsty,kq O>1'az o'cenę poszczegolny;ch koncepcji. W (t'en ,sposób zostają zapreze.ntowane pOWSlzl"chniezmanesZJkoły, D,ak 'ewolucjonizm, dyfuC':joni'zm, .uun:kcjonalizm, s't!rukJturaliZJm i i'n. P,onadt,o Iz'akres .rozwa,żańzostał 'r,oZJszerzony .'poza teorie: czysto anMo,pologiczme, ,a mając'e prC':ec!ie.żniebag'atelny wpływ !!la uk'sz'iał,tolwalnie się ok1reślrmej świa:domoś'Ci w myśli nauJkowej. Są to pI1zykładawo: "Karol MaI1ks i Fryderyk EJngeil:s, ich irola w roz'woju naukli etmogr:aHcznej" czy "F'roudyz'm wetnogirafii", W naszym pmelkonaniu na,l'eży w '.peŁni Zlgod:zić s,ię z :poglądom Tokariewa, iż nauka IDolZJwijla się w 'kon'tekś!C'ie ws:zylstki'ch działail :ludZlkich ,i ich wytworów, N.a ,gruncie episltelTIololgii bli:'ltorycZlnej (wychold:zącej :z Zlalożerl ma,beria,Ji:zmu historycznego) ,można by powiedzieć, że naurka jest w .swej is'to'Cie zja,wiskiem społecz1ny1m, hi:Sitoryciznie ,zmiennym L,e względu na całoksLtaHrozwoju 'społecznego, 11wtierdzmlia i 'teorie nie są więc tutaj ,roZlpatrywane Itylko od ,trony czysto wewlnętr,znych log)Lcznych zależnoś'ci, jak to rna miejsce w koncepcjach wielu innych bada,czy, :pozos1tają'cych w kręg)u "ideologii hist,orycznej" (Popper, Fe:yerabend, Kuhn, Lakatos),aleokreśla!ne ISą wobec całego kontekstu, ,kJtÓiryobieklty,wnie warunkuje prZJekcmania wyrażone przez :tetw'ierdzeni,a, Kontek,stem tym jest caloksztaH prakityki społecznej i obickrtywnych wa:runkó:w ,,:połecZJno-ekonomicznych, Plrak:tyka naukowa, jako część hierm,chfiezmej, ,dynamicznej s,trukltury funkcjonalnej, jaką stalnowi calokszitaH praktyki społecznej, IPojla1wiła slię w określ,onym momc:ncie rozwOIju, gdy wysltąpiŁo na nią za,potrz.E~bowal!l'ieze strony te,j osta,lniej. Praktyka nau'kowa 'lakże posiada s,woje .zapotl'ZebOiWania r:;bi!0k,tywne, pojawi'a ~ące się w ~oku hist0'rYCizmogo !10zwOjU, lecz 'są one wtórne względem zapo'kzebowaI1 nadrzędnych wobec niej typów praktyk, 7, praktyk'l !pGdsbw,ową (.produkcy,ną) na czele. Jed!nocze~nieinteresująca 'nas tu praktyka jest W'z,gIQdniieautonomiczna, gdyż jej normy ,i ,dyrektywy badawcze ok!reślają ją ta'k długo, dopóki pot,raf;i ona być efektywna wobec zapoltrZlebowal1 ohiek:tywnych. Może być również tak, że niektóre wa1r,ianty praktyki naukowej występują rÓiwnolegle, odpowiacbjąc na ,okre~:lone :ua,po1Jrzebowa'nie (każda w LIllnysposób). Okreś.la,jąc z :zaprezentowa'nego punktu widzenia postępowanie TokaI':ewa, sitwierdz:ić można, 'że po'szukJiwanie ,przez niego pO'wią,za!'1ri uwaTunkowa!'l w !'C1C':woj.u nauki prowadzone jest w sposóbZ!bYit upros,zczony i jednostrolnny; wyda,'ze:nia i Ipr'ocesy okollomiclJno-'poJ.1ty,czne zdaj'lsiq wplywać na 'pDw,Aanie okre~lonych 'przekona!'! nau'kowy'cb w sposób bardzo bezpoślredni. Uprosf,cz'Ona Z(}<\Jla siet syrndrClimaty<::zmyoo\PO!Wią,zar1dete.rm1nujących ~udzjkie dZJiJałania i tym sa- �275 Recenzje rozv..,rój nauk'i jako efokltu ty'ch dZliałań, POlstęp,owanie Toikarie,wa nosi IZlnamiom] zbyLnivgo mechan'icy,zD1U w ,oklreslani u Iprzy,ozylll 'takiej a ,nie innej świadom ości metodologLc7Jnej ,danego okres,u {vIide: r,Qlzwlażania au'tolra o sZ'ko1e kuJtu[owo-hiS'toryczmej). Jednocześnie daje ,się zauważyć, iż autor nie jest konsekwentny w swoim pcjmov'ianiu 'nauki. Nie wiadomo bowiem 'czy ,chodzi ,mu >oIna,ukę 'w sensie określonych norm i dyreik,tyw metodolc"gicZlnych,czyte;:. 'o praktykę badaw,ozą danych szkół aIJIVrcpologiczlllych. Apr:zecież posltulmva'nlie i apowiada1nies'ię za ,okrdlonymi 'norma1mi(c'k,pcślający,mi pewne ",vaI1tośd) i dyiJ"C3,krty'Wa,mi i(wskaliującymi na sposób n~aliza,cji owych wa'rtośd) ,cdibicga z;'Nykle od faktyczJnej ppo,cedury badawczej. Brak ,wyra:iJnelgo S'ta·now,is'ka Tokariewa witym wz,g,lędzie ohn,iża wyda:tnie wartość analizy. Pod<JJjmy kcnklI'EltlIJYIprzykład. Kliedy 'mowa jest ,o koncepcji B. :\falinowskicgo, Tokari'lwl prez'EJn'tuje Ina,m j'ego "teor,ię pe,trzeb" - chodi:i wtedy właśnie o 'nopmy idyrektywymefto,dicYlogiczme. Ale w wywedzJie brak Inawet wzmianki o ItZW. poLrzeba'chin-tegm,tywnych, ,mów,i Is'ię tylko o 'p.erli[,zebach podstawowych i wtór1Dych. Nie 'o to jednak nawetchodz!. Bar,o,Zliej iS1tatny jes1t fakt, że za,pzucajL1'ckoncepcji Malinowskiego "biologizm", Tlokariew nie ok'reś:Ia wy,raźnie czy chodzi mu rze,czywis'tewylnik,i ba,dat'! 'twórcy funkcjunalizmu, czy też ocenia ,wall'lość owych Inorrm ,l dyrokityw 'metodo].ogi,c:zinych, pOiStulo'wa,nych w ramach ogólnej teorii kultury, M'O'Ż'!1asiię, 'I1z-eczjasna, domyślać, że .chodzli jednak o ,ten drugi a's'pek: - ale wltedy dziwi brak uwzględcnieniawielu is.tatnY'C!l momentów wywodów ~,Ialilnow:sk,iE\go(c'hoci.a7;by wzmiankowa'nych "potrzeb in:legratywny'ch"), prz'ezc>o końcowa 'ocenadcYkona!1 fUlnkcjonailiZimu (jakozbi,O'ru 'norm i dyre'k!tyw metodologioz:nych) nie moż,e Ibyć ,pe1na 'ozy na,wet mocniej tratna. O,obnym zagaJdinic'!1Jiemje9l ppoblem cz'asowy'Ch ram r,ozważaJ'! Istorii '" Razwa7,ania te :kOJ1CZąsię bowiem 'na latach 60-ty,ch; 'Sltąd ,paza ,wywodami zos'tały ws,zystkic 'nowe kic'runki i ,kc'ncepcje antropologii świa1towej (szczegMnie ameryka"rskiej). A jest ich sporo (np. antropologia k,ognitywna,etncmauka,a,ntropolagia symbclic7ma) i częiiitoklroć wnilas!y już znaczący wkład w 'teorię Ikultury. Dziwi więc nieco brak wszelkiej o nich wlZJmiarrkL A ,przecież teoretycZJny 'ZJamęt, jaki wywolah twórcy tzw. "New Ethnography" 'wywodzi się już z .połowy lat ;iO-,tych i wytworzył nową świadomość molod010gi'oz'ną wśródbadac:zy. Stąd 'teź tytuł rozdziału "Ws'półc.wsny stan Jlaukliet'nograficznej w krajach kaipitali.stycznej Eurrpy i półno.c"nej Ameryk,i" trzeba ',lra'k,tować os,t'rożnie, jako niezbyit adekwatny do pO!mieszczJ()nyc.hw rOZJdZltaletreśCii. Froblemy etnologii 'europejskriej (iza'rówino zachodn1iej, i'ak i krajów socjalistycznych) T,okar,iew przedstawia bardzo isklr&towo i ,przede w9zys,tkim ods1trony poczyD;lt'] ins'tytucjronaij'ny'ch; nie moiJna więc tych uwag lt'r-akitować jako Irówrnopra wncj części \\' slo;<unku do i'1lnych partii ksiąŻlki. Pora teraz na uwa'gi generalne. Wydaje się, że Istorija zarubi'eżnoj etnografii może być swego rodzaju przewodnikiem po historii dokonaJl antropologii - przewodnikiem jednak ,dla mbocdych adeptó'w ,teij Inauk!. Ów podrę<:z'nikowy chairakter zakładał chyba sam auto'r (Z)'W'ażywSozy ws'pO!mnialny hrak 'tego Itypu prac w ZSRR), I tutaj potrzebna jost jednak 's'pa!"'a doza k,rytycyzmu, :kitóra 'PO(?Jw'ollis'karzystać z cennych uwag i roz.poznait teoriopoznawczych Tokariewa, a odrzucić ,lub zmodyfikować' innc,mni.ej 'trafne lub niepełne. Raz je,zc'7.C prz'C'kolnaliśmy siG, jak 'uruidny,m zadani'em jeSit Ipisa,nie his'bmii jakiejkclwiek dyscypl,iny naukowej, ole już somo podję.cie teg,o tematu jeslt g,oidne n1ym ° Michał 18' Buchowski, Wojciecil BUTs,zta �276 by Recenzje Poliric;; and Social Change .Howard .J. Wiarda, The in Latin University America: of The Distinct YIasEachusctb E.dited ,:vIass<lehusc1t:ó Tradition. Pres'S, 1974. How;ll'd J. Wi,u'da je.st profesore.m nm.:ck pu!ityC7mych n::l ulliwersytecie w M:.issachu'scU1.s w Stanach Zj-ed:noczo'!1Y'c;h.Jes!t ,autorem 'Viicl'U slud:ió,w rL. z.a'kl'esu ClClUk pol:1j'.cznyc,h i~pr'c>bJ:c\rnaty.k:i Ir,OZl\vo:jow,ej k'rajów 1()tYlnc·an1cl·Y'l~al}I~:kj'ch. N8'pi'sai m. in. wiele i.ora'c 'z ,wkr·esu 'polityki i 'procesów I'OIZJwojowych w 'republice Deminika,ny, o k{H'po~a-tyźmie i procesach !'olzwojo'wych w Pomtugahi, a wraz ze swoja żoną, dr Ted-a 'SiquC'i!"a Wiarda-, j;e..Slt -\w;.półauitOTcm pOI''''WnawL'zeg.o s,tudium o polityce ;lud:lOsc,iowej 'W Brazylii, Dc-rnil!1likanie i Wenezueli. W jeg·o dorobku figuruje takŹoe 'ki11mdzieSiiqt .I'io,21działówklsi,,!żek ,i a,rtykułów '\V 'lwukowy-e!l czasopismach, a jego os'ta-tJlia wiiEi'klszapraca na tematpf'oces6w politycznych i 'roz.wojuwye,h 'w I-Es,z'pa:nii 'i hmc1ry,cc Ła,c,iń!Sik:iej:ZJwlróc<ilana sicibie ·dużq uwagc;. Omawiana ;pozy,cja :napisana p.od jCIgokierUlnkic:m uW!z'glc:dl1'ia jcd)'nie 'rozwój p:'oc,esów społec:z;nyc:h i ;poBty'c.mych z,mia:n w K:m.j·ach Aimcry!<'i Łacil'ls.kiC'j W,e w~s,tępnY1m:roZJdzia'!e 'f'eoda'kitor omawia doty-chm·.asowy stan ba'dań naukowych n,~rl pnoblema:tyką l-a'ty:noamery'karuSiką. W opare,iu o dostępne 'ffi(l'ter.iały ·terenowe ora,z :1Hera!turę przedmiotu sta'I'a się wyj'aslnić 'przyczyny 'regiresu spole,czno-g'O&pOdalwzego ipolliJty,cZJl1Io-:kulltur:a1negoIpailstw tego T,e:giemu. NowatoJ1stwe.m U1a ;\ile ogó.lmie Is'tasowanego 'pcdej~ci'a ',\'i~ks'7_0ści ha-daczy pó.lnOClno-(I'mm)~kaJ1ski'c:h do tych ,probJlemów joe.st .dążenie a'utor,ów -d·o wyjaś'nienia problemów '!m'ajów !l1'a :pIo~udmie od Roio Grande w :ka'teg'oriach laltYlloamerykańskiego !k>om'te~sltukU;rtU'I'owego. Poni'ŻJ~z,aprac'a je-s:t j'ed'ną rl niCiliC'-21nych,w której ZWI"a'ca .się uwalgę 'na Irea:k,cyjność li nies,tabL1ność .syS'temóMl politycZillych państw tego regionu kulturowego,podejmując -się wyjaśnic'llia .g,enczy dysharmonii w struktur,ze .po!'itycz,nego :zar.zą;dzania. A'by to osiągnąć, autolr.zy ;prac [)odd8ją .szczegółowym analizom w ujęc.i:u hils>toryc.zll1ym·c.aly Isy&tcm .g,os'podar,czo-.s.po!ec:zmy i poHty.ezllo-,kulturowy latynoa:merykańSlk:,ich kimjów, wychodzą'c z 'za!oż·enia o :integra,lności 'systemu. J'a:k dotychcza!s, póŁnoono-armcryikal1-.s'~ie tendencje bada-wcze 'o.gniskowały się główJlie ona had-a'niu :palbolQgii demo'k!ra-cj.i :narodów .Ą,;meryki Łacil1.s·k!iej, ,dążąc ·do wyjaśnienia, dlacze:gonie Z'doł.ały one 'os'iągnąć wYlSokJie-g'Opoziomu .rozwoju na mia-n: USA. Nic więc ,dównego, że -przy (t'eg'o typu 'nalStawienliu więks.zoś·ci ba-d-ac.zy wYJlLkj ioh I$Itudiów .nie '7-a wiele 'W'l1Oisiłydo .poZlna'l1'i'as'Po1eez:nośd ,tego regi'Gnu świal~.a. Błędne koncepcje t-emetyc2lne wypracowane w zU'Pelniei-nny'ch 'wal'u,nka~h północ,no-ameryikal'ls'kich i zdomino:wane pl'zez sztywny etnocentryzm, siłą rzeczy nie mogly do;prow,adz,ić odo wyj:aś'ni.enia meeh.a!l1'iz,mów -r'OZ'Wlojuk!rajów la:tynoamerykań.s!~i'ch, a w dall!Slzej-kon-s,ek:wen<:j.ido .zfloz;umie,nia -ich wSJpókzcs;nych problemów. WSipółczesne wyobrażenia w Stanac,h Zjednoczonych o Łacihskiej Ameryce uksztalbowane były ró'YJil",l. ",- dużym ~t-opniu p~z·ez dokii.-rynę lVIo'l1lroeJi.a,kJtóre,i przewodnim ,mOltywem d:zi,ałania była obrona 'PI1zed :kom:U'IlIiZJmem.Re,wo'lu'Cja na Ku1Yie w 'r,oku 19.59 Iniec,o z,mieniła rpo,glądy bada-ozy ,a-meryk:aJlis'k,jch,Izwracając ich uwagę na ;problematykę walki klas s.połeczmY;Dh. Stany Zjednoczone, chcąc za,pobi,ec dalszym 'rewo1-u<:yjlnym ZJrY1ia,l1om w inny,ch kr'ajach !a1tym'o.ameryk-at'!'s'kJ'ich, ,powoł,ały ,konfeTencję '\v P,u'nta -deI E'ste w TOku 1961, <na któI'ej u9t'a,]olIlo IT)1-rmymodennizacj,i naj-bard:ziClj '7.ac·o1'::mcg'O sektora Do1-nef,o.W 'nasltępnychl:atach 'zac:zęto je wdray_ać wżyrcie w 'wielu krajach kontynentu. NiestClty, ISkOtsimiałe starodawnes.ńru:kituTY 'i1nSlty,j"u,cjOlnalnc,'taki~ jak: haóenda, sy.slam zaleiżmoś.cJ Ina :1ini'i s'tCls-Ulnkówobs.z;a,l'nik pa,tr,onchłop klient �Recenzje 277 ;Jozwal<lly tylko .na ogr,anicZJo'ne luralll,sfol'macjc s,połec;cno-e.ko,nomj;c;zrrlc. Zm:zc;ly co pra wda !l~Etc;:p(Jwać 'L:na'czmc zmiany w rozwoju ekonomicznym, ale nie znalazły l'!1(' G'dhicia w ;slnu'k,turze kilasowej ,i :za-chowaniach. Uklalzująee 'Się w Sla;na'ch Zjed:locze,;]ych li·c.:?mepubli!lm'cjc naukowe ill,i,e'uimlzYJwały,pnawld!zi'wylch procesów zlll'iain, stwierdzając, że ich ,i'!l1pulsy wychodzą z tmdycyjrrlego 'panująceg,o :sys,temu władzy. Zdaniem Howarda J.Wiardo !melodologia 'badań mad ,laiynoamery:kański·rni ;pOICClZCt'ls;lwamiw:iuna pOWlS1taćna ba.zie i<:h kontciksitu kul!turowe'go. Wynika to ;qrl, ż:, AmC:TykiŁacit'l:sikiej 'niemŻlna potd:porządko!wać Is<:ł1ema/tolm d madelom rozwojowym i:rrnych ,kmajów. Z lmit'olic'k,im j ·tberyjiskim dzi.edziiC't:wem Ładiró>ka A:neryka wy·r.a;,nic róż'ni 'si~ oQ,aZachodu. Stąd w:szylsltkic 'Cl:ziałanlia ba·dawDze :zmierzając:e do 1IZ'nanbpa!1si1Jw Ilego Ire.gIonu śwdata 'ZJajedell1 :z·e\9tc.pni Il'{),z'w,ojuA,meryki Pólnoc:nejc:zy £Uiropy mają chairakter 'slpekulatywIl1Y. W wy'ni:ku .szCi:0gólc.wej 'analizy lpil,obl,emów .latyll1o.aane.rykaóJski'ch mo~na stwierdzić, ;~e Ame;-y.ka Łac.iń'slka ,w 'cha'ralkterze 'sw'ego ,rc.z,woju u1awiązuje raczej do afrykaJ1skichczy azjaltyck:kh 'wzorów. Na Ikol1ZYŚĆ :kgo 'Porównanlia pr:zemawia :n. :n. 'charaikler .moderni;ZJacj'i :IH1:r·QldówlaJtY'noa'mery'kańlS:kJiJcd1. P,r,oce:sy te lIniały :r.iejs,ce do'piera w koń!cu XIX wieku i odbyw.ały Slię bez 1i!k:\V'iida1cji CiZYteż gnmtoWl1l'j reorg.anizacj.i, ale z 'reguly w Ir,amac.J1L5It'nieją,cy,ch,struktur li 1]rl!51ty;tucji społecz,nych. Taki,esf(,rmui<)waonic 'P'robl,omów .badawczych 11a,d hme:ry.ką Łacins-ką daje olbrzymie perspektywy badawcze. Wyniki zakwjonych na szeroką skalę specja:li.s:tn:znych b<l·dań 'nad proccs'ami rOZJwojowymi :lalYrr1'oamerykań,o;kich krajów pr.O>\v'<lcizOonych w ·uj~c:j.u h1i;S'torY<:ZIl1y.m .i iporó:w:nawc:zym, ipOlZw,olilyby z jednej :Sltrony wyjasnić mecha'nizmy i:umkcjonowa'ni<:poszc;zegÓilnylch ispołec;zeó.s,tw, 'a 'Z :dru,~:('j wnieść wkŁad w budo'wę ogólnej 'teorii :na:LukowejQ (procesach zmiany kulturowej. K:si;ri.ka ·rOZiiJo-c:z)'nasię od wielu his:t,ory0.lmych ;p(~£1eksji. Richard M. Morse, history'k z Uniwersytetu w Yal,e w Stanac:h Zje'dnoczonych, w artykule The Ileritage of Latin A,merica ,poddaje ,alnaliozie ,charakter ,roz\\'oju klJ'ajów ATne:ry"kiiŁa,e:ińskioej. Po pl":wdstaw'ie;niu ąła .goiSpod:a,r,czo-:spole.cijnegQ i kultUJro'wcg.o {waz p'roble;mów dernQg,raficlzinych <l,utolr 'k,om:c:enltruj.esię na :Splxyficz-nej dla Ic,go re,gi'onu !kulburowego ,naitUJl'ZeilI:>tY'tucj.oll1oa!ine,~o i rpo:lLtYC:'ZJne:gopo:·zqd.k'.l. Analizujcs.poJeczno-ekonomiczne i filozoficz:ne determinanty rOilwojowe POCZ,)wszy od okresu .k()oloni'ail!l1e~odo !niep odlegl ości ,i u.sduj.e wyj;a,ś:n1ić, d,taczego W'spókzcsnystG1n ,ro'7Jw'oju A'mcryki Łu'cińJs:ldej ta'k wy,m'Źmie ll'ó7,ni 6ięoil'l Itradye ji 'pór:1U'eln a-a merY'k:al1Jskiej. Nas:tę:plly w całości Iteorety,c,z:ny esej Glen Dealy The T'radition of M'onist!c Democra.c1! in Latin America poddaje anaJizic 'klas)oczme teorie :poliltYC:lz.ne (św. Angus:ly.na, św. Tomas:za, M'a'c:hi'avoHego, Bo:livam otc.), 'na haz'ie któlrych wyksz,taIcila ':le: lalyna'3'ffiorykat'l's:ka I~radycj-a IpoliitY'cZJna, :chcąc 'wykiryć kh imp.likacje odIa ',vspólczc:s:ll'j pohty,ki i .za,sa,a i'unok1cj'onowalnia w:spółc:z€:s:nY'ch is\połec:zeJ1:S'twlat y:,c.umerykal'lskich. Podobne nastawienie badawcze cechuje trzeci e~.ej zamieszI'~o:r.y 'w tym ro,zdzialc,na·pisany ,praez Ri·charda iM. JVLoJ"Soe (To'l.vard. a Theory of Spanish America.n Government). Autor :pnzeci:\vstawi'a libe.raolmą mraldyc:ję Ameryki Pól'noonej ·tradycji his,z;paó:sik'iej, w której dominują wplywy [teorii tomis'tycznej (pm,wu 'l1'atura:lnc, ikatoli'cYZim, s:chO'lasltYrZJm, hi·er.arclhia IpraJwa i iPańsitwa) i ma~iawelizmu (personaliZJm, idee s·ccntralizO'wanc,go paóstwa opartego na kró:lewskim a Li teorytccie, uprzywile,iiOlwulnie ,ulry,stcikiraity,czmago,poch o!dz'onia). Kolejny esej :pióra Ronal,d C. Newton ro:a .cha'r.akter IIHl'le.micz,ny; 'au'to,r Q1rn:aw,ia w 'nim stosunek różny.ch kOllIcepcji l"ialozof.Lozmychodnośnie do systemu s:poleczmo-c1kolnomic:z:nyc:h ,i IPOiI'i:ty'cZJll'o-iku'1ltU!rowy'ch wzorów i war'tośoCi. Uilm!zude - �278 Recenzje jak ,to kiedyś uczy'nił SU3 rez, 'WIiel:ki h'iJSZipański poli:lynm.y mówca ~ XVI wieku - że rtomislty,cZlIlekoncepcje były z,awtSze stosowal11e w cellu utI'iZymal11ia,stabiltności i sta.tus quo lpanu.jący,c,h lSystemów ,pOIliJtycz:nycoh. Du,7Jo,m:iejsc'a ,autOlr Ipoś'więca "malizie idei pl,ura'lizmu 'kulturowego i zmiaU1Y gru'p inteR'Su, co jego zdaniem miało podsita.wowy w'pły,w na 'llkstZtałtowaU1ie się 'Wspólcz,esny'ch konce,pcj,i demok!I"atyzmu i :za.~zą,dza!I1ia. DowaŻ/a, ,Ż!e <koncepcje Le :są bapdiziej 'uży'tccZlne ,dla z'rclzu'mi,e:ni'a problemów ,pólnocno-ameryikail's:k,i-ch. Odnośn,ie ,do ,k'oil1'lynentu poł:udnioWoo-am-eryk,ail!Sikielgo:nie 7J1lajdują oille zastosowania z uwagi 'na odrnic!rlJny charak,ter dziedzictwa kultura,lnego. Praca kończy się uwagami na temat możl~wości zmiany ,przesta!I"Zklły'chisy:s:tomów s!poł'eczJnc-~OiliJtyc-zlllych Ipailstw ,jaltyllloalmmyk'ali'Sk,ich. ,W itI'z;eciej oOzęśd 'studium" 'ZJatY'tułowalIlej "Oonteillipor,aory lunterprdatiOlIl", wydawcy :koncentrują !Slięna problemach atdaipitacji historycznych 'W,zorów ~ wartości do wymogów dwU'dz'ieSltego ,wieku. 1 Ar<ty'kuł Kal,maJll H. Si1v'6rt The Politics of Social and Economic Change in America 'opra'c,Q'W-a1ny zoSitał Ina ,podSIlawie ,dłu'got'rwaly{'h badali cmpi,ryczmych przeppowadzo'nych ina 'ter€lJ1JieAJmerY'ki Łacińsk,iej ~ Ipoś""'ięcony je'St Ipr,oblomatyce ZJmialny 'S'DI'uktU!r,z;arządzalnila. Dużo uwagiautoJlk,a ipoświęca .równiei. -p'fo.b<le'illom asy'milacji przez Ip.anują'cą ;struktU!rę klas'ową śiredon.i-ego'sek1tora o,mz pr,z,odujących elementów .k'lalsy 'pra'cującej, 'co jej :zda'niem 'sprzyja ut'nzymaini:u 'is,tnieją{:ych s,tosUlnków klaso.wych. 'Wiele cleka'wego :ma:terialu 'przymoszą r,ozważania dotyczące w:>póEstnkmi:a ,trady,cyj:nej :po1ityc,zmej ~u1tury ,z wspókzesnyrni :sysitemaml :społeczno-politycznymi, jak np. z republikanizmem, demokracj,) i teoriami marksistowskimi. Latin W <drugim 'podiroz;d,:zJia,j.e Sodal Development of Latin J1merira in the {Just-War autoryzowanym ,przez U:nited !Nation's Economi,c Commission for Latin Ame.rica s!<'ollcen<1Jro.waJDo !Soię,główinie 'na ,a'nalizie z.m·an tm'dycyjU1ych sltru.k:tu.r 'S-poł('cz;no-'po!itY'c,znych. Dochodzi 'S'ię do wni'ol>ku, j,e ulegaly one (',:ąglej evvolucji w cały;m Iprocesie :hi,s'1;.oryiCZinego TOZ;'W'Oju, ,z.alnim zacizęly na TI'ie 'oddziaływać XIX i XX-wieczne 'Pw'cesy i'ndus:trializacj,i 'l .u.rba·niz-a,cji. Period W na,stępnym arty'kule Claudio Veliz Ina,kreśla rozwój idei centralizmu i nacjonaltizmu 'W 'wa.rurtka'ch :la1tynoa,me,ry'kańJsklch. Dokonuje teg'o na Iprzykla:dzie Kuby. Dochodzi do 'Wlnios,ku, że Kuba ipOzlost'ala klrajcm wy",oce scentralizowanym z przewagą 'stosunków pens,ona'li.sltyczJIlY'c'hnie 'w wyniiku 'Wpływu ideo,loglii ma.rk.'<i~towsk,iej, ,lec.z W'skutelk 'Odidzi,aływan-ia żywotnej w 'lymk'rajuura,dycji ibc-ryjsko-amerykat'l'sk:i,ej. Olaud·io V€iJ.i:zWlska,zuje <również na .powslVawaJ1lie ekonomicz'nej i poli,ty,c,zmej z.ależl1JoścIi.jmnY'ch,\{1ra.jówtag,o re~io<nu ku'~tuTowego od USA. T.en ~tan rzec.zy j·est 'przyczY'ną 0póŹJnioa:nla'Się Ip.rocesów iro'zwojowy.ch k'rajó·w la'tynoameryk.al1&kich, 'Co 'powoduje IwzrOist :nas;tr'ojÓiwlIl'a!cjona,li<stycZl11y.ch. CZW3'l1ty 'roZJdział z;alwie'ra trzy s<tudia :szczegółowe. PiCT"w'sze Law and PoLitical Development ,in Latin America ma ,cha'rak!ter suma,rycz'ny. SYln'tetyz.uje boga'tą liitemtu:rę 'W)'iPosłą 'na ,gll1ulnoi'eIterenowych ha<dail. A'Uiborzy na jej 'po'dsltawie s'tnrają się stworzyć }ednoJJtą :teorię metodo~ogi'cZJną ,do badań na,dpro!:)]c'ma'll1i latynoamerykaó:sIJdc,go iklręgu 'ku,],turo.wego. ,M,imo, żea:r:tykuł kc}ncentruje 'Się głównie na prawnym li pO'lityciZinym laJs,pekcie ,rozwoju Ipaństw leg.o regionu, IZmiCll1Zajednak do 'caloś'cioweg.o wyjaś<nieJllia problemallyki.roZJ.WojowejAmcry.~iŁac.ill.skicj. VI s'tudium LawI'enc,e S. Gr,aham Latin America - Illusion or Rca.lity? <:luto;' ZJajmuje 'podobne 'stal11o'W1skojak cy>towa;ny 'wyżej Clau<di,o Vćl'iz, 'uwai.'ając, i.e :tradycja ,latyno.ameT~"kaI1s'kama joednohty chaJmktcr, w związku z -czy.m moŻ!na skonstruov;ać ws'pó:liną metodoLOlgię badal'ł -dla wszysHcich krajów. Jednak S. GTaham nadaje ba,daniom jes.zcze ,W:iększe 'wymi'ary. Jego ,zda:niem studia cmpi,ry.cZJl1ei Pl)- �279 ltecenzje ,'ównawczl' powi·rtny być ,ro"patrywane z pc,zycj.i "zc'rs7.ych k~.dlur,cwycha'reałów, otaczają-eyc·h 'laty;no;l'mery,kaliJ:'.kj·" "po10clHoś'ci. C.harles W. Anderson w arty1kule Toward a Theory of Latin Amenic,an Po·Wics r~l.\':a)a prz)1da't,ność 'is"tn'i'ejących już świ~atcwych ,teorii ,i poos!tula'tów metodo,logicZJ1ych ,dla badań \V Z'akrosiL' ,z.mia'.ny kU'1:turowL'j w Ame'ryce Lacinskie,j. W piątej 'części książiki Conclusion. Social Change and Political Development in Lut.in Americ'a: SlLmmary, Implication, and Frontiers ,redaokltor ,dokonuje oprz.egl;;du 'plroeesów r.o:z.wojowych w Amory,ce LaoCiń'skiiej w 'kh a'S'P€'kcie bis·torycllnym i wspólczos'nym. Rea'sumując, wska,zuje na zall'ysowujący slię kryzys o:beocineg,opol'ZW"ku i ana·j.izuje moż,liwośoCi j,ego ,daJs,zej kOn!t)'nua'cji,czy ,też ,powstania inowyc.h ;·cz·.\'ojowy<:h modeli. Z teglo tY'pu 1107JWażańwy:n'ikają dai1:sze implikacje dla badań i st U'diów dla ,samych ~nalrodów Ł';wi!'!"bej A~lle:-yki, dla naszego zroZ'umienia ich i.y,c'ia,polityki. Tadeusz Emeslt Feder, The Hape of the J'(;tLsantr,; stems. A.nchor Books, Double-nay a.nd Compa'ny, Latin America's ~nc., Gal'den Burzyński LandhoLding Sy- City, ,,"ew YQIl"k1971. Praca wyb.itlnClgo znaw'cy problemallyk.ijaty.noa.m~\ryka:\ ••. k~ej..prloL Ennes!a Fedd'a z Oxford University, jest ,podsumowaniem wyników badaó prowadzonych na KontynenCli.e Ipoludtnoiowo-amcrykanskimp.cd ~m"'pi'ci'a.mi ONZ w iramach programu "Soj USIZ Id:la Postępu", UJstalonego na konietrelllJcjli pat'1:SltwAmeryki LalCińskiej w Punta deI Este \V 1961 roku 1. Pl'ogram ten w s'woich podstawowy'ch zaloże'niach zmicll'zlał do pI2E"budowyroillnoj.c'bwa i Ipoc'nie-sienna [v)'z:ioInu byt owalni'a lud!lości wiejS'kiej 'tego .re:g,ionu. 1statą kS1i<jiJki jest ZJroZJumienlie zasad funkcjonc'wa'nia lalynoa'rr.eryKaI1S'kich '·polecz'noś'Ci. Pc·dslta,w'ow<jIte·zą pr.a·cy jest tw.ie,·,diC'l1Iie,że wi,::lka wla'S:I'loOŚĆ -z:iemska, ehara,]{jt,'!:'J~sLycz'naodia wszystkkh p.allst.wl'aty:noamel'yK'aó:skich, nie !tylko w.plywa w r;c:ga.tyw:ny !spos6b na rpozi'om ży.c.!a luc:'noici wiejskiej, le'cz przede wszystkim ogra'f! [eza Zido!llność'Pr.olduik.cyjtnąsektorarrlnego .i w ,dalszcjkonse~wcncH hamuje postęp .g,05lptodalrc·zo-'SpołecZIIlyi kut!ura:l'ny ,klwjów teg'o 're~io!l1ou. Pierwszy rozdział Ipracy 'poddaje ana-lizi·e istniejącą struklturę własnościową 1 Przygotowując tę książkę autor korzystał z bo:;"tych tercno·.vych materiałów przy'go~owanych w fO'rmie raportów p.rzez CIDA, dotyczących p.rzede wszystkim struMury rolnej kontynentu połuc!niowo-am.Nykańskiego. erDA (Centra.! Insty-tutio,n Development Amer·ica) jest hiszpańskim odpowiednikiem Inter American Com-LIte for Agricultural Deve!opmem !instytucji powołanej do życia w 1962 roku w wy.niku uchwal k.onfcrencji pailstw 1.3lynoamcrykailskich i USA w Punta dei Este w 1961 r. Jej członkami załc:"yciclami były: Food and Ag.riculture Organization (FAO), Economic Commission for Latin America «ECLA), inter-American Development Bank (IDB), Organi'zat.ion of Ame~j_can State's (OA~S). lnter-Anle,lican Institute for Agricultural Sciences (lIAS). Powyższe ins.:itucje w "ic."pniCl 1~62 r. dokonały analizy struktury własnościowej rolnictwa latynoame.ry;':~;'" "'iego \V relacj·i do rozwoju sektora rolnego, postulując Jego modern'izaeję bez -z·mian po1ityczno-ekonomJcznego status quo. Między 1965 a 1966 rokiem opubLikowano 7 raportów, po jednym dla każdego z oiJjE;,tych badanjami krajów, pod wspólnym tytułem: "Land TenlTe C::-;-,diUons and So.cio-Econoln~cs Development in .,. Argentina, Br.azil, Chile, Colomb.ia. Ecua~nr, G~J~t(·~:":1ala, P~ru". Raporty eIDA można ok·reślić jako Latin Amer1c.an Dr::lma ["n<J!og·icz.nie do określenia . Gunnar My.rdala Asian Drama odno:;;nie kontynentu Ciz.~atycldego. Por. tegoż badacza: Asian Drama, Harmon<:l·swcrth 1968. �280 Recenzje w rolnidwJe si,erd:miuk'rajów kantYlnentupołudn;· )'\vo-amerykailskillg0: Argentyny, Blrazyl'ii, Ch.iile, Kolumbiii, Ekwadoru, Owaitema1i liPeDu.Najba.r.dziej rlucaF1cą sit; 'w oc.zy cechąrolni,atwa itych krajów jest 'k·once-ntmcja ziemi VI 'rQkach nielicznej warstwy pOlsi-ad.a,czy.StTuk,turo wl'adania 'ziemią 'wYZJi1aCZacharakter całej gospodarki rO'1:nej,-lak w sofenze działalności 'produkcyj'I1ej, jak rów:nJie:~w s{Clr·ze <Qsunków 's,połeoc,z,no-.pc1li'tye.z'ny'c'h li kuU·U!rO'wych. Znamie'Dną Id,la całego 1a.ty'nr,"merykat'Jskiego roJ,nic:1wa cechą jest też 'is'tnienie olbrzymiej rzeszy d-zierżawcó\1V i drobnych .posia'daczy, kJtórzy na Ipodstawie róż,nych ,kontraktów u pmwiaj;j (,i'." mię be.z pralwa wła!s'Dośc:ido niej, Z faktu ·bbnienia :wlielkiej włal~no·ś,c,i Zli·cmskiej wy'nika \Miclle ol1egatywnyc1J implikacj.i 'nie tylko dla wsi, ale i dLa poszcwgÓillnyd1 g.O'~p'odaoj'(:'k rnaro,dowych. Odbija s'ię to w InJicspraw:iedhwY'm ,pO'dz;i.a;ledochodów Ina'rcdowy'ch, co najb:J:'dziej ·ud'er.za ·W 'l'u,dność 'W:iej'ską, ·która weget:uje na iha,pdz,o 'ni,,:k'i'm p{)lziamic materia1ny~m, soc}al,nym, eodukacy}nym i 'k'Ulltumalnym. Z punktu wi,dzetnia ,j/ntNP'sóW ogólnonarodowych ,nuSlk:lied>o'l:hody·]/udm.ości ·wiejskiej Ogirac'1lk·w.jqIpopyt :na towary .pr'zermy:slowe, co w paważ-nym stopniu ha.mujoe -ro'Ziwójk'r.ajowych przomy.;lów. Swiadclząo tym choćby lW'sltc~'pujące dane. drobni producunc i (cbotnicy rolni w skali całej Ame.ryk;i Ła'cit'rs'kiej 'w roku 19·60 'sta,nowi'l!i 7,10f0 .og.ółu pra'clIj,jcych w se'kJtoirze ro,lnym, 'otrLymując 33% do'chodu, podczas ,gdy średni li wieky pmducenc'i , 's.tano'lov.iący 30/0 ogółu zaJbrudll1ionych, o1mzymywa'li 37u/o 'docho,dów. Według danych CrDA (Celntna.l rJ1&tylution Deve'IOIpmlmt Ame6ca) w ISli·(·dmi'ukrajach 0bjętych bada:niami operatorzy 129000 wielkich farm .posia.da'li 340 razy więcej ó~mi niż ·drobnipredlwClncipra'cujący w m·ałych go:spodarstwach, Ba'dani,a wyk<n~ły również, że więk'szo'ść drobnych wiej.skich go'slpodalrstw P()'s.l~da prymitYI'.'on:·' \vo'posaże.nie <narzędz,iowe, co nie 'po:zwal,a na dobrq uprawę ziemi. Według ~ogo "amego żró·dła w .l.g 'k:rajarc·h konlty'nenitu \'07 1110ku 19.60 na ngó.lll1ą ,I'i-czbę 17,2 mln wuejskid1Poodzi,n, 'prawie 5,7 .mLn .stalnowdi drohni wlaś:c.i6ele niemi. Dane zg:'omadzO'ne p.r,zez FAO w1skaz·ują, że 7:3% wszySltkiic;J1·roood.zun -sta'nc}wią 'ro,d·zi.ny hied· ne, dla których głównym źródłem utrzymania jest placa za najemną 'J.lra·cę 'W ·,\'iel· k:iehlatyf,u<l:Kllil3ch. Ptrocesy pruletwryzacji ciągle '~ię pogłęhiają. r tak, w .roku [970 ilość ,biedny,c'h rOldzi,n \vZJrosła do '1'5 mi1i,onów, CoDw kaltegor,ia.ch globaj'nych stanowi 1'14 milionów osób. rproces zwiększania ilości drobnych gospodarstw rośniE: z koażdy'm .ro.kJ.em, co wynika z prrowa:dz01nyeh op:r<LCZ wlielki·ch poo;iadaczy akcji przydziału g.C1!1s:wjjak1oś'Ci-owo <L'iemi na -rzecz mljc'mnyeh -robcot,n,;'kó'w l'sta.ncji w eel'll 'związ<rnia ,ich 'z IpOtSiaodłością:i tym :samym za'pc·w'niioen.iad1!.a'niej stalej n:iskG o:placarnej ,s'iły robocz·ej. Za atrzymane ,kawałkoi z.iem:i 'ludzie 'Ci IzanusZ"lJr.i.,;<.\ do odpmc·o'wywa'r.ia kti~ku dini w miesiącu bez zapla'ty. Sytuację bytową h.lldności wiejos,kiej całego ko.ntynen1tu pogarsza ukryte lJczroboc!ie. Świ'a,dc.zy 'o nim Ichocby [falkt, że w wielkich ;posiadłoś'cliach jeden 'robotnik rniał w >Jaltach sześódzie9iąty'ch 44 razy w,ięcej ziemi ,do cjbróbiki ,niż 'w małych gos·poda,rs'twa·ch. Jedtnocześlnic lIla'leży :zaznaczyć, że w ;malych gOlspodarstwach w skali całego 'kool1ltymoe,nbu 'występuje imtensywn~ej'S'za u'p.rawa ziemi, co ,~wi<:-ksza jC'5zcze ba:rdziej ws'lmŹln'ik beZJPo:boC'i'a.Uk:ryrte bezrobocie jest .i,mpuIs~m do ·stały.ch <i sezon>owyehmi.g1na;('joi. AlDa'~i:zują'c'POwyżsize dane a'utoT ·dorcholdzi ,do 'W.n;iQls'ku,że po przeniesienilu wzorów 'UntCil1Jsywneju'prawy zi.emi z ma'1y,C'h gOlSpod<rrs'tw do wielkii·ch ].atyfl1lI1'diówprzy :za'chowaniu tej 's'amej IwaP1;oś'c:i·ziemi 'oraz 1egio 'samego schematu or,garn:izacyjlnego 'i ibechiniicZJno-lte,chnologi:cznego,,be 'Oista'tnie mogłyby zapewnić pracę dla 35 miilionów ludzi w 'skali rcalej Ameryki Łacit'Jskiej, a nie jak dotychc'za'S dla 9,7 miiliona. Dużą 'wartość ksiąŻ'kJi '~ba'nowi s:zlczegółowa .an.a1iw oCozy.Dln~ków wpływających !lanis~i 'Poziom Ipr-odukcyj-ny 'sek.tora ,ro'Lnego. 2Jaslugą autora jest IrówJ1ież zwró-. 1[ �l{ccen:je unic uwagl '[la inn4 specy J'i.CLJ!1<j cechę 281 lcdY'Iloamerykail,skicgo rolnictwa, a m.iano- ·~,'ic:!ie ,na duże zl'ó';~,njic()i\v;a,nie 'interesów '\~7łlaś'c.~i'cie1iZ'iem!ski'ch,wY'raj~ające się w bra- ku \V!,s'pólnej'p!a;sl.czyzny produkcyjlIlej. Cechę tG w :mniejszym Ilub wiQk5'Zym stopniu ,"potykamy w lwawie wszy,stkich kra'jach Amery'ki Łaciilskiej. \V drug,i'rl1 ,rozdziale autor a'na1tzuje system sp ołeC!Zmo-'kulltu,rO:\vy.Uważa, że odgrywa on bar,dzo ważmąrol,~ 'tak 'w ,z,akr,esie kształtolwWIliia ,sfery produkcji malter,ia'lnej, ja'krownii·cż w komponO:'A1!a nliustosunków międzyludz:k'ich. Stc:sunki miQdzylud:ZJkic w wa'I'unkach latynoamerykal1:skich opierają siG na zasadzicdom~nacj'i klolsy właśdciel:i ś,rodkówi przedmiotów produkcji nad po,zo,tałymi kla.sall1li 'spolecimY'mi. Na}d:rm'Jtyc2miej:sze formy przybierają one w 'sektorzc rol'nym. \Vł<ldz<lwłaścicieli :ziem,kich macharakler a'I'bitm'1ny i pa1trti'archa,lny. Pośredni!kami miGdzy właścicielami 'Ziemskimi a obsługą posiadłości są zarządcy, którzy w Ipl'ak'ty'ce realli:zują z:ałożcme z góry progra:my. Duż'o m.iej:sca poświQca autor analizie S'tatusu społeozno-kul,tUiJ'a:lnego najemnych robotników esJt<llncj.ii hacjend ~poonów. WyznaczGa1Y jest on .1'stlnliejącą strukturą rollną O1'a'zIsys'temem społeczno-kulturowych ,i :pohity'czmych vvzolrów oidziedziczonych po ,kolonizacji h.is,zlpailS!kiej. Syt:uację 'wsli poga!r1sza :s,klls'ow'anie !pII'!zez właściciel,i zi,emskich róimol1a:k,ich f o11m spol!e,CJz'negowyzyIsku. Znajduje t,o m. in. wyraz w 6to'sowa'niu 'na sz.eroką skalę ró',żmego ,typu rna!Ciskólw i pr:zymusu,ezGs'to o charakterze poz<le'konomicznym. NajczQściej dotyczy to zakazu hodo:wli bydła, czy znajduje odbicie 'W naka,z'ie:sprze!da'wania ,płodów .roll:nych właśc.icie'lowi iZliemi po z góry prlzez niego u,;,ta:101nych cena'ch, zawsze poniżej .aktuall,nej celny irYil1knwej. Bardzo dużym obciążaniem dla chłopów są 'różlne rfeuda,l:ne ·posłu:gi Z<l pra\VO użytkowania dróg, 'wypasu bydb, kOl'1zystalnia z 'Wody itp" za co chłopi są zobnwliąz,Hlli o-dipr:acować; kilka dni w miesiącu w 'po'sia'dłoś:e,i, Działalnia tego ItYIPU zwic:kszają dochody z ziemi bez potrzeby dokonywa1nia i:nwesltycji. Sytuację byt(lW'l 'ispołeczn4 'lv'si dodatkowo jeszcze komphkuje fakt słabeg,o zlo'rgani'zOlwa'n.ia chłopstwa w cdu obrony wła:snych interesów, A jeśli już Ipowstają rói.ne organizacje i zrzeszenia, to w 'wliękiszośCli.są one Z!dominow2:ne Iprz'ez Wkl~'c.icle!li ziemskich, k,tÓlrzy w w:iE'lu pr,zypadrka'ch finansują ich działa'l'noś(;. Na '\v:s,zelklie przeja'..I'y niCJzadmv'olonia zestą"ony ,ludnoś,("i wiejskiej landlordzi o-dpow,iadają terrorem, kwaljf',ikując je jako przejaw wpływów rintoresów międzY'J1iarodo'"..ego komuniZ!mu. Nie z,a da:!L'ko odbioga od prawdy twierdzenie innych !badaczy problemów ~atYlnoi\n1crykar\:;kich, że terror jest pod:;tawową kOmpOI1entą życia campesinos w Ame:'yce Ł'ClC'illskLej :!. T'rzc'cl l'O'Zldz'iałkOliąj;k:iipoś:wiGcony jf'Sit zagadnieniu refolr:m rolnych. Zdanie:m 2. Fc,dl"ra s'l cne ;nie'zlbQdinym wa:runk:iem gOlspodar,czo-lspolecznego i ku,l!t:u.r.a].nego rozwojuc<lłe'j Amoryk,i Łaciilsk:liej. Za Z!mia!ną is.tniejącej sltruktury rojnej prr,ze!l1<lwia.i'l trzy ,główneczyn:nikli: l)st.wor:zC!l1Iie pełniejszego wykorzys,tania nalturalnych i ludz,kich zasobów;2) zintegrawa1nie ,ludnościi w.iejs'kiej z ckoTI:omicZ!l1ym rynkiem poprzez wzr:os.t dochodów H uidnoś,oi wiej,sk:ie:j; 3) wZ!rost ,sipołecznejmobilnośc:i Ii pO]'i,tyc.znej 'st,a-bilizacji. O pilności doko'nan:ia ,zmi<l'n w selkt'mze rolnym przekonują się Inawet niektóre kola kC'insc!:'watyw1TIe.Znamienne jest '\v tym 'przypadku sta,now:isk,o ,Inrter-A:me:rican Comitte of the A,llia'llce for Progre'ss, który nie żywiąc sympatii do jaikkhkolwick dras:tyc'znych 'Olpołecz<Ilychzmi,an przyzmaje, że ,;dokonania progra'mówumierzaj'1cych do ,dys:try:bucjiz.iemi 'na ,rzecz wsi są niewie:lkie w odrr,ieslie:niu do isti 'Zob. m. in. Some Relationships Between Psychobiological Change in the Andes, by Alia Holmberg. Cornell Latin American versity, Ithaka, New York. Deprtvation and Culture Year, 1966, Garneli Uni- �282 Recenzje niejących problemów w sektoTze roJmym" ('s. 175). Powola'nepo 1960 Iroku ustawodawstwo pmwne Idotyczą'ce reform Iro1nych ,nie ,dążyło do z;miany SJtruilltJt1rywłas:nośei ziemi, leoz 'ZJmi'erz.ało 'ty.lk'o do Iffiodyfi.ka'cji I~ns'tytucjli ·polnych pod kqtem uzyskiwaDli'a 'więks.zych dochodów. Us:talwoda,ws!Jwo pf'aJWlnepozwa·l'uło wydziedz.iczać za wygó:rowa1ny:rni ods!z'kodowani,a'mi 'ty.1ko n.ie~'CID,toWll1e ;latyJ\UID,dia,wy,chodząc z założelIlIia "Sipołe<CZJnej !fu'nkcjliz'iemi". W Iprak'ty,ce wy,dzicldziczOlllo niewiele posia,dłooś'Ci osiedlając !Da [nich kololIli:stÓiw. Status ",Slpołecznej fUlIllkcji ZJiemi" stal się w konk:retmym dz;i'ava'n'iu ,narzęd7liem ,a'n!tyreformowy;m, ,gdyż właśdcielc z,iemscy, chcąc go om1nąć, oddawa,1i część ,21iemi'wd21ierża1wę. Palnadto należy podkreś'lić, że akcja ta nie była 'wslparrta !balzą fima'nsową i zmianami IWSJtrukt.urze ,ry.nku, 'eo nie dawało lod Ipoczątku 'SzaUlIs:nozwoj-u 'no.wy;m gOISlp(J(d!uIH,twom powołanym w wyniku koloniza,cji. Zda'niem autora, w wa:rumk'ac,h .is'!Jnienli,aw,ielkli'cj włas'nośCli ziemskiej i z-dominowaJnia przez kla.sy posiadaozy ,całegożyeia g()Spoda'rc.Z!0-<spole1eZlne.go, kulturalnego i pohtyezncgo kOJllty.nentu, zmliaTIY 11nstyltucjona'1ne 'w sektorze rol'nym .nie mają szans doko.nać slię dl'ogą pokiojową. Osiąg'nąć lo mo.źma tylko \poprzez 'wy,właszczenic WSZySItkich laityfundiów iw0'1ną redystrybucję z'iemi lIla ,rzecz chło'paw. Aby zmobilHzO'wać seilltor ro1ny należał.oby również Idok'ODać zmian prawno-:sbruktu,ralnych w .~Diny;ch!Sferach tdzialal]moŚici, nie wchod,zący.ch beZlpo5'l'cdm!io w z;],k,res reformy r,01nej, ,a to w sferze 'pl'odu1kcjJ przoe>mysło'wej, rynku, 'w 'St'I~U:k;tU.!'W wiej'ski,ej siły roboczej oraz T=bu,d'ować 1@I'a'sll'uk.tU'rę, 'kooperacje i za,beZJpiec7Yć odpowiednie kwedyty. Nowy system pOlwiJn;ien,preferować kO'Ie'kty.w.ną i Jal'mOl'ską gOG:podarkę. W wyniku 'tej Tefonmy własność pr)"waibrra zQ:stałaby zachowu,n;J, a zmieniłaby Slię tylko jej wewmętrZlna :Sltruktura. Na'leż1aloby pnzy :tym ogmlDk:zyć władzę ilDrnych 'klas pos,iadających li :w:pewnić ,chlopom prawo do z'rz0s.ze11.Aby to osią.gmąć, zmiany 'musi,ałyby :le,ż daty'czyć calego 'systemu slpoioczlno-po.Jiilycznego i ku1'tUira;~neglo. Takie ,ujęcie ,p.ro,b:l'emurpfozez,aUltora śwj'aJdczy zn-a'kO'mitej znajomo5ci ,prze.dmio'lui rea):noścJ ocon datyczący'ch lis'!Jnieją.cej sytuacji w 'sek'tor.ze ,rolnym, 'choć z drugiej :sb'OIny nie ZJerWls'zy;stkimi j.E\g'o'l'cozami mOŻIDaS1ię zgodzić. W pie'l'wszJ'm r.zęc!z'ie trudno 'się zgodz'ić,alby można było dokonać .tak dra'stycznych zm.ian w Is,truk!tur,ze włada!nia ziemią w w'alrunikach IZJachorw'ania ustroju karpitaJ.is'tyczne:go. Idea ta,ka -musiałaby 'być dokonywuma 'odgórnie w ,r,amach progiramów rządowy,ch.Pbza ,tym wYldaj,e :mi 'się, że społoc.zeńSitwocałego kOlll,tynelDtu w ,obecnych waTulnk-ach jes't za slarbo zor.gaJD'iz'Qwane i lDi,eś.wiaidome swojej roH fi cc<lów społecznyeh. A zmi'a.n.a świadomoś,ci !D1'edokona się bez sY'stcmatyciZnej demokratyzacji władzy wszystkrich IpaI1iStw<tego .reg,i,onu. Tym TIiemniej w S!jJ,rzyjający'ch warunkach realiza'cja postulatów E. Federa mogalby ;przyczynić \<;ięodo pewn1ej odbudowy gaspodankuraIno-ihodowlanej 'i ,podniesienia poziomu życ,ia \v,i-c1u d,ziesiątków milionów miC'sz'kaI11cawwsi AimerY'k:i Ła'oiJ'l'.slGi'ej. VV 'O's,tatnim rovdzi'ale rE. Foder dOlk'OL.'lJuj,e analitzy To,li cliJty zicms,k'iej wc wszystkich sJem,ch ż,yóa k,rajów kont yn elntu. Oczyw,iście lIl'a.j,\vu<;cejmiej:s'ca autOlr poś,,,,,iqca jej poli w 'fUJn'kcjonowa:niu rSC'ktora TO!l.neg'o.Jego !zdall1iem można wśród klas posi,ad2.jących 'W ,ost3Jvnikh latach wy:róŻinić d'WIi'e'nr"eJlltacje, ttz.w. technokU"atów 'i 'l'C!nl'matorów. Pi€U1w,sidążą do ZlmO'dCJrni'ZJowania I'o],nlidwa .pnp'rzez ,tzw. "ziielo:ną rewol:ucję" bez konneezności .cto:kolDy;wa,niazmialn w s.tTuktur,ze władania ziemią. Natomiast reformat'ony .przebudowę 'rol1nictwa k,rajó'w latynoamerykań'SkJich widzą na drodze gruntownej refoflITly ,r'ol:nej. ZV/olern:n,icy .pierwszej oTii'cntacj'i (głó,wnieclita ziem<;'ka) siłą rzeczy należeli w la'tach 19,GO - 1970 do obaw 'Przeciwników Ipra\'V'dziwej TefrOI~my,rolnej. To z ich inkjatywy 'pawola'l1o do życ:ia uchwały konferencjo! "AUi'ance for Prog;ress" w Pu:nta ·del E€,te w 1961 roku. ° �283 Recenzje Podsumo'wując s'wuje wy'wody autor katQgorycznie s'iwierdza, że prO'waidz;ona rama·ch ieg,o .programu model'nlizacja 'l"olnk<twa, głó.wn.ie ,w [o.rmie jego technizacji i iechnolagizacji, jest wyłą:c'Zlntie zorientowana pod kątem ·Lnteresów elity ziemskiej. Nie zawsze ,zresZlią WIlWOw.a'diz-e'.llJie .nowych sposobów produkcH było uzasadini'olne ck Q1nmnuc;lJn'ie,·choćby ze względu na ·bra'le <fachowej obs-lu;gi nowych na.rzę:dzi, i'n{,ras-tru,k~U'ry, 'Czy 'S'powodowatnlie WzrOSitu bez;robocia na Iws.i. W,iele przykładów z k'rajów da.tynoamcry,Jmń's'kiich świ,adczy o .tym, te ,mech·a'niza·cja w wi·elu pr:zYlpa,dka'ch wprowa,dz'ana ,była ·w ·celach prestiżowych. Na za,konc,zenie <niniejszY'ch uwag warto przYlt'oczyć opinię ·LD!I1ychba:daczy problemów latymoamerykaósklch odJDośnie do proces·ów ,mode.nDliwcjri: "lVIożma \Vska;zać z ma'toma,tyczmą 'precy,zją i '~t<Jsunkowo duży;m pr'a'wdopodabic!'lslt1wem, że modern;iz·acja Iro1nic'iwa oz zachow,ani'om istniejącego .podZJialu 'bo.gactwa i ;układu sil pcHtyclJnych musi prowadzić .do większego :zmboże.n!~a,booroboc.ia li ,rcą:)Jl'·es}i wobec mas wiej:~lrich" 3. Niech 'sł'owa t,e służą za mat-to wspókześn.ie ,podejmow.anych .3.kcji ,na rzecz poprawy 'sytua'ej'i w Isekiio,rze 'roLnym 'krajów Ame'l"yki Łaciil'S'k,iej. w Tadeusz OOJ', The Nature and Status lVLioch1ga'n1978, ;;s. 428 . oj Ethnobotany. Edited by Richard Burzyński 1. Ford, Ann A,1'- .Je"t to kSlięga pamiątkowa dedykowa1na Profes·oTuwi Volll1ey'ol\,vi H .. J'o,nesowi, wyb~tnernu arnerykai~sk,iemu 's'pecja1iś'Cie w zakJresie e'~'nobolta.n.iki, ·dh~gO'I,et:niemu kuratorowi Muzeum Anlropologiczmego 'przy Uniwersytecie w lVli·chigan. Brofes,or Vo]lney H. ,Jones ,ma na 's'woi'm konc'ie 'wick ,prac do'tyczących m. in. clnol1istOol'ii .plemien.ia Hopi, Gi'rlOgra:f'ii Indian Północ,noa'merykat'tsiki,ch, historti,i -rzemirr:!·a, opr'aco,wywał taki.e bio.g'raDie piel'w'Szych 'a'n.t.ro.pol'ogów kulVu.rowych. Głównr· jc.go zaa'n1-er·esowa.nia oscy,lowały jednak wokół etnobo:t-a:nH"i. Uważ:a się go za p~nwsze.go ameryk;lllls:kieg'o etn abo ta ni:ka, uczonego, kitary SJtwo,r:z,yłpodsibawy s,z'c;zegóiowy'ch 'siu'diów ,nad tak~onomią roś,bun l ludową bo'bani'ką. W .swej pracy kOlI1c('n:rowa! .S'ięnie tylko na sposobach eksploatacji roś,lri'n ·prze.z człowieka, inte'reSOW;)])' go ·tak:~e konSClkwell1cje, j,akie .niesie OIDadla ś,ro,d<J'wis'kaIna1tUiraline.go.By! rz( cz.nikiL'm """-ilpółpracy a'l1'tr'GlpOllogli 'z ekol1o.gią. Omawj'ana praca ukarzała się w 75 roclJrti·cę u'rodzin Vol'neya H. Jonesa. Po· dziC'lona je.,t ,na sześć części, 'Z których k,abda ,zawi'er,a :kUka odrębnych 3Ttyku· łów. Autorami ich są uGZJniowie i wspó1pl'acownicy ,Jonesa. Pic1r.wszaczęść poświęcona jest .teoretycznym z:agadnie.ni,am ctnobobnilki. Na U\\agę zasługuj;·l dwa 'antykuły: 'pióra RJichatrda 1. Forda,o.mawiajcl'cy ,r'ozwój .zainte'reSQlWall 'eLnor1Jo'taniką IN aspekcie ·historyczmy.m, ora,z Wi'1'1lJTIyWatterst.ro.m o za'S,tmo\vaniu metod i iJróde-l etno,graf1icZlnych do bada'nia kultur ar'cheologicznych. Autorka snuje ,swoje ,rozważanialJTIetodyc:z;ne ail1'al;ic,:ujące'walucję ,rolnictwa i towar-zys-zące jej zm'i'alIly ·diety uluIdów zamie:s,zkujących D1iewieliki o\bszatr Poludn:owelgo Zachodu, Huec.o Bals'on. Wychodząc z .założenia, że dz,iałalIlia ludzkie uza]cż,nfone są 'za,równo o.d warU'nkówma·teI'ialm.ych 'panujących w ()Itac>z;ającym na" świede, jak ,i od 'sposobu w ja~~i -ludzie ów świat postrzegają, sugeruje, iż. 'Juan gaeión BaJIesteros P., Eeol1omiea (UNAM, Produetividad Mex,ico)", vol. Marginal, Etteieneia 27, n.r 107/8, S. 4Q. y Inoeereia politiea, "Investi. �2S4 Recenzje ar'cheologLa, <ogni's'kująca swoje zainte'resO'w3'nia ipnzede w,;:;zy's,jkim na maLeriaJll}cil podstawach :mini'any,eh kuHu'r, nic ,pas,i'a!dając9: matl)J1i'ału 'obrazującego sy_,'k:lly pozna',v:cze ieh twórców, ,powinna lsię~nąć do źródeł cltmograI.i'eznyeh .przy fermu-, łowaniu włai>nyeh prohle'mów ba-da:w,czych. Druga część za't)'ltułowana jest: "Ludowa eprs.temol'og,i'a a etnobotanika", Cwo;, przestrzeń, byt i 'stawanie się 'są istotną treścią nauk etnologicznych. Etnob<;tani,ka jest szczegóLnie uw~,ażJoi~iona ,na ludową 1n'te<I'ipretację ży'c,ia i zmian zachodzących w u'P0lTIządkowanym ma pozór świec.iJe, zamieszkałym przez istoty f.iZYC7'1'll~ i duchowe. Ludowa wiedza a ,rośhnach i ich właścrwos'cia,ch iHumaczy wiele !.agoadC'k ,otac'zającego nalS swia ba. Badając 'znaczenie s.pożyw,al1'i'a ,przez l'nd'ian Haramu.ri ,jba1taI'1i" - napoju pow,s.tałego w procesie fenmentacj.i kukurydzy, WiHiam :.vIerill ii>twiel1dz.ił, że <llD.a'li,z.a z9:,chowań 1ow.al'zY'5zących spo'Lywaniu al;lwholu llj,l\\'nila wierzenia ,tej .grupy dotyczące duszy ,i jej ZJwią'ztków z za'chowa/niem cllowieka ,0,l'az o!s,iągaJJii€im przez niego dojll~ałoś,c,i. PodobiI1,e 'zw,iąz'k'i ,pomiQd:zy ,,;)()żywaniem psychoakty,wny;ch ,rośliiI1 oa /kloncepcją duszy ludzkiej wyikrył Michael Brown prowadząc badania na tereni'e E~wadoru i Pe,Ilu. U,p,r.awiia'nie medycyiny ludowej wy;ma,ga 'niez:wykk 'z.łożumcj i poglt;biolnej \\':cdzy. E'1lcn Mes'ser pisząc o zielarstwie 'w Meksyku analizuje ró;:norodne aspeKty modycyny 'ludowej: U'w;llru'nkowa'nia ,ku Hu:rowe, środOi\visko r'oślilD.ne i zrói.nic,o-wamI wiCldzq jej użyjkowlników. Zasady e1kspl'otacji zalsoibów ,r.oś:JilIllIlych to temat :trvcc'iej czt;sci onl;lwi~Jnej pl'a'cy. Popu'lacje irośliiI1ne podlegają ,nieustaTl:nemu ,n1i's'ZJc'ze'n~u. P~-.zyczyniają sic: de tego zarówno s,ily natUlraLne - ppo,cesy g,e.ologiczne, czy:n:niki ik'lima,tyczll1e, jaki organizmy biOilogiczlIle, w tym człowiek Sposoby, 'pnzy 'pomocy kJtórych społecz:]l)śc:j ludzkie apa'nowują śI'odowisko -ros,l~nne, 'a .następnie g.os'podall'ują jego za-;o:)ami, t,o podstawowy <problem bada;wczy ebnohouatr.iJki. Człowiek w)'lposażony w :-:ajprymity'w!niejs'ze ,chociażby narzędzia i 'c.g.ieil.może oba,rdzlo łatwo zn1is'zczyć znaczne .nawe't pod ,w'z.gilędem Irozmiaru obsza'ry 'weg'etaicyj'ne. Nie 'ozy,ni teg'o jednak, ,lOwodowany nakazem ,za's'pokajoa:nia 'podstawo\'vych pohzeh, zac'howa:nia S'polec;:.no-przestI1ZL'!l1iny.chrelet'eji 'oraz przes'tl'zegania okl'eś,l'onych reguł IpostG:po,walni,a, które dyktują w jaki 'sposób i w jaklich wa,ru.nka,ch roś'!Jiny 'm'og", by6 z.biora'ne ,i \vyk'lr.zys:t.y!wane. Te kuiltUJrowe 'zasady decydują o ludzkich dziala!niaeh i w ,reJ,uj.. t.acie oJk'reś:lają~tI;ukburę ']Oika,]mogośrodow,i'ska ek'ologic.zJl1e:g,o, Pe<IC'l'K'uJnG'S,tater, o.mawiając g'os'p()ldar.kę Lua z ,pó.łnoc:no-zachou,nil'j Tajj""lciii. pokazuj,e w j,aki s'P'o,sób IUld ten modyjjj,kuje swoje środowi5ko naturaln<;, t\\'U;'LY nowy, Z!rótnicO<W1a-ny'krajohraz, który jednak w ,nlic,zym lnic 'naru'S,Z<l równD'.':agi okolcgicznej . .R,()lbert Cal'ne1ro w.,kazuje na :znacz,elnie, jakie w KUlldIw Indian Kuiku:'u 'z Ameory'ki P'o~\l,dl1i'o,w{;j·odg'rywala,s tropika.lny. PodkJrcśb.l dbalosćKuikuru o ,zaochGlw;llnie'Wy;mi:x'ający.c'h Igatunków ,drze,w. ROlkticbvo ba:;',dzo z:11ienia 0bsza.ry trapi,kailne, Jec:z d ziiękii 'sto'soW'3!rJIiu's'ię -douswięco'l1yrh bra'dyej,) ZWY.CZ"ljÓW i.ngl2'::-enc:ja czł,c\vie:ko ,nie 'po\voduje ni:s:zo/.enia ~rodo\N,b'k:l t.1~du·:·at1In',:zfl. .Tak wykazała Geruruda Dole ,pr.zetwÓimtwonL ..ni,c,ku VI c\ rnl';'yl c' PnludniO\vej wyrr.2ga ,rozległej wied:zy doty{~ząc,oj wY'karzYSlLa'nia tej roS:l.i,ny do wy twa :'c'tinia p'r~e'::iITI:'O'tówmaterial'nycll. Z!\viązk'i kU'1tury mateI'ial,nej z p:'zy;:;C1to,-,vanicm i'nzmaitych pólprodu1kJtÓlw ll'Qś,loilDlnyeh, W tym :przypadku gOlrzkil"go maniGKl! na skrobię i mąkę ,oraz ,słodik'ieg,oman~oku, z którego przygotowuje ,s,ię napoje alkoholowe, nie .zostały ,dO!s'tr,ZJeżo.ne'p'rzez etno:boioaon:i'ków ,i w ko.Dls,e1kwencj'i prze.oczono zwią:zkli zachodzące 'pO'JTIuę:dzyeks-ph:a,tacją ilas'u a z:a.potrzehowa:niem na jeg,o ,p;',odukty, Szczegóło,waana.liza ef.ucbola,nic?Jna może odkry6 'wiC'!c i'nnyoC11zw.iąz;,ów pomiędzy pożywieniem a surowcami potrzebnymi do jego pl1zygotowania, a także okreśJ,ić ich zmaczeni,e dla umiejętnego ,go's'podarowa,niabo,gadwami '1',oS:llinnymi. �285 Recenzje Czę';,·; ('zw,\rta i piqt,l poświęcone są pal'>oeVlobotanice. Autorzy poszczególrozdziałów 'Jmawiają m. in. kwestię rozprzestrzeniania się pewnych gatllt'kcn, ro~:liJl rca (lb.'iZal';,ch sub"rktycznyci, Ka nady C\!T. J can Bl ack), uc!'JJnowie'lic .,lq·I,cznika ' a wschodnich tc:rcnZlch Ameryki Półnncnej (Hichard A. Yarnell), Paul E. \~·i·n:nb Wy!{(l':'7.Y.Stując·pllw'ne wskazówki ,pa'leobot<miczne sugeruje, że w CZ:;l._"l', i] :)"chistorycLnyC'h dochodziło na kontynencie 'półnoenoamery',ka:'1skim do znacz"Y oil za,bud'zl'l'] ·róv.r,n{)w-a,gi('·kolo.gicznc:j. rtw.lkicl! ko!'\cowy zawim'a >biibl'io,gra-fiięprac VO'lneya H. Jones'a. ()m<Jwiana j')ozycja pow'tnnas-poolkać 'się 'ze 'Szezególny:m zai!ntereso'v,:a.nie'l11 polsl, etnog'l'a£ów, ,przede wszystkim ze 'w~g.lędLl :na oryg-ina,Jiność ·zawa!rty'ch w niej "". "Ili.ail. Ha·da'uia i'f1!lc,rdy.scy'pli·narne łączące w 'Sobie osiąg.rliięoia ,i metody e!tn,'g:;IIii oraz nauk przy,rod-niczy,ch ni'emają w Po,1sce żadnych zgoła -tradycji. A ,):-zl'c,ież ;l.n<J,liza ehocia:i:by 'pnzedmiotów matterialmych i .pozQs,ta1-ośc.i To,śliinnych ~n.:njo.nych ku'ltuT w polą·czeniu z ·etnog.raf,i-czmy,mi kOlIlcepcjam.i. kultury mogIab~' -U:lowić kolej'ny pr.zyc-zYoJ1'0k .d,o ZJrozumienia dziejów ·ludz:kości. n>"l'n Elżbieta LandwirtscłwJt und Kapitalismus. Zur Entwicklung der GoŹdzia).;, okonomischen und ~o:::i([lrm VCThii-ltnisse in del' MagdebuTge-r Bor'de vom Ausgang des 18 Jahrhunderts bis :::um Ende des eTstcn WeltkTieges. 1. Ha'1bhaJnd, Hrg.5. Hains Ji.iJrgeon Rach un.d B,,,nha,;'ld We is';;C'!,Aka,dClmie-Vel'1ag Bcmli·n Hr78, ss. 338, ma,py. Oma'wia,na publikacja stanowi 'pierwszy tom 5e1'Li "Untersuchungen ·zur Le;)CII.'lVeise und Kultur der werktatigen Dorfhevolkerung in dcl' Magdeburger 'Borde" t, O[);';~c-owywanL'j w Centralnym Instytucie Hi!';torycz:nym Akademi,i :Nauk NRD ,prze.z Zespól Hi's>torii Kultury ·i Etno.~ra;jJi:i 6Wiissensc>halitsbereich KuJ.tmgCiS'chi'chte/Volkskunde). Badalny ob~zar obejmuje około IWO km2 ba,rdzo żyzmych ziem na za.chód od :l-1ag-debur,ga. p.ro~raJm, .orga,nizację i 's'posób wykonarnia badań ,prze,dstawi'ają szczególowo wydawcy, H. J. Rach i B. Weissel, we wprowadzeniu do omawianego tonE\, Obj<.jć majq one ol~res od koflca XVIII w. do lat60Aych XX w., a więc bliskri dwu stuleoia, od schylku feudalizmu po 'socjaUZJm. Zak'res tych badań 'oraz op:-acowan:ia jC!sJ,wy ją Uk,owo szeroki ·i trudno .byłoby ·w:slkazać [Ja oidp'owie-dnie analog:" we wspólcze:-;;nej 'polis'kiej ]'i·teralturze etl1ogtrafic,zme,j lub his-t.orycznej. Godna -szcze-gól·pej uwagi jest ,koncepcja oraz mert.odolagi,cz.ne założenia tych badali. WY'magaly o·ne, j-ak podkre~l-ają -wy,dawcy, IPIlZyjęC,j,a .n-ow·ej ,per-s.pe'ktywy bad<1w~LC'.i,innej niż pa-nująca dotąd w rludozna'\V'St'wue, odtno'S'zorna do .epok,i prrzedk<:lp:t'llisty,cznej. Precyzując ją oparto się na przemyś'lenia,ch W. Steinitza, a także do';\\'ia,dCf.cmiach badawczych I'\1's!tytutu Serbsk-iogo w Budzis.zynie, który pomyślnt,' :'oz:winął ba,dania nad sposobem ży.c.ila ,i kultu'rąml1'iej'szoś'ci serbołużyckiej w r.k!'e.s.ir kaputal.btycwym i ·socj>a,],j.styczIl1YJm. Sięgnięlto .po tradzieokJie doświadczenia z badan nad życiem i kulturą klasy robotniczej oraz doświadczenia badawcze l't.:)(J~:·af.ów 'i l'ol,k'jory:slów z -jrnnyc:.h k'r.ajów socja'1iJs'tYClzmych.WlZięto ,też IPod U'wagr; :lOwe ,[Yace eLllogtra,f;i.cZJnez krajów :kapi ta:lis.ty,czny'ch, w s.z;c.zegóilności :z RFN. 1 Badania nad sposobem żyeia i kulturą pracującej ludności wiejskiej z Niziny Magdeburskiej. Termin "Borde" nie ma dokładnego odpowiednika w jęz. p.olskJim, można go w ;'rzybUŻf>lliu przetłumaczyć m. in. jaJco (urodzajna) nizina. �286 Recenzje \Vyk'orzystuno dorobek pokrewnych dyscypl~n bU1dawczych, przede wszystkim socjolog.ii i filozoH:i kultury, przy lwocyzOIwaniu zwłaszc1za podstawowych dla badal\ pojęć. Duże znaczenie ,przypisują auborzywlaściwemu Iro'zumieniu ,pojęcia "sposób życia" (Le:bensweise), które obejmować musi przede \\iszystkim codzienność. a w zw,iązku z tym badania sposobu żyClia ItrZleba wiązać k,oniecz,nie badaniem cal'Oksiztaltu warunków pracy. Wymaga to ujmo\vania badanych zjawisk w konkretnym kontE!kście hislt'OIryczmym. Frzygotownia do ,całego przedsiQwziqcia rozpoczęto w Ir,oku ,1965, a następnie przy:sltąpiono do badal1 a1rchiwalnych i tmenowych. W re'ailizacj,i pro§I"'amu wystąpiła od 'samego 'pneząbku ścisła w,"półp"aca z hisiodą agrarnąowz reprezentantami historii regionalinej, his,torii ruchu robotniczego, hi's-t,mii języka, geograf,1i, archii'w,isitam,i,muzealni'kami i in. Wai.nej pom(;cy udzielili godni zaufania infclrmatmzy 'wzgl. bactacze-a!maitolflzy. Nowoścą w stosunku do tmdycyjnych badail etno@raficzJl1ych stało sic:postawienie w ,centrum uwag,i ,nie chłopów ja'ko tak,j.ch, ,le{:z proletafliatu wiejskiego, robotników rolnych. Wieś zoistała poddana !badalniom w jej złoż'C1Incj,k,laso'wej strukturze. Ods,tąpionoteż od tra'dycyjnej w etnog)raf,ii sy.stema:tyzacj.i zjawi'sk według ich przyna'!eżności do o]mC'ś'lcmychrd,zi,ałÓ'wk<ultury, Igdy ich całość, odniesli,o'n<Jdo proJetal'iatu w,iej.s:kiego, ,m,iała ukazać 'przec!<wstawlność prole:tari<Jckiego zasobu kulturowego wobec ,panują'cej kultury mieszczaits,kiej. Także wybór samego (Jbsza!ru badail nie był zgodny z przyjmowa,nymi dotąd w iC'tnografii zasadami takiego wyboru, po,nieważ NizilnaJ\IIagde<bu:rska była regiOlne,m o szczegó1!lnie sil!nym ;'ozwoju gO'spoldalrki ka,pita'1us,ty,cznej w roLnictwie, opalrtej o uprawę burakówcukrowych w dużych gospoda,ps'twach chłopskich i folwarkach. Była to p;'odukcja ,",viązana IZ Wi'ed'ki:m rynkiem kapita,J,is:iyozmym, uZJa'leżniona od jc,g,o ,koniunktur. Nowoś<Ciąomawia'nych ,badarl ,było ,wreszde umiCiszczende w ,c,entrum uwag,i !problem <l!tyki kul:tu:rowej zw,iązanej ze stosunkami między mi'as,tem a ,wsią. Wyrói,niał się ,tu przez cały badalny okJreswpływ J\lIagdeburg'a jako rgłó'w,nego ,oś'rodka h,l'ndlui komunikacj.i, a później też przemysłu. Wpływ miasta na wieś ujęto nic Jako działanie "czynnika zakłócającego" rozwój "autonomicz1nej" kuHury wiej.oikiej, lecz jako obiektywny proc'C's będący czymnikiem po'stępu,ktÓiry należyoczyw'scie uj'mować klasowo i dia!ektyoznie. E,tnogmflia mie"zczail'ska zwracała mało uwagi ,na takie regiony, jak Nizina YIag<derburska, gdzie wcześnie rozwimięty kapitalizm doprowadził do 'zupełnego zaniku wsi tradycyjDej, gdzliegos:podarika iwiejskaopierała się już w 2-ej połowie XIX w. na kapi,ta],istycznej kalku1lacji, ,maszynach li imasowym wykorzystaniu najemnej 's,iły ,r'oboczej. W 2-ej połowie XIX w. pojawiały się ,tylko publikacje na tema't miejscowej gwary, ,pieś,ni Judorwych, (zwyczajów 'weseJ;nych, bajek i opcnvieśoi oraz gier dziecięcy,ch. Dodajmy jednak, że był toprZJecięt,ny wówczas obraz'.aintClfesowah atnografliczJnych w całych Niemczech, a także poza ich g'ranicami. Aktualna wtedypr{jble'matyka zmian ka'pit'aJistyc7Jl1ych nic zDa lazła niemal !)dbicia w 'regiona1nychczas,opis'mach i wyda\\1Diktwach hi!S.tolryc7J!1ychi krajozna\'iczych, k,tóre ,wydano tam od2-ej połowy XIX w. Wydawrnicltwa ,okolic,znościowe, dodatki do dzienników czy kailendanze ukazujące ':>ię 'l,iczni·e od pocz. XX 'k. ,)0mija!y,rac,zej aktua']me problemy, a rozpisywały się chętnie o odległych Cz.;"Jch, którculegały ,idcahzacji. 'Dopiew od lat 20-ch tego wieku ukazały się 2 -:] godne uwagi wydawnictwa .poświęc'CJ'ne lCikaillnej histori'i, ,lecz l.mi'ClQlyna \\7s'i nadal hywały u,j.mCJwalnez .rc,akcyj'l1'o-'l'omanty'czmogo stano'wiska {zwła's:ocza po lD:3') T.\. ·:,\S kulitura ludowa traktCJwana ,ja'ko homogeniczmacałość. Zespołowe i interdyscyplinalrne hadania etnografów NRD ina Nlzinie :\1:igllcburskiejmusliano więc oprzeć od początku na romległych, sy.s,tcmatycznych badaniach archiwa1:nych i tC'i'cnowych. Bardzo cenna okazała 's,ię ,pomoC' w zbic'rit:liu 7. �287 Recenzje odpowiedzi na obszenny kW8"tionar,iusz l,e "trony badaczy-amatorów, którzy dosta,rczyl,i wieIu danych dla okresu odokolo 1'900 Ir. do współczesności. Pierwsze wyniki opracowa'no już w 1969 1"., a kilka prac, w ty,m 1 doktorską, przygotowano do 1972 r. Od togoż roku rrozpoczęto Inowy elap badań, ZJmier'z'ający do plr:zygotowania 's,yntozy. W 1974 'L ,ukazała się książka H . .T. Racha a budowInidwie mie~zkalnym Nizilny Magdebur.sl;:,iej w XIX w. Opracow:aniesyrntezy rozpoczęto od tomu 'poświęc'olneigo głównym problemom histmii Niziny M.a,gde1burrskiej. Było to nie21będne, gdyż dawne opracowanira zawierały ,znacznelu:ki, a poza ,tym reprezentowały Inieaktua~ny, burżuazyjlny purnkt widzonia. Pr,zygotowa'ne dla obecnej syntezy studia :są apaTite 'w znacznej mieDZe na bCf,poślrednim wykorzys>\raniu ,damych archiiwa:Jmych, zwłas:oc:za w odniesieniu do schyłku feudalizmu 2. Pkir\vszy ro:odział omawialne:go tomu ,daje fizycz1il'o-.geograficznącharakterystykę Niziny Magdebunskiej {L. GumpelI1t}, zaś dru@i pl"Zerd!stawia zwięźle zmiany w 'S,tI'ukturze adminisbracyjnej teg,o :regionu (J. Hartmann). Autorami kolcj!nychLI'zech rozdzl'ałów !są eunografoWlie,kt6rzy ,wzięli Ina s,iebie cięiar opracowania zagadnie!l :hi'starycznych, z,azwy:c,mjodlcgły:ch od [l'QIrmal,ny'ch kompetencj,i c,tno,grafów. Są to kolejno: Sily wytwórcze i stosunki produkcji w rolnictwie N.M. w połowie lat od połowy .'J()-ch 19w. micznych stosunków wolnokonkurencyjnego 18 w. do zapoczątkowania (H. Ha,rnirsch), Główne uprawy cechy rozwoju buraka cukrowego społeczno-ekono- na N.M. w warunkach wprowadzenia li rozwoju kapitalizmu w rolnictwie (1830 - 1880) (H. Ptlaul), Przeobrażenia str1ik- tury społeczno-ekono'lY/licznej na N.M. przed I wojną światową {S. Baindoly). Tom zawiera też ,dołąozcmc w aneksie fra,glmenty dokumentów ite!ks,tów źródłowych, informację o dawnych 'miarach i pieniądzach, wyjaś,nielnlie !nlie'któlrych pojęć li ok'reślel'l 'o,raz obszerny wykaz źródeł .i litera'tury. Drugi hJ'm 'tej częśoi, pr'zygotoWlany do wydaiTI'i>aw 1:978 Ir., miał zawierać r,ozdziały po'święcolne historiii j)'l1zemysłuculk'ToWlI]ic:oc,go,:omlia'nom ludności w rejonie Magdeburga oraz rozwojowi ekonomiczmemu 'tego 'miasta do 19'18 r. Zabrakło tu planowanego pierwotnie zarysu e!konomiczno-geograficznego Niziny Magdeburskiej. Zapowiedziana druga część w tejseDili, opracowana .przez zes'pół aurtorów, ma naS'ić tytuł "Chłop i robotnik rol!ny w kapi,taliźmie", zaś trzecia część, przygotowana przez H. Plaula,o!bjąć ma "Zycie robotników rollnych w ,19 'w.". Zamknie ona zapewne wyniki pierwszego etapu, obej:mującego okres .do I wojny ś,wiatowej. Wy·dawcy w:nasnlaJą,że program badail maz oklreślo!na ,specja]izacja etnografów w zespole badawc:zym nie .poZJwoliły na wy:starcz'ające przebada:n.ie za,gadnieil kuLtury duchowej (folklor, sztuka ludowa), które 'ZOIsta,nąuwzględni,one w IPÓŹnieJs:zym. etapie badail. Podkreślono też, że zakończony ,pieI1wszy etap badail i oparte na jego w)nnikach opracowania nie dają przeg,lądu Itych tematów i problemów, które mają być uwzględnione w :na'stępnych etapach, 's.ięgającyd1 po współczesność 3. Ich dobór i zakres ,z,aJeŻ1nyjest bowiem od kOlnkrcl!nych, historycznych wa'runków, a ;;/:czególniie od układu stosu!nków klasowych i polożeni3 'Warto wspomnieć o tym. eo podkreślają wydawcy, ż,e dane te są ba'rdzo dokładne i bogate dla końca epoki feudalnej, gdy pallstwo p,ruskie sta,rało się kontrolować całość zjawisk gospodarczych, zaś od 1806 r. pra,wie do połowy XIX w. są raczej fragme!ltaryczne. 'We w,rześniu 1975 r. odbyło się w Magdeburgu seminarium pośwlięcone omówlieniu badań na Nizinie Magdeburskiej (z ud,ziałem zaproszonych etnografów z CzcechoGłowacji i Polski), na którym analizowano m. in. problemy związane z badaniem okresu międzywojennego. Nie ustalono wtedy ewentualnych możliwości i zasad współpracy, a wydaje się, że byłoby to celowe jeszcze teraz, jeśli probłema,tyka polskich robotników rolnych ma być \v tym \vydawnictwie uw'Zględniona. �288 Recenzje wa;'s[\v pracują,cych. Pl'zelam po 'raku 1945 i powst,l'I),ie Nie'mieckiej Republiki Demokratycznej kształtuje 'no'wą epokę, k!tóra wymaga specyIicZlne:go 'Ujęcia problema,tyki, przy w:s,pólpracyebnogjrafów głów,nie z :socjologami ,i psychCJ,jogami. Wykonane badan:ia .i wydajne publilmcje imają być, zgodnie z intencją wydawców, nie tylko przyczynkiem do ogólnego dorobku etnografii niemieckiej,looz powinny się też fKZy'czyinić do poszerzClnia i pogl~bie,nia 'obrazu przefszłości hJs;tOl'Y"!l,~'jw świademoś·ci społecznej 'obywaJteili NRD,a szcwgólnie mieszkallców okol,ic Magdeburga. Posz',;zcgólne .rozdziały oma.w,ianego tomu są opracawanerzecz·o·wo i przejrzyście mimo dużego nagromadzenia w ni,ch konkretnych danych, w tym liczbowych. M ieszcz'l się w granicach p opra w.nej historii s'połeczmo-gos,podarezej. Brakuje tu jedne:k clJoćby ,k,rótkiego TozdZJialu obejmujćicego histor,ię osadinictwai s'to'sunkó\v ludno:iciowych do XX w., co utrudnia lekturę cał'ośCli, ZWłaSI)cZa dkl czytelnika nic;majdująeegoskądinąd odpowiednich danych. Sprawy lud!Dośc,iwwe mają s,ię waleźć w 2 tomie. Wartościowe uzupe~nienie tomu 'sta.nowią malpy, wśród których brak jC'Sit'nics'ielty '!nap ukazujących demograHcziJle i spoleczme zróżnic·o:wanie w'si ina obszarze N1tzi.nyMagcleburskiej. Dodane wew.nąltr:z 28 duży'ch fotograf',i,i WE' wkładee uka:zują fragmenty kna'j{lbrazu tej niz'iny, lecz jak'ość ich jest słaba jak na nibmieckie 'wyda\vm:ictwo. Poza (tym edytors,ka jakość omawianeg,o 'tomu jest bez zarzutu . .szeroko zak1rojoll1a akcja badawcza etnografów NRD na torenie Ni,zliny Magdeburskiej ma 'Swoje 'llowa'iors,bie cechy, ,choć same ,pcmy'sly 'Podobnych badal'l, :l taki,e częśóowe lich rea,1izacje, ,wyls!tępowały wcześniej w ,iJmy,ch kra}ach s:Qcjal'istyczmych, w tym w Po!'s,ce. 'Wanto pmyipomnieć ,tu powstałe główlnie w K,rakow,ie prace ,o k,Ja,sowym z'różnicowaniu kultury ,ludowej, w ,tym pochodzące sprzed bl'i6ko 25Iatccn.ne "tudium o klas'owj'1m Zlró:ilnicowalniu Siiołkow,ic Starych, będącewp:'owaldzclniem do zbio.rowych monografii tej wsi, prace nad kszta1towanJiem siię k,lasy robO'tnic,zej wśrodowis:kach wiejs,k1ich i in. Wydawcy omawialnej 'publ.ikacj:i ty,lko ogólnie 'N:spomrJJie1io 'ilnnych badaniach, a w wykazie literatury przytoczyli jedynie pracę W. J. Krupianskiej :z1968 r. Może ,w nClS'tępnych 'częściach tej 'serii, mającyd1 bardzji,ej etnograficzmy cha,ra'l"ter, ?;najdziemy Iwyra:ilniej'sze odnies,ienia do 'P0dohnych badal) ,za ,granką ,i ewon'tuallnepróby porÓWnal). N a koniec wanto dodać uwagę, że omawiana seria pu:bliikacji może s,ię przedstawiać dla czy,telnika polskiego tj'1m ba,rdziej imteresująco, iż owa Magdcburger Borde, leżąca IW 'pcłudinfiowej części De'lnej Sak'S:OiIli'i,była przez ki'l,kadziesią t la t jednym z 'ważniej,ó>zych punktów docolowych ma'sowychmigracj,i wrobko'wych polskiej biedoty wiejsk,iej, ktÓiraw epoce kalpiltailistyczmej ·s:zukała "na Saksach" pracy i zarobku. Tysiące ,mIodych kobiet i 'mężozyz.n z poIskichwsi pracowało w ['ejanie Magdcburga u boga tych chłopów i obszarników, a pamiqć o tym dotrwała i .tam do naszych czasów. i Edward Mar,ia Jesus BuxóRey, AntropoLogia d.e La mujer, cuLtural. (A;n:t.ropO'logia kobiety. 'Pozmanie, języki celona 197'8, 'ss. 21'8. logia Cognici(Jn, idcologia PiC'trasze/; Lcngua c ideokulturowa), Bar- J,es:t t,o pierwsza książkowa puhlikacj,a autorki, czołowego dziś antropologa ku1turowego w Hi'szpan!i; większość iprac z jej dotychczaso'wcgo dorobku naukowego opuhHkO'wa,na zO'stała na łamach "Ethnica". �Recenzje 289 Zal~nJteresowa'n.ia 'Buxó IkoncentI1ują Isię wokół zagadnień aku1tU'ra·cj.i językozmia'n s.poieczmy-ch {,ra'z '3'Il!t,r,opolog1iikogl1JitY'wnej. AntropoLogia kobiety pCYWs'ta!a w ·oparciu a wi-Cl].o~-etnie ;badania nad -tymi ;zagadnJiellliami. Jak pi'sze -auJtor.ka we W'pI'olWadzEll1Jiu, ksią;i;ka jElSit pierwslzą skromną próbą pod1jęciia baldań naid zachowaniami poz-nawczo-języ,kowyimi 'kobiety, .pI'owUJdzącą do pop.rawy ,stanu wiedzy o tym a-spe-kde 's.połec'21no-'kuJ1turowy:m.. Zwię::da -~n;formacja -o treści kJs'iąik.i zawarta jcs·t 'na jej okładce: "OpalI1ta na log,ice ant-r.opologi·i kul'tuirowej k!s'ią'żka ta jest oryginalnY'm ,wkla.dem .do jednej z 'naj'bardz.iej inteI"esujących dy,sku!sj.i :naszej epok'i: 'róŻlIl!icebi()j.o~iczne .i a:symctri-e kuUurowe między mężczyznami li kobietami i ich wpływ ma !Sty,le Ip021na·wcze, .zachowania ję.z)'ikowe ora.z n'a uksz.tałt-owanie i racj.(ma.1.iz<lJcjęideolog.ii kul'turowych. Jednocześnie bada międzykuHurowo implikacje lego Ibio-ku'lllJlrowego pa.rady,gmatu ,dj.a Iroz'woju śwk1domośc'i g,rupy seksual:nej rw 'sytua.cji .zJITliia.ny .kui1tur·owej i ,społecznej. Autorlka l... l pr:zedsltawi'a krytykę tej prOlblemal1:yik'ii a'ool'~zujle try:l,ogię tWOI'zą'cą podtY'tuł tej pracy: po'zn'anie, język li ,ideologia kul]turowa". Za's'adiniczą ,intencją autorki jeS1t rwyka:zanie, że status 'społeczmy kobiety ujawnia ,się w 'Lor-mJie .dy:skrymilnacj.i językowej. W ,częśl,i pi·erws.zej, w opa:wiu o '3JnaEzę Iboga'tego mate.riatu pochodząceg·o z najnowszy.ch lbadat1 :ncU'roIog~i, 'lillgw1styki i etolog,ii -oraz ,malteriału etnograficznego, autorka wy-prowadza <C'z'teryzasadnic.z,e 'tezy: 1. lJs:unieją ,ró?..nice s·ocjoI1ngw,i:styczne między mężClzyzmą a !kobietą. Każde :z nich po'siada sz,czegóij.,nc wł'aśl~iwości Ueksykalne, sy·n:laik.tyc,zme ifone'tyczne, k1:óre spraw,i'ają, że ,i'ch 'styIle są od 'siebie 'różne. 2. lRóżmicc w zachowania·ch języ,kowych obu ,płc~ 'są 'UJniwersa'lia:mi w,chowania językowcogo; uniwersaLność Ita, udokulmemItowana ·p.rz,ez etno~rafię, u;ja.wlnia s'ię we wszystkich prawie kul1turach.św'i:ata. 3. Ró,żni·ce ·W zachowalllliac·h se'k1sua~lIIo-język'owY'ch od:zw.ierciedlają zirÓ'żnicowanie organizacji Is!brukt'ury -sYSltemów 'Społec:21no-iku:1turolwych. We wszy&tkich kulturach pleć wyznacza głt;'bc-kie różm'ice Slpołeozme, ·które są zawsze Ibardziej specyf.ic7A1eaniżeli róimice związane ·z w'i,ekiem, ,grupąeitniczną lub .klasą spoleczną i dl'atego dom··nują one 'nad nimi we wszystkich tY'pach orgail1izacji 'społecznej. Tym niemniej, z przyczyn ideo'logic1zno-ku]tuI'owych, .różnice te pozostawały do nieda wna prz<:sloni<,'te innymi rodzaja'fni zróż;nicowania społecznego. 4. Status spolec.z·ny .kohielty, rÓ7Jny ·od ·statusu :męż.czyz:ny, u}awniasię w formie dyskryminacj.i j<;zykowej. Dyskryminacja ta .mamifestuj.e się w normach i regułach s-ocjolingwidyc'zmych, a ,tym samym, choć 'w ,sposób Ipoś'wd!1i, w organazacji ideo!og'i'cznej 'kul,tury, to znaczy w l1l!itOllog.ii,ta'bu, d'o.lklo.rze, 5ysitemach wartości i ·pos<t'aw, w w'i('lrzeni'ac·h i c-ałoś<Ci:symbCJIIj:ki,ka.we,j ikultury, .niezależmie od tego, jak odległe są te idee od stanu aktua'lnego. [deologia kulturowa wsp01działa w u'sankcjonowa'niu ,przyzmania drugorzędnej Ifol.i :językowej, n'Je,kliedy .negatyw'ncj, ·co odpowiada pozy.cj.i ,dyf'erencjall.nej i a:symetrycznej I[oh-,,,t'atusu \Społecznego ·kobiety ,względem 'mQ'Ż:czyzny. Część druga pracy zatytułowa'na "Pluralne za'chowamia 'kobiety" omawia pewne :z'achow.an'ia j<;zykowe w sy'tu'a'cj'a~h :lilliany !społecznej i akuUuracji językowej. Przez a;j,wHurację j<;zy.kową aUltonk,a InJz,ulmie dy.na<mk:z:ny .proces kontakitu ,i linterakcji między języ.kami dwóch grUiP, które .prz.ed wejściem w kOllltaklt .po.siadały autolnomk'lz:ne kul'tury, a tym s'amy.m rożme języki. Kiell'unek akuilitu'm'cjii z.on1entowa1ny jeSlt pralwie Z!3'\'JISZC w Is.tr·onę g'rupy o lllaij'Więksozym ciężarze kulturowy.m i dominującej .pod wz,g'lędrelm ·te'chIIlic'zJno-'elk'OJ1ol1l!ic:z:ny.m. INa pOZJiomie ~nidy'WiLduallnym typakllJ'lituracjj, jalki się wytwar.za, jelst <funkcją lSitoplnia .i.dellltyfjka:cji osobnik'a z wJa.S'llą 'kuhtu.rą i oczekitwat1 !spoloc2lllo-ekonomk;zmyc'h w 6tOS·UIIl.kudo drugiej. AUlton'!ka wproWfa'dza 'ta'k.że pojęoie sulbakuihturacji językowej; odnosi s~ę ono 'Nej, 19 "Lud" - tom 64 �290 Recenzje do oparnowaniVaZJmiJenmy,ch języlkQwy,ch kodu, ,kJtóre m,ie są u.żywane zwyczajowo. Rezuil'tatleunprzy<naUeżmoś'C'i .iJndyw,i.duumdo ,grupy w,ieiku, płci i okrrc,ś10nych waI'uInkó,w społoc'Zlno-ek,anomioczn)"Ch joels'tfaJkit, i'ż posiaida 0'l1 dostęp do <:zęści całego systemu ku:lturowe:go, Ito znaczy ,rea(lizuje część :zwiąJzamą z jego rolą-'statusem społecznym i Selkis.u'a:l'nym.CzęŚlci tej od;pOIWli,adazmienna limgwi5tyczna Iu:b SlQlCjolek't, stanowiący część całeglo repeptuaru }{'()lmu;n!ikacyj1nego~f'c:znoślii. Na płaszl1zyźnie s'eksualłnej Zlmie!Itne te, charakterySltyc:Zlne dila jGzykowych za,chowań :kchiet i mężclzylZln, Buxó ok,reś1la jarko femi'D'o/łe!kJtyi ma!slkuHndlelkty. AUitolrka omawila ,różmke w ;z'achowani'ach językowych między kobietami a mężozYZJnami IW Isy<t'uacjli Zlmia'ny s.połecZlnej ,i w proce:3'ie akuHu'racjli.. Podstawą dla tej anra'1iJzybyły bad!a'ruia jak!ie pnzQPwwardJzliba Buxó w Peru, Nowym Meksyku (USA) i KatalO!Il'ii. Autork'a wyróŻJnia dWlie Itelndem:je rcgu:lujące :wzorami a1ku,lt'ul'Hcyjnych lZachmvań !kobiety: 1. Im !bardziej .us~Pa,tyfikowaale j1e'st S'połec:zeJ1s.two w terminach Iseksua'lno-społecznych, to ZJna,czy iilm Iba'rdZJiej asymotrycznie ideo]Oo~ia kulturowa reguluje podziałemsf'cr ,działa'nia, :myślerniai decydowa'nia chu plc'i, ,tym wyż,;za jc'st tendencja ,do idern:ty£ikacji i:nJteg)racyjnej w stowrrku do drugiej kU']itury. Z'aś przeciwnie: 2, Im wy/.szy '.ie.,~ ,dC'stęp kOibi'dty do .pOL:na'wa,nia, op'racc'wyw',l'Dia ,i wjJlywu na ,ideo;cg1ię 'ku~tUTOWą, tym wyiJs.z:a j,est tend2mcja rc,ali~zacji wzm'u akultc:racyjnego ,typu ,iJns'iDUJmO'nta:Jne.go i d,j'alekJty,cz;nego, który :nie 'tylko U~hzYH"n·uje, a 1c także wz,mac:nia 'solidarność iZ własną ,ku:~lurą, Huxó prz'2'Chodzi na:stępnie ,do a'n1aolizyzj.awi:ska !subakullur,acji ję'zykowej w s'połcczmościa'ch miejskich, Zjoawiskoto, jak pilszc aurtorka, rodzi się w sytuacjach dyna:nicz:nychZ1mbn 'spc'łec:zlny!ch; {:zy.n:niJkiem ,napędowym jCSlt oczekiwanie o;.iągnięci.a clkreśJIO'ncj 'pozy.cji spolcCilmej, to znaczy po.p,'awy sytua'l:ji 'inteT:seksualn~j i zwduko:walnie ,asymetrii sek'suaI1no-!Spoleozmej w 'ramach ,grupy, czyli egalitaryzacji statUIsów, W'p;rowadzając ,pojęcia wymia'ru ~eksUlałno-spojecznC'goi poziomów świadomości, Buxó wy,:;zc'z,egMnia trzy ItYlPY suba'kulturacj'i liil1gwjlstycZJne:, kobi,ety: 1. Świadomość początkowa grupy 'seksualnej (wymiar intrascksua'lny). Typ ten cham'Meryzuje !slię preferencją modeli 1fem~nolekJtYlc!zny,chpochodzący,ch od klas wyż:szych, 2. Świadomość przeciętna gr·upy 'seik,s'Ua'lnej {wy'miar ilrtteI'sekJSua!1ny). Przej.awia 'się ,C'n adapltowa:ni€im 'modeli maSlkUll'imolekty'ozmych oZ z:arruiarem pokonania barielf ISItwanza:nYlc'hIprz'ez z:rÓ'Żnicowani'e 'pkiowe. 3, Świ'adomość Iprzecięt!na i pełna ,'wymiar inbPa- i :ilnter.s'e'kisu<I'lny). Wi'lże się O!n lZ na:byc'iem tzw. Z1m~enJnej:standa.r.dowej, c,Zytli be,z !modu:la,cj.i Jonkz:nych, Iselekcji Ileksykallnej ,i 'Stylów ,ek'spre.sji, które j;dentyfi'kujc 'się z femirnolekJtami kClnkrotnej k,laLSYspołe:c!z,nej. Typ 'ten pojawia 'się w Ispolecz!noś'Ci o 'wysokim stopniu l'ozwoju techmi'czlno-:społecZJnego ,i ekonomi<:znego i Z1wią.zany j.elst z mOlŻiliWlośL'ią zdobyci1a wyksztakemia ogóll1neg,0. iW podsU\mow<aniu au'1;cmka lza:sbana'Wlioa,s,ię 'H3Jd Iprzy1Czynami wyboru tego ,typu :uach.awań 'j,a'ko 'środków Ir'eaoliza,cji oczekiwań oraz mad ozy,nmiJk!almi,któr,e spr.awiają, że świoadcmość ~PUlpy iseks'ua1nej manifesJtuje 'Slię w .tym typie .za,cho'Wań językowy,ch j w jaki'c'h 'aSipelk'bach ,ba świa,domość ,grupy detelnmi'nuje k'ierUlneik aku']bura'cji i subaku~ltura'oj.i. W'edług autonk,i Iz'a,chowamia ,le LS'l rezultailem wzg']ędnej świadomości ,g'r'upy prei, która z przyczY'n bio-poZJna,wK:zychi 'slpołec2mo-kulturowych wyra,ża s'ię 'Di,ngwi'styc'znie. Janusz BOTOWSk.~ �291 Recenzje "Etanica. Revista ·de Antropologia", II1r 13, Barcelona 1978, ss. 218. Etno.log,ia hiszpaiIJska, rZJwana 'też częściej antropoaag.ią 'Kulturową (społecZJną), pozostaje do dni'a dzisiejszego terra incognita dla ebndlogów w 'irmychkraja'C!1, nie tylko w Polsce. Wynika to z dwóch pod"tawowych przyczYin: późnych nar'odzi'n tej ·dy:s-cyplii'ny w Hl~~zpa:n;ii omz nie sprzy}ającej 'a'tmo.sfery s,po1-ecZTIo-'politycznej, w jakiej ,działał Ś1wiait'naukowy tego .kraju, zwłrus'zcza zaś przedSltmviciele nauk !Społec;z:nych. F'akt ten zasługuje na odręQT1e O'biszenneopracowanie, niezbędne dl,a ?JrClzumieni'a aktua~nego 's,tanu antr<opologii kulturowej 'W Hiszpanii. Zalożenie 'cza:so.pisma "Elthnka" w rroku 1971 Ibyło jednym z p.rzejawó,w dy:namicznego od'rad'Zoalnia 'się 0bnologii w HisZlpani·i. Zas'aidrnicza w tym zasługa wybitnego anrtmpO'loga .kulturowego, Claudio Esteva Fabregat, który po powrocie z wie·~e,let'nicj emi·gr.a,cj,i w M'ciksy1ku podjął energirczne i po wliellu lata,ch uwiei1czone 'SUKcesem stararnia o nada,nieetnolog.ii Inależmego jej staltusu akademickiego. Jogo to dziel,cm bylo utworzenie :w 1972 II'. pi ElHI\l'Szejw 'krajukatedry antropologii ku,Hufewej w .Ba,rcclo.nie. Jej Ipowsta,nie poprzedziła Escuela de Estudios Antropolog.ices w Madryci'o, iakże dzieło Claudio Es,tev,a. S?JkoŁa Ita, ,choć fu.n'k'cjonowala za:lerdwie tnzy lata, :>pelnila zadania postawione przelz jej załetŻyclio.Ja, a mianewiDie przygotowani'e ,naukowe pierwszych et:no.Jogów, któl1zy sItanowiliby grupę naci.>ku na 'rzecz premocji etnolpgii. Ta p.ierw'S'zagoner'a'cja reprc':zentowal1a jest !y·z·ez wiek cz.ołr;wych ·dziś 'pe,,,taci, jak: ,Ma,ria Jesus .Buxó Rey, hidoro Moreno Nava,rroczy Je,;us Cornhems. J0~zcze do iniedawna 'lwia .część ba.dań et'l1O'logicznych pl'zepro'NadzQ,nyeh w His.zpan1'l była dziełem ebco.kmjQlwców, ,głównie Amerykarnó'.v ;j Anglików: .ich wyni,ki :pozmtawały 'na ogół nieZ1na.ne w :samej Hi:>zpanh. Poc:.zyniG'ne ()..;;(a linio -slara,nia zapoiJ,ie-e mają temu kolornira;1iz'lTIowi.naukowemu, jak się ctwarci,e 'nazywa ito :zjawisko ,i prow:a'dz;ić mają do urdo'stępni.e.nia e\tinollogom hiszpahskim p:'uc Zlrea,!iz'owany,ch w 'tym kraju ,przez cudiZoziemców. Naprzeciw temu !wyclwdzi lm. in. cz'usepisllo "Ethnica", które pubJ.ikuje wie,le takich prac. Czasopismo to 'wy,dawane jest .pr.z·ez Centro ,de 'Eb1lo.logia Pe'l1insu'lar, .a jego komitet wdakcyjny twor.zą CI·audio Esleva Fahregat i Maria Jesus Buxó Rey; ukazuje się ono dwa Irazy ,do 'roku. Tematyczna orientacja czasopisma Izamyka się wIszerokich rama,ch an'tropologii kulturowej Hiszpanii i ,krajów hi'SzpanojęzycmJYClh; w przypadku tych ostatnichchodz:i głównie a badania prowadzone w Peru ,i Nowym Meksyku «USA) pod kierUrnkic'm Clau·dio Esteva Ii Madi Jesus Buxó. NumercZlternasty czasopisma "Ethrn,i'c1a", krtórego :z:awartość omówimy, roznl się od numerów poprzednich. Zawierra cm ,osiem a,l1tykułów Idotyczących Hiszpanii, z których ,tyIlw jeden wylszcdl 'spod p.ióra etnologa h1i's'zpańS'kie.go,Olaudio Esteva. W)'daje się, iż u.kla,d ten ni'e je'S-t dziełem .przy,padku. Pamiętać ,na'leży o tym, że· w calej s,truk,tu.rze nau'kowej His'zpa:nii uniwNSY'tet jest w zasadzie jed)'ną instytucją um oŻiliwiającą prowadrz'onie haldań ,naukowych. W prraa~tY'c,eoznacza to poważ.'ne ograrni'c,zenie możliwości proowardz;enia takich !ba.dań,a ty,m samym uszczuplenie ilośei prac naukowych. Z \bm'ku więc materiałów, komirtet ,redak,cyjny sięga. po ,studia dokClna~ne przez elino.Jogów obcY'ch, podtn.Y'lTIJując tym 'SamY'm c.iągłoŚć wyda,wlniczą i ",pcŁniają.c ,poS'tu:laitaJD'tykoilOlnia1i?Jmunaukoweg,o. W a,rtykule Rozwój gospodarczy a klasy wyższe wmriasi,eczku his.zpańskim Ri'ch<lJr,dA. BaJ"1reit(unrweil'lsy1tet iNowy rM,eikSy1k)Olmaw,jla 'W'pływ 'sprzyjającej sytuacH ekonomicznej <Da mo'biJl.nO'śćIs'połec.?Jną i pojoawiemie s'ię .nowoOibaga'ckieg,o oraz j€>go sytStem waI1tości isltosunek ,do trardYlcyjnej elity irntelek!tua!~nej mia'sta i jej wantości. Podslawą odIa ,tej a<Darl!izybyły !bad·amia Jak,ie prz'eprowadził Barret; w p.łn.-wsch. Hilszpanii w llTIials'teezku nazwanym umownie Montesa. 19· �292 Recenzje Praca C:a'lifornia) ParolLia a spoteczeńst"wo: inpoświęcona }est 'a.nalizie 'Sy.mboliiki parodi.i zwa,nych juegos de contlijo lU!b po .p:rostu jueg-os (zoaba1wy), towarzyszący'ch najrollmaitszY'm ,świętom i festynom andaluzyjskiej 'wsi oraz ich funk'cji w życiu jej mi~sz:kal1,ców. Kolej.ny 'a'l'tY'kułWm'iaima A. Doug,j.asa (uniwersytet Nevada) omawia wpJyw g.ra'nicy h i'SlIpańSiko-fr3 nc,uskiej na 'Wieś bas'l~ijL5ką Echa,Ja>r ,w prawi'ncj,i Navarra. Auto'r s,twielfdiza, iż ,glra.nica ta w w.i·e!lu a'spektach ra'czcj~tymulujc k,ontakJty aniżc'li je uniemolżl~wa, że wieś ita pr'owadzi ba,r,dziejożywioną wy,mia,nę kulturową .i ekcnom.j'crvną 'z osadą po dI"ugtiej rslt:ranie .grani<cy, niż :z. p ozo$tałym:i ;s·połecz:no·śc.i-almibaiS'ko-h·szpaiLskimi. Braca Olaudio Este-va (Ulniversytet Barceloma) Komponenty psychologiczno-kognitywne w ekono,mii !wsi hiszpańskiej powstała ·W opapciu o bada'ni'a przeprowadzone .ptrzez ,niego ,w raku 1963 'Wpln ...,z'ach. Cizęś·oi iProw~ncj,i :Zam,o'fa. we w6i nazwanej umownie Muyago. ,kh ceJem miało być doslta1rcZJenie .dalnych dla itnstytucji zajmując.ej ,się !ylia'nowa,niem T10Z!WOjUs'połecz:no-e~k'anomi,c<z:nego .prowincji, a doty:ozących :za'chowal1 :związanyohz życiemgoSlpodarczytm ws'i. ·W częici pie~wszej pracy Eosteva omawi'a Isuruk,burę e!konom.iczmą ws,i, w drug!iej itdeoJogię ekonomiozll'lą lWY'f<a'Ża,ną 'w ,działailmoś'C'igospodanezej 'mieszkal1ców iMuya'go. terpretacja Sbanley Brandes andaluzyjskiego (uniwensy1et <dramatu folk I A,ryktu! piona \Dal\7'~dD. GHmore i IMa;r,ga;ret M. Giillmore (UJniwC'fLSy,tetN·owy York) Sabre los machos y los matriarcados: e! mito machista en Andalucia je6t psychoo1ogicz:no-socjcJlo.gicllnym 'situdiUJm z,atleżlnośc\i międ>zy czynnikami 6ocjoekc:momiC'znjnmi a ,ksztaltowa>niem >się osobowości :mężczyz,ny. Kolakwi,ahzm "machismo", pochiOd.zący od :słowa maaho (samiec), lnie posiada detf,itni'cji o.gMI1Jieak1ceptowa'nej prze:z psy,chollogów, joak ;j. aID'tr·opologów. .AUltorzy deioitniują lJTIachil~mo jako wzór zachowania mężczyzny, który ·impJikujoe usalnkcjonowa'ne kU1~turowo oka1zywa,nie hLpe1rmęskości. ,MUnienie tego tytpu Izachowań wiążą autarzy z wewnQbnmymkonfliktem psychiczll1ym między mężczyzll1ąa kOibictą, jaki rodzi się 'wskutek 'niepowodzeń ekonomrc,znych męż,ozyllny, \'Ilio,dącą roją kobiety 'w go,podarsi'wie i nie pa'rtycypowa'l1'iem mężczy.zny w loka1nym .życiu ,politycznym. W przy·padku anaJizowanE'j Ip:rze:zautorów o'sady "Fuenmayor" ·cho,dzi ,głównie o ,najemnych robotników, tzw. jorna,Jer{)s. KQlJ.ej,ny al'ty!kul Da'vY'da J. G.reenwood (Cannell Univoróltty) Czystość krwi a szlachedwow Kraju Basków i Kastylii jest 'szerok,im studium porówna:wczym poję·cia 'szlachectwa u>kształtow'\anc.g,o w literaturze hiszlpańskli.ej, }ak i w i,nll1ych k,rajach. Praca Davi,da D. G.regory {Darmou;th College} Znaczenie życia m,icjskiego: p!użycia poświęclOlna jeSit za·ga·dnieni·u 'segmcntac}i Inowoc'l:esll1cgo ży.cia maniifes'tują,cej ,s<ię.na poziomie śwtiadomoś-c.i indy'Widua~nej. Na przykład.zie mi'a'oJta Sevi'na aUltar 'stwiendiza, ,że ist'nieje 'nie ,tyl'ko wielość pojc;ć miast:a dla różnego typu iludzi, a,Ie że :zinaczelnie lnada'w1ane ImiacSltupflZez tych samych mieszkahców zmie.n.ia s'ię 'w Iza'leŻtnos.ci od ich .a,kltUlaJlnej.syltuacj>i ż.yciowe'j. raLi.zacja systemó,w 'W'l"L'Gzcie'a~tatni artylkul,k.tórego autorką jest SUIsa.n T'ax ,de Freema1n (uniwerl,jlli'noi's), pt. Wda'Ta i mody w reLigii hiszpańslviej: uwa,gi na temat przestrzegania pmktyk, alnaj.~zJUjelniektóre prZejalWy :tzw. relig!ii ludowej, pl1wmialny w :niej zachodzące oralz 'zja'W~stko popu'1a'rll1ośd pewnych f,orm pOlbo<ŻJnościludawej. Awtorka dO'k'OInuje ,i-aJkże a'naJ1izy idCitychcwsowego .dorohku ba,dań ,nad religią 'J,udową i stwierdza, że .przyjęcie p~z'ez ba.dac;zy z:a'sugerowanej prZiCz :KośC'iół .ctei,i·nkH właściwi'e 'poj.mowalnej relligii prowadlli do usunięcia z pol'a widzenia badacza "pO'rej .części w.iemzeń. nie 31probowa,ny,ch pr,z€lZ Kościół;chlOdz·i Lu /i:łównie o "inne" sy~ sytet �293 Recenzje s.temv rWierze!'!, które są cZYimś więcej ,aniżeHi 'sy;stemalmi ,meidycyny iludowej czy kontroli Ispołecznej. Numer cztelnna'sty "Ethlnka" z'amyka Memoria del Centro d,e Etnologia Peninsular .inrformująca ,o dz.iala!lnoś.ci bada,wczej 'i dYldaMyezJDej Centrum. ZeSitaw probilematylkd zaprezentowanej 'w ty;m 'ilUiffiElfzeodizwicJ1ciedla w zmacznym stopniu :aktua,~ne ,tondcmcje w h~sZlpań'skiej arntrropologii kulturowej. Wysoki poziom cz'asopi'sm,a pOZiwala sądzić, że malrlgima'l,na do1tąd alntropo:Iorgia hiszpańska konsekwontmi'e dążyć Ibędzie do objęcia na'le±nej jej ,pozycji krÓilowej nauk rhumaniSity,czlnych. W .ka,żdyJm bą!dż Irazie Inajtrudmiejrsze przeszkody ,zos,tały jlUż pokonane i niklt ,nic wą,tpi, jak to jelsz,cze ni'edawno miało m,iejsce, w Izasaldność obecnoś,c,i tcj Inauki na uniwCiJ1Sytecie ,hiszpańskirm. Janusz Kunt Enna, TemeWk az AggteLe:ki-,Karszt falvaiban Deibrecen 1978, 'ss. 1,52,,iI. 94. (Cmentarze Borowski wiejskie okoliC' AggteLeki-Karszt), Katedra Btnografi,i Uniwensytetuim. Lajosa Koss'uJtha w DebrcClzynie Irozpoc'Zęła wydawanie nowej sellh: "Studia Foil',kJlari,srtircaet ':E)thrnographica". 'W krótk,]m czasie ukazały <się trzy Itomy, wIstarrannej 'sz-ade grralfkZlnej, z 'k,tórych Itrzeci: Cmentarze wiejskie okolic Aggteleki-Karszt stanowi prz,edmiot pOlni'ższego omówielnia. Tytuł opracowania jest Inieco mJMlący, Zbyt skr'o'mny, gdyż autor nie ,tylko ppezentuje ,cmcrnta:rze wiej,slkJie, ich usy!tuo,wanie, budowle 'c'memtal1I1e i przede wszystkim arnali'zuje bog,atei różnorrodnetYlpy nagT'olb'kó'w, rale 'SrtaTa IS.ię także ukalzać całośrCiowy obra,z miejls'ca lobrzQdowości po~rzebawej, rhalrdzo s,Z!e'roko rozulmianej, w kuliturze ,badalnych wsi. l'ntensy'wme 'ba,dania Iterenowe przeprowadzone zo~slt'ały w trzech mteJsco1wościach (Szala'sa1rdó{ TcrrelszJternye, Ege'11sza,g) w pMnoony,ch 'Węg.rzech, w okohcach Aggteleki-Kar:szt. Tere·n ten jest badalny prZ!ez Katerda:ę Etnoglrafii 'VIi Debreczynie, której absohventem jeiSt autor pracy, a sama prae,a palwstała darko ISlt1udiulmdyplomow.e. Północne Węgry, trakrtowane ja'k nasłuszn!iej .jako pomost między rku1liturą Karpat a kuHurą Ni,zrnyWęgier:s'kirej, ordznaczają się zalrówll10 interersują'cym składem etnicznym ludncści ,(zmaczlny procell1Jt Słc)\v1ian), jak i stanowią :mozaiikę wyznaniową. Mieszkają rtu katohcy, protestanci, ludność pralwosławma oraz licz'ni Żydzi. Oczywiście, ,ka;:;da z ty,ch ~rup ma nieco inne rzwYicza}epogJ"Zebo'we, nieco .inny stosumek do zmarłych, różnią ,się także uŻY'wlaną symbolliiką. Obrzędy Ipognzebowe inlteresowały etenogra'fów węgtielflskkh ord da'wna, ibadarne były jodnark w oderrwalniu od Icałoślc'i ku!litury. To, co autor to,ta,1lnie nazywa ,,'kiUllturą cme.ntarzy", analizowane było w rozbiciu na ,niewieilkie elementy. Zra1tracano W tEln sposób caŁościowe widzenie zagardn1ienia. .Przec'iwnietral.kituje ,probllematy:kę omawiaJna praca, Łą'Cizy taml, gdzie doty,ehczas dzie'lclilo. Powls/tał Ikodoł, do któr'eg,o wnz-ucono infonmacje ,z pOlZlo,ruodległe: rozwój i ,charakter osadnictwa W'i~jskiego, produkcja i 7Jbyt nalgrOibków, \Symbolika przeds-taJwie!'! nagrobnych, ,przmieg pogrzebu i .Zlbiór rOIWOCÓw na cmentarzach. Formy grobów oma,wiane ISą :w ścisłym Zlwiąz'ku z przejalwra:mi oelebmcjri umarłych, i:nformaoje lI1a temat zróż'nJicowania s'połec,Zlnego :i eltnicZJI1e:gowsi Isąlsiadują z opi- �294 Recenzje sem p Oiws:tałoki ,tradY'cyjneg.o k·u1otu Z1I11a'rłychi próbą oklf.eślenia światopog,lądu opisywamej s połe'Clznośd. Z ;j;ej mozaiki wyła.nia się lo.gic'~na .teza (z udowodinlien:iem jej ze wz.ględu 'na lakolIl:ic'Z!lJO'ść pcwny,ch f.ragmentów ma autor niejaki kłO)pot), ŻJekUll'tUlrawISatlo sltrU:ktura·Ina całość, na 'którą składa 1się "wieś żywych" i "wieś ZJmarłych". Kontakty tych dwóch częśd 'cał'ości, jak również j'ejfU/nkcj OInowaonie realizuje 'się w każdym punkc.ie trwa,nia .zgodnie z kodem ku:lturowym moż!i'wym do zbadania pJ~zez odpowiednio przy,gotowaonego badacza. Uprawianie ".ku'~tury ,cmenta'rza" przez 'społeczność jest gwarancją Itrwałośc; tej społecZJnoś'Ci. Zmieniają ISiięjej człomkowie, Ieoz sama :;połec'Zil1ość trwa i reaHzuje pew,ne r'eguły, które znaj:dują symbdliczne od:z:wielrciedlenie 'np. 'w układzie przes.trzennym ,cmentarzy, charakterze nagrobków, przebiegu obrzędów pogrzebowych itd. Polożeniie zaś cmenta'rzy, kh niejako zatopienie w otoczeniu bio'lo.gicznym ,razem z 'tj'lm, c,o iPoW1staje jako dzieło rąk ,ludzkich (,groby, budj'lnJki 'omentarne, drogi itp.) to - .zda.niem autora - 'przejaw, Isymbol raczej, więzi człowieka z naturą, obraz - znak ,cY'l'kulacji życia, ,k,tóre, aby s'ię odradzać, mU's'i ,zaakceptować śmierć. Praca mi'ejscami je':;t wręcz fascY'nująca, uka'zuje og,pomne in't'elektualne możliwośc·i 'płj'lnące z 'za'stosowamia a'na'lizy stI'U'ktU/raa.no-lS·e'miotycZJnej,altbo raczej s,emj'otycZJno-:f\UiIlIkc}ona'l'nejdo ba,dania z·a·ga'dnieI1 ,taki,ch, jalk o,b,nzędowość spolecZJna, gdzie c'pis jesrt za'1edwiepu·nkbem wyjśda. Autor Zfelsz:tą, co j;r,zeba pod]{1reślić, otrzymał doskonałą i wszechstronną szkołę e!'nog'rafic.zne.go opi's'u, z 'czego umiał w pełni skorzystać,czj'lm zd,aje s·ię róźmić od wielu poJ.ski,ch zwolennfików nowoczesnych ~once:p'cM Imerooldolog.icZJnych. Omawia!ne opracowanie nie jeSlt bez wad. Za podSltawowy brak uZJnać należy 'niewielkie oczyta'nie autora w świaltowej literatur.ze semiotyc.znej. Często odnOSli się 'W1rażerilie, 'że au'tor z trudem ,dochodzi ,do stwierd:z.ell .do.Ść da:w:no jU'ż przez ,semiotykę 'kultury UiZJnaJnychza Ipod'Sta'wowe. Gdyby pracę opl'zeć na JU'( zbudowanych pOldstawRch lteorety'czny,ch, Inabrałaby za'pewne w 'wielu miejscach większej ,precyzji, biowliem drugą wadą - dość jak się wydaje i'stotną jest niejednoznaczny język opra'cowamia, a nawet poja!wi'ające się It'll i ówdzie 'iry'tującc pU.5lt'osŁow,ie.Przydałaby się talkże wiięk!s!z'askłonność au:tora do redukcji po'dia:wany·ch f;ak,tów, ni,ezawsze - jak wi·emy - ich ·i:l,oŚćpodbudowuje liezy, ZJda'l'z-asię, że je za'Ciemniia. W'slzystkie Iza.rzulty lnie przesłonią }edna.k wnic'sku, że węgierskie ś'rodowis'ko e<tnograficZJne wydało kdlej'ną pracę na dobirym Ipoziomi'e, pmcę limpirującą i godną wni.kJliwego zainte'resowa1nia. Oieszy to 'tym 'bardziej, ,że wyslZła ona ,spod pióra przedstawj.ciella naj:młoaszeg'o pdkdJ.eni'a etnografów. Ryszard Ivan Bal,assa, Guy<la OI1tutay, Magyar ss. 744, fot. 3'81, .rys. 231, mapy. Neprajz, wyd. Corvina, Kantor .Budaipcst 1979, Wydaje lSię, że 'nastąp.ił Oibeonie 'w węgie.rskioej etbnogJraf.i oklfCS syulltezy zebraT1e,go poprzednio materiału, dodajmy, ,nie:ZJwy'klebogatego, wszechstronnie oŚW1ietloająceg·o IpClSzczególne dZliały Iludowej kuhtury Węg·ier. UkalZuje się od pewnego c,za'Su ZJnakOllni:tyLeksykon węg,ierskiej etnogTajii, wprzygo~owalfJil\l jes,t mon,umell1ota'l- �Recenzje 295 ne wyda wnJicuwo Etnog'rafia Węgier, Wlres,Zlde pojaw.iło się nliedaw,no papUllalI'Ile uj~ie tego za'gaiCinieni'a w doskonałej "zad'e g;raficzmej, która ,róWlnie jak ,treść prezent'owaneg;o ,dZ!iela stanowi rodza(j sens'acji mau'kowej. Etnografia Węgier, albo I'epiej Opisanie ludu węgierskiego, ,to -pra'Ca dwóch .zaslużooych, wybiltny.c,h IwęgieI'skich ebnografów, Ivana :BalaS'sy i Guy.lii Ortutaya. Zwla:szc.za ten ,ostaltni przez ,dlugiela'ta (Zimalrł IW 1978 iroku) ,był pra1wdzhvy,m symbolem 'c.tno@miii węgkll's'kiej, dla dobra 'której wykol1zYlstywał swoją wysoką pozycję w życiuSlpolecznym i politycznym Węgier, swó:jogromny autorytet 'badacza j dziabclza pań'Slhvowego. Był Ortutay 'ni,e t}~lko wybitnym o.rganiza'torem życ'ia nauikowego, POlpuil'aryzatorem nau,ki, al·e .róWlnież wtniÓ!sI do etnog1ra'fii węgiersk,iej wkla'd niemożJli,wy do prze OCiZ'en ia. W!spólautombw1o popula.nnona1uikowej m onu m ol1ita:llnej pracy Etnografia Węgier jest w ,dorobku byłego Dyr'ekto,m 1ns,tytutu Etnografii i !Folklorystyki Węgiel1skiej Akademii Nauk jakby ukoronowaniem wieloletniej pracy. Nie sposób w krótkim omówieniu oddać rozma,ch tej niezwy,kle iń'teresu.jącej kS'iąż'ki, która ,stalnowi ·nie ty.l'ko pr,zykł.ad dos·konale wyko.nanej pracy naukowej, ale również jesi WIZ'o,pcem pqpul'ary.zl<l'cjli, jaka może Hczyć na s<zer:o<k~oddżrw:ięk społc'czeńsltwa. Dzieło podz'ielone j.est Ina pięć zasadniczych częś'ci, nierównclmierny,ch co do objętości. WSItęp, to rodzaj wprowadZJeni'a <do 'ZJaga,dJn'ieńgenezy Węgrów, próba w opar.ciu o najn.owsze ,u~talenia naU!ki - u;mie<sz'cz'c-n:iaich wś<rótd ludów świata i Bure·py. Daje rówlnie'ż ,zary,s ,dziejów abnograHi węgiel'sikiej, stan obecny badań na'd kU1btUJrą11u:dową,,a także próbę regiona1lj,zacj,i jej .p,rzejawów. Wlaśdwy przegląd ejmo.~rafii 'Węgier rozpoczynają autorzy od prezElnlta.cj.i tzw. kuJtu,ry spolE:<czlnej. Rcdzuna, Jej organ1iza,cja, zwiąZJki rodowe, podJział ,społecz'ny w obrębi'e wsi, przejawy dZ!iałań zespołowy.ch, formy samorządu wieJskiego, kontakty :towarzy's'kie, życie 'rEiligijne, adpu'sty, targi, jaumalrki i·td. doczek.ały się tu lak{)il1i'c,znej, 'lecz jedinoczoon<ie ,precyzyj:nej Hlnalizy, 'która Ini.czym 'nie rezygnując z za'9tosowanlia warsiZitaltu naukawC\go, SltanloW!ijednocześnie pnzykła1d pOIS1'ugiw'ail1'ia się językiem ,da,lelkim od hcrmetyczmośd, przej,rzysltym i nie,zwY'kle treściwym. Część Inastępna, najcAbs'Zenniejsza, ,niesie zarys materiallnej kultury iludu węgierskiego, lila którą ,składają 'się :m. in. budown'ictwo, zaTów,no mies.zkaLne jak i gospo.damzc, zajęcia Iludu, pożywienie, rzemiosła, g,trój, 1u<dowe zdobni>C<two Ltd. Obak tych za,gadnicń mamy ,Lnt:eresujące roZJważania Ina temat C'9a<ClJnic!twa, "przeSltI1z'eni ku!tu,ro'wcj" wsi węgierski'c'j, ki·erunku i g,iły wpływów 'ościennych. Wszy.sbk'O to zadziwia zdumiewającym wyważoniem ma,terialu op'isowego .i analizy. KoIlejna część to tak 'zwalna przez \vęgie<l1S'ki'C'he1tnog)r'afów kul,tura umysłowa, czyUi :rae'zej z;godnie z 'naszą ,tradycją mazElWlniczą - duchowa. W częś,ei Itej prezento,waJne są uwag'i na temat 2Jró±nkowania ,gwar l,udowych, .muzyki, &piewu, tańca, hog'ato jes,t tu rówmi'e:ź pI1Z.eds<tawiony foJklor IUS·tny, nie tylko w opi''Sa'ch, ale i iW cytowany,ch obfi'cie fragmenta,ch, a ,także zwyczaje rodzirune, idoroozne oraz W'ie:rzcnia ludu. W Inastępnym, już koń,cowym r'ozdz:iale, <l'utOI1zyza:sitanawiają się nad ,chararkteTem ku,btury Jludu węgierSIkiego, .daiWny:m i lWlspókzesny.m" analizJują wpływy zcwnętrZJne i ibodź.ce wewnęt<nZll1e, kJtór,e złożyły się lIla ll'i'ezwykJe bogaty ,obraz dokonań ,ludu, jego brwaJ.ość na'wet w warunkach ,ży.d'a współcZiesnego, w wa,runkach pnzemialn. IW tym roZ!dz;iale - ja'k rówlni'eż winych ,jjr,ag)menta,eh pra'cy z,byt ma10 U'wLdoczniano Irolę Iwpływu ma kSZltaUowa'nie lsię ludowej kuLtury Węgier mniejszości narodowych, zwł'aszcza Slowian, żyją.cych na daWlnym j współczesnym ,obszarze Węgier. Pracę kończy ;boga·ty wybór I1teraJtury, s,pi" <iluSItracji i Tys'unków. �296 Recenzje Etnografia Węgier 'odzna,cza !się jerdnooześ!rrie nieZJwyiklIe staranną, boga tąi w sumie - można wręoz stwierdzić - s'ensacyjną szaltą ilu'siracyjlną. Ki'1ikaset fOltogmafii i rysunków (te dla ułatwienia aektury znajdują się na marginesie tekstu) posiada nie ·'tylko Og)romnewaJory Ipo2ma:wcze, ale ró,wnież wy!soką rangę ar,tystyczną· Tak wspaniale pomyślanego :i przeprowad:ZJonego pnz'cdisięwzięcia, jak prezentowana pozy,cja, zarrówno z punktu w1dzenia naukowego, jak i POrpularYZiators'kiego, 'próżno s.z,ukać w europejskiej, a być może ri 5wia'tCJIwej oIJnografii. Etnografia Węgier ,stanowi bez wątpienia znakomity wZJorz'ec, rl1a kitórrym można:by się i li rna,s oprrzeć przygotowując populalrny zarys kU'litury 'ludowej, na kltóry - jak sądzę oczekuje rynek wydawn1czy ,i :który Jeży prrzecież w mo,ŻJliwościach polskich einog'rafów. Ryszard Masopustni tradice. Ludovci kuLtura a soucasnost. Tomes. Svazek 6, Bimo 11'979, iSIS.190, 'i!lusbr. ,123. ,Kantor Red. Vacllav Frrolec Josef :PreZCl1rtowa:nytom jeslt piąltym z s,erid Ipoś'więconej kulliturze ludoiwej we w.spółcfleSnOŚ'cQ,prIzygrGtoiWanYimpnzE'lZ śroldiowilsik'Oetnogmfó,w czeskricih z Binna. Re,daktorem rserii jest Vadav Frr'olec, a redakItorami ,tomu !wspomniani V. FrrCJIleci nieżyjący już J. Tomes. Książka zawiera wyrbralne lreferaty ,wygłoszone Ina MiędzYlnarodowej Konferencj,i w Smoleni:cac:h w '1977 roku, 'poś,więoolnej ,społecznym funkcjom i związkom międzyebnicznym zwyczajów ludowych'w Karpalta,ch Ii Ina Uałkana,ch. Całość tej c'iekaJwej pracy z.:biCJIrowejmożna podzielić na bl!ka ,grup 'tcmaty'cznYiC.h. I stanowiią ar:tyikuły aUlt:o!rów oZJeslk'i'ch i sł'owla:C!ki:chpoślwięcone probilematyee ,teon:lty,czmej i metodologicznej Zlwy,czajów ii 'Ohrzędów oraz przedstawiające ,Zlwyrcza,iekarnawałowe ,i za'pusiime na obszaJrze całej Czechoslowac}i. Witej glrupie ZJnaJlazł ,slię ,j'alko pieI'w!szy i'l1tef:(~sujący ar,tykuł O. Sirovaitki FoLkLor a obrzęd. Za,wiera on :,prrezen:tację i u InaJs 'podejlmowarnej probllematykli ,dotyczącej imie,js'ca iobrzędu w kru1tufze Iludowej i foldor.ze oraz stanaw,usko teorety,czne i ,metodologiczne autora. Następnym jest artykuł E. Horvatovej SpoŁeczna funkcja zwyczaj6w karna,waLowych. AUltOI'ka podkreślając lich ,dawIność i lpowiązanie z "ka1:l."ll'daI'zem gospodaJI'czym"ws,i omawia formy magiozne IZJwiąza'ne z cykilem zwy!czajów prze'dwio.se;nnych, zWflacają'c uwagę ina ich Istarrąfiunkcję odnoszącą slię do ma,gri'i 'wegetatywnej. Inną funlkcją według aUltorki jClstfu'l1'k'cja Iludyczma Wiz,rasiają,ca obec'nie przy równocIZie'snY'm z<J.l1Ii!ku ma,griozmej. Oie'kla;wym jes1t ZJwrócenie uwagi ,na ,częste wiązanie te,goZlwyozaju z Ii,cznie ur:ządzalnymi 'uUż przed pos'te:m weselami. Tekst ilustrowany jeSlt przyśpiewkaJmii 'charakterysltycZJn,Ylmi dla korowodów zapustnych. Alr'tykułJ. Tomesa Czes:k,ie i sŁowackie zwyczaje zapustne i ich warianty w innych krajach, zwra,ca uwagę 'na Iróżme 'formy dbchoidzenia tych zwycZlajów tak na ,ob:sziarze rC:zech i :Słowacji, jak d 1nll1y,ch:krar,jów Europy, a SZlczególnie SłowiańsZlczYZlny. rSZiczegółowo iomów;ione są tu i Ipo.rów'l1ane Itak postac!ie ,i irch malski IZ zespołu chodzący'ch w Izapus:ty, jak i Itrekstyśpiewanych piosenek ,omz inne formy 'towarzyszą'ce. Częś.ć ogólną zamykaarltykuł V. Froka poświęcony metordiolOlg1icznym alSipelkii'ombaidall nard obrzędem ZJa1pusimym na zachodnim :kirańc:u Ka1rpait I(VaJlasis.ko"ISleslko KQpanke, HoriiarC'ko, Za!lesi). W przedstawionej prorpozycj:i meiodorlogkznej ZJwrarca uwargę na płodrność 'podej.ścia do anar]izy zwy()l'Jaju lzapulstne,gro poprzez t'eorię społe·clZlnej komurri'ka'cjri. M,als'ka, (strój, taniec, pio- �291 Recenzje s'enka .pełlnią według aUJtora funkcję z'naczą'cą ,(,patrz podejście semioty,ezne). ,Bardzo instruk;ty'Wna ,tablica uwzględniająca takie ·elemelllty skłaod01We:zwyczaju, jak: nazwc; regionalną, ,c'Zas, ,i;nicjatora, 'uczeSltni'kówczYlrmych (zespół wy:s'tGlPu1ący),. uczeSitni~ków od bicra.jącylch., prowa;dząc'ego poszczególne e!lementy 'chalfakteuYls;tycz-. 'fie dla daJ!1ej grupy regionalnej, k,ierunek oddZ1iaływania, !formy ItowaDzyszące OlraL,' ocenę rc,a!'iza,cji, pokazuje w :sześciu regi'onach :zacho.dni-ch Karpat. Artykuł zawiera równici. pl"Zykłady ~l,u~trujące taib1i'cę 1Il1ateriałememp.iryoznym. Czc;śćIl .(0 arty<kuły zawierające 'op~s 'zw;)"czajów ,zapuSl!mych w IpoS'z'c:zcgólnych regionach CzcC1h i Sł01Wacji. Tu należy .już tekst Z. Apa'thyo,ve,j-iRusnakovej, który choć stawia \V tytule pytanie teoretyczne Obrzęd czy gra, egzemplifikowany jest 'kcmkrCltnym terenem, ,opisem IZwy,czajów ikar-nawałowY1ch 'Z okolli,c Saon-orina na Słowacji. Tak samo ina pogranic'zu obu c'zęś'ci '5'toi a'rtykuł A. !Su'Mki O problemie wspólnych, interetnicznych elementów zwyczajów zapustnych na pograniczu. po!sko-słowackim na Spiszu. Wy:korzY1stując literaturę i materiał Iterenowy wska·zujc na wy,mźnie Z'bie7me ,elementy :ta'k w Ire.kwizy.ta'ch 'cho,dzą'cy,ch izeoSiP0łów,jak i ś'piewanych piosenkach obrzędowych. Opisem z,wyczajów za'pustny'ch na pograniczu południowych Moraw, 'oMzarze za;si'edlonym w Ilata'ch 1945 - 194:8 (po osadi!1ikach niemieckich) zajmuje się E. Vecerkova. Liczne przekształcenia i nowe elementy w zwyczajach ,zulpustnych i iinnych <zwyczajach i abrzędachludowy,ch 'mają tu 'Swoje źródło, wedlug ,au-tork,i, nie tY1l'ko w ,prZJemies'zan-iu osadników oz lI'ó;imy'ch .stron kraju, ale i wzmi'Ell1'ionym typie gospodarowania formie Ikolekity\\mej. Można tu zaob5cnvować pewne alDa-logiedo sytuacji na ziemiach za'chodnich i IPół'nocnych Po1s'ki. Tej Irównicż proble.matY'ce, z nad5'kiem <na obserwację W'spólCiz€snyc:h .przekszta,łc-eń zwyczajów zapustnych, pośw,ięcony ,jest artykuł A. NaiVrati'lo'velj. Forma'mi tań,ca Z,a,puSitnego zaj,mujc .się S. DUiek, atal1'cem ,za.pu&!my,m ,;Pod szable" P. P,opC'lka.Blcmenty IzapuSltne I(maski, Korowód taneczny) w IZwyc':z,ajach ;weselnych ma 'południowo-wiSchodnioj Morawi'comawia w ;9wojlm artykule L. Tarcalava, 'a powiązaniem zwyczajów 'mpustny,ch z i'llInymi zwy'clZaja,mi dorocznymi i .rodzinnymi M. MuS/inka. C"zęść nI 'tomu ,to alrtykuły reprezentantów 'innych <krajów. O poLs!ktm 'ZJwyczaju Izapu:stmym pi'szą K. KwaŚiD'iewi'czowa ,(Zwyczaje zap'l1stnew PoIsc,e) oraz R. Tomicki ,(ZaVltsty w Po!sce - strwktwra i funkcja ,ohrzędu). Bułgam~kie zwyczaje· IzapUJsbneomawia M. Va:si:!ev'cova w a,nty.ku<leStTu.ktur'a, funkcje i pochodzenie bwłgarskich wiosennych obrzędów zwiqzanych z zapustami. V. K. So'kJlo,vcova pi'sze'o Współczesnych sło,wiańskich i regionalnych zwyczajach zapustnych u Slow.ian Wschodnich. I wresz,cie węgiersk'ie zwyczaje Izapusltne odlnajldujemy u iZ. Tal'braiovej. T,en interesujący, bo 'pozwalający ,S'pajrwć syntetycznie na ,problematykę czajów karnawałowy,ch i zapustnych Itam, i,lustrują wyjątkowo interesująlce gra1ie. Ka'źdy ar'tylkuł uzupc1nia ,bibliogra:flia przedmiotu. zwyIfoto- Anna Szyfer A. K. ·Pisar'cz:ik, Nar,odna-ja a:rc·hi:te·kibu'raS,a:mar'kail'llda XIX - XX ww. ~Po ma- . Ieriałam 192'8- 1'94'1 gg.). Alkademia Nauk Tadżyckieij IS!SR. In:stitut Istorii im.. A. Don~s'za, Izdaticillsitwo "Doni:s:z", DuszaJnibe 109'74,ss. 1'39,11Ulsltr. A'ntonrna Pi'sare:zyk ;jeM autorką szeregu 'p.ra'c na'Ulkowy,Cih .i popullarY1zator5kich ,dotyczą'cych ar,c'h:i'tekbury, buidown~ctwa i 6ZJtu'ki ,}udów A<z;ji Środkowej" UkońCizyła -studia na WyldzJia;le Ws,chodni:m (PańJstwoweg,o Uni;wersytelt-u Środkowo- �.298 Recenzje . azjatyckoiego I(SAoGIU)w TaJSozkemcie'. Pracę €Iunog.rarfa li język07Jnawcy rozpoczyna w okresle :m.iędzywoj.emnY'm pad 'kierunkiem prof. :M. S. Allldrjejcwa. Od roku ,1924 ucze:st!niczy w o.rganczowa<ny'ch 'przez niego e~s.pedycjach naukowy.eh, międiZY innymi w piclniersk~m .pr7:ed:sięwzięc:iu jakim ,były kompleksowe bada'l1lia życia 'j 'kulitury mieszkań<:ów pami~skiej <dolilny ehuf 2. W ,Ja'tach '1937 - 19'40 A. Pisar. czyI!.;: pracuje w Muzeum w Sa ma:rka'l1dzie, pQo~więc.ając 'tenc.za!s 'na gruIlJtowlne badania Iterenc-we, J\:,wry.ch reZJUi~tatypUlbil,ikuje 3. Zbiera ·także rmatenialy do ,dokitoratu,kltóry na's'tępni'e Ibroni IW 1945 roku 'na Wyrdzia,je Hi.storyczJl1ym SAGU oumymując tytuł karndy,data 'na uk historyczmy,ch.Przedsta'wi,clna wówczas praica pL: Samarkandskije żylyje doma i kwartalny je meczety XIX - XX ww.4, sltanowila podsumowanie dotychczasowych badań na·d hiistorią oS'adnicbwa i ró;i.norodnych form budownictwa ludowego 'w okJręgu 'SaJmarka'n:d7Jkirm.Podjętą Itc.ma,ty'ką autoIrka !interesuje s'ię Ina,da'! ;j p~zez wiele ftat uzupełnia ,swe \S'tudi'um o nowe dane .,pochodzące z okre:su powojennego. Plre'Z;e.ntowanaobeonie kJs'iąż'ka j'e3t ·ro(Z'swirzoną .i poprawioną 'wersją rozprawy !doktorskie.j. W roku '1948 A. K. P~saTczyk ·pracuje w pOiwstałym IZ.i:n1icjOJtywyM. S. Aondriejewa Gabinecie Et,nog'rafii i Ar·cheo:logii przy I-l1JStytu<Cie Hi:s<tor.iJiJęzyka ·i JJi:ter-atury Tadży,ckiej FiEi AJka,demii Nau1k ZSRJR. Należy do naj'bliż:szych w\Spóbpracowmi'ków M. S. Andriej.ewa, a po .jego śmier·ci przy:'Ytępuje. ,do redakcji Ipozostawionej 'PI1zez Illi'ego ,sPus'c.iZ'llY.Jarko samodzielny pra,cowlni'k TI'auki, A . .K. 'Pisar'czyk or:gani:z;uj.e.kol'ej,ne ekspedy'cje ,do obw,odu kubiabskiego .i garIr.slk'iego 5. W le5.l ,r. w utworzonej Alkademii Nauk Ta,dżyckiej SRR A. Pi~aJH:zyk obejmuje 'kie.rowni,Cluwo Dzi,alu Etnografii 'I'nS/tytutu HiJs'toJiii An:heologh i Etnografii. 'Pirzy Itej pla,cówce uworzy Itakże Muzeum Amcheologii i Eunograifii . >1m. iM. S. Aondni'ejewa, do :Mórego podczas rozłi-cznych 'Podróży :naukowy.ch aktyw. '7lie \Z!biera ekspcrnaty. Od wli€Jlu ilat związa:na z ośrodkiem naukowym 'w Tas'zkencie, .·zyskała sdbie "lawę ·dOlŚwi'adc'ZClnegoIb31da'ozaIterenowego, s.wietnego ,zmawcy 'kultury i języków, głównie za,ś Tadżyków PaJmi,rSlki:ch. iNie ma pTawi.e pra·c iil1nych ·ii),utorów z drZ!iedzli:nyLS'7Jtuk<i olltdowej i ,budownicrtwa Azji Środkowej bez odwoly'wamci.asię do rdo:robku .nauikowego ·i a,utory1etu A. K. P,iJsa['czyik. Recenzowana 'ksią'żoka Ima na tle ·mny,c.h prac aUltorki znaczenie 'SzczegÓ'1ine. Tworzona .w ciągu praw.ie 30 la,t :zawiera materiały, kJtóre :ukazują 'pI'zede wszystbm Ipfooces prz·e.mialny ,t,radycyjonej ikuHury okręgu Is.ama,,·kandZlikiego, w rtym także układu przestrz'ennego mia'st, [Ol1m rifunk'cj'i budY'nkórw mlieszk,allnychi mc'czetów. Zawier,a po'nadto szere.g 'Slz;czegółowyc'h i:nJonma'cj1i o :sIt)"la'ch, Itechnikach i zdobni,otwie s.to.sowa,ny,ch w 'bUidownic·twie, łą,cznie z ich 'typologią. Kisiązka s'kłada się z nas'tępujących 'częśoi: OgaJ'na 'char.akiterysty!ka domów mies7Jka!Lnych !i Imc-czeltów SamaJr'kandy; .Materiały i ,kol1JStruikcj,e budo'Nl1a.ne.; De<ta.Ie alf'chite'ktonkzme i rozwiąJmnia ZJdO'bnk7Je;Siedzi.by podmiejoskie ,i kh .dekoracje. Panadto zawiera przYlpisy i wyka:z :t:el1m.inów s'tosowanych w budow,nic,1Jwie. Cenny jest także wykaz ,;z;inwCIIl!taryzowaJny,ch,obiektów i ·nazwiska ~n1'or.ma't(}.rów:mis·trzów b uJdown i,czy·ch, c.ieś,ll, malarzy i rzeźbiarzy. Zami·eszczc<ne iW 'k.sliążce foto- 1 Uwagi ·biog:raficoz.ne por. Z. JaSie\¥ic.z, Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykl.."tanie, ••Etnografd.a Polska" 1967, t. 11; tegoż, Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie, tamże. 'M. S. Anc!riejew, Tadżyki doliny Ch"t, t. 1, TaSZlkent 19:;3; t. 2. Ta''7Jkent 19:;8. W tomie drugim A. K. Pisarczyil< zaomieśCliła swe o.pracowan1e p.t. 2:iliszcze Tadżykow doliny Chuf. • A. K. PisarczE~, 2:iloj gorod.skoj dom Buchary i Chlwy, "Architektura ZSRR" 1937, ;'nr 1. ł Ręko.pis w Archdwum Działu Etn<>graf<ii Lnsty,tutu HlLstocii Akademii Nauk Tadżyckiej '''SRR. I A. K. Risarc.zlk, Kultabskaja etnograficzeskaja ekspediCja 1948, ..17JWiestija Tadżyckoj 'filjj, Akademii Nauk ZSRR" 1949, t. 15. �Recenzje 299 grafi'e ,i ryslun'ki, wykonane przez ml!toI1kę i pu1bliikow<lJne·tu po raz pierw~zy, iluskują i wydatnie w,Zlhogacają op.racowanie. Calość u:kalzuj.e miej.s,ce ,budownictwa Sama'rkaJndy na Jti).e'naj,lj~i'ŻJs.zych,regionów bucha:rskiego i fel1gań:sko-,taJsz:kenckie,go. :Po wnikliwej a,na,]iz,ie lfoO'Zp'lanow<lJniai ,konstrukcji domó,w 'mi'€\sz'kailnych SamaI'kandy, .aUlto'rka Iwyrói:nia następujące ich typy: cią,g jednotrak·towy si·cni i 'bZlby z ustawiclnym do nich pod 'kątem 'prostym aiwanem, tj. ,podpa,rrtym kilkoma kOilumienkaJmi daJ3zkielffi, .tworzq·cym werandę; dwie izby położone rów,nOi).egde,Illaprz'eciw .siehie, połączonc aiwanem: ·typ domostwa z1))'iżony do fergań's'kiego, w którym aiwan nie jeSit lpołączony iZ izbami mi·esz'karlnymi i u,S!tawiony jest 'naprz'ecilw domu uraz cały s,zemg mes·zkaó jedno- '1UibdWluiZJbowych :bez aiwaTIu. W€dłurg au:toIlki, ten stan 'rzeczy jcs't rezullta'tem wie!opokolen'iow)"ch ,do~wiadczeI1 budowll1i·czy·ch Zlmierzających 'do takiego Uista'wienia domów, alby 21mniejszyć odczUlwail'ność zmia'n tempC.faJtury w ciągu dnia a rta,kże pór roku. Upośl·edzo'na 'Pozyc'j.a kobiety W rodzinie decY'dowała ois>tnieniu ,niemal w ,każdY'm domu 'części zew.nętr.ZJnej bierun, prze.znaczc'nej dlla mQżczyzon i goś>Ci ora'z Iwew,nętmznej - darun dla ·kobiet. Duże znaczenie, uwal1UnkOWalne względami kuHurowo-spoleczmy.mi, m,iał·a i7;ba gościnna mech mon-chana, która ~tanowiła niekiedy odrę;bny !budynek w zaglrod1Jie. Stopniowe WI)I"O'wadizcnieeuro'pejlskiego sy1sltemu ogrZ!ewcz'ego, OIs,ZJMenie,okien ,i Inowe materiały bu,dOlwl.wne osłabiły bezpośrednią za.]eżność od wa'J"'unlków śrolciowi'ska natum1nogo. Podobnie 'zajęcie :p:-zez koibietę należneg·o jej m-iejs,ca w społeczeństwie s·po'\Vo.dowało 'ZJmianę w Lrady·cyjlnym rOZłpla'nowa,n>iJuwnętrz. ZaJniJka f'u'nkcja domu z-ewn<;-trznego 'i 'medllTnon-'chony, przeznac'Zon)"ch wyłą,cm1ie d!].a mężczYZin. Dokonana, szczególnie '\V latach 60-tych, rozbudowa Imiast, w tym i Sa,markandy, wpły.nęła 'na pojawienie ,się domów o ,dwóch i więcej kondygnacjach. Nlie.k,tóre z ni·ch ZJbudOlwano jeszczc w ,kOllCU XIX w. Składa :się 'Z nkh .głóWll1ie c.ia·sue centrum ba.zarowe Samarkandy. Jedn)'lm z pierwszych "europejskkh" lbudYll1lkólW, któ,re s'l-a':1ęły w Samalrik<łJndz!i-ej,Ulż'w XlIX wieku, jeslt <siedziba dziJsiej'szego M:uzeum .';a.mar:ka:ndzkie.go. Chara'k,teryzując meczety Sama:rkandyau:torka uWYPll'k:la związlki mię.drzy p::lmic;-n ynni przez 'nie 'fu.nk.cjami religijnymi, a do:sltos·owaniem ,do 'TIikh WIl1ę.trz. POIza samym meczetem, dla Samarka,ndy ,tYlPowy był zespół ·tZ.abuodowaI1okalających; 'w których mi'ElŚcić się mogły mieszkania -duchownY,Clh i 'studentów, łaźnie i saraje. Meczety zwykle składały s1£; z pomieszczenia zimowego - chonako i aiwanu. Ze wZigJędu na położ'cnie aiw.anu autorka wydziela kilka typów mecze,tów: aiwarn położony jeslt frcnta.llnie przed pomies'zcczeniem 'z.:iIIDowy1m, od ISltlronywschodniej; aiwain ·ustawiony jest narożmikowo; ·chonako obudowane 'jest we>randą z trzech stron oraz aiwa.n znajduj·e się 'po dwóch 'stronach chona,k,o, ZJWylklleod ~schodu i 'zac,hodu. NaiS'tępnie w pracy ·omówione ISą ikol·ej'l1o .formy i rol.a 'minareltów w mee:zeta'ch Samarkandy. Rozdział zamy'k'a opis wnętrz mies7Jkalny:c'h i w.nębrz 'mecze tÓiw. Druga część pracy Ipoświęcona jes,t materiałom i kon:strukcj1om. Większość z nich zll1ana jest 'również w całej Azjoi Srodkowej. Pods.tawowym Isurowcem jest glinka lesso.wa. Do ;la,t 70..•tych XIX w. ,Sltosowa.na Ibyla wyłącznie do kOll1tSitr,uikcji bHy.ch, li -to za.rów·no w khszłakac·h, jak ·i w 'miaJstach. Obecnie 'ten ~'pOlSó'bWm1'Oszenia ś,cian .nie z'na}duje prawie 'zastos'owania, 'z l\Vyją:~kiem .z·ewmę;trZlnych murów zagrody. A. PilSa'I1czylkprzed~taW!i'a Inastępnii,e wyrób, 'lmZJtabt i sposób układania cegieł. Ciekawe lSąOlbS'zenne i~nfoJ"'ma'C'Jena temat wY'k'orzysty,wa~nia wypalanej cegły pochJodzącejz XVI 'i XVIII-<wiec1Jnych monumentalny;Clhświątyń i me<d~es. Używano jej .głównie do wykła.dania podłóg i ibw!kowania poowónzy, c-eml>I1ow<ania s,tudni ide·koT<lJcji. W ·całoś·ci 'podk.reslono stosunikowo mały ·udział ,drewna, �300 Recenzje kitórego wyzYJS/koCllllieograruczało Isdę do konsltrukcji zblilionej ,do iry,g1Jowej, belkowania dachu, wyrobu framug okienny,ch i drzwiowych. Najhoga1tszą dokumenta,cję j1lus'tracyjlną iposiada rozdział dotyczący ZJdohnictwa i rzem'iosł związ<l11y,chIze .ztdobnkbwem. TaC'zęść 'pra'cy jc.'"t o.d.bi,ciem ,zasadniczych zainteres'owoClll l'\. K. P,iSoCl Ttczyk, która Itema't 'sZJtuki ludowej podejmowała wie~łok.rort:nie. Z,dobn1c,two a.pchiite'ktolThiczmeSaimaJrkan,dy jest w ·całej swojej rói;norodno'ści 'błiskie wspolow,i t'bucharskiemu. Składa sit; na ,to jcgo powściąglliwość i ja'kby większa 1Jra,dy,cj(JID,ailność .stas,owalny,ch w zo:rów. Upodobania imieszkań,cówksZltaltowały się tu pod IwpłYiwem oś,rodka hucharslkiego, w którym 'wytworlzył 'się styl upięk,szaTIlia ISZJc'ZJegó1nie płas.zczyz'ny :sufiltu. Autorka pru.cod.stawia szereg przykładó,w stosowania sZitulk'<lIteriii .rzeiJby z alabastru - odmialny gilpsu (gancz), !ponadto wymienia zalsadnicze st)'1le ol1na;men'tyki, a wś,ród :ni,ch: bagdadi g.eometryczny, is:łimi - 'f'OśiłiJnno-geo.mebry,cZlllY li 'pargoriigeometryczmy, glównic z 'kompozy,cji okręgów i wicJ.okąitów. W :bogalty!ch dO!mos.twa'ch i meczetach ,typowe są Gite i rzeźbione okratowania i stropy tzw. stalaktytowe. Samamka'n.da :naleŻJała do Imiast Azji Środkowej - 'czy,tamy w o;sltatnim ,ro.zdziele - w kitórych większość .mies2ikań'cÓ'w wyjeżdżała na lato za mia.sto. W związku 1Z tym mies'zkanie :JTIiiej!sikie ibyło w zasadzie siedzibą z'imową, zaś podmiej,skie letnią. DI.a domu podmiejiski'€Ig,o chanJJk,te,ry!s'tycma była jedna izba z 'podcieniem lub 'też aliwanem połoiżoinym pod wspóllDY'm da:chcm pomiędzy dwiema izbami. Siedziby te I(cohu,tory)Iposia,dały CZęSltOwyso'kic zewnętr,z;ne !mury z UJmies'zc.z.onY'mi na narożach Ibas'ZJtami, co ~wiadczylo o 'ichobronny,m charraiklte'rze. Obeanie !Zagrody ta'kie sltm'cHych.ar.akter lWa,rowni, a 'ubrzymywalll'ie się g,dzieniegdzie baszt tłumaczone jest jedYi!1lie \i!ndy'Widua,j'nymi gustami wł.aśdcieili. TJ'a'dy,cyjme budow,nietwo p(Jldlffiiej~kie Sa.mairkandy wraz z.c swą ornamelntY'kąZJbliżane jest wedlug opinii autoriki do dOlmO's'twrtur'kmeil,sikioch, a Itakże iznajduje ana1ogi'e w całej Azji . STod!kowej. Omawiana praca A. K. iPi:sarr,czyk Gtanowi ważny wkład IW mo·nografi.czme ujęcie .'budow:niotwa POlS.zoezególnychOŚlfodków miejisikikh Az·j,j Środkowej. Poprzez odpowied1nie zalSltosow-anlie etnogr,afi.cz.nych 'metod bada.nia 'budownic.·twa 11udowego doskonale roz;slzerzaopracOIwa;nia ar,chiltektów z tego 'zakresu. P,rzez 'Swój sy:stematy,czny :wy,kład, ,sze.rokie Ho ISlpoł'eczno';ku1turowc, w.skalz.arnie cZy!D'ników rmode'fnizu,jący'ch traidycyjną ikul1turę ,omawianego .terenu, k.siążJka może .stanow.ić ,rodzaj podręcznika nie ity.l\ko architektury Samarkandy, ·lecz i szerszych obszarów Azji Swdkowej. Marek Kalendarnyje obyczai i obrjady w stranach XX rwo Letnie-os,el7tnije prazdniki, "Nauka",Moslkwa 19,718, ISS.296, tlustr. naczalo zarubieżnoj Ewropy, Ipod red. S . .A. Takariewa. Bero koniec XIXilzdaJteil'sltwo' T,l1zeeia .c'zęŚć wyd,mej w !lata,ch 1'97-3- :197,8 przez llD!stytut E1Jnogra'fii im. N. N. Mikłucho-Ma:k'łaj.a w iMosK1wie,Pood Ired. S. A. Tokariewa, m onograJJiJi poświęconej dorocznym zwyczajom i obrzędom wszys1kich naroóów Europy (poza ZSRR)', obejlo '0mówlienie s. 278 - 280. popTZed.ni.ch tomÓiW <zob.: "Lud" 1976, t. 60, S. 267 - 269 oraz 1979, t. 63, �Recenzje 301 muje obrzędowość cyklulebnio-jesiennego. Podabnie jak 'w poprzednic'h t()lIl1ach, omówiono w 'nim obrzędy i zWj'czajeWłochów, :Fralilcuzów, naTodów Pó1wyslpu Pirenejskiego, Belgii i Holandii'i, WYl:lp 'BrYltyjs'kich, 'Sikandynawii, Finów, Lapończy.ków, Niemców, Austri,a'ków, narodów Szwaj.carii, Węgrów, :POilaków, Cze,chów i Słowaków, Łużyczan, nalrcdów Jugosławii, Bułgarów, ;Rumu.nów, Ałbal1czyków oraz Greków. Autorami Ipos'zczególnychopracowań pozootał ten Isam zespół ebnografów. W przeciwieI'lsbwie ~ednak do 'pqprzednich 'tomów, w 'trzecim omówiono obrzędowość ,doroc.zll1<:) dwóc'h, wmykających rak obrzędowy, ,cykli - l,e~niego i jesi'ennego. Nawat umowne ich ,rozgranicz'onie dla Europy jako calośd okazało !Się, z uwagi na podsta'wę wyodrębnienia poszczególnychcy'l{ili, tj. następstwa 'Prac gospodarc,zY'ch - Ibalrdzo zlożone. Klliimatyczme 'zróżnlkowa'nie 'EuJCopy powoduje, iżcharakterYSltyc'zllle dla obrzędowości ,cyikilu jesiennego ,Zlwyczaje Żiniwne przypadaj<:) w jedny.ch n~gionachna okres Ila,ta, w i,nny.c.11,jesi,eni. iRównoCiZJeśnie mniejsZJe je"t powi<:)zanie ,oibu obr,zędowych qrklE z 'k,a;lendarzem k'o,ś'cielnym. Międ'zy cyklem wios'elllnY'm i ,let'nlim przyjęto 'u'mowną ,granicę ,zalkoń'c'zenia wiosenny'ch prall' ,polowych '(dla sipolecznośiCi rolninych) i wytpędzenia bydła nale'tnie 'pastwi,ska '(odIa spole,czności pa'S'ters!kich). W obrębie pOIszczego]nych obszarówetnlicznY'ch ICyikl 'letnio-jesienny charakteryzuje 'Się natomiaist ,dwoma IWYlraźnYlmi .momellltami, wokół Iktóry'ch 'koneentruj<:) ,się i intensyfikujądzialania o chara'ktenz,e magioczmo-obrzędowy'm. DJ.a cykIJU lctniego j,est ,to okres Ileitniego 'przesi'leni'a słoneczme,go, ,dJl'ajesiennego 'dkres :żn1~W. zbioru owoców i 'Slpędu ,bydła 'Zilebnich pastwi'Sk 'W ,lebnim ,cyk'luobrzędowY'm zasadni'cze z.naczenie, lila W,szYlst'kich terenach Europy, mają zwyCL.aje, 'obrzędy i wierzenia przypadają'c'e na okJr~s ,letniego 'prze~ilenia słonecznego. Do ich wspólnych elementów można zaliczyć: rozpalanie ognisk, zwykle na wzgórzach, co pOZlwa:Ja sądzić o Izwiązku obrzędowego ognia z Idawnym kultem Słol'lca; przypisywalnie ogniowi i :wc.dzie lffi'o-Cyoczyszczają'cej, uZJdrawiającej i ożywiającej: 'wiara w magi'cz:ne ·dziabnie TośJ!łn; występowall!ie elementów o charaktenze ero.tyc.z,nym, a także 'sikromne fOI1my ob.rzędowego pożywienia. Jakkolwie,k w tym ckresie wySltQpuje 'Stc,sunkowomalo ,ellementów bezpośrednio po-wiązanyeh z dzialalnością 'go-spodarczą, to w 'pozos'tałyc,h okDesach cylklu letniego dominują zabie!?)i magiczne związa'J1e z o-chraną dojrzewających plemów przed dzialaniom niesprzyjających 'sil reaLnych {,gra1dobi.cie,po'SU'cha, pożary, szkodniki p()).ne) i wyobrażanych '(złe moc'e). Najv:aimiej:szym akcentemcy;klu joesi'ennego są 'zwyc:zaj.e, o-brzędy i wierzenia p~'zy'padaj;lce ,na okres IZJbioTUplonów. Wyrażone 'są IW :nich dwie :głÓ'w.ne i,dee: jedna wiąże 'się z lp'l1zj1jęciom 'i TOZJpoczc,'ciomkonsumpcji ,zebra,ny'ch dóbr, 'dru;ga z zapew.nic"niem sobie równie uradzajnYlch zbiorów w IrO'kunaJstępnYlm. Pierwsza ~ięga do dawnych 'za,biegówpo!egającyc.h na znoszeniu wkazu spo,żywania nowy'ch produktów, druga natomia:Slt ,do zabiagów mają,cych na celuponoW1ne 'PTizekazanie ziemi jej plodu,daj.nej mccy.W 'cykLu jcsiennYlm :rstotlną rolę ,odg.rywają ,również elementy 'związa'JJe z 'kuHem przodków i zmarłych t(lZJwyczaje zaduszkowe). OpubJi'kowa:ni'e trzeciego ,tomu, 'zamykają,cego ,cy!kl doroczmej obrzęd owoś·ci na terenie Europy, zmusza niejako do dokonania krÓ't'kiego 'podsumowania całO'ści. .Jakkolwiek Kalendarnyje obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy zostały oparte 'na bogatej ilitteraturze przedmiotu i n.apisane pr,zez zespól wYlbutnych dnog'r.afów, tY'm lniemniej 'praca ta IZOlSltał'a 'opracowana z prz€zna,cz'eni€lm dla szerokiego 'klręgu 'czytelników, a .nie wąs!kielgo ,grana spec:ja:listów. Przemawia 'za tym jej faktogradJicZJny ,charakter, a takż;e bra'k is'zerslZYlch.ro'Zwaź,ań o ,eharaMerze porównawczym ,i syntetyzującYlm. Ja'k!ko1IWiek wallnr IPopu1ła.ry,zaltO<Iisiki ,tej pracy �302 Recenzje jest 'niezaprzcozallllly, to 3-tomowe, lOOOsiJronicowe opracowanie należy uznać ,ró'wnież za bardzo ~nteres'lljące i potrzebne IZ 'naukowego lpunktu widzenia. O dużej waTltości publikacji zadecydowało 'przede wszY1stkim przyjęcie jednolity,ch we wszystkich opra'cowaniach s,zc'ze,gółowych założeń teoretyczno-metodollogiczny,ch, a także zwa'Tta redakcja 'cało,ści. ,Przygotował ją 'w Izasadzie Iten !sam zespół auto'rów, ,co umożlliwiło zachowanie i1deIJItyoz:ne,g0eha,raktEJru poszczególlnych !rozdziałów i uczyniłootDZYlma!ny ,materiał 'w 'pełni :porólwmywa.tny. Ukazując obrzędowość doroczną na tle nasltępujących po ,sdbie ,pra,c ,gcspoldarczych, zwrócono uwagę zarówno na jedno'I~tość, 'jak i ZTÓiżluicowanieposzcz,ególnych elemen'tów obnzędowych w obrębie danej lspołecznośoi narodowej. Dając zasadniczo obraz tej oibtrzQdowości na przełomie XIX i XX w. starano :się 'sięgać jednocześ,nie do jej warstwy pnzcdchrześcijańskiej, ·a więc zwródć uwagę na jej pochodzenie i pierwotne znaczenie. Śledząc rozwój Iposzclzeigónnych form obrzę,do'wj'ch i wie;'ze11 uwzglt;dniono równiej, wpływy jakie wywalrło 'na nie ,chrześ·cijailSlbwo, a bk,~e czynnikiocha!ralkterze społeczlno-ekonomiczmym. 'Starano się rówlnież ukazać żywotność wielu zachowail obrzędowych i zwyczajów we wlspółtczesności i 'tonie tylko w środowisku cNiejskim, aile 'i 'm'iejs'ló:m. Dokonana w po:s'z,czogólnychopracow,miach slc1zegółowych analiza zmiorzala, jak można sądzić, ,do zwrbcenia uwagi m. in. na 11<:<,tępUj'jCO 'Cl~chy: 1) większość z'a"chO\'.7ailcbtzędowychma przcdc wOlzy.stkim ;cwiązc,.;: z dziaiak10ścicj człowieka o chataktel~z'e społeczillo-e'lwno,micz'nym; 2) os roc/,r;ego cyk;uoiJrzt;cl()\Vcgo wyznaczająm'o'mClIllty ,lctniego 'i zimowego ptzesilenia słonecznego; 3) 'na zróżnicowanie obrzędowoś,ci w Europie wpłynął zlożonykompleks historycznych uwarunkowait: je's't ona wic'lC'warsiwowa, a 'W wielu jej przejawach można w wit;kszym lub mniejszyms,topniu dotrzeć ,do jej pief'woltnych elE'mc'ntów, związanych z \\iiaq w odra<1z.an.iesiępr,zy,tody, z 'ku'ltem ognia, wo'dy, 'słollea, przodków itd; 4) historyczny 'rozwój obrzędowości zamyka się w 'procesie ·,;tormiovicgo wypierania początkowych ,rr,agiczno-[E'ligijtnyeh Itreśd przez elementy o charakterze racj analnym, glównie estetyczno-ludycznym, a 'więc wiąże się zarówno zezrnia ą formy, j'lk i funkcji obrzędowości; 5) obrzędowość do,roczna stanowi trwały i zarazem bard:") cha rak1erystYCiZny dorobek ku'~turowy każdego narodu. Kalendarnyje obycztUii i obrjady w stranach za rubieżnoj Ewropy 'stanowią w sumiepozycję Iniezwy'klepoży1eczną i 'należałoby sobie życzyć, aby również i polscy etnografowie do!stalI'czyli szerokim kręgom poL~kich miłośników europejskiego folkloru podobną 'publikację. Jacek Ekloge Athene apo ta tragudia tu Helleniku lau ipo N. G. Politu. Bednarski Ekdosis ewdomi, 1978, ss. 326. ZIna,ny fCi::klorySlta gredki XIX w., Nikolaos IPDllitLs, należał do nie'lieznyeh entuzjastów rodzimej Itwórc.z()ści ludowej, poświęcił jej dużo pra'c, m. in. i omawiany zbió,r g!'e'C'bch Ipieśni ludowy'ch, który doczekał się już siódmego wydania, co ślwiadCizy 'Ojle-gO ,dużej popu'larności. W :zbiorze (tym znalazły się następujące g1I'Upyutworó,wglreokiej 'poezji ludowej: pieśni historyczne (19 teksItów), hajduckie tzw. kle1ftskie (4)9 U'tworów), epiclkie (lO 'pi,eśni), pIes'll! o stos'unkach międzyludzkiich i ballady ('l4 ut'worów), miłosne (55 ipieś'ni), wCiselne '(14 utworów), kołysanki �Recenzje 301 tek&tów pie~niowY'ch),ko.[ędy, o emLgralnta'ch zarobkowych (8 Ipjeśni), pie~m pogrzebowe (34 te'klSty), u1t·w·ory o ,tr·eści morali:s'1yc.znej {lU 'pieśni), pieśni poświęcone pTacy 1(3 utwo.ry), humorysty.c·z-ne ('2 ulflwory), pieś'ni epickie średnj.QlWiecza (,6 \litworów), o·raz 12 pieśni o rÓŻlI10rakiej ,treśc.i pochodzące z ·r<Y£nych.regionów kraju i o róilnyeh gwarach Iludowych. ZJbiór poprzedza królik,i wstęp 'pió.m P·ol iti:sa., w 'którY'm ·omawi·a.ne j·es't ;m,aCtzenieubwo.rów ludowych dla 'rozwoju ku.]jmryi J]j.t€·r.atury .greclkiej. -Zdaniem au·tara., .baj,ki, p;'zy.słowia,za.gad'ki, ,k.tÓlre 'są SZy/MO ro.zpowsZJeoCo11'lliane, z·aw.iera.ją wiele eh.lment{~w o'::;·~Y'l:h, natomiast 'pieśni 'l·udowe i legendy mają 'piętno narodowe .. Leg€·ndy we'dług :PGlitisa związane są z ziemią ojczystą i wyr'ażają l\1arodow.e ideały, ,natomiast w pieśniach ·odbito wiernie ży·cie, 'zwy'czaje i obyczaje łudu. Autor nie wymienia motywów ;gncc!kiej poezji 'l\.;dowej, które spotkać można i u -sąsiednich narodó'w słmvia'·1'3kj,ch. Gdyby 'porównał niektó.r.e wątki, zwlasZJcza picś'ni hajducki·ch i ballad. wtedy nic mĆ'giby pow.iedzieć, iż -pi·eśń iludowa nie jes't ,podat(7 n~'!. '\ivplyv:cm 'Z ZC\V·;l~,•.,-~j'z. PoIlIi,,; zDch(,··.<l kaiJdcgo Grc!ka, by p07nał .chociażby naj.leps'ze z utworó'w bdowYI:h. Tym k:c"'ując siC;, jak zaznaczył (s. 6), wydał ·omawiany zbiór, aby udo."t(,pnić swoim rcdakoiJ11 część s'karbu kUiltury ,duchowej. Postarał -się .dać jak najpc!'nic'jsw ulv,·:j~·y, gdy:' czc;stośpicwacy :ludowiZJmieniają teksty, opusz,czają części utworuiL,b l:\I'7.q treść :kilkuutworów tworząc w ten sposób jedną ·pieśó. :.IGtyw pi('l"wCi~'ny. ~'g') 'Ch:l!lic'rn, mo;i:;na 'O'okryć badając Jnaj!1ep-sze odpo'\viedniki w'll.ków, które ,dotąd ,z.ostaly o,dkryte. Nie -cenił zaś on pieśni, .kitóre nie posiadają kilku w.a,riaatów. W tych ostatnich, jak mówił, :moż'na 'z'auważyć ib>!"<~ki 'S,tylisty-cznc, poetyckie i wersyii·ka·cyjne, Z .za.wa.~tych v.' tym zbiorze Po'lihsa utworów dudowyiCł1 wynika, że grecka epika Ludowa jest o wic·le 'Uboi,sza TIliż.Słowian bałjcaJ1skich. W zbiorze tym 7Jnaj,. duje się jeden utwór o upadku Adrianopola (136.1 r.) zapisany przez Anglika Pashley'a w 1837 roku, trzy niewielkie wąt-ki a upadku Konsta '.tynopola (1-~53 r.} oraz g z cyklu o D.igcni.,il' A:kritisie, ,boha'terze ś·r-edniowi·ecza, Zbió,' PuJitisa po;;lL'ży ba·daczom folkloru 'naro,dów ·bałkat'ls·kich .do odkrycia wsp{}~nych cech i mr'lywów, które is·jJl1ieją i niewątpliwie świn,dczą o w.ięziach kultUfO'wychna przest:'zeni wicków (czego nie wspomina on). Przepływ niektóry·eh motywów £: j-edncgo kraju do drugiego ,miał ,mi'ejsce ·szcze:gó1ni.e podczas wielowiekowej niewO'li -tureckiej, kiedy wspólna wa]ka .GrekÓw, Serbów, ,Macedoń'czyków, Bułga-rów, A'Lbań.czyków i Rumunów ISprzy,jała wędrówce ,niektórych utworów ludQlwych z jednego kraju do ,drugiego, by wej'ść ,potem .do ich r.epeIltuaru. Ciekawe pod tym względom S<.j matj'lwy o ~mierci DigeniJsa A'kritts·a (Illr ']:8) przypominają'ce podobny temat o śmierci -K'rólewicza :Ma.rika w macedoń.~ki€j i 's'Qrbskiej twór.czoś'ci ·ludowej. TQkże wątki nr nr 4,2, 4.3 oo's·ta:tnim .życZieniu umierając~o przywódcy ·drużyny haj'duckiejpo5iadają licz·ne odpowiodniki 'w macedońskiej i bułgars,kiej :poezji 'hajducki.cj. PieśI1 nr 51 'również posiada Ilic2Jne warianty w macedoń's,kiej poezji .ludowej. Tak samo !motyw utworów nr na ·oraz ~2b jest ,powszechn.iezna'ny w :fdlk'iQl"zCmacedońskim 'i bułgarskim, gdzie ,kobieta jest przy.wóodcą drużyny ha}du('kicj, ·a jej towa'rzysze !broni przez 'Wiele 'la!t nie wiedzie·lio j-ej płci, aż ,dopi'ero g'dy wstała ral1Jl1a(względnie kiedy urywa :się jejgUlZik u .maTj"na'rki) z.au\I:ażono jej piersi. RÓ'wlllież szeroko roz'poWlsZJedlłniona u Słowiam bałkań·sk.ic.h jest ba·jlIada 'nr .ag ·0 zamu-rowancj niewieśde oWbu'dowany;m ,mośde. W .praca·oh [o'ltklorj"stów j,ugosłowiaJ1skkh ci buł.gall'sJkich uka.zały 'się pewne prace, om. i'n, nicżyjącej OWe/taillYRomanskiejo, Stefanii Stoj'kowej :i Miodrąga Sltojano.vic.ia, w kil.órych poruszane są :podobieństwa w !pieśniach haj-du'clkkh Greków' i Słowian połud·niowych. Przed II wojną światową o par-aI·e:Iach grecko-słoWJiań- �304 Recenzje s'kich 'W twór,cz'ośd ludowej pisali [wain SósZJmanow i 'Michaił Arnaudow. Zadnych na'tomialst 'podOibnyoh prób ,nie podjęto w Grecji. .Przed łI 'Wo}ną światową folklorys.ta ,pr,ofeJsor Uniwersytetu w Salonikach, .Jalnis A\postolalk,is, uparcie negował 'wszeI.kiego rodza'ju typologiczne !lub geneaJogi·czne 'podohień"twa nie!<'tórych grecki,ch 'Utworow !ludowy,ch z 'są.siednimi słowiaó'skimi. Jego mowiJni·sty·cz'no-<nac:jona'listyczne 'PQlglądy wy.wolująni.esmak wśród ibadaczy talklaru narodów bałkań:slkkh. Tak 'samo współ'czes;ny Geor-giGs Megas jeś>li spostrzega jakiś wspó'!mie wys'tępujący motyw w Itwórczości ludGwej Greków i Słow.ia'n baŁkaI1ski,ch, zawsze !Uważa :ziemie j.ego ojczyz'ny za akumulator, 's:ką,d :przcdos'tają Isit; owe motywy do Jugclsławii i Bułg.a'rii,a nigdy nie pl2yznaje żadnej odw,rotnej migracji. Warto ma koń-cu :przy'pomnieć jesz.c.z,e, że w GTecji, kJtóra od VI wieku jest otaczana -słoWliań:ski'mi naroda!mi, dopiero od paru :lat Ina Uniwel;sy,tccie Ateńskim uruchom·iono ·s.tudia 's<1awis1ty-azmei z Itego powodu bogaty folklor naTodów IsłowiaI'1skielg.o południa 'nie doczekał !się jeszcze 'karty \V1StępUdo\>.'arsztaltów ,naukowych badac·zy greclkich. Kole Simiczijew Srpske - 5, Beograd narodne pjesme iz neobjavljenih rukopisa Vuka Stet. Karadzicia, t. 1- 1974. Zbiory wielkiego Serba, Vuka Karadzicia, zachwyciły świat kiedy na początku minionego wieku zaczęly się ukazywać w -Wi,edniu, apotem 'W Belgradzie. Karauz.ić zaslkarbiłsobie sympatię ECzJilych !badaczy folkloru slowia:'Lsk,iego, ,bowiem odkrył dla nauki ,niewyczerpane ,bogactwo 'ku1tury :ludu 'serbskiego, torując jednocześnie dr.ogę iJnmym IZlbicPalczom 'nie 'ty,łko własl1C1go kraju, lecz i :sąsiednich Bułgarii, :Ma.cedonili, Czarnogóry i <Chorwacji. Zaslugi tego zbie.racza są wielkie i ni·c dziwnego, że jego działalmo.ść nie ,schodzi z ,porządku dz:cnnego każdego zjazdu, 'sy.mpozjum 'czy konferencji nau:kowej, po'iwit;conych folklorystyce Slowian »ołudniowych . .Jego ,działa.Jność przyciągała uwagęwybitnyc·h poctów, ·taki·ch jak G o-c tb-ego, Puszkina, Mic;kiewi'cza, a fol'klo-r .serbs:ki Sltał się prwdmiote,ffi ,licz,nych ba·daI1czolowych Jo!l'k'lorY'stówi etnogra,fów w;ielu :k'rajów europej:skich. Bracia Gri'mm nawiązali kontakty z KaradZi:cie>m, 'dla :Engelsatbiory Karadzicia stalysit; lekturą dla opanowalnia językaserbs.kicgo. Zbieracz ten odz·nac.zony !byl wil.'!]oma wysokimli ·or,derami Ikoronowa'ny,ch głów krajów europej'ski'ch, był czlonkiem wielu Akademii Nauk. J'ego 1mię 'na stale wes'zło do historii światowej. W Jugo'slawii uk"lzalo się ,dotąd wieile monografii -i rozpraw na temat d:ti·ala:lności Itego Serba. Na 'początkJu naszego wieku ujnzala śWliatlo dzienme IW Belg;'ad/je 'kilkutomowa korespondencja zbiera'cza odislalniająca 'wiele ,kapt z życiorysu i jogo ,dziala'lliloś·ci. Po drugiej wojnie śvAatowej w Belgradzie uka,z-aly sit; w krótkich ods,tępach ,trzy pdne wydania joego zbi-orów, a 'w 1974 rOiku SOI1b~ka Akademia Nauk i Umiejętności wydała serbskie pieśni lu·dowe w 5-ciu tomach z zapisów KaradZicia przechowywanych datą,d w Archiwum Serbs'kiej A:ka:dcmii Nauk ·i Umiejętnoś.ci oraz w dziale rękopi·sów b iJbliot€fki ilm. Salty.kowa-Szczedrina 'W iLeming'rad:zie. Są to utwory ludowe zebraneprz'ez JK:aradz.icia oraz pieśni lJudowc, 'które on dos tal od innych ·olSób. Uibwory te zabrał IKaradzić po 1841 'roku, .tj. 'po u'kazani'usię jego : ;>ierwszych książek w Wiedll1iu, lec,z nie udało Imu się i·ch wYldać za życia. I �305 Recenzje 2.i'vomir Mladenovic daje ~bszerne informa.cj.e i 'komentarz o nowo wydany<ch utwo,rach (s. lU - COLxx,IX) zazma'czają.c, że .dają one [lebny obraz ,zbiwów KaTadzicia. PieI'wszy tom (ss. 488) zawiera ,679 ludowych Ipieśni -lirycznych, .m. in. weselne, pogrzebowe, kalenda'rzowe, miloSl11e, ,o sto'Sull1lkach międ.zyludzki.ch i inne. Znalazło :siG tu Itakże 013 bułgarskich u'tworów 'hrycZJnych (s. 317 - 322) oraz 6 rosyjskioch (s. 3:23- 32,6). Drugi tom za wiem lU7 pieś'ni epi.ckich opiewający,ch czy.ny bohaterskie 'posltaci ś-redni'owiecznych, ws.ród których dominują -utwory o Królewiczu M.ar1nl. W ·trzecim 'tom:~ znalazło ,'Się 80 pieśni 'hajduckich i u-skockich (S3. 297), a w czwartY'm tomie 57 utworów o walikach 'naTedowowyz'WG'leilczych Serbów i CzaJ1nogór-eów (~s. 270). Do piątego tomu ;natomiast, na obwolucie którego wid'nieje Inapis gru'bY'mi 'lit'erami "TyLko do użytku naukowego", weszło 367 krótkich utworów ludowych o treści 'ni,ecenz;um,lnej (ss. 150). Omawiany zbiór, przygotowany do druku 'przez 2iv,omira Mladenovi·cia i V.ladana Nedicia, zredagowany .przelz akademika Vojislava Dzjur'ieia, daje pełny obmz w'ielkiego dZJida nieLS'trud.zJOnegoSerba, Vulka SteL Ka.r-atdz'iicia.Nowo wydane teks'ty pieśniowe służyć będą badaczom foLkloru 'słowiańskiego w ich pracach, gdyż IZ'najduje się ,tu wide ,nowych niezmanych przedtem mo'tywów i wątków bcgatej 6e.rbskiej poezji ludowej. Kole Michalis Raptis, FoUclorot na janowenskite seta wo Kostul'sko, Simiezijew Skopje 1977, ss. 117. Insty'tut Folk;lolI'y,s.ty,CiZ'l1Y SR Ma'cedonii wy{dał k'Suąikę emig,ra'l1ta poIJi1y<cZ"ne.go z :Ylacedonii Egej~kiej, Michalisa Ra,ptisa, :który pra,cuje jako nauczyciel gimnazjalny w I3ukareszde. -Książ'kę ,poprzedza krótki wstęp ,pióra Hlaże Ristowskiego, w którym podana jest informacja o tym, jak powstał omawiany zbiór. Raptis zapisał zawarte w omawia'nym zbiorze pi'eśni lud·awe oraz inne 'materiały folklorystyczne i etnograficz,ne w ,laLach 1961- 1971 od .emig·ra·ntów pO'lity,cznych z terenów południawozac,hodniej części 'Macedonii, osiadłych w Rumunii i na Węg.rzeeh. Wi·oski, skąd .pochodzi zL'brany materiał, to ,Slimnica, ,PHkaty, Janowene, Kalewiszta i Omotsko, najbardziej na południe wysunięte wioski macedoilskie, graniczące bez-pośr~dnj'o z Grecją i ALbanią. P.odczas wojny domOlwej w G.re.cj,i (1946 - 1949) ich ludność wzi<;la aktY'wny udział w wa,lkach :przec'iwko ,reakcyjnym rządom Grecji, a po klęsce DemO'kr,a'1ycZ'nej ADm.ii Grecji 'ludność ta opuściła rodzinne strzechy i wyemigrowała do krajów demokracji :Judowej. Michalis RapEs jako dziecko zna lazł się w Riumu,nii, a jego ·rodzice na ·Węgrzech. :Miłość do mewy ojczystej i kul,lu.ry iludowej zmobiJizawały młe,dego fi'lologa, by zebrać to, 'C'Ozachowało się w pamil;ci starszych oseb, wywodzących się z 5-ciu wymienionych wiosek. Połoienlie geag:'aJiczne tE'gO skrawka ziemi maccd0l1skiej slprzY'jało zachowaniu autentycZJne!go folkloru i języka 'macedońs'kiego. Uitalentowana 'ludność macedońska pielE;gnowala ,przez długi,e wieki sWP zwyczaje i obY'ez'aje o'raz barwne obrizędy, pieśni, bajki i inne utwory ludowe, Kontaikty zaś z sąsiedni:mi Grekami ,i Albańczykami pomQgły, by miclsz;kańcy tyc,h wiosek opanowa'li język grecki i albański. Widać to i z oma'wi.ane,go ,zjbioTu, w którym 'zawaTto również 'kHka ,gr'eckich i albań'S;kich pieśni 'Iudowy,ch. Zbiór Rapti.l;a jest bogato i'luls'trowany. Są fotografie wiosek oraz licznego grona i'niorma'torów, od kitary.ch zbieracz zapisał utwory I'udowe i materiał etnogra1icz'ny. Są zdjęcia i rysunki .różnych na'czyń gospodaTstwa domowego, fotegrafie 20 •.Lud" - tom 64 �306 Recenzje z weseli pogrzebów, d1J~zcLniZ3Jbaw. iNa począitku Ra!p'tis daje krót'kirys history·cz,ny itego regionu oraz !podaje dane geograf,iczne, pOltem QpLsuje a'rchibekturę ludową, hafty i na.czynia ,gospodarsbwa domowc-go ora·z inne pr,zedmiOlty używane przez miesZJkaóców tych wiosek. Na'stępnie podaje infoT;macje o twórczoŚ'Ci ludowej tych ziem zaznaczając, .iż prz·ed dnugą wojną światową 50% ludności .nie umiało pisać i c.zYJtać i ż·e było jedynie '6-ciu lllauczy<Ci'e1li szkoły podstawowej oraz cz.terech popów, a ,bwó·rczość ludowa nie była Ipr:aez nikogo zbiera'na i badana. Zhierac.z pi!sze, że 'często mieszkaócy tych wiosek tłumaczyli ·z ,greckiego utwory ludowena ję,zyik ma'cedoóski włączając ,je do !repertuaru :f OllklOl'U rodzimego. Pieś'ni hajlduckie <ja:kie zapisał R'aptis ,są krótkie 'i 'por-U'szane .są w nich drobine 'CiPi'zody z dzialalno,ś<ci '1oka!łnych bojow,ników waJlc.zącyCih przeciwko Turkom. Ci·elka\-\''S,zesą .natomia's't ,pieŚllli iHryczne, wśró.d IkJtóry-ch - ,poza 'nielicznym:i wątkami 'posia,daj'ł'cY'mi waria,nty w innYlCh regionafch ,Ma'cedonii {'nr 8, 9) są wątki oryginalne i niespotykame gd7!ie jndziej. Z ,grupy tej nr ,27 i 23 są utwor3Jmi greckimi, a nr 24 i :2:5a'lbańJsikiJm.i. Do .trzeciej 'częśd zbiorku weszły obrzędy i pieś,ni wewlne. Tu również znalazły siG dwa utwory greckie oraz jeden tekst pieśniowy dwujęzyczny gorecko-ailbańskii (,nr 15), co świadczy ·0 ś6słyeh wiGziach kulturowych tych wiC'sek z sąsiednimi gifeokimi i a'llballs:kimi. Do .eZJwa'rte,gorozdziału weszło 7 oibr,zędowych pieśni ŁazarskJioch,wykOlllywanych tydziell przed świętami wielka'noony:m'i. Obchody tego św.ięta i obr.zędy nie ,róż-nią się od tych z pozoSitałych :regi'onów Macedonii. R<lipliJs,kitóry .nie .j€iS'tfolklorystą 3Jlli etnografem, z.cibrał zawarty w omawianym izbi-onkru mate,!'iał według wY'magal'! naukowy-ch. Język jest IPoprawny, podawane są ,imiolna i nazwiska informatorów, ,daty kiedy ·utwór został .zapisany i miejsce ;poch odze.nia. iMężczyź,ni 'tych '5 rgó.rskkh wiosek macedońskich, trudniący 'się uprawą ziemi, h.odowlą owiec i ,trzody -chlewnej oraz eks pl oaItalcją I].aśów, .sporo Jat przebywali poza domem jaJko emi,gra'nci ,zaTO'bkowi. Wielu 's,pośród fni·ch wyemigrowało ·do, USA, IKanady i ,Austra'J,ii spędzając całe .żyde na obczyźnie. O ·ciGżkim życiu emiglranta1U'd tych 'terenów śpiewa wZfUJSzające Ipieśn'i. Raptis 'nie z.a<pomniał włączyć do swego Zlbiar-ku li takLch utworów (nr 1 - 6, s. 84 - 89) .. Zbieracz zapisał także dwie pieś,ni pogrzebowe, 8 'kolj'lsanek, kilkażyczeóimicminowyoh, urodzi,nowyDh i weselnY'ch,przekleńls,tw, a na koó·cu IPodal ki'llka -nazw itopo.graficznych. Zbiorek IMich.allis'a Raptisa 'jes.to tyle ci'ckawy, ŻJe pochodzi z temnów, które woj-na ,domowa .Grecji wyludniła, na 'której nie pozostał ani j.edcll1 mies,z,kaniec naro,dowoś'ci ma'c.edoń·skiej. Z tego powoiduz'biorek 'ten ,nabiera wa,rtośd -hiSltorycznei, .!1idY'ż twór'czość il/ud·owa, któr·ej noskielami są ~ta,l1sze osoby, zQ~tał uratowany od z-ap()lmni·enia. :Na pewno gdylby Illie ,z·os'tały .zapi·sa.ne !i wydane omawiane tcksy ludowe, pok\ilku latadh odeszłyby one Illa zawsze wraz z ich nosicielami. Dla bO;gaJtego fo1kloru macedońs.kiego niewątpliwie i ten 'niewielki csnqpek utworów ludowY'c.h nie jest bez 'z'naezenia. Ko~e S,imiczijew Slawjansk..ij i ·oalkU'nskij folklor. Pra'ca 2lbiorowa pod r'ed. T. ,M. Septunova, MosklW,a 19708, iSiS.286, inlb. Pra1ca powstała 'IV wyni'ktu wspókzesny·chpos.zmkiwaó terenowyc.h i badań porównawczych tIUSityt.U1tuSlawi'styki i Bałika.niJstyki !Akademii lNau1k ZSRR nad folkilorem s.łowjat1sokim w ogóle i pa'rallel odnoszą'cyci} się do folkloru Słowian· �Recenzje 307 I)::>lkańskich. Terenem ibadal1 etnngr,aficznych \było przed·e wszystkim Polesie, 'leez nie brak także dany,oh ,t'ere:nOM'Y'chz olbsza,rów :północno-rosyjrs'kioch i z .sY'berii. Porównawczym materiałem jest obszerna ',literatura ,przedmiotu, 'przede wszystkim bulgarska i Iserboc!Jorwacka, a ,talkże czeska i słowa'cika, łuży,coka ,i polska. ,po'szczegól.ne tematy ,va:gadnienia powiązań .folkloru słowial1skiego i bałkallskiego opracowało dziesięciu autorów i współautorów. Są to artykuły historyczno~porównawczc o genetyc.zny,m sposobie spojrzenia .na zagadnienie. Tytułs.ugeruj.e badanie motywów iolklorusło'wial1srkiego i bał'kal1skiego. W większości jest rto 'przemożmy wpływ motywów wlschodnio-słowiańskich na Bałkanypr.zyniesi,o,ny wraz 'z fizY'czny.m etnClsem Isłowiańskim ze sta'rego "matecznika pra'słowiahskiego". ,NajbaJI"dziej a'I"chaiczne i ,zbieżme motywy folkloru Isłowiańskiego i bałkallskie.go oraz jego odmiany, ja'k ,to wy.nika z p.rac autorów, zachowały się współcześnie ,na krat'1cach Słowiat'1'5zczyzny, jak np. w Bułgarii i nieiktóry,ch okolicach Serbii oraz 'na ·obszarach północuo-rosyjls'kich.JeŚli idzie o wpłY'wy 'odWlrO'tne - Bałkanów 'na Europę ;północnąi wschodnią - ,to ·są ·orne prasta'r'e i wrSzecheuropej;s:kie, a śrlady kh ·w folklmze .mogą nawet sięgać neo1l!iitu,a 'następnie wpływy antY'ku - Grecji i Rzymu, prawosławia. Najmoc'niej :na 'kuliturze SłoWlian wschodnich zaważyło więc prawosławie, rozprzes,tmeniające się ,na pół1noc przez Balka!ny. Zunifi'kowała ,ono niejako Bałka·ny i Słowiall·sz'czy,znę wschodnią, stą:d też najwiQcej 'powiązal1 dawnych ,i 'now;szych ze Słowiańsz>czy.zną ws'c:lloci'nią i ,południową, 'niżelli za,chodnią oj 'południ,ową. Historyczno-:porównawcze badanie f.o'lklol'u Isłowiat'lski€go moie wyjaśnić wiele' 'Spraw etno.genezy, a wi<;c daWll10ści 'roz,ejśda .slię wą!tkólw i motywów oraz -ich za'sięgi. 'Pr,zejdźmy więc odo najb,mdzieji,nterelsują·cy,c;!J kwesrtii 'poszcz'ególnych art y!kułów: L. N. Vi'no.gl'adova, Tr.eśc.i formuł i zaklęć związanych z obrzędowością doroczną. Autorka zwraca szczegóJ'ną uwagę na treśd powinszawań ,cyklu BO:6ego Narodzenia i Nowego :Roku. Na Bałkanach ,i w Karpa't:łch powinszowa:nia składają podłaźmicy. Czyrrnoścli kh i ,gesty oraz. słoważy'czet'1 mają określoną treść i Iwymow<; magiczną, a wy,rażają przede wszystkim IS'PeJ.ni'e'l1iepomyślnego 11>1'0dzaju agr.arnego, pomnażania ,dobyt'ku i :i'nwentalr,z,u. Podga'I'nic..nie ibodnialka płonącego w chacie w wieczór wigilijny kociubą (koczergą) przez. podłaźnika tak, by sypały 15'i<;iskry, lub sypanie ziaI"na na izbę przez poLski.ch i rusrki<ch kolędników, szczod raków, ma zna'czenie sym'bo!'i·CZ'l1e ; .i!1'e,iskier z ognis'ka, ,ile ,ZiaHln - 'ty.le dobra. "Gadati po zviezdam" - wróżby z ilości gwiazd na niebie w wieczór wigiIlijny ·0 urodzajach inana.dchodzący Irdk, topras,tary obyczaj :na ziemia'ch wschodnio-słowiailsbch, zwalc,za'ny .przez c-eIikiew już w VIII ,w.n.e. Zaga,dniern'ie noworocz'nc.go obrzędu ,podłaźmików ,na B.ałkanach rozwija II1:łStęp'nie V. V. Uisaeeva, Obrzęd podlaźnika i jego folklorY'styczne elementy w are,ale języka serboclwrwacokiego. A.utmlka daj'e 'niezwykle bogaltą i sz,c,zeg6łową analizę J.eksykalną ,obrzędu chodzenia podlażndków 'w oIkiresie ,noworocZinym na Bałka'nach, ze ·szlcz;::g.Ó'bnY'm uwz.ględn1ieniem obrzędów w Serbii i 'w Chor.wa'cj-i. A,utorka 'naświetla najbardzi'ej ,i",toune treści 'obrzędu "podłaź'nik". Z'n:łjąc ,charakter oj 'treśd iego O'brzędu, autorka przeprowa!diiła .systematyc.z'ną a'l1alizę ·słownikowązwią,z.aną z ,cyklem 'występowani'a Itegoobrzędu, jego e'eilowoŚ'oi, oraz słów {f.ormuł)" /które temu ,towarzyszą. Roz:patlrując współczesne oby'cL,aje podłaź.ników lK'arpat po,lskich stwierdzić mO'ż'emy, ,iż .wporów.nalniu z Bałkanami 'pr.zedstawiają rsię one nader skromnie, a raczej szc,z~tkowo.W tym świetle lKaTpa'ty pOl1s'kie są peryie,rią, "odprYlskiem" Istary'ch obY'czajów bałkańskich. Obrzędy :podł'aŹ'ników iW Serbii mają 'na lomiast wielJe paTa leI w pozoS'ta~ej czę~ci Jugosławii oraz w BułgalI'ii. Cy- �308 Recenzje kle chodzenia :podłaimików ,na Bałkanach zbieg,ają się w czasie z dniem Barbary {4 grudnia), Mikołaja (6 gru'dnia), ILgnacego (20 grudnia) i trwa clno ,do Nowego 'Roku. Fo.d-laźniJkiem w Serbi'i :niekoniecznie musi 'być mt;7JczyZlna,mogą il1'im być podrastające dzieci, lub 'starsze szan8wa,ne 'w '~pGlccznc'ści kobiety, a ostatnio "'l nimic,zęs,to Cyganie. ,PodłaŹlnikom 'towall';zYlSząniokiedy zwic'l'ZGta, jak: wól, koń, ,o'wca. Podłaźnik j>esto:sobą-sym:bolem wielce pożąda'nym w zagrodzie, :nazy-..vanym "Bożym gościem", 'Przynoszącym :bogactwo do domu i w obejściu. Chodzenie po-dla7Jn'i!kaWliąże też treś'ci k,uTtu i wSipom'inanie przodkó.w, tote). mó'w'ią o nim ,,[)c'.,lalniec przodk6\\'''. Bardzo s'wois'tym O'by'czajem na 'Bałkanach okresu Godów, 'ij. przełomu starego i no',vego roiku, jesi ,obrzęd "poloźajnika". "Poloźaj" ,przyc,hod,ząc ,do chaty siada lub kładzie się .na pcrdusZ!ka,ch, jest goszczo:ny i przyjmowany. Czynią ,to po to, aby kury znosi.ły ·dużo jaj i dobrze wywodziły kurczęta. iW niektóry.ch okolicach Sumaidiji :spełniający ten c<brzęd Imężczyżni bądż kobieiy nazywana są ,,·kokosyj boz.ić", "kokosyj połoza:jinik". W okręgu :Kosovo-1Metochija obrzęd połozajnika spełniany jest 3 razy - przez gospodynię, ,gospodarza i połozaj'llika, w ,dzień Mikołaja, I,gnacego i w Boże Narodzenie. Dnewko Bożego Narodzenia ,na Bałka'nach zawie:sza,ne u po'wały zwa'ne jest "Bozić". V. K. Sok01ewa, MasZ,enica, jej treści, rozwój i specyfika. Najbar.dziej interesująco 's!pośród doro,cznych obchodów przedstawiają s'ię zwyczaje wpu:stowe, tj. u .prawosłaWlnych,~Ma:s'lenica". W świecie katolickim zalpusiy, koniec karnawału (car-ne-va,],e), koniec jedizenia po:tra'W mięsny.ch, zl"t'any diawu1Jiej w Fobce miQ''s'Gpus'lem, oSitatkami itp. Ro.zLiczne zabawy i obrzędy przed wielkim postem roz.grywały się wItzW. Uus,ty ,cz'wal'tek :i ,nasltępującą po nim niedzie1lę prz,ed wielkim postem. Wśród 'potraw mięs'ny·ch ,ostalkowych w ly,ch dniach powinno było z'należć s>ię pieczywo wysmażane w t!U!SlZ:C'Z'U, a więc 1Jradycyj'l1e pąeZ!kli i c'hr·us·t, U p,'awosław'I1yJcihws.c'hcdu ZCllpU:s,ly obClhoidw'1lo w ostatni'l nietdzielę pr:zed pOlsit<-mi ?wano Ją masZenicq, sYl'nicq; trwala ona zwykle trzy dna aż do środy popielcowej. Potra\vy w 'ty,ch dniach były heZJmięsne, a więc jC'dzono przede wszy:.tkim pic01..)"'."0, masIo i se,r, pl~zeróŻJne p1'eragi, a wśród nich tJra,dycyj,ne bhrny i oła·dki. W ,caiej Europie i Ina ,świe'cie obchody ,karnawał()we Imają wesoly maskaradowy charakter, ,k'ryjąc takżie Sltare niekiedy orgiasiy'czne treści. W pól,nocnej, chłodnej Euro:pie, kaf'nawał wiązał :soięz kuligami i .sanną, ·a 'na południu Europy z fantas!ycz.nymi Ikoro'Woda'mi i ukwieconymi oikrętami p e'ł:nymi przedziwnych maszkaTo'nów i ruchomy,ch kuki,el. iKarnawal w IkJilmadie poludniowym 'przypadał lIla okres pnzelomu mmy i wi'olSny i sYlnCihr'C1l1'icl;vn~e W!ią~ł s:ię z grec:ko-rzymSlkimi bachanalli'ami - dliJoni.zaaUallni. Na Z'aikoń:c:zenie iy.ch obc:hodó,w cddiawaJl10 kullt ZJmarłym, Cechy t~ zawiera także l"usą,a mas-Ienica. Najbardziej tr-adycyj:nie puska mas'lenka obchodzona 'była ·do ,nieda·wna ,w w'chodniej Syberioi. !Przyjęły ją wraz ,z p:'a wo:slawiem ,i obrzędami ruskim'i mi:ejscowe 'narody ug'r.otiilskie. Na ckres masIenicy wybie,a:no tu 'króla ,c,eremonii. Prowadził on ol'sz.aik pr;z,c/bierahców, czynił nieprzy'stojne żanty, sam prowadZJił dialogi ,i :naśladował ,a'kt ,kQlPula'cji. W kohcu ceremonii odbywał się swoisty pogTzeb zimy, a kit poZ!bycia siG czegoś wrclgiego, pele n -drwin i wy:;zy,dzania. Srod'kowo-europej.s-ki obrzęd topi'Mia marzo,D'ny-.zimy, uważa'ny niekiedy za spu'ś'ci.znę !cel'tycko-geI1mańską, tiest właśnie iego wyrazem. Na Bałkanach rolę masz'karo.now rozprawiają'cych s.ię ze złem pełnią prz·eblierańcy z iffiosięż.nymi -dzwon'kalffili, czyniący wiele hałas·u aby ·odpędzić zło i czary oraz wszel:kie chQl;·oby. 'W areale ,słowiaillskim i bałtyckim zapUlSltowe ,;s.kok.i ,na wysoki ,len" mi,aly wymowę ma'!?ik.zną. W 'ruskiej ma~l€'ni·cy autorka z;byt wi'elką fCllę przypisuje ogniowi, k1tóry ma za's~lać "łońce. Nies.Jusz.nie też ,chyba łączy w cykil masle- �Recenzje 309 nicy obchody kupailne. Ogień w obrzęd Ow.oś·ci w.iosennej ·i 'letniej ma wielorakie znaczenie ,mal~i<.:zlle. A. F. Zurav.lev, Ochronne obrzędy ZJwiąznne z pada,niem bydŁa ,i je.go g·eograHcme z·asięgi. PrzeciWko epidemiom, 'pomorowi bydła i ,ludzi, jedną ze stary<::h praktykza'bezpie{;zającyoh było zatoczenie magicznego kręgu, ,dokąd złe :mo~e nie mialy dostępu. Najbardziej typowym tego przykładem było oborywanie wsi, osiedla, z zachowaniem określo::ego rytuału. Zabieg oborywania przed zarazą znany byl już w slta,roi.ytności. W ISitarożytny.m Rzymi'e, u Cel'tówi Germanów, dokonywa,no .go przy pomncy bliimiac.zych wołów. StaI"Sze prze'kazy mówią o rybua1e dokonywanym ,nocą. W prawosławll1ej ,Rosji w obrzędzie uczes'tl1iczyły wyb.ra'Il'e przez wieś dziewczęt'a lub !kobiety, 'k,tÓ're ,c'ią,gnęły ;plug, a obrzęd przybierał l1'iek'iedy chaTakter cerikiewny z j,ko...l1ami i .świ'eca;mi. ,zabieg oborywani·awykonywany był dla zaż-e.gna.nia epidemii chorób ludzi i 'bydła, stosowany ,był talkże przed 'założ·emiem nowego domu, osady. W cz:a:s'i,epomQru byd1a dla s:pllOwaidzeni'a dEi!lz'Crzuna Polesiu !Yialolruslklim aż po obszary fiilskie znany był obrzęd tkania obydwiennogo cho/sta albo krzesania "żywego ognia" .za pomocą tarcia ,drewna. W kU'!tywowa;n.iu powy.Ż!Szych prakty,k, żywotnych jeszcze współcześ.nie, wyróżni·ała się północ ,rosyj,ska, Powołże, Sybe:ria, przy tym obory walnie pra,ktykowało raczej południ'e, a 'tkanie pó1noc .z J3iałom'sią i niektórym i Iterenami !fińskimi. N . .J. i S. M. Tołstovovie, Uwagi o sŁowiańskim pogaństwie, WywoŁywanie deszczu na Polesiu. Zalbiegi o deszcz ;na ;Polesiu białoruski'm mają wiele 'Cel::h magicznych, ,magii sympa't)'lcznej, 'jak wywoływa,nie .deszczu u rstudni, ODlewanie 'sięnawzaj.em wo.dą, 'Wrzucani·e do wody przedmiotów zasm·ają.cych wodę i na of.iaTę, a więc ZJbo·l.a'(pszeni'cy, prosa), nasienia 1Jnu, .maku, grochU1, a~ibo wrzucanie soli·, ehleba,ccbu:li, czosnku, poHuczonych ,ga!l"nków, pie,niędzy. W folklorze ust'Ilym napotyka się 'przekazy o ,wlewaniu gęstego 'baJI'S,z,CZ:U do studni, aby spardł gęsty des,zcz. Innym zabieg.iem magicznym dla s-prowa,dz'enia desZJczu, a ra'czej dob!1ej wege1taocji roslin, :było wodzenie w porze wiosennej po poIach i za,g'rodach "zielonego kusta", tj. ubra,nej w zie'!eń i wień-ce dZJiewczyny. Jeszcze i·nnym działarniem ·dla sprowadzenia deszczu było dociekanie przyczyn posuchy. Na Po.lesiu z,nany był Z1wyczaj urządza'nia pogr2'Jelbu żaby !blisko rzeki i ooplakriwania je~, 'lub ,też bioie żaby-czarowni,cy, która zabrzymała .ciesz'cz. Skrajnymi natomia",t zab'iegIa;mi było pa.s'bwierlJ'j;es'ię nad l1'ie'bos'zc<Z.y\kiem-:samClbóOrcą, który miał ,być przyczyną ,zal<rzymania ·des.ZJc.zu,-lote'ż wyrywano kTZyŻ z jego mogiły, .lano wodę do mogiły, ta,kże ,wbijano krzyż opośró.d rze'ki. PO'dobne pl' akt y:ki znane były na -Dalka,nach {Sumadiija, Serbia) .gdzie wykopywano 'nieboszczyk'a z mo·gily i wrzucano jego 'ciało do rzoki. Podobnie ja'k pQlh~iskizabieg z żabą, 'na Bałkanach urrządzano pog.rzeo i opłakiwanie "Germana" - .gliflJia'nej kukły, symplomatyczne, 'z żarbą w brzuchu. Wczernihawskie;j i briań,s'kied gu.berniach ,Polesia napctyka.no na prwkazy o orarniu dna rzeki 'na deszcz przez młodą dziewczynę nago, tylko w ·wi·eilcach z zieleni. Ana'log,iczne pr·akty'ki znane były u Slo'Wian bałkallskich i u Ormia'n za posrednrioctwem irai1skim. Z i,nnych ;pra'kltyk sp.rowadzających dl.'szcz, ,bylo rozgrzebywanie ,mrowis.ka; '11e mrówek, ty.le kTopel deszczu: zanurzan;:c ipo,lewan:c wodą brzemiennych kobiet. Również napotylkano na Polesiu w p:"zl'kazach pra<stare wie<r'rzerii'a o kcmfLilkiCie słońca i żmid.i i pO'W:s1tawallJi.e 'w związku z .tym suszy. Al"tykuł oma'wia taikI.e -cykle wogetatywnych 'pra,ktyk do,roczrnych,kic'dy ziemi·a 'śpi i budzi .się oraz związane z Itym za,kazy i nakazy. S. M. Totstaja, Materiały do charakt·erystyki polskiego obrzędu Kupaly. Au'torka przepl'Owadzila analizę ,obchodów świętojańlskich na Polesiu, analizując ele men- �310 Recenzje .ty składowe OIbrzędu. Do najbardziej istotnych 'należą: zasi:lanie słOllca przez rozniecanie ~ palenie ognisk oraz ,palenie w ogniu przedmiotów-symboli słonecznych (kół od wozu) i obchodZClnie z palący.m się kołem. S. M. Tolstaja badając współczesne relikty obchodów kupałnych stwierdza, i,ż 'są one w pami\;'ci współczesnych j e,s;x:ze ba:rdzożywe. E. V. Pom·eranceva, Wieloetniczne zbieżności wierzeń i opowieści o poŁudnicy. Demony strzegą,ce wiosenno-letniej wegeuacj.ipól w kl'asycznej pOls,ta,ci g'recko-rzymskiej Demeter-Persefony, mają analogie w całej Europie. Idea tych wierzcIl bowiem jeslt ,tak dawna, jak rozwój rolnictwa. Postać jej lIlajlepiej wyrażona jest w folklorze Europy wschodniej, ,dziewica w białym błyszczą,cym odzieniu strzeże kwitnącego zboż,a, zabrania pra,cować w południe w polu, spać, deptać zboża dzieciom, Ibo wykręc,a głowę, poraża udarem !Słonecznym. W 'niektórych w.schcdnkh obszaraoo Rosji 'Południcę mylono częs1:o .z rusałką ·przeibyrwa.jącą w wodzie luib na drzewach, IUib z babą-·jędzą, straszy.dłem. Mordwini znali ,,·polową Slta;ruchq", Permiacy i Zyrianie balbę w s?Jubie na odwrót, która żyje w polu. W Estonii zwano ją "poj,ną dziewuszką". Współczesne badania folklory·sty,czne w okręgu irkuc'kim na Syberii ujawmily także obec,ność tego demona w funkcji opiekunki ogrodów wa.rzywnych, a postać jej przypomina małpę czlekokształ.tną ·całą porosłą włosem. Pirzekazy o południcy, ·n,p. 'na Pińsz,czytnie, są je.sz'cz-e,najświe.ższej daty. A. V. Gura, Symbolika zająca w obrzędach i pieśni. Autor zadał sobie trud przeprowadzenia zna'czeniowej a.nalizy postaci zają'ca w zaga'dkach, ·pow.iedzonk.ach, przysłowia,ch, pieŚoniacrh i korowodach 'weselnych, koły.sankalch dzi.ecięcych. SymbOllika .zająca typowa jest w folklorze północnej Rosji, Uralu, Lettga!li, a z drugiej strony w Hercegmvini·e, w zabawach dzieci polskich na Śląsku ;j w ·Wielikopolsce. iW OIbrzędac'h weselnych ,?moleńskiej i kałuskie.j guberni "zakładać zająca" młodym wra·cają·cym od ślubu znaczyło zag1rodzić im dragę, aby się wykupili. Ta!Iliec młodej ze świekrą w drugi -dzień wes·ela na .Polesiu nazywany byl "udawaniem z'ająJca". PiOlSenk:i o z.ająJc'u towalJcz)'!'lzyły OdpI101W1a!dmaniu mlody,ch do lO'żmicy, symbolicnna pos,tać zają·ca występowała ,talkże w pieśniach erotycznych. Na Uralu znano opowi-eś'c.i o przynasZieniu noworodków prze.z zają,ce. U Serbów kClbiety prag.nące potomstwa starały IS'ięnapić .nieco k'rwi zająca ustrzelonego w WicJki Piątek. W tej pOSlt~ci zając przedstawia .s,ię jako symbol płodnoŚoci, Ilecz w pól'nocnej Rosji głowa i ogon zają'ca występowały także w funkcji siły odpędzającej ,złe moce. Dwa osta'tmie artykuły F. D. iKlimcuka, Tradycje śp~ewania pieśni we wsi Sii J. :r. Smirnova, Epika Polesia ·dotyczą [ol,kloru slOlwnego Polesia, ;pieśni. F. D. Kllimczuk przeprowadza .systematykę pieśni ś'picwanych we.dilecytkli obcho-dów ,dorecnnych. Spośród ni-c:h Inaj.dluższą żywotność za,chowaly pies'ni 'kupalne i żale placzek ,po;grz.ebowych. Z innych bar.dzo 'powszechne do dziś .są pieśni i przyśpiewki weselne i tzw. borodajki, tj. pieś,ni obyczajowo-miłosne śpiewa·nc w czasie ,długi·ch wiec.zorów zimowych.J. 1. Smir.now kla.syfikuj,e pieśni ze względu na tema'tykę, ·biCl:,ąCpod uwagę wieloe1mi-czność Polesia, a więc pieśni ,ruskie, tataTskie, rosyjskie, ·polskie. Tak więc z ·pi.cśni .polskieh najc.zęshszy jest motyw o Pod 0!ance, z 'białol'us,ki,c·h pieś'ni o ,dziewczynie za m i·e.nionej ·w kukuJlkę, a dodajmy, że w pieśn.iach Jitewskich tema'tyka ta jest też bardzo częs.ta. Na};ta'n';zą metrykę m·ają ruskiie bYlIinyi pieśni hiSltorycnn·e :sięgające tematyką ·do -czasów średniowi'cclzlIly,chokiresu państwa k/ijowS'kiiClglo i walk RUSii z Turkami i T~barami. mOThOW?cze Alicja Bednarczuk �311 Recenzje Celina Bobii1ska, Wieś Wars,zawa 1979, iSiS.245. niespolvojna. Szlvice małopolskie z XVIII - XIX wieku, Praca jest wyborem ,rozpraw po,święcony'ch szeroko rozumianej kwestii agrarnej w Polsce w drugiej ,połowie XVIn wieku. iPrezenlt'Uje wie1lole'tniepionierskie badania wspołu ",gromadzonego wokół Katedry His,torii Polski Nowożytnej Uniwersyte,bu Jagielioi1lskiego. Organizatorem i kierowmiikiem ze1społu jeslt właśnie autorka ,rozpraw. Plra,ce zespo1u od samego początku zostały w świadomy Isposób og,raniczone terytoriaLnie do tzw. llVIałopolski Zachodniej, a 'czaisowo do wieku XVIII (druga jego połowa), z niewi,elkimi wycieczkami w wiek XIX. Okres Ibędą,cy punktem zaintere'sowai1 kmkowsJki,ch Ihistoryków uchodził w opi'nii wcześniejszych badaczy za niezwyk,le dynamiczny politycznie, ,lecz w sferze gOlSpodaTki, zwłaszcza wiejskiej, za okres stagnacji. Po~ląd ten ZO's'tał przez C. J30hińiską i jej z'espół zakwestionowany. Jak wiemy, I~westia ,chłopska ,należała do 'CentraInych zaigadnień ,w publicystyce oświeceniowej. Zajmowali się nią również XIX-wieczni historycy, czy póź:Jiejsi historycy gospodarki. BrakowIało jednak, do czasów najnowszych, obiektywnego obrazu ekonomiki ówczesnej wsi, 'sytuacji prawnej chłopa, a 'i-a:kż,eW!szechstrronnego przedstawienia jego wa'l:ki z Isyst'emem feuda,lnym. Wokół tej problematyki narosło wieile sądówpowieTZichownych, obiegowo banalnych, często z gnmtu fałszywych. Dopiero po dJ'lUig!ie,j wojn'ie świalt;(~wlejszereg hiis't'orylkÓlww opaI1ciu o ma<teriały ŹJr6dłowe 'weryfikuje ,doty,chczalsowe ustalenia. Z,aspół krakowski wyiraź'nie wyróżmia się w owym ,trendzie !badawczym. Obserwatorów poczynań z'espołu kra'kowski,ch history:ków uderzyć może niezwykle obfHa baza źródłowa, j,aką się pOlsłU'gują, wY'soki poziom refleksji metodologi,cznej, ostrożność sformułowań przy !ich jednocze~mej bezwzględnej odk,rywczośd. Niezwykle płodnemetodY'cznie ,było zaloż,enie - odmienne niż u poprzedników -że cechą charakterystyczną wsi końca XVIrI:I wieku nie była sta~nacja i :bezruch, lecz dynamika ,dążeń zaJrówmo indywiduaLnych, jak i zbiorowych. Dzięki takiemu naiS'tawieniu badawczemu ujaw,nLono zarówno 'wręcz masowy proces przechodzenia ziemi dwomkiej w ręce chłops,kie, w rama'ch stosunków prawnych f,eudalizmu, jak i niezwykłą aktywność IspołecznąówcZiClsnej ludności wiej,skiej. W prezentowanych szkica,ch autorka, 'W oparc'iu o szeroki materiał :faktograficzny, maluje prze:konywująco prz.es'tr,zC<IJJnąruchliwość chłopów w drugiej połowie XVIII wieku, .ich aktywność ,gospodarczą, .ich wszechstronną, prowadzoną środkami zarówno lega'Lnymi, jak i ni,elegalnymi, walkę o .g.rullIty uprawne i ograniczenie powinności :feudalnych. Ujawnia się W szkic3Jc:h także dość już skomplikowana i znacząca stl1uktUlra ekonomiczno-społeczna wsi i rola poszczegó,Jny'Ch warsItw w walce z feudalnym uci,skiem. Każ,dy z jedenastu zaprezentowany,oh iszkiców pr,zynosi niezwykle interesujące ustalenia, na og6ł różne od poprzednio uznawany'ch. Obraz ,wsi, jaki się na ich podstawlie ,rysuje ;prz.ekonuje nas, .często w poQemiczny sposób, że chłopi, zwłaszcza ,wc wsiachkrÓ<1ewskkh, ,,<dolnli!byli do kon!kretnej, za!planowanej .i :konse.kwentnie pliz'epJ'lQlwadizone'j,a pnzede W!sfzY:91ikim e:l.a,:>tY'c:zJnej i pnzez to eJ'eikJtywnej warki z uc1s:kiem i 'naduży,c'iami dzierżawców, 'że posiadali wysoko uświadO'mioną społecznie elitę 'czynu, że nie !byTli w sensIe <c'konomicznY1m :izolowani od powsltającego wtedy i 'k'rzepnąc.ego ry,nku wewnętrznego i że na ten <rynek mOlg<l:iw skUlteczny sposób oddziaływać. �Recenzje 312 Trudno w niewie}kim omówieniu przedstaw.ić bogaotwo myślowe i faktograficzne tomu C. IB.OIbiń'skiej.Obok 'prac sz'czególowych znajdziemy w nim .rozważania me'toid-ologiC'zmena na.<J:ko Sjpo!tykany,m poziomie mery'toryC!znym, ja,k nIp. w S,l,k1:cu "Ruchy ,chłopskie w ,Pols,ce .jako problem Ibadawczy", niekiedy o .niezwykle szerokim .zakresi·e i.nspiracji ,(,,0 stosowa'l,ności europejskie,h modeili agrairnych"). Badania awtarki, jak również jej współpracowników, na usblenia któ.ry,ch często sję powołwje, przekroczyły - Imi.mo sw~go .pozornie regionalnego charakteru - barierę por.zyczynkl3iIls'twa.Nril€lZlwylkll'e k:onsek:welnIUnepróby d'olta,r,c.'ti'a do procesów ogólniejszych, ,do prawidłowo.śd typowych nie ty<J,ko,clila Pols'k'i, ale nawet dla w'SzySJtkich terenów eur,qpejiSlldch o podobnej drodze ro'ziVv1O'j:u goslPOrlarc.zego (tereny podgórskie!), SJpowodowały, że ze~pó.] i 'jego badania zmane są szeroko w nauce świa towej. Dla bada·czy kUlMury ludowej 'syonietycz.na praca C. Bobil1skiej jest - jak :sądzę - sZJczegó'1nie ,inspir·ują·ca. Pozwala ·i'naczej lI1iż dot)"Chcza.s spojrzeć na gospodarkę i życie spolciczne Wisi osiemnastowi·ecznej, a przez ,to lepiej 'Zr·ozumieć ku.Jturę chłoplsiką u schyłku f€'UlclaILzmu. Nlie wyobra·żam sobie, by pram t'a - choć niestety wyda'na 'w przy,gnębiająco niskim nakladzie jak na joej 'mngę - nie dotarła .do szerokiego grona eŁno.grafów. Ryszard Karol .Piegza, Sękaci !'tl.dzie. Wyd. "PrOf.i'I", Ostrawa Kantor 197,8. Doczeka'\iśmy się oto dI'ugiego wyda,ni·a !humores·ek K. iPiegzy, któ,re ukazuje się w 19 lat od chwilH pieI'wszego wydania U1akładem ,/Pro!filu" IW Ostra.wie z prz'edmową autora i posłowi,em Daniela Kadłubca, 'który jest edyto,rem publikacji i niejako jej .naukowym .redaktorem. Jego !funk'cja w przylgotowaniu tomu <lo druku Ibyła wieloraka,o czy,m wspomnę niżej. Pozy,cja Sękaci ludzie wyszła jako 51 tom edycj,i ,polskiej wydawnictwa "Profil". Pamiętam, że pierwsze wydanie miało ży.czliwe re<:C'nzje i Z\naczny rezo,nans wśród czy,te,lln'ików (:mm piosałem pClzy;tywnie a zbioriku). Obe'cne wyidall1ue }e.511: poszerzone i zmienio'ne, m,oŻie.nawet ,nie tyle w ·trC'Śd, co w wa,rs:twie językowej. Obydwie edycje łączy .humor, ,który w wydaniu.Piegzy koncentruje się na dość znanym humorze górni'ków i górali z okolic Jabłonkowa. Humor - rzec by mOLna - zbiorowy, powtarzany, przekazywany, opowiadany, pr,z·c,rabiany i uurwalony. To w skrócie ·oddaje is,totę tego, co Piegza przedstawia, choć chyba nie z,gcdz,irny się z ty.m, co podaje w sło,wie odautol;skim, w przedmowie, że utrwalenie tego rodzaju ludowej twór·czości, ,,'to 'pewnego rodzaju ·działalność muzealna, gdy.ż IW ten sposób uwieczniona zoslaj,e w nich niejako epoka społeczna, którą ()!dzwieróedlają". Twórc.zość, jaką uprawia !Ka.wl 'Piegaza, ,dziś emery.towany 'nauczyciC'l (Ul'. wl899 1'. wŁazach po.d Orłową), ma na Śląsku CiaszYl1skim swoją rt'fadycj~. Istniala i istnieje tu ciągle potrzeba zbierania i utrwalalnia 'wszystkich prze'kazów ustny,cb, opowiadań, bajek, klechd itp., czy to w .postad autentycznej (fo,]'klorystycznych zapisów),czy stylizowanej (swoistych "przeróbek" literackich). Na pierwszy typ dał piękny dowód D. Ka.dłubiec w swojej w 1973 r. wydanej monografii Gawędz.iarz cieszyński Józef Jeżo.wicz ,(wyd. "Profil", Ostrawa), na drugi - Karol Piegza swoimi Sękatymi ludźmi. Kiedy uważnie zestawi się obie edycje, to chyba niewiele różni je między sobą. �313. Recenzje Klos nie obeznany z genezą obu książe'k mógłby wrę1:z powiedzieć, że ,typologicznie jest to jeden i ten sam rodzaj gawędzianslwa ludowego, że ·niewi,e.le od siabie odbiegają "gawędzia:'z" Jeżowi<:z "literat" ,Pie,gza, i to ,za.równo w fahu.lacji, jak i w .narracji. D. Ka·dlubiec w obszer,nym posłowiu, napisanym ze znawstwem prze:clmiotl< teore'tyczny'ch zaga-d!lieJ1 fdlklorysty,ki, stara :się dowieść, że teksty iP:ie<gzyposiadają swoje o,sob:;iwości. Wi'dzi je .m.in. w większym (niż u Jeżowi:cza dodajmy) nasyceniu realliami kl,;.JtulI·owo~histo.ryczr,ymi, wszak je,s't Pi-egza z 'zawodu Inau'c.zy-, cieJem, zbieraczem, człowie'kiem pióra, czy'h działa z sz,eI'szy,m horyzolI1'tem in1elektua·l.nym niż .podbeski1dzki ·gó.ral-w,i·esniak. Chce iKadłLLbic<:.dopatrywać się pewnych osobliwości 'ró'wnież w jęz~u apo-, wiadań i w slownictwie. Ale to właśni,e dzię'ki 'niemu, wydawcy - Kadłubcowi, ujednO'lic,ono język, ja·k !sam podaje lI1a s. 211:2:"Otóż język, .znac:z·nie bandziej chaotyczny w pie:'wszym w)'dalniu Sękatych ludzi, został ujedno'1icony przez edy'tO'I'a, oczywiście za zgo.d;1 auto.ra, w tym kieTunku, by :kol!lSekwentnie ,reprezentował jedną z gwar cic5zyń's'kiich, a n:ie m'ie-szani!nę za.głę·biowlsko-góra'ls'ką". T;ru·dno zatem przecenić 'sly.Jizacyjną .rolę Pieg.zy w tym wypadku, ja'k 'róWlI1ież w wyborze słownictwa (IKadłubiec, s. 213: "Piegza znakomi'Cie wykorzystał róż'ne złori.a słownikowe"). Myślę, że Pi€gzę, nauczydela i społecznika - poza przypo.mnianymli przez K.adłubca oso,Jjliwościami - z,d;ra'dza swoisty dydaktyzm utworów, s:k~onność do ,Jmoralizowania", a oprócz tego i "językowe purytaństwo". Jak bowiem inaczej wytłumaczyć sobie fakt, że w humorze "hawiyrskim", w swej istocie dość rubasznym,. wy'raźnie hrak wyrazów i zwrotów O niź:szym pres'tiż,u s.połecznym? Wszak ri wu:lgaryznny są w kawałac,h istotny.m e"lemen1tem, egzystują niClj~nokroć z zamierzonym efe'ktem komicznym. Podobnie humor gó,ra,lJs:kinie stro!l1i od wYlfazów dosadnych, ItzW. niecenzurarln)"ch. Humores~i Pieg.zy, choć śdsle zrośnięte ze śrooowiskiem, w MÓTym pows'tały, są sty'lizowa,ne w umoraGniającym .i lekko pur,Y'tańskim języku. I lu nasuwa się konl'T'O'nta'cja z Jeźowiczem, która p.opieTa cał!kowicie .. nasze s'PostrzeżeJlla. Kadłubie,c szczegółowo analizuje wątki ·o:powialS'tek-humoresek Pliegzy, wyróżniając Itek'sty ze znamionami jednostkowośd {memo:raty), którYich jest raczej nirewaele h slU!slzn'ie K<lidłubiec zastanalwia s'ię, c,zy w ogóle wYiS<tępudąw "c,zy5ftelj' postaci") oraz te,ks'!y ze znamionami obiegowymi {fabullalty). Tych jest przy-tia{:zająca więk'szo.Ść. Co się Ityczy 'struktur gatunkowy,ch, !lo wyróżnia Kadłu'biec w wyborze Sękaci lndzic kawały, ane.gdaty i opowieśclz rży,da. Cenne są spos,trzeżeni;:> Kadłubca, że w zasadzie ut\vory Piegzy wykorzystuJą tradycyjny schemat i ogólnąkomtrukcj<.; ludowych humoresek, co dokumeIlltuj.e a'na.Iizą wiiellu rutwnrów. Słowniczek wY\razów i zwrotów -gwarowych oraz zapo·życzO!l1y'ch czyni z wyboru K. Piegzy - wraz ze wsp:)mniaf'!ą naukow::j analizą - edycję folklory,styczną pal' excellerl<:e. Dowodzi orna. że tWÓTCZOŚĆ lu'dowa jest dągleżywą częśrcią składową kultury i życia Pelo'nii Zaolziallskiej, że ma ona własnych It,wórców ,i iinterpretatorów. Dodajmy j0~;z('ze. i.e na "c'ZCls·koc'ie.szy11;:Jki" rynelk rzucano tyli{'o 2.600 egzemplarzy dzieła, zaś 7.000 p.rzeznaezono ma rynek .polski. .Jest to potwierdzentie prestiżu, ja'k~m cieszy siG polonijna twórczość w Polsce i dowodem ruchliwości IWydawnic-!wa, klóre wydalo Sękatych lndzi ibardzo starannie ,pod wz,g,lędem gJrafkz.nym. Oby takie k~iążki czę.ściej pojawiały się w polSkiej edycj.i "Prof'illu". Jifi Damborskii �314 Recenzje Wła'dysław Młynek, Kolo, koło młyński. ku Ku!lituraJno-O:ślwia towego w Os'trawie, Ka'dłuJbieo, Ćesky Tesin l'979, ss. 60. Wyd. Zarzą<d Główny ,Parskiego Sekcja Fołklo'rys'tyczna. Red. ZiwiązDanie,l P o'lis'k,i ej opinii fachowej dobrze znana jest ruchliwość Sekcji FajkIoTystycznej PZKO w Cz'cchosłowacji, której animatorami są Daniel KadłuJbiec, Józef Ondrusz i inni. Przede wszystkim z ich to inicjatywy podejmowane są ciekawe prace edytorskie, kitMe znaj:dują uznanie tak w Czechosłowacji, jak i za granicą. Nie chodzi bowiem ,a'ni a 'Sprawy bag·atelne, ani a jakąś "regio,nałną ama'torszczyznę". Znakom'iocie przygo,towani, ;potrafią zorgaonizować pr3lce bada wcze ,na .po;żą<danym poziomie, inicjować zbj·erac'bwo, ddkume.ntację, interpretować, porzą'dkować i poma.gać, by zgromadzone ma'teTiały ujrzały światło dzienne w pOSJtaci puhlikacjii. Dniał'a też na Ś'ląsku Oies:zyń:sikim slpora grUlpa osób., któm - bez pmflesjlOlJ'llalnego przYlg·otowania, z umiłowania 'dla kraju ojczystego, jego ibo.ga~edtradycji kultury ludowej - zabiera się do zbiera'nia wszystkiego, co z ,IlJiąjeslt ,związane. I chyba mało ,który 'region mo';;,e wykazać ,się 'tak ,dobrz·e udokument'Owanymi pracami ludoznawczymi dotyczą'cymi 'Wszys.tki'ch dziedzin żyda, caloksz'taltu !kuJltury maieria}nej i duchowej lu·diUś'lą.slciego na Zaolziu. Dla nich to nie tylko cieikawa, pasjonu:jąca pra,ca ko'lekcjcmersika i Zlbieradka, ale tak,że ciągl,e próby udowadniania swojej włars,nej 't'OŻJsamośd, swego rodowodu. Stąd za'hllteresowanie możliwie wszystkimi dZiiedzinami kultury, aż do :folkloru ,dziecięcego włącznie. Właśnie jemu po.święcił Iki:Jkanaś'cie ilwt praocy Wła,dysław Młynek, dyre!ktor polskiej szkoły podstawowej w IMi,li:kow'ie na Śląsku Cieszyń'skim. Z racji wykonywania zawodu mial '. do takiego fo:lk.Joru łatwy dostęp, ale na tym nie poprzestał, gdyż zwędr01Wał cały 'teren oheski,dzki, notując, zbierając, prosząc a przJlsyła'nie materiału. I oto .dzięki poparciu Sekicji F.a.l!ldoTYSltycznejPZKO, sZiCzególnie D. Kadłub<:a, wielo'le'tnia .praca nad Zibiera'niem fotldoI'u dZJiecięcego na Śląsku CiCiszyńskim dooZ0kała się ukO'ronJow;HlIi'aw p~s,taci piękll1e;j puhlilm.cjli. Władysław Młynek zg)romadził w niej wszystko, co wchodzi \V zakres pojęcia "odzieaię.cy folklor". :I talk: wy'li:cza'!1ki, gry, gTy w kole, gry w paralh, zabawy, przyśpiewlk.i, monClla:g)i,'fy1mowa,nki 'przyzabawne, dia;logi przyza'ba w,ne, dia,logi !komiczno-satyryczne. !Miał świ·e~ny'ch informatorów, których nazwi:ska przyta,cza w kOll. cowym spisie. J:a'k nie'codzienni/e ,brzmi takie oto wyznanie autora: "Wszyst'kie przejawy twórczości dziecięcej za,cząłem ,notować w początkach mej prakty!ki na uczy'Cielskiej. N.i e z n a j ą c w ted y tID e t a ,d z b i e l' a n i a p a d a Ib n y c h m a It e '1' i a łów {podkr. J.D.], ni·e określałem informatorów. Zad owa lałem się ty,lka samym tekstem". W'brew temu !Szczeremu wyzmaTlJiu prz0d.stawił pracę, która .ni'e Clchybia krytyczno-naukowym publikacjom z tego zakresu. Zresztą wystarczy przeczytać 'wSltępne ,k,omentarze do poszczegó.lnych działów, :by się przekonać, ;i.e nie tylko ilIlitukja kjie!J"awał1aparsjtam'i W. MłYU1Jka.ZalpoZlntałsię z usltotą fotkl-oru w ogóle, zaś dziecięc'cogo w szcz-ególnCiśoCi,by mógl wypowia'dać .s>ięa nim z rza'dko spotykanym ZJI1JaWls'bwem i erUldy;clją. C'hwa'lą'c Ml)'nka za te osiągnięcia nie is'posób 'na margi'nesie ,nie wys'unąć postuh.lltu, może nawet roe ,dotyczącego sa:mego au'tora, .a mia'llowioc,i'e,że pra'ca Itego rodzaju aż prosi 'Się a spojrzenie porównawcze. ,Wszak teren, na którym 'llz,bierano ten cenny materiał, j,est niejako ,;ty,glem", 'w którym stapiają się różne ,ludowe kultury, by dać nieraz niespodziewane rezultaty. Oddzielić to, cOls1wojsikie, autochto.niczne, ()Id tego wlaś'IJiie, c,o powstało z Itaki'ego ityg.Ja, nie jest łatwe, Ale jest '11:0nieczne,by ten folklor, wygina'liny i <:Je/kawy,osadzo.ny zaSltał w rzetelny/ch nau\kowych Tea,liach. To może być pmca, 'która czeka na na'stępnych badaczy, która �315 Recenzje powinna być kontynuowana i ukierunkowana tak, 'by ze'brać w ogóle wszystek dostępny ma,teriał z tej dziedziny {myślę również o mate'riale cz'esik~m, slowaCikim, cygańskim i histOlfycznie ,również 'niemieCikim) i Ina tym <tIe wykazać istotę polsko-śląskiego fOil:k,lol'u. W słowie wstępnym Daniel 'Kadłubiec wypowiada, choć nie Wlpws,t, podOlbną mYŚlI, n3IWołującą do kontynuowania rOilpoczętego dziela. W każdym razie puhli:kacj.a Władysława '1VIlynka Kolo, kolo m.lyiLski stworzyła ku 'temu nauJkową bazę. Damborsky Jifi Skarb w garncu. Humor ,Ludowy Slowian Zachodnich. Pod redalkcją DOTOty Simoni'des, Opole 197'9, s. 423. Wieloletnia penetracja współczesnego folkloru, jak li relfleksda teoretyc'zna nad zgromadzonym matClriałem, ,doprowadziły D. Simonides do wni,osku, że współczesny ,obiegowy repeI'tuar fo,lklorystycz;ny wyraźnie prefe.I'uje opowieści prozatoDslkie, wśród k'tórych dOJ11'~rmjąz!deCyldowal1Jie QPowiaidla,ni:a humorys,tyJcZlne. Wn!io'selk len potwierdziły badania innych folklorystów. Viera Gasparilwva ponadto udowodniła, że we wspókz€iSnej prozie ,fo!JkilolfYlStYoCZ'nej .dawne 'opowieści tracą swój 'Iaka'lny lub regio'na'lny 'kOllo'ryt i wchodzą w system 'bardziej ISzeroki<ch powiązań: narodowy,ch, międizYJ1larodawycl1 i i'l'1reretJni'OZJI1yCih *. Do p,rzypomnienia tych wniosków SikłonJiła nas lek'tulra ,ludowych alnegdat 151'0wian Za,chodnich, :k,tóre ukazały Slę w wyborze pl. <Skarb w ga,T:ncu. ZgTomadrenie w jednym tomie teks,tów za'pi·sanych u ,rÓtżnych 'nalrodów, a r,epreze.lJl~ujących teu sam gatunek rfO'lklorystyczny, stwarza realne szanse po:cItjęcia ko,mparatys'tycznych badal1 nad fo:1klorem Słowian Za'chc·dnioC'h.Tym 'ba'l'dzie:j, 'że nie ·tak dawno ,otrzymaliśmy 'repreze.n.ta tywny wybór bajek Sł·owian Zachodnk.h pl. $piewająca U:pka. W tym ,miejscu ni·e mOŻlna nie zauważyć, jak wOloec ,;wypielęgnowanego" ,tomu bajek wydanego przez "Ś'lą.s1k" ,uibogo reprezen'tują się anegdaty - ,przykład pau·tackiej .raiboty drukaTsikie.j. HU9traocje Stefana Suberlaka, mogąc·e być oz'dobą książki, więdną na różnoga1lunik'O\vym papierze ,gaze,towym., błędy kOlreMorslkie utrUldniają lekturę, a pomyłki w azna'kowani'u sy'stematyki wątków ,nie przynoszą chwały wydawnictwu. A przecież to ,nie :pierWlszy zbiór 'tekstów ifolkilorYlS>tycz;ny.eh, który wydał :I'nstytu't Śilą:s'k<iw Opolu! Jedyny:mz,aJte.m ma,gnesom ksliążJk'i jeiŚt hum<Jr lu.dowy. Zan:im leIk,tuo:a anlClg1d,ot zrodzi jakJickolwiek .refleksje, naj.pierw wyzwoli u Iczyte:Ln~ka mniej lłu'b Ibardziej żywiołowy śmiech. I to jest nieza,przeczaJlny urok Itej książki. A później zauważamy, że pomimo wielu wspól'nych ,eIE'mentów Słowia,nie różnią !się jednak między sobą właśnie odrębnym często pocZluciem humo,ru. 'By po·dobną refleksję mogło zrodzić obcowanie 'z tomem nalel,ało zgromad2lić w nim odpowiednie tek'sty. Jest to zasługą au'torów antologii, 'wybitnych znawców :f.d1kJloru słowacki,ego (Viera Gaspari'kova), .czesikiego (Jaromir Jech), łużyckie,go ~PaJuJ Nedo) li po'1Jskiego {.Domta Simoni,des). A'negdota, jak żaden inny gatunek f.olk.loI'YlStyczny, wpisana jest bez,pośred'nio w 'Społeczny kantekSit IkuHu.l'owy. Niestety, :ten czasami jest już ws-pókześ'nie nie• V. Gasparikova, Monograjicke 1977, nr l, S. 45- 7S. •.<x:\opis" studium ludovej prozy v jednej loka, "Slovensky NIi- �316 Recenzje czytelny i dlate,go trudno w niektórych pre.zer~towanych tekstach odnaleźć wyró·żniki gatunkowe. Co prawda, klasyfikacja 1.ematyczna s!kieruje 'Uwag~ czytelnika ku typom aneg-doty'Cz'nylm w 'Sys.tematyc·e wątków, ale jednoczesnie o,d.-;l ol1'i niedosta'tki ·refleksji 'ge,no.legi'cznej nad tym materialem, Dlatego 'też wydanie wyboru utworów, reprezentujących ludowe pnczucie humoru, powinno ulailwić przyszłym bada'czom ,skonkretywwaTlIie ,pojęcia gatunku aneg,doty. Zapis anegdoty z 'konieczności pozibawiony jest i,nieg.ralnie z ni'l związanej rea'kcji słuchaczy. Gdzieniegdzie wycrbraŹ!nia pomaga w dopełnieniu calo'sciowcgo obrazu opowieści li ujawnia momenty sponlanicznej reakcji odbiorców. A,le tam, gdzie tego uczynić nie można, narracja utworu przejmuje formę skostniałej, niewysziUkanej, suchej 'l'·elacji. Jednym z istot'nychczynni.ków kons,tytulywnych anegdoty joest bowiem o.sobowoŚć 'twórcza gawędziarza. Bez dobrego gawędziarza utwór nie z)(i!o~as'pełnić fUlnktcj,i is'tOltnej dl'a alne·gJd·oty. Ja,k za-bem uchwy'cić w zapisie specyfitkę ow€"j jednostkowej krea'cj'i nar.ra'tara? ·W stosU'nku do o<powieś'ci dawnych skazani jeste~my n.a ote .zapisy, które .nam pozostawiono. AIe współcześnie, zwłaszcza jeśli idzie o anegdo.tę - 'co w kontekście prezentowanej ksią,ż:l<Jijest wY1raźl'llie w~doc:ZJne- i.st.nlitej'epihna pOltr.zeba wYlpra'c·ow.ania tak!iej f.o·l1my zalpi'Su folklorystycznego, która uwzględnialaby 'W1Szelkie-elementy poza.tekstowe. AUltODzy anlt()lhQgii S/varb w garocu zg'DomaJdzil<itek:s.ty lud'olWe w ki1iku gru!pach 'tematycznych, wyz.naczających jednocześnie ,najpopularni'ejosze wątki anegdotyczone w fo~kj:on.ze SłoWlia'n za'ClhQdm'i,C'h.Dzięki temu mOJŻ'elmyz jednej sltrony śledzić, j'ak podoibne sytuacje życiowe obrastają 'W różne "opra'wy" fabularne, z dowgi€j - jak wari,a-nbują :się 'Opowieści podejmujące ,ten sam wątek. Tom (JItwieraj'ą ·anegdoty o pararch ma'hżeńJsk'kh (66 tekstów), wśród których natraf,iamy na WlSpÓł\czes.ną pdlską i słowa'c,ką realizację wąUku T [354 .o żnnie, która chciała umrzeć zamiast imęża, lecz przestra'szyła się śmierci. Najwczoeśniejsza zna'na 'nam wensja światowa tegó wątku pochodzi z pierwszej .połowy XH w. z P,ersji, a w ,P.o.llsce.po raz pierwlszy wykorzystal go Biernat z !Lublina. Równie wi'ekową, choć nie '0 'taok rdail£ikim rodowodzie, jest aneg-dota o wdowie (wdowcu), rozglądają'cej się za kolejnym mężem ('T 1350), której ni'eustaj~cą popu!larność potwierdzają trzy zap~sy słow<l!ckie i poleskie. W ikolejnym ,dzialle przerclisitawio'no anegJdorty o ,głupcach (88 teksltólw), z najpopulanmiejszymi wśród nidl a'neg-dotarn'i o grupkh '.;ąs>iadach. Oczywlśde ikażdy naród ma 'swoich .najprzedniejszych głup2ÓW. W polsce najglośniejszymiokazują się być T'uszkowiacy, ;Papaj,e, Chojanie i Szywał.dzianie, <li Czechów 'natomiarsrt Welkzanie, u ŁużY'czan - Sa'lawianie, a u Słowaków - iLachotczan'ie, :Ho'llJdrU'szanie iMarykowianie. Bli~ko są ,spokrewnione z tą ,grupą anegdoty o s·pryciLlrzach, Igarzach i kłamcach, .naj.liczniej w tomie reprezentowane (97 Itekstów). Znalazły się tu także anegdatyc2)ne opowieści związane z faktarrii ')oub pO.3tacia'mi .his'torycz·nymi oraz ane,gdoty 'sięgające źródłami dawnej d'acecjoni'styki za,konnej. Ponadto w dallszyoeh działach zgroma·dzono anegdoty o skąpcach .(14 ·tekstów), Cyga'nam 0'6 'teks1ów) ·i złodziej.ach 1(17 tek!slów). Os ohliJwą, choć nielobyt liczną grupę a·neg·dot '(8 tekJs'tów) przy.nosi ·dział pt.. O diabłach i utopc·acit, Dowodzą o'ne, że nawet w okJresie najwięk!szej ,pop.u'!arności niekióryc1h Iwą'tlków, typowych d·]a opO'wieś·ci wierzeniowej, ifunk,cjonowały jednocześnie w folklorze - w formie swoistej prz0ciwwagi - humorystyczne -rela'cje o kontaktach 'człowieka z silLlmi 'nadprzyr.odzonymi. W ,trakcie !Clk,tU'ry humorystycznych opowieści ludowych moż·na jednocześnie śledzić zmiany, jakim podlegJałsam sposób prowa.dzenia narracji. Obok ·.t!·a'dycyjny-ch, 'Sz,erol\)o 'rozbudowanych anegdot, znajduj.e się leż w tomie wiele lap:·dar- �317 Recenzje nych, s,kró-towo L'l('nych ląd podanych licznymi nies'klasyfikowane, 'powstałe w garncu, Skarb Zbiór dZ~'na,cdowy 'kawałów, zespół nazw!; bar,dziej, obok XIX-wieczne ty\\'ny i redaktora. Warto wackiej, iu dodać, dodatkowo to że omawiany 'i łużyckiej. tom poświadnowe, dQ- ,ukaże się w jako zasługą że w tym zbiorze także reprezen>ia- 'autoró'w rÓW1nież w wersji nadzieję, mię- Prezen- matec·jalu, się w garncu wyłącznie d:ruku nde byla zawyzna'czanego sc!l'ek'cję zmaileźć Skarb to do Simonides. Zachodni·ch, mat€rialu 'u'trudniał miały jest Miejmy Obok i zupełnie Doroty Slowian za'k:resu odczytujemy ludowego, .poincie. leż przyg'otował przewodn'k'twem w,;pólczesnych . .Je811 wi~c hu.moru czeskiej sygna'lizowaliśmy, pod anegdoty zapisów przyklady ze·,;law już są wspólcze~mych. .typowych ·d'la fo~klaru jed'nomyŚ'l'nościco do gatunkową ż,' jak isię na anegdotycznych, wczasach f(yfkloTystów tac'ja ludr.wych ancgdot Ća:l~em prT"·[ym. Brak p!'~ez koncentrujący,ch Z<Jflisa'mi opowieści wyboll'u języikowej sło- szacie gra- Sltaranniej-szej iin.:;lej. Janina "Kalendarz $.!<]ski" Wy,dano w rak [la ostrawskim 1980, Ostrawa ."Pro'f'ilu" Hajduk-Nijakowska Ul-79. kolejny ka~endarz :przeznaczony dla Po,lonii Zaolziat'lskiej. Jest to rocznik XIX i ja:k zaw;sz e-, 'Przynosi parę ciekawych mate;'jałów ;j.u,doz.na wc zyc:h , ,o których pragniemy .poimfQIlrrWWaĆ cZyitelnika w n.il1Ji:ej:'zym omówieniu. Ziemia CieszYI1:ska ,'izl'lcgólnie bogato \\'ych, przypowieści, :i:YCZE'I1,opowie~ci i zwyczajów bogata w jest .reprezen'towany marterial jako ,dzial e~no.gra'ficznyi bajek, podaI1, folklorystyczny, przysłów, przesądów i zwyczajów Jludowych, i z ,dawien -dawna zbieranych opisów 'ludowych .. J eś'li gromaodZElIlie, klasyfikowan.ie pieśni ludo- wi·erzel'l i wróżb, róż'ny,ch ohrzędów i przeikazy:wa.nie potomnym ·całej kj rozległej kultury ludowej w dawnie}szy,ch 'czasach motywowane 'było prze,de \\·..;zystki·m potw;cl'dzeniem toź.s,amościludu ,oieszyI1skioego, to w obecny·chczasach, kic·dy zyku społeczność i wla3nej pobka kulturze, Z:T;;Zt<] przekonać' :'Jięo za!'i·czyć rna Iże jedną 'trzecią. ']-:Itórej Itego rodzaju Otw,iera temat Śląsk dział artykuł Zdziejó.w co zostało Marii CieszY{Iski w "Ludzie", w roku aa'1yikuł organie pu'bli'kacje ,do w Jana TowarzYSItwa Wla1dyslawa podstawie w Pa1sce gest własnym Pisał chodzi Pierwsza, opisu o Ludoznawczego w 'we Zielińskiego i zbiera'cza, ,Józe:fa OndnlJsz cieszyń'ską rodem na ludową zwiedziła ludoznaw.czy. M. in. O1pu:bj.ikolwany iLwoWlie. Omawia pl. ten Tym p,'ozę z L'itwy, Cieszyńs1kdem, -do ,pubiliokację, <Ciąg ·dailszyprzeglądu. rOOny ma'teriał Wisty (jeśli tWODZy ni>e- -o jodyną już jak zamie.szczcnych w gwanze) 'był ję- charakter, teks,tów fol,kloryls'ty to jakby pod'tytule, Korybuta we inny folklo.ry.stycz1no-etnograficzny uzbierała do 'nieco i qpowiadanillową Ku:bisza. Hl96, gdzie Przyczynk.i wy,żYlwać tu też chodzi właściwie :zmaileźć miejsce. czyli zaznaczcne się cieszyńskiej. "Kalendarzu", też na dzial znalnego foLklorystyki Wyslouchowej pOWlst:a1 z tego OndrU!sz mOŻJna choćby na rok 1980. ,,.K!a!lendarza" To sporo, a'le .ma teIliały mogą w poprzednim ,'azem, od ten pt. moż,e przybrała rÓVl.o1llież~WÓl'cZ!ość poetyoką 'ii Ondrusz;a, Czocho.slowa,cji <folklorystyka ,tym w "Kalonda;rzu Śląskim" Z 240-shon1cowego nie~o w nasltę,pnj'e SzLąsk. (Austry(wki) slo- �Recenzje 318 i olówkiem na pods.tawie najnowszycl1 źródel przedsta,u.:icmy ,('Warszawa 1'888). Najwięcej miej.sca poświęcił Janowi Kubiszowi .( 1848 - 1929), który ,żywo interesował ,się deszyillską prozą Iludową,ilnicjując m. in. Prządki {wieczmnice-spotka:n,ia miłośllIików pieśni i gad0k ludowych). Kubisz ,,[... l w /S'lyczniu 1897 roku brał 'udział jako ,dele,gat Polskiego Towarzystwa Peda:gO'gicznego w Cieszynie w 'nadzwy'czajnym 'wa:lnym zebraniu Towa.rzystwa Ludoznawczego wc Lwowie. W toku dy!skusji wysląpił z wllJ1oskioem,ażeby zaTZąd poczynił .potrzchne kroki celem założenia na Ślą'Siku Cieszyń,skim ,oddziału TowarzylstwaLudoznawcz.ego". (Myśl la zrea'1izowana by la w cztery la'ta późmiej, kiedy to "w ma'rcu 1901 r. zawiązało :się w Cieszynie P,01skie T.owwrzystwo Ludozna!wcze"). Sz,koda, .że w ·czasach drugiej wojny ,zginęły opr.acowane przez Kubisza piękne gadki śląskie i że z jego spuśeiz:ny ,dochowało siG raczej ,bardz·o 11i·ewicle. wem W zW1iązku z trzy.sctną roczni'cą urodzin Ondraszka, Ancr1a M. .Rusnak zajG!a się "legendą i prawdą o Ond I'aiszku". Materiał ten w zasadzie powtarza to, co zos,tało opublikowane ,przez 'cz·eski'ch i polsililich uczonych zajmujących .się tą ,problematyką, poza może właści'wym ustawieniem -oceny prozy !Morcinka o Ondra'Szku (choć i ltu autorka ~.sraJllIiczyła się do raczej zdawko'wych uwag 'na temat MQH:.inko\v'Skie,go ujęcia bohatera i nieśdsłości, jakie przy tej okazji popelnił). Józef'a Łyska poznaili:śomy w Iki'lku :kolejnych "Ka'1endarza·ch Śląskich" jako nieslrudzonego zbiera,cza i badacza nazewnictwa ludowego. Tym raz·em zajął 'się "sprzyngami", tz'n. zwyczajem ,prail1ty'cznej "samopomocy chł,o.pskiej, polegającej na ś<:iJsłym wrspół<dz1iałaniu dwu gazdów jedJnokonnnych w obrębie ich posiad1ości, w najtl'ludniejszY'ch ok!r,esa'ch p.ra'c lrolnyc·h". J.a'k zawsze u ŁyoSka, .sporo je5't materiału czysto leksykalnego, dobrze .zinterpre'towanego. W a'rty,kule Z medycyny ludowej Śląska Cieszyńskicgo Ja'n ,szymik zajmuje się wo.dolecznidwem, ziołolecznictwem, 'leczeniem z za;;tooowaniem środków zwierzęcy,ch oraz weterYlDarią ,ludową. By 'artykuł ten uzyskał większą wartość dokumentacyjną, trzeba ;by zająć się szerzej li porównawczo J'ecznicLwem ludowym na Śląsku, w IPolsce, ilia 'Morawach i na Słowacji. (Uni1knięto by wtedy ltakic'h okreSleń, .ja/k: "oiekawą ,gałęzią cieszyńJs·kiego ,leczni'ctwa ludowego jestohirurgia", nasuwa :się bow,iem pytani'e,czy tylko "cieszyl1:s'kiego"?). ,Podobny charakiter ma alrtykuł Rudolfta Ochimalna pt. O sad,ownictwie na Sląw któr'eJgo rozwoj'u zasłużył się ja.ko "ojciec", Karol Kotsche, pastor z Ustro.nia. Interesujący ,przyczynek do kmat,u przedstawia przytoczenie nazw ludowy·ch na o'kr€ś1enie gatunków jabłek, gruszek i inny·ch owoców. Równie'ż jak w powyiŻJszym wypadJku, i tu aż się prosi o konfro,ntację z nazewnictwem ludowym czesko-mmawskim, .gdyż wi,e1.e jest .nazw podobnych ,lub \Vspólny,ch (czego trudno dowQdzić w krótkim omówien~u) . .Jan !Korzenny pisze o .przeszlości śląsIkiego Zakopane,go czylli o Łomnej Górnej, Jest to typowy przyczynlmnslki antykuł, ,powtarzają'cy zmaJne .z li'nnych pu:J:JJi:ka'cjiwi31domQśc,i,,trochę ."pele mele", bez wyraźny·ch ambi·cji pogłębionego etnograficznego spojrzenia. Ale to 'lektura typowo "ka'Jendarzowa", więc ,poprz'estań!my tyilk,o ,na odnotowaniu tego a'rtylk'ułu. sku Cies:;;yńskim, II je,szcze raz ,spotykamy :się z nazwiskiem Rudolfa Ochma,na, 'tym razem przy o¢sie duityńJskioc:hkrakowiaków z czasów pańszczyźnianych. Piosnki te ZII1a!,az! w kir·onice dolnolutyń'slkiiej, pochodzą one prawdo.po.d.obnie od proboszcza Pawelka (w 'każdym razie ,niektóre zwrotki ,są j·ego pióra). K<siądz ,Pawełek zapisał 5ł z'wrotek krolkowiaków ,piętnujących ,pla'gę ,pij,ańJSitwa na Ś'lą!Slku Cieszyhskim. Szkoda, że autor nie zajął się Ibliżej języki'em 'k'rakowiaków, zadowoliwszy się pow,szechnym tyi]ko stwieJ'dz,e,niem, że w 'krakowiakach zna'!eźć mOŻJna "pewne wtręty z ·gwary fry,deckiej". (Tu na margine!sie jeszcze jedna 'uwa.ga: trzeiba 'by również �319 Recenzje sprecyzować samo pojqcie "gwaTa :flry,deciJ;:,a", z którylm na ogół <nie spotykamy się w nowoczesnej ,litera turze dia.JoktoJag)icz.nej). Ostatnim artykułem z SCIlii materiałów t,r,aktujących o ku1łturze'ludowej '11"" Sląsku Cieszyhsk~m jest piękny przyczynek D. Kadlubca do Iwiedzy o kolęda'ch, kolędnika{:h i kolędowaniu na Itultej,szej ziemi. ,Posłużył 'się Kadłubiec przy tym metodą swoistego "kolalżu" dając do naukowego opisu obrzędów i zwyczajów związanych z Swiqlami Bożenarodzeniiowymi wtręty autentycznych zapisów gwa-· ,'owy'ch z opowiadal} mieszkanki na}s.talr'szej w BCl'ilkidach Ci'E'szyll,skich wioski Bukowiec. Jak zawsze u Kadłubca, wykład ,obrzędów i zwyczajów jest ściśle naukowy li przy tym potoczys'ty, łatwy w odbiorze. Są wresz,cie 'tradycyjne próbki twór,czoś'C]iludowej. Szczególnie wierszom w wydaniu Anny Filipek nie można ,odmówić uroku aUitentycznoś'Ci i świeżoś'Ci. Również inne, zamioszczone 'w "Ka'lendarzu" teksty ludowe, ,czy to A'nie1li Kupiec, Ewy Milers'kiiej i jc'szcw raz Anny Filipek (proszę zwrócić uw,agę, że chodzi tylko o niewia's,ty), wytrzymują próbę w zestawicniu z podobną twórczoiśiCią uprawia,ną w PoLsce. Sqdziwy Kalrdl J"Iicgza {w ,paŹJdziermiJkuubiegłego roku obchodził osiemdziesięciolecie), któ~'ego k'siiąLka zbiorów [udowych opowiastek Sękaci ludzie ukazałasię już w dl'ugim wyda'niu {piszemy o iniej w innym miejs'cu), zamieś,oil piękne Judawe opowiadanie pL Nawiyrski szkubaczki. Natomiast nie jestem pewien, czy humorystyczny jest "humor śląski" ze zjbionu Lud wilka Cienciały, raczej jest dość Isztampowy i - lnie ukrywajmy miej:s,ciami naiwny. W zakol1czelliu podkreślić trzeba, że "Kalendarz Śląskii 1980" ma dobrą oprawę graficzną, liczne reprodukcje 'czaI'no-biały,ch zdjęć oraz .staranny układ. Na resztę, tekSItowej częsci "Kalendarza" :skba,dają ,się artykuły .akohcznośdowe (w rOKU 198()" Czechosłowacja obchodzi 35 lat iis:tnienia), ty.pową "ka'lenda'fzową" :lelkturę, no i jak przy.stalo na [tego :rodzaju publi'kacje - kallendarium z komentowanymi przy:sło'.dami, powicdzonkami. Nakład :spory, siedem i pół tysiąica, choć wątpliwe, 'czy zaiSpokoi zapotrzebowa:nie tutcj:szej, jak,że licznej rzeszy czytelników zaolziań,.skich. Jifi Damborsky "Medical Anthropology", "CultUJre, Medicine and ,Plsychiat'ry", "Ourare", "Ethnopsychiatrica", ".Journal of tE'thnopharma,cology" - nowe cza'sopiSlma z zak'resu antropologii medycznej, e:tnomedy,cyny i etnOlf,arma'koJ.oglii. Ważnym ws:kaźmikiem ,rozwoju Idanej dyscypliny czy suibdYiScypliny naukowe} jest pojawiani,e ,się nowych cZ<l'sopism, wo.dpowiedzi na wzrost zainrteresowań badaczy określoną problematyką. Z drugiej strony, periodyki lSbuż<jJcejako fo'rum dla wymiany poglądówSltymullują Irozwój dalnej dys'cypliiny, przy'czyniadą się do wykrystalizowania teoretycznych żałożeń wyłaniających się nowy-ch surbdys,cyplill, które dopiero ,wyzna,czają swój zakres badań. Jedną z rozwijających [się o's'tatnio w :szybkJiJm tempie suibdYlS,cyplin antropologiczmych jest antropologia medy:czma oraz - t'rak'towa:na zwykle jako jej gałąź zajmująca się medycyną tradY'cyj:ną - eunomedycyna. Wyłaniają !Się także nowe,. poszukujące Idopi-ero definicji przedmiotu swych badań subdyscyplliny, talkie jak etnopsychiatria i etnofarmalmloglia. W ,ostaitl1'1ch Jata:ch powstało kiiłka nowy·ch, cennYCih c<za:s'op1JSlm, w założ'eniu iillltendy:slcYlphl1'a'Dl1y'cih, doltyc'zą.cycih oma:wiJamej pooblematY'ki. �320 Recenzje "Medical Anthropology". Cross-CuUuraL Studiesin llealU~ and ILLness. Kwar'tal.nik, ukazuje ,się w Stanach Zjednoczonych od 1977 Ir. Pemiody'k tein za"tąpił do!ychczaso<w'e, wy,chodzące nieregularnie OccasionaL !Papers in MedicaL AnthropoLogy. Czasopismo r'odagują R. Ness, G. & P.Pelto z University of Connecticut. Problematyka kwartalnika konce,ntruje się na relacjach między chorobą (doświadczeniem ,choroby) a życiem społecznym ,oraz międzykulturo\\iy'ch 'podobiel1s'twach i róinicach w sposobach rozwiązywania zagadnieil Zidrowotnych. Rcda:k!orzy zapovVliadają publikowanie studiów rdatyczący,ch takich lematów, jak: opieka zdrowotna w społeczeilslwach nie-zachodnich i zachodniich: ludność, przyrorst Inaturalny i planowanie rcdziny, problemy odżywiania, sys>temy opieki z,drolwcl!nej i ich uwalrunJkowa,nia ,społeczne, !kulturowe i etniczne; pa1lcopa!o'log.ia, bioguneza. Cza.5opfusmo przeznaczone jeSlt 'nie tylko dla antropologów, ale również dla lekarzy, pielęgniarek, ,jjiologów, których ma zapoznawać z kulturowym konte!k:;tem biologii i medycyny. "CuIJtUI'e, ,l'vledidne and IPsyehiatry". An International Journal of Comparative Research. Kwarta'Jrnik, wy,dawany od 1977r. w Holandii i Stanach Zjednoczonych. Rada redakcyjna pisma składa siię z antropologów i lekarzy (głównie p'Sychiatrów) z rróżnych krajów, a reda'lgtorem naczelnym jest Arthur M. Kleinman z DE:'pt. of Psychiatry, University ofWashington w Seattle. W'edług założer'J redakcjli 'periodyk ma służyć jako międzynaro·dowe, -i'nterdyscypli'l1arne forum dla ~rZ!2Ch powiązanych ze 'solbą dziedzin: antrop01ogui me,dycznej (wraz z psychiatryczną), psychiatri:i :między!kulturowej oraz międzyspołecznych iba,d,ll\ klinicznych i epirlemioJo.giczny,ch. SzczegooI1Jie ,chętnie wlildzi,ane są 'Studia i'nterdyscyplinarne, 1c1c::zą.ce podejs,cie i metody antropo10gkzme z medycznymi. Wydaw,cypragną również stymulować sy'stemartyczne,szeroko zakrajrone badania 'na,d zmaczen'iem kuLtury w dziedzinie zdrowia i ba,dania poróVv1I1awczenard sposobamii operowania pojęciem kultury w ,dys'cypJinach aintropalogkznych i :medycz'nych. Cross-CulturaL Dla ziJustrowa'nia prcblematyki pcrdejmcwanej przc'zcza';Gpismo podam p;'zykładowo z~awartość jednego z numerów "Culture, Medicine and P"ychiatry". Nr 4 tomu 2 (1978) zawiera W!prmV'a,dzenlieA. Klernmal1a Culture and Depression oraz dwa aI1tykuły doty'czą,ce depresji i jej uwarU'nkowal1 kU'lturowych: Paul E. Bcbbipgtom, The EpidemioLogy of Depressive Disorder; Anthony J. M aTsCilla, Thoughts on Cross-Cultural Studies on the EpidemioLogy of Depression. Ponadto w omawianym zeszycie zalmiesz,czono arty.kuł G. R. Davidsona i ,in.: Cu,[turc Conflict and C:opi;ng in a Grou:p ,of Ab'o:riginaL AdoLescents oraz L. M. Guimery Wiltchcraft ILlness inthe EV1Lzok NosoLogical System. "Curare". Zeitschrijt fur Ethnomedizin und transkuLtlLreLle PS)jchicrtric. Pierwszy numer cza'sopirsma ukazał ,się w 1978 II'. P,eriodyk ltern, wychodzący 2 razy w roku, wydawany jest przez Arbeibsgemeins'cha'flt Elthmomerdizin w Hci'delbe'rgu. "\V skład kol'e,gium redaikcyjnego wchodZJi 15 rspocjali:stów z różny,ch dzicd7,in: etnc'logii, etnomedycyny, medycyny społecznej, medycyny wkra.jach rozwijaj'lcych isię, historii medycyny, psychologii i psy,chiatrri transkuJturowej, etologii człowieka. Pismo ma chara\der iLterdyscypJinarny, publikuje materiały z zakrei';u clnomedycyny, psychiatrii transkulturowej i pokrewnych dziedzin. Wycbwcy pragną slymulować dial.og między medycyną a naukami społecznymi, mic:dzy "teoretykami" i "pragmaty11:ami", pracownikami służby zdrowia. Zamieszczane S<l teksty w języku niemieckim, :angielskim i francuskim. Zeszyt 1 "Curare" otwiera 'nota .redakcyjna Ekkeharrda Schrodera i 3 teks,ty "wppowadzające w temat)".kę 'cza'sop~sma: W. E..Mi.ihlmanna Horizonte der "Ethno·-Medizin", Lauri Hanko Zum Auft,T'ag der Ethnomedizin oraz Wulfa 'Schiiefelhovela �Recenzje Aus der Werkstatt - Einige Gedanken zu 321 curare/Some ReHectionson curare. W. Schiefenhi:ivel wyjaś·nia genezę 'nazwy czasopisma odzwierciedlającej złm"oność e!nomedy.cyny. "Curo" - znaczy pielęgnować, leczyć. Z drugiej strony "curare" zniekształcona przez Europejczyików Inaz;wa indiaóskiej Itrucizny "woorari" - wskazuje na boga·cltwo wiedzy "prymitywnyc'h Iludzi" o naturze. 'Kurara znalazła zastosowanie w nowoczesnej ane"tezjcilogii. Dyskusja ·prowa.dzona przez medycynę i antropolOigię na łama·ch .cza.sop1sma powiJrma pomóc wrea.llizacji celów praktycznych: włączenia elementów medycyny 'trady.cyjnej do programów l"drowotny.ch w rozwijających się krajach, zapoznania personelu medycznego z 'systemami medycznymi ró7;niącymli się 'od zachodniego modellu, dostrzeżenia, prócz osiągnięć, także ograniczeń naszej medycyny. Jedn)'lm z zadań situdiów etnamedycznych powinno być, według au1ora, ,stworzenie koncepcji medy.cznych łączą·cych ·dorobek medy'cyny Inowoczesnej z osiiągnięciami jej "prymit)".wnych" sió"tr. Wymieńmy tY'tuły kolejlnych artykułów: G. Heller, Wege der Diagnose; die Erhebung /Nepal der (autor Anamnese ukazuje D. Sich, Tendenzen bei einer Patientin uwarunkowalnia zur mit Asthma bronchiale kulturowe ilnterakej'i Schamanenb.eharu:Hungbe,i Krankheit; in le!karr-z - Cautaral pacjent); TelHergebnis einer Lulig, Sorcery Accusations as Social Commentary. A Case Study of MuLago/Ug.anda; Ayodele Tella., Traditiona,l Medidne - Safety and Eff,zcacy (artykuł o potrzebie kooperacji rniędzy <medycyną tradycyjną a nowoczesną - Ina przykła.dzie Nigerii); A. Dieck, Kohlkraut und Wein, ein die Entbindung forderndes .Hausmittel; D. H. Trias'Sem, Thesen zwm sozioloVerhaltensstudie gischen im SteUenwert liindlichen der Korea; Institwtion Dte Familie in der BU:11Jdes.republik Deutschland; E. E. BOClS.ch,Die Pluch.! ,in der Rezeptblo0k. Wie der Arzt die Familie au.s:klammert (na poids-tawie badań przeprowadzonych przezau:tora w Tajla<ndii). Ponadto zeszyt z'awiera komuniikarty, programy sesji 'naukowych oraz spis t·reśd Inastępnych numerów ."Curare". "Ethnopsychiatrica". Czasopismo, kltórego publikację zapowiedziało wydawnictwo francuskie La Pensee Sauvage. Per.iodyk ma ukazywać się dwa 'fazy w roku, ale redaktorzy za1strz.egają .Slię, że pierwsze 'numery mogą wychodzić nieregularnie, o ile 'nic uda rim :się pozyskać odpowiedniej ilości materiałów o wysokim poziomie naukowym. Redak'toI'em Inaczelnym jest George Devereux, współredaktorem Tobie Nalihan. Pismo będzie zamieszczać arty;kuły w języku <j"rancllskim i angielskJim, dcrtyicząc'C psychopatologii w jej powiązania.ch ze społeczno-kulturowymli Sltrukturami i procesami. Oprócz 'studiów teoretycznych, wyników badat'1 nad wiedz'l psychialirycz;ną, wierzeniami i pra:kJtykami społeczet'1stw tradycyjnych, w "Bthnopsychiatrica" znajdą miejsce artykuły ·doty·czące Iku:J.turowych aspektów Inowoczesnej psychiatrii. W)'ldawcy spodziewają się, że wła&ITie na łamach tego periodyku będą .krystaQizowaĆ Islię teOTeityczne 'Z;.ałożenia nowej subdyscyplliny - Citnopsychi.atrii. "Journal of Ethnopharmacology". An Interdisciplinary Journal Devoted to Biosdentijlic Research on IndJigeThous Drugs. Kwartalniik, IpieI'wszy numer ukazał się w I:>ty'czniu 11979 r. Nowe .czasopismo jest wydalwane w Lozannie. Redagują je uaurenlt Rivier z LazaTIlny i Jan G. Bruhn ze S:zJtJcJkholmu,rada wydawnic:z:a jest międzynarodowa. Zamieszczalne będą tekSIty w języku angieJ.skim, a wyjątkowo rówmież winnych jqzylkach. Wydawcykła.dą nacisk na 'inter.dYlscyplinarny charak!ter peI1iodyku, zaZ1na,cz.ony już w podtytuLe. PrubHkowane będą wyniki antropollogicznych i .etnObatanicz'nych baidań terenowy'ch oraz .rezultaty ba.dań analitycznych prowadz:onych przez fitochemików i farmakologów, spra:wdzających biologiczną aktywność rsubstancji roślinny,ch li zwierzęcy.ch Sltosowanych w medycynie tradycyjne]. 21 "Lud" - tom 64 �322 Recenzje ZeszyŁ l tomu t(1979) otwiera nota redakcyj'na L. Riviera i J. G. BTuhna określają'ca etnofarmakO'lO'~ię ja:ko mu'llti'dy.s'cyphnarne pole ba,da11 i ws'kaz'ująca na praktyczną przydatność s:tudiów etnofarma'kOllogiczny·ch. Pns:zu'kiiwwnie nowych naturalny,ch produktów o bioflo.g1i,cznej a'kitywnosci, które mogą być wykorzystane przez 'nowoczesną farmakologię 'stymuluje rozwój hadal'l ctnoJarmakO'logiocznych. Na polu C1lnofarmakologii współpracuje Ibo.taniika, (;,hemia, farmako.logia, z takimi dyls,cypl ilnam i .społecznymi, ihistoryc'znym!i, jak anlropO'logia, archeologia, hislor'ia, lingwistyka. ,Pierwszy obs.zerny ,artykuł w omawia'llym zeszycie, Jaborandi: an InteTd~siCilpli'naTY ApPT'aisal, Iprezentuje wyniki badań in'lerdyscyplinarny'ch toksykologa Bo Holmstedta, etnologa S. H. Wassena i botanika R. E. Schultesa nad trady,cyjnym zaJstos,owa'niem ,j,ecZnii'czy.m rośliny PilocaTpus JaboTandi u Indian, j:ej :sprowadzeniem do Europy i użydem w mCldy.cynie Inowoczesnej. Olo ty,tuły kolej'ny'ch antykułów: R. A. Bye, J.r., Hallucinogenic Plants -af the TaT~humaTa (Meksyk); R. F. Chandler, L. Freeman, S. N. J!ooper, Herbal Remedies of the Maritime Indians CK'anada); B. Hdlmstedt i !i'n., Cocaine in Blood of Coca Chewers. Ponadto arty!k1uł zawiera 2 komuni!ka'ty R. E. Schult-esa: M·e<l!icinal and Toxic Uses of Swartz,ia in the Na;r>thwest Amazon oraz Int-eresting Native Uses of .the Humiriace<le in the Northwest Arna'zon, a Itakże krótkie :sprawozdanie z Isympozjum w Hal'binie (Chi'ny),pośWlięconego lekowi tradycyjnej medycyny chiÓ:S1kie'j,usu-Iwu-cha (Acanthopanax se.nticosus), c.zyE żeń-szeniowi. Zapnezen<tow,aliśmy, z kO'ni-eczmośC'iskrótowo, założenia ,i zawarlosć ki'lku numerów nowych :czasopism z :zakresu alni'ropdlogJii me,dycznej, etnomedycyny ~ etnofanma'kofl,ogii. .zwraca 'UJwa'gę, zaznaczają.cy się w zakresie problematy\ki przynajmniej trze<:h z omóW(ianych periodyków, wzrost zaJinteresowań tzw. psychia!tr·ią ,tral1'sku1turową 'czy międzykUJltuwwą. Spośród przed'S ta wi!cieli me-dyc)'ny nowoczesnej pra,cujący,dh w spoleczności.ach tra'dycyjnych właśnie psych!i.alrzy napotkali Inajwię'ks:ze (tI1udnośoCiw !leczeniu pacjentów spoza zachodniego kręgu kulturoweg.o. Tutaj najbardziej jaskrawo przejawliają się spoleczmo-kullur,owe uwarunkowania choroby i leczenia. Stąd 'zain'teresowanie tubylczY'mi metoda/mi psychoterapeuty,czn)'lmi .i d·ocenienie ich skuteczności w określonych warunkach. WszysVkie omówione periodyiki mają, w zalożeniu, chara'ktc<r ~D!berdY's,cyplinarny. Kolejne numery pdkażą, jak będzie realizowany pos.tula,t wspólpra,cy różnych dy]5,cy:plin 'i inne, często har-dzo ambitne zamierzenia I'edaklorów zaprezentowamych czasopism. Danuta <Penkala "Elhinomedizi:n"/"E~hnCllmedi,oine". Zeitschri'ft .fur interdilsziplinare ,Forschung/ /Journail for InLerdiscip!lina.ry Resear,ch, 197'0/1:977, Bd. 4, H. 1/2, 3/4; 197'8/1979. Bd. 5, H. 1/2. Dział ar:lykulów w t. '4, z. 1/2 otwiera rozprawa !Margrol Mackenzie, Wito -is a Good Methel', w której autorka analizuje przyczyny niedożywienia dzieci z Wysp Cooka i N'o'wych Hebryd i 'pokazuje szanse poprawy sytuacji 'przez 'wskazanie "dobry'ch ,maltElk" i ułatwienie innym matkom naśladowania ich. W artyku1e z zakresu etnc,b:Jia':likli Pilant ResouT,ces of Suva Municipal Marke,t, Fiji, Ra;ndoiph R. Thaman i.d€lntyJiikuje i omawia podsltawowe ros1i:ny jada.lne oraz inne prcduk'ty roślinne sprzedawane l:a targu w Suva, stolicy Fid;j. Nastqpny artykuł, PreUmi- �Recenzje 323 of Medicinal Plants and Plant Products in Marlkets of Central Ethiopia stancwi prezcllltacj<; .rezultatów systematycznych badań autora, HE!lmUJta Kloosa, nad ro~li'nami !eczni,czymi sprzedawanymi na rynkach Etiopii. Autor przedstawia o~ganizacjl; sprzedaży le'ków .roślinnych, ich zaSltosO'w.a:nU€medy,cZ'ne wykazujące pewną .rcgionaliza,cję, Ina koniecomawi-a poszczególne le'ki pochodzenia roślinnego. W artykule Community HeaW~ in Nard-Kamerun. Beric'ht ii-ber eine Reise, lekarka niemiecka, Maria Binding, omawia SY19tem 'nowo'cz'esnejopieki zdrowotnej w północnym KamerUlnie. Kładzie nacisk IlIa zalety sy;s,temu z.deceTI'tra'lizowanego, pows1ałcgo dla za.spo'kojenia pdtrzeb zdrowotmych mieszkal1ców wewnątrz ich sp 0łecznośC'i.Luis S. Kemnitzcr w Itekści,e How a Shamanic Ritual Hdps to Organ.ize a Diffuse Political Revitalization Movement .analizuje zmieniającą się rdlę rytuału szamanistyczJllcgo w kulturze Dakota i jego związki z aktywnoś'cią poliityczną tej grupy. W kolejnym artykule Folk. Etiology of Ciguatera !Warren T. Morrill prezentuje łudowe wyjaśnienie zatrucia rodzajem ·biotoksyny zwanej ciguatera, wys-tępującego po spoIżyciu pewny,ch gatunków ryb (przy czym osobników trujących nie można odróżJll'ić z wyglądu odn!ietrujących). Francus'kOljęzycz:ni rybacy z wy,spy SI. Barthelemy (Antyle Francuskie) tłumaczą toksyczność tych ryb zjadaniem przez nie pewnego gatunku alg. Ostatnio przeprowadzane badania naukowe Iwskazują na prawidłowość tego wyjaśnienia. W .astatnim aI1tykule tego ,działu, The TracLitional Use of Medicinal PLants aTUl. Herbs in the Prov.ince of Ped.ernaLes, Santo Domi'ngo, Sandra I-r.ernimdez CO'IÓIl omawiia tra,dycyjmy sy.stem medyczny opar:ty na zasadzie utrzymywania w ol'ganiZlmie' rówlllow.agi czy.nników "gorących" i "zimnych", a ,ta'kże inny,ch 'ja,kości ,opozy,cyj'nych. Następnie przeds'tatwia tubylczą f.armakopeę wraz ze ,sposdbami stosowamia (leków roś'linnych przez ludowych zielarzy. Niepowodzenia w realizacj.i nowocze.sny,ch programów medycZlnych w Dominikanie przypisuj·e autorka iaktowi, .że lnie (biorą one ,pod 'Uwagę lOlka,lnych wierzeń medyczny{:h. W dziale "Dyskusje" na uwagę zasługuje artykuł J,ohina M. Janzena, TlTacLitional Medicine Now Seen as National Resource in Zaire and Other African Countries. Autor omawia przy,czy:ny oficja,ruego uznania wartości ,tradycyjnej medycyny afrykailskiej. Zliu9t)'tucjonal'izowana medy,cyna "kosmopoHtyczna" je.st zbyt ,kosztowna dla wielu krajów i ,nie zawsze w ftokalny,ch warUJllka{:h skuteczna. Zyskuje poparcie pogląd, ,że .różne tradyej.e medyczne mogą !być względem 'siebi'ekomplementarn€. Wi·ele krajów popieradących 'poEtykę nacjonaliZil11u kulturowego traktuje obecnie medycynę tradycyj'ną jako 'przykład autentycznego dorciljku lokalnej kultury. Równrież Światowa Orgalniza.cja Zdrowia w ostabnk'h lalta,ch doszła do wll1iosku, ż,e tl'ady,cyjllle tNapie powi:nny zootać przebada'ne, uDCigubOlWlaJle i rozwijane obok medycyny 'nowo,czesnej. Autor przedstawia p.róbę reailizalcji :tych zało-· żet'! w Zairze. W działe "Sprawozdania i marginalia" J. Stertly omawia papualSkie łuk.i ·do upuszczania krwi, a T. Jaresmrl podaje zestawie:nie tytułów radZJiec'kich czasopi,;m me·dycznych oferowa'nych do międzynapodowej wymiany. W .t. 4, z. 3/4 pierw.szą pozy·cją działu artykułów ~est rozprawa Ayodele TeHa z Uniwel'sytetu w Lagos, Le" pratiques medic.aLes traditio'Tl.eL~es en Afrique. Autor daje przegląd melod i techni·k ,tradycyjnej med~Tlcyny afry:kańskiiej, potrakitolwanej jako calosć. Postuluje ·dogłębne 'przebadanie medycy;ny 'trady,cyj1nej i polep5zClnic organizacji kszlałcenia tradycyjnych lekarzy. H. J. Heinz w artykule The Ethno-Biology of tile fxo I3ushmen. Knowledge on the Behaviour of .the Cloven-Hoofed Animals (Antelopes and Warthog) ,przedstawia wiedzę ,BusZlmEmów !xo na temat biologii i zachow'at'1 społeczny,ch zwaerzątparzystoklOpytny,ch. Autor .stwier·dza, 'Że Buszmeni są nie .tył·ko ZJddl'ni do 'sprawnej obs·erwacji, a,le i .do precyzyjnej deduknary Studies 21' �324 Recenzje cji. Dwa ;kolejne artykuły dCJItyczą rcalizacj,i :nowo.czesnydl projektów medycznych w krajach To.zw,ijającycih się. W pierwszym, Eżn sozżo-rnedizinisci<es Programm im Obbo-Ge'biet, Siidsudan, Hans Lechermann prezentuje kompleksowy program s£ormulowa'ny przez l'nterna1Jional Union Jor Chnd Welfare w kooperacji z rządem Sudanu. Realizowany progra.m ma objąć obszar Obbo w południowym Suda'l1Jie zintcg~owan)'lm .systemem opieki społeczno-medycznej, z priorytetem dla preW0!1cyjny,ch 'służ,b medy,cznych li ochl'ony zdl'owia matki ,i dziecka. Drugi artykul, E.ine /.iindliche Gesundheitsstation erster Klasse in Zentra.tLhaitand,:vIa:nfre,da Steinkohla, jest opi1sem ,s'ta'c'ji Zidrowatnej, jej organizacji i 'działalno,~ci w rejonie wiejskim ś,rodkowej Tajlandili. N.astępnie Gunter Konrad w tekŚoC1e: Memling of P/wllic Display among the Asmat 'and Other Societies of Irian Jaya podaje przykłady demonstracji fanusa jako zach!owania komunik.a·cyjnego. W. G. Coppell .zest.awia w u'kładzie a'1fatbe,tycznym i rzeczowym katalog 1'94 pr,a-c -dyplolffiowych i ,dyserta'eji z 'tematyki medycznej i iSpołeczno-medyczmej dotyczących mieszkańców Wysp Pacyf!i,ku (Medical and Socia-Medical Stud.ies in the Pacific Islands: A Catalogue of Theses and D~sserta-ttions). Dział zamyka ar'ty'k'\1ł Alngehny ,Polla'k-Eltz, Synkretistische Kulte im Volkskathalizismus Vene::uelas. W dziale "Dyskusje" z-amieszc'Zono dwa interesują'ce ar,ty:kuly telorctyczme. Thomals Haus'chiJ.d w arty,kule Zur Ideenge'schichte der Ethnomed.izin (Vortrag gehal/en auf der Tagung der Deutschen GeseHschaft fiir V olkeTkunde im Oktober 1977) a'nahzuje teorue etnomedy,czne poczynadąc od 'wcz-CiSl!lo-XIX-wiecZ'nej romantycznej 'pos'Lawy lekarzy -zbierających .l,udowe przepisy medy,czne i za'lecających je na użytelk codzienny. W drugiej ,połowie XIX w,ieku przewagę zdobyły ujęc1ia pozytywistycZJne dająoe niepełne, wypacZJone opusy prz.elkonań .i 'Praktyk medycyny ludowej i traktujące je j'ako 'Zlbiór przesądów, .czy też (tZJw. medy.cyna "prymitywna") pierwszy szcze'bel cyklu rozwojowego prow.31dzą'cego do medycyny naukowej. Autor ,daje psy,chologistyczne wyja~nii(ln1e ,tego rodzaju ujęć, widząc ich źródło w niepo,koj>u, -który odczuwa ba-dacz stykając się ze sposobami ikczenia całkowicie odmiennymi od znanych jemu. Prćiby zrozumienia medycyny !tradycyjnej dostrzega T. Haus-child w podejściu Junkcjona1Jnym, jednakże zrozumienie :to miało prow.adzić do wykorzy,stania li podporządkowania kolonialnego. Autor omawlia nowe, ,,'rozumiejące" (verstehende) ujęcia ctnomedyczme (np. fcnome<nologiczmą koncepcję J. Stel1ly'ego) jako odrodzeni,e a zarazem lITIodyfikacjępos'tawy )'oma<nlycznc'j i jako próbę przezwyciężenia niepokoju badacza wobec zjawsik obcyc,h jego własnej kulturze. Joachim Ster.ly w ar.tykule Versuch cineI' syst-ematischen Ordnung der Ethnomedizin definiuje etnomedy,cynę ja,ko 'pole ba,dań ]f1'cerdy,;-cyplinarnych antropo/llogii społecznej czy kulturowej i modycyny oraz ilnmych nauk. Tylko badania intc.rdyscyplJionanne mogą przy:bli:żyć nas .do złożonego "św.iata ży'cia" (Lebenswell), Wy.chodząc .od Husls-e lowskiej ,koncepcji Lebensweli 8I.t-crly p'orząd'k'uje zjawiska z zakresu 'etnomedyc)'lny uj-mując je z ontologi'cznej peI'spek:Ływy. Wyró-żnione i rOZibudowane tema'ty "porządku 'etnome,dycyny" - kO'll'cepcje choroby i metody Je-czenia w 'Sipołeczeń_stwach tradycyjnych - ,nile są .tra'ktowa'ne przez autora jako index ethnomeddcus do użytku praktycZlnego, lecz jako ;fenomeny, w ich rz·eczywistej relacji do ludzjk,i-e.gol'9tnienia. \V dzia'le "Sprawozda'nia i marginalia" zamieszczono \ill. tl'n. tekst Tycho JaresmilIa, Die Akupunktur im Spiegel medizinischer Berichte 1974/77 . .T'est Ito omówienie źródeł do tematu akupun'k'tury - 5-31 ,artykułów z czasopilsm .medyczny'ch zesta \vi'onyoh .w 4 wyróżll1lionych przez aut-ora działach. Zc'szyt ,112 t. 5 "Ethnomediz]n" jest poświęcony w c.ałoś-ci etnofarmakologii. Wy'Clarwcy oltrw1ieroją nUlillelI' tekM€Q11wlprOlWaiclzają'cym:,w którym omawiają pnzejawy i przyczyny zazna,czają'cego się w o.stabnłch latach zainteresowania badania- �Recenzje 325 mi farmakopei Ispołc'CZeń'stw rtraodycyjny,ch. NiewąitplJiwy wpływ na rOZJwój zai:ntere.sowall etnofa rmakO!logią .mają ,finansowane prwz przemysł farma,ceutyczny badania, których ,celem jCSlt wykorzystanie doświadczenia trady,cYOll1ychrspołeczeństw w dziedzinie leków. Autorzy postułują badania dmtoI1dYJS,cyplirnarneposzerzają'ce wyłączną ·do niedawna analizę farmakologiczną ,tra,dycyjrnej materia medica o as'pekty antropologiczne, psychCllogicz'ne i socjologlczne. W dzialea'J'tykulów zamieszczano 7 rozpraw z za'kr,esu ebnofarmakologii. W pierwszym, obszernym artykule The Use of Hemp [md Opium in India, T.raude Vctschera i Alianso Pillai omawiają rnajdawni'ej.sze świardec'twa uży,cia preparatów odurzający'ch z konopi ,(Cannabis saava) w I'ndiach, zachowane w literaturze sa'nskry'ckiej poczy'nając od Rigwedy. Opisują również współc'zcSinc za.stosowanJia leczrnicze konopi oraz opium. Autorzy wykazują, (Że użycie opiull11 jes1; znacznie mniej pow.Sz,echllc w lndia·ch, przy czy.m narkotyk cieszy s·ię popularnością 'NśTÓ!d muzułmanów, podcza!s gdy Hindusi preferują prepa.raty z konopi. W kolejny!m artykule, Zwisch,en Wunclerbuch unci Rezeptbuch-Weisheit. Zum Aussagewert cines handschriftlichen burgenUindischen Arzneibuches aus d·er ers{en Halfie d,es 19 JahrhlLnclerts, ELI'riede Grabner ana'Jrizuje pochodzenie pJ'zepisów me,dycznych z rQczmie pisanej farmakopei XIX-wiecznoj z Burgenla:ndu I(reg1ion AustTii). Stwierdza, że wiQkszmść 'spośród tych recept zastała 'przejęta z tradycji ]"Ias wykształconych. Ar.tykuł V. J.. Bmndegaa'rda, Ethnomedizinische Cuscu,ta-Applika.tionen, dotyczy leczniczego zastO'sowuinia rośliny 'kanlinnka (Cuscuta) 'VI dawnej medycynie "szkJolnej" oraz nOlws'zej mcd}'cY;llJie ludowej na świoe,c~e.FloI"ian Deilitgen w a'I"tykule CultlLre, Dr1JJ[Jand PersonaLity - a Preliminary Report a.bout the Results of a Field Research {lrrwng the Yebó,masa Indiansof Rio pura.panl-7l.ó,in the Colombian Comisaria deI Vaupes :malizuje ku.jt'urowy kontekst sitOlsow;an'ia halucynogennego napoju caji u Indi.a,n Y'ebamasa 7. Ko.lumbiJi. i8twie11dza, że używanie narkotyku jest ';ciśle podporządkowane tradycyjnemu lSySltemowi kontl1oli s'połecZJnej i wyna7.a prz·ekananie, .że elemellJty tego systemu Imogą być wykorzystane jako środkii cfek'tywnej kontroli zażywania na'rkotyków w społeezcJlSltwa,ch zr1ndustrializowany'ch. Gary J. Mkha:lik w t,ekście: Guyanese Ethnomedkal Botany: A Folk Pharmacopoeia prezentuje tradycyj- ą farmakopeę "zwcsternizowanej" ludności Guja!ny, różrną od używanej przez ISpołeczności indiańskie tego terenu. Dwa ostatnie artykuły 'tego ldziału dotyczą mn~e.j.szoś·ci ·etnicznych w Stanach Zjednoczo.nych. Richard M. Sw i,dC'r,s:k i w intel'C,sującej ,pozpraVloie Chinese-Arne'Tica.n Patent Medicines omawia lerki pat-entowwne produkowane główni,e w Ta'jwanie ,i Hongkongu dla rynku chińskiego w USA. Są ,to leki pośrednie .między tTaidycyjnymi medykamentami chiit&kimi iśrodkalmi medycyny nawoczesnej. Autor podaje przykłady .synkretynmu w dzjiedzi;ni,e receptur oraz przystns10wywulnia lilowych leków do chil'ts.k!iego syJsltemu ,medycznego, który przetrwał ja:ko fragment 'identycZ'll'OŚ'Cikulturowej zachowanej przez Chiń,czyków w 'diasporzc. !Z kolei HeJrmu't Kloos w ant)"'kule Food and ,Medical Plants used by Armenian-Amerkransin Fresmo, California, prz'cdstawia wyniki badań przep110wadzoTIy.'Ch wśród dużej grupy Ormian osiadłyc'h w Fr.csno. Autor omawlia tradycyjne z,wyczaje żywi'e:n;iowe i pr,ak·tyki !cczetll'ia ziołami, ]Ich modyhlm,cje oraz ,czynniki wpływając,e Ina 'zmiany nawyków. Dział dyskusji otwiera antyku! .Egberta Potratza "Link, Linke, Linken". Betrachtungen ii.o.er einen Begrrijf der Drogensze.ne. Na podstawie d.06wiatdczeń z pracy resocjalizacyjlnej prowwdzronej wśród młOidzieży u zaiJ.e.ż,ni'onej od narkotyków w Ha,mbur'gu 'autor opilsuje te,chni'ki ,jlinken" - syndrom zachowań rma1ją,cych na celu :zdOlbyC'ienarkotyku. W kolejnym Itel'kście, Trad.itio'1lM and Orthodox M,edicine Conflict and Prospects oj Integration, AyodeJle Te!<l'a rUlkazuje możliwośCii -ko- �326 Recenzje operacji i korzyści, które przyniosłaby integracja medycyny tradycyjnej i no:woczesnej w Afryce. Twierdzi, że integracja taka jest w przyszłości możliwa mimo istniejącego obecnie antagonizmu między ,tymi systemami. J'oachim Ster'ly w rozpra wie Ethnomedizin und das Konzept der Lebenswelt. Zu einem Besprechungsartikel in Reviews in Anthropology 1978, przeds.tawia założenia badail interdyscypiil"Enych na polu etnamedycyny przyjęte przez redakcje; "Elthnomedizi'n" oraz ich realizację w dotychC'zasowej dZiiałalności czasiopism:a. Wyjaśnia również nieporozumienia doty,czące zastosowania fenomenologicZinej koncepcji Lebenswelt w badaniach etnomedycznych. Jest to odpowiedź autora na artykuł recenzyjny za:nieszc:wny w "Reviews in Am:thropology" 1978. Dział zamyka wywiad udzielony Hubertowi Fichte przez farmakologa z Lome, Ama'koue M. R. Ahyi na temat etnomedycyny, etnobotan:iki i etnofarmakcilogii w Togo. Wśród "Sprawozdań i marginaliów" zam:iesz,czono T. Hau,schilda "Enthexungsmittel" aus Apotheken in HambuTgischen Museum fiir Volker'kunde. Autor omawia zbiór pozyskalnych z północno-ni'emieC'kich aptek w latach 50 - 60-tych "środków przeciw 'czarownicom". Zwraca uwagę 'na interesujące z etnofar'makdlogicznego punktu widzenia pomieszanie elementówsy,stemu medycyny oficjalnej z ludowymi wierzeniami. Na9tępne komunika:ty to: .T. Slerly'ego, Cannabis am obeTen Chimbu, Papua New Guinea omz A. Pollak-EHz, Tabak in del' Volksmedizin V.enezuelas. Dział zamyka sprawoZldanie W. Bic'kmanna z wys,tąpienia ber1ińskiej grupy pediatrów protestujących przeciw praktykom \V'ie!'kJ.chfirm, reklamujących produkty źywnościowe dla dzieci w krajach Trzeciego Swiata. Produkty te są często bezwartośóawe, a ,nawet szkodliwe w tamtejszych warunkach. Wszystkie zeszyty C'zasopisma zawierają, oprócz omówionych działów, 'również rece:lZje książek z zakresu einomedy'cyny i antropolog,ii medycznej, przegląd czasopism oraz komunikaty hamburskiego Arbei'tstelle fur EthnomediZJi'D. Danuta Teres,a Kulesza-Zakrzewska, doktorskich i h1abilitacyjnych 194~)-1975,Warszawa~Łódź Bibliografia wykonanych na etnograficznych uniwersytetacll Penkala prac rnagister.~kich, polskich w latacil 1979, PWN 8°, ss. 168. Histoniagrafia polska wzbogaciła się a cenną pozycję bibliograficl'ną ukazującą dorobek katedr etnograficznych ośrodków uniwersyteckich oraz Instytutu Historii Kultury .Ma,teria1nej PAN i InstytUltu SZltuki PAN w okresie itc",;:ydz'iestolecia Polski Ludowej. PreZJentowane wydawniC'two jest pierwszy;m, pełnym, w,;zechs,ironnie i po nowatOlosku ujętym zestawem Ibibliograficznym pra'c magisterskiich i dciktorskich z zakresu etnogra'fii, przygabow.alnych 'na kierunku ebnografii bądź pod opieką etnogrMa, oraz pra,c habilitacyjlnych, które pc,służyły do uzy,;kania ty,tułu dok,lora habilitowanego w zakresie etnograjjii. Bibliogra1iia ukazuje ,głównie pra,ce niepublikowane, a więc uzupełnia z{~'Sltawy prac etnograficzny,ch ogłoszone dru!kiem, dając w rezul:tade 'obraz donobku etinograf.id w Po:ls.ce w okresie kizyld!zlies'boleda powojenlIlego. W,cześmi'ejsze próby E. KrólikO'wskiej obejmowały tylko pewi,en typ prac lub zagadnień *, a zarmiesz.czane • Elżbieta uniwersytetach Królikowska, Wykaz pOLskich w latach prac magisterskich 1945- 1965, biuletyn z zakresu etnografii wykonanych na PTL, Wrocław 1969, powiel.; tejże, �Recenzje 327 w laLach 1970- 1974 coraczne wykazy prac magi'Slterslkkh, doktor:sKlich i habilitacyjnych na iamach "Ludu" przygotowywane pod ·kątem :bieżą,cyc:h potrzeb Ośrodka Dekumentacji i tn£ormacjii EtnograficZ!nej Polskiego Towarzystwa Ludozna.wczego 'nie ·daw.aly pelnej -dokumenrtacji. Stosowany przy ich ISpol'zą'dzaniu wklad chrc'nologilczny nic sprzy:jlal za;ntcresowa'nym :tą problematyką w dotarciu do poszukiwa.nych opra'cowal1. T. Kuksza-Zakrzew.ska, ·dąż"lC do ułatwienia pracy osobom k1orzy.stającym z przygalowanej bibliO'gra<fii, zas:lcsowala potrójlny ukła.d. ,Pralca .sildada się z trzech cZt;ŚC'i,w których wyeksponowane zostały: 1) uczelnie ksZ\t.aką~e cllJnc<grafów, ~) tema tyka prac e'tnograficzny'ch, :O) regiC'ny objęte badanilami. Zasto.Slowany pl'ZCZ autOl/kę ,uklad okazał ,się pożyteczny i mC'żc służyć jako wzór ,dla bi b.hografi i te.go typu. Upo'rzą,dkowane ujęcie 'Całościowe prac, kitóre były pods,tawą do uzyskaniastcpni Inau:kowy,ch z .dzi'CdzinyeklO'grarii, pozwalla prześlcdrić etapy rozwoju etnogr.afii w Pdlsce Ludowej do mku 1975 ora:>: pro'bJ.ematykt; badawcz,-\ posZJczególnych placówek J'lształcących ctnQlgrafów, a także uzyskać iniormację o stanie liczbow)"m i kwaJinika,cjach o.sób reprezen1tującyeh t.ędziedz'int;. Niezależnie od intencji autorki, praca ukazuje rówmież dorobek naukowy profC50:'6w, kierujących przygotowamiom prac magisterskich li ,doktorskich. Największy wkla,d W1n::eśliK. Zawi,.,towicz-Adamska (UL), K. Debrowalski., ..J. Klima'szewska, M. Gładysz (UJ), M. Frankowska, .J. Burszta (UAM), W. Dynowski (UW) i inni. Z zestawu wyni'ka, że najwil;'cej magistrówetnografiii wy!kształ.cił Uniwersytet .Jagiellol1:>ki .(2.12), następne miejl~ca zajmują ośrodki uniwer.sy,tec,kie - W31'szawski {l.60), pozmański (14;1) i wroclawski ('121), a na .dalszy,ch upllasowały się te, w idórych kaltedry einogr.afi'czne były przez pewien czas zamknięte Jub nie miały up:'awniel1 'nadawania ltytułów - łódZlki (49), lubelski (29), to'ru Ilski (24). Najwięcej droktorówetnagrafii przygotował U:nJi'Wel1sytet'im. A. MlioC1kie:wi·cza w Pozll19.niu 27, Uniwcrsyte't im. B. Bieruta we Wrocławiu -24, Uniwersytet Jagie.J1011ski - 17, a pozostałe o,d l do 7. Zas·kakują'cy jeSlt fa'kt, że w okre.sie ::!() lat Polski Ludowej tylko 14 osób uzyskało tytuł dokt.ora ha:bi.litowanego, w tym 8 w Poznaniu, 2 w Toruniu i .po jednym w Lodz!i ~ W·arszaWlie. ,w ,części dl'ugiej, w klórej zastosowano podz'iał tematyczny, uszeregowano p:'ace w dwóch ·działach: prace omawiające za,gadni-enia ogóllne !bez wz,ględu na teren, ,którego ·doty'czą, oraz zagadnienia odnoszące się wyłą'cznie do terenu Po/1ski. Pcszcz,e'gólne z'agadnienia ;szczegółowe :uszeregowano 7lgodnie z tradycyj~lym podzialem na kultun~ matel1i<.J:lną,'społeczną ,i duchową. Najczęścliej podejmowane były zagadnienia kultury materia,lnc-j. Tematykę :tę uwzględnia pona,d 34";'" prac. W oddz;ielmym punk-cie ujęte zosIlały prace 'obrazujące przemiany gOlsj:JOdal'czo-spoleczne i kulturowe dokonujące ,się w Po'lsce po drugiej wojnie światowej. Układ Itrzeci, geografi.czny, dzieli Slię na częsc do'tyczącą ,Polski oraz 'częś'ci dotyczą,ce pos2)czególnych kontynentów. W odniesieniu do PoLski za,Slto.sowaino obowiązujący obecnie podział a,dmuni9tracyj:ny. Pra,ce ułożono wedlug województw dają.c na początku p!'a·ce ogólne, a następnie dotyo;ące pc,szczegó,linych miejls,cowości w kolejności alfabetycznej. Część doty/czącą ISz'eflSzy,C'h regionów podano w llIkładZJie regbonalnym, a pl1ace odnoszą'c,e się do Iter-enów pozapolSk,ich uSlZeregoProblematyka folklorystyczna Muzeum Archeolo~iczn"go i Ii. 207 - 213. w etnograficznych Etnograf.icznego w pracach Łodzi", magisterskich, "Pr·ace Ser'ia Etnograf'iczna, i Materialy 1970, nr 14, �328 Recenzje wano konty:ne'n!liami wedlug k~aj6w Lub ludów w układzie alfabe'ty·cznym. Ozęść tę zamyka zersrtawrielnie pra,co ludach pierwotnych o zasięgu przekra'czają'cym jeden kontynent. Uklad g'eograiiczmy 2Jasto.sowa'ny po raz pierwszy przez T. KuUc<szę-Zakrzewsiką ,po'k'azujesta,n opracowal1 pos'zClZ'egMnY'chwojewództw i regionów. Na pierwsze miej'sce wybujają s,ię wojewódz:tWla: now.01sądeckie, bidskie, os'tmolęck.ie, kie'1ecki·c, krakowskie i lubelskie. Do województw najmniej opracowa'ny-ch pod w7Jglt;dem etnograf1i,cznym ,należą: chełmski'e, łe'gnickie, kosza:li(l's'kie, słupsk:ie, wałbrzyskie i wroclawsk,ie. Spnś.ród regionów nadal czekajq 'na opracowanie: Bieszczady, Kujawy, Sudety, Ziemie Zachodni,e. Interesują,cy jest przy tym iakt, że ZlI1aczny odsetek pra.c dOlty'czy pozostałych kontynentów: Azji, Ameryki, Afryki, Aus:traJJJii i Oceanii oraz Europy. Podniosłam :tu !tyJJko n~ektóre pI'()iblemy nasuwające 5ię podczas lektury BibLiografii. P.raca ukazuje Ic.aly dor,obek katedr ,et'nog-rari'C'Z'TIy.ch, 5posób ujęcia umoŻ'liwia przeprowardzenie wiolce ,interesującej analizy kwantytatywnej tegio donobku. Bibliografię przygotowano z inspiracji Komitetu Nau!k Etnologicznych PAN (jako nr 1 "Pra.c KNIE PAN") w Ośrodk1u D Oikumenta'cji i InfonmacjiEtnograficzmej Połskiego Towarzystwa Ludoz:nawczego w Ło,dzi przy współudziale Katedry Et11Jografii w Łodzi. Praca T,eresy Kuleszy-Zakrzew:Slkiej zasługuje na !Specjalne wyróżnieniie. Cechuje ją .staranne przygotoWla'nie, kompletność oraz przejrzy~ty, nowaltorski układ marteriału. Praca powinna trafić niie ty.lko do rąk etnografów, 'lecz ta:kże socj 0logów, historyków kuLtury ,i historyków. Maria Mioduchowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d57446aa217d5c5df9e54f9c98070fd6.pdf 72de3167acf4d7ae67328051853c7506 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1818 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1685 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.291-340 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-'1435 m. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 6~, 1981 AileXlau1lder A:L1alllid,JJ:., To b,e Hwman. YIOO1k,19180,,sIS.6617. An J.ntroduct·ion to Anthropolo,gy, New AntIl1OIPOJOI~ia,talk jak po~mUlje się ją w S,tanarclh Zj,eIdnOlc.z:onylCihOl1a~ (I~ęŚClł()lWO)w Kanaidiz.i,e, llIie ma sw,eglO ()ld!powi'edllli~ka w elUJ:'Opej51deJj trodj'1c ji OOIUIk S\pO'łeoZJnj'1Clh. Ma to być bowlliem narulka iIJlt'.ująlc1a w sobie blQl'Q1gUic:zme i 'SlPołiecrz;ne aJs!pekty g1oibalni'e pOljlmoova.nej luidz'ldej kiullitury. Na OZ1;leI'ech poualc'h baJd<llwazyoh ,antl1opoilQgJii £i'zy'clZnej, aJDcheowOlgi'i,l<i:Ilig1wisJtykii,OJ:aJZalntlri(~połlogmkiuJit>uiDO'wej (slkł'aJda,ją1cj'1c1hSiię na antirOQ)u1og:ię jaJloo ClailioiŚć)dolkon'Uije się prób wypr,aJCOIwania zatożeń t'eJoretYloonYlc!h, które byłylby: (l) S\POCy'!iClZlI1,e dla katdego z tYlclh lpói i umoż1wwiająlc.e wYlja.ś1Illiarrui'ezjaJwliisik z iclh zaJkire'su; (2) j,ednoc'ześnJie umoz11W1iały :z.asitosowaniłerelZlUilItatÓiw b~dań na innYlch lPOt1atOh w celltu olsIiągnlięda idea.ilJnego celu, jl~kiim j eSlt teo["u,a ludlzlkti'elj kiuQIt/uoc y. IPII'zedsJtalwicie1em i rZJecZI1J~kliemtalk w1aśme l'owLlll'ianelj syntet'y1ZJująlco-in,t,eg]:rującej antropologii jest autor omaWlia:nego tutaj podręcznika, Alexander Alland od kiillJkUlIla,stu laJt wylkłtaidająlcy w różnylc'h ins;t;y'tucjaich a'I1It,I'opolo>gu,c=YlCh USA. Za;m:iaI'em aut:Olra byŁo wYJPffic,olwani'e s\póljlnego i 10000iJc:ZII1€1go sy'sltleJmu t·eorety,c'Znego,kitóry mi'eśoiłiby w slQlbu,emeclZ.one biio!llag1azme i s!połeczne aSIPekty ku!l.itJulry i UtmolŻJlilwBby jednolccz,eśnie liIJltegnudąlc,e i gloibailne Slpolj'I1ZJelllie lila c'ziłiow,ieika w Jego f<]ZJwoju elwO!llUtcyjnym. W'eid~ug A!lila,nda t,eo["ia kuJ/tury musi być bioaolgl1~na w tl1zec,h pl1zyna.jlffiuiej ~ensalch: (,l) ZldounoiŚć do ZJa,chowatnlia kUlI!1JulJ.1ow1eg,o jeSit efelkJt,em ewolucji bi!oIogictwelj; (2) kiu!l'tu'J.1a SCl!ma w soibie jest proldlUlktem umysliu ~PI1zy CtZj'1mumY1~ł ni,e powIinien być tralkttolWla'ilY jaJkQ coś ab5trakcyjnego i metaf,izy~nago -to tame rew[rtat 0ikJ:1eiŚl10ily,c!h prioc.esÓiw biolloglicrz.nY'clh, £il1t[", pOpl1zeJZ !d;óry są oI1garui!z.OIwailles!posIOIby pOisltimega,n:ia li zalohowanJia); (,3) pr·Qlcesy mentailne Ol1aiZZJ<lIdnolWa'llIiewchodizą w dj'1namiiJozną init,er:alk1cję ze ŚiJ.101dO\w~s.kiem,· w !d;órym OIS.aiCIJzone są wSlZysit!kie slPo'feClZ eńl5'tiwa. Inlilymi sIo:wy, elWo!lulcja dopr,owaidIzJila do ]XJlWlSltaniJaluidlZikiego mÓZlglU, a kullitUl1a j,esit wła.<ime j·ergo wy,tlworem. .J,oonOls!tlk,i mUISlZą się W!praJW1dJzieku[ltiulry UlClZYĆ,a[e ich pr€idy~oiZycj'e do ;tego są WlfOmone. Talk więc ZJdolnooć do zoalC'how.ań kiuilltn.tJrowylClhjes:t wg Allllanida ffiiOIŻ/1i1wa do wyjaśllIi'enia w OIpatI1C1iJu o prwesłiaJnki pSylClho-:fji,zjO'log>iclZine. W t,en s,pO'sólb ulwaI'UI!lJko;WlalIlakuiltura jesJt ,,'crzę~cią IUid~,i'eglo zaioholwanJia OIpa.rit'eglQna UIC:2leinWslię, myśJeniu i uJŻyciu symboU. KUllJtum jels,t całiośClią tlfaJdj'1cjQ i jej ,etk'spr'estją w ZJaClholWanw". Pl1ZedstaJWIiml'e tu,t,aj skró/tolWlO WlSltępne ulslt.alenia Al!lanJda, a dotj'1c~'c,e POljęaia klUlll1Jury.SlPOISObÓIW jed bada,nia OIf'a'z kionseklweoctji lfeal1lirwcdi oIkr'eś1t()ln~h dyl"€iktYiw batdaJwcrzych w pralkttY'ce, zonaljdudą s1WIoljąkOiillkJreityrŁację w ulkłaidizie tematycznym To be Human. Ksiąe.ikJa dl7Jile1isię na 3 ClZęści, z !d;óifylClh dwie p:i'eI'lWsrz.ema.ją k1ulcoowe ma~eil'ie. W clZęści pi'erw:Slzelj AJlllal!1'dpołąozył dorobek atm!oo,po~ogi'i fizyC'Lnej i a:rcheo'IQglii i pnzy ,poanocy oodąg1nJięć obu tydh natUlk pI'etzenlbu.je rDaJg.adini'enia elWo1UiCj)i przy,rodyod:YlWi1ornej ad: do homtini sapien,tris OfalZ p1etr\Wocliny ludzlktiej kul1ltJury (zwieńczeniem tego ostatn:iego etapu jest, tmdycyjnie zresztą w nauce społecznej 1 1 •• �292 Recenzje przyjmClWl<lID,e, pOM'lsltan1e pieI1W!S1ZYiCh pańlsltlw o wy,soce ZJOIDganiJzO'WlanejsIt:DulkJtuN,8 cYJWli1t~zalcyjno-lbeoh:ndic~nej). CaŁość wylkŁadu tej azęśd, jak ZJ"eslZotą i następnej, pl1Z8\PIlaitana jest slta[e próibaanli w m~a['ę pDZ)'I~tępne;go ZJdelfiLnLo'wania kluClz,OIwyc'h pojęć określonej dz,iedziny szczegółowej (np. pojęcia genetyczne w roz,dziale 2 "mwoiliU/cja i g'enetylkla"). W tej ozęści pracy wsltaj'erDY zaiPo~naJni z na,jnolWlSlZymli. odk['yc.iamd naulkii, z któlrY'Clh Wliele, z,dlaJniem aU!\;Q['a, ma Wlpły\W na Slpolsób Slpojrrz.enia na zldefin'io'waną w dUidhu iPl12leis'lanek ,psycho-f~ddliogllicrzmylclh kJul1JUJręludizJko'Śicli.. Zagardnienia anl1;Do!pOlg;enezy i pmah.lislbo,rd!i.pró:buje Aillla:nid połąc'zyć w jedną caŁość z ddk!Oinaniami anltiro<połog1li k!u[!\;uwwej i lbgWl1s!\;yikJi, dy,s'cYIPl!in badaljąicy'ch "ikionlkDetne" i ,,£unJkicdonwją1cle" kiultulry w dZJisliejs'z~'m świ,eClie. W tej, drugiej już clzęśd pratcy, ohseI1Wlujemy zara'z,em prz,e1jślclie od per,Slpeik!\;Y'WYdi,ad1iPonl]oznej {ewiQlucyjno..,h:~s(bQlrylclz,nej, wktórelj f,oIlffiluł1uj'e się pr3lwa nasltępstWla c:LatSlOlwego)do perSlPe:ktY'wy sY'ncihr{)niclZll1'elj,lkJtóm sltała s'ię nli,e'ja/ko kons,elklWlelllC'ją pflZJeldmLdtu badań etnologii, po rezygnacji tej nauki z nieupraWlnionych (na raZJie) uogólnień o charaikterze uniwersalistycznym. A propos tego przejścia - jest to chyba dowód na nielInOrlT1lość harmoniri badań nad ku[/tJu['ą w klQlnl1;ekś<CiebaJk SlzerolkJiego jej pOljmowanlia, jaJk U!clzyniłto ('zapewne dLa c,elÓIWeldiullmcyjno-aUmdem1dki~clh) A:L1:and w recan:ZClWlalI1Jej pra'cy. Wydaje S'ię, że l1Zle'C'ZYJWIiśc'~e t!TIuidIllOśc:it-egio typu są na obecnym eta.pie 1'OZwoju a11lt'r'0IPoI10Igoii nie do pIizetzlw~dę:tendla. K,ol1olnlny t'ego przy1kła:d mamy chiQlcia'żby w pIizyjP3idlku języka głórwned, jlalk się pow~zecih11lie sądZili, dziedziny ku,ltury. Tlwi!eridlz,enia bClwiem na,uik ,pIizY1'oid!nk1z)'ldh o ks7ita'btolWlan:iu się pewnyldh dY:Slpo'ZycYD,nycihmorw.i1woŚim atrtylkluaaJcdi li galtulnJkJu lUid~Lego ni'ePDz~stają IW żaidnym stlOlpniu do t'wielridrzeń w;s{pÓi!1clZle'snegojęz.)'Ik!o:zm:a'Wlslttwa,w k1:Óirym Śiwialdolmie ahs:tlrahuje się oid Oikr;elŚlonyclh usltla:l,eń na!tuIDail,ilsltYlc'r.nlo-g'eneltylClznyclh na I1zecz Slpecy:lj~i kU11rtJUJr,ow:elj jęrzy/ka, j'e/go roili komunlilkalcyjnej w kuiLtur:z,e itp. W pfrzypadku To be Human matmyidea[ny pIizYlPatdeik "nieprzyISitIC1lwania" do Sliebiie ustaJ,eń z ClzęŚici I pralcy do red'Ie/ks'ji z,a,warritylC'h w ,częś1cli II prta1cy. Rzecz wyg!lą,da bOIwiem l1Ial~tępująco: oto mamy uJkiSlzJtai!1tCJIwa,ny paid kairldym Wlzględem e~zemplam ho mini sapierrutis, ktÓiry ,l)dloil'ny jeslt wyldawać(i 1'0IZumieć) artylkuł,olwane dŹ'Więk'i kiomuIl/ilkalcji języiklCJIw'ej ('CIz. 1). Z drulgiej s'bwny (m. II) mamy z ko,Iei rmJwaiŻan:ia nad języlk'iem jaJkiO S'pecyfi~Clz,ną IStJ1U!k:tulrą fUinlkicjOlnalną o Slwo:ilstyloh sobie prawach. Rodzi się teraz pytanie. Skoro założyło się pewlien rodzaj "teorii' ku/Hury, Slkioro żYJwi slię pnZeikiO'Danila iQ Jej efIElkltYW11l0IŚlC:i i 10lgiJc7Jnej Slpójno śioi _. gdzie w taik:i:m ralZlie g'enetYICJznlo-lful~cjiOna[ne próby wY'ja.śnienia uikislztałtOlWa'nia s!ięolkJreślone'j Slti1'ulkitu:ry ję:z)'lka i mi,ejlslc,a T:OlzJwoju srpołlec,zn,o-/kullturaUinelgo olwYlClh dysporzy,cyjnydh m02:I]woŚiai arltylkiulLa1cyÓlnYlClh, clharakiterysltylcznylc:h genero:ln1ie dla galt'unikiu Iudzki'ego EYdmomentu Jego ClstaltleelZne!1)O uikisz;ta!Jtlorwanlia? Plf\Oibl:erD tego r,oid:zaju poidnlolSlił .już A. L. K,rnebeT w wielu SIWOliiChartylkułaich. Wis!k'azylwał OlD jedlruolZnar~zn:i'e na milahkmść ustatleń zalWlierająicych w s>c>bi.e. Wig Jegono'meII1'k1atu,ry, parząidlk;i: nieoI11g,alnilcizny, orgalnkrzny, pSYlchoIolgi'czny i po" nadorganiczny społeczno-<kulJiturOiWY). Postul'Ował zatem i przekonywująco uzas,aidn'iał odrębność i zalSlatdniczą Inliered\llk'Q\waJLl1Iośćśw,ilal1;,akUll<tuiry do zjalWlisik psychiaznYcJh, H;?Jjo:1iQ'gli!crzJnylcrh, b!io1:ogtilc'ZJnylcih itld. PIizJelkonania Kro,ebera nik nie st,raoily na SIwojej 0ganeraLnej) zalSatdruośd. Autom omawlianej pl'iaicy tłumaczy jednalkte faikit, że w s'WCJlilcih 'zami'eDZelrui,alch ,.,1'Og'iIClzneji teor,e!\;ylc,z'D'ie zasadnej" teorii klultury ludlZJkioiślai,któ:ra mialla. halrmonlirjlnie łą,clZYć ulnilwers1a[isltyk:zne twi'erdiZJen'ia nauk pnzylI'oidni'clzy'ch z l'e'1atYIWiB.iYlcIZlnymibadaniaiITl'i wS'pó1rc'zelslI1JejanltDopoliOglH klUJ'tu.ry, kiier,olWlałs'ię celarmti dy;dalkitylclZnymi. Poid!kr,eślla tiO zrelsiZtą Al1anld wielo~,roitni'e aI,e ozy ZJwa;lnia to crzYJtdnilka od sibCliWliania sobie pytań tego wdlZaju, jaik o z.a- �293 sadność pnzyjmowa'niJa pelw;nycih I1Iolrm,'kJtfuy'Cih eIekltYIWI1I(}śĆ Z gÓiry slkWJallia jeslt na ni'eJ!)olwoid<Zetn~e? Część IJIl praicy IWISi ty1tuł "AiI1lt:rop(}llogjiai świat wGjpÓłtCZesny" i pneidis-t3lwia !l\.l.jno.w,SiZle bad!al1'ia !lad p.l1Oblemami oiboci!lej ,reeczywliE!toś-ci .ku1tiUlrowej. WlSIPółte.7.esny ś'wialt jest PI1ZYtym po.jęc·lem 110lZlkładadą'CYJm sri.ę na dIwa a:srpelklty: (1) ku:łituJrY p1em'ien.ne w Ob:łii:ClZU nieucihuLO,run'eJg10 :kontalktu cy;wiliJzacYJno-lkułtuIlOwegio ze. s/połe~eń'sl,lw.aJffii najiwyŻiSfZJegos~andard,u teclhni:cznego oralZ (2) JProibJemy z;ŁoŻioi!lYiC!h c:ywHiz,a,c.jiwrchodn.i!c'h. Oba te a.speklty; 1p!im,0iż w pewO.'en s,polsób powią'zan-e (chroe,iażby na gI'Unc1e t?JW. <lmtJro[pO[-Qjgii S!toISJolwanej),Slta'l]OlWiąjednakIte dwakier.unlk:i badal) współczesnej a.ntropoJogii kulturowej, w której obręb wchodzą: tradycyjna o!pi:siowa etnografiia OIiaZ pJróba teol'~YICrz.ned integ)racj;i danyrch EJtnolro,gia. Wainym mromcl1It-em T-olZJw.aiańAlili3Jrudawytdaje się być jergo klasyrfikacja po"'zc:zególny'ch IsiZ!kółz .ohrębu hurrnanirSltytki, Mór,e z rÓ:ŻIIly'chpunlk'1.ów Widzenia podchodziły do bad<ll) olk!re:śl'olnyte:hdz;ied!z;in kiUlIturr-y. Oto,ż cIałość naJUlk Slpołeczny,oh (a podz;iał ten na.leży ordr1o:sić przede wsrzyst.kim do a:n:t.I'OIpolQ,gJiri) aut,or To be Human dzJieli na pOlZyty;wiJstyczme i SlbDulktiUra~Lstyclz;ne.W ob:ręb'ie tYICh pieDwizych :kontynuuje się mOIdei nauiki obS,er1w,C\icyjneji eiks:peryrrn'en~alne'i. P'I1zedsrtawidele tej Ol'icnt.arejri twierdzą, że jerdinlo'sltik,i dochodzą do wiedzy o ś'W'ie'Ciew S[)O,ób t<lJki, w ja:ki go d:O'ślW'i,aidic(I;,ają. W'slZellkiie więc nalsze teorie i pr,zew:iidywaTlia si] Orpa11tena ,topniowym odikJry:W0.Ill:iu wrzJolrów zalwa.ritYlChimmanentn!ie w naltur,z'e. W arlJtHlIporl0,gi,izalkła<da ,'ię nrp., że IZCI'Mnęt!'lZneŚ,l1oidoWii'S~o je'>lt bClZlpośr·ednim bodź,'em dla po,;tl:l;zegania i zarchowarnlia s'ię (,ten pogląd po<dlZielają !lip. kUi1'tU!wlwiml'~el'ia1riŚ<cj). Slirulk;turra,li2.n1 ma być, wg Al:la'nida, st3lr1awis'k;i'em kr.ańrc-ow,o oidm'ien.nyun, w ~tórym po,srtuilujc się i,Sitnfief'"ie\MrodizOIny:chschematów słpecyrfirc!znic ludz!.ki:ch. Zidani·em !1Z'0C1Z!n'ilkÓ'w tej orr;i,elltacji, bez 1sltmienia wro<d,zollly,c'h s<brulkrtur niem-oż.1i:we byloby jn'kiekolwiek pOirrządiklO!w.arnie rrz.ecrzywiiJstoŚ-e-i. Tak więc t,o umysł dete:rminuje p05tI1zelg.anie św,iata. AHarud wym'ienia jako .pl1ZedsILaw'ick'ł'italk pojmawane'j llu.mani:;ltyk,i Levi-S.brauss'a, F1r-eud-a, OhrOll"nsiky'·eg,o,psycn.o'1ogów z kręgu "Geslt:a;1t" itp. I znowu zd;}ją się ciążyć na autorze obowiązki dydaktyczno-podręcznikowe_ Po.wy:L'szy ,podział je.<;>tbow-i·em karylkatulralnym wręcrz up;ro:slZlcrz.eniemobrazu d'okona]) naUlki. Nie miej:sce tu/t,aj na szazegóŁOIwe rOfZlwai:'eJ!liepowyŻiS:zyc'h pI'oblemÓlw. Pio'o1t-a,wmyw~<;c sobie j-edynie pyLa'nria: !?idzie w t.akim l'avie umieśdć cały nurt marlk1s'il<;IVl!'\V'slkiej l"oIJelks'ji w anibropollog.j'i? Czy r:zocil);wiśde k.ryl\;elDiapr:zyponządJkowa'll,ia porzy,tywiS/ty'cznyc'h OIl'.i'entalc,JihumaniJSl\;y:kii, kJtóa'e wy;mi,etI1!ia AJLa,nd, można uważać za mjarodajne i oddające ,istotne problemy tych nauk? Ałe, ale '" Nie na;j'eży j'ednarK: zalPomrnać, że ks,iąŻ1ka A;llam!da, To be H·ttman, jest p'odrę.c,zn~k,iem dla studen!\;ów anJ1.rw.pologii, ma Olna jerdynie Wipr'C)'waidtić crz.ytdni:ka w gq'slZClZpro:b:lemow nauiki, wsika'zać piel'wSlze punMyo:de'nt8!cji. POld tym względem IQImalwiainapOlzylcja w)'idaje siię być bJi,siim do,slk<oua10'ś,ci.Chodti o to, że zmu.':za ono do cią;gh-,j rerfilek:sj'i i buidzJi nielUls'tają,ce wątprI.iiw:o.śoi- a zatem pobudza do myślen,ia kry,ty:crzmego o ku1't'UI~ze.Jeśli więc :zdeeyrdo wal'iśmy s·ię zaSYignializo'Wać czy tdnilk owi pe'W1ne kry:tyozne urwag1ipod j'ej adresem, nj,ec'h będzie t:o 1'0zumia.oe wlaśni'e jak,o PozytYlwna 1"eai'<I:'cj.a na poanieslZlclZone w ks,iążce treś;ci. Nilc bowiem go,r~:zegJo jalk ulepiony z mi'ałkiej glimy posąg nauki o człowieku, .k1;óil'Y zasity;ga z;ail'az po zamlk!lliięcilUosI\;al\;ltie'j st.po·nilcy ksią7Jkti, kl\;Óirejambicją jetsit w na'.l-· ,kę OiWąWlPw,wa'dlZJić. 1 Wo;oiech BUTszta, M,ichal Bucho,wski �294 Scietlu:e of Religion: Stu.dd.e;s in Metlvodol.ogy. (Eldiited by Lawn Hague, Panis, Naw YOM Honk.o), 'I'he 1009" ss. 63\2. iNalkładem :zmanego wyidalWUliIcitlwa Mouwn PubJ,iJshetr5 ulkia=ł Slię 13 z kołd DOm sepii "Reli,gLon a:nd ReaJSlOlIl". KisiiąiJka ta jeslt ef'elkitem k.oo1ferenclji naulkowej IAHR (IU1t1e:rtna;t'iolnalAiSlooc,iJaiLionDm the Rislt,ory alf Re'1'1gion), któ,ra m1iała m;iejooe w TUI~u w FiIti1aind,bi, w druialCQ127 - 311 sii,e:I1,PIllia1973 r. Pu!l:>l'iIkalcja z3Iwn,era 18 ref.eraJtó,w głóIWlIly'C'łl, 30 Immental!'ZY i relalcje z dYlskulsji. fuzy OIk3lzj!i wa.r~o z3lZnaazyć, liż wlś,ród móWlCóIW znal·3IZ10 s,ię 9 ulozoU1y,oh pra1cująlcy!ch w USA, po 7 z Holandiri, SzlW1ec'.i<i i RFiN, 4 z Wielki,ej Bry\1;anlti i Funla1Il1d'ii, po 2 z Kanady i Włolch OiDa'l po jednym z NOLl.1Wegd'i, NRD, IU1dli:i,RPA, Au:Sitrnł'ii, I~raela i P'oł'S1k.i (Z. PomatIOlWlSlkli). POl1UlSVA)nana k,oniferencji probil:emaltyika s;tlwiUnza okalZ;ję nie tyUJkio do pnzegJl.ądu nOlWych ś;w.iato'Wyoh temdeocji w tej dYoSlCy[l1inie, ale zaoramem uc<h g,eneraJllne;go ooą.du. CaŁo~ć O'ooa!Cl poozielona wstała na tmzy za,,'adn'ilclZe c'lęści: 1) "Uistne i pis<m€ doJkumenty tradycji ir~jn>ej"; 2) "P,nz)'l5Z:liość f,enomeuro1lOl!¢ii reJtg.iJi"; 3) "Religia jaJko wy;rau. kJulibuJry". P<OSl2'JClZególl:ne ClZ;ęś<cidzielą się jE!'S1ZJcze ka.żdoDalwWO na tll1ZY,pWJd,ziały, które były ;p:!oodrrn'i!oIbeunOidI~i,ellI1Y1ChSeslj.i. J: talk IW części pieI"W1sa-ej WISIt@ną temaltytką są "stad!ia preiliiteradk,ie i f.o:rmowanie się kanonów w ktSięgach Il'eligijnych". Swój artykuł prezentuje w niej znany profesor z U!plPsaJIi, Helmer Rbng~len. RQlZ;fóŻ:Diaon w niIm kanony poIwstają;c'e s1IoIpruowo, jak np. MI chnześ'ai,jań!Sibwl1e i p1sane z myŚl1ą o ic.h twonzeniLu, j<IJ~ choćby Korall1. u muzułmanów. Funkcją każdeg'o kanonu jest posiadanie autorytetu rel1igJijnego, aLbo nienaJI'lU~neę)o telk1slt'u m:ogąceg,o s~u.żyć Jajko t'eI<!st .rytualny w liItung<ii. Za'WIi,era on tei WsikaJZÓlwfklipOISltę,poIwani'a dla WYlZlruaJWlCÓW or'3IZ stan<OlWibazę pralwd!z,itwej dJolkJt:rYlfiY.SitoSlOlwall1li,ego mlorLe się zmieniać w c!ZJalS'ie,bo dh<oĆiby wS/półcz,Elsna in1ierlPreltalcja BiiIbJ:i'i różni się <Oldt.ej, jaką 7Jalktaldali ją p'i~cy. Na'bomiasit jeśli chodrzi a fiO!rm'owan'ie S1ię ika1nonu, tn st<IJno'Wli on ordipoW1i.edź na :pyitania lu!dzi, ale w tYlm s,almylm ClZJClJsi'e W1płYlW1a na te py'l'alnia i 'lIk.Slmałt.owan1e się oIkil'eślonelgio typu r'ell,tg,ti. Na temait egtiJpSkielj "K!Slięg,i :ffinaJrłyidh" piSl'le hoaenderslkli UClJomy, M. Heerma ¥an VOIOIS.Ce'1em na'clzelnYlffi dla ni,egio jest wylkaza,ni,e, że n'ie maŻ/na egiJpSlkliK:h t.ekstów iJn'terlPr,e;t'OIw,ać tyliko nG poIdJsitaiWli'eanaJliJzy pa\P'ITu'sól\v. N1e1ZJbędnYlm S1taje sdę bowiJem, ja:k 1:10wY1kaJZJu;j,ena kionlkir'eItIIlYlffipI'zylkładizie, siięganie do ob:rMów i fireslkÓiW z grobO'WcÓiW. Ina10Ze j crzęstto d'OlClhodz;i się do fałszYlwych kO'lll!cl.ulZji, właśnie z rpowodu odbz()llolWY'WaIIluapod'edynlCiZyloo mat'eriałów . .KJomenitaltOiOOmi tylC'h wy\pOIWliedJziibylli J. BeJ"lgman i C.-M. Edlsman. Piel'W1S1ZY z ruch nWII1c'1JCa u'wagę, iż nie mOŻU1a tradycji u:stnej O!¥amllrazać do s<tadiil\Jlffi'pre1'it.era'dktitetg.o, ~Y'ż obie traJd)llcje mogą ze sobą W15ip6hsltnie.ć. Ponaldlt,o ClJng'l1'ment.U'je I'OIZróŻtndenie międiz.y ,,ikJsiięgannJi :re'1'ilg)iijlIlYImU" i ,;'k.ulitem relLg)i,jnym"; w :wie1"1 wy.padkaC1h kis'ięgi 5Itają się ob[,elkJtem k.u'libu, łączruie z l'iItulDgicllmym tah za:>1;oSOIWal1i1em. D:ru,gri k'oment'altJo.r ZJTIaClZną część S'w,ej wy!pOIwiooZJi ;po,Ślw.ięca 'W\SIpółpracy too!ogii z innYJll:li dlziałlaun'i hl\Jma:I1JiJstylkii,d.okumentu,jąc t'o oW{)tC'.ny;miwynikami, jakie dało zastosowaruie metodologii ,i terminologii folklorystyczn'ej w badalru,ach nad SltClJrym i NIOJWYImTestamrenit'em. NaSltępny;m wyrdiziel10nYlffi t'em'altem jest "T<lIkiSlonomira i kirytyka ź,ródeł tradycJi u,mnej". W otW1ierają;cyrrn go a11tyIkJu[e J. P.entiJklilinen wYlC'~i z za'bOtŻel1Jia, że we wszeLkich aktach komunikacyjnych nie wystarczy badać same teks,ty, ale taikże Leh kontekJsit fU'nJklcjona~ny. Talk więc anal'irza hadyc'ili reiHgi,jne'j staje 1 �295 się a.nal1Jizą funk1cyt,)ną. Wya:óżtruiJa 0IIl d'Wla aJ~y kontek1sltu: "użycie" tUaJC!ja, w ,której da.na tradytc~ jesit zaiSItoIsowoam.a l kltÓfą biarlać można .pm.ez serwacje, wiążą. oraz "znaczenie" dnugie J)ooI1'ajemy stybcją nallerLącą lilglijnytdh ny i do a więc nam jakie nosiciele .tradycj.i ar.wElkltru ku1ltu,ry. kioJ.e,ilno pOlZJ1orrny: kQlgnliltytWlny, pozat~wylC1h ich danych z nią iż reLigia sitlWlie:l1d!1JaiPentliiltiiJlllen, Te jeslt .społecz,nytm aielkltY'Wny, in!forunaltora, i konaltj'(Wny, IiOOpOrzmrcliHrieIm<JiŻJJ~we jeslt ~l1IP. Wliek syQ1bin- Zróri.nriICQlwaJn1e ró'ŹJ11Y1dhre- i frunlkICdi w zaJkreSlie mdy,W!~dual1Jnym, kUilJtUiOO1WY.PirawiJdł'OIwe szeregu idee Da!lej unrliwelI1Slailtn~ ,inwariarutów I1C1wym da,j'e - pl'ZJeZ wY1W'~. ozyill przy kiUilltuSlpolieClz- ulWIZJg1ędnlIam.iJu k.on •• teklslt fi<1IUIWenl1a się wąJtJku, jeg,o U1iy:aLe, ,traJl1JSlIIlli.sda). ma A.-B. Rootih daJd!zą lSIię !badać; lkullJtrJlI1a dUrdhOiWJa ma, madą ibaIk ljaJk: llThaiterli:allna, !P€lWlHe \formy, /kltÓ:r'e się lD'I.e sltać lPOids!taiWą taikls:>nICJl!l1lLi.IW 'sltculdWOIWa'niiu/tej .sf,ery kultury m.arrny jednaJk do ClZytn,ienia IZ \PTdbl:emarrn:i !PffiVnytdh mel1Jt<ailny Werlba~liJzJalc,jahalc:iłlJawaJnrie zalPiJs/qpis. iPlroces ImansLOIllITI'aJc1j.i; proces mentaliny IclOlpier.o 7.<1 pośr,ednLcitlwem :t.u wyUrorzyts.tanJe medium lWSt,aje lZlffialteI1iailJ~OWIaJIlY {,posltulliuje WiOC'Wsneg;o ISIPI1Z~U clelkit<I1DIteK:'lmiJci:unego). Jeśi1i rdhodzi 10 Ikryltylkę m-ó'deł, no- ~o rWraime jest 'wg il1i'ej urwzgl1ędi!1Jenie ClZaLSUi mIejsca, rznalazeIllie !ZIwY1crza,jó;wi /wytda.I1zeń per se, ~dh lint,ensy'Wrno'ść Ii. ClZęSltoltJ.IiJwo!Ść.iPoldlk1I"eśllona IWlięc rzJHrOlWiU Iwrslta1j,e roila ~ont'ek!Slt'-l rWlSiZeMk'iJC'h IWYlPorwliooZJi. J€ldYil1Y IkJomen~,aIt,ar, L. P€I'tiZJolJJdIt, zauIWJaIia" r:i;e 111<lJdY'cdaulsltna mirotem lbadań :WlIe!Ju rdY'Slcyp1lln. :RóWlIlliei 'POiZIO&taje Ipreed- lreIHgiOlzma:WI$lWIU 1P00r6wnaJwozemu dOlslt,ar- oza ona lc.ennJ'lClh materiałów źródłQWytoh. J€!dJnalkże <ta w.ie1onllkoiŚć !U'jęć !tmi:emożliliWJ1a ulchiwylCenti'e 'SlpecyfdlClz,nylCih iSltTlulkJtUlr ,i !form undy;wli:dua1,nyoh loodzJajów marra,cji. Jego iZlda'ni'em wIi,eIlJkJi'e rzaJSltOlS<awalIlrie,jaik<o meroooa łaby formalna anabiza W. Proppa poszerzona na różne ne_ Ba<da.ni,a Sltiruikiu rail ne pOIZJW1OIląna ll€lpiSlZle 7lba.daJllie ślonego przez spontalniczność kaJcj;i li nie daje f'Olrmal1nego rYlzQlWany lteiŻ jem wyrkimyiknUlkii, baJrldiz,o ,pre'CytZyjna, teksty języlka mia- świeckie i religijmówltonegJo, oIkire- ekspresji, która motywowana jest strtllkturą komuniClZy st!;yil,irsltJ'lCl:mego :k<Slztalttiu. T!eIkJsit móWJiOlny <ehaJrlalklte- IPrrz;erz;SltalnrdalI1dy [liIIJJg\wtiJstymne, t<llk.1e jlaJk: Ikio:nlta.miJnaJC'je zJdarnlia, ralnaikiollulty. Irnnytmi rz;a'sa!dalffili języka mówionEig1Q ekonomi'czność, redundantność i restrykltywność. Komunikacja nadto komponenty paralingwi5<tyC'zne, czyli pozawerbalne formy 'są również jeg]o taka zakłada potowarzyszące prze- kiaJZJO'Wi .inIfIol1lTlalCiji. ~atmzJ'lmując ma llJOM'lią jej i się .c:hwi'lę 'w nJirnpno:walC1zOil1e ,odłam. wnioSków .relligi'jna maIZ D1aJt'ego clJyba pie, mo·żna :sdę l1IaIdaJwać j.edy,nie 1t.~5ItÓlw i ilC\h ;i{1rmtelk15tu. T'OIZIPOClzynaootaltnti r<e)lZJd,ZJLał lpIieI1w,s:zJe<jazęśiC'i tp.I1acy, a do- źródeł IP1salnyclh Ibyła Ibardacrl na'ulką przYlPomina na 10 itElklsit,a:c:h i dopiero n1a o :mried!slc.e'i pI1Zycrz;J'lny alch 1P0daJWJieinia.s!ię ,z'l1()d:ziły pOltrI1~ebęzarY's'owanlia rii ich powstawania. W wypadkach d·ia mwslZą wyfkirarazać ,porza anal~ę inne, \I1Jawelt śWliec/ki'e materiały. !§dzie it€lkisity ,były mieree IPi'Emwotnego ści.'5łego T'ouóżmJenJa Nar~tę:pny h€lrmeneuitylki. mówca, religii nie znających lPiSlffi li obejmować T:aIk <też cli2Jieje się rzaJpamiętYlwane. w DailiSille idJZJi'eje1ej K. tRlulcIJolliPh, jalWJi ISlię nam IdLa 2ibaidaJnia i f.i1l,oIQlg'i'C1Zne 'OIpTraJCIO!W1aJnie !tekStu, p~wa!l<a:jąlce pyltahi;sIt,o- wYlPaJd!k'u IWiwoonego ją S:hinJto', w d'JIŻ<ej lIliie IWY1tIWo'I1Zyły iki<tnIO'nu, ani jaJkio !Zdecydowany ",OIt1wOIriZJeIJJia"źródeł <na jego wstę- ustal'onych kanonów stuiS(Wyrrn 1Z.aJs(i~i,em /fów,IlIież IreilJilg)iri lpoobalWiły dhair,aJkltenu, ane jedThCJiaześn:iJeani świ~egi() od :ŚWJi€idk1ieg:o. W,edł.u,g nriego, IbaJda- ,kJonz.y;sltan1ie ,z ~ej OISliąlgntięć wytda,je ŹlróJdeł UteI1aIClkiLC'h". AmerylkańJ£Iki że IW rz;asa!dIZ'i'ekrrytylka lii Illw,iąrz;ane 'z. iOl1lk1lJoo-ysttyką, ,aI1Jbowtrę'OZ ,slta- Iteż zaUlwaiŻyć I\;em<lltyika /fo~iIlrytW,a.nydh "Kiryl1;Ylkii 'Zlalg,ad<ni;etl1Iieml~jkion15ltalto!wać można, ItrCllIllSIPOInolWani'e mert:lOId. Slpecy;j',ilkę AJl1ty,kiuł J. KJiltaga1wy tyczący na:d tym rsą !bezlpoŚlroonio pr.zec.i1wniJk :S/baJrIazyst'aJraJnn-e ,olbi'eki1:Y'Wną lPerc€lPcję. "KoŁo �296 Recenzje hermeneutylCiZlne", iSIl;rOl5U,jąlcre 'W tyun C'ell'll "UrC0UICria", i5ubielk1t)'IWiJzmjei odnarllkri\lw.i,a pOlzmalnrie.RarcjroillaiLnaIkryty1ka źródeł ma naklOlmiarstIpielI1W1SiZJOll1zędne :znalCtzenie IW rre1ri'~iorzJnalWstlwie, ,poni'elwaiŻ źróldła nie ItY'liku,lZaikreŚi1ia,ją,oibSlzar badań, Ireaz rThaiwełtje pilot-ują. Korlejni 'k,o<ment,ai1Jolflzy L Chilrasrsii-Oollolmbo, W. ,KillaiSISeni E. Segelberg w nawiązaniu <do o<Ou alI1tylk1ułó'w:rolz1paibI1Ur:pI1zede ją W>1zYlslukim:klwesltrię 'sltrOlslOlWalLnośd posrZlcze<gólny1clh'metod w badaJnia'ch, ICtzęsli;,on.a kioIIklretnylc1h przy1kl,adalc1h. Szclzegó1'nire dużo ,zaill1ite:l"esorwania i b"llI1zliiwą dySlk'lllSję IWtzJbUrdiZlił ,ref,erat K. Rudo Lpha. Na tym ,kiońlcizy:się rc,zęść pieI1WlSIZJa k$liążJki, n::vtlOmiaslt dl1Ulgą Zia'clzy1ila,TiQzidział "Ocena dOlty'C'!roza:solwylchmetod". ,priobh~m ISltrWlolrzEmia ih'isltOlfylClznejtYIPollog,ii,r,el!igii rOIzważa IW nim H. Hie.:oa:irs.NajlpioI1w :PI'zytaJcza 'OIn stanolwliskr3 ta'kich baida'czy, ja:k ,G. ,LarniC!ZJkoiwlslk,i, C. Bleeker 'i U. Hia,nchi. SIedząc dalej hi:"tOlrlięibddall ,typolog,iczny'C'hkolnkluiduje, że rro:z.umia'llro doltąd Isalmo pojęóe tYlPU t'r'Ojalko: 1) fakty d"me w hiisltolriii mogą być IkrIasyfriJlwwane na ibaZlie e!lllpiry'CIZlnej i lhisto,ria Teligii może 'Slię ikiOl11ConJbrmvać ,nad ,ileh wYo'Jtęporwaniem (nip. L. GO\ppe~t); 2) może być t.rakt,(Jiwalny j'a,lm absitraikit, norDmatY1W'l1Ia 'Zal5adta csystemalty,zaicjiolparta o potdrcrbieństwo (J. Wach, R. Otto, H. l",rick); 3) ustala się je przez bezpośrednie związki między IrOlZJwmia'nymobiektem a rozrum:ie'jącym podmioitem, między s£erą emlP.iryrczną i ,trans'c'enidentną (G. van der LeeUiw). Należ,aloby więtc WpiClr:Wu~·c,iślić pojęcie typu, by móc na,s,tqpni,e myśleć o jeg,o apliJkowaniu,w badaniod1 Iklll'nlklfrffiny'ch. C. Co:lpe WS'WY;ITl alDtylk.l'le para [się IP1'o,blemdmi oididoo1'oglilzorwania teolog!'i, by mogla 5itać 'Się barridlziej naru/ko:wo wery:fiik,olwal'1a. 'RoiZJpatlrrujc także znaczenie, jakie w hi:sitolryoznej IteOllogiJi i llri!sltOlririrellrigii ,odgirYIwa teorria Isymholu ,i teOlri:l odbicia (symbol theory and copy theory). Słusznie chyba krytykuje naiwne teorie odzwierciedlen,ia 'chcące być adequationesintellectus et rei. MaitenialiZJm rd:iailekltyc'ZJny 'zaikłada bowiem wpływ wlalDulIllkówIslpołeaznych na IreUgię, a nie prols,tą redruk,cję tyrCrllIr'ela'cji. W(pływy ,obu !podejść ba'da'wczych są w niClktÓrrych przypadkach dość wido'clznei akceptolwamle !p11zez arrtodolksy,jnYlch IzdawaŁo;by się prnta,gonio;tów ildóre,goś z nirch (nip. G. W. PlerclhalnOiwa), la "wój 'SZlCiZy:t o:sliągnęły W tzw. "austI1o-mairlk~iZlmlie". Tem'ia 'sy'mbolu 'Zl1Iajduje zac;ilosrO'wanic 'w S:LldiOiwaniu mitu i lic'zb (E. Casls'ifrClr), rtll1ardy'cji Chirrz.eś'cijań"ki'ej (p. Tlillirch), Ikomunikacji znaków i 'Pfrzedsta'wień alI'tyrstY'cznyrcih (A. N. W,hitehead, S. Laniger). Teiorięordbicia stosuje się Ipr'zede w:>zys:t:k!imw oklr,eśkmi'll faJkitĆl\wrH~llilgijnych (L. Feuerba,ch) i ma,lerii {,od F. Einge!l,sa IpO W. L Lenina). Pierrwslzy z komenrt,atolrĆ!w, C. J. 'Bileeker, wYPOIwialda się na :temalt zadań his,borrii Ireligh ,i fenomenolo:g;ii. Leżą one głćxwmie Wi {)p'is,alnriu iZJHl,ZJumienliu TeMgii jailw ludzJkielgrQfenomenu w jego głęboikLm 'wylmia,rze. rHbt,(JJ1ia religii winna w sposób iPl'chlemowy 'orpi'sywać jej rOIZlwój; fenomenologia dOls'ta'llCzdĆma Iwyja~nieńco do "ensu i 'st,Llktury kiolnstyltutY'wnyldhelemellltów ,reliJg:iJi.Ewidentnym jeslt, że obie gałęzie iSą lws'półzależne i nalwlzajem "s,ię uzupełniają. HbtrOria U"elrigiid'Orst;:vrcza materiału, a fenomenologia daje rheurrylsli:ylazme,podsil:alwyIPomagają1ce zna,leźć jądro skomplikOl\'J1anych problemów If'ellilgii. Na rkoniec po!situluje, by uika!zy'wać z.jalw,isrka świaitopogląrdowe taik, jak je widzą wierzący. ,Kwestię odrrębno,ś'cii :pola badawiCJZego rreligiozmawstwla pordinolsliwyraźnieW. H. Capps. Jak dOltąd, ozel1pano Ikier'llnl'K;ibaidań lZ linnyc:h dys'cy;pli'rn, bo i ,twÓlrcy .tej nauki działali :za;mzem w poikJrelwny,c,hdZJieidlzinach (E. TylO'f, J. Fra:zer, M. MUller, E. DUI1kheim, M.Weber, G. van der LeeUiw, R. OUo). N:a~tEJpnie lila ikoIllkretnych przy,kładach wykarzuje, iż 'l1eli'rgiolznaJwlslt:Wo jeslt porlem badawczym, gidzie realiznje się ,róźne ,podejśoia, wiele m EltiO!do1logii, dlla kltólrych ,lI'udno znależć wS/pólny miano,wrni'K. Nta!stępny komentator, H.-J. Klirn!~edil:,'sitaje na,t,o:miaJsltw OIbTl()rnie fenomenologii, �297 Recenzje której dod~tlkowe mreiJIs1cerzHljmJUoeherllnenewty;k,a H.-G. Gadamem. Sltwiel1d'za bo'wiem, ż·e oIPró1azścdsłego itYlPoŁolgiJzJolWania i ohirollloQoigjiJzJa,cji mait'eriaŁu OIs1talbecznym 'celem jeSJt dolk·on<l,nie intel1[p1'etH1cljilUldiZlkiej eg1ZyI"tenlcji.Ca~k'QWI~tHloibiel~tYlw,iza1cjawarttolśai, ISlta!W~anapriZed aJnaQ·j;ty.c<ZJno-eIIIlIpiryc.znYimi dlz.i·edziilnami badań, w~nna być integrowana hermeneutyczmie; dzięki temu fenomenologia będzie w stanie wycnWyltywać żY'woltme e1<ememrt;y ,rcl;iJgili. DaLsi kom entalt Olnzy, iR. PUlmmer i J. IShal1Pe, ':l<ajmują slię kol ej.no pwiblemem uściśleni,a baidail tY'Por1<ogilc'znYich 'orDaIZpOlZJoI1no:ś!c,ią nielk:tó,rylch rZ1elkomyrdh klwesltiii metodo<1.ogliazny1ch. slpr1olwactrza,ją<cY'crh się faikitycrzmie do różnirc t ermino1lolg.icizmydh. T,rudno w tym momencie nie izaulwaiżyć, w jaik ni.elkiiedy diametiralnie odmienny Sipo.sób IrYSJ'-lją'slię w oClza'cih bada'clzy ,religii IWYin~ki dotychlc,ZaiS ISitosiO'wanych metod, zadania I!"ehgi!CJ,zna wsitlw,a i jego prrrzYSJzłość.Część opowiada 'się zameitodam,i ba'rdzi'ej "intuicyjrnymi", inni o:Slcy,Lująw il<lieI1Uinlku ".ra'cjlonallny;m", ibą<dź IteżsIZUlka się 'PeWlne~o k.ompromisu między nillTIi, czego wy·raizem w pewnej .mlieI'ze 'może być :SJwaista próba podziału 'Pola badaiWlCi;oegosugeDolwalna :pI1z'elzC. 'Gollpe. Duże nadzieje wiąże slię z al1a.msem między ienomenol'o.g,ią i hlSitOifią religii, .choć dDOgct do .symtezy wy1daje ·siG być daleka. Z pawno1śdąodczulwa się tu bmlk teolrii o 'chaI1,~kt.eII";ze ogólnym, k!tóra da1aiby jednod1ty kluclz Ibadav,10zy. .Jak dotąd zaś domi1nu'ją C'Onajwyżej tezy cząS'trkowc ,i tzw. lt'eoDie ś,rednie:go zasięg·"..!. ROIZJdział drugi tej częśd pm!cy pO'śWlięoOlny "Pordejś\ciu ["ellig;io-·elk.olog~Cizmemu" otwima aritykul t:WÓ,DCYt·ego beru lIku w roILgio.znalw;stwie, A. Hultlkm.ntza. N ajogólniej wysił,ki jog,o IZJmieI1zlaljąku a:piliikolwaniu olSlią'glllęC ekologlii kuLturowej .J. H,StE'lwaI1da witej dys.cypliIIie. Eikologia :f'Elligii jest wg nieg.o badaniem śwdowiskowej integracji religii. Środowisko z pewnością oddziaływuje na ludzką kulturę i pI1ZY założeniu funik,cjoIIi01wiania ogniw poś.rednkh m.ożna iok,reślać jego wlpływ na reiligię. Najwięk:sz'e za'S'tolSolwalniema ta metroda alnahzy IpDzy studi.owaniu religii społeczeństw prymitywnych. Hultkrantz kreśli przed ekoTeligioznawstwem nasltępujące c,ele b:adaiWlcIZJe: 1) dać ma onlO nowe we'jI1z.eIIi.ena w,zmyi fUllIkci'onowainie religii; 2) dostalI'c:zać fenomenologi!clznyc:h ,porównań zairólwno między ceciham i religi'i, ja,k samymi re:Li·gbmi; 3) uSltalać typy Irelig.ii w warsit'wa:ch hi~to .. rycZJnych; 4) W1slka:zywać pOIPDzez a.nahzę !Zmian elementy [r'eEgii naljbardZJiej zależne od śwdowis.ka. Kierunek ekologiClzny pOIZJostaje - jak wiJdać - domeną bada.ozy rSlkandynalwskiC'h, alhowiom .nas1tE;pny ar'tYlkuł olddaJe nam poglląrdy nODweslkliegoJ.oz.onugo, S. Bjc.rjkc, .Jego zdaniem, centralnym pUlIkltem ek1oTehgiorznalwstwa jest U\k::1ZYwanie, jak dany ,typ ardapt,a'cji do rodzaju śroid(}wi,slkiamaltulralnegro - dają'cy pewien typ technologii -,- pI1zy'cizylnia się do tw,oDzenliaolku:-eś!lonegJO rodza'ju relii,gii. Uważa też, że fa;kty rehgijne są jednoLite w ,Siwym rI"Oldzaju (Hu,litkraintz je dz.ieli) i dają sliębadać cal\kow:iiCie bądź w Sipolsób nomotety,azny, bąidź idioog.r1afic.2my.Star.a się ponadl·o ud()lwodnić kiomplemen'taiI1n!O'ść i zgodność oaLego ek:ylogi.Zlmu lillul:lur.owego z ewolucjonizmem. Komeata.t:oT M. BUlttrner I"aprezent·-xje dorobek gI1u[JY naukowców z BO'chum (RFN) i jalk Isam t'WliaI'dzi - jest pI1zedsta1wioielem geog,r.afó,w relligii. Elkołodzy skupiają 'SIię !na wplywi.e środi(}wisika na r,elri.g,ię, z,aś geog,rafoiwie dodaltikolwlo na impulsach generowany.c'h pI1zerz Ś\w1iatoipogllądi skierolwany,c:h na 'Ś\rIQdow1s!kio. T·wo~Zą zalrarzem pewną di1a'l,elkty'cIZlnąsp imIę tyoh wzajmnnyich oddZJiałYlwań zL.o!Żoną z impulsu, religii, środowiska, formowania się, równowagi, konfliktu i sprzężenia z\WOIbnego. .Nalstqpnie A. K. GlhJo's'h wsikalZJu.je na tmudnośd dOlkonanila klalsJlfiJka1cjli i poWliązań religi.i ze ś,rodowrslkiem. POls!tuiluje najpi'sI1w dolkładniej,sze Ibadanila w SIZoC.Ziegółowszych dzi.edzinarch, zanim dolkonasię OIgóJmej teOlr'etyclznej oc.eny. Nacrnarw:i.3, 'N l �Recenzje 298 by zl"oIbić atlas tYIPÓW r~, ik!tÓlry ulk:izywaliby nie ItYlJJkJojej l"O'zmieS'ZCtZen'ie,1€'C2 rÓW1ruież prflZleIJItQWlał ~dl.'o!g1ię i alreały ~o!cjOi'kJuQ,ttur'Clwe, w jaJldch te tYIPY re1i,gii wy.slt!pllją. G. C. OOI~lhr.llilzetnIWyldalj,e <się być ~W101eIlJnilk.i.emdość be'21PQlśredIlJieg,o'priZlen'Ol~zenLa pojęć i terminów z natUlk przylrod1nLc,z;o-matt'emaityll'l1JnY'dh do reil..i;g~orznalW'~iWa. l'lliQlsy;sil;'em jesit dlla IlJie~o k1ompolZylcOą f;ilZylc,ZlIlJo~c:hemilaZ'J1!o~tbioll'Ogji:Cl2ID~1c'h procesów Pl"Zeibiegalją'cylclh w iCtZa'S'olPl"IZeIS~mZenlne.j jednośd li. dają'Cyldh ~ię zast'osować do slfery 1utdztkJiej d~łaJ.iI1Jo,śd, a więc i Del!ilg.ii; prólbkę zaJslt'ostOwamia 'SIwyIch u'st1al'eń prlezentuje na ;prlzyfkla,dzie ana[irzy s\poŁec!21no!śc:iBaInIbU, BUli>ZJmetnóWi HLJ1IduIsÓlwIW iRlPA. K,ry/ty.k,a E. Pemry d'oityClzy odrY'wanLa pl1ZeIZ A. H:uMIkJmn1uza e1kJOIrelli~iozna'WIsit'wla aid reLigii. Bada ją ron bowiem j'aikto fenomen lmlltuwwy, a niereHgijny. PoIUI1zeba naitomiast metody stuidiiując'ej r,eliigię jalkio talką. DlaJtego rOllJważać ~ię powimno, kiedy Ś!r'odOiWiJ~ko geolg,rarfilcllJne n<tI121UlcaS'Wle fOI1my IrYlu"lalom, rnitom ,i'tjp.,ailiba kiiedy Ire:li,gia adolPtturje selelkrtYlWnie z oitocrz.enia wyobrażenia, walrItości i fOI1my SlpołeclZlne z nią :zJglotd!ne. O:slualtni IZ k<omenJtato.rów t'eglo DO'Zldiz:iału,Z. PcmiatoIWls:ki, uikalzwje możJl:iJwoŚlm .zajęc:ia się w bada'nialcrh t,e~o tj'lPU relliJgiami WisIPMC:ZJesnyimi.Uwalża, iż należy też slkry!SltaliJ:zJQlwaćpodęcie środo1w:iJS'ka, z UlWlzJg,lędnirenliem olbeCinego Wlpływu lnań lkut1tury. ,W,siklat~wje tetŻ pTIzy olk,arzlji na 'PoWlsitalwaOlie we Wls,półlCizoony:mświec.ie ruldhÓiw par,ar'eLiIg:ijnY'ch o,rarz naW1Zcr1olst Iwa:rtlm'lci ślrQldawiJsika w świadomo.ści społecrzeń!sbw 2JUrbianL~QlWany!dh. RJieD"lnek eikJolOlgi,erzmyzy!slkał solbiie do'ść dtużą popurlarrmo1ść w r<e1i~iolzna'Wls,uwie WlSlPókzeSlny1ffi. W SIWyim "WiS\tęplie" L. HOlnik,o ulpaJuru,je go w Qlgóll,nej ,t,enidencji nalWlI'loltu do nielkltórYlclh datWmy!ch melt{Jd baldań i w tym, że jesit Itto ikieDun€lk mogąlcy być tlralkt'olwalny jako antir'OIpot1tQ1gii'clzmy walI1iantmaterialliZJffiIU hisltorYC:ZJn~o. F,akltem pOIZOlSltaje,iż żyw:i się z nim dąlglle dość duże naldlZJieje. Niemniej, jalkto motŻna 'ZJaUiważyć :za'ró'WIno W ikolmen1t<tDzalclhi dySlkiusjli, wlietle jeg'O mQlmenJtów po:ZJC~slt'alj'e n:ie£lc,iBłych, niewy'ja,śniony1clh i nielW.y\pralcawanycih. NalWet slzeDo~ie ro~umienie ,ś'l.'odQlwisika (łą'C:ZJni'e ze spoleClZno-lk:ullj;uII1Olwym) nie usuwa w cień wąt:pJiWlo,Śid lI'otdiZą,cyrcihslię 'Przy ·.lrstlallaniu Wlslz'ellkkh wzajemnyrch powiąrzań. Ulstarlelnie zaś samych determdnatcji i 1c1h kJi:erunlku jest I1zeczą wietlice sikorlTI!pl:iJk'owanąi ·olbejmują'cą szereg syndtI1orrnaltylc zmy1ch ogniiw. Na uboClzu z!aś ipOlZOlsitajetm Ita'k'że występująlcla olbok funJkicjolnalllJJej delt,eDmimanta genetY'ClZJna zjaJwislk. J?alrt1ię kisliążki poświęc'olną "PodejśClilu relilgi'o-a'n1tnJipor1 ogi:Clznemu" rOIlJPOClzylna a r1;yi'kJuł U. Bianchi. Zajmuje 'siię orn kwesbią ZJdef,iniowania n~liJgil, talk różmie pojmowaJnej ,przez antlDolPollo'gÓiw DOIZllPaitlI1ujqrcyc,h relltigię jarko cało'ść oraz hi:slbolryików mająlcyich k'onikr,etnie clharalklteryiZolwać ,rórime froDmy Tetl1vg'ijne. Sit,a'je na stalnowiskl"j, że nie da Is'ię sY'TI'cbir'onkIZJnytclhbadań aln1uropololgimJOyic'h separować od hisltoryic,znego prolcresu. Bonaidltlo UiWatŻa stal'e napięc:ie między unj]wersaLnym i partylkularnym, fenomenologią i historią religii jako zmierzające w kierunku stworzenia ,;hisit,OtTyiClzneij .tY'pollorgH reil'igdi". Na:stępny ref1erenJt, M. SlpiJro', w pmlcy nard symbOi!i,ZJmem i funlmjonatlilZlffiem wy'chotdizi IZ 'zalo,żeOlia, ż'e reilitgl1a jest fUIOlklcją ~w senSlie ma<temaity',oznym) sIPo'1ec'zeńISltiwa, t,j. zależy otdkJu1tuirowej oI1galn:iza1cji dyislpozY1cji i walDtośd w o!k:reślonej grupie. Swe założenia stosuje nasItępnie w porówn<J.niu judaizmu w izraelskim kibucu i burddyi~mu z bUII1mań:slkiej wiio'slkd. Okarzujte się IlJIP., i,ż mimo Ipmstego strl'Ukitu,ralrnego polktrew,ieńJsltiwa sY1m!bo[:i, iJoh s,emantyka jest ZR.lpeŁnie różna. ~pko ZJreSlzJtąulWlida'Clznia tetŻ pDZYlPaidlk'ia podobnym dharralkibeI1ze i stara s'ię zanaa]zO\w.ać Wlzajemne ,i,ch rel,alcrje. Ze stanowiJslkriem tym nie Zlg.aidZJasię w Slwy;m komenbalrZ".l H. Calin. .Jak dla M. Spiro sY'mbio,le są Tre2JUilJt'ait,em :LUldZJkiejil'lantaJzji fO["ffiowanej pI1zez tyip i>połecz1 l 1 �299 nego dOiŚWiatllcoonia IkUJlturowego, talk dila Cad>na poohodzą one z d~dazenila reI~.g,i,)nego, kltóre wyu:arl'ać się może w ISpOISOO właśnie kiulltu.rowy. Ozłowielk. lllie obie'k!tYlWliiz'UjeIlIUmiIIlQSlum,aile proj6kItiujje w tę 9ferę SiWe ideały, a z klUltlUJry ~erpIe jedynie .il1J:ij)iJrac!Jedo fmor1WnJi.asyrrnlboLi. TaJlde H. H.Permer w ~ób dość dclkłaidny i sd'oJ.1IDal1iJzOlwanyl~giICZIIl1ewykia;zu,je, że podJz.iały M. ~ są dOlkOlnane IW '~osÓlb aIlbiItJra1 ny, syunlbole są Z1niekiształcone PI1Zerz.QlWą arribitrallność OImlZz melt'Oldollogtiraznego p'lnlkitU wiid'Z16I1JiateoIlia iluJIlIkiCYljIlla jes:t trYW1irad:na. JW S1WYlffiik,omenitalIlzu R. F. S. Spencer kiwes.t:iIonurje pojmow<linie czŁowieka ja!Ioo ,;lJWieIlZęcia relWgi,jrnag.o", kitór'e rpoW1Stalo w wy.n.iIkJu irJteOlsY'WiDy.ch ba<dań nad zadho'W'alI11ami z:wie.mąt. Nie m01Żma też, jego 2Jd,a;n;iem, T'eldJUilrować r'el1igli'i lWyłąaznie do sfery narUlkoi.WtraJZ z A. de WlCllal Ma[el£i.jt .nalwołt1ljąJcą do oc,iągłego dQisltI'Zegania w poo:z;uJk~wanialC·h badaiwtozYlc\h crz.łowielk.a, mcrima go zaikJwalillkować do orLel1Jta'c:ji, .którą narz.wiemy, z:aporlY1='jąc t,en terun.in z ~'nnYlc\h dYlSICYlp1:iln, "l"elilgio2Il1a1W1Sbw,em hUJlll;a!fris.tym.nYlffi". AmJt'I'OIpoIQf!iiaza;ohowluljenatclatl 2maJoząJCą porz.Y'cję w baJdaJnia·ch r,e1;·giIL J'ej metody i teo'hnDki badań ,pOIZOIsltającią'~J.oe je~ niedOtŚDigln:1onymi W1Zorami dla LnnY'ch dYlS,cYlp1inSIPoleClZlnyoclh.WaJŻIną rolę Qldgrywają w niej rcxllwaŻiarnia TIra temat sYlmboli, ,sYlffilboHrz.acji, ilCih Z1narC'.zel1Jia i f'Uil1Jkicjooll1JolW,arnia w kumt>ulI'z'e. Ntie2Jwyi]cle c.ieklawe j,eSlt t'l lZIarYisolWyrw<:mieSlię pr<'fu pr1zenOlSizenia z arnltnJ(pol1{}g,~i ~ulturowej metOld aJIlaHzy mają1cyc'h na celJu od'tv.~a'I1Za.ni,eŚWi~ata taJkJago, jaJk'1m Wl1dzą~o ClZŁonk,ow.ie badaJnej g.ru/pY. a wYlwodiząJc-egro się z lk!1asyoznego I1J1:emaJljUlż I"OI2JrÓIŻruienia kategOlI'i:i ".em'oc" i "efb1c". OSitalt:ni WiieDk!i dział k6liąlŻik~ r<Ji2lPOlCZynatematYlka m:tylw'łowana "Tearj,e d'otytczątCe pw.cesów ry1burMnych". OtIWJera ją L. Honk.o, kotwy na wstępi'e SiW'ego artykuŁu OImaw.la rpOIZyC'je, 2Jnaozenie i kOlnltYlnl1JaJojepralC E. DUl.1kihe!iIffiai A. van GeneruJa nad tYlm 2JaJg'aIdOlieniem. Dalej sltar.am.nie rozróżnlia lpajęe,ie "ka:te@OII'ii" (jelSlt loo pr,aJk1tYlClZnataks{}nom~a gnllpu:jąca matevLał) i "modelu" (na:rrzędZlie wy;jaśnia:jąc'e daJny iPrro.bilem). ~roan.iiC1m anUrO\PoI1ogilcZJl1eIl"OIZUlmieruierYlt"lalu do sybuacji, gdzie wYls:tę,puje na'gromalclizenie .tiraidycydlnego symboł,ilclznego maJteriału i jego kJoretlarcja z trarOls:cendenJtmym. SpOltylkaJmy s'ię tu też z dość SJ2Ic'lie!gólową oharral~terystytką .rylliuałólW prZ:€ljścia, ka[etndal"lZOlwyx:lh i kiryr;zYiSlOlwyioh.S:twlierclim on również., iż cią>gle .rośnLe rola /pOId€ljścria baidająoegrQ nie tyllkoO ",s:tru,krt)uTę" ryittuałÓlw, leClZ poza tYlffi jej re1laJcdę do procesu, k1tÓoregrojest wytworem li tr,agu,J!altCllrem. Drugi z r·eferen!taw tego zarga!dJnienia, J. L. PeaJCOlC:k,na pOQrs:talWj'ete~'OJgi;i za;pożYlczo'n'ej od Bellr1aiha badakoretlaic.je między .zrruanarmi i rodzajami rY!buałów (szeI1Zej: koncepcja zjlarwiJs'k symlboilli.aznYlch) a stru'kitrlrą 'Slpołec,zną. St~rająJC slię wytlroI1zy;stać w S1pOIsÓlbZlffiodel"lIllDzowarny iidee ewo:1ulCjornri!ZJrnuw OIPra'oowYlwam:iJU ry:truałÓiw wY1rÓ'~nia i OlPilslU.je5 koh pOZJionnów: l) IpOOIom prymift;ywny aw.oI1ulc,ji religijlnej, 2) Slpo1oeCiZeńlSlttwa Cli11cha'iIC1ZJnago, 3) siPalec.zeńlsltw cenbrów ,,'wioellk'ildh rdiigili", 4) a~Tas Wlc~esnlQ'W1S\półl~es,ny(mOtderOlizalCY'jny) ': 5) WlslPÓłlClzelSlny. W Iswym k,om€nltalI'ZJu G. J. F. BoulriItJiUlswlslkalZuje na a'rlbi.tra'!,ność klaJsyif,iJk,a'cji P,eacodk'ia. Jag'o idealne typy są bOIwiem sikorrrS\t'ruoQIwarnena ba,zie t'eOlretylczmyrc.h wzwaźańi ni,e są w żaden SlPOIsÓibadaklwalne do ro2le!CIZYlwislt·ości. NawiązująlC do tYlPo!og'i'i L. Hionlko prop()lIlClje 'W'łaJSlIlą, ZaJSaJdizarjącą się Ilia rekl'cji między md'kI'oi ma<kirokosmoselm. Ryituały mogą być I'o:Z1tunihme )a'ko ()zYll1Jn~kipm:l1t/r1zymująJc,epoI1Ząch!'ki cOThtinuu.m Z'<\lPoC'zą,l1kowflnew mift;y;aznYldh cZaJSalClb. iNa'5itępnie J. H. KaJmSlt<;a zaa.:na1CiZa,iż niie moŻIDa badań nard ryitlurałami oglrra:n!iczać jooy>llrie do socjo1ogliicizmeg,o ich a:stPelk:tu. WaiŻny jesJt lteIŻtOIwamylsizący im Ś'W'iJatlJ\PGg,lą'd. WiSiZe1Jkiebaldania religii nie mogą ,pI1Zebiagać pI1Zy jej iJw1a:cji od sytuac.iJ, SlPoloo2Jnej, fiik~Zlo[\i'()znej i ku.ttU'roO'wej; nie ma dw60h iden:tY'crZJnYlch rY!tuałów, 1 �300 ,Recenzje ~dy:ż IlJaiWe/tf'OTlffia!l:ni'epodobne IWlSiPiemne są mną £iI1ooof,ią. Ta!k więc wiele uruiwensa1nylclh ,kCllt'egOlriijest pll"ZelZtio kCllrylkla/t,ulrąnZelczy'wiis~olś<C'i. Osltalttrii kmnentato'r, A. JalC~S.Qill,ZCllfizn:oad[',U'gi'emu r,e!f€lrentoWli, że j,ego tYIPolog'ie dolk,cynane Izolsit'ały ad hoc. NatOlll'liials<tsfoll;1mu~owania HOll1ko nie są do koń,ca ja'sne. Ponadto ufWIZJględl!1Ji,a on ty'lko pOl7Jiom i:ntdy:w~dulalny ryltów, a na UhOlC,Zl1 POlzo'Slta!wi,apOl2Jiam stpołelcl7Jnydl relalcji, T'el'alcjlisltrukbwralny!c:h rytuałów, rela!cji rytów ze społeczeństwem. JJiru,gi r,oZJd:ziałtej :książikii poświęooy zX~:'ltałprorbJemalty,ce "jęzY'ka religii". W artykule pod tym samym tytułem J. Barr najpi,enw balda kOIlJ&elk,wencje'ro:zmaliitoś.ci l;udzjk~c,h ję'zylkólw, w którryloh dana r-ell'ilg1iajes't wYlrażan,a. W s'kbd tej Itematylki wchodzi też klwesltia tłumalc,zenia tekisItów rellig,ijnyoh, i'c,h "Jlniwersa,lu().ść i Elk'~pansYlwność. D ailej tW!ielrldm, że elemenIty reUgijlne języka natulralnego nic mo,gą być u1<07;salmialnetylko z te'rminololg'ią, ale T!a1(Jzejz bal'dizi'ej ó9kOlmpl,ikowany:m:i&1Jrru'kturami. Osłabia również tezę o kształtowaniu światopoglądu przez język; jedna religia może być bowiiem wyira,żana w wicIu językalC,h, a dany język może być uŻjnwany w liC'znYlc'h ,religia'ch. Na konii,ec I'OIZlW:lŻa,jącf.iJI'o'zoDC'Lme podej9C1ie do języika kWlallif,~kuje je jaiko meltafory.czue (język ja,ko sYistem myślenia). Cent'TCllnYlm problemom referatu J. Waa,ridenburgla jes,t próba U!kazania genera,lnej teor,iireIigii j.alko sYislteUTIC-l zna'ków; stam się poka,zać, iż jQz:y'k f'elig,iJi nis może być poza tą t,O'olr,iąrozum,ia1ny ade!kwa:bnie. Pir:zy baldaniu tego języlka stara się z,anahzolwać zna:c.zcmie, jalk,ie o'n odglry,wa dla jedn1os.tek nim Slę pOlsŁUgUjąICy!ch, Czyni talk, g:dyż w aftmie komu1ni!ka'cjri mÓlWICai odbionc'a mu,srz'l podzi'Clać wspólne referencje odinoszące s'ię do r,z,eczylw'iJsltoś'cip'OIzaempilrycwej, różnej od tej, do jakiej odll1'Cllsząsię inne DOld!zajejęzyka. Komentatorzy A. Nennola-Kallio, N. Smart i A. Wissman skupiaj'l swą uwagę na probilemaltyce kirylte.riólw wylró:żnieni,a języ:ka n:atulr,aJllnego i religlijnego olraz ~posobó'w pT!ZeprolWadzania anall,irzy tego drug\iego. Ost'aitlni rO(Zldiz,iałllJsiążki zatytułowany został "Głębolka s'tlrulk:tura rehgii". W po· jęc,b otlw,ier<ające:g:o go J. vain BaJa}'a relig,i1a jes,t sYisitemem oJnO's'zą,cym slię du niewe1ryfiJkowa!lnO'j r:zec,zy'wi&tośd, tyIlTItcza!s'emz n<l1J!k1owO'go punkltu \v'iidzO'nlia jest to absulnd. Fa:kIt jej istnieni.a i otdwloływania się do niej Ipr:zez czl'olwielka świadczyć ma o jego głębdk.im welwnętrrzmymkonfliikclie. ROIz,polznanie tego zjawiska możliwe będz!ie tyl:k,o przez bad!ani'e i symbołi, i emo'cjo:naJny'c'h "t.anów u mysłu (sny, neur'Olza tbp.). Aby pOIznać kh genezę, naJeży dokładnie po!znać cały k'onteikst kulturo,wo-.SJPołeclz:ny. Stąd rodzi się po:t,Dzeba k0'll1lplek,s01wych bardań monog:raf.icznych i jeidnocześnie kwe,s-t'iJonowanli,e "metod poróVv1na'wclzy ch" iIZlo'lującyc<h pojedyncze f,akty. W naSJtępnym rerfe:ra'c:ie K, Gorlda!mmer z,ajmuje Slię relalcją między symbo!lami a możUwą głębolką sitrwldulrą religii. Za'l'waża, iż termin "głębo;ka" staje się c:zęsto !'oid'ZJajem met!afmy dla rlzeczy niewy,rażnych Naj Ie!piej będzie, 'w jego opinm, t'ralkltOiwać głębię j,alko naj:'lt;Hlsze waimt:wy symboili, któ,re zres,z.tą w hist'oDii ulegały ró,żny'm transfOlrma:eÓom. W badaIllia'clh najball1dziej uZ:l's!aidnionym metodologicznie podejściem będzie natomiast rozpoczynanie analiz od warstw najbl:iż,SJzych,najsrzel1ze.j wyartylkuŁowanYlch. Komenrt;,a'tmów ~h. P. vam Baaren'a, U. Drobina, M. pye i R. J. Zwi We,rbloWlsiky'eg.o, olprócz korJklreitnyleh luwag Slkliel1o!wa,ny'chdo referentów, naj'Wlięcej zajęły k,weSJtie rOlzumienJia st~ulkJtulry, symbolu, tYiPolo,g,iiiJtp. Podis,umolwują'c cały ten dZ'i,ał sliJwiendzić można, że mimo obi,ecują'c'o bI1z:miącej t emaltyki n'iewie1.'e I,elat Ylwnie, jak dotąd, wno:'lzą one do badań reUgio,znawczyc'h. Dys!kcisja nad języlkiiem r,eliiJgliiotkal:~uje s'ię płodna, o i,le doty1czy jedynie tematylki tra'IlISllaicji te!k'sltu. Za!polżyicZJOnyz temU syrntaikltycznej !termin "głębOlkia i �R!Xenzje 301 5tru!k,uUlra" wydaje się l1'iezJbyrt.efaktyTWlI1y jeśilJi chodzJ {) barda.n!i<anad rel:i,g'ią. Posyć zaJSokaJlwdący jes.t farM małęgoo kOl11ZYlsIt,3illiaze~iruikltJUIrailJiJzJm~,. Z1właS7JC7JaLevi.,Sitr,aJU!SIS'oWls/k'iego,kitÓlry mimo jm"yltył.kJiL ruiewą'ttpliiw.i.e wieiliu ~ŁaJby,clh stron st,ał się iJnspirujący d1a innyJC'h, pOlkr,eWlny1clh·dt1Jied:zi.n huma'nill~ytkIi. I na tych zagadnieniach k'ończy się, w zasadzie treść merytoryczna książki, lecz jeSlZioze nie jej cado>Ść. f)dycja ta za:~ltriZIona jM!; omv1iempooa<i/tJo w doildad-, ny indelkJs OIsobowy oraz OIosz6I'lI1Yi 1rraIfn"e dObrany im!dek5, rxeCfl),Qwy. Ułalttwia to śledzeruie wyhI'la'Ilych zagadnień:To w:Ierme odItiwoOlI1Ze'l1lie ur.eŚC'i pUlbJfilkJaqji me jest, reeiC<ZproSlta" jej ca~kioIwiltym ahrazem. Każdy aXItyikuł, c:zy nCllwe't kOlrnemitaa1Z, a tym bardzie1j temat, mógŁby się Sltać P11Zool1'lfiioltemoddrzde1nej prJaICY. O takliei,j właś:ni'e a nie inmej fonmi.e tego ornówieruia zadecyfd,OIWało jedinJalk pDClIgiIl1eruieZl!lPOZloo'Ilia poJJSlkJiego ,czyltel1mi:ka z głóWlnymi aJkit'llallll'ie Pl'OJblemami rellłgilOiznalWlS\lIwaśw,iaJti()lwego, z t,ernJaltytką poirwszalllą w ich obrębie, z tendenC1jami roZlWQlju. Pooralk!tQlwamłie tej pracy l'i ty:1lk:o w sposób problem~y nie byłoby c'hylba w s,tJairuiletego celu zr,eaJ.ifz.OfWIać. ObecnIe' slPrÓfbuJjemy s'ię pokusić o rpewną ogólrną o,cenę syltlllacji pamu,jącej w relligl~orz.ilfaJWI5<tiw,ie. ZalZlnaozyć tI'lZeibia, iż w pewlll'ej m!ierze pOlIDaony w tym Wlzg,lędzde jeSlt W!sltęp napi!sa'ny do 'ca,lej kJS'iąŻlkJi, kJtórego aJUlt,o,r,em jest jej r'edaiktOlr L. HOin/kiO. W OIbeClllej syltlU<llc,jiwyldade slię więc, że iJIIteresudąiCa nals tu dy.s'cYJPll'ill'la:lJnajduje się w dość ,s/k{on1ip]i1kowanej i brudnej sj'ltualc;jii. Łaltw'o daje s'ię :lJa'".lIważyć niezl:iJczOOlość Si1Jkół, zaint'ef'esIOIwań i kiierunków. Nie byliby tIo z pewnJOiśdą Z1a~ut, a wręoz odw.rotnie, śWialdieICrtiwod!u,żej pręzJllośai, ~dYlby iIll,e faktt, że na,wet w O(pim'i'i nJiekltÓfrY'c,hbaidaczy jedymY'm, co łącrLy WlSlZy1SrtJkiloh zajmudącY'cih S'ię tym zagadnieniem, jeSlt sam teI1ll1li:n re1'i'~a. Dade slię OOC17JUĆ wyrażny br3.'k m&tateor,i,i, k'tÓ.rn POz.wtOiuła'by na stworzenie c<hroćlby pQld'sltalWowej płaiSlZ.C'Zy,zmy,pewnych u'l1'Uwensalny,ch kaJte~i,i mogącj'loh Sltać się punJkltem wyjściowym daJ1r;:;zy,chbadań i wrz.ajemnegJo por,oz.um'ieni,a. Re11gio::IJnafW!SluWlo pozOlwd;je nadał dYJSIcY\P1Jilląw SlPosÓ!b wy,r:aźJny m1ElŻną od lnnYloh, SlpdkrreWlniony,C'h z ,niJm d!ZJj,ediziln.Niie mamy tu na myślli pnoceSlu ogó:lnego, kitóry przy'ozym'ia Soię do bwomend:a C'haralktery'.~tY~C1ZinegKldla daneg10 oIkJren jalkieg-oś Wl~póbozYiI1ni!kateO'I'ety1ozno-f)l1atOld~OIllog'i'Ciznego, lecz u.z.a[etr1ien'ie niemail be:z.pofu-edrrie. Z<lipożyc~ane są metlody, SlPo!Sloby arua!li.zy, cale t'eorie, jak rÓWlnież S!am'i. bada'cze są C'zęsio przedJsIta'WIilc:ielalITńZaJr8lZem i:nny'ch gałęz:i wiedzy. Zaznac,zyć pnzy tym mOlżna, iż ni'ejedinOlkir.Oitinie są bo metio!dy, które na ,grufl1!cie dj'ls'cYIP1iJn, g1dzie się Z1l'oz.dZlily,u:znane są już z.a pnzel3't.anzał,e i za:r:Zl.lcone. Obyld'wa ;PoDWSlZonedotąd zagrudn:ien\ia <:zJdająs'ię w s\pOJsÓ'bd,ość śdiisły ze S10bą łąazyć. I.ii'oZll1~ k'westie SlpralWliają pOfooiCllt1owIai2:eIl!i'e jElS'zoze nJieZibyt wy1kJrYSltaliww,anych i nie ba:ndizo wiClJdiomJoo co w1a,ś'CilWIiew nicih choid,zi. DO'tyCiZY to SlwzegÓlln:ie ta!ktiJc!hhalsel, jak glębo1ka s1J1,1WkJtUT<a T'el'iJgli'i,ozy też języlk r,ełli'g1i.i.Być moż,e, dalliSlze s.tu<dia po,~w<olą na slkIQlnikJrettj'lz.OIwan1i,e pOllia baodaf\V1czego i je:g'O zaJkreSIU olraz pOis.uną rezultaty ctocie<!<::ańnaprzód. Nie ulega }eclina'k Wą!tIPl'ilWlQlśd,że r,elii'giOlzJlla,\V1srt:iw'O jalkio t'aik'ie 'l'1'ega ciąlglym pnzemia'nOlm. Być ffilor.?:'e,jes.t to rerLu!lltal1;.eunf.ermentu jlCIJk,izatPa,nQlwał w całej huInailllis.tylc,e pod k'ol!1,iec }.ait S'ześooziLelSlią(t;yiCih. N a cz.oło za:gaidni'eń wyj)ijają ;się: !h:ifs.tor,ia relii'g;ii, fe<nomenol!OIgLa i anltil'opoliogia, pr.zy c.zym nie ma wYfl',aźmej domiimwcj.j kJtórejś z Inich. Inne z gałęzi, taJkiie jalk toeoJiolg'ia, &oc,jollogi;a crzy. P5ychionogia, występowały jedyruie w konl\;,eikfSitaclhS1ZEl!1S1Zy!C:h za;gaidn'ień jaik10 jeden z ic;h ClJSlPek'tó{w. Z pewn.o,śC!ią w.ZJrosł!o naft'omiasit, głÓfwiIl'ie d:z.ięlk,i u'C!ZIonym skamłdj'lnawiSlkim, z.naczooie folkloru i tradycji ustnej. Jest to cenne. źródło mogą.ce zasilić dotychczasowe dane będące prtzedmi'Olbem fIQ!lJWiaQ:ań naJUJkfio rebgli:i. �302 N1iwwyłkl1e C'ie/kaIWa wYldade się też być próba połąlC'.z.et1ILafenomenlQllogH i hiSltorid re1li gtiJi, C1Z~ ·wymk:ierrn mia~aby być m. in. h'LsIt(J,TYJCIZIla tYlpol:ogia religii. Obolk WYlSli~ÓlWelkologów i erMO!LuCijIcmJilsltÓlW jeSlt to prÓlba pewlIl.e~ rodzaju uhiJsltoryc21nianl1a cabO'ści dyslCy/pl'iny. Tendel1lcj,a ta1ka był<liby więc pl'zeljlaJwem Qlbiooującego prądu zm:ienz.ająocego do ".l;}mOlWama ZJaigaldnień w kh pruces:ie dlZiejowym, pr:zy U'W17JgUędnlieniJukontekJsltru społooZlnelgo i kulbuwwego (lnie talk, jalk t'o mJiaw !lIP. mi'ejse,e w k1alS)'lcznej fenOiIIlenol~og,i'i). Talki kienll!1e1k badań wYldaje się być najbail'dziej s,ŁuIS7.Il1y.Pamiębać boWlielffi ZiaIW6IZJe należy, żeWlSIZeil'klie zj.aJWliJsikakiUltlu['lowe, a w tym i rel1il~a, pr:zebiiegają nie tylilm w OIklreś'1onym ŚI".odowiJs1kupriZYrodniczym, lecz również w caloksdałcie praktykJi społecznej. Ta ostatnia jest zaś historyc!lnie zmienna. Przy jej badaniu nieZlbędne jest natomiast uwzględnianie zarówno determinanty funkcjonallnej, na którą Slkładają się obiekJtywne wa,runki ludzJldej ,diZlia'ballnO'śc'i,jalk i genatylClZlnej, decydującej o jelj olsta1tecznym, konlk!retnym k!s'zttał1c'ie. l Michał Ges,tures. Their MamSlh a[]d Maa:ie SIS. 2Y6. BuohoWisk,i Ori'gLn amd D.istr,Lbut,ion. DeSlmond Miol1r.iJs,P,eIt·er Gol,lett, Pelter O'Slhou{g,binelSlSY.SIt,elin and Day (PublliJsihers), New Yoll"lk 19f7 9, 1 QpulbliJk101Walws:zyw I'loiku 19157 N wgq małpę, zafa1scynOlwa,l Desmomd Mo.rrils S1ZeI10kie rzeslze czy'telniJków studiJami nad zachowaniem c\lłoWlieka. Zebraws\lY zasbuŻ/orLe laulry po wydaJniJu Mam,iW'atcih>img. A field -guide to httman be'hav,ior kisią:żJk:i, k1tÓIDasitala się oeslbs,eI11,arem wIDu 19fi17,pra.YlStąjpH, IWITaIZz tiró'.j!ką SiWlOliJc,h lro1egÓIW, do QlpraK:Qwanlia ~oł'eóneJj ,pOlZy,crj[o równie fr,alPująlCym ty,'tuae: GeSltulTes. Theri,r OTligim and DistiriJbution. Gesty ,są jediną z wielu fKJII'lffipoIZJaJweriballnyle:h sposobÓIW po.n:JiZlultrJliewaJlli,aSlię. DOiklaJdnliej l'\Z;eclZUljmlUrją'c, są one pwe,jlalwem Ww. ,Jboidy laJngua'g,e" "języlka ciala" - i t>O'tą jego fOlI1mą, kitÓlrą ,potsłrl~uj.emy s.ięś 'w i ad o m i e w piI'locesie kJomunilk1OlWaJn[Ja.slię. Rol<a i :Ilna'ozenie g'elSltÓIWnie \lOlsltala, 2lda'nierrn aUltolrÓlw, do,statec'ZlI1ie doltyJclhC!laJS podJkreśl!ona. Ohioć um~eljęltll1lość posbu~W1ainJia Slię języ\k1ierrn jeslt wyłączmą wła'śCliwośeią Clzlow,ieika, nad,ającą mu Sl2'JclZelgó.Lną piozy;clję W świecie zWlienząJt, zailledwie ?ifjfJ/o sygnałów jaJkie prIzekamu.jemy w pr,olC'esi,e komuni/k'()Iwam,ia się pI1Zybier.a flQlI'lffię słów. OzlOlwielk j.eSit i:stoltą o wlielu 2'Jffij'lsfulcihi tyJJko okal2'JjonalIDie werballi!zJuje SlWoje odCI2'Jucia: sllolwill nadJadą się d!oillkOI1laQ.e do OpiJSIUfa1ktÓ'W d. .iIdci', lecz tam, gtdtZie w grę Wlchodrz.ą em()lcli'e i na.sltJrój, gesty 'oIkJa~lją się n'iezaSltąpione. Do niedalwna urwalŻlaJno geslty zatlrYlwiaamą, :podirrzędną LOII'lffiępOI'O,zflmiewama się, Sltąd nilkle nJiJmi zadIIJJt·ares'O\W1'l'iie.Wyidarje się, że illsltmeje jes.:lJCJzeilllll'ty, bamlzo ciekiaJWY i trodny do wyraiŻ.eIllia C!lJ'lnniJk, utlI'uidnilaliący sbudiia nad gesrt;,aanIi: będą1c środkiem pOlZawerbalnego sposobu poroZlUmiewania się, gesty opierają się analizie sŁownej. z.wa;żyrWlSlZYna WI.SlPOIffi[]jam,e tlrodlu>ośd i wy;n~ka.jący \l l1Iic,h s,k'rommy stan bad.ań, aultlCJIr:zyGe,s.tów podrjęJii się pioLniel'stkliego zaidlania. OmarwiJam,a prlalCa jeslt ,pietrIWISlZY1ffi i j.ed)'lnylm w slWoilm wdizaj.u sltlU1dJLummającym na celu slkaa.itQglI"af>()lWlan:ie geoglrafiJc~e\gIO l10iZlffiieseJclzetnia gesltów. PiOlWSlZeclhme wiadomo, ż'e pos:~ólne krl:lltiu,ry, naJr:oK:ly i grulPY etniCl2'JIle wy:kis:ztafCliły odmienne gesty, jednak ich regiomalne zróżnicowanie nie zostało dotąd zanalizowane. WClZeśl1Iiej!Sl2'JeulsiłoIWlall1La',Zlffii.el'l'lJaijące do ~aJ.iJzolWania .konlk:ratmych za!dhiQIWa(} �30l kinetycznych (gesty, sposób poruszania się, mimika twarzy itp.), ograniczały się; do oIktreślen:ia icll jaJko t,YIpowl() ,,:fir!amicuISllci-e" luJb ,!WłoSkie", bez dO!Clie'kaallia, crLy są one ~}aIw.ilskiiem tY?<JIWyan dla }edneg'O kra,ju, czy też, p1'1ZeIkJr!OlClZy!W\S'Zy ~an'ke nan-odiowe, objęły SIWym 7JalSięg.iem s:z.em:ze tery/t-OIl"Iiiuan. Jeslt rz.e'ozą ooz.Y'Y.lluSltą- pjrSlZą dałej aurtlomzy że analiza gesitów w ujęICW ogó1inoświaltQwym byłaJby prrz;ad"ięwtZięciem monuanen'1ailn,YIm, zna<mndEl pru!klraozająJcym moŻJlruwo<ś'C'iki~kJu baida-ozy, looz ffiloźlna zaim.iicij.oWlać tego rodiza:jIu baidainia wY'bie:ra'jąJC jaiku pnzedaniOlt 1Jl1IinteresQlW1and!ajeden Ir~on ObejIDUjąlcy kJililm obSlZarÓiW jęz.ylklQlwyJCIhorarz. pewil1ą HIC\7lbęges~Óiw-lld'J'OZY, o k1tórycih wtiemy, że są w poY.IIsrz.ochnY'muri;,YICÓJu na oIk.reśl{JII'lyunIter·me. AJut'ODZ.yomaJwiamej procy 9kiu:pih swą u<Walgę na 20 gest aUh-:kJ.ulC'Zll1ch , śledząc ich wysltępołWan1e w kJrajaJCIh EiUlrapy Zaohoolniej i PowdJniQlwej oraJZ na alf-rylk:ańsk~m wY'br,zei,u MOO7JaŚfóidlZJiemneg-o. Badania terenOlWe, sUlbsyrl:i!()lwane pnzelZ f\ulnJdacdę Harry'ego F. Gu~eniheuma w Nowym JOl1kJu, .l1O'ZłP<JlCzęły S'ię w pierrwJsrz.ylCihmieSlią'ca'Cih 19~G 1'0lkrJ i wwały dQ koń-ca roiku 19'717-.PirlzebaJda.no 40 pull1lkltÓiwbaJdaJWlClZyclhw 25 kJrajalOh obejmująlCy1ch 15 rÓŻJnyoo Oibs:Zia;fÓlwjęzylkQ1wYICh. 2'9 pra-COIW<l1lilkÓlW naullwwy,cIh i ltłiUlffila.C:ZY przepI1owadz:iło wywiady z 1200 il!llfol1matolfam'i. Qpróoz stanJd<lJl1dowy1c:hwYIW~aidÓiwpI10lwadiZJOillyichw o,pa,rlCilUo UIPI1Zed'ruuopI'z.ygo-wwalny lk(wooU,onaJrul\llS<Z, aurt'OO1ZYi ~dh pQllT1JOlCnkyplXJlwlalCll7liJ1 obs-eIlWJaJciję i um:est,nilClZą,cą- jalWlną i ulkiryltą - rejel5t.1r'Uij~ róino<oorine formy g-as:tów t'OwaTlZy1S1Zą'Ce pr.zyja.ciebSlkiiej pogalWędice, za:CJiętej dy.slkrlLsji, kłótni i iJnlI1ym zac:hOlWa.n'iom ~-łeClonym. Ka-i.K:lyrz. wy1wiadów t.r1w<3łdkol0 40 mil!llult. C>:kamjlona,lll1:ie,w pl'ZYlpadlkJu, gidy iruformalt'011ZY wytkarz.YI\WłJii s=egómą aclhioltę dlQ WZlI'IlmVY, prQWlad:zący badania wy,p)1Y'waJi o i.n.ne, lO!kall·n;ieulŻYlWalnegesty. WSiPomniane 20 g-estÓlW-IkI1Juiazy(.zallliJoza.ją c10 ruich 3IlI'torrzy .taJlde Swi3idJoone l1Uchy, jalk: oalJo.w3lnie k'OlI1'iI\l'SlZików paLców, znaik: rogów, wYlSltlolllięaie kIC.iulka, ,,granie na nosie", wyciągnięcie przedramienia itp.), stanowi podstawę 20 rozdziałów skompOD()Iwanycrh wedŁug podoibnego s:ClhemaJuu: na,jpiel'lw II1laImy sz;czegół.owy opLs ()lmawianeg;o ge!:ltu z poidaniem jeg;o lOikabny,oh wan-,uamÓiw, o ,ile t!a'klie wyls/tęPUlją. T,owal'lzyrszy mrJ zawsze oc!;polY.ll1edirui ryrsunelk oralZ S1zereg fd1:OIg1ra!f'~i. :Amem naJs'tępu,je anaLiza rozmieszczenia geograiicmlego danego ges,tu, zilustrowana stosownymi kartQgraJffilaJmi W Clzęści końcowej, naj()lbSlZel1ndei}szej i na'jbarldziej błYlSlkOl1: llilWej, otrzymujemy i.f1JtenpretaiCOę pOl;;'eJC2;egó:l'nyICJh gesltów or'~ ich hliisitOlfYiOZIlY rodowód. Wydawałoby się, że jeśli drapiemy się w ucho, to dlatego, że odczuwamy s.węclizJemlie.Oltóż Y.IIcale talk: być nie ffilUgj: gest ten ma rÓlŻln-ez:na.CiZ€Jniewśród I"ÓŻnyC'h I'lI3JI"ooÓiwi WYlW!OłyIW13Ć l'l1J()lŻ.e n31W'~ Il'iapo.rorz.um!ienia. W połJUJdniowych WŁoszech i JUgl::JlSłaJWtid{)tlkndęde woha oom·a!0ZJ3srz.ytdenSltiw!oze zniew~eściałOŚC'i. Dla d1:ieoi glrook:i'CIhwn sam g-esit jel"t OIS1tinzeżEmiemprzed 1Jbj:jrżaaąlCąsię -karą, w TWl1Cji cihroni ,przed ,,-z!Y'm Oiklem", w S:lJloocji jetSlt OiZl1I3Ikąs'cejp;tycY'1Jffilu,na Maillc;ie Z3lŚ 00sy~a do dQll1ols-fcliela. Wieloona'CIZm~'ść nielkltóryidh gestów, to jeden z problemów lnlteres'U'jącY'CIh allltl'Olp010gÓlW, i rue tyłko, i.nIna klw€!sltlia dlQty\ClZy ~mdJany z.na-c,zel!llil3po:si7JCZegól!ny1CJh geSltów w 'Jjęchu himCkI"yc<7lI1yrn.W.oomy na pr.zyildaJd lCał'OW<3I11'ie kKmiJU!SI7JkÓ!W palców: d1Jiś jesit to serrdOCllJl1<l,żar.to.'b1ilWa iJnIfJOII'ffi3lC\ia Sk::ier:OIWana do a!tnalk1cyljnej ciziewlClZy;ny, a:1bo gest po.dklr.e!ŚlIa1ąICYsmaiktiwQ,tą 1lJQI1:.nalWę. W tej p<JIStIa:ci:m1MlY jest od Mt1a,nityflw a~ ,po U['a.1. TylSliąlCe lat temJU gesit ÓiW był symbolem d~rlSiU pomiędzy azcictie1lami a oosltlwem. POItem wszeidł do uży't!'kJu diwOl"SlkJiego, aJ02llrolwi'e/k s:polty/klał s:ię z leklc,awalŻ€fI!lIiem, pon!iew3lŻ SlU,ger.OIWałni~I1Zy:7JWoite pr:zyaniJlaJnie się, liwlSi05lttwo jakbyśmy d~1'Śp!OIW'ieidi1Jiel,i.Wisp6ł.a2leśnie fuiI1!kJojonuj.e w noumalrnymeulI'Qlpejlstkrian języku gestów. Podiobnie rzeaz się ma ze znaJk,iem rogów' 1 �Recenzje 304 ro:z;umianym:.potW~zechn:ie jailw p11Zyrcitnęlkdo. rQga!C7;a.; Na jaikJie.j zaąadZ!i'e f>O~. będącep11Zooież·· OoZlOalkąwłiaid!Zy i siły bykla, Sitały się :z;naikiiem .~l11!po.tal1lCjii głlU!pQlty? iPy1tań O·pI1ZYCJZY'!1Y eWlo~r.lIC\i.i poiSJ21C2Jegó1JnyiC'h g~s.lÓlw i ·j'oh :wa'c,zetJJie z.najdujemy w offiaJwdia,nej PI1aJCY W1i'ele, na.leżą· baWiiem Gesty d.o te.g·Q rodzaiju kisiąrl.eik, !ctÓiI'eSlt'aJWlia'ją więcej pyltail niź1iOldipOlWlied~i. Inspil1wją'c,e to i kis,zJta!Jcące - zarówno d~a crzyte1lruilka, jalk i baldla:ClZladl7JieljólWkiullitiulry,eu;rlolPejSlkiej N()iwa1t.0II1s1kiie, iIllter'esująlc'e ujęci>e OI'od'~tego maJteriałiu ź,ródłOlwegJo ozy'rui kSlią'ŻJkę ceruną pOlzy,oją w zalkiresie SltiuiClJiólw nad tPolZaJwerba,lmymli SlpOISlOloamipQT'oZJulmiewania się, a waJI1tki i pI1zeljQ1Zysitytokna'rra1cj1i 2iaJohęera do lelkitulry, choć nie wZlwiewa wąt,plilWlOśoi. JęzyikgelSl1:ów j.est bOl\vliem pe'len pułaJpek. "Kiedy premier Wi'e~kiej BiryltaJrui'i - pani Mail1gialDeItThart'oher - ZlI10lbiiłapalclaJmi znaJk V (victory, co znacrz.y~y'c-ięsl1:lw,o), ruby posZICIZylc:ićsię urlilumfem WY'OOilT.l,n:ieba'clzn:ie poikialZlaiła kamerom t~ewi'zY'j:nym tył rękii, SibraJszą'c tym samJ1m brylty,j,slką {)p~nię puibHiczną gestem W'iel~e ruieSlk1romnYIJD[.•. )". ElibiJeta TioJ.'V'OVuoorcla, Ethnology Sc.ience in Firna·nd 1828 -1918, in FirnJ/.;andbefore 1920. The H'istory Goździak of LeaTTlJing and He1Jslitr1!kii 119.717, SIS.80. inid,eiks O!oob. NiezlWy!k'1e iJhrt,er,eISlUjąca kiS'ią;żJkia ToiJvo VlUore1a Etnologia w Finlandii przed je/Sit kiOllej:ną :porz:y.cdą (Ji4 b) z s,wili "The Hilstory of Leau.ni.nlg and Selience iJn F'inland 182'8 - 119/18", w ktÓirej omtaiWIiane są wiSiZys.tlkiie dYlscy!p~i-ny bac1alW~e wysltę.pując~ w :naruce f.ińlslkd:ej w XIX wiekiu. Wa;rlto k<illlka słów lPolśWlięICićidei Il1riejszego wydtaiWltJJilettlwia.Hdis>toria nalUlki iiińsilci,ej zalClZęła się ~em z ,pOlWlS<ta'IlIiem w 1'6'40 r. A'kJademdi Aboensin w TiurtkJu (Aibo). F1inlandia była w tym ClZl<l!siie 'częścią kirÓ'lesil:iwa Szwecji. W kOIllseik!Weruciji wojen na;poleońlskJilch ,kJrajsilał się aJut'OInomiJazmY1ffiW:ieilikim KisięSltiwem pod ,pamQwalIlliem Rosji. W 18,28 r., po Sipu.'SI1:'OISlzenif.l Tiwrlkiu przez ogień, unilwm'lsy<te/t został pr.zenieSiiony do IllOlwej s'uoiHcy kma,jlU, He/Milnelk (He1Js'illigfoll1s). NaJ:l1wę uniJwer's)lteituzmie.n~ono na 1IITlIper,i1alAlexalIlider Univ,el1silty ofFinłarud. Dzi'eje narulki te.go ok,resu (1646 - 1\82'8) w~ta'ły za(pilsane w 10 tomatdh serij.j Abo Univer.sitets Liirdomshistoria. (The His.tory of Loorruimg in the UniverJsity of Tumu). Ser1ia była wY'dC\iwana prtZez ~wooilcie TOIwaJrtzytsit:Wlo 1Jit,ooaitiury w Fi<nJlaJIlldiJi. lfumy,sł pOiUl'laJ!ct.b!wain:i!a h~sibOlrtiinau1ki :liińJsik·iejw s·ooi-i monogI'aJiii, Oibejmu'j'l'c·ej okres od 1828 do 1918, tj. do roku; w którym Uni.wersY'tet Cesarsk.i stał się Uniwers·yttetem HelSlińlSlkiim, był po raJZ ,pienWlSlZy m:pr·OIponOWailly pTlZez os.tart:.niego kJairuCllel'17JaUniJwemsy1tJertJUHeIlts[ń.5Ikiego, EidlWliJna 1JiJnJkiomiasa. Pomy.sł wstał wylkOlra:y;stany 'PI1Zez Fińslkli.e TOiWa'I1Zytslt!wioNraf.llk'Oiwe (lwY'dalW.cę n~nielj'szej semi), kJtór'e w:pOIwl,edziało jeg.o rea-H:za1cję w 1-900 1'loik:u w Z1W1i~kru'ze 125 r.O'ClZni1cąTIOI\V1arZYlsltrw.a. Należy podJkireśHć, że w.sze1llcie pOiCIZynamia naulk,OIWlcÓ'Wf,ińlSlkilClhv-; l.ar1:a·ch 1·828 - 19108 były ś·oiśl.e Z1wiąrza..ne z jedY'!1Y1ffiUIlIllwer1sy,tetem w Fi.Ill1.amd.i.i,Un:iwer.sy:tetem CesaI1Siki:m, jajko j-edy.ną p1JalcÓiW:kąna:uIkOiWą. Zgodnie z plan!ClJffiliedytorów seria będJzie zaJW.iettaia 20 tomów; niektóre z nilcih będą pod!ziel'Oue na dwj~ 1Julb więc·ej c.zęści, lllP. seria 13 na: a) J ęrzylkli.slk,a:I'lIdy.naJWskie i b) Srz1w'oozJk:ifo1k11Q1T w Thnilam!d.iii.,CrLy ser:iJa 14: a) Airc'h.e;()I10,giai b) Etoollo~l(l. K!aiJdy t,O'm serii po,święcom.y będzie iJnmej dytS'cytpl1nie badalWCJZej: medycyn:ie, aJS:t'l"QnomE, g-eOlgraIJiH,boltaill[Ce, hiJsltotiogJraJfiii, fHOIZloo'i.ii i·n. Opra1c'OiWanie pC<SIWzeg~nYlc:h tomów pcxwiemol1lO wyih1tnYlffi reprezel1Jtall'lit'Om diall1y1C'hdY'SlcYl~dm,wZlwią1Jklu z ClZYlm 1920, �,Recenzje 305 możemy PI1ZY[)UISlZJQZaĆ, że będą wyrniikiem doglębnj1lc'h badIań h1stOll1iinalulk~ W F<in,.. llamii. W kJsiąrżioe E,tnologi;a w FlinŁ,am,dii przed 1920 d~i'ei'e eltmoU'OIgli,i są omalwliane od wiekJu XVHI, tz.n. Old tego C1lialSU,z kJtÓlrego pOlchodJzą piel1W1s:ze publilkaJcje regilonalnyoh SiPl1alwOizdań, W tj1lcih spralwoiLdam.ia,ch połOlż,ono SIZlo:z.egÓoliny nacisk na zag,adlllienia pl1zy,roidnilcrz-e i elkio[1'omilcl~e POlSi2JCizególnydh OIbswrÓIW kiraju, sltąd też .znajdują się tam O(piJsy diotyozą<ce cOld2JielliIleg,o żj1lc.iJa lrlIdl:zJi.,wYIPOls.ażenia ilC!h domost<w i s,ieclJrils'k. Piel1W1szy rIOI:z.d0ial kJsią<ŻkJizaltytuŁOIwany j,est: S!puścilzna wi1ekeu H. G. Porthana, w ktÓlrym omawila,ny jei:lt oikJres od pragimatYI~ oświeceni:owego do romanltyz.mu. Brrz,edstalWlilOlne są syiliweltJki A. J. 8jQ~rena (17191'4 -185(5)'T' głól1Mnego preedSit~wLaiela romacr1ty:mTIiU, Ainltero W,are'1LulSla (1l<l~21 - 19(4) - bardac~a terenowego i C. A. G,OIt:t'Lu'nida(1Y71916 -18'1i5)-2JbierlarciZa foilJkllolru. H. G. POlmihan (17,39 - 1204) był tWÓlncą fdńJSlki,ch badrań w humaniJsitYlee. o.statnie dizieslięciOl1recia XVII!I wieku są znane w naulce fińJslkiej jalklo Epolka P,0II1thalna. POIr\tJhian, narl'czj1lcieil uniwersyltecki, pr,zez Slwoją alkitYJW[lOŚĆpilsa'l1s1ką stwonzyl podista1wy dilla k1ry:tyrclznyc:h bacliań hilSitoryr=y'clh; od teg,o też CtLasu loikalne spr<l/wlQizdam'a (OlPilsy) stały się baI'(]~iElj flaikltylozne w siWo:im charla/kltenze. IW ko~,ej[lym IIOI~dziJale pt. EiwoiLuroja naulkJiOlmówiOlno pOlgląldy flillrololga M. A. CaSlbren1a, ktÓlry wy,Qlbmażał sobie eitnoil,Qlgię jalko naulkę hiJS.tOlryIQWą,I'ZJucają<cą świa:tlo na wc~eśrni'eljISi~e OIkresy foińJSikielj h~srt;,o'I1ii.RadZJiec'.kiUJwOI1Y L. SteIibelI1g ponadto wylkazal, ż'e w SIWIO'~c,h pralc<aicll CaJs,tlren OIkJreślił dokładnie pojęC'ie eg,~olgamii, któ.re w ~iter~tiulI1ze etinologilC:ZJnej pr1zYIPiJsa[le jeSit J. J. McLeenn'O!W1i. P1odOlhnie oln ZJdefiniował animirLm przed E. B. Tylorem i wyprzedził Jamesa G. F'razera (1855 - 1941) we ws:kai2Ja:niJu~zademn~o stosunw międlzy magią a relliglią. W tla11l1iejsy;trlla'cj,i pilsze T. VUiOrell.a - M. A. Ciast,rem był pienwlSJzym pro;f'elsorem eI'mloU1QlgiJi na ś'wi'ecie. Badania etnOllOlgliJ=e są c.ałfkiOlw~C'ieniemorŻilii'we bez 7!OInganiJzOiWa'nj1lc/h zbiorrów muzealnych, toteż jest oczywiste, że systematylczne bada.n,ia etnologiczne byly włączone w działalność InIUzeów. BiJOImeramitalk mkil1OjOlnej aktywnośd bylii Petit er '!I1heodOlr SchwiJI1dit (1:815:1 - l.9(17) i A. O. Heilkell (1851 - l!ł24). M. in. ioh d2JiaŁalność doprowad2Jiła clio obwaol1cia piemWislzej wyrSltawy elmograf:1cznej w Helsinkiach w 187,6 T., 00 w kOllJselkweQIcji umożr1i1wiŁo powo~aIllioe MUJzeum E~OIgI1a'filc~neglo, Następne lata przy;nolszą uitrwoI1zenie Unilwensylteclkiego MUlzeUim EtnQlgra,filcznego (Y,l.iOlpiJston kans:litieteełl'inen InIUls'eo), Na:rodawego M;Ilzeum Hilstrori.i i Etnolgrafii (Vai1tiOrn Historiallis - KansabieteelHnen Museo), muzeum fińskiego tańca ludowego i in. Należy zwródć u:wagę na OSOlbę A. A. EtJhoJena, kltóry jurż w pOlcz~jJkJa'oh XjIX w,i,e!m mia'ł spI1zyjają'Ce ~aJnunlki do ~ałorż:eI1lilaInIUlzeum eltinololgilcZJnego i ba,dań tej dyscyrpl.iJny. (DopioeI1o w 1'8'41 1'. pOfWlsltal0 w RjOipen/h,ald,ze pieI1wS'ze mu,zeum ei1;nOllogiCllme).Etlholen w c.zalsie s'woilc.h podróży do pn.-iZaclh. Ameryk,i, na WYISlPYAIEl'llclkie, Zieb,ral w,art,ościOlWe i bOlgate maltenialy ertinol1ogilclzne, k;tóire nasItępnie poda:rował unilwersylteto.wi w TIUlrlku, Jednalk cały ZibiÓir ZJOIst,alZillliSl~C'zonypI1ZeJZogień w 1!827 r.Po oSIt:atnim p0Wll1Ode z AI1alslki w 1S4J6 T. Eltihoilen pl1Ze1k,alZałuln~wensytt,etolWi w Hel· sinkach nową, nawet większą kolekcję, która zawierała broń; rzadkie kostiumy, u.rządzenia dOlmOiWe itrd. W 191103r. kOl1e1klCljaZiols'tała pl1ZienieSlioona do Fiń,slkieg,o Muzeum NarooOlwego. Dzięki pracy ki11ku geneI'la'Cji pioni,erów etnol1ogia fiń\slka z.dobyŁa w kiońciU fOiI1mallni-e st:aItUIS aikadem:ilclkli'egopnZiedrmi,oitIU, zanim D. T. Slirelilurs zOis'tal w~naC2Iony na kiel1O'wnriika Dg:w-fińJsik!iej EtnOl1'ogH na Dniwemsj1ltecie helsińskim (dQlcentemUlg.ro-il"ińlslk.iej Eltno:lo!gii ZJQlslbalmlianOlWlalI1yw 19,0;6 r.).N.a pQldkre.ś,len:ie,~a\s,ł"l~u,je fralkt, że olSobi,e D, T, 8iireU'iulsa (18712- '19129) autolr krsią,żJki poświęcił claly IOIZdział, w kJtórrj1lm dość slZlClzegó,łOlWiO omawia clizialalinolść t.eg,o wY'bjltne~o U'c:zoneg,o. W l'Ozdizia[,e poświęcanym lU1ruzioomU'ndiW,ensytet'U, arllitylkiwall'iWSlZami fdJ1,alogom 20 ,,Lud" - illOm ll5 �306 Recenzje schaJralkltery,zolWaJIlo syi}lWe'tlkli16 u'C1JOOlylclh,wŚlrÓid kitÓiry:cIh można znaleźć IlIaBIttWCę U. T. SiJreUliJulsana s.t~ilsI1w profesom. UgJro-f.iń~kiej Et nOll()jgiii, Allberta Hama1ii1i.nana (18811- 19149 Umari Manniett1a (1894 - 1005), kitóa-y kOlIllkm"oO'wałz HamaHHnenem na WIaIku:jąc,e stalIKJlWilsIloopo SiilreQ'iJulslie,Viidno Voiomnaa (1869 - 1947), Gahinie1a NiJkandara (181lM- m59'), Saikaxli. Pa[lsIi (l18812- 119165)i .iJnmydl. W,ŚirÓ1d 'JICIrony:cIh fińlslkilCih, kttóirytclh zalin~'ar·elSlo'Wlalniaskierowane były na badaniaeitln()jlKJ'gJiazme, zajprez.erWoiwlano Edlwa\l1da Westm1IIllalc:lka (,H1I62- 19(3'6). E. WesltermalClk, ta.k jaik J. J. Baclhofen (181I5,-J..817!7),LevLs MiO!l:lgalIl(1818 -1881), J. J. McLerman (182J7 - 1001), zajtmOlwał się m. m. ,cenltra:J'nym tematem badań końca XIX MI., jlalkiilm byba pnzelZ drogi Clzas hdJsltor.iJamaliżeńlsltlw,a. BadanIa etndlogiJclzme E. Weslt·ermaclk:a, jaik rÓW!nietŻ Si/gllrilda RafueO.a Ka\l1sItena (1'879 - 191516),GUIrMnalra La'nd:tmana i Riuido1f,a HQQIl>ti (WBi1 - 19145), sIk()ilil'cenltirolW.ałys'ię na prymi,tYlwnyrc'h lm:larclh, Sit<iI"02:y1;/ny:dhcywi'liwc,j,aic'h i IliOiWOICIZelSIllytclh slPołeClZeń:stwalClh w ilcih W1SiZytSltlkildh warSltiw.arc,h,talk daleko, jalk wy['a!tały tJm.1dytcyljną kUlliturę jajko anty~.e'Zę cy:wilizacd'i. Ostaltim r.oZidział .pralcy illlifrommru:jeczyt1;,e1niJkla,j.a.k w~wialdolITlienie sOlbiie pIlzez mli,eszJkańców Finlllandill istnienia n3!lr·oidOlwej kru1'Lu['y ~w.i,elJJkie znaczenie na,leży przypisać KaZevald) s.kłoniło z.wykłych ludzi do badania ich społeczno-kulturoweg·\) środO'W'isika, zalPisy:w1alnia włJaiSlny.cIh oibse.rwa1cji QdlZ!ięki I1OIZ(prIzelst1'Zeni·enlirlUffia.edęltnoiŚci ClZytall1liai pisaIllia) .i wytsytliania tytdh malbeiI1iałów do gaJzet. .Jedy:nym w swoim rOldizalju CIZ,łoiwlieikiemw h~stoI1ii fińsrk'iej etno,lo,gii był ELjas RJauls:sd.(1800 - 18166). Włalsną n<liUlką ZJdo:był talk: dużą wieidzę, że nalpi's.ał m. in. rnst!I"U!kcję naJwilgarcji dla pOlt.1"lZeibwlaJSIllej "IITlOl1.SlkiejszJk,oły". Na doidatek, dizJięki i.nmylITl l'itar.aJck'im Zlailnlt'er,esOlWaniom ~wliell'e jegn pism ;w,s'tało z3,~lbio'nydh) qpilsał ~ZiCZegMowo ży1clie rod!ZJ1n1llej wiOlSlkii (O/pis poldhoidl7.Jiz roku 118'10). ManuSlk'rYIPt tej pra'cy obejmU'j'e 1.3'7,8 stmon i slt·anawti do dziś ceIl/ne źrÓid,ło dl'a badaClZY teg.o iregiOinJU. SlPm§,ród jmnYlc'h kiOl1e1kicli()ilile.róiw i do'klUmelnta,torólw rordizimeij kiu~u:ry wymienić mO'ima: H. A. Reinholma (:1'8119, - 10013), Jo;hanesa Haylha (18.39 - 19113), linto KOll1mda Inha (1865 - 1930) i Samu1i Paula:harlju (1875 - 1944). !KJs'iąrż.,kia T. Vuo.r,eO.i j'elSt POIZytC,jąb.aJOOlZlo c·enlllą, s.:wzegótnie clIla ty:oh, który;Clh inter,eSlUje hiilsitoU'ia etnOlg.raf'iJi i eltinoQl()\g1ii.Plr:Ziejl'1zy:s'ty i l{)1g1i1czmywylkbad ~prawia czyt1;elni'kolW.i wi'e1ikie ułalbwienie w zapOIZIIlawaniu s'ię z 1łczmymi po'sbarClimnJi UIClZiOnY'Oh i amartlocr:Óiw, k'h pOIgIl.ądrarrnlii dzJia~allno~cią, z nOlwytmi iJnsitytulC\ja.mli., kitó,r·e tlwro:I1zyJ:idila buidnwa'l1ila fiUlnldamenltów nOlwed dy;s'cYlPlilny naiulkiolwoj. 1), Trad.icija w i.sto'rii kul,tury. Pmc.a zbiorowa pod roo. W. A. KarI1puISiZJina,Mo- sk:IWa 19'718,,SIS.2r60. p·oo:sitaJwą Zlbiorru anty:kr,lł6w są wylk~ady wy:grolszone na k'Orll'ierencji "f'!wb1·emy tm.dy:c:j'i w hlilslto'I'~i k.uiJJtury", Zio[lganilzOlWan.ej pr:ZelZ Radę Na.ulkową h~st()jffi ŚiWiiJat'OIwe:j kiutl/tJU:ryAlkwdemli'i N<liU1k:ZSIRR w gJI1UidiIlliu]git) r. Wś'ród <liUrtOlrówn~n.iejs.zego tOln1'll są fdllO'zoil'OIWie,filoQ{ligOlWie,liI1>erHiuI'IłOZiIlia1wlcy, hiLsit'ory:cy krulltrl'ry, jednoClZąoey SlwO'je wy:silrk'i w celu <JipralciOlW3!niajed'nego z glównyc1h akItiUa1nie proIblemów W1srpóbClZelSlne:j teOlrili i hiJsit;ovii 'krullitlUlry-- ,prdbl'emólW tJrrardylc'ji. 'W ZJbirolI1zeZ3lmieSlZlClZolIlo antytkruły o clhalI1alkitenze teorelt)'1Ciznym i h~s;j;()rY'Clznym. W glrlulpie alrtykułów tooreitY'cZJny'ch, r~aitlI1Udą'cYIC'h podęcie t.mdy.cji, rolę i mioe,jtsrce tI'ady:C'ii w hisioU'i'i krUQw,ry, jej Slpo'łeazne i krlll/tUI'IO'WeUWiaII1Ulnikowania, fUlnlkic'jonowanie t['laidyic'j,i w anJtag'OIil~styclZlny:m SllPOle<clZieńls;uwie, jaik: równietŻ s!taiWiiają1cj"cJhpJ.'o- �307 Recenzje bIerny trad)'lC'ji i tredycy:j.nośCli, wa'<i)'lC'ii i n{)Jwato-:ns:twa, 7IDajdiu'ją się talkie ant ykluły, jak A. G. Slpi:I1kilna, Cz~otvie'k, kuUura, tradycja; D. D. Blag-o,ja, O tradycjach i trllJd,ycyj,ności; J. N. D.awylC!Qw.a, K,11;~turc. przyroda tradycja. Więklsiz;a oz.ęść alI1tyłkiułów ZJbiOI1u pośwlięcooo je:>t aII1:aJiI1JiermwoQ.j.u koJlkJratUY'dh tradY'Cji w h~si()rii zao1loodfrl'ioe<uITqpejsikiej i radl7JiooIdej 'kruJJ1rJITY.W nklh bada się roollilc:z:ne aJ5lpelk!ty ful1lkJoj{)lnowalI1ia tJradyIC'ji woddzie'1nydh et<epac'h histmLi, w rf:ń.nych SJferadh k.Ull'tu,ry (lToQ~y\waII1e prlZelZ różne dy;s~yiP1Jiny baida'W'ClZe): fiłdWfię Sz. W. OhroalSze1i, Prz'yczym.ki o a1lltycznyc!h tradycjach w śr'edniowiecznej fi~ozoiU; Ł. M. BartJkri,n, Ontolog.ja M. Ficina w związku z ogólnq ocenq remes<llnSowego neoplatonizmu; P. P. Gajbi,€!I'lIk.o, O antYlC'znych tmdycjc.ch w niemłf{:kim idea~,iźmie (wzasacLniemie geo.me<tJriJi u Platona, Prokln i Kanta); l1temtrulTę R. A. BrulbaJ~w, KJHkc. uwag o tradycji i nowatorst,wie w stylu lit€-ratury pięknej; A. J. Guraw,i'ClZ, Przes,trzerntno-ozQsorwa «kont ynua,cja » "Płeśni o Nibeht11>gach"; N. P. Milc'hal!Slkaj,a, Wzajemne odd:Zialywa7lliJe l'ite,ratury i mrol.ariSt,wa w hisltorii kultury AngLii; A. A. 'Da'dh<>-Gabi, Łacińska przypowieść jako jedlTto ze źród,el powiek,i "Jan K:rzys:ZltJo,f" R. ROil~anda; D. S. Lk1halClZKlIw,Achmatowa i Gogol; A. W. G'u'ły,ga, Kluczewisk,i i riUJwZ'ie,ckatradycja literacka; L P. Smi,rnow, Poetyckie skojarzenriowe zwiqzk!i "Poematu bez bOlhCLtera"; s:zJt:ulkęI. M. Na'clhO'W, Tradycja ale,goryzmu; A. W. lY.Ii~cIhajłJOIw, Oko arrtYiS~y; G. S. DruQ'la.jew, PlastycZ11.lO. muzyka i tradycj,e Sy1lJt.ezy sztuki; hliBtor~ografię - W. A. K,a1l1PUISlZ~n, F. E'Tl<g,elsjako h,is1:ioryk kultllLry; A. A. Tac'hoQ-Gdbi, A. F. Łosiew jaJko htistoryk antycznej kultury; eSitetylkę - W. W. ByI02Jkow, Tradyc;.e a1lJtyczne w e"l,te~yce młodego Au;{1UB,tyna; W. W. K'o2liJn()lw,Niemiee>ka klaJsyczna e&tetyka i radziecka lrUoera.tura. A/ultooo1zytYldh aiI1tyłkiuł6iw pooiTlJO/SlZą talk wame teo,reitytczne proo!Wemy, jaIk WlZajemna łą'a2lI1IOŚćfi.l.oooflili <i srzJtruik'i,m~,lanis1Jwa i liltaraltiull"Y w hiJs!to.rtiJikr.lIL'tu.ry; l'OZpaibru.ją pno1llerny syrrnlbollru, alegodi i rclh niemwylkłego r<Ji7JW()Ijuw tJradY'C~i kuiLwrowo-hdstorycznej wszystkioh kcmtyl11ent6'w. Wszystkim artykuł.om zbioru poza brodyICją - prtzyŚ1W'i€lClaj€dna jd,ea: bez tl'1aJdylctii nie ma i nie może być J:101Jwojl.l kruJibUJry, jE!'j po;;.tępu. Oh:r:OOlJo1o@'etZIO<l SlkIaJ1apOOT.!s>zanyldhzagadnień j€lSlt nie7Jwyikle r07Jpięta - od antylkru do 'WIspóbClZesrlIOOci. Wielle ulwa.gi i en.enwili paświięcił iPf1OI1llemOlwitiraidY'C(;i w swojej wti.eIldldero'nlkowej naukOlwetj d7!iałatlinOŚ'Ci znaik'O!miJty radi7JLeclJti f'iJlolog, prolfesor Aleksy Fded'()Il"I()wi,az Łos.iew. Ponad 60 Iatza:jmu:je się baidamliem roaJrnan.tycl1 ClIsIPektt61Whistorii ku'1bu'I"y,pnz.ede WSlZylslf!kiimaII1Itywnej. A. F. Łois:iaw !padlClhoi~i do Ikruwt'll'rYjaIIro clio 5'Zazagó'~nej maiterialJ!no-ducl1owaj OO'loŚlci,w r<Ji7JW01.lkttórej śledzi I1ZąJdku8.lbUlrowo..•hils'tOlrymnj'lclh tY1PÓW. W~naozają'C osOlbl:ilwość i ni'er6W1I1'O!mi€lmOiŚć,roOOlWlOljuoddJzJieilJnyldhwaJ"Sltw kru11ru;rowo-<'hiilslbOlryICIZllH~g() tYlptl i sa:mytdh tYiPÓW, A. F. Losiew s.tale ,podiklI'eŚiIaweWfIlę1;JrI:zmąłąte'Zfiość międ~y wa:rls'twami i typami ku:lItru.TY,UlWarunkowanymi prtzede wszySItkim kulturową tradycją. Ainalizując któ:rykolwiek po-mom kru1ltrJ!ry, jalk miJtl()l,Qlglidzny, filoZOlfiloZJIly" elsi€ltY'Clzny Cloy fi1o[ogk~ny., ŁOIsliew W1Sizędzie dąrlY do polltla,zaniJa, że tylllko lmaidy;cjla ,poowaQa ltl'iffi>t1OOl1Wattllie tQlZlw:iJjać się kruLtiU'rtze.LiClZnł radlZ.ielC'cy ulazerlli, ko[edzy i uCZJIlLofWIieA. F. ŁOisi-ewa, w r6tżn)"c'h dziediz~l1Jarch h'lllffialI1iJstY'C1zmy1oh naulk lronItynurują i f.OZJWiijają d:orobelk swojego na.u'ClZY'Oiell.a, k1tórern!U !lo olk.r.1rLji85'-il'ooi'a poŚ\Wi.ię'Ca'jąn'i'nnejlslzy :dbi6ir. P!roIjek,'tooaIWJcy i arultOlrtzy :dbiiorru nie sta!WJi'aoHpmoo SO!bą ceik.! dama W'szeclhobejmują'Celj, wy;azanpudąlCej a,n.aliizy po's'barw'ionago pmbil€IIDu. Zamierrolli j'ooYlIlie prtzylCiągnąć uwatgę narulkowej stpołeClZlllolŚCido problemu traidy;eji,polka;zać jej 7lOOozenie i alldtu.a;]'nOOćclIla 'WISipÓ~ycIh baidJań. ,<\ nd'7'Zej Li.psk~ �Re.c.enzje J08 CoJ.in M. T,u,m!builJ, Ikawie, ~'Udzj,egór, P:ańl"bwO'Wy Lrustyl1:urtWy!dawni czy, 1 Warr- sza'w:a 19I80,i'l. "J,edny:m z calów' aJnt1r;qpo~OIgiijesit o:dlkJry\WlarniepoidJs,taJworwyich zas.ad. ong:anLzacji Sjpweoznej, tloteż małe gtrr~IPY spD'łec:7Jne ideail.'l1i:e się do tego nacliają, a ian baJrdJz,iej są odasobnione, tym l~ej". Talk brnmi jedno z pi'ffi'1WlS'ZyClh ZJdiań klsiążlk.i wy!biitnego,znanego i u nas z kiJJkiu ,pu,b~ilkalCiji, br;ylty;j.slbegQ runt'J:'01XlJJogakuUrtiu:ry, Oaliną '!1ult1nbu:lila. W pOlszulkiJwa'l1iu OIwydh polClisl1a'WOiwyclhzaSlad on~runizacJi ~połee:znej do.t'arł do Ików, Hozą'cego OIk,ołio 2 tYlSliące głów liudu Ilia pograniciZJu Ug.rundy, K'enii i SudalD"J. Ku włraJsnej iClZyielnilkólW ZJgiI10IZJiedotarrł .zlnalc7Jni'e da,lej, do ~anilc ClZI()iwU'OCIZ.eńlS:t'wa. CÓŻ talki'ego zo/b.aazył tam dośwtiJaldiaz.OIDYbadaiC:z ter,enQWy, z.na'Wlca lud&w ło.wdecJki'Cih, wylUI1wany 1JI'lopkicl i'Clh bog.atych i ~adnYClh ulWaJgi kJultwr? Cm tl8J'kIietgo, c,o kazało mu bez ź,enaidy w kisi¥'Ce będą.cej rawelacyjlnYlffi pomielSlza:niem inltYlffin·ego plaJffiięt!m.iJkaz ll1aulk'OIWym esejem; ,piJsać o ~aoh, WlSbr1ząlsiie,bez:raidruośoi, rezyglnac:ji i rOlZIPalClzy?UCIZluIC.iacihi s,tanadh jaJklŻe odległy'oh ord tego, co daZJnawać po'w,inienOlbieik;tY'wny i clhŁodll1Ybadaoz I1ZeclZy:Wli!st1ood. Najik!róicelj mÓiWlią,c, TU!I1nJbut1lzet1knął się z ludem zreduik'OlWanym d,o poz;iomu binlogioi. Z Ie.Idem, kJtÓiry w· wY'IliiJk.u SiPLdtI\l nieikoI1ZY\Sitny'Cihdk.oli'(7JnOOc'1,w t'raikcie ży:cia jedn<egoQ pcJkoleITl!ia, UftIDaiCUSlWIoją bO@l'tą kiu11tiUll"ęs,pol,ec'ZIOą i oolohową, a wszy:s:tJko 00 oib-ecIliie ,poo·ia«iia, to iIllSltyll1lkltsamOlzac'hOlWaJWIClZy. Więzi wciJzi,nne i sąs-iedizJlcie, po.cwude WlSlpólinOlty teryltiolr,ia'llnej, regtuły Wlza,j.emnej ws<póĄpra1cy i pOlffiOcy, wierzeIlJi;a i zWY'ozaje, etylka i e1;yIk!i,elta,mo,ra}nolść - WlSlzyo;t'ko co e·zYlDi nas istotami społe'cznymi - przestalo. mieć dla Ików jakiekolwiek znaczenie. Odrzucili oały t'enbagarżku,liurrorwy, poIlJieWla'ż w na.jmnie'js'zym stOlpn!i!u nie pam<lJgał, a Wlręm: u'bruidJn<iał reailiozację pordiSltaJWOlwego ceLu jerdl!1lO6Itlki:prlZeźy·oLa. W imię tego celn wydziera się ntaijlbliiżJszy:m OIst-at1m.ikęs st:r.arwy Old ust, ulk!rY'wla zctobY'.cz przed otoozeniem, pOO1Zluica2'Jffi·a'l'ł)'lch bez. zadlo<śćulazynienia ZJw)'lClZajOlffip ()IgI1Zcl>awy.m, gdy'Ż w~ązaŁOIby się t,o z kOiIlieązJD<oś'CliąUiI1Zą.'Clizen'iIa sty:py, wYlPęc!lza. z domu tl1zyletnie c!lzieoci na poo'wie pewną śmi'erć M. ibd. A:u<tOlrz prCllWldiZli!wąZlg;rozą, Wtóra udzieila się rÓiWlruiei azyrteLnillrowi, poi!sze o dziesiąitJkatclh syltua1cji ś.w,iadoząJcY'dh o zani!k,u 1'"Jdz!lddh UIOZUĆ u Iikólw: litośd, miłości, soltdaI1ności, skłe>nno,śd do po,ś1Wlięceń. Is.tnieje u nidh ty,llkio jedno "dOlłIDo" -, mieć pebny .żołądek. ObojętJnie za ja1ką cenę, ohojętnie azy:im lroSlZJf;em. Głóid UIOZY'J1iłz .lIk.ĆlW.~ loUiOOży.ją'C·ego nioegldyś w "noomal1ny:m" ZOingani:W1w:lnym spoQłeczeństwie - tragic=ą ilustrację niezbyt często obecnie przypominanej te1ZY .. Hoiblbesa ·0 prcz.erdikiul/tJuirlowY'msita,ni.e .luid\Ziko()50i, s'tanie dz\k.OOci, w .kJtóry;m tlmy:ała bi()llQIg;i!ozOIawodna WlszYlSlt1lcicihprcz.edWlk1o WlszY:SltJkim,wo'jna o .p1"ZeftT1wiaJOie. Stralslz}i!lWy głód t<r;wający loai,ami, bez żlardnej nadziei· na leps'zą .pI1zYilzłoŚć, SpOIWOdOIwał, ż,e ,,1:koIwie wytrlzelkH s'ię \\~szeo]kiego z1bYlt'kiu W· imię indY'widual1nego przetI1waJllia i.w rBZJultaJCie p()lWlsitabo ,pr,emiębez ży'Cila, bez naJTni~nośc~ i bezClZlowie.azeńlsrtlw,a". E/t·noLoigia ZlD<apod!Obne prlZY'IJ;aldiki Pod W\pływem k'lęs:k elementaTtI1)'Clh i de'S!tru''kicyjny;oh sikJUltków kio.'DItaik.1r.l. z ludami o wyższ'ej, elkSIP'<l!ruSY'WDeoj kułltl\l'I1Z€, zdamały się wYfpadJki kułltiu.rorweg.o r,egresIU pler:nJi'On. U padały sy,s1emy wier,z;eń, prlZew;arlościowaniu ulegały autorytety, totalnie wątpiono w obowiązującą dotychczas mOlralność i etykę. Za,gJI'olż'eni głodem ZJbieDa'crz.ei ·~owcy zaibija[i srtal1c<xw i poI'!ZUc.alloi niemQw!lęota. WYlPadlk,i tallcie na'loeżały jednalk d,o ni.ooodzJiennych, naa:tzulcała je ~połeClZlIlJakioni'€lC!ZII1'O<Ść, były realmcją zaJSady, że in'terooorwi gru'PY, to zDlalClZypr;zede wS7.y:SltJkim jej hioQo,g'i'ClZJD<ernu pr.zetII1W,a'nir.l, poi<liporząldJk()(Wany byw.ał ~nier€ls jednlQiSlbki.Nie znajdZi·emy w tY'm żadinej arnalQlgiJi z .postlWOwatlii'ern Ików, gidzie diZieje �się alkur.at o.drwiI'o:tnie iluteres ~Ufpy S\POł·~nej, naJWełt podstawowej: oodJzLny, u&tąjpić mUlS.iJlr:zed dohu'em jedin'O'3'tiki. LkowJe z wielu punlkltóiW WliK:IJzeni:a są da.a etnolOJga crz;ytrnrśwy:ją.'tikQwyro, Zbiorowością W!ręc:z nie do pomySlenJia. A jednaJk iJs'tn:ieją, buidJząc pesymisltycame re~ f:l.eksje. NiewiarYlgodnie Sizyib~ie tecrIl(po r.OiZ\P'adius'poł'eClZeń:sit:w,azdaje się pOltlw,ier~ dzać WYlsUlw.anątu i ólwldrzie nieś<mial0 tezę, że, tl'wa~o,ść te:g,o., e'G na:zylwamy kuJtUlrą i życiem społecrz.ny:m" jest niewielka. 'D:l'rIJlbul1, negując iSit'r~ieni'e wroidzonylc,h ozl()(W1iekowi coc~h slpołeci7JI1Y'ch,idzie w sWIO,i!Clh wywodac:h b(lli'ldzo daJ·elk,o budząc nasz spnzec:i'w. Mia jeldrnaJk mOTa.1,ne prawo do ta:kiegi() Sltaw1anro spra'wy. Zdiolbył je pmz'ebY'wając wś:ród likÓiw pmez po.naJd dwa lata, cierwią,c PSY'chi'Clzne i. fJi;zyoone katusze OIbs·en..nują.clu,drzi, ktÓl11zyna jeg.o o:cza'oh prrz;·eiSitaow.aH być ,/ludźmi" w naszym pojęciu. Nie WlZdDaJ~a.j<my się za't,em, gdy tJwiepd!zi aUitm ni mniej mi więcej, ż·e c·ec'hy ludZJkie nie tylfko nie są WlrodizJone OZilO'WIieikowi,ale Wiręcz, że ,;rratu:r.al:ny<m" slbanem b)'ltowania nasfZeg,o goaIttu'l1ikujest s<1;.aJI1, w jClikim zllJa,l·eźili się Ik'OIwie. "Powierzohownoe w C1ZłO'Wlielkiu jeslt dob,l'O, s'iilna i głębOlka w,oiLa życia" twierdzi Turnbull. Kultura jest dobrem, o które trzeba zabiegać, walczyć; życie społeczne wymaga trO's:kHw,o,śc.ii pidęgn:a1c'ji. Nie są to walrio'ś!Ci dalne CIziowielkolWi, ani clostatet:znie w nim L1:t'nwallO'ne.ZatJraceni,e czlowieczeńsltlwa mote nam :'lię pr>zy:t1raJić równie łat'wo, jak :z;darzylo się to likom. l - Zldaniem aUltoo:'a - nie Jest do tego pO'tr:zeibny bY'najmniej ka<~atk:liZimnuikfiearny, erą głód bQdą'cy wynilk,iem prze1udaienia. WYlsit.iUI'C:ZY PO'SiU'w.31nie s'ię po dr,odze, ~fuą teraiZ iJC!zi·emy,drodze !'lpOitęg,owanego egoizmu. Przed nami - w opinii Colina Turnbulla - majaczy już wizja społec:zeńs.tJwa bez Lu'dZlki'ch c'CIch i u'ozuć, c!hoć nie kouiecZJnie umi'erają<cego z głod'l jaJk likowie. w.awto.ści k!siąiJkIi bry,tyjls!kQego elbno·l'oga nie da się pmecenić. Dalie ona etrliP.iry·czny mater.iał do refJed{jsji nad is.tQltą Czbowiiec'zeń(sltiw,a,sen$>em i celem życia lu'dizkie~o, mec;haniJZlmami, jalkie l'lZ~drzą lU1dZJkąkuJrtmTą. Jes,t talkże dosikonały:m przykładem s'zozero'ś'ci, jakla pOIwinm.a cecholw:ać badac,za -, et:noJooga. Sz:czer,ości w wyrażaniu swoic:h opini:i i sądów, c'hoóby najbamdiziej kanitro'wel'lsyj:ny;ch. Autor nie ukirywa l>'wo,jej beZJradJ](),ści w o<ooiJczuSlpr.aJWi sytuacji, lctÓTe przerastają być może nie tyllw jed'llJols<tikę,ale i cały ludlzJk,i gatunek. Jego pesymistyezna w gruncie rzeczy relacj.a uczy nas Slpoj'menia rzeczY'witsltoś'Ci w twarz, rzeezywi'Sltości choćby najsbras'Zln1iei's:zej, pnzeslt11zega pnzeid la!bwym ooptyJmilzmem, ktfuy jest niczym in11ym, jaik ·lciec.:zJką pI1Zed prawdą o li\.ldizJkiejna:tunze. Ryszard Kamtor Romain Wa'c"ho'wiclz, Pol sicie korzenie.' Opo.wieść o życ.iu polskich emigrantów Ludawa S/pMdzieIJ..ni,aWY'datw:niclza, Waros.zalwa 1980,s's. 33.5, ił. w Brazylii, To VJ1prai'Wdzienie piel'W1S1zyu:tlwÓir dokiumentaJiI1o-ftliter,a'Clki o poJoskiJch osadnikach w Brazylii, ale dizi'eło na pewno należące do wY'fóŻll1i,ają'cych się. LSW której chwała za wy;da:J1lie pr,wcy Romana Wachbwioza - niestety, pOlską:pila irifarmacji o au!tor:ze, prz.episuję zatem notlkę o ni'm z wyda,nej przed dziesięciu loa>ty . ki5JięgiEmigracja polska w Brazylii. Sto Zat o·sadnictwa. "Roman Wa,C'hOlwiaz- ozyJt,:1my tam - U'fodZli.łsię w 19'04 I1O'ku w .'\iraucfurii. Uikoń·czył ~olegium im. H. Sienikiewkz.a w Kury;tyibie. Wi·elo1-etn.i nau'czycie1 sZJkół pols.kich ... jes.t a'JiliOlr·emwielu pOJwLeści, sztJutk scem'hCiZJnY'ch i tluma0zeń". T,o już Dra'Wie WSJzY's.t!k,o, ZJnacznie więcej da slię odlozy;'tać z kis-iąŻikJi,o kitórej tu m()lwa. �310 Recenzje Polsklie kOTzewLe ma,ją chaJralkite:r wy~a:£nie autOlbiJograf~c=y, to Zires.ztą decyduje o itclh niepoW!t'aJrzail1nej WlCłrltooci. Aiwt'oo,t)'lZlffi,preeIbi,ja z kaid ej stlwn y t elkIsitu; nierz.wy\\cla pilas±Y\C7ll'lQŚĆOfPilsu, dbałość o szaoogóły tYlPU etnog;raifia:z.lnego czyn·ią prCllcę niemall d.OikJl1iffimlltem.l1Ii.eOldlbienadącjejtymbY.naljmn~ej walorów liter<lJckkh. Jest żywą k:r1o.n'i!ką poiWI$IaInia i j;,mv,Clllliajedne,j z poil:sik.i~h osad w Braizy1ili, ale talkie dzi~k.:i umiejęlmie wIP1eciony>m k()lmenlt&nzom iruf'OlI"ffiurjeI1Zate1I1!ie o sprnlWalc1h ogól'ni'ediszyJeih, o problemaJCih dr~ąJcY'ch całą emigraICOę poilską w Birazy.l1i na prlZelSlt'I"'zemi,oot.a;tIl'1iICih ki~]kiuolziesięlcLu lat. KisiąŻlka niesie ll!iel1lwyilde bogCl!tą imeść, nie SiposÓlb więc w króltlkim Qlmó:wlieniu wy:dOibyć WISlZYlSitlki'ch wą:tik~. Na kd;]Jka spraw należy jednaik ;lIwrócić ·.llWlalgę.P.oLskie korzenie to pean na c:z.eść wytlmwlałości, ,pra'cQlw:i1ośCli i s-olidalm,o~ci podJ~i'(jh ClhłQPÓW, pIlZe<nUe!S'iOInycl1 w wuidrne i jaime odmi'e:nne o.d r.oidrzJ~y'Ch w"lIrIUin'kibrazylijski~o inlt,errioru. Zwabieni do Brazylii mirażem ziemi mlekiem i miodem płynącej, natrafili na diziewiczą pt1IS1ZCzę,ni'e2lll!Clllląi gI'!oź;ną fa.unę, nieżyciZl'iwą czlJorwi,elkow:i rośUi:rl!IlOŚĆ, nieUljarzmicllllY i nieobliJazal;ny k,llimart:. WISlZYSItikio włJaśdlWie SlPI'zY'sięgło się pnwciw oSladn:i'l~om. ObojętlIllQrŚć właidiZ, ni'echęć tubylcÓJw, a przede WlSzystlk~ slama pI'zyroda. By.ły t,o barie:ry z poiZJOl"lU n~e do pnzebYloia. Odlwr<Oltiujedna/k nie byro. Osa:d:n~cy przełarrnaJ1i Wlszy/s!tlkie ImuiCIJnośd, ClO kJs.ią;ż.lk.aW:a,cholWli'CZa pdklazJu,je z drama:tym:ną dl11OlbiaZJgorw'Q;Śdą, godiną na.jwytl.mej potclh!wały. 'fuzebili PU=ę, wydZJiena[i j-ej skraiwrki .pod UprCllWę, '".l;azyili się gOOlPodaII"'OWa!Di.a w nowy.ch, UlPiomny;dh wtręcz nri.1wedy \VIa'runikacih. N!i·e uiglięli się przed hu.ro.gan;amJi, ,powodrz.iami, SlU'Sza.mi, pilagami SlZikJooll!ikÓ'W,ni'e ulegili atmOlSlfe:.rwelaDl~sltrwa i ()góil:nej a,bnegac~i, talk c:ha~alkterysrty'c.=ejd[a tu!by,llczej IUldil1loś'ci te:renÓiw:, gdzie zClJmies'ZJkali. I cihoć złożyli wioel1,e oif1La/r,przecież wy;pełniIl:i ob()wiąJzelk wiOlbec s'iebie samyich, s',woiICih roolZiIn, wobec kinaju, 'k<tÓiry uidi71ielił im scrhr()!!1iieni:a i wobec kJralju, krtÓiry z.ostaiWili za o<:eaill!eIffi . Nie m07ma przeoc:zyć falkfttu, że P,ooaJcy w Brazyl~i byli krzeWlide,lami w)'!lJs.zej niż miej'S'corwa kUilitrl'I'Y rołlIliJC!zej, WYIŻISlZ~'()stam:da<rotll żYJC'ia, a ta,kiże berz wątpienia wyriJgz,ej świadlOlffioŚC'i Slpołoc'ZJIle'j. Ta pfCl!Wd1a w.iK:lJolcrz.naj-eslt na kalŻJc).ej sbrronie kisiąrżik:i WIĆl'ClhowliICza. Nic dziwnego. Nie byli to przedeż - jak do dziś sądzą niektórzy ciemni, pIY'mi1y;wni clhłqp.i. Na eU'Il'ilgioo/cjęs:zły jed'll'os1Jki na.js;prY'tiniej'SJZe, najbm1dziej aiktytWne,oo.zllla'c'zające Siię tY'm wd:zaoem ~eil~e11lCji, k1tórn umożliwia d:ositosowamie się do oojt'1lUidiniejJs'zy.c'h wMu'l1IkÓW; ludzie wyrtmwa:li i .nieurS>t~Pl~wi, ClZę5ItOposiadająICy wy;sokio rOOlW'im.iętą ŚiW·iaJCiom.ośćl1Ia'l"OOolWą.I ta!kicili idh widzimy 00 Olbra'zalcih mal(}wanych przez niezwykle spraw'ne piór-o Romana Wachowicza. !Judzi'e, k1órY'c'h opisuje WCllc'hOlWjlc,z,są dIQWralwdy na mia.rę crosóiw, w jaikkh p[",zYSlz.ł,oim żyć i wam[)JkÓlw, na jalkie w Bnazyl'ii nal\ma!i'li. Aultor.owi wdaŁo się .SlZJc'Zęśl1iw.ie ulDiGmąć paltolSlu, jego bO'1miteoowie nie są ze spiżu. Mają s,wOoj,esłaibloś,ci i śmi'es'21nOlS'tiki, w ich ży'ciu wy;damania d1ramattY07Jne pI'Ząpl,a1.ają s,ię z humocySl1;ycrz.nymi, talk jak cod'Zienny !;rwid z 'oowiilami be1JbroSlklie1jzaibawy. WarchaWli.'Cz nie iJdealilzude QiSClldlI1iików,ni€ czyni z n~dh symbollu. Irdh iJzooalc";a wobec -otoczenia, poc:ząJtlkiorw<lni'ec<hęć d,o· pomadel,emenlta.nnej o,Ś'W'i.a~y, pewlIllil zaścianJkowość i ni·ekJiedy ujawnialją,ce się O',gJroIIllifazaniamyślow)"Ch hO'I")'lZonltÓtWnie mogą budzić e'nbui71jammu. ISI1Jni'ejące kOIn.rfil'iJldywewfnątlI'z g,l"lUIPYu!karzallle wSlbały Wlrę<C1Zdrastymmie, bez.-.ll1golwed tarY1fy. TiD WlZJITlIaml!i'a sHę wylralZu powie'śCli, potwiendiza jej dOlkiumemrt;,a[/nyaiUlt'enlty;ZJm. Utka,za'ny zosl1:ał talkŻJe, tlruidny i ct:OIŚĆPQlw,ollIly, pwces slPOłecZJneg-a dlo,jr2J€IWlaJnia po~S'k'i<c'h osadlIlLków. ZalP€lWIIl.i'WlSZY Slobie i s.woim wd"llinom podJsbCl!WYby>tru ZalClZęl'i wy'chodzić na zewnątrz, by stać się z czasem obywatelami wielkiej Brazylii. Do- �311 Recenzje s1arozyJli jej nie tyilJlro ~eso: wyJ1lraJWU'lyoeih r~!ITików, aRe t.a1Ime intel1i;genoe~i: profesar&w, lWięży, pUsallTLYi dlz:ienmJilkalnz.y. Saun aUltar jest tego doslk<YIlilłłyunpr.z.y·· k.Jiad-em. U\pór, wylt.rwa'Łość, priaICowitOtŚć, sillne przyTWliąza'11ie do r<JOd:zJiIIly i kręgu są.siedzkiego, solildaamość, to warrit;o!ŚiC'inJa:jcermiejIsrLe· dloa 7lbioroWlości osadniJkÓIW, canne dla każdej 2lbi.o:mwośoi 1uidi1Jki,e<j.GłębokJi paitciOltY'21m, miłość - często n.am:at berzJkirytylozm.a - do kiraju, z kJtÓlr€fgo w)'lS'2Jl:i,.piel1~ow.aiIla z pdkolemó.a na po1oo1eme zaoWlOiCOWIała,j'aik Slię wylda'i<e, na gIIlUll1JoiebralZyJ:i:jsiJti,m w S2)C'Zagó1ny sposób. Pola,cy w ~yll'i;i - maroto głębollcie pr~Qn~e - należą do jaj na.jlEWSZyidh obYJWateli, OIbj'lwat·al'i kr!aJju, który ma 'kJróltłką i troldną hios.'t.or>ię,k.raju, w krt:Ólryro na.ród wciąż s'ię dqpier'o kJs~tal!tuje. W tej syitrJalcji rola PtalaJkÓIW i re!pre~'bowanego pl"Zez nk;h sj'ls1'e'mu wa'I'lt.:oŚ!ciwj'ldlaJje się nietllwyJde i!SIt'OItlna. ,KJsią,żJk.aROIITIall1Ja W.adHlIwiJ= nie jest łavwą 1el{jbu.rą. SPOl'>Ow niej styl1'i~y.c:znej ma'l1Jiery, w doibryun ZJresztą rOlZJUmi!enliJutego tenm'i!nu, lliaJs'Z;pikOlWaJI1asloWII1i!abwecrnpom,wgla.1IS1ki!m,wyrmaJga SlkiulPLenia. Lecz t['lll!d SIt,~krot'nie s'ię OIpła'Ci. Oto bowiem obcujemy z literaturą wręcz porażającą ładunkiem emocjonalnym, jednooześnie głęboką i mądrą. Rorman Wi(ltclh.ow,i1ozdał nam epo,s na,sy:cony doklUrmen!1<a,Lną prawdą, epOS o naj{Wy1Ższylch cmot,a'oh czŁOIw,ioeka,o jeg10 potędlZie i nie:l'slt~ifw;oŚici. Nalk,r'eś1H w:i:z,ję praJWdzi!wą i gonziką zalraJzem, lecz w surm:i'e Olpt;lnmLsty!c'7Jną . .L'a1"chUec't'Uffe TlUrole }r.anr;.aiS!e. Corpu.s des genres, des tyrpes et des variarvtes. CoJ:.100tion diJr.iJgee pair JeaJn CUIUs'ea1'1El1", MUlSee naJt10mail des arts €'t tr.a.d!i.tw.n.s POIPulaiJres: H. Rauł.in, Savoie, PaJrliJs, B€lI'tger-iLeVlraul1t 197f7\ S5. 2'41, iI., ry.s., m~y; H. Raua'in, Da'Uplvine, PaJrliJs 1977, SIS. 27'''/1, ill., 1')"5., mapy; H. RaIU.J:in, G. RaWs-Gi1ocdani, Cone, Ra.r;i's 19178, 86. 25'3, il., rys., ll1Ja\py. ,WieilJoltOffiOlWapUlb1iJkalciia L'ancł11iJtecture rurale jramr;aise stanowi jeid'n'o z naljwiękis.z.y!dh pI1ZedsięWlzięć C€Il1itir·e d'·ett1UlloJ'Ogie f1ranoaiJse prlZY MUlSee nati{JlIla'1 d€iS aJl'>bset t<radiH(JIIlIspoPUilJaillres w Pa:ry~. KdlekJcjję pnzewiJdyiW.amą na 22 tomy, wydawaną p0!DZąlWISIZY od 19/717 r. (idQ 1983), z .kitórej doty-eihczalS UdOSitąpni:onoo pięć tomów *, uzmać można, jak się wydaje, za najwybitniejsze osiągnięcie powojennej, narodowej etnologi,i francuskiej. PlI'acę pod red. J. Cuisenier'a opracowano poci pa'ttI1onaltem i przy wSlPół(pTla'cy Minifst€fnsMva ~uJ!tJutry i środowiskia Naltulralnago, Mtni!Sltensbwa RoQniClbwa O,raJZNaJ'odowegio Cen1\I'lU1mBadań NClJuiloo<wydh. . Sttwonzenie t'aik f'·.l'n/daJmenita'1neg,o dzieła nLe był,()by pralwldolpoidobnie WiSpMc2Jeśnie możliwe, gdyby nie dysponowano bogatymi materiałami dokumentacyjnymi, 2JgJ.'lomaldwlnymi w l:aita,oh 1942 - 1M5 w tlralkcLe sy.sitemClJtylmmych badań proWa.diZlOnych pod kierunJk.iem P.-L. DlUldhalrlre'a i G.-iH. Riviere'a w zes'pole 50 alrtchiltektow. Qpra,ooWlane WÓWICzaS 11'7519mo,nolg1raJt'LisZlcZlegółowycl1 diały podlstaJWę do da1szyoh s!tJudiów podjętyol1 w 1916:9r. pnzez OEF pod kJLemnlki€lm J. Gu1Jsenier'ia. P'od C. • w .r.dkJu 11979 uka=ly ·Boyer, Franche-Comte, sdę .dW\3 daIsze Itomy: M.~N. [)enilis, IM.~C. Lyonnats. K'olejne tomy obejJmą następujące Grloshens, Tegiony: Atsace; Nord, P!loarrl1e; 1N;Orm.andie,Perehe; Ile-de-France, OJrleanJai5; ObałIllPagtle, tA.r:dennes; LoTraJine;' ~ne; Ma±ne, AJnjou, Tou:r3iLne iBeI'ry, iNlvel"nads, 'Bo=~; Bo~~ne; Poito.u, ChareMe, A.n:gQuIIl'OiB;iLIlmOusia1, Auvergne; Perigord, Quercy, 'A!genais; Ha·ut LaJngUec1oc, Rouergue; Gascogne, Pays ,basqu.e, Hearn; Les Pays ltoU!lousa:lJns; :L~uedoc" lMecuterlnlm~, łloIussIUon; Provence, Có.te d' AzIn'. �312 Recenzje bez;pośredninn naidt7JO[f'eIll1 H. Rau~~n i PlflZy W1S1pó!IPra:cya!I'ichJ~telktóiw,mUrliea~nikólW, k!oil1'seI'iwa110'TÓfW i aiI1c1hiiwilsltówpl'zejprQwaidzono kiliku[,eltinde pogłębioll1e badania anttr'apolo,g,icz:ne, w .kitó!I"y'cihz jednej sltlTOIl1Y 2Jwery,f,~koOlWanlQ, u,zu[)eł,n~on'o i na nowo 2Jdoi!;;]umen!tolWlalY1o mater:Lały zebI1alUe w laJta'dh ClzteI1dz'ielstylc'h, l. d.r1ugd'ej, OlPra,c,owlano nOlwe monolgtr,af'ie, '..l,zyrsikiują,cw ten sp!olsób w pe~l1'i rejprezenlta'cyjną i możiliwie krolmplelkislOiwądoikum,enitac,ję tiraidyicy\jnego, fxancoU"s:kiego buidown.iJdilwa wiejskiego zawierającą się w ok. 300 tomach. Wyda1wa'na koO'lelk1cjanie obejlmu:je nlaltulra1Jnie W1slzyslt'kkh z.grOimadwlny,cih mat'eriałÓ<w. Nie ma być, j'~k zamna,C2JO'l1!O we, wlsltępie do każldelgo tomu, il1lweDitalI1Z,em czy katalogieim oibi'ekitów alr1cihli:beikitulrywie.j:slkiej, ale takim kih zbio:r,em, kltóry uw:zględini,ając najlba,ndziej reprelzelntalcY'jlne tY1PY i ich wal'ialDity umo:cliwi meltoldyCZJne badanie ZJró:żmi:colWaniabiUdawn:icltwia wi'ejislkicgo F,ranlcj,i i okreśh jego naji'Sto·tniejsze oeclhy. Celem pracy jeSlt: 1) o!kre&lenie na i1e to moili,]we tlradycyjlny,ch f.mlm aJTc'hitekt'oni:Ci2Jny.ch bu.dOlwniotiWa wiej:sikieg]o F:ralncjli; 2) pnzylgotolwan'ie dzięfk,i meltodyClzmie zehralnym ma,teriaŁom s,ZJcizegó1olwylohstudió<w foorm i interpret a'cji ich funkcji; 3) apI1aJc,olwalniejalk naj:Daicj'Olnailiniejlslzejpoli'tylki o:Clhwny Sp'Jśc.izny alI10hiteiktwry wi ejski:e j. Prrzyjęty w całośd pwbHkaicji układ l'e.gliona.lny jest zg,odny 7 wkładem z'aiwartYim w atla,s'ie l.i'n:g'W,il"~Y'ClzniQ-etlnQjgraifk2JnYlm o:ruz atlals,ie hilslt:orye"ny,m, eo w is:totnej mierze 2Jwięlmza jej wa'lolr po-rÓiWllliaJW'ClZY i umoŻJliJwia dalsze studiG. hi:s!tOll'Y'c'Zno-kuJtull"Olwe. W trzec'h prezell11tow1alnylchtomach ukialzano i za'ila1'iz()!\vano trady,cyj·· ne, wiejslkie ouldolwlni'CitlwoSabaudii, DeH~naitu maz KiO'I1syik:i, z.arysOIwa'ne wyże'j cele p()stawione w sam)'1clh baid:aluiac'h, jak i w publl:i!kolwanej kolek:cjli 2JOiS,tały,jak s'ię wyidaje, w pełni o:sią.gmęlt.e i to nie ty,llk~) dz:ię.kii s,zerokiemu w nkh '.l:dizialolwi sipecjali.stÓiw wie[u dylsicylpl<in,ale pnzede wlszystlklim dzięki rygorylstY'ci2Jnie pn~esibr!zegranYlm pOldlsrtawolwylm 2Jałożen!i'om teorety,crz;no-mC'1Jodolog1C2Jnym, SfOII1mułclwa:ne przez J. Cui,senim'a 2JWlraicają U!wagę jako interesująica propozycja podejśd,a do a:n:al:i:zy t'l"'a:dycyj'nej arah~t'ektury wliej:sk:iej, a pnze:de Wo,zystkim do sltira'teigliibiUdolWYjej tJlPo:llogii. Jia:k pOldikreśla au,t'Oil",zaprezen.t'oWla:ne podejście badawc.ze ma c,ha'Talkiter allltirolpollo:gi,czny i wy,kOlr:zylstuje załO'żenia P. Boudona, któlry wylka,2Jał, iż istni,eją ZJwiąlzJki między st'I1ulkJtiu'rą języ!ka a stlI1Ukt'l'rą obielkrtu apoh1tektoniazneg,o. W kaŻJdYim możlna wyróż,nić jego części składolwe złoż:o:ne z zespołu elementów jaikie stwoIDZył budoiW1ni1c.zy.k'h oało'ść t:worzy u'kład dany obieM al'C:h!itektonic.zny, dla kit6reg:o Tealllilzacji uruchomiolllO te, a nie inne częś,c,i skŁadolwe. U/kład jest wylt:wolPem sY'nt,aktycznym, ale podczals gidy w jęzJ'ku łań'cuch synrt;algmatylc'2Jny jeslt na!stęipSlt:wem w cIZJa.sie,to dil.a obIektu a 11C'hitekt,onic:znego jes1t Wlspółwystępowalnielll1 w pr,zestI1zeni. Jedinolc,ześnie da'ny wytwór, IlIp. 'ipecyfiiezny dom norma:nrdlz'ki, nie jeslt relZJu:ltatem jed:n.ego syD'ta1klty:c.znego 'llk'ładu Clzęśd slkladowy'clh, a,le równolc'ZelSIl1Y1m zels:połem wielu ulkła:dó:w. An:t,ropO'lolgilc'2JDośĆ podejśd:a w bada.ni,adh t'radycyjneg,o bu:do:Wl1Jic:t'WawiejiSlk[eg,o polega jaednik w pr:zedstawia'nej pUlb:l.ika'cji, jak się wydaje, nie tyle na p.rzyjęciu niektólryc:h zało,ż'eń s:tir:ulktur:alny1clh, aile przede w:s'zy:s,tikim na antiropol'Ogkznym widzeniu śr'odolwlisika mies;zikalneg1o. J'els't Oino !":01z,pa:ilrYlwalne w całej s:wej zŁo;i:'oności his'ioTy1c'zno-lku[rt:u,ro'We.j,PNY peŁnym uw,2Jględnieniu S1t:p'lk'tury os'a1di!1i'C'tiWa, orga'nizacji społeczmej, poziomu rOI2JWlojui tYIPu g:Qislpoidarki, s'tos:olwanyloh technologii, funkcjonujące,j o!bY'Clzajowośd i ohI1zędowośd, a pr!zelde wrs,zys,tlkim ZJmi'en~ających się w czasie WZJorÓlWku1tulrolwY'ch o:dinoiszą~ylc!hsiię do spo'sobu zalmielsizJkiwania i pr()wa.dizenia g1osiplcda:r:kiwi'ejS1kiej. ,zalpre7'en'tOJwarna w pracy tY1Pol'Ogia tmdylcyjne1j a:whri:tekltury wieJsikiej posiada warlor sz;cizegó1:ny. JeJ zasady decy.id>'lją o tym, czy dany ohiekt al'chiitekto- �Recenzje 313 I1Jic~ny zosrtlał swz,egóŁ01W:OzanailiiJzow;any. w ozęŚic,i dokJuJmeIlitacy}nej pCJISIZlazegÓilny<:lh t ()Iffió:w, ozy też nie. TYlPolog;~a ma oharaiMer ciJwu':.tOlPni.olwy.Wyrr-óŻirna l'odlzaje i ty!py. Za rod7Jaj (Lub podTOldz.aij) UlWa,Ż<lsię ze5lpólorbi'ekttó,w u7JnaJwanycih za podohne pl'ze.z i.ch uży;tiko!wniJkÓlw (mli,etSzJkań;ców); za tY'P - ze~pół oIbieik'tów ui7Jnanych za podolbne pr1ZeJZa Ilit1rtapol'O'gia.ROidJzaje nie są PQlróWJnYlwallne m1iędzyregionalnie, częsito oIkJre<Śl'ane gWaJnllw<o; iden'tYlclZlność zasady DUidOlWYoha'raJkrterY'~uje' natomia's.t tYIPY. Dzielą s.ię one na podJtypy i w,all"liaJIJJty wedhlg JlI1Zyję'tego sc'hematu k;lasylf~ka'cy'j'nego zło;7.onego z zeIS,pobu zmierunyoh ('ooInOlSlZący'ohsię do azęścl sikładowy(:lh i iC'h u'kłaJdólw). WlaJri·an't stanolwli zespół OIbielkttólwo naljm~Tiej!s'zym rozpnwSltlr;wnieniu i na.j;więk~IZlcljzJbierlności ceCih w hier,aI1chii tYJPÓiWi podtypórw. Typologia uwzględnia 3 zespoły zmiennych: l) składnik,i architektoniczne (composantes archi;teci-u,raile's), 2) Ulwar,u,nlkOlWla,nlia pT'Oigraill101We(.co'Ilitr.a~n:tes de .pro,gJramrne), 3) met()ldy kiOln:Sltir.U'k'cji (IPr.od~des de COmGh1U<Ction).KaŻJdy z zes;pow Zlmienny;oh złoŻJo·ny je:;t z stzer·eg'U sZlC1ZegóŁOIwYloh wYlZna,cclJllJi;kÓlw, których c:haraklter dkr·eśl,a Sipo!ec:Zlno-k.u1Ilu1'U1wa nzec.'IZywi:Sltośćda'nego regionu, a nie pnzyjęty 11 priOlIu s'chemat kbsylfi;kacyjny. W tI1ze:CihoonalWlia-nydl toma:e:h uw~gil.ędm~ono łą·czmi-e i UiZln,lno za Daj~s<tO'tni('.i:.,zcna'sltęiP'ljąice poJdiSJtaJwOlwewy.zna.CJZIniiki:d1a skladml1ków anc'hitektoln.icznylch wkłady (!Ji,c~ba bUldyn:.kó!w w za,grod:z,ie, spolsób ZamielS!Zlkl~wamia ludzi i Zlwiamą't, wkład ś'c,ia'lly szczytowej, gama kołolrylSitY'CJZIn:a) OITa~wY'ró:imia.ją'ce części skJwd'()lwE.'(,da'l'h, bal!koil1, tara's, s'c.,ho<dy);dla uwarurllkoiWań pPolgr.amowylCih po!o·ż-ellli'e, zró.żnicowa.nie SIPo!cc..zJtl.a-ekoIDo.mJi'c;zne, pnzezna'ClZenie l'ocitziJnne; dł.a m€tod kCl'IJJs,br,u.k'cji ma1erja!y i tec<hnJik<i&t'O's'owa'n ..e do bu,dowy śC'ia'll, wiązainia i pokryc,ia dachu. W)~róż,niOlny w danYlm regionie tY1P, podity',p czy Zlnac:z.ący wariant repr·ezernoowa,ny je<Sitw mo,aografii pr:zez l oblielkJt-lWiZÓlr. Mo·dele, do k:tÓir:l"dhOIdsy],a tYlPologia, są modelami stworzonymi dla potrzeb antropologa, nie zaś hipotetyczmymi modelami j~k,imi po:sJu'gilwaJ.i slię W'iejs;cy ou:downk:<.2'iQwie.Ni,e są też konsrtnuikJcja!ffii tem·e!tY'cZlnymi. Są reala1!ie ist.ni·eją;cymi bu<dymlkami j)·llnJkJcj.()nującymi w typoilogii jako obic!kty o:dlniesicnia, k.1Ćl1ry,oh miej,sice w nie.j może ulec =ialllie jeś.li siuWii,er.dZJi się, iż w jakimś z ze5lpoló,w Zlmi'einny,dh iSltni,eją b apdzi ej :lJrua·oząc·eod Ulw~g1lędnlionych elementy dys,ty·nkJtY'wne, TY'P ok!'reś'l'ono jajko regiona'1ny jeśli model, do któreg.o Soięodnosi, by! pOIwiclamy w Sipolsób dOlffiinują'cy na okJreŚ'lonym OIbs:z.aI'zegeog:raficzJnym, Ty:p ma s?JczegóIne odniesienie histoTyicl:zme witedy, gdy model, do którego siG odnosli, by! powielany w sposób dominują;cy w okreś'1ornyrrn wydnlk,u oza'sowyim, Jalk poct:k'reśla J. Cu1senier, zCIIst'QIS,Qlw<lJna w cata.śoi puibliikaic'jli tYIPologia polSiada przede wszy;sJtlk:i.mcha.ra!ktt·er illJls.WulmentaJlny. Ma z jednej soj;'ro'nyna celu UiPOI1ządkOlwan.ie l'egi,o,nalinegQ z,różnirC'O!waJniaaJrC1hiiit·ekrt.o,n~Dzmego, a z d-ru.giej umotywowanie w)'lbon o!bielktÓ'W uzmanYlch za repr'Clzl:mtacyjne. Może być więc wysoce dy.skusyj<na. Nie je"t uniiwem<l'l,na i być nie mo,że pr:zC'de wszyJsltk~ dlateg·o, iż zespół t:rad}1cyjncj <)'f'ch,Hek'tulry wiej;sfkiej ni'e bworzy żadnego sitirlu~kJura'1nego sys'temu. Ceclhy jakie w S,pOISÓ<b i:Slt:ot'ny rÓŻJllku:ją k'onk:r'eltne obielkty a.r'ohi'telkitornkzne międz)'lregtionICl'1nic, jak i we'Winąit:rrzpo:s~ClzególnYc<hregJionó\w, nałeżą do róinych klas i mają rÓŻlny chaT.ak,'t·er, I talk n,p. w zCli>poJe zmi'ennY'c11 Qikr·eślamy,c!h jallro U'waru.nkOlwalni,a prog'ra·mowe po!ożen'e, O(polzycja n:rzirny/gó'ry jeSlt waż,njej,s'za dla Delfinatu niż Ile-de-France, a opozycja wybrzeże/interior istotniejsza dla Bretanii niż P'r.Olwa.n.sji;· podobnie j.aik rup, w zmJien:nej :zrróż.nicQlwarne s;poł'eceJno-'ek()lnomiczne, olPolzy'cja .dom w,~nlog,radiniikalidolffir'olruiJka bardziej znCliClzą.cad'l'a S,z.ampa'niii niż Rou:s<siUrm. Dlia pflzeds'1:l<lJwianejtYlPo,lolgH waż/ne jest to, alby w kJolnlkJre!tnym pnzY!Pa'ClikJu rOZlpa,tnwne 2'Jostały wls:zysitik,ie wymiall'Y typologii, ,a na,Sltępnie zostały one pnzyjęte 1U1bOdir.711'oone- w te'j dnulglej sytu<l.'c\ti ·nie ty.Lko Wlt,edy, gidy �314 Recenzje nie wytslt~dą, a~e tailci:e witwy, gidy w danym. regLOIrrie dhara.ktterYZlUlje je powltal'7mliI1OOć,a w.ięc gidy t,racą wtaa.or różmdlCU!ją.cy.RIIZY tyCIh ~fożeni:aJCh wiejską ardhiteikitiUirę Kl()ll1Sylkii Del!flia1laltluodrÓiŻnia IllP. to, iż w pLeI1ww:.ym r~anie róŻlnd.IOUje ją buidaw1l1.ilc1iwo jed/no i W1ie1anodlzil\1lI1e,a w d!I1u~m nie, iż w pier,wlszym d.aohy klry1;e są trnema l'odrz,ajami dachóWlkJi (oboik iJnrrlyla'hmaJtelrliałów), a w d1iU1g.itmdwoma iltid. PllZY'j~a w pralCy ty{pologiJa ma więc dhaJr.a:kftelr wylSlO'Ceemplbryc.zny, a zarazem dość ogólmy, s,prOWlal~dąicy ją do cooh dylsłtyln1k!t,yrwnj"C'hnajltstoitJniejslzyclh dl'a dalIlego regi,ol1!U i w danym. peg,ilQlnie all:icIhrlit,eklton.iazmierealdizowanyrch, bez. względu jedn'aik na st.aitYIS~YlCl<mą ich pow~aIflZJaJln:ość (o umiejs,cOIwueoo.l w tYIPoliO~ii decydJuje nie H07Jba obiektów, ad,e zajmOlwana poz)'lcja w hiielr,a'ocihi:i tYIPÓlW). iArzediSlbaTwlionewyżej ogÓ'lme zaJiorżen!1a b<lidań i tYIPóL~'i w decydru,Ją,cy sposób 'W\Pł)'IWa'ją na U1kl,aid po\SI7JOZegó'lmy.c<h .tomów L'a:rC'hiwoture ruraVe jramc;aise. Każdy z nioh s!kł.aoo się z 2 crz:ęŚiCd:obję't'ośc.i'cxwo mnie}Slzego wlPwwadrzenJa o c'h'alra1kJteriZe h:~S/tOIrY'CfllI1'Oet.noilogiICl2lnyrrn,pmeld!sItoaiw.ia;j ą'cego ŚIrodiO"NliSkiomiesQ'Jkalm'e ctaJnego regionu, zaopatrzolIlego w bibliografię i słownik terminów gwarowych c'I1'az obszernej ClzęślCi doikJurrnen'j;,a:cyjnej obejmu:ją'cej kiJllkiaJdlziesiąJt (,w prz;ed,s~alwia:nyc!h toma!cih od 312 do 5'7) slZiczegól!olwyClh mOlnog1I'af.ii obielkitów a,pdhi~eklt()ln:iJc'Zlny'cihlub k'h zeSIPołów (llIlWI2lg,lęd:niooo ZalfÓiWlfioO bru.ctQWlnUictJWO m:ieszJkallIle, ja'k i goslPodartC'Ze i pr1Zemytsibowe), '.lłOŻOOlY'chw uiklad12Ji.e SiUJbrega!()lna:!lnyun: opralCOwany<:h w slPOOób m;ys-temra:tj'lZiOlWlalnywedług jedrnoi&tego SJdhem:aM.i (w st'osui!1Ikru do m:aJteriałóJW tarenowyc,h bCliI1dJz-ozSYJI1i\;,e1;ytWWany).W częŚ!oi Wiprocxwadiza:jącej, śr>od<JlwJJslk,omiesZJk.alne z'OOtalo u.j~e w zro.żlooym. konrt;ekście hilS/tOlrYJClZllO-kul!ltU'l'oOIWym regionu, w kJtólfym Uiw:~gJędniOlno mrÓlWlno pnz.esrz:ŁoŚć, jalk i ter.aźmiejs!~()śĆ, s'cihalfakit.eryrliolW'alD'Ow.a,puniki natulroaiJJne i tlraidY'cyljlną kiul,tru,Tę, omÓfWiio!):uozróżniJcowJal1lie tylPóIW br.ldo!wnkitwia wynikające z odmienności podsta,w gospodarczych, funkcjonujących systemów społecznych i pT.aJWIllO-ZJWY'crz;,a;jQ<wy'cih. Biwdyln,e1kwie,jisikii jefsi'; bu ,t!raJkitoQlWanynJe tylllro ja.ko z'espół e'lemeIJJtÓiw a\f:ClhitelkItOlI1i1crlJnYlch, a'le rÓNVlIllieżjail~o mie'jlS'Ce WIS:pó-łżyda srpołe=neglO, pDcxwalci"zeni,a d:z:iaŁalmiOŚci prO!dulkJcyJ,j,nej, sied[li.sIk,o r,oorzinne, czy w.r€lSrzJCie miJejs'oe :DUIIlkojlOiJ1,()lWlalDlia OikJreś'lOlI1y>c!h w,aJl'I1;oocisym!Qollk'llnyoeh. Część wprolWaalZa.jąca je;;t ihllStt:rowana i zaO(paltlI'lWna w rySlul1iki i mIaiPY. Ozęść ffi'OII101g1ra'f,irczną pO'p1f'Zied'za iJndeil{1s tYIPol,rygij'c~ny C'111a1raiklt'elryw.ją'cywy;róż1l1ione typy, poidtytpy i walr~a'nrty U1wlzg:lęd!noone W ~~oOlejlDylC'.h o[JIr,acolwendach. Każdą mcmOlg1r,Cl/fięl1O:zujo'ClZytnak!al1tia LdeIJJtyiilkr.1'ją,ca anaUzoWla.ny ()Ibi-eM. ZaiWiera ona m. in. numelr mońo.grafii, nazwę i numer identyflliacyjny depaTtamentu i gminy, lokaJLną na7lWę ob:sml"u obejrmru.jąrcego m;gr.odę, a talkie po!dl5JtalW;QIWe da'ne OIpi'SJując€ l'aglroOldę, g,oSlpodamkę e>raz stlain obie'kftu \V (JIktr,esi'e badań. K.a.żJda z mO'IlOig1I'aflLi sikłada się z crzęś'Cd opiIS>OIweji doikJumeIJJt'a'cyjnej. Ta piel"V\~sza ()lb~jmu!je QPiJs syj;,ualCylj:ny badalilelgo oibi,e!kItru;,u'kliad j'e'g1o Wlnętl'Za, anaJILzę prze:zma'ClZienti.ai Cliągó:w k'omulIl;~kacy.jny1C'łl, QP~s lw.nsltirrllk,cY'jllly OIfaz n.i'si,o.rię; Clzęrść drugą slt1aJno<wiiąi'liul';/bra'cje, ryls,u,nki i pLany. L'ar,chitec.twre TlUr.aZefran~a,ise jest, coO już i:>dd!kireśllCJ1no,d!Zielem wy;bilt:nym. Pe1na .pu'bHkia:c.ja WlSzylsltlkii:chtomów umożJ:iJwi \VIi'eioos.lIronlIląa'u.ail,iJzę rii,e tylko arcihiii€lktbaniJClZne~o, aile i kiułltlllrowego zTóżnillciolW:ania OIOSlZ<\1rfU Fcr-.aIIl'cji. Pir.a'oo mo,że s.banow.ić ta'krż~ dCJlSlk:omałymocl,el dla bada,C'zy mnydl ktra.jów zC'.mu:jący'oh s,ię bwdoWlnictlwem Lurdowytffi. N.aIJ..eooloiby mieć DaldlZ!i,eję,iż będ2Jie WlZOl"em rÓlWlniei cna pols,kJtClh ebno:gtrlafÓiw. Th1zeiba jedn.a:k pI1ZYPOlffilI1ieć,iż jejOlpll1alcoV\;Jande wyma,glałio ni'e ty.Hw lIDaJci2lny'cihnalklaJdóiW fliinans'owych, s/tlo'soWlnego mecenaitru, sze:r:oik,ie'j współpracy in,terdyscypliJnal1l1ej, rzesz entuzjastów badań terenowych, ale przede wszystkim pra,wie 20 letnich badań wielu wybi1mych etnologów i architektów. QpracoWlCllllie możliJWie 'lrornpIeksowej mo-nOglraf.ii i tYIPologdi t:mdY'cy;nego budOlWinkrtlWa wu'ej:siktiego w Pol:sce jest ~'dalIlderrn lW'.lliec=ym do ,podjęcia, aJl.e t,eż �315 Recenzje wyunagają'0ym Sizyblk,iego d·7JiJabarua. Et:notogow,ie i aJI'lclhiltefk.d f·ra.nouSICY podJę:lJi je w s.toSUI!'lJ\wdo włalSllleig'o kra'ju praWlie 40 lalt temu, Alby una,s .nioe było ju'L zibyt pó~no. Jacek Bednarski Istvan 8-ziłil:gyi, Architektur der ungarischen KaLvaden (ArchitektuTa węgierskich kabwal~i;i), "Alma Tec:hniJka A,CiaJd€'lllUa'eHunga,ri'Cae", t. 8i8, 19'719, So 1'!l'i- 20'5, K!allWa'r,ie, czy.1Ji mi'ejsca poświęcone kluilltowi Mę;k,i P.ańJslkJ€lj, zalkłaoone od XV w. (Ina'jsta.DSlZa pod KOIocboibą w HiS!2lpa!lllii, z r. 1420), l1o'llpmv&z.edhinliły s1ię w kra,ja'C'h kaJwliJakildh .=ególnie w dobie konitlrreforma'Cjjti. ArJll;,o,rprzytpulSi7J01Ja, że u s'c'byŁklU ŚfedniJowi,eoza magły również na Węg)fzcdh p.OłWIS<taćpieDWlSlze ka'bwCllDie. Nie LadhOIwały s·ię jediOOlk żadne dowody ich iJst'nieIllia, a naj9taJl1SiZe za,cthmva.ne obiekty pochodzą dopiero z połoIWY XVII w. Budowa dalszych przypada na wiek XVIiLI i X'IX, a ooZlbudo'wy:wamo je jes'Zloze w XX w. jalk w MalgYal!1po1<iny, g1dtzie w r. 1910 porsitaJWi'ono nową, olbSlzeDną k<llplkę na SiZlczy'C:iewZlgó<rZla,na k,tóregoo st<Qi\wroomiesZlazJoUle są sta'cje. oAult>or wY\róQmia wśród węgier,s:kic:h lm1woarii pod wZJg1ędemty!poI.~iJcz!fiym naJstępu(ją'Ce rod'Zlaje: a) SiC'emy ka.1W1a'rY'~slkie, b) DudowJe k<aJ1Iwary.j,sk!ie, c) dirogi kiDzY'żowe ze staocja'mi, d) ka,1cw>aJrieo c'ha'Daklt'erze mies'Zlalnyrrn. !Seemy ka['walryjlSikJi'e, to UJSit'aIW1ioneZlWy:kIe na ~piOlWiooni:m WI7lniesieniJu tlr7.y kDzy:źe, WIZg1ę:dnie kn1u'cydjiJks ze S/toIjącymi ~od nriJm poISlt:alciami Ma!tlk,i Bo-S:k!iej, św. JJa'rua i Mall".iJiMaigdIa,l'emy. JeśH taka SlCemJauSluawi,001Jaj-eslt na w tym cell".l ZlbudQWalnY'm WlZlnie:;ieniJu talraSlOlWlatym pnzed kCllPli'Cą na SJZICiZyoiełub w tej .o.k'OI1!icyto jes<t to budOlWIa k.allwaryjSlka (Pest, Szentendire). T\lTLooi tY'P to WSiPół siba.c;ji Dro;ga K!rrlylŻowej. T,en tytP jest soczegó111ie Zla'leca.ny P1'\zez palpiei:a KJlemeIlls'a X!IJ1I. Kalbwa'r:ie te różJniły się między sobą ilością s.t<alc,ji..D<Jipiero w To 17\'3.1wł<adJze kośc.ieiline U1stal]iły, że DDQga K!r.zyżlowa Wli'nna obejrnow,ać 1'4 s'ta'c'ji. ClZlwarlty tY!P rozw1nął się z Dl1OgU.Kir.zyri;owej u:zu:pebro«)iI1ej dodaJtllwwj"l11J.i bUldOlwlami, głóWll1Jie kaplk=i o wZlm<aity!C'h ceIa'c!h k<u1towych ozy pnzeds.ta.wioohw)'lCh. W niemie'CIk'iei nomeI1!k!la.Jtu,r;ze diwa pieDW\SIZoety.py n>aJZy;WIaII1e są Kaillwari:am/i, p.o~o:sItałe Drogaani K!rizyiŻowymi. Wę~zy nazYIIWają Drogą K'1'zYŻKJwą ralClZej siaocj.e pasyjne we wmętreach kQŚiDiJołólW,Ka,llWaJr,j,ami zaś po<dolbnli.e j:JJk my w P')l'soe załolŻelnia w wol'nej ,prZel5'1JDZOOi. W k'a1JwaJr.iacih sltrd/ojlłJmi są ruielki,edy tylDko krzyże, UlsltJalwione Zlwykile na COlkJoIa'Cih, luib killPli,c;zJki z płyilkiJrnd wnękamIi (co ozęśiCiiej), roomi€lsZlC':wne w.Zldłr.l1Żdróg czy nawet wśród miejskiej Zlabud.owy (Gyor). Spośród wielu odmian kalwarii zakOmporJIOiwa1nylClhprzeSltir,zel1Jn.ie 0ze .S1cenalmi Męki PańJslkj,ej malo'wa'ny:mi alib,o wykOlfil,mymi w posJtad płalslkiol1zeźJb c1zy diziel pe'~noplalstY'clznYlc!h, wk<Ocr!l\Po,nolwia,nyc:h w oiliwa,rite k<llplri,crzJk~cozy też umiesZiclZlooy,clh w więlk!s.zyc'h kaIPlic:a1oh) Wy1róŻUliają s,ię te, Mór,e są talk ZJloka,lwZlo,wane, by klr.a.j'OIOl1aIZJOiW,o pnzyJpom'i.n<ały jeI'OiZJO'l~mSlki pejzaż ka1bW'aTyj'siki. W i'ch budOlwJ'e i wy!posaiŻ.eniu odiz.w,ieDc'iedlra się S1z'ciZlególIIJJie wYll",azi:ści-ecały r,oZJma,ch ideowego pIiogtrlaJmu do'by baIDok:olWlej.n:3Icec'hclW'anegootll"eścią IpalI'al]iibu:~hlZlną. Chociaż lmlwa,rie wę~en'3ikJie swyuni za łożeni=i pnzesitlfizt:ifilnymi i ClhaJDalkterem zabudowy przypomiJnają podobne r02wią!Zania w .innych Im"ajach pozostających pod pI1ZemOoŻinymwlPłYIIW'emideowym poltJrY!dendk:i€lg,o K'Ośc:iooła, to jednak wylkalZlUją pewne SlWoo~stecechy. T.afńli·epOlSiadają S!Zlouegó.1niJeobielkIty połu.dniOlwyJdh Węgier. CharaiklterY'$Y1C,Zlną i'C,h właŚ!c.ilwością jest ZJaŁożen'ie w posbad dlWÓich szeregów �316 Recenzje staaji m2lIIlli€ls~cz()JlY'ah po bdktacl1 pl'lQlSil;dkąlta1ego,pia-IOU ze &t~)jąICą00 ~ońJO:l, w ŚI'od1ku, z;wyiklle na ~rz.yde pa!gOOika,k:apiIJiJcągłówną. J:>o j€\dme'j stl'OU1ieplaoo stoją s1<lJcje pall.1ZyISIte, po drugiej stTJOlllienU·ĘlJ)a'.nzys1;e. Pą'taliicy pr:zecJhoozą więc od SltaJe.li do stacji pmemńerrz.aojąic kamdoraJZiOlWoplaic w POfPl'lZek (Haja, VfH-oolOd, SmJk). K<UJwa.rde stia'll'()Iwią, zdaniem <lJUtora, kJtÓlrY jeSlt z zaJWodlUarclhliJte.k\tem6W1SpólpraooWlIJJilk.i,emw.iedeńskJi'e!go Zespołu do Badiań P,omnilkó1w P!nzydroż,ny·dh) - Clhare,klterys:ty,czny elememit w kJrejobrarzie Zliem węgier'sMch. WŚlród zad100wa'ny!clh t,eg,o riodJzaju pomnilkó,w klU~tlUlry,kltó['y!ch je:s1t na Wę~l'zec'h ponad 200, uder.z'a uch ro,zma:ii1;,ośćpI1Ze~tI1ZeDlna,all'cihilteikJtonli'c!znai pklstymma, Stanislaw Bagra Georgijewa, Narodnata architektura w Bożenci, Sofija Bł'aszczyk 1979, ss. 153. Jedinyun z najlwaŻJl.iej!SlzY'ohzadań Wls,półiczes.nej ebnog'rai!ii b'ltg1aJl'skiej jeJSlt g1'Omadzerne zabytkÓ/W illlardY'cyjnej klU'lILUiTY matenialnej, spoleCIZJnej ; duc:hOlwej. u.systj;emaJtyr~Qiwa'nde zelbir.alIl.y.ch ŹirÓideł nalUik()lwy'ch sta'nQlwi podJsta:wę mo;no,graiii JmilOowe:go wyIl1i1k1uprac nauik'OIW'O-lbiOJdaIWlc:zy'c,h etno'g.roafów buł.g<llf!Slbc:h.Tego typu pracą joes:t o:maJw,iana tu mOlnoiglTi<l!Ha BagJry GeoII1g.ij,Elwej.Gelem jej była próba al1a,roaMer y.JS t yiki etno,g['ra[~cz'no-alI1c'h~te!kitonlic:zme j, ty pCJIW ej dl a 0'k:r·e:il10In ego r ag10nu bradyrcyjneg'o bu:downidlwla. Butga:rira jest wciąż je~ZCizewajem o dr.l.żym bOlg<1C1tiwie et.nogra.1iC'.znym, Nal'eżą do niego- przoo'eWlSl'L.ylstikiJm zabyt1kJ z d:zied:z:illY tr,ady,cyjlnego budOlwnictwa lu.dolWego. Swz.ególne naJSlilenie s,ta:rego buidownictwa wys:tQpuje na oosza:rze Starej P'łanim.y. W,ieś Bozenai w o:kJręgu gabir,oWlsi!cirnpoluŻJona jest wł'aśnie na Ziboczac'h PIani'ny. W BozeJn,ci zmajdJu:ją się 1i!c-.zm·e, cenne obiekty !Jrady'cyjn€lg·o budCJIwni'cilwa gmSlkLie,g,oz'Qrk r€lS1UO'd Jwńc,a XVIII do pCJIcząJt:kówXX widklU. P,wca Geo'r,g~jewej składa się z c:zJt·er'ec!hozęś,ci. W pioow.srzej autorka pnzedsitawiła POlw;Slba1niei r'QlZ1wójWisi Bozenci, któ["ej azas pOl\~slba1lJiaszacuje się na prxel·am XIV i XV wiekJu. Najwlięik:s:zy rQ',zJ~wit wsi p1"zy!pada na oklres wylZ1\Vollenia spod paJl!OIWania ti'llreclkiego (d:ruga poŁoIwa XIX w.ieku). Na okrels tein przypa,da równi·eż apo'geum r,ozwQju :tlrady'cyjrneg'o buidowniClUwć;lwe wisi. W pier,wszej części zawarta j-est również cha:rwklteryrsltylkJa obiektów o c-hara.k.temze społeclZlnym, kultowym i tM1gOlwo.l'z·emlileŚi1,nuozym. W części d[';wgiejzo'3.t-ały po:d:dane opisowi: zaglloda goQ:Slpoda:r:slka WLfaJZZ domem mieS'zJkJaIIily.Jmi bwdy;llJkaiITlligo,~podariSik.iJmi 011'<112'. f\ulDlkicj,onalne zJWią!ZJkimiędzy nimi. Bord;s:lJaJwo'wymelementem bwdofW!niilc!bW1a, wi'ejls'iciego od końca XVIII do początków XX wieku Jest zaglTlO.dagOS''podal''Slka składając,a S'ię z domu mieSlzJka1neg-o i pomieSlZJOzeń g.o,S'podaJrsiki;ch. CellJt~al-ne miej:s,cc w za:~r:o:d2';i!ezajmuje budynelk mies2'Jka'1ny. Oałe gOlspodall'lstbwo otCJIcz;O!De je:s>tniJslkim, kamliennym mUJr,kiicm z jednym l'lb dw=a wejściami. Do 2'JaburdClW!ańg,oSlpadalI1slkJi>ch należ,! przede wSlzySltki!m: s:zo,pa do pDzec.holwylWailliiJasŁomy, spi!chjm,z, '1'wclza,r.nia, a w nie'krtó'ryeh CYbe,jśaiacih rów.nDeż i piec do pi~clzeI1Jia C:h!loba. GłoWlny:m założeneim pr,zy rOZJplall}()waniu P()!5'zcze:gó,j1ny,cihpO'mieSi'liczeń jes:t :z:orient'O'walnie cLomu mieszJka1nego ku na'słollleazni-o-nej Slw'onic, tyłem zaś w si1;[',onq 'ohŁodinyrcih, półmJOc:ny.Jchwiat'rów. Pir~ed domem, w ni ew.ielliciej odJeg1ośdi, znajduje się s:pkh1e1I1Z,n.ielI1ZadkQ piec do pieCZJeni!a chleba i n.ieoo dalej s.toją,ca szo,pa. O.zęŚć breec!ia poś:więoo.na jeSlt a.rcihilteik1'u'ToZ.e bu:dY'!1iKÓlW miesZika·l,nyoeh. Dla DIlnaw,ianeg'O oI~-esu cha'ra1kiterysty'c.zne były diwa tYlPY buidowniC\!Jwa. RóŹ:nio;.\ między .nimi pol~ała na odmi€lnnYiC'h kOHc-epcj'ac1h rOZiplam)wa1niJa pOlsZCizególny'ch pomie-' 1 �3'17 Recenzje SZJazeń. P.i:er.WlSiZY tyoP Clharalklt'ery,zioiw.ał się tYim, że cenl1iral1Jnemwe):yce mjino,wało pomie5'wzenie z o,grJJiJsIkiern, a porz.ostale pomtiffiZlC\Zell1liamieso2JkaWne rozJlokowane były w k=t~Clie kwadJraw. C'ha'l1aik1t'efystYlOZillącechą dla tego ty\pu j.eslt rów-rneż i!slt'nieniegailerii (c2Jardak). Są to t7JW. ,,'OdI1m"yltedomy" (otw.orern.i kyszti) !W dl1u;gim ty!pie domaSi1lw cenrtmum k1ampo,zY'Cdi sltaInOWli med<uż·e pomielSIlClZemde pIlzech:odnie (prust), wokół !mÓlr~O 'rOlmru'es:-zJCIZanesą pooo;slt'3łe pomieszJazen'ia. Ohar>arkterY!Sl1Yczny joot rÓM"niei bTaik gaI-eriJi i w z;wią7ikJu z tym domy te UaJZywane są "ZlamJkmJięiycrni doma,mi" (zattwor.eni kys2Jti). Bez WI1Jględu jeooaJk na rÓiŻJn~cew OO!Zjp!.ano,warnu pOlInIi€lS:ziCzeń,w OIbu ty\p<liCh wy.s.tępu.ją: PQllITieS7JCIZ€fl1iile z OIgJndrskiem (Ik )łS2Jti), d"ug;ie poo:n:ieSlZiCzenie mieS!ZJkJalne {soDa), S(Pi,ŻJar.nia(Qdaja), pilwiIliiJc.a(TTUlJZe, zimm.ik, cJ.,CLm). Au.t'oll1ka s.'bw.ierdJza również falkJt iJsltniienia kJ1Ek:u buJdy!rJlkÓlw u:LoIIDQWIaJl'ly,cih pod wspó~nym daJcherrn. Wśród n1dh ;rÓ!Wn.i:eżwy.rÓŻinić mo;ima dwa tyiPY - "ocIJkJrylte" i "zaIklryte". Stanowią one jed:naJk odist~ps.i'wo od tYIPOlwej aJI"dhiitekilJury buidynlkÓ'w mieS'Zkailinydh w Bozenci. MI c:zJw.arltej części Ge()lngi~jew,a OIk.reśiila najball,ldiz;iJeljchia.rai!mery'Siyc:zJne cec!hy ouidOl'l'onnilcl!JWla we wSliOll'aJz mriejls1ce zaibyrt;lkÓlWBozencli w b'ilig.anskiiej a!ne'hiJtekiburnze lUJdOlwej. tl\JLcmolgraflie teg'O tY!pu są w BułgalrLi ball"dzo pO[JIuilJarne. Mimo swej :firagmentaJry!oz.IlJośoCize W:ZI~lędu na nacewielllkfi.teren, Zlebranj- prrzez Baglrę Geol1giJjewę materiał ze wsi Bozenci z zakll"elSIUaJIlchiiekfuull"Y LudQwej można braklbaWlać jalko reprezentaJty!Wlny dla oołeg'O oibiSiZoaJrU SItiaJr·ejPłalniJny. fualca botgato iiLulSi1lr,OIW'a'na joot s'1Jkli'c.aanti,plan.alffi'i pomii,eS'ZJczeń i Zidjęciami, z kltóryc'h wię~s'Za .azęŚć puJbl,illrow.ama jest po ra'Z pieI\WIS,zy. Umi'elję'ta1y idh dobór porzlWa[a pnześledzić wzwój tnaidycytJnego biudCllW,n.i'C1lwaw tej s/baToIplan.ińls!k.i·ej wsi w okJresieod kJoń'ca XV1IJI do pooząltlkÓIW XX wieku. Aiuiborlk.a zamieściła rÓiwlrlież bQgatą DiiteraJtul!'ę przedim'ioilu, a ,tlClikite iJnJdekls wY'I'ażeń g1wall"Owyoe'h stosOlwalnych w takśC:ie, 00 wy!daje sdę nzeeŁą nad· wY.raz k1oniec:zną, 00'3Z indek1s rzoozOlWy. W końc.owej części pracy zamieszczone zo·stały streszczenia w języku rosyjskim i niemiedkiilm. Jerzy M. Ci'oa'l'a, Zona etno,graj,icii R<'idii'Upi, Bu'CUiIe¢i Ad:amczetooki 19719,S1S. 1'5i6. :ROk H),719 oJClIIliO/tJować -należy w e'bnogll"aJfiJi rumuńlslkJiej jalko począt€lk nowej serii wydawniczej zatytułowanej "Zona ,etnografidi". To duże i niełaiwe zamierzenie jest ze wszech miar godne podkreślenia. Nie powinno też ujść uwadze etnogiraiów polskich. Zainicjowana seria wydawlllicza ma na celu ukazanie najcenniejszych i najważniejszych wartoślCi kJultury i sztuki ludowej, ich specyfi:c:zmych cec;h, całej złożoności i bogactwa wszystkich stref (zon)etnograficaJnych Rumunii. Seria, którą otwiera pr,a,ca M. Cioalra, Zon.a etnograj,ica RcLdiiufi, jeslt pr.zezmaazolna dl!a s!zerokiego giwna czy'teLniJków, nie tylko etJ!1Jog1r1aiÓIW. Wydawana je;Jt też przez wydaWlI1liJc1lwo "Sipoint i T'UJry,sltytka". ZalP0ltmzelbO!\Wlnie na teg'O r,odJz;a'}upra'ce jeslt obeCinie w Rumulll.i.i ball'\dizo durż·e. p,ookll",e§JJił to iJnicjaJt~r i' JooOll"dylnator serili prof. dr 1. V:lact;l~iu w wy!wlaidJzJ.epraISiOlWycrn udlzieO..ony.m p]SIlI1IU"Fi1a'c.aIl",a"po Uik.aJZanLu się pienws·zeg'O tomu seri:i (Schipe la jresca. etrnograHcii a Romiiniei, nr 37 z dini'a 13 09 1!179). ZiwrocH tam mJiędizyinnylIDi UlWlagę na durże wa.lorry poonawcze i 00'lIlUlment'a'cyjne wyidaJWIll·ictlwa Z1wlaJs1Jcza.w ()becnej .dol:)lie.s,zy!ljk!o ddk,onuOą'cy!cIh się przemian Slpol'€lCZI1Jo-ikul1wII"OIwY'a'h WISIi rulmuńSlk~ej. Dlaltego też z wyd3JIiiern serW, �318 Recenzje bę<Jącej pierwszą tego rodzaju publiJkacją w etnografii rumuńskiej, nie można było dłużej czekać, tym ba'l"dziej, że ma ooa spełniać również ważną rolę w wychowaniu współczesnego s.poł~eństwa rumuńskiego· w duchu umiłowania kultulI'Y wlasneg,<> iklraju, 'llwzu:mliP.InIi:ai IWyIIror;z.~ jego luidowyc:h ibrodycji. .Wyidl:llwnliclwo oIkireślOlrle j<lIkJod'zie1lO "o llla~wylŻJSlZymIrmrr'OldolWymI2ln.aC';wnilU" j'e&t .więc rz jednelj Slbronys:zJk~cem do ,,€ItlnoglraJflic:zmyc'h f1reslkóJW Ir'"J\ffiJUń:slkbcJh", a 'z d.nugiej pracą l!'LaJUkiową ulkaiZiu;jąJcą ,rólŻ;ne .alSlp·aMy ~,galcLnień 'ksLZ~ałltują'cych :sposób życtia i IkJullltu,rę WlspMclWsnej iRu\ffiJU'I1Jii. :Ko[·ejne t,OlIDy IPQlŚwlięc1aJne·elbI1Jogre:fdio:zJnymIst'refolID !R;umuln/H IWyda'wl(łne będą w c<ią:gu lI1JajbliliJSizYlc1dh71i·eSlięc'N lat. Ptriz.ew,idu'j'e ISiię, że /Seria obejm/i'e ;polIl'ad 75 tomÓlw, 'C'hoć Iwohiwlili ooeclIlej ltinud;no 'JISotalLiĆIiioh ldJcZibę, :oowiem prolblem IWY'oorręlbni'ania lSitir,ef jest Iruie21wY!k[e 'Lnudny li Slkornlp1fuk;oM'aJny. N'i·ejednoiklr.oitlnie dopiero w 'brakd.e ~pracy lIlalSltępuje rOikIreŚ'1eniedicIh grCłlllliK:y.Nie po/k.r)'IW.alją się ·OIIleooiWi'em z powiatami (judet). Nieraz w obrębie jednego mamy do czynienia z 2 lub 3 strefami, a niekiedy jedna z nich obejmuje 2 - 3 powliaty. Tu nasuwa się jednak za· SaJdruiooa Wą.tiPl:iIWOŚĆi lPY1talIlie<Olkiry/terfua, 'na jaJk.<iIc:h OIPaJrltosię Iprzy 'uIS1ta:lalfiiuglfanic <OłPI".aJCiOlWylWialIlylCih lSIbref. Nielslte'ty, lIlie lWyjaŚiniiOn'G!lego anli :we IwlSitępie (w e;z;'tere~h językJateh) oouJkalZJUóąJcego 'Się piemv1slZeig<>00anu lSoerli!i,<lll1i we wspomnil:llIlym wywi~d~ie IproJSorwym. A jestiOO lk1wesltiia IPi_Wipll:llnowa. Pyitanie więc, na daJkiej podstawie mówi się o taJk.iej czy ilnnej strefie e.tnL~grnfkznej, p<moS!laje b~ odipowiedz'i. Ntiewliele też ltłrJmalClZy nawwa /SIbrafy, jeri:elli moiŻln.a CQlk{)[iWliekmówić lI1Ja piOJootaJw:ie,pieflWlSlZego ItQIffiJU~ 'zaJPowtiel&ilalnYlCihltJrrLe'ChnaISJtępmyc'h. f'oc:hoozi ollla od mias.ta (IRiildau~i, BeN:;;, Bia:zau) lub oikIręgA.l(IDald), 00 okIr€Śła - jak .się wydJaJle tyl'kJo iUlsyituowa'll'i'e. Wą't/p1JiiWoścli.te IIlI:ISlUIWa1jąiS,ię IPrzyczyita.mu 'pjenW'SJZe<golbo·ffiIU: Zona etnograjica Riidiiuti, traktująceg'O między innymi o stroju (ale tyLko stroju) HuoułÓlw i \1II1lilk·a:ją·cegookreślelllia BIuilro!Willla, ikJtólfe 'waUeźć mOlŻ;na jedy10ie w Illiektórych pozycjach bibliografic:łny,ch (jak np. N. Jorga 1905, N. Łupu 1937, I. NiiStor 1~1'5" 192Ki) li IlllalZlwieMiUJz€fllIID it€lchnilk łudowych !Bulki()winy . .'PIienw.slzy !tom lpoświęcony ~()SJtal ;obszarowi \POl;oż'OIIlemuIW pólnocnej.częśc'i R'Jm'UIIlJiiIna ~ralnlicy IZ ZJSiRlR.,IW ihilSitoryclzmej IklNlliJnie,Mo.lld.aJw~i'we WISlchodn~dh Karpataich. ,MiaSlto, lod lk1tór'e~o '})Os'zI0 ·oikJre,śleni·e stlreiy, .1eIŻąlce 00 ,km Ina IpóbJ1i()Clny~.zadhód od iSuCizawy., !pO IralZ piemw1S:ZYwyrruielIliiQlne !było w dok.umenJtach w 141115 if. OhaJI1alkJterysitylka :g·eogM:fjlozlliO-'hliJsŁorY'0zmaII1O~QlClZynająJca\PI"a,cę (s. ;:.5 - 513) Illie ,ogr.aniua się ,tyl,ko do najIW.aŻinfi'ejSlzylchdalt !hJ~t'orry'czmych li daJnYIC:hg~afi;ozny,dh, ale WlSik<wud·eIna WlSiPÓbClześnied2liala·jąlCe lila !tym oibsza:Dze mulZi€la e'tmlOgranC'ZJIl.·e,;praooWllllie i<l/l'ItylStów!LuidQlwycJh,feISitiJwal1eliItp. KoJ.ejne ,f{):ZldlZi~lyJZ;OIsbałypoświę.oone :na9tępuljącyrn ~idJniend'Om: TrraJdycyjne rLa,jęci.a, RzemilOlSlo rw'iej:s:kiie {ikori.us21nitdt;wo, krawiectwo, rzemiosło d~erwne. celfamika,. pisalllki), Przemysł wiejski, Gospodarka Wliejska, Mieszkanie, Architektura mOlrlumentalIna, Strój ludowy (w tym strój Hu~ CCJłów), :OwycmJe, 'WlSopół'OOesne:ianprea.y €lt·no;g,Mif<iC7L"1o-foJJlclwys.tY':7.lne. Da·1Jsrz.eJsit.rony zajmują: z,akończenie, słowrnk lokalny{:h wy.ra'Lów, streszczenia w języku angielskim, francuskim i nierniecIkim ora·z bibliografia. Podkreślić nale-i:y, że kolejno urk:aJ2lUjąee s,ię :tomy będą 'OIpra'COIWYlwanewedWuig /tego .same.~ ukla.du IllfeśK:i OibejffilUją'C od 120 'do 140 SltIl1OO1 dmulkJuoraz 1100 liiu/Sit.r.a'CIj:i, IW :tym lWięikJsizość barJWnych. abecni·e iW 'PflZyg.otowaniu jes:t .biŻ !po!llad C!.O tomów, ~pnzy ,czym (3 :z.a,pOlwi.edJ2liallle dotyczyć będą: Beiu:;; (TraonsyllWan1a), Buzau (.MulI1tenia) i Dolj (Oltenia). Na UJWaigę IZCJSłiuigUlje m<lfPa, ;na 1kJtó:re\i :lJaIZlOOC:ZOno· wie~e ilIl1'eres'J;jącYlCih etlllografa danych, jak na przykład: wsie o struJktulr·ze i gospodarce tradycyjnej, wsie w k1;óryeh występuje strój ludowy, tradycyjna architek:tura, obiekty przemysłu dQm()lwe~o, ilIWÓlDCIZ'OŚĆ JaJlitYlsty'Cr.Zlnl1ł 'W direwruie, welln.ie, 1~samJk'i, 1k00ż,ulChyi ceraJmiika ludowa, da,lej mUlZea <llraz lirrnIpr~y ~a/fliel2lTIo-iolikl0·rysltyczne. �319 Rec.enzje :Etn~k2lIlY IOIbraJZIRiuIl'I'1'UJlIii, jlalki rw oiąiWU U'laJjbliiŻiSiZydh11aJtIUkazY1Wać nam będz:ie ,sel'ia 1WyK:ira<wnilcza "Zona elbnoglf<didi", ~w,moz.y ille itylJko o lbo1gaclIWie 'i IrÓŻn'orOldinoścd IkJutlJtull"Y ~ stt:ulkii m:.ldawe.j Itego lklraiilu, ale li o 'O@"omIie pracy, jakiej podjęH się abn~r·atflQw1e rumuńlsocy, Illiie pooiaida.ją'Cy - j.aIk w'iemy - ani Ijednej katedry lUm:iwemsyttecik,ied.Tyrrn <teIŻ/to \wU~kisrLY'iel.Sltliich ~ulkJce<si OiS'ią'giIlięd.e zasłiu@u'iąlCe na uwagę li podkireś'hm'ie. Zofia Deleo Todorov (red.), Sofija 1974, ss. 497, il. Dobrudza. Etnografski, jolklorni Szromba-Rysowa ezik.ovi proucvanija. Z lCytk1lU"Eit'noglra.fliJozne baoaJnia B·.lłiga.rii" ukazała slię mOU'lograJftia tPOSlWaęcona Dobrudży. Celem tych badań jest anal~a tradycyjnej kultury ludowej w poszc~egól,nyc;h ,eiŁnogJraf'k2Jn~ctl tregti'Olnarch Bullg'atrili. od I:I POłOiWY XIX wJeiku do poł{)rwy XX rwie!lro. &da,nia są prow,aidz.one JkloonIP1eikJSQWO i olbeljmUlją s'ze:r'eg dy's'cYlPl~pokirewnyc!h. Są Qne pro()/wad~OIne lPf1Zez iMJulZeum i I:nslty/t1U1tiE)tln'Oglrarf.itiBułiga,I1s1kiiaj AJkaJdemii .Na·..Ik. !Badalnia <te mają Ityrrn WlięJkis:zetllniaICzenJied[a nauKi, iŻe przez 1WIie1e Ia.t IBułg1aJria jaJko 'reg,i<Jlll €ltJnOlgifail'Ui=y !była ~tooun;k'Owo mało JpmeOOJdana. Pracę po,ŚWięcOlllą DobrulCliŻ.y otwiera rozdział Margar.iJty Vasilevy o demoografioznyiC'h iPf'O'C"esaeihitego <regiOl!lJU00 /końca XlIV !WIie'ku d'O lat /iO l!la'sa.ago iS,lJu[ec~a. cała iffiOOlO/glralf.ia ,poidrzJie1lona ZiOlStała l!la dwie 'ZalSadlnictze crz.ęości. iPlierJW'sz.a OIInalwia kUJIJtu'rę mait'eriaUną, a dinuiga łą<clWiie IkJulJJlUl1'ę lS\POł€lCiZJIlą !i duch{)lwą, cZY'li - !iaik ~'O 2JWytk!ło'się 'nalZY'wać ootaIt·ni~ iklUa/t'"..Il1'ę .symJbolli'<l2lIlą. W częścti ,piemwBiZej L'jUJboonhr DuIJro<v pi'SiZe o 1I"{)/]{nfiIotIWie 'i hooOJWli aJWlietrrlą.t, Lilij<a Peneva ,QIlUClIWia U(pOOiwęIWIiJnol1'ooliIi lCioOlmorwy lPI'IZeaTIytsłlWi:niall"'sik1i, a Snezaon:l Błagojeva memi'osło wiejskie. Zaprezentowała ona w tym rozdziale takie za'jęcia. jaJk: korwalłSlbwo z m-QIsięiŻJIlIi:c1lwem, :ko~od:zjielislt\wo, lbednaII1Sluw'O,Ikiuśniell1st1Wo, ryma'I'stwo, garncarstwo. PodsumoIWanie tego rooolZiału, to omólWienie organizacji rzemieślniczych w Dobrudży. X,dlejne ldiwa :wzdlZiały 17J00000ały IpO'§w.ięre{)lIlea1I1dł1ite\ci'Ull1Ze 'ludowej. BaJgora .Georgij.eva omawia d:QIlUmiesmk.aJJny li :Zalg1rodę. !l'OlSit1ałytu oanóWli.one ItalIde komunJilkacyjne i fUl!1/loojOloowneaS(pe'kJty zagr<Jldy dOlbnlCitż'ańislkiej. Omaw'iaJąc dom roties:z;kałllly Georgi'jeva iSkJutpia się fPl"Zooe IWlsrLy>sil1lóm l!la ;r~amOiWa'nliIU wnętrza., materi'alle ikonstrukcyjnyrrn i samej konstrulkcji, oraz zewnęt=ych i wewnętr~ych elementach Ulpiękisrz:ającyClh ifOIU'Ilę,bu!dj'lJ1lku (:jafk Il'1p. !QIbramO'wa'!Jie oIkiien). iW dirIUlgim 1I'00000000ade Lililj.a iPeneva .prezenltiu:je lWyIS,t!rój lWewtrlęibrnny domu cllł()Jpslkiliego oma,w1adąc 'PO kolei: d:zJbę,głÓlwną (Ikiuchenną), ,ilzJbymti€ls,2Jkaane li pomies:ZlCZ.enia ;g,o;sIPo1daII"CZe IW budYlIllka'clhmliesaJkalnyc:h. A'"..IItQ<rik:aOlP~Suije ta'kri;eSIPrzęiŁy iCIooliiellll!le'go użyttku, Iktół'e 7Jnajdorwa,ły \Się IW Itytc<hidOlma'dh. Następne dwa rozdziały omarwia'ją tkaninę i odzież. Gina Krsteva o'pisuje tkaniJny lCIekOlI'acyjne, techJnJilkę IiClh ,wYlrobti., S/PDZęIty służące do tego, lfuillllroję i Qłr'l1.amentykę. Natomiast Ga!I1ka Michajlova zajmuje się odzieżą Dobrudżan. Bardzo szeroko opil>uje Ollla 'OiSOibn'Ostró,j JklOibiecy i mętSlki, !talk calOiŚiCLoIwo,jak 6. jego elJememy, 1W~6.ŻlniJa'jąc IPrtZy Ityrrn JciIDka ;jego odmiaJn. iPOIClisumOiWallli'emItego .rOl7rl7Jialu jest omówienie Zlróżmcowania funk.c.jonal'nego odzieży. AutOiI"ka wyróżnia odrLież na czas cią.i;y i iPO'l'oo:u, ·odzieIŻ dlllł lI1iiemorwtląltd d:zliec,i, OOiZież idJa mfoldzieiy, u!bliÓlI'paJ!1i i pana młodego, nrllodej męrżalt/ki li anłoid~ męża, os6ib id'Olrosłych OIMzoo~eż pogrzebową. Obok tego omawia ona funkcjonalne 2lróżnicowanie odtieży obrzędolWej. �320 Kolejny rozdział haipisany przez G~nę Krstevą przedstawia ludowe pożywieme. Auil;oa.ikaII:m:~zenlbud·e·w nilm !pO ik;oaeilP11Zyg-oitowamie 'c'hleba i :c'iaLSt,,olblróibikę pIlodulkltów IZJWierzęcych i m1ecZJnylc:h, kOlD!senwolwa'rllie Iprod!uMów ,ml:nylc1h. Koń·~zy się Iten 11'0'Zldi2Jiał 'OmólW;ietndem 'SlPOISOrbólw j-edlzenlia i 'cał'olC!lzieUlnego iladłolslP~siU. Drulgą ;część tej jpra!cy 'o,tmiel1a:ją Itir'zy rrorzJd:zialyS,bo,jana GaUlceva i lforzJdz.iał Margalri!ty Va'slilevy po!św1ięcone ŚiwiętolIn, 'orby,crz;ajom iob11Zęidom. GalI1ce~ opi'suje oibyaza,je ;i ,oIb.11ZędyIrodlZ,~ilIUeIZIW1iąZi<ł'ne :z des2JCJzem OlralZ'OlbYiClZa.jei ohrzędy z,wią.zalne z iPIl'a1cąIdhłiopa. Na1;:OmJ~a'stVaslneva ,om<l!w~a 8więta Ikalenlda'r,wlwe i Z1w'iązaIIle z nimi Qbrz·ędy. KO'lej'ny rrozdział Ul<liIJlLsamy/pI1Zez DoIlco Told-orova IpoŚlWlięcony jest f'O,lIkJ<OIrOlwi DobrrudlŻy. OmalWia {)II1 !pO ikioJei pieśni IlmlędinLoze, wielkanooue, święto,jań'sikie, weseline i 'Slzereg 11il1Uydh.Osobne tmiiejlslce madą 'w !tym Iro:zidzia,le ballady. Są to ul1;iwory przede IWszYSltlkim ,o Itema<tyce mLt,OloJ?)k'zJnejli ISlPo'łoo?Juej. Ostatnd ósmy rozdział pOlś,więcony jest języtkorwi bułgarskiemu i diaJektom wyst~pU!jąlcYIill Ina 1erooie Dobr-:rdży. NlliP~s'ał .go ,Maksliun IlVliladenov. Autolr ,przedis,tawłia IW Inim fonetyikę, mo,riol'QIgJię li iSymltakJtyt:kęInaJstępuijąJcy,dh dialeikltÓIW: m1zLjSkie,g0, babk,ańlslklieg'o i t,ralkiijsr:kiego. iPod&uIIDO'Wlu,ją'cnależy Is,tlwietr!dl:cić,ż-e IPra'Cla nalPhana ,1Jositała z dużą l11Zeteln-ością. Stano.wi świetne kompendium Wliedzy et.nog)raficznej o tym regionie i jest doskonałym uzupełnieniem Kultury ludowej Słowian K. Moszyńskiego czy Etnografii Bułgarii Ch. VakareJskiego. OmÓlwienie Itej lpraicy IZ lI'a'CJj!ijej 'Olbjętości lIDu'sia10się lo,g)mnioclzyćdo ,zasyglna'liz()Iwania ,pDohlematyt:ki pOFJiSlZanej IPl1zez aultorólW kSliąlzk:i. JeS1Jc'ze IZ IIDI'OU1liikarslkieigo o:ibOlWliąlZJku ,naletŻy ,0dnolt'OIwal:, lŻ'e ,pralca Ita IPolsiada Ibolgarty materoał ullulstra'cyjny składają'cy 'się IZ Iponad 200 dlulsltiraJC'ji,w tym w,ie1u IklQl1orowy,~h, lb~bHo,grafię l:iaz.ą,cą 365 ,pozYJcji ,0lDaz'i'ndelklsy: Ige'OlgJr'ad'i'c'ZJUy Ii lI'Zoczo'wy. Mariusz Gyula Ortutlay (red.) Magyar neprajzi lexikon, t. 1, Budapest Baumann 1977, ss. 752. Ukazał się pierrws'zy tom lek,sy'konu etnogr,afiiWęgier, zawierający hasła oJ Litery A do E .. KrażJdy najdrobniejszy element kultury ludowej doczekął się osobnego hasŁa, IPo'CZą:WiSZy-od Ik°.lill1Julry It echiniClZU1ej"ia 'na ,sYJmibd1icmnej'slkońc.z.yw,s<zy. Talk iwięc mamy w tej pra'cy hasła dotY'czące: okiennic, brogów, budownictwa mieszkalnego, haftu, ceramiki, skrzyń wialilnych, narzędzi zbierackich, łowieckich i ro'lniczych orazwiellu1nnYJcih l1Ja'gadnień, IkI1;ólrych wymieniaJnie w !tym miejs'Clu lIDij'ał-o iby !Się z 'Celem. LLeIDsyikon lZalwieDa t,ai:kże ihals'ła ,poŚiwięc'One IbadaczomlkmlibUlry ,ludowej Węgier, !JWóIDc,omIlrudowym li artYJsrtoon wyil~OII"zylSl1Ju:jący;m 'w ,s<welj l1JwÓlr,czorŚ'Ci motYiwy lud-owe. AibYOibraz tegio dzJiela Ibył lPeł1ne'ijls,zy trrizelba jes7Jcze dodać, ie autorrzy OI11lawłiają IW Inim IWIs'zytsitlk'ieIPr-olblemy, lkItóre IW ten 'CiZYli=y Is!posóib wiążą Isię z e1Jnografią, jak np. czasoprsma etnografdczne ukazujące się w przeszłości i obeClnie w !tym 'kmj'J. iKa~de haJsl0, ,obok <br1eŚicii ,oIbjaŚi11iają'cej, zalwiera podsta'wolwą Ibibli<og)ra:tlię tematu. Załować na'leży, że leksyikon ten obecnie dOlStępny jest tylko w języku węgierSiklim. e; IUlwa'gliIna ibalI'td1Jo{bogaty materiał ilulSltiralcyjny, 'za'Wlierająrcy ok 5{)OO !rYsunków i zdjęć, stanowi on jednak bardzo dobre ikonograficzne źródło porów,nawcze. 1 �Recenzje 321 iPIrzegUądając Itę praJCę tna's.urwa się lPyrtalnde, -czy lIliie stać nas na IwydaJnie !POdobnej pracy w masowym nakładzie? Plrzecież etnografów mamy naprawdę dobrY'clh, rtaIk ri;e lIlie powJ:rmo. być rżardnych 'til'lUldnOŚlCi meryłtoJ."YJCIZI1Y'Cth. Marif!LISz Eirlna iP,ounierencew<l, O 'Tlws:skom folklorie. iJZId.Nooka. Barumann Moskiwla 197(7, ,SIS.120. Każida l!1awa <kisiąrżikad:atylClzą'ca ifoiJJldoru ll"OISyjlslkiego'wZJbuid:za ;l·zasadlIl.iOl!1e zainteresClw.anLe wślfÓd mi:lośll1JJków IliwÓI'ClZOŚlciludowej. [)otylczy 11;,0ItalkiżeomaJwdJainej kisiąŻ!kd pióra Erny iPomieralIlcelwej. lZJI1aIIlejIbaidacZikd !foMclJoiI1U :rosyjsIkiego, .aul1;.oo::kd szeregu 'prac 1. KsiąlŻlka Ita /ZIOlsltalalwydana w IramacQl !Sarlii "Z hiJsltodi JiJlteraltlU:ry śwLa1;awej" i IprezentlU,je handtzo inltereSl\l!ją'cy mal1;·er.iał i!ioJJk[oTYlsIt;r,C=Y. DOItYlchi0Zasowe ,0lSią'gJniędia fQlklorYlSltÓiW Il"OISY'jslkk;hi radziealdc<h 'w d~ed~nie badań Inad IrÓiŻ:nyun!igaóbUlnik:ami lfol]kJl,oo:uma·ły Isię idaa P<ounieraJncewelj rpulIlikit.em wyjścia dla ukaZiania historii rozwoju rosyj,slkiej t.wórczoŚlci ludowej. iPralca ,składa Isdę z rPięciu iOO:zid'ziałÓiw.iPielI'lWlSzy pal'uls'zazagadnlienie lPl'ocesu twól'clLego 'w s,talle rmnoienLająlcYlm !Się [,dlJldotrze, w .kitólrylm widom me są elementy 'lJwÓiwWśCli2JbLarorwej i il!1dylWliidiUallne,j,m6wi o ISlPecyi!i!c'ellJtlwOir6w JlUdOiWYlClh, '0 ich 1Jw61'calclhli IlJolskielaJcQl. W IrOlZJcliziaieItYlm alUltolMa podaje W1spamnJienia iZ dzieciń·s.tlwa Q przedstaIWieniach ludO!Wego teatru kukiiełkowego, głównYlm bohaterem którego był uwielbiany pl'zez. dzieci "Pietruszka". ZamiłowIania jej do folkloru wyniesione z dzieciństwa nie wygasły w cl)asie nauki w szkole, tym bardz.iej podczas studiów na wydz~ale filologii rosyjsikiej Uniwersytetu. Opowiada ona o wyprawach studendkiich. orlg.aJIlIiZiorwany'c:hIPnzez UinLwel"isY't~ MOSlklieIWls.kiIdo Tórżny,ah regLonó;w ~w,iąli~u Rad~JIeclkdeg)o rw cellU ZJbieran1a 'i ,z;ClIp1syrwania Ultw.oo:ÓiWI!lwÓll'cwśc,i 1udowej, rw IkitÓiry,c'h/brała C\ZYlIl!l1Y udział. :Na po<d!sIt.aJW.ieiwtielol6tn1dh lbadań dO'sZJm do wniasiku, ~e :fol]ki10,r nadal 'ży je i ,rClZJwi:jaIsię;, pomiJmo zaJIlI~kiulPewnYlc<h jego [Ol1IIl, a ZJwłaJsZJczanie.kitÓirYlch ,obnzędów bido1wYldh. Do najdekawszych moż'na zaliczyć drugi rozdział książki, poświęcony charakterY'sltY'ce IIJiiekitÓiry1c,hga·tulIJIk6w \t(wóvcZiolści [lUdowej. [)ef1J.]~c!ję tel1mInu .lgaJtu.nelk" przy,jmuje autorka od ZJnanego f{)l]k1orYlslty J."adzielc~iego IWladllimira F,rO\PlPa, !WeKlbUlg lUtórego trzy 'cechy Iwy,ró'ŻInia,ją IUlbwOTy!tego s~ego ,gatlUlIliku, a mianow:iClie: WSlPÓJ.nysYls,tem :poetyldkii, iW1~pó.1netpI1Zel2malClZe!I1ie i j~dl!1aJkiowy dhllil1aklter wY~()II11lU1da uwoIlU2. Alt'OIroka podaje 'kla'synk.a'cję ultworów l1uldawylc1:J.wedwIg IgatulJ.]kóIW. Do :utworów d:ramaty:cZJIly,cih 'lai!1Cza sZJitlUlkęlIUrdawą, t.eafbr (kulklie~koIWY,gry i ;zabaJWY. ikJor.owody ii Oibrzęd 'weselI!1Y. Tego osrt.al1111iegonie m'Orżlna !bez omSJ1;.rzeżeńodJnJieść do jednego ,glatuIllkiu, ponieIWarż skłaJda się on z eloementÓiW 'WlszYlsit:kliiclh tt.r,zech gatUlIllkÓiWpoeZJji, Ipmzy .i ,d:r.amaltu iLuidaweg<o. ,s.z'czeg61ną U1W<ligęiP'omieralIlJc.elWa Ik'OI1lCenltiI1Ulje l!1a byQdimłldh.,<doslt11Zega1ją.ciW n1ch ,ad\bi'CliedalWnyiclh IZida['Zeń h1s1t'Ory'CznylcQl.Byl.iny mówią o milości do Oi}clZyzmy, o !bo~ haters!t'Wlie, 1waJ.eCZJności, o[,ia'l1nośd, lbe2JiIIlIterelSlOiWno'ścii fŻ;a,rl]wośd. iPrzy,pominadącc czytelnikOlWi treść dwóch bylin o Suchmanie i o kuglarzu Wa,w:ile, umiejętl!1ie wykOl1zystuje :i\c~hfll'a~men'ty !dla IUIWYfPUlkJleniaibrady'cyjnyiCih 'idei iiloZioHi lluidO!We.j. 1 E. W. iP~lI!Ilee\wa, S. I. Milne, IN.. S. Po~, Russkoje naTodnoje twoTezestwo w BasZkirii, Ucf'a 1957; iE. w.. iPoinllierancewa, Pte.," ł Bkazkł jaTOIlla.wskoj obla.stł. ,JaTOSlalWt 1Sli8; Sud'by Tus.koj .kazk4, MoskwIa 1965; S. l. MIinc, E. .W.~lmcew:a, RUllskaja fotktoTi8ttka. chrtestomattja, Mosk<wa .19'll1; E. W" PoilIliea:-ancewa, JarUkt, ".sowietSlm·ja Etnogra-"fłja" I 1975, ilt1' 3; Russ'ktje skazoc:mtkt. MO'Sll:wa 1976. w.. (1. 1PrIopip, FotkŁoT t dtej.twttietno.t', MIoSk'W1a 1111'16, s. 3 - 82. 21 ,,1.A1d" - tom 115 �322 Recenzje Aultolf\k<l omawia 'tu rt;:aikJZelt'emaJtylkę ,pieiŚn,i IfO,syljiSlkilclh,!podając dla pr<ZY'kladu kliLka telkiS,tÓ1Wpieśni mił'olS<nY'ch, ż.oŁl1Jielfs!k!i,C'h i C'z,alSltulSzeik.Zna:jroojemy dek3lwe jej ~post'f\zeżenia doQltyC'zące iba;jek. otÓ'z jaJko' d ed1i nvcję bajki 'Podaje Ina,sit~pudą:ce oIkireślenie: "Ba·jka - to ,iPl'zede 'WlszYlStkt1murtJwÓir IPr.o<za'oczny Q Ciharatk!t'er,z,e aW3Inb.rniclZyrrn,,ozatroQldziejiSlkim[tUlb'oibY'cz.a,jowym" opaJrtym n.a fiklclji" (s. 42). ZIW.ra'ca ona talkie U'wagę 'na zagaidnienie 'wS(pó!Jny,ch 'ffiOltY'WÓWIbajek w f.oiliklo.nze św'iatolWym. W ~rzecim 1f'oZJdiziarrelP'OImlieralllicewa IO/ffialwia diro:g:i 'foQ,ZJwojuli IWIS[lółc:zesne l,oo;y poszczególnych gatunków rosyjskiej twórczości ludowej. Czytelnik dowiaduje się o wY'Oibny,dh haja'rz-aclh, ,pieśniall::zach li ,pieśnia'I1kaIOh [wdoQtwylch, talk!i'ch, jalk: :MaiNa Kr.iuikOlwa, M.aJr,i'a ,K1riwopolen,olwa, lrena, F',iedio<sl()lwa.MiochaJił SkaZ/klin i inni. Czwarty rozdział książki poświęcony jest dziejom zbieraciwa w Rosji, sięgają'cym 'W\iek:u XVIJI, ki,edy to 'his:tOlrytk Ifo>syj~kii T.alti's·7JC'zewfi,tworzył pieflwiStZy prog)ram .syJsiternatY'c7Jnego Zibier,aJIlIia,i 7.a[l.rsY'w,ania u,uwoT6w lu.dolWy'ch. A·.1~o'f1kaomaJWla rolę tPisalflzy, !d:z.i'a!a:m:yiSlpołeC'zmycih ·i ulClZonyc,h Ifosyjs,kkh 'W'ielku XIX w zbieranii:u, zapi'sywaniu i popularyzowaniu rosyjS<kiej twórczo'ści ludowej. Obecnie w Związku RadziedK:1mZibiera:ciuwem :zJaj:muje slię wiele pla:cówelk InaulkOlwych, P£'nadto sbdenai wY'd:zi.ałÓiw ifil.o'1-ogilc7Jnylc'hIUniJweT5yJteltów oraz ,osoby !prywatne. Bail'ld'w cenne są u'wa'g,i i raJdy, jakie aUltOlfl!<Ja 'udzJie'!.a Itelj gnulpie ZJbiCiraczy. Osta/Lni r07Jdtzia·ł !ki5Ó.ą.ŻJki 'zaJwiera ,SOpOIfO oce'l1t!1yrc.hu.wag iPoś'wil;~o·nyc'h 1il1.elfa,turze o folklorze, zarówno naukowej, jak i popular,nej. Pomieran-cewa z żalem stwierdz·a, i,e ,wieJe '7Jb'i;olfó'wi p.r.a'c iE,o!likilorYlsityazmYiCIh JWydalnY'ch ,przed Irc'wolu:cją 19!17 of. nie doczekało się reedycji. Oma'Wilalna ipr.arCaZiOIStała ll<lipiJsa'na ,zwięźle li na zJbYt osziczędnie. Ozęó>to czy,telnika ogarnia chęć dowiedzenia się czegoś więcej (1 wspomnianych tu utworach, badaoz'atC'h j 'zbielfa'czae<h fo~kl:()lrlU.f)urżyrrn !ffiarnlkaJmer~tem IkJsiąŻlki jest niemal ZiUlpełnetpomi,nrięC'ie bog,a.teg.o d'ol!kilo'l1ukał.endau;z,olwo-.o,brzędowe.go. Zdaniem au1<1pk,i, jedylnie !byiliJny, bajkri, ,pieśni li '=stJu:s~ki na.j l e/p!iej od7Jwiorciedlają f·()I1;klor rooyj:5ki. Jest Itro ujęcie .ZIbY't jednorstlI"oIlll1'e. Ob.rzędy li Ipieśni Ika1len.dalI1Zolwo-obtrzę'd()IWe, tak samo jak i powstałe utwory ludowe, oddają charakter narodu, jego światopogląd, jego zwy-c,zaje Każ.dy z piędu ,roZJd:ZJiałólwolma:wi.anej ksiąŻJki jesitO\PalurzOtny s:taTannymi przypisami. UmieslZJclzen:ie przY1pisÓiw rna koil'Cu ,ktSliąlŻJkiutru,dni,a czytel'ni.koWli k,orzy:>tanie z ni!ch. Ksią,żlka zositała wY'da.na w baJI'd:z.o rsl~omnej SlZaci e' g·mf,i'cznelj. Jes,t ona niestety s·kąpo i:l!ulstr{Jłwalna, są w ,niej fotograrfie .kil!k'.! pieŚiI1'iar,zy ,i ,pieśnialrek ludowYCihoraz Zidjęcie ,g)flllIPy,k-o-1clho:lJIlilkó;w obwodu ::!,rclhangielsikiiego w trr-adY'cyjnych fIOsY'jlSlkkh SltI'oja-clh lUl;:IolWY'ch. P,rzy tY'ch w1szY'sltik-ilcih Ulwa,gach należy podkreślić d!ll<Ż.ątws·kl; auiolf'ki o to, by za,in>tereso'wać c,zyJt'elniikÓ\w tWÓlflClZJOlśtCJią l'lldOlWą a naweit tpozyJs'kać WŚTód llIi-ch nowyClh z;bier:a'c'Zy i baida'c'Zy f:olklo.ru ,TOlsYijslkde<go. 1 Ludmila Valacobnyja pesni. Składalmi:ki Red. K. P. Kabasnikau, "Navuka N. A. Bartasev.ic, i Technika", Mińsk PiskoT.z-Nalęcka L, M. Salavej V. L JalataiL 1980, ss. 560. J.est to już bodaj piętnasty tom 7Juaillej serii "Biełaru.skaja Narodooja Tworczaśc" (tomy nie numerowane), wydaJW'aIllej prz.ez Instytut SZJtuki, Etnog'rafii i Fołkil'Oir'uAJkademii Nauk BiałorllllSlld'e'j SiRR. Tom glI"utpuje .pieśni .t~w. woloc'l.elbne, śpieW<lJne 'W czasie św,ią.t wtie1k:.u1O'CiIl)'lOOjalkio P Oiwdlfl szawa-nli a dla gOispooar,zy i c.z.łon- �,Ręce~je ,ków i<ch n:)ldizin, ży.C1Zetruadoibr'ego 'Jll'odzalju i .pomy<Ś:Lne1.hod()IWwiinwentarza żyweg.o ora'z szczęścia w ,poży.c.i!u.flodiZJi'nnYIm.Aut{)lf·k.a iWlstępU do ty-ch pieśni, znana folklorystka białoruska Lija Saławiej, slu'sznie pisze, że obrzęd woło'czebny wywodzi .się jes.ZJ<:iZe z cza.sÓiWpogańJsik,kh i że mial om Jciedy'ś c hOJra!lcter m a,gk'zn y,później natomiast pieśni wołoczebne przybrały charakter estetyczny, napawały ludzi radością z powodu nastającej wiosny oraz poetyzowały i afirmowały pracę wieśniaika. A'uito'flka wstęjpu zWlru'c·atrów.nież 'u'Wa'gę na podoibieństwo pieŚoruiwołoC'zEfuny.e'h do kolę.d Śowieokid1. Jej 7Jdan,iem obrzęd wolO'c'zc.bny w tym :ks'ztatC'ie, j<1Jkiiprże~flwał aż do początJk°.l na.szego siu leC'i.a, ustalił się w okresie XlV - XVI w. Z pI1zytoczonych opisów wynika, że jeszcze w połowJe XIX w. wołoczebnikami byli wieśniacy w średnim wielkJu olraz stars·i C'hłolpi. DziewC'zęta .natomiast śpiewały s·woje pieśni woŁocwbne na św. Jerzeg'o (23 kiwietllli·a). Cie!kOJwesą i1nf.o.rma'cje auto.rkJ, ż·e unia bardziej sprzyjała pieśniom woł'oczebnym niż późniejsze prawosławie. Po przymusowym wcieIeniu unitów do Cerkwi prawoslc:wnej pieśni te zaczęly zanikać, bowiem du,c,hQlwni pr<uwosłc~w!1i prześladowali obrzęd Wlolo czeibny jako pogańs,ki (s. 19). Dodajmy, że szczególnie miało to miejsce po powstaniu styczniowym, gdy ha Bialo,ruś za'czt;lto k,iero!wać pOlpów z Rosji. Au-tonka s'CharaiktClfY:1iowalapieŚinii wołoc,zElbne adres'owane go~podalrzowi, gospodyni. dziewczynie (widzi ona w pieśniach jej adresowanych przejaw ry;:erskiego, eurOiPcj;SJkiegoku'U:.! daa damy), chłOipou, baibci, opisała poety'kę tych pieŚini i dała krótką i'ch hisi1;o'riografię. oid Aleksandra Ry:pińs1kiego poczynając (1840). Zazna.czmy, że wzmi,anlkę o obrzędzie WloloClZeibnymISJpot)"kamy Wic;z;eśniej u Ignacego Chodźki, w jego opowiadaniu Domek moje,go dziadka (1,836). Ohlotdź/ko pLsal, że wieśniacy bia!01f'US1cyc'ho;dZJi1ina W.ielllkanorcpo domach zpieśniią pO'ls.ką "Wes'oły nam dziś dzień na!>tal" OpOIr.jego Pisma, ,t. l, W1ilno 1'8'80, s. 13). WIStęp Lij.i Salawiej llUipisalny jest koimlpffientnie i barld7JO int.eresu.ją'co. S2Jkoda jednakże, że pomija kiwestię SltOS'Ull!kU Cihlolpów do panów. Wygląda z niego, że wolo,C'zeibnky obc'hodZliili tyllko domy chłOlP9kie. A przeCież wia,domo, że 'chod:d:łi również do diwo,ru, że azęstokT-OĆwłaśnie od dzielClizioca za'ciZyna1.i"w,olO'C'z Elbne". Widać to także po ,tebka-oh, kotarY-Clha>dtresalami byli wsza'k ,;parnOlwi e", "palme", ,,!panienki", "panicze". Autorka skłonna jest sądzić, iż epitety te są wynikiem hiperbolizacji, że w ten S1po.sÓ'b zw.racano s.ię do :ZJwyikłyc.h,goISlpodal1Zy-chłopów i członków ich rodzin. Zgoda, że te same teksty śpiewano chłopom, ale nucono je rówhież "panom" .(0 czym !powiemy jes7Jcze niżelj). Charakterystyikę melodiii pieśni woło.czebnych dał W. Jałatau. Stwierdził, że nie są ·o,ne za:leżne od pieś.ni cel1kiaw;nyC'h, zaJznac,zył na,tomias..t, że oIbo!k ,pieśnii świeclk,icrh .byly też śpiewane w obrzędzie w,oloC'zebnym ,pieśni o treści rel'i,gijnej. NajbaTdziej popularną z nich była piosenka "Wialik św.iaty nasz dzień nastau", która pOWls'tała jarko przekład znanej pdlSJkiej ,pieśni "Wesoly nam dziś dzJień nast'ał", co na1stąlpilo przypu's!zoz.a:lnie w XViIlI l·.Ib XVIII wieku, w czalsrie unii. Teklsty ,pieśni zJOIstalyzalmiElSIz1c,zolne w ,gflulPa'ch tematy:c:zmy'ch. Z'aczyna je dział, w którym śpiewa się o samyc.lh wolocz,elbIlJ~kaCih,pot'elm naSltępują pieśni o g.o!slpodarzu i jegQ dtwOl",ze.Właśntie tIU SlpoitYikamyteksty, które z c'ałą pewnośeią były u!kładane Ipi'erw'oinie dla pana, :nIP,: i Dobry wieczar, panie haspardaru! zaśpiwajem piesniu wialmożlJ1amu panu, jaJk i dla .pana, talk sama dla pUJnIi. U pansok'irm.dwaT{)C'ZJkiu, ja,k u wialI1oc.zlk-.I, .sadami absardr.iony, ty n.am harard1żomy. �324 Recenzje Pal11Stkaja niwa bu<hie uradliIWa, pansk:ije d~ieUkJi, jak u sadzie kwdetki, da nawuki kiemny, u ra=owie pryjemny (.itd.). Naleiy mieć na wwaJdze to, i.e włamie przeid'e ,'\Wzyl5itJkim u pana wołoceelbnliicy rno.g;1ll ldctLyć na S1ute w~Oidizenie za pow.iJnsloowanie i na zaiPl'OS'Len!ie do poczęstunku, dlatego też chętnie mu'sieli udawać się do dworów pańskich (tak też było na Białorusi Zachodniej w okres.ie międzywoje11lI1ym). Potwierdza to również częsty zwtrQlt w i¢eŚiniacih: Is~i, pra;j,SI1J1iwa'laJcze/bl1licrLkii, ihrajuczy, śpia;wajuczy, 'balhat-aha d/wara .s:zmikajutcrz;y. Tym też należy t<hlma.ozyć, że w ;pieŚinia~h ,wo1ocrz;e'oo1y·ch w op1sJle dO'IDU wystęPUljąpIlZewainie !reaJl:ia ,c,hara,kiterYlSitYJCWnedla dworu SiZJac'heckiego. Oieikalwy je9t dJ:ciał ,zaityiu~QIWa1fiY Kal.endarr;z roboczy wieśniaka. zamieszczone w ·nim pieśalJ. wyUd.<aza,jąśw.ięta ceaik,ie1WU1ei dni pos'ZJazególnyclh święt)"Ch, z k.tĆJ.rymi 7JWiąJZa·ne są dkirelŚ10ne et,CliPYpracy rOl1n:ilCzo-o~odnJiczej. Dla pieśni tych .charaikieryistycz.ne jes't slwoQ;sk,i,ei ~yłe tTalkito;waru.e [post'aci ŚiWiętnyc'h. To samo oibseI'lW.ljemy w d!zial,e Pomocnicy rolrn'Źika i pszczelarza, w k!tÓlrym wy's,tępują t.aJCy pat1;iron.i., jalk ś,w. św. Jerzy, E~jaISiZ,MJiJwla1j, PU,otiI". WiaJdottfio, że ci sami ś1W.ięci często też są spo'tYlkani w leigenda'C'h białoIiUislk,ic.h. Pieśni teodzna'ooają się dwi.ą poetycznolŚc.ią l dobme św.iaidiczą o ŻY1W,e:jwyo!braź,l1Ii ludu bi.ało.ruiS'kieg.o. Dot)'lChczas były one pt7:ewarżnlie pomijane, nalleri.y się więc urz;na.nie wyd.awcom tomu, że je tu zamieszczono w du'tej ilO!ś·ci. Dzi.ały na.SJt~p'ne, to DZli.wne zdarrze,n.ia w obejściu wieltki przybytek go.spo,darzo.wi i gospodyrn'Ź; Słoail.lma pani go.sfPOdyni; Prośba o c1My, pocLzięl«w>.amin, życze11lia. W d~e ·0I~1tinIim sa>otyQ{lliffiYtaJlci.e ,powms'Zi()lwaiIlie dla are·ndarza. Niektóre pieŚiUi zaczymają się od pO'wrowienia katolickiego (a może unickiego) Niachaj budzie pachwaLony. Bogaty rO!Zidxiał IJ1eśni aclireso.wa'nY'dh d/z,iewtazy'llie rna naisltęp'lj~e drzJiały tematyczne: Trzy ozdoby dla panienki; Trzy wianki dla panienki; Bogate dary dla swat6w; ~rzy awry dla maoojców. Tu ::;ij)otylkaimy też t,ekiSty ,pok!rewtne polSlkJi.m pieśniom ludowylIIl, np. słYlnillą Kono'Pielkę, 21nalIlą z Glogeva i FederoW15kie:go. I :zmÓlW nasuwa się pominięty we ws,tępie problem szlachty zaściankowej i jej udziału w tworzeniu i k.u1lltY1Wacj,iniek.tÓir)"Oh pieś:l1li bia,llOlusllciicth. Dalsze dz.iały "dizieWiC2ęce" to: Miły znajduje cLziJe.wczymd.epierścionek; Ban~e1we odpowiada tyLko kr6lewicz; WOWczeob'ndcy p:rZyr1W.szq parnience no:winy. W tylIIl oot;'atlIlum zna.jdujemy wersde bi:ało.rru!sk.ie lIlałymelk" VwQll1roIle wła:śn.i.·e w ŚTodowdislk.u mi·ejsc'Cl'wej szlaclhty zaściankowej w jęzYlk!"J polSlcian O!ffi:Z ,polJSlko-lJ:jiałoru.sJk~m (1!1[J. Panier1uu:zka 7U1JSza, jak sie masz, kochana? - nr 270). Pozostałe działy poświęcone panience, to: Dziewczyn:a wybiera so.b~e miłego; U mŁodej HanvuUci pożqdane sW'aty; U panienki g,roźny ojciec, groźna 1IU1it./m; Bamemka ładrrua i zd:o/"na; Zyczen'ira szyb,kiego wyjścia za mqż; Dziewczynie zada'wane sq ZJai{laidki; O córce i synowej; Upominanie s,ię o dar,y dUJ wołocZle,bn~k6w; Dowoipne roZl'TJ'l;Qwydzie:wc;zyny z chłopcem. iR;()I2Jd:ział,pieśni aidJres,owanytCih C'hlOjplOOjeslt s/t.oSJUIIJik,owonieldwży, lecz bardzo ilnttereSlUlją1cy. Wyst~u.1ą'ce w niidh reallia i niejasne symibdJ..e wska'zlllją na slta·TOżytyny .azas iah ,pO'WSJtaonia.Cielk.aiwy jas,t tu motY1W żmii leri.ącej na kamieniu, kJtóll'a, m~ona zabilCiem przez oM(~pca, prosi ~ o daJr<JWainie życia w zamian za SIWe ,róŻinego rod'z<liju ulS'łulgi. W niekltÓiryclh tekistaldh zamialSit żmi:i w a'l1a;],ogiwnej syt"lao'i W)'ISt~pu;je OiI1Zeł,sOkół lIU!b- Tur,ak, co jest ,późllIiej;szYlffi, siedemnaSJt!OwUecIZiI1Ylffi ThaWaJr.stiwńeruem. Wiśróld aUJdoWlI1)'lCllpomocniikaw ohło/pea wystęopulje rówttlii.6i. koń, �325 Recenzje który pomaga mu w poszukiwamJ.u panienk.L W dziale Malajczyk zdobywa sobie c1ziewczynę WI~pomnlia'fie są wQljls.kia ,talj;,ar'slkiie. Są też w:aTia1nity biało['ulsik;ie Zl1JaJI1e1j polskiej świeckiej pieśni kolędniczej "Jaś Lwowa dobywać chce" (tu "paniczyk" dobYIWa Wail's"'awy). Ciekaiwe, żeSlPO!tyikJamy tu (nr 3,7,1 - 3'7\4) walrian,ty mVltyrwu wysyłatnia do til'2Jooh o:bcylCih ,!{["ajów po k'OnU:a, zŁoto i - dizli'eWlctZy:nę,co ,przYIPomina balladę Mickiewicza Trzech Budrysów. W jednym tekście (llil' 372) mowa jest o ziemi "al'bo'Wsikiej", co jeSlt reminiJs'c'encdą lJiemi "lwO'Wsiki'ej"ze W1SJpomnianej 'kio[ęldy polskiej "Jaś Lwowa dobywać chce". W pieśni nr 381 panicz "Albou-miesta razbiwaje". O~romni'e cli:ełkiCliWe są te pOlWliJnOlWa.o1ma,światllc,zą1ce {) żywej ongiś receIPCii po1:skiej pieśni r)'lceJ:sk0'-wojslkOlW)'lDh na ter'enie Białol'ltl'si, co miało miej'sK:e pcr-awdopodobll1ie w XVU w. :BoiZlolslbałe.działy pieśni to: Woloczelbnicy u babci; Czerwome jajko - drogi podarunek i pl1Zy:ŚjpieJW\kliż,aI1tolblitwe. Pu tek'sl1aldh zamiecS;lx:zono nuty. W komenta,rzach do poS'zc:Legó[illY'Dh teklsltÓM' poidalne są kih metcr'y:azlki. WyiI1Iika z nix:1h, że tom .zaIW'iel'a :LatrÓW'llozajpilsy daWlIle, jlUż pull)1il!mW1atne, jak też nowe. Są również pOIdatne meLryiC':z,ki do zajpiJsÓiw I1JIUl1owy:dh.Ptaza ty:m tom posiada indekls geog,ra[1iJcmy zapisów oraz osdbO'Wy - 7Jbier,a'ClZYpli'eśnd. Bralk jest '1atomiast il!JJdelkrsuinciJp.iltów. Na z<lJkoń'CIZenie należy podkJr'e§1ić dlUtżą warJ:ltość OIffiÓ\W,iOcr1ej tu anlto[ogH (pieśl1ii woloczebny:ch i jej IprzyidaJtlności do baldań kiompa,ra'tY:5Ity:az.nYiC,h. Estonskij fIolkłOlr. Praca zbiorOlWa, ss. 356, w tekście mapki i fot . red. naukowy R. Vi,jdalepp, Ta1Um. 1980, .!nsltyltul1 J ęzy:ka i FOIlIklrOlrUEstońslkJiej Aikatdemii Naulk wyida1ł pracę :zibiorową o fo]JkiloQrI12e e5ltofustkdm, kJtÓirą przytgoltawall!o 1\4 wSipółaultorów. Bra'ca o pC)lwyrŻSiZy:m tytule, CffilJna i PI"zy:SIt~pna tailcrże i z tego POrwOdlU, że na!pilsana w zrozumiały:m dla nas języ:kiu rosY'iSlkim. rZalc!l:ciw,a,jącejak bagal1y jels.t fd1ikl1.or SłO'W1IlYliudów półnorcy! ZalfÓWino FiInowie zresztą, jaJk i :E)s!tOńCiZY:CY 2iCliSły:nęLiw EurolPie ze swej ogcr"OIfficr1ej p:ra'cy nad ~Otmadzeniem i systematyką roda;innego folkloru, tj. pieśni, bajek, podań, anegdot, przysłów i a;a'gaJdelk. ' Plemiona ug1'o-fińsk.ie, ludy niegdyś na wpół koczownicze o rybacko-łowieckim trybie ży.lc:ia, wyodrębnńly Slię w wy:ndJkrJ 1lITIdeszania Siię fars mongroQoirdallnylClh i europejSikix:h. Zaistniało to na Wyźyalie Ur-a'lskiej rOlZ1egle poljmo,wacr-J.ej, a dalszy proces ewr{)lpe]za,c!ji rasy i k1ULtlU[,ydokonał się juiŻ moo Ba~Y;kiem. Finowie nadiba,łI1y1Ccy, jak przy1:imuae archeol~iJa, oSii<\l~ wylbreeźa &lł'ty:kIU wiCześ'ruelj nIirż lwdy lelttońslkde i w OIgÓi1'ei:nJdoelU<fO{Pef)sik'ie i byllii w pewnym seIllsie kOO1lty:nlUaiorami ceramikd dołJkorwo-grzebyBwrwej Ul - U tys. p.n.e. Do rolniczego a 2iarazem osiadłego trybu ż;,nclia Finowie nalC1Jbałtyrocy prze'szld dOlpiero w pier;vv:szy'ch wielkarcih nasrz.ej ery. W dziedzllin'ie hodOlWH i roB.ndic,tJWa~a7ll'la1C1Zasię wYifaźnie u Es.'tońiCtZy:ków słownictwo bałtyjskie, a także germańskie, w słowach takich, jak; żelazo, mieca;, socha, kSiiążę. Ze Słowianami FiJnowie nadbałtyccy zetknęli się ok. V w. n.e. Okres WaJregO-lI"U'sÓ'Wi c<:LaIs&,w pańlsltiwa kij'oW'sl!t<iego za.waczytł slię oddlZiaływaniean Q,T,gamzacyjnym i fiskalnym. Państwo kijCJlWSlkie wciągnęło plemiona fińskie W' zaleOOość sŁużebną i ry:censiką. WIia·ngnięcie zaikonr.l niemiecikiego na poctZąilku XII[ w. do Est'onti l'Otz.iPOIC'Zęro nową erę w jej dizltejaoh i wycJisnęło ,piętno w kul!ltu[1Ze i w układalCih SfPOłec:z.nyoh �326 Rece-nzje aż do WlSiPó,łczesności. Zakon rozwij.a pl,anową , initen:sywną g'oopoda-rkę rolną. W wpra,walCh ZMJnacza się klU,Ltura żyta i jęcZJmienia. WlZlra's,tatalkże liicziba Ludności, m. in. przez dosiedlanie ludności obcej i w XIII w. łącZlnie z wyspami Saaremaa .i Mu~hu kraj liczy 200 tys. ludności - per. stan azisiejszy: l mil 375 tys. mies7Jkańców i po~iertz'c~lfiia lkiralj.u 4\')',1 tys. km2• Ro'ZiWi:jająsię rzemiosł'a i wzrastają grody, naj,większe z nich Tartu i TalUn. Feudalne państwo kawalerów mieczowych wprowadza podział na terytoria, tzw. "ziemie" z gródkami feudalnymi, mają,cY'mi ul~pra'wnić ,pobór daniny. J ęzylkoW1oestoński, karel's,k<i, iżolr1sikii vE\Pski naGeżą do wSlpó'l'nej gtl'U!PYpółnocnej, Finów nadbałtyckieh. Pud względem dawnYJCh ~ienzeń i reLigii, E~t{)wie jak większość Ludći.v ugro-fińsKich - wY'lZinawalianimizm i totemizm, a rolę kapłanów spełniali czarownicy-szamani. WpłY'wem indoeuropejsKim, a właściwie bałtyjskim w sferze wierzeń wy,daje się być kwIt g1'OOllIU'"'Pi'oru'lla i jego gromOIwładcy w J)OIStaiC1 sędziwego sitar-ca, a t'aJkiże cała plejada demonów QPi,ekuńJczY'chdomu i obelj,ścia, pól, wy!dbra'żany.ch, podobnie jak u Bałtów i Słowi<lm, w postaci węża lub łasicy. Es,tońs.ki teI1min ,,:rahv,aluuile" ma szerok'ie pO'jęC'ie i oznalCZa całość twóoc'wś'Ci duchowej, artystY'cZJnej, w tym toakże twórczość słowną, a w niej pieśni, podania, anegdoty, pl7:y;słowia, zagadki, tańce i muzykę. Zooeranie rc;dzi:mego f'o1Jk1omuma w ESltonii długą i bogatą ł1i's,tor,ię_Gromadrz·eniem i systematyką pieśni, począwszy od XVIII w., zajęli się Niemcy i miejscowa, częściowo naturalizowana iIlJtel,igencja niemiecka. Prace na tym polu zapoczątkował K. Schlegiel (1757 - 1842), a następnie J. RozenplaIrt (17'82 -1846), A. Kniipf.er (1777 -1843), K. Hanander (ok. 1790 - 1870), K. Peterson (ok. 1801 -1822), F. Felman (179'8 -1!8'50), F. KJreui'lM'ailId (1'002- 1<8'812) i inni. W 60ft80 lai1;,a,cIh XIX w. 1Jbiorem i systematyką folkloru żywo interesuje się Jakób Churt (1839 - 190:7). Kiedy w 1872 r. zostaje założone Towalrz.ystw,o Literatury Estońskiej, J. Chu,rt zostaje jego pierwszym prezesem. OrganiZiUje on w kraju sieć korespondentów w sprawie folkloru i tą drogą otrzymuje ok. 15' tys. zapisów. Towa'rzystwo wydaje osobne p'll'b1!~kaICJje, wśród k!tÓir)'loh naclzeIne miejlS\ce zajmude z,biór pie~ni J. Ohwrta w dwóch tomach p.t. "Stary kannel" i wiele innych publikacji poszczególnych autorów, ja!kzlbiolI'Y ba/śn.i i o;pisy obY'cz,ajów. Na pnzełomlie XIX - XX w. duże zasługi w gromadzel!1iu folkloru słownego i muzycznego położył OsikalI' KaHas (1868 - 1946). Z jeg,o i;njlc,ja,tyrwypOWlsta.je w Tail'tu w 1909 1'. E1;,uogTad'ioczme Muzeum Naradolwe, kltÓirego też by,ł k'ier'Olwni:kliem do 1'9'18 r. W roiku nalS~ęlPnym ńa uni,wersyltede w Tartbu rOZJpoczę1:ezostały wy\kł,ady z ku'1otJUlry narodowej i folkGonu. P,ierwsayrrTI j.ego wyfkła'dOlWlcąbył Walter Al!1Idenson (l68i5 - l!1'62). W W127 1'. pl7:y Muzeum NarodOlWyrrTI w Tarlel twoJ"lZYsię aJro'hiw.u'ffif,oJlklorys1y'azme. ProlWadZIio'no na:da~ kOJ"e~pondenqję ,z f,oik;lorysl1:a<mi w kJra:ju, a w lataclh 1'9316- 19140 ariClh'iwiU1i'1 wydaje spe.eojalny bl'wletY'n. ,p,o H wojnlie ś~iat. w 1191441'. pnzy Pańs'twowym Uniwersy1;ocie w Ta,ritu re:alktY'wowalllo ka't,edrę folkloru, połą.czOiI1ąw 1946 .1'. 7. katedlI'ą Ji;teratJury narodolWe<j. Od 1952 r. w 1I15'fY'tude Języlka i Literatury Esioń8lkiej Akiademii Nauk za1cżyna dZJiał,ać sekt,or f.ol\~orystyl1ci. WlS(pÓł'C'zesnebada'ma terenowe prowadzone są metodycznie i zespołowo, biorą w nkih uld!zJiałpr,a'cownicy naulk'OlWii studenci. Wydano szereg monografii i opracowań z dziedziny folkloru słowno-muzycznego i obrzt:dolWoślCi(jak wesele), o instru'l11en'taC'h muzyc~ych, o piewcach z WySlpy KichJnu; ukaZał się zbiór bajek w u:kładzie F. Kreutzwałda i J. Kundera, opowiadania o myślistwie, zbiór estońsk:ich pr;z;ysłów, estoński kalenda,!'z ludowy, prace z historii związków fiń'siko-słowiań'skich, naukowe analizy poprzednich zbiorów pieśni, aJntulogie folkloru dla szkół. Z zalin!teres'Q',wań na,nodami poKrewnymi i sąs.iednimi �Recenzje 327 powstały prace o różnorodnej temat)"Ce, jak: wierzenia Liwów, pieśni. ludowe Liwów, pieśni wodskie, zapisy poezji" narodowej Wepsów, !żorów, MOldwinów i Marijców . . TiI'U'dno Ije'::>tpI1z'eid'sIta,wić 'CIho<eL<WJby 'lla~iQlgól,niej9zą ,chau-a!cterYiSlty1kę !tema,tylazną pos~azegól'ny;oh ,d!zia1ów folkloru iW jednyrrn wy1dam·.l ikJsiążikowym, 1t000eż auil;orzy za:sY'gnahZOlwał1i 'W nliej ty.Jlk,o głÓ'w:niejS'ze mcrty;wy i treŚ>Ci. iWliele 'lllWag1ipOŚlWlięooll'o jed'naJk o'oo1zęd'om dorocznym, ik!tÓiryun rtowarzy!SlZą pieśnli, lI'€ICyjtacje i za;kilęda. ,!Qa'syj;iJkalCję lpi'eśni 'S\PTOwaKWi,ć1ffi0000 do ;na:S'1;E:!pu!ią<cY'C'h grup: iPieśnli. 1;a;w. II"UmC7Jne, ,pieśni ,WWkfilllgów, płalooe i ~ame'nity, lPi'eśni Ims!torY'azne, mag iaz.ne, \pieśni wykonywane przy pracy, sieroce i wdowie, pieśni doroczne -i obrzędowe, korowody i tańce. Na:ibaI1dizi€lj :aI1ohakzmyun ~datwj,slkiem ISą ,pieśnli iI'luni:czne iQlPiewadą,ce 'ozyny bohateróiw, za'Wiierają<ce ta/kJże lwątkJi miltJol,Qglioone i ,k,osmooog1'c2lue. :Pieśni lI'unlirczme sU'g,erują lek<sylkal.ne ,podOlbieńls'two lZ .rulD<lIIni,lozyli najslt<llI'lS.z.ym!ty;pem :pi'sma sItal'QgeTlffiań's;kIie~o r(nood)'1okii'ego}, IktÓire lI'ozówJiljało;się w II - IV w. m.e. a pr1Zeżyltki jego Ultl'z)'1ffiały iS,ię do ~ 'W. iPlieśnti te ISą lPowa;ime rw 11aJS'tI1"OIju, wykonY'Wan-e !są na 'SlPosób skandowania, a .głów,nym ŚIXJldkli:em·iWyraiLani.a na,sJta'I()IjÓiW, ;.l'C'ZUć~ myrśli jeslt meiaf,ora. ·Języlk didh jeslt aridhaJilC'ZJny,IIJi]iIslkii 1fiń9ki€lmu, urt,:r:wa~iły się 'W nilffi coohy dawnych diaJlek,tów. Ujpadelk IpieśnJi II"Urnli'C1ZJI1)'1dh 'za,czyna ,s'ię IW XVIiI w. lZ:acrz:ęły OIne tiraICić '~wój 'sens iW zanJi€luialjąCY'Clhrs'ię Iw,alrunJkalch e!k'OUOlffiilc,zmyrc,h i ikul1trtllro1w)'1c:h 'WIskuiek o!"(),2JwO'ju miast, ,pOlhor,u do, iWiOIjslka,a ita'kże lPOd :wtPłY'W8ffi IpieJŚiI1i,l'\U·s:kdoch i lotews<k1~c.h. Niiek<tÓire jednalk ee!dhy. pieśnli TUlnOOzny;ch ult;rwa[liły !Się w piwni'ach obr·zędOlwy,ch luotowarn)'1cih Ó€SZiQZe w X[X i .w XX.'W. Nowe lpieśni 'w)'1TÓiŻnia(ją 'Slię: 'prqpQll1CljonaJ1nie IZb:ldo'Waną ,sta"Oifą, IW ,temalt)'1ce pr1Z€lwartają lI'eail'ne ltireśm IWIZliętez 'ŻylCia, czętSlto o Ispo)r'zeniuh'llmory;stY'c7lIlym il'll'b satYJ'y'czn)'1ffi', od:zmamają 's,ię żYlWO'ś'Cliąijęzy1ka. Do !tej ;gJr'lliPY\pieśni lffiocllJ1arz:aJ.Uiczyć; pieśni ,wrojslk'O'we, żei~aII'Slklie, ,pieśni 'o ld.allelk~CihIkraj,ach i 'obcych mia<sitalclh, jak PeteI1SlbuIlg ,i Ryg.a, o zesłarniu na iS)'1bir ,01I'aJZ Ipieśni rIWry,c~ne. Do nO'W'S!ZY'cht£orm \pieśni i l:albaiw należą 'kol'\OIWOOY,itd. il;ań,ce anł'OIdizi,e\Ży,ikttÓor;ymtoWalI1ZYSZYŚjpliew.. KOI"OłWO"dy lU FIIDÓiWIws'ka'7JU,ją na lW\Pł)'1wy' 5,łOiWdaook<ie.Te<maity1kailcih u,ekka i lI'adOlsna, mÓ'W-iąo lPięikiI1!ieIPrz)'1Tody, i(J miŁOiŚoi, O'sł!ońou. ,DQ;l'Oc,z;n)'1ffi oOibCIhodoan i o'br!zędQlm' rtOiWaJDz)'1szyłyI()Idjpowlednie 'S<trofy pow1oozow.ań ,lulb !zakJ.ęć. ReH'g-i.a <ohI'lZeŚ0~jańSlka, Ijaiką od Śfed<nJiowiecza była relJi,g:ia rClyunSiko-lkatO'liiCIka a później pI'dtesitantylZlffi i w mniejsz)'1ffi s/topniu Iprawolsłalw,ie, nie z.atalI'ła rdalWlny'ch cylkilri<czmyrcrh ,oibdhodÓiw, a 'raczej dawne I()\by,clzaje i 'obr'zędysp1ortły się z ,chrzoocidań'SlkJj,m-i. Cylkil 'abclhOldów <doro0'czn)'1c;hlI'o'ZlpQ!Czynał się ,po 'zbiora,ch płodów :r-el!1'nY'Oh izaibezjpiecrz:eniu b)'1dła na zimę. Otwierał je 'ZJwy'klle d2lień. ś.w. Machala {029WJr,z,eśni,a},ilulb dtz.ieńśw. Mamina (,lO -liis,t.opada). Na ten okres !pI1ZYlpatdało tak.że IWlSlpoilTli'nanie.zmadye,h. Obowtiąz)'1walo lPow~trzyunywalIliie Is.ię od ,nie!ktfuyoh pr,ac 'Związany'oh z hałasem i s<tt.lokotem, zaJka'ZY1wano ~i},ośno śmiać 'S'ię ,i .ro·7JD1a1Wiiać, OIbowiązy,wała ósza 'W obe'j;śdu. W święta li-esienne· ,i IZimOlwechod'ZJili przElbi€lrań,cy w ma'slka1c'h, ero ma j;alkJLś,stary sen'S, zarś p!oWli,IJj'jzowan.ia i IzaJdęcia łą,c,zyły ,~ię z wY\PTasza1niem ,da'tkÓ'w. 26 rriJS'1;'OIParda olbohO'dZlono t:rady,cYdrnie św . .Kata'r,zynę. D:ZJiew~czy Iwi,eczórr miał pod'orbnyc'haraJkit'er jaJk gid'z.ie indzielj IwIDumpie i związany był z w.rÓoŻJbarni'i za'baJWalIl1!idziewcząt. Moty.w 'słornia'nej kuJkly ·oibnoSlzonej pI1ZY t)'1m śWlięcie i wielu mny'Cih miał C'ha!TaJkter ma,gii p1.od'no,śd. 'Najhapdz,iej ZiOacrnienny ohau-aJkt1:ermi.ały o:bohody św. Mamcina, dzi:eń urodzin iMarcinaLwtra. Obrzędy SlPełniane 'w maszJkaro,ny za'Wierały rwieil,e elem'e'ntów magii :płod,Oiooci i urodzaju. Sw. IMaJ'Ciin !Uważany jest1: w Est,onid /Za lPart!To'na bydŁa. Boże Na:r,oulZenie zamy;kalo okres 'WSipominania zmarłych. ŚWiię'to io nie m,iało .okJrerśl'onego dnia i przYIPadało między 2:1 .grrudn.ia a 7 &t)'1cIZiOia.W lPieśrniac1h pr;oszatlny>Cl!l ted U1r'ocrzYlSi-oś'ci;przewti.jają się ImotY'WY runi~ZJne. W Nowy' ROIk ,biegały ,po wsdac'h nOlWoro,czne ,kozły �328 Recenzje i malcy z powi'IllSwwaniami. MasleIlJiJca lCZyl~iZajpuLS.1;y, !tj. ,k'OOliocikaJI'nawa1"J, miała podobny przebieg jalk u ,prawoslalWny!Ch Wieilik<Jtl'\u'sów.Ma.s:lenka U'sltamlJW~>oabyła z,aw:sze na w:tore/k: IpriZYlPadadący na nowiu. Na>k:azywane w .tym cr.aJsie były 7JWyez.ajow.o sanny i ś'lwZJgawikina wysoik:i, dłJUgi len. :Wy',lść na lód w tym dllliu, chociażby pO'Sllać, było nakazem l1naJgUJca;nymli tz.alPewniało 1\.lir{}(:lJz.ajny lIen, jalk mówi pios'enika. Sanna k'Ońmi na daleikie <niekiedy pnzest,r,zenie, na d-<ybry len, Iprzypomina nieco IUlSkie ó. 1P0000000ie 3mlllilgi. Do 1ba1l1d'ZO typowyoh .z.aJbaw mło<d7Jieży okJresu letniego naJeżały hu'Ś-taWlki. Staweiano je ,przed W,iellka.nolCą ci. pnz.edłurtały się do św. Mlchała. Olbolkhrl,śItawe/k: Ull'ządiza>oo!Plac zaib<lJW,i itańców. Młodzi€IŻ zbierała 'só.ę'tam ~wyk1e w sobotę 'i w medzielę. Pieśni śpiewane pnz.y huŚitaiWlkadh 'Są lPI1Zew3Jżnie żaa1'olbliwe lub [j,ry,az.ne. Hu śitawIk'i, jaJko ululbiona forma lI"ozryrwlki młoo~ieży ok.feslU 'Wliclkanocnego ;i Zielonyoh Świą.tetk, ,znaJne były talkiże lU Sło'w.ian IlULSrl:ic'h. Seoo .tYJCIhzalbaw mało je5'Ł znany, <1JU,to,I'Izy Esttońslktier(}ofo~kioru mówią, IŻe byłą :to forma Ifozryw,ki oI'lga·ni'wwana dla pod/danyK:h jes!ZICze,w oIkrelSiefeudailnym . . Ooohody św. Jana (,K'Uipały) madą ,podObny prze'bieg j3Jk rJ innych Rud6'w EoJr,opy. Równdeż 'nie ,wyró,żniają Siię czymś s,ZCtz.eg61nymOIbnz.ędy 'weselne. Zaz.naoz.a s-ię w n1iah 7JWyom;j !SPl'zedaźy i Ikwpna rnładej. TańlCom tocwa.rzys'zyl 7JWY1kJe(lI~niamerut '.sklI'zY1pioc,i 1'O,żka. Tańce panJtomimic:zme naśladujące ruchy ~wi:erząt, niedźwiedzia, kozy, sroki i tańce ekstatyczne WISlkaiZJUją 'na Q'Sobll·j,wą staTlSlZą ~. P<lIZiakO'I'OIWodaJmi.po,'Pu~arne są tańce dworskie i salonowe, przydęte także przez lud, jak: kadryle i k.onitreda'nsy, walce, ~rą grupę z.aJjmują polki polka mazurJm, polka berlinka, pdlka żydowska, a' także tańce typu ,poh;lkdego jalk po(1onez, Ik,ralkOlwlaik (czy;i.;by IPOzootarości z <:lZasów Inflant Polskich XVJ: w?). Osobliwym instrumentem akompaniamell1tem prrzy lI"ocytOWan:1Ustarycl1 pieśni - jest tkanll1e.l prr7.YIPOlffiiJnaj~ydużą cytrę. Wielką różnorodność mają bajki i podania, wśród których najb3lrdziej oryginalne są bajki et.ilOllogiczn.e(tj. o' motywach kosmoJogiC2lIlych), o powstaniu wszechŚlWIiata, b6i51ttw,ludzi i 7JWienz.ąit, ba~ o tamaltacll zwierzęcyclh, gidzie niedrźlWiedź i knIik są oozYlwi'stymQ toteanaani. Li-crwą g>riUlpęz.ajmulją anegtd<Jty ci. pnzy~ł.ow<ia, ktÓire ZlWytldosię 'l1Wać mąJdil'ościami nalrooctu,byw,ają ea;ęsJto imiPl'owUtz.o'Wa'Ilead hoc. Magiczną :flUlllIkcdę:wreszcie pełnią u Fdnów zagaldki. W Esltoni'i na opawłi3Jdanie i odgadYlWanie -zagadek: 7bierano się tIN ~imo!we wielC'rory przed B. Narodzeniem, w określone dni, jalk:. w Cl7JWarlte!k.za'gadlki doobrrz:ebykl zadawać kobdełt<llffi. aby d3lnz.yły soię owce. Zajl1nO!Wanlie się zagadkMl"J w o'kireśIo.nym ~ie dobrze w\pływało na 1IJtl'!ZY1Pł6d >bY1dład ['OOW6jjwegetaIC1ji IfoOslillmej. Późnym ,w;ieczar·em nie' naaeżak> IZajmQwać się zaga.dkaam, '!¢yIi anoż.na było naJPytać ·niecrLYsJt; ego. W foJlldorze Es.tonii OIdfbijasJę cała przeszłość narodu, w której od orYll?linallnY'c/h wątków rodlZlmY1chmorżrla oodzielić JWllJllSłlwyi naleciałoŚ'di oibce. ALicja Etnografski i fobkwrlsticzni ~n.ija, BednarlCzu.1c Sdfi:ja ,10019, ss. 305. Omawiana .praca j.esJt :konglomeraltem <lII'ltYJkrJł6wi Joomuni.kaltów n<ljp~sall1y>eib prz.ez etnografów, etno.log6w ,i anltlf~ów z 14 1Qr(llj6rwd ośa:'o<i'k6w (>Aumria, Bułgaria, CSRS, Dania, Ju:gosłaIWia, !FiX"aaJlClja, NRD, Pol1:Slka,Rumunda, USIA, ·Wę'{;ry. Wiiellka B.rytania, mItR .o.razBetlin Z31cbodni). Publhilka<:ja ta ukazała się, jak �Recenzje 329, zaznaczono w pQdty:tuJe /pracy, IW 8{)-:tą fI"<J!=iJcę UlI"oozin OhIDislto iWa'kare1lskiego głÓ'WJlego I!.iwó,rcyfWlS<pó~oze5'ned6bnogxa/f,Li huł;garslkiej. cało<ść zamieszlc.zone<go maiter6.aw zastała padizie1000 na Jillika odrębnyclh r<lZd.z,iałów. I taIk, piwwszy, ,s.ldaJd.adąiCyIsię z 'trzeclh artykułów auitoiroSJtwaeltnogr·aifÓIW b'lłgarslki<dh, poświęcany ,wstał posJtad j,uiOOlata Coh, iW<alkarrels<ldego. PozOiSltałe rozdziały OIpaiWzcJll.onasitę(pUJjącyrrni tyltuqamJ.: :zagadnienia og6łne, ·kulitlUra maiter&al'na, iklUi1tulradu.chOfWa i [o1kLor, Pmy talk: dużej ilooiŚlci rÓŻllJorooonylClhtmaiter,iał6w ruie SiP0IS6Ib,jest rueceruzOlWać WISZj'1Stk.ie,dialtego t·eż IzaJjmiemy się tyll.ko nielkit6:ryuui. Posltać Oh. W.alkarell9k!ieg.D - niezmiernie I,POpil'1arrmego e1no'gra!fa 'buł;gars.k'iego -z0L9tała ZaiI'y:sO'wana w aa'itY1kułwh A. PiI'.iJrnoWls.k'iegoi S. StojkOfWej. A. PulLffiOlWski przec!:sita'wił syllwetlkę-. eit'fi~raJf'a orraz. nalk!reśltił jeg'O na'jwiękJsze osiąg·nięcia naukowe, ,podikreśllając ogromną WS'ZElClhJsit:ronnośĆ WaJkarelslkiego jak.o badacrza k.ulto"lry, J·ego wie:lokie'I1ll'DJkOlWe .zainteres<J!wania etnagrafi=e poo:woliły prowaJdiz:ić WiielOlpłals·zc'zY1zI1QweIbaida1n.ia <bu~g'ainSkiej kultlUlry luid,orw'ej, będąóCe w niek!tÓiI'Y'C!\1 jej a~pekltalClh badaniami 'WlręCZ piO<Ilie.vSlki'IIl£ina gruncie naulki bull,gatrS1kiej (ISiztlUlka lu·dowa). SiZJczegódnie jeidn<lJk za,i'nteresowania Wak'a:reJlslkiego s!ku:pilysię na (pOznaniu tradycyjnej kultury mat erlialne j rolnictwa, transportu, ludowej ar chitekJtulI'Y. A. Primowsiki podUl:reś1H ogu-omne znaczenie dla etnografii bu~gatrskiel najzn.akQrnitsrzej Ipracy WaJkareilJslkiego Etoografija na Byl,garrija, Uczącei,j .pona'Cl 800 stLron. oDlllieł·o'to, ulltalzu[jące obraz ilra'Cly.cy1jnej 'kIU,litury [lUdowej do rOIku 1.9/4l!,. powSlta-lo jaJko wynik lWielolat'1lJiJclh badań 'terenowY'Cih 'P~euL"OIWadiz.o.nY'ch iIJlfzez: autora w całej niema1że BułlgatrLi. 'IW ·.1lzJnanilUZ<lJSłuJgOhrislto Walk'arelsklieigo dla roZlWOjU etnogradiii wSltała PJ:'1ZY'lmana n1Ąl mlię<i'zy,narOOOIW<lna<groda ·im. Herkiera w 1900 lI'Oiku. iS. Sto:jkowa omówiła !Wkład julbillaJta IW a-ozwój fO'1klo.ry.s.tylk'ibułlgarskiej, Sze.roode zai111teresOlWa'll,ia po'ZwOl1dły Walka·rel!lslk.iemu na ekormipt1e1ksO'Webadania talkie, i tej 'dziedziny. Badał cm foOOcl.<J!T w ~cie atnoo,grai·LC!Znym. NaljwięceJj m\ie;oca pośwrięcił IpieśniJOm histo.:rym;tl1o-eu>ickilm i wes.e!lnym. W pracy Et7UJgrajija rTU1 Bylga,rija ,poświęcił panad 150 <s.tlron r6ż,nYJffi a!SU>elkJtomfoUikloro. Na uwagę z.asługulje lI'ównieżfakt, iż iWlie'1rudz.i&ie)szYJClh etnograd'6w i follkrlo.ryL<;lt6wb"llgaJriSkiJc'h jest w więk:s.zym loubmn.i€'}szYJffi st.qpniu w)'1ClholwaIlkarrni Gb. Walkalfelmego. Część \pracy poświęconą 'Walkare1Jslkiemu mJmylka atrityQroł piÓfI"a K. K.ryStanowej za.wi-e.vają'Cy łJilbli~ę !pra'C, o!b.ejmutiąICą 203 ~YlCIje IW u~ł&iztje clh:rono1ogLcmym od 1~,7 do 1006 rOOru. Następny rozdmał - z.agaooienia ogÓl1'lle - ·s.kłaida się z .scz,eściu arrty.kuł6w. S\Pośród ,nioh na s:ocz,eg61ną 'UlWa'gę zaLSł'U~(je avt)'lkr.1ł Die gegen.wartigen ,Fo.r'l'nert u.nd Troo.iitJionen d,er P0't11dSC1h<e-n Vooksk'\ll7USlt alU:t.oImtIwaJ. Bu.rnzty.Autor porIUszył aktualny .problem 'tlrad)'ICY\ine[j sZJtuIlci lulllOlWelj 'j<alko czynniJkain~rująICeigo WiS(pÓłlCizeSillą twÓI'C'ZOŚĆ aII1tystylOzą. ;Z chwilą <l¢y lWlSzylst:lcie wsp6łozeisne prorc·e!Sy UnliJf~lÓąIOO· dOPiI'owalc!zalją do 'za'nilkJU tlradY'Cyjn~j szJtullci :ludOlWej, jeidY'Jllie na malo zu.rłbanilzowanych o,bszarach ma ona szaIllSe przetrwania. Ta sytuacja dopTorwadza do przewartośc1awania tradycyljnej full'llk<:criSl7M1lki,gdyiŻ jej wy1tWQry tyJ.k.o w niew,ielikim stopllliu są wy:trwalI'zane dJ1.a własnego urży:tku. Znaczna roh większość znajduje odbiOI1CÓWw mieście, wtśxód innycl1 ,kiręg6JW S{POłooZJllycihoraz wśród tUlryrsttólw, 7JWłaszcza rz.ag,raniomY'CU1, :l ktÓłr)'ICh .powodulje zcurnazaonie pre'W1dzJiMregQ O'braw ItradycYtinei, ·polisoktiej sztulki :ludowej. POIj.aJwUa:jąsię talk 'paraJdolkJsa1nesyltuac:je, ie nie'ldt6re dziedzi,ny '5IlJtJu:kipojawiają się na terenaooh, na ikltÓiI'yoh nie były dOltyobcZCllS mane albo uległy zapomnieniu, jak .np. malarstwo na szkle. AulŁo:r :poidlkreśla, jeż; Ińeza:'leżnie od talkliego stanu 'rLeCrLY s7JtUlka ludowa 1pf:ZIestała wypełirui.ać swoje o.ryg·ialailne funlklcje stają<:się jedynie 'Czynnilciem ilJ1!:;p'iro- �330 Recenzje jącYIffi W'spók'zes,nY/c'h arty/Sltów, 'a <tmdY/clje ~ztlu,ki bdO'wej sltały się już ty,liko ~kłaidnilkiem ,krurlitu.ry ogól nCJll1 a,rodC1wej. iP,wlblem współc,z,esnY'ch :mnian w tradY'c* stal się przed:m,icitem anty,krułu L. Schmidta ProbLeme der Wiener GegenwartsvoLkskunde, gdzie zjawisko to zostało omówione na prllYlkładrzie różnorodnych przemi.an w kulturze, w tradycjach na clibsza,r,ze duży'crb miaSlt (,Ber,Hn, ,W,iedeń). KO[ejny rOZJdtZiał kUlltUlra malterialna za,wiera puibli'ka'c,je, kttóre można zals'zeregowaćdo .różny'O'h grup tematy,aznY'Clh, takieh jak b'lido:wniJctwo, narzędzia rolnilClze, urządzenia do produiklc,ji wlin, .pożylW'ienie, odzież. Rzaid/ko ba/dane za· galdnienie pC1ruiszył tiu L. Dam (lWę;gry) IW artylkru,le Wohngruben in U1lJgarn.. AuitClr 2Iauważa, że ziemianki jako pomieszczenia mieszkalne na terenie Węgier występowały, ~cz€lgólnie na terenie Nli:ziny Wę~iers,kiel.i, jes'ZJclZe,w xvn wieku. W okolicalc:h Delbrec:zyna DIP. w 16918 ,Doku na lO~8 domów mies~kal,nY'ch było <m8 ziemianerk. Według Źlródeł :z roku 117120 jelS7JClzeznalClZna HCZJba hd'DOści wie1jlslkliej żyła w ziemiankaloh. AiuItO'r zamie,śd,ł również ,nzUlt i pr,zeklrój' pOpl'!ZeClzny ziemianikli z mie:j,s,c'OlWO'ŚCli POlosipetni. H. K,otte w Brul.'gami,sche PflLiig,e im W,amidlei der Zeit lPod1kJreślił znC\lClzenie badań einogra:fiJczno-l.ilngJwisltY'ClZnY'Clhdila u.zupełnlienia bralków w pisemny,c,h prz.elkalzaoh o traidylcylj;nY'ch f.ornnaC/h nal'zęid!Zi. Kotlte poolkJreśHł rÓłWnież wkład badań WalkareilJskiego w te~j d!ziedlZinie etnoglra!fii. iZ (ro,z.c1ziaibuku[rtmra dUlcihowagodny Ulwagi jeSlt artY'kruł H. A. 'fuelgad!Ze .c'Z8IRJR) K izuczeruij,u n;rl'riodnycl1. kaiLerndal1'rrtych pr,azd1lJ£kow. Para[ele między kul.tU;fami rÓlżnY10h etnolsów s-tanOlWlią jeden z oiekaIWlslz:>"c:hpr:dblemólw w elm{)lgrai£ii, ciągle jes7JClz,e nieZibadany IkomJp1efkso1wo. Brega<d:ze wyk:llzała talkowe pod-oibieńsltlwa anali'lJUOąK: gI'lu!Zińlslkie wiOlSellllne iPocihody ,pl'z€lbierańców z anaJOIgi,c7Jnytrni pochodam[ kuik'ierów i sUl'lwakari w Bu~gaJfili z WytkOtl'lZYisltaniem<danY1C1hz tlnnY'Dh krajów. Aulj;'oTlka wykazała ,j;en trady'cY1jny obylcza:j prtZyolblelciZOIDYwe wSlpók,z.€Isne fOlfI!TIY,które Wifaz z. za,c1hC1wanyimi ']JIierwo~lnymi c'eC'hami i fUlnlklCljami SltIWOIrzyły k,o.n'glol1llera.t ,j;['ady'cai i wsu>MczelsnoślCi. W. SDikołowa - w Wijunliny rus,..,k~j wes,elnij obyczaj pozdra.wlenija molodożeroow podijęła temat zaniedbywany niec,o do tej pmy, mtimo iż wg aut,orki wYlkazu,je Din ruiewą'tp[iwe powiąiZ!arnda z: kal,e11lda,rzC1Wą ohI'llędowoś'ciią elemell1ltów weselny'c'h. SoIkolCJIWa zaana[,iaC1wała materiał !pochodzą'cy z. pr,zełomu xrrx i XX WlIeKu z teren'..! ,cenibralnyic1h g'Ulbe.rni Rosy&slk!ielj SRR. Osb,tnia część receIltZowarnej pulbHka1cdi zalwiera materiał z za,k,resu fd1lkloru. Ciekawy, choć królt~i, je,st T·erferat nIeżyljąlcego już M. Arnaudo'wa (Buł,gaflia) N!arodnata pe.wic,a Bezcema Sofrena. Oieka:wy i pożąidany zarazem dl at eg1o, iJż w Bułgarii bralk jeslt baldań olbejmu'jącYlCh żyiWY'dh no~iJCliel,i follki10'ru, ludowyClh :pieśniarzy i gawędlZiarzy. Bezcena Sorrena - 80-letnia śpiewacZlka ludowa - przekazała cały szereg pieśni e{pklk['Clh o jednyim z główny'c'h bohaterow pieśni lruidawych - iwkróIewiOZ'l Mamk.o. iBodlkreśleni;a za.słuig dlla etnolgradlH i foillkl'OifY'stYlk,i,nie tylko bułgar'~k'ie;j ale i eUlTolpejlskielj, dOIkonał K. Oziis,j;,ow w KprabLeme swatebnych pricZlitwnlj, przy okazji charakterY'z.Oiwania weisel1nylclh zaM'Cldzeń. Zasłu'@i WalkaJfelskiego w tym zakreSiie wildOlezne są w pracy SW(Ltlb.emat-a pesen, w 'ktÓifE~;jdoko'nał ,klalsylfilkalcji pieśni wesel1iny,ch. Ozisltorw sIkupił Sl\V1orjąulwalgę na zawOIdiz·elllia1clhweselony,ch, klh c'haralkte.ry:~tY'ce, funlkcljii i 11'0~pI1z'erslj;'rzeniamiuna 'terenie RQlsy:j'slkiie!jS.RIR oralZ na iClh amalorgia:ch z zalwold>zenia!rńi bu~galI1s1kJilmiz terenu -rodqpsko-kiusltendiłSlkiiego konkiJ.:U1dwjąlcw ,zak1o,ńlclz'enh, iż buł,galf'sikie Za/wodzenia wesel,ne nie są relLktową fOlrmą dawnej abrzęcioWJOI§ai, a jedynie loka.lnyimwarianit9m teh rOfZJwoju. Przy wydanlli tlej puibllilkalCljli pI'lzylję1;.o zalażenie, iż refelraty wsita-ną olPuiblli- �331 Recenzje kowane w jęzYJku aut OlrÓW.T.aIk'a postać wYJdalWnicza utDuidni nietWąrlip'l!iwie ,s.zer,okiie kOI1zY'sta.nie Z :puIW·i(kaJClji, ale też me jeSlt ona przezsnaazQlna dlla szerdkieg'o kJręgu c:zy:tel,n~ków, lecz dla SJpecjaJ'is/tów. JednaJk:ż,e pewnym bra:kdem wydaje się nie z.amiE'lSZJClzeruie przez wyidaWlców ohoc:iaJżiby króltkJidl stresZlc,zeń w jednym wybranym języiku, choć nadeży odId·ać, iiż z mekltólfy'oh kom'lrnkatÓ\w tl'udno byŁ()(by dokonać sy.ntezy za:wa,I1tego w niJclh matemału. ZaJSltirzeżenia :buidJzi równdeż faJkI!;nieujednol<iceruia języ.kmvego pulblllk'oJWanyJCIhte!k'sM~w. 'Za pozy:tywną coohę pulW~kacji należy uznać baJr,dzo 6zerOiką pr{Jlblernaty;kę obejffiUijąlcą cały szereg zagadnień etno~lfiJoznYldh: follkloryiS;tyc~nych o c'haraikterze teor'e'tY'cIZnYlm,h.i;;tOlrYlc~ny:mi terenmvYJm. Tom r€\Pfezentuje ibal!"1dzoilnter-esująey pcyrównawczy waiohlaJI1ZprOl1Ylemów baJdaWlczy'c:h poldej!mQIWaJnych przez eltnografów iW różnY'oh o91'cdkadl eurqpejlsllciOO. Jetrzy Fotkror i obsztelsetwo, ,,1P:ro1ilem:ina byłg.a.I1ski'ja fOrKIor", t. Ul, AcLamczea.vski Sofi,j.a 1977, ss. 302. Stałlo się już złą t1rady<Clją,iiż hu~ar.slkie p'.1\blilka1c6e z zaik.resu etJ10graJiiri i f01k1.Olry15'ty.k;li doc€iuralją do naB ze znacznym >QPÓŹnieniem. Regułę tę ,potwierdza, niesitety, t'I1Zecn 1·om .serii "iP.rdbilemi na byłJgansJoi:ja fułikłor" zatytułowany Folklor i ob.sztestwo. Wyd.any przez looty'tut Ętnografid BuligalI1~iej Alka/d·emii Nauk Sytua,cja t,a.ka jest jedną z p:nzylCrLynsitoounlk'ow'osłabej u nas ZlnafjomolŚ'Ciprdlilernów i zag.llIdnień Inurit'U1jąlcychwS/pó~c!zesn'e ludOlZnaW1S!twow B'lłg,llIrJi. !Recenzowany tom jest kQlm;pila'cdą 314 artykiułÓ'w llIU't,OIrSl1Jwa follkloryiStów bułgarSkich i rO'sYliSkiilClh {2 arrtyikJuły). PtroWern.alty.k.a pulbllilkacjii w ZCliSadZ!ienie :wykrac:z,a .poza gram'Ce .Buł.g.aJri~.WY'ją.telk stanaw:i artyKJUł Ił1dii:ko Kri:zy - Sostoja.nij.e pesern:rUJj kultwy w odmoj wel1l{lie<TlSkoj dierewne. Z terenu &.1ligaifii s'?Jczególnie wyeik5ponow.any jest rejon miast KiuJSltendił. Okr-ęg kiustendiłski z ra.cji swojego położenia, o!bs:zarr przj'lglI'ani,az,ny z Ju<gQlS1awią, był w pm;eszłoŚlci wielo!a,oon.ie iJnfdłUrowany lPI1Zez różnOlra1kieC'zyun<i:kii kullwJ'oibwÓil'cr.e, co w eIT€fkcie 7ł'O'żyło się na bogaty repertuar zjawisk ebnogra:fkznych i folklorystycznych, często typowych tylko dla tego regio\llu. ,zawa'1'ty w tornie materiał moona' zaszeregować do d:WÓlOhkatego'ri1i: tooretycznej i errwiryazmej. Do tej pier;w:s'Ze!j na/leży otwierający tom artykuł P. Dinekowa - Folklory t w istoT:i.c.ze'sJulioo sydbu na bylgarskija narD<!. Au1t'or podljął :próbę udoko'l:mentowania tezy, jaJkoJby folilclor był zwJewi,a;dlem h~sitO'rii naI"oou ·na PI1zyilda:d?Jiebuhgar5lkiego folklloru. Teza ta określa f.nJlkJlOlrjako sWelgo wdza.juniepilsaną h1st.orię na:mdu bu~g<lJl"s<ld<ego. DOIWOidlzą:c teg!o', Dinelkow W'Sika'zude na odbicie w pieśniaoh ,lu1dowych r6żnyclh, często 'tlragii,C!zmych,losów naroidu bu.~garslklielgo po'ozą'wszy od XU! wieku, kliedy to w Bułgarii p:ojalw,ili się Talta'I1ZY,pO,pr'ze'Z pięaiowiekQwą niewolę turedką, ae. do wYiZWIctlenia w '1'00:8 Tldkr.l. Pl'a'wie WlSZySlCybohater,owie buhgarskiej E1pm Judowej są .pOisitaJci'a.mihi,lsit'Ory'C.znymi.Jed.na!k me tyilJko pi·eśń lUldowa jest "Zlw,ieJrciadlern" h¥mo;ryClZJnY'Clh losówetnoSiu bułga.r.s;klieg,o. Ró<wnJeż w inny,ah ,gatuI1lkaJoh fdlikilo.rll, jak ch.ociażby w ,przysłowiac'h, zawalfte są remi'I1Jis<CeDJC'jc hIiJSlt'ory,C'zne.Dinelkuw pOIdkireśhił znaczenie follkJoT'U jako in's:pira!cjJ dla formują'cej się od polowy XlIX wieku nowej l1ieratlU["Y bubgaI15lkielj oTarz roN j.a:ką Slpełnia OIn we W1spółazesTIY'm SlPo'łElczeńos'twieb:l~gal1S1k·im. K,Qln1kluidwjąc w zalkończen1u au1t'or stwierdiza, iż w TOZW{),juSlpoleczeńs'1>wa f.()I~kil;()lr zarz,na'ozył swó1j hrst·oryczny i 's'O'cjologkzny aspekrt:. �332 Recenzje Teoretyczny ~harakter ma również arly~uł Gusjewa - O sowremienrwm jolW;s'pÓłiClZes:nyrdllkllorJ'lZll1luwari..a a'lltor za reaJloc~ę na zanilk <J:fygiiIlalnego fol·klJ..OIfU. P·Oid'Sit'awOlwympodrrni<Jlt·em follkUwyzmu według GUI&jewa są próby xeikonstl"Ui~cji f'O'l1I11 o.rY'gi·nalne~ fo1kiJ.oru czy SWJ~i 1udowej. Twkie od'tiwaJrnaiI1ie pO'WodUije J)O'wstawa'IlIie ra'clZej ,ps·eudoifo1JkI1oru.Wytpa'oza się w ten SlposÓibestetyikę i po .. czu'oie piękna l'lldu, a wprow.aidzanie azęst'Oo'bcych wu::.rÓ!Wnilswzy wszetlcl·e wartości tradY'cyjnej kiuwtury 1udJoiwej. P.r<'fuę oceny walJ:'t'Ośoifollk11oirui jego rdH w siPołoozeńJs'tlWliebubgall.1Sl1cim w XIX wiekcJ p-odjął 1. HoQ·ewiJcz w Folklor1/it i bY4lWTSJkoto ob.szt,estwo w XIX w. SlWoje 'I107Jważania autor ,pOO!SumO'wał w dwóch pul!l\k'tadh: l) foLklor nie mwe preteIl!dować do mialIla jeid)'lnej i uniJwersalnelj Zl1Il"a·zemw s'Wouej w.rm:i-e kulItury dudhoJWej, 2) wielk XIX Sitał się poazą't.kiem procesu d)'lf·ereI1JC\jac,jitlradycyjnej kuH.Ulry Ludowej i kJuil't'lllry "nowej", maJSowej. W poazątlk>Qwym okirelSiie ta nowOJpoiW'Stała kJltu.ra za'wierała w sobie l'Il-aI01JIlYprocen't WWTÓW trady'Cyjnelj ku~'tull"Y, sto\pDJ1OlWo jednaik zaIJlJiJka,ją-cej. Część .purbHkac/ji do'ty'cząca oikręgu kiJuiS't,andil!skiego zawiera kil~a interesuljącYich artykułów po<iejmują-cy'cIh IlJOwe zagadnie!I1ia. W pier.wsrzym rzędzie zaliczyć na.leży do nioh Za nij<Iikoj eZ1itko:w;nJi QSQlbernosti otrazem:i wyto folklor na kiu.stendiilsk,i ok<ryg piÓll"a 1. UIIl1'1en'Slk.ietgx>. Aultor dowodiZi iJStnienia klilllk>'..1 d,ialeik.tóJW c'haraikterj'ls/tyla7JnY'c'h dla tego regionu Bu'1gall'l1i.Są to: l) sYlSZij;,i'rlIs,ki kti.uiSterndiłs.ki goWQr wj'lSltWUiją'cy w Ślr~o!w-ej <lZę.9ol.reg.iOlIl'Uw 3<8 wsia'Oh, 2) pUjalll~ ,poIcirgowor w 25 ws'iach w o:ko[ka'CIh m. PiJjarllieJC,3) .krr,ajeszJlci podgo1wor w lO-cw WlS<iaoh w okolicach m. Kraisrle i 4) kamenisllkd podgQIWor w 8-iu wsiach przy gJranicy z Ju,gosła'Wlią. GenelZę tego ZJr6indcawall1ia UlID1eni31k.iwdidlZi.w reLilktolWym z,aJChowaniu jęz.)'lka przez najSltaTSze .pOlkoI1en.ie.AuJtoT dokornał rÓJWnież anal1irzy fonetylki i mord'oaog!i.i jęz.y.k>apo'bwierdzadącyrdh jego teorię. E. Stain dokonała w Muzikalnijat jolklor w Kiustendilski okryg przeglądu do,robku folJkilwu muzycznego tegO regi<Ja1u. Pio.nierem badań terenowych w tej ClZęooi Bułgaa-ii był Wa'sił S'toin,k:tÓlfY w lataCh 1926 i 1927 prowa'drl.ił tego typu ek:Js/pllQlfacje i ze1:rrał 122 pieśni ludowe. F<>J.kll()Jf m'U'ZJlCl2lI1y tego reQonu PD'S'iada zasadnńczo cechy swpskie, choć widoczne też są wpływy folkloru maJCedońskiego. Najbardlliej dhal'3iklterylSltyc~ne są pieśni. ŻJlJiIWialI'"Slkie i pieśni ;r;wią:zane z pracami poiloJWynni. AJut<mk:a dokonała a-Ó'WIliei ana·liJzy insIlI"..Imentallllej mulZy1kd ludowej podIkIreŚlla'jąc jej najbarrdziej typowe cechy z zakresu metrorytmikJ i struld:ury. Omówienie wSIZYISi't!kilclh al1tykuł6w zamies'lJC'W;nych w recenrzowanYlffi tomie jest niemoiJli'We, w :zJwiąlZlk'Uz azym skulPiJ1liśmy się łyl],1ko na kIiilJku wyida'jąc)'lCh się rep.rezantatylWlI1Y'rni dl-a wspóbeisnydh prOi\:il€lll1ÓWfolikllOTysty'ki bulga'l1Sk!iej. Bogata tematy.aznie treść .po7JWala ozyłt·e1ln:illrowi1.I<llfieI1ltQwać się nie tyfi:ko w temalty-ce prowadzonych badań, ale także w sferrze relacji folklor a społeczeństwo i wzajemnych kol1"'elaojaoh: folkl1or tradycYlJnY a kiuMU'ra maJ5O'Wa. Ln mi11lU'Srecen'ZOlWanago tomu Ul\Pi:sać mOlŻna brak chodiarźlby krffllk,iJch noltalteik w jednym z zachodnIoh jęz)'lków·JlIl1o:b1,iJwiającyrdh S'l.€lfSOZY dQiSltęjpdo puJl)l,~'ka'Ciji.Sltwierd>zić nallei.y na podistalwrie zamiesZlClWnych afltyIkJUłó'w, irż; w bułgan-slk!iej fol'k!locy,sty>ce pall1uje wid:007ll1Yzastój, brak je5lt baidań nowatol'lSkicl1 w skal,i eUIfOlPejsJciej, ldt6re dosItarczyłyby nowych wartości w tej da:iedzinie. klor:izmie. Jerzy Adamczewski �Recenzje 333 Antoni Kroh, Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, PAN, Instytut SzJtulki, Wroclarw 100<9, ss. 1'36, ił. (Na ~esie recEmZrji A. JaJCtkOtW19kliego, (w:) ,,.po1'ska S2JtlUlkaLuoOt'Wa", R. 3G: 19719, nr 3" s. 1187 -188). ,Wyldarw.ni'Ctmo "Ossolilneuan" odIdało swym czyttelmkom ,koll·e·jną .pra.cę poow'lęconą sitluce ludowej, a konkretnie me7Jbie. AJuitor ·.lJ~łU'je rw srwej pracy jak nadwszedhs>trOll1!l1Jiej zaprezentować wSiPÓ'k:'ZJesnąI'zeŹlbę'ludolWą na terenie Kax,pat Polskich. ~azy.na od l'<Xlwatżań dOlty.c.zącyoh perdodyzaJcji i ,próby zded"initowarui:a współezesnet,j meiJby Ludowej tego regionu. P>iIs'zeon: "WiSjpÓfuzasna rzeźba ludowa Karpat Palskireh jest to nz,eźba Wykonana na ter·enie Karpait PQWskich po 1945 roku pnzez au!borÓ!Wpochoozą.cY'oh przeowarżm!ieze wsi i mały<:h mlia'steczelk, nie rnającyre:h systemaiyrezme:go wy/kJSl:zJtabceniaPJ,asttY'C'm1ego.PodJSltaJWOIWą cechą wslPók:zesnej meŹ\by luidowej jes.t jej :fJu:nJklcda kOlIlltY'nuatma traidylCiji r~eź:by ludowej w świadomoŚiC,iS1połoozeństwa" (IS.9~. Wyda.je się jednalk, że de!fin.iJcję tę można rQ2lSlLelI"Lyć na cał-o:ks:ztałt ws\póŁozesnej s1Jtr.llkli1ooow,e:j. Jednocześnie A. Kroh ZJdecYldowanie rozgrani'ClZa ,pojęcia "s~tluka ludowa" i ,,'W'~azesna sztuka lUQorwa" oraz :rrz.eźbiall"Z ludowy i WISlpółazesny I'W'ŹJbia~ lufdowy, tTalkltuJąc tego OIStaIt.ruiegojaJko tlwórlCę ludowego w sensie SQlc'i'O'lagi-a:zmYJffi, a nie w semJsie esitetylcznYJffi clZy ,ku<ltulI'Orwym. Następnie auto!!" omawia stan badań nad dawną (wyikonaną przed 1945 rokliem) rzeź/bą ludową tego ohsrzaJru. I jeslt to WSlzys'tlk.o,co mo,żna o tej pracy powiedizieć najl$S'Zeg,o (jeże1li będziemy ją tlrailctOlWa,}.i }alko pr,acę narJ!korwą lulb popu.1arno-naulirową). DaO.'szeJed partde to po ,In'OISItuba:lldzo doib:rrz.en~isany katalog, a lelkJk'iJmstyil'U gr>aJniczą'cYJffi z belebryl5lty;ką (Jpraca w'stała najpiJsana na ba'Zie dlWóc.h konk.ulI'sów w~półC'zes'llej l1Zeźby ludowej K<lJI1PaltPdlSlkkh :z.or.ganizolW.anyclh pmez Muzeum w NawYlffi SąiCfXU). Jedyny jaśniej'szy mom'ent w tej części :P1"'aICyto próba podzial'U w:s;pÓ'łJc:rLeISI11ej nzWby l'llldawej. Jednak i tej ,iclasyif;iJka,cl)j. br·aJk SPÓÓIIlośc.ii głębiSzego uZ<l'SadJnie.nia merytarYlo2;I1·ego. Tytp piellWfszy, "na lU'doiwo", to l1Zer£by3wUaldiornie WYlkoIlYJWanew SlPOISóbPII'Osty, niedopracowane, nierzadko rozmyślnie pokaleczone nożem. Ich główni odbior,cy to "Cejpe1ia" i m"Jzea. "Na realistY'CZlnie", t,v z kOlei tYlP rzeźb pr'zet2ll1ac<zonY'Ch dla mi,eSl2lkańców wsi i małydh mialst. Rzeźby te mają być w swyreh założeniach zbliżone do wytwioró,w 8'ztuki prod'esjoIlia,lnej. Twórcy młodego pokolenia zaczynają Ujprawa.ać korzeni()lpla's!ty1k:ę, rórbne kompozyclje z dmzewa, korzeni i kory. Ten r,od'z<l{jtwórczości o.kJreśJla A. Krroh "l"IZeźJbą110WQCIZesII1ą". Jako jeden z tY/pów rzeźb wY'rÓJż,niłom tmÓl"C'zość tzw. "inlny.dh", ClZyiliilu:dlZi ma,jącY'ch u't1rwdni'ony kontalkt z ort;'oazeniem z ulWagi na swoje ulPoSled'zerne umY'sł'O'we lulb f;ilzY'C:z:ne. <1s1t·atnia gD'U\pa to rzeźJby ,,1IUidawo-ama'torSlkie" będące świadomą styl1dlzaoją tWÓ!I'C'ZOściludowej. 'DwÓTCYtej gI"UlPYto bamdiw często in1telii'gencj.a madąc.a za sobą niejedno" k.rotlrue ,sitr.lJdiia wylŻls!Ze,a[e me pla'Sltycm1e. \Kolejne r'Clizdtziały k1siąiikJi t,o prezen!ta'cje twórcólW i ioh prac z podziałem na sutbregiomy KaIlPat P.oIlskWch.Osolbny TozdI:zJiałpośwJęcony jest wsi Paszyn koło Nowego Sącza, g1dz.ieckiala ()Ikoło 70 twÓI1CÓWpod paIbronatem miajsCiowago proibos2JCza, ks. EdJw.uida Ni1lkti. J·etdnalkrże au'tor o~ani!cza się w tej części pracy ty1llko do pOldaiI1ia ciekawostek z żY'cia !lwÓ\rICóiw,tu i ÓVIIIdI2iie ok.raszonych anegdotami. Omówienie ich twÓlI"a:z.ościto zaIlediw,ie w1:711niatI1ki, kto i co wyrzeźb.ił o.ralZ w jakiej ilości, bez gł~blst:z.ejanaHrzy mary1tory.C'Zlll,ej,talk wzalkresIe foll.1ffiy,ilkOlnogra:fii, jak i esltety:c:znYJclh nOl1m rZąidzącYlch tą tw6rc!ZoŚICią. Po pmeozy1taniIU tej 'kls:i~ od!ct'm1IWasię pewien nied'OISyI1;.Mamy w niej CiO praW1da całą g,aQeIlię trwÓ.I1CÓIW luoOlWYJClh. ,po!'1Jl1ajemyich życie i twÓirCzO'Ść.Joot to z:robione z ddkumello'tacYdną do/kllaldln'OŚcią.Jedinak bralkiulie tej pracy głębSlzego SIPO'j- �R.ecenzje 334 rzenia na problematykę współczesnej rzeźby ludowej. Brakuje przede wszystkim analiizy jaikościowej i esrteltyc'~neJj.Nalwet zamiesLJczona w III I'ozdzrialle próba tyiPologizacji jest balrdzo płyltka, pO'LJbawiocnagłębszego ucz;a'Sadnienb meffyt,o·ry,cznego.• Praca ta dla naukOlwców mo,że mieć jedynie walmy dokumentacy:jne. Naltomia·st jest to św.ietlna pozy'cja pOIY..llarYlzatoa1s1ka dla najszer"zego kręgu odlbio,r.cÓlwberz odpowiedniego przygo'towaiThia naur.~owego. W'zbogacają ją nOIVkibiograflilczme t!wórców tego regionu o·raz pra,wie 100 foto'glra,j',ii. Mariusz ,PoLskie podania lu\dO'we w ,przekładzie Baumann c!Zeskim !VIiędzy mo,r.a.wsikim wojelwó!dZJ~im mia.sltem Brnem a w,iellkoipo1s~m PWJnaniem ro'zwija się od lat partnerska współpraca, która Dozci'łga się na wiele dziedzin życia. W ramad1 w"pó~pracy kwl:twrallnej ull1zCjJdzonojuż ciekawe wysltawy za1równo zbio'r6w pl as'ty cLJnyC'h,jak i alrcrheolorgicznych, wymienia się regularnie zelspoły teatraJme, SY'lnfoniczme i workaline. Również na polu lliiteraltury za.rysowuj'ł się nowe możliwości wzajemnej w~pó~pra'cy. Wymiana litera,clka rOIZJwi:jasię sZCirolkood k.Ql1ca wojny między CSRS a PIRL, o.glrani:clzając s.ię jednalk do relacji P.raga~Bratysława~Warszawa. W oSltatnim dziesięóoleeL.l wszakże objęła cna także Ostrrawę i Kaltowiice marz BDno i Po!zmań. Pewna centralizacja ograni!c'za!a do'tąd mOiżr]iwoŚC:.i wyd warnia np. UumaCizeń z na'S'zy,qh Iiteraltu.r w innych niż stołecznych orfircynach. PieDW1szy wyłom w ustalonej tradyeji starnO\W1iłowydanie ks:ią,ż1kiL. Wantuły Urodzeni w dymach w Q;stralwlslldim"Profiilu", co było WYTazem zawi'ł1zanerj wS'Pół,pra,cy między OSltirawą i Katolwkarmd. Podo:bne znaczenie m.a najno'wsze doikomanie na polu wiza·jem.nej wym~any literackiej między Brnem i Pcnna,niem, jaikim jest ob"zerny wybólr pollskklh OlpOwiadarl dla młodzielży pt. Sześciopiętrowy d,zień, wydany przez hDneńrskie wydawniotwo "Blok". Ra:zem 4317 "t,ron lieząca pUiJjJiJkacja podziel·ona została na dWle części P,ierwsza, obejmująca trzy oZJw.a,pteerdy.cj,.i jest anto~lo'gia opowiadań pol"kich aU'tolrów w przelkładzie zmanego Huima'l:lZa Htera1tury polskiej a jeldnorcześnie spiritus movens całej ilm,prezy - LUlbomira Na,kh'tldala. Wśróld nazwi,~k wy!branych pisarzy poI'slk·klh zalmie'S'LJc'z·ono talkie, jak: A. Kamie119ka, L. BO\l1sik1i, !VI. CZe'rmińsika, J. 8LJczy,~ieł, J. Na<sferter, J. DOImaga:lliJk,M. Brandy'S, K. 8iesiClka, W. Żółkiewsika, A. lVIilnkows1ki,E. NOlwaclka, E. NiJziu:D::lk,i, W. Wlśniewsik!i, K. BogIaroIwa, S. Załursiki. DOIdano wliemze A. E. Odyńrca, A. Midkiewicza MŁodzieniec i panna oraz wiers'z K. L GałClzyńskiego Rozmowa Urryczna. 'Drzeba podkreślić, że ta,k reprezentatywne.go WybOlI'iU,pols!k:iej nOlweHsrty!k,idrla młodz.ieży do1tąrd w języku czeskim nie mieHśmy. Pragniemy zwrócić uiwagę na część dru1gą pubHka1c'ji, kltó'ra zalwiera antoll'ogię o.polwiadań lU121.owyiD:h z Poznań'sikiego. AdalPltacji d\(~konał znalny badalcz lUido!Wej twórczości i folkloru, Oldrich 8iirovatka. Jest on również dośwliadczonym tłumaC:LJem,c'hoć w wYTpaidlku~biolriku wdel!ikolPo'I'slk,ich podań i ba:jek o Humac'zenie w dosłownym zma'c1zenh mnied ohodzi, ~tarał slię on raczej o ardalptaicję. Wydanie 17 opolwiadań nie spdnia wymaig.ań naulkrO'wylc'h(!gdyż Ulie poldaje się ich w po'Sta,ci a:uteiltyrcznerj z o,cI,polwierdrn.im kOlmenltaJrzem kiryty'c'znym); chod:zliło po prolst:u o to, by, w plrzysitępnej postac.i ukazać pięlk!no lu\dowyc:h wielllkopoil.iSkklhbajek, od/kiryć choóby w częśd dla orbeloljęzylc.zne.goclzYlt.elniJkaswoiJsite zagłębie forl!kllo'rystyczme o dużelj żywroltlno1ści,jakim jest właśnie Wiellkolpd).ISika. �335 Recenzje DOlkolfiując adalpitaJc:j,i,O. Siirova'1Jka pOłOlŻył nad~kna s:br'Onę al'lty,srtY'clZnąut'worów. W tej for,mie włą'C'zył wie1kqpoillslk\ie qpow,iada'I~i,a w zestalw naslzej protzy lud(JIwej tego tYlPU, talk ululbioneg1o pl1zez młoidZlież w w,ieiku sZlkolnym. QpolwiaJdania o T'Wa,rdOlwsrk'im, o hejnale, o zamlkalch, o złortej kO'l1o:nie węża, o zaipaldłym ,miastec'zJk':1, o diabebkic'h skal1bacrh, o diaiblle BQil"uóe, o kira:sn orludkac,h, o królu Popielu, o jeZJiorze Gople - pl1zema:wiają żywlo do wyobraźni nasze,go młodego CJzytelntka, dają'c mu mOI.i.lIi:wośćp(7)na nia a1utenitYiCJ,znY'ch wyibWlolrów t\vÓiriCJzoślc,i ludowej, jej fantaóJty:ki. Co więcej, będ:?Jie oln odkrywał nieslY'clhanie ciekalwe zwiąizki z zasobem czecJho,słolwal(jkiJm,dobrze mu znany:m, uświadamiał sohie pdkrewieitlstwa i różnice, podobienstwa i Sipecylfiikę. ]leż to znajdziie on w opowiadaniach wielkopol.~kich blis:kich i pOlPuila,I1flY'cih i u nas wąltków, choć :olokal'~Zlolwany'ch w innych miejscach oraz ZJwiązanyrch z. innymi nalzJwis,kalmi bO'haterólw. Swoim wyborem ludowych opowiadań wielkopolskich O. SiJrovatka stworzył pew,ien wZÓr pl1zekbdu, w kltólrym dOlmirmje aJkcerJIt a'l'ItYl:'>tylCJz;ny p~zed!sita'Wiianydh tekstów, przy c'zYlm talk opracowany tek st nile zaciera s'ZJclzegółórwoharalktery,sty'clznych dla kul/tury l'j,du w:iel,K,0lPolllsikiego. Dodać należy, że pubHkac:ja Szdda.piętrowy dzień ma znakom~te wY'PO!Sażenie ilustracyjne i graficznc, kttórego autolI'ami są Vla:sHmlH Zabrans,ky i Jan JiOlI'dan. K's;ą;'.!ka ukaz.ała "je: w nalkbdlzJie 18 ty'sięcy egzElmplalr,zy. 1 1 Jii'i Damborskil "Ka'1endal1z Sląski" na roik 191&1.Red. Wy'd. "PwI1l", Os!trawa 19180. KalziJmier:z Ka,s!zper Emilia Świlder. Jest to już XX roczn1k "K!a:leIJJdall1zaŚlą:'lkliego", wydanego sitairaniem ZG PZ,K,O w Czeskim Cieszynie. Ta znana, ceniona i popularna w regionie zamieszkałym przez Polaków publiikacja, jaJk zawsze ,przyo.si wy,bólr in'teres'Ujący;ch marteriałów o zróżmicowanym charaiMerze. Układ pl'z€lwiJdu,je w piel1WISlzejczęści kalendal1iJum (objętościowo jedna :'>zós(ta 190-rs,t,ronii'cOiwegoka'lel1Jdall"iza),w części teksto'wej artylkuły, wiemze, f,ragmenty prozy, z wyp·.l:rIkltowanym dzJiaIem po,śWlięc.ornYlmznaczącY'm wydarzeniom :,>połeclzno'iPoililiy!c~nYlmw calej Czeclho:słolwacj.i i w wiel,k'OprzemY'słowY'lffi regionie oraz szczególinie w P'Oldibeskidziu. Zamieszczono m. in. 1<:'3lendariJum najważniejsz}'lch wYldal'lzeń w hisltOJ.1iiKGm'lU1IiJstY'czJnej Pa,r!bii Czeicihosłowacji w zwiąZJku z pl~zYlpadaj<jlcą na r:olk 19\81 sześć.dtzie:liąltą rocznicą pOIwstania pal1t1i w Czechosłowacji. PodOlbny CJh3lraik\ter ma antylklUł Bohater W,ielkie,go Października i iJn. Nas jak Z<Jiwsze pl'zede W:'>zyisitlkiJm~ntere'sują materIały etuQig)rafi1cZJne i fCl~k:lorY',srt)1czne,przyoc:zynk:i z dziedziny kulltury maitelI'ia:lnej i dIUC'howe:j ludu śląs'k:iego z Ziemi Cieszyńslkiielj. Znaaarlło się ich w omawlianYIm rOlc=i!ku mniej niż w poprzedni,cih, szczególllnlie zabrakło oidklrYlWlCJZYlCih nieralZ tekl;;'tów, jak,imi :1IS'ZJC'Zęśliwiał czyitelni1kólw w popl1zednh:'h edYlcdac:h Daniel Kadłubiec, ża,r'1iJwy zb~era'cz f'Olkloru i jego z:naw,ca. Luźnie z wyrzmaiC'zoną diZJierd'ziną Zlwiązany jest jeden z pimwszych te'kSJtólw, autorstwa K. KaS'zpera i F. Balo,na pt. Olza rZJeka źy.wa, będący w~aśioilw.ie publiJcyS'tYOCJznymrE'iP0il'1ażem, uidQlklUmenltolwany;m :odjęoiami, o tej rzece, kltóTa taik mocne piętino wydsnęła na krajobralZJie ŚląlSikocieszyńslkilm. Jest w nim mo,wa i o legendzie, i o histtOTii Olizy, o jej zna'C'zerJIilUd7Jilsiaj, 'kiedy za'sillla SWlO'imliwodam'i gigaDity;C'z:nypl1zemysł i Ziemię BeskildizJką. "O:1lza ma 919kim długo/śd, 49 dOlPłylWów �336 Recenzje i 9 ZJWiI'IQitek.. , pieśm "Nad OLzą", .którą Ila\Pilsal Jan Kwbi:Stz, :nie zda;ją.c soibie chylba ,SlpralWY,że pi:slze nie01fdic;.ia1Jnyhymn ludu śląskiego". 'Wy:biMly w\plyrw na kir'~erwó.e:ni:ew,iedizy o ~u:[It'.llr.ze lulCilowej O'dI~y'Wa ru'cU1 teatralny, PI1ZY'WOfU,jąCyw pamięci ws/półazesuy:ch hilsltOl'lię ziemi i liudizi. D1ateIo odIlIOtujmy ar:ty;~l oIkolliJ~=oścli<l'WY Ka:ziJm!iell'lZa J,aJWOiI"Siki~ Trzydziestolecie Se,eny Polskiej w OzeSikim Cies'zynJi.e, ,Pol1:S1Jciej s,cenyzalwodmvej zmanej :nie tylko w kiraju, aloe i P~ jego granicami. Oto fragment dotY'czący kulturotwóI"czej i wychoiWawczej r,oI1i SP z olCinośną dOlkiumenit<llclją c)'lfirOlWą: "Zakładając, że oSotatniJo w Scenie Bolls!k:iej w seZlonie wy:S/tawia sJię po 8 pozy,,~ji z IIJiesjpełI1a 200 reprylZami, to na([eżałoby sJię SlpodzJiewać, że do końlca bieżąc'ego sezonu 1'900/191&1 Scena PiOllS!ka wystawi 209 pozY'oji z oikolio 6200 pr1Zed'SltalWi.enialffili. W piellWSlZym dwudzieSltoleciu SP w 4 233 pI1Zecli~tawienia!c'h (.lGO pO~Y'Clj,a!ch)u'02leSltniClZyl0 1088249 widzóiW. I :zmów za'kładaJją'c, że w cią;gr.l roikIU ~eclięitnie pI1Zedistawienrl.a SP ogląda ponad 515,000 w,LdzÓ!w, to nal1eży Pl1ZYllmISZlClZaĆ, że w C[ąlgu 30 lait is'trnd:enJi.a Sceny Piolkiudej jej pr,zedlsitawien:ia oIbejr:zy ,ponad 1,,6 mUiona w&dizÓiw". S!zlark!iem sahmni!slk besikiJdJZIkkrh, iJclh buidOlWY i hi SotOl11ii,sięgającej SlwoliJm:ipoczątkami ostatniego dziesięciolecia ubiegłego wieku, prowadzi nas S. Zahradnik. Dowiadujemy się, że pieI"WlSIZeslclhI10nisika .za~zę1Ji tu budlo'Wać Niemcy, że pier'ws~y Przerwoo.nik po $lq&ku C>Le,szyńsktiffn w języku poJis:ldm ukazał się w 190i1 r. (jego au:toct'em był kis. Amlt'Qlni Ma'cols'zJka), że w OrłOlWej powstało po 1920 r. PoUiSkit' Towarzysltiwo TUlrj'ls~y/021oo-,Sjporl1;IOIWe ,iBe:SlkJiJdŚląlslki" iilUJ. Z dlJiejami poJJsllmś1m wiąże się allity\kr.lł J. OndrUls'za Polsk<ie podr'ęczmiki s~olne na $,lą&ku Cii!es'zyńskim. AirttY:~lł u!kazuje m. in" j.aIk możma. hisltodę podiręcz:ni· ków wyśledlZJić z annałólw szJkół ,po'l<slklklhisibIJJiejących tutaj od w,ieku XVIiI. W uibieglyrrn roiku minęło 30 lat od momentu WiPriOlWaK:llzeniado relacdti Rozgłośni Osltra'WIs:kiej auidY'c;jli w jęzj'lku pol:s:kliJm, Pil1zYlPOll11liJna ten falkit w ar:tyl1ru.le QlmHcznOlśdOlWY.m O. Toibol1a, ,podnos:z.ą'c rolę audY1C\ii w poip'.llatryz.atC\jli śl1jlsikiej pieśni Ludowej i w ogóle ślą:slk11ego flQllklloI1U.SŁuc!h()W~sika fdłklorj'ls!tyc7Jlle pisał :mrany :tibiemc,z - Kaml Biel~a. N.iekitÓlre tyltlUły: Hawciyrr1slki slzJkuiboclJkIi, G01"olslki zolylty, Wesele góraislkie, GOI"oI1Jslk1o zalbija:ClZlka, Gorol1:s:ki śmlierguis'1; i in. "W obec,nym az.asie Redak!ajla Po1Jsilm OzedhOlSbowaicłciego Rad/ja w Ostraw,ie jes1t ważnym ogtrliwem w sy;stemie śmdkÓIW maislOlWeg,o pI1Zekazu śląska Cies1zyńJs1kliego". iOiekawyrrn ,przy>c'zYDlk1iem do hisl1;,or.1i ~slPód ja!błonik{)lwslklicih w olkresie mię-azY'woljeIllnyrrn jeslt ar,ty>kuł A. S7iPyr1c'a poid tyrrn sa.myrrn tyltułem. MoiŻina s~ę z niego dowiedzieć o nazewni!oow,ie gOlSiPÓld,jak rÓiwnJi.eż na;pi!t,kó'w (s'tteló~a, kwiiJtÓiWka, słodka reżna ~Up.) i potraw. Dzi'ś pOl2JoIstały juiŻ tyl1ko w,zy z daw,nych szesnasitu gOls:póid i'S/t,nie!ją'cyIClhw JalbłonlroWiie. a budowie lro'Iei w Bogr.liIniń,sikdem tralkltulje arty:~'ł O. Toiboły i B. Simy pt. Zia,nim pr:zyjecJl,laŁa l'okoonoty,wa, czyiLi opowieści z Bo,glUrm<i.na. W Toku 18~ pierw,szego maja "... pl1zez ż,eI1a=e wr<Jlta UlOWOwyhudOlwalllego dlwo.rca wjechała ze świstem pievws1za L~omoltYlwa" i w I10~ nasltE;lpny.m ,'" powstało pierwsze beIZ(Pośrednie połądzeIllie kolej'OIWe BogumiJna z z.a~alIlilcą. Z Wiedn;~a do BooLi'na p~ez BogumLn i Wlrocolaiw jeżdiŻlOlnow 312gOldIz;i!ny". iW arltYikiule A. SZipy:rlca W,ClITsztlad;szewSik,i w Jaboonkowie w o'k.resie międzywojennym }est pró1ba odtiWlolI1ZeIlliawy;g1ląidu daiWnego w,aJrIS:lJtaltu s'zewskliego i samego memi'OIsła od diwu.diziesity<c'h lalt XViIII w~eklU, kdeidy to pojawili siię w JllibłankJOIwie pieI1W!si szewcy. "Dz;irś mOlŻlna spoltlkać w J,abbo:wmv:ie jeszcze diW6cU1S(Z)elWlCÓW zolkiresu pm:ediw.o:jellnego [... j. Na .pocliSltawlie iJc:h relatel;i można wiernie odltiWOO"ZYĆ wygląd dawnego w.AiI1s!?Jt;aI!l.l SlzewSlkliego ci samo rzem~OIsl{)". Nas.tępulje oa>is sZy/cia butÓiw, waI1unlkÓ'W uzy>s<kaIllJa lliiDeIIli~iluib ~ody na OOiwarcie zalk'ładJU, naulki zawo-dIU, e~atmiJnów, ZI1ZeSr2len'j,a. 1 �Recenzje 337 'W Beskliidz;kiich s-bLva re,rum au:tlOlrW. Oszelida z.alSltaJIlalWiasię nad tY1m, " ..• jalk 'WdeJe jes.ZJC'Zeluk jesit w d~ledaclh regionu - OIbwaxu et'IlJograif1C'Z1Ilego, hits.t'OIl'yl(:oznego, ku;lt"J'rowego, tUlr)'lSltj'lC':lJ11ego". Saan próbuje zestalWlić, rzec by moima, kiSiięgę za>slug dla rodzimej kiullitJwrybesllciwkied wiciu rooa:kÓlW, OOiJsiaj mieS2Jk'ają'CY'CIhza granką, jaJk prof. Pa,we! Lj'IS€Ik w USA, Jemy Rud71kli w Szmajcall'\ii, Jalk K<lIWal 1k ' w USA ilto. 2 tematów ozek:ajl\icy1C1hna opracowanie wSka'zu;je na problem :I"OIizenia s'ię nowyoh treści obyiOlialjowY1ch. "Są to jesZC'ze D1IezJbadane d2ńediziny ży1ci.a mies'zkań.ców pOldigÓTIZabaskJLdJzkiego, ldÓire waIlto pOlddać wnikliwej soojologtCI7Jnej i ps j'lChct1ogiJc,znejanaaWie". W. 0sze1lda przj'lta'OZa cy1f'rę 170 doikuanenitćllw kaftendareowyoh (jak jeoJm'eś1a doe. W. Cho]naaki z PAN), co na tak małj'lffi obs'Zalrze jak Ziemia Cies.zyŹl'Ska stan<JfWli rekoIld mgdz&ie nie odino!tOlWa'ny. "I w nkIh wamo szukać WątJkÓiWdo temalty1ki bes\~kiej, by w »'lesie I1ZeiCzy«nie zabrakło oboik jedl1i. i bulków teg,o wSiZys;f;lkliego,co trworzy isltność i jedyność ooslklidi1Jkiej gÓirailSl7JCz%ny". W. Branna pragtl1ie zaporzJIlać nM ze "sksarobami na'S'Zelj ZliemJi", czy11d.ze znalezis:kami wY'kopall'iJslwwj'lffii z epoIki kamiemia, z czasów osadnictwa prasłoWiańlskliego na Ziemi Cies:zyń'SJkiej. "Mają odbPzymie znaczemie d1la wyjClliIllien.ia pewlI1Y1C'h teorii nau1k,owY'Clhd<l!tyczącYlChpoClhOldI:Lelnlia i IDę,acji luid'Ilości,kltÓira mies'IkaŁa na na's,zYlmterenie", Swój s.zklilc~ozYlIla Old ~odZiilka, a raozeO jago pozOIStaŁO'ślC'i w Podborze, by za(pI'Qwad!7Jićczj'ltelnd'ka na tej wędirÓ'W1Cea'l'Cheolog·i~ej do OIJbralClooc {piękne dkazy c€lI'i8JtIlli.lcWiCWSI1lOŚred!niO'Wi~nej) ~ do Bogumi'Ua-Za'błocia, gd'ZJie odkryto "miejsce oz.asOlW~O po:byltr.1gruu>y łowieckiej z pómeg{) paieolitu". N'iewiele z·aiC'howało się tizIw. żj'lWydh poaniIlIilkÓ'Wpr·zyil'ooy w postaci SJtalryc!h drzew, kitÓire ,pm:.e!tI'Wa·łycał·e wUeki. Jedtno z n:~dh - wią,z paanięta.ją1cy czasy Ka,zimienza Wie/lJldego , rósł clio IlIied.alWna w SkIrlzeozonLu !roło BOgiUanina. NiesIteIty, dJrizeW10to zni=yła W1iIc'hull'aw 1007 roIkiu. To uniJka1torwe ciJrz.ewó i jego hi1sitorię pr.zyporoina ar!ty1kuł W. SzeIlilgi. W oonawianej ooylOji ,,Kalendarza ś1ąsl1ci'ego" J. OnJóI'UJSZkontynuu:je swój cyJm ,,2 dZJiejów fct1lklo:rysty1ki cieszyńJs'kiiej", tj'lffi razem pOŚWiięClOO1y cieszyńskiej prozie Ludowej od założenia "Zar,ania Slą:sk1ieg.o" w 100,7 r. do askara Za!WliSiZy.PI'ZYPOmlina histOll"ię Zibiel"ania wszel'kdoh zalbyttlkÓlw i dokumentów 7Jwil\i7Ja'nyC!hz żydem 1 kulturą ludu cieszyńskiego u schyłku wieku' XIX. Instytucją, która zajęła się o.rgani.zOlwaiIl!iem 2lbiera·oilwa i mohowYlffi pr1Zec'howj'IWaiIliem 7Jb~orów, było PoLskie Towar.zySl1iwo LudozlIlawcze, założone w Cie51zYIllie, iW'Zorern To.wa'I'ZysltJwa LuidoZJnawczego we D\V,ow.ie, w dniiU 9 tnaII'C.a H~()l r. W 1003 r. otwarto w CieSlzY'Ilie wyst.awę luiCllOznawczą, a w paŹidJueI1n1Dkiu 1007 T. ukatzał się w CieSiZYIIlIiepierws.zy zes:zYlt kW<8Jl'talin'~karegionalnego "zaranie ŚląlSikie", ldÓire OIdeg;rało wYlbiit!ną volę w pLiib'Lilk<l'Wan/iu materiałów ludoUlalWlOZyiCh. J. OrJdr!UlS'Zpoidinosi zasługi pieI1Wszego wyrliaswcy "zarania", Drne5lta F·a'M~ka i znakomiltego fOl1'k'1orj'lSlty,kls. OskaIra zaWliszy, kitóry hl1t>eresował się pieśniami hldawj'lffii i sam ~onaw.ał w lu;d.ow.o-ŚlJąskilm dUlohu. Piewcy g6rm1!c,zego trudu - Gu!stawowi MorcinkoiWi - pOlŚiW'ięcony zosit'ał artykuł dlroLiJcznoOOiowy w ZlWIiąrJJk.u zOO' rocznicą urodzin (05 sler>pnia 18911), " .•• by zachiować ,pamlięć ZlDla.kJomi'te<gO pi'sar,za w naszydh sercaK:Ih". Alojzy MańJka w ail'Itj'lkulle Nadrmeja zrodzona z bWlit1L zajmuje się polską poeZiją prodetau1ia'CJkąna ŚląlSiku CieszyńSklilm"JlW.ariając ją za godny uIWa,gi i analizy prod!uiklt pollsklioej I'Zoozy,wl\iSltościli!teraclkioej talk ze względu na warto,ŚiCI ideOlWe, jak rownież walory językowe w niej :LalWlarte. Jest wres::zdie d!ział tw~oścQ ludlowelj "Piawcy gwl()jej ziemi", w którj'lffi czytamy wiersze Ewy Milerskiej i AiI1inyFi1ilpkowej oraz prozę tej ostatniej i KaIrola P.ieglZy. = ..IJud" - 10m • �338 Recenżje "Kallenlda'11Z SląS:ki" i.98'l, talk jaJk i pQ!)r.zOOnit;! eidycje, S:ZYlblkosię rowhioidz.i będąc znakomitym uzupełnieniem każdej -domowej bibl,ioiecz.ki na Sląsiku Cieszyńslkdun. Jifi Da.mboiT'.skY POLEMIKA Dx QIga MulkliawiiCz-GolidlbeI1giO!Wa z U:niiwelI1Sy;tetlUHebra,jlsikiego w Jer,ozolillnie nadesłała do Redakcji list z uwagami nt. artykułu mgr Izabeni Rejduch-Samkowej, ElemOOJty SiZt:uki ludowej i 'TlIiep;ro.fres;iorTl<lJ"nejw małopolskk'h jatdaiJkach ("Lud" H~nli, t. &1, s. 146 - 1'52). Ntżej pulbiHlkujemy ważną meryftoryiC'ZII1ie C'zę~ć listu, j.a:k rÓ'wnJież OIdipowiedź. AuJtOlI'k'i a rity1k,u1u. Tematyka dOlty,ciząca wy!tJwÓirazoślCi airitysty;c:zmej Zj'1dÓ'w pols'kłi'c1h spoftylka się z dużyun za.i.IlIteres:owaJIlliem w śwJeoie, dlat'ego też artyłklUł 1. Rejduch-SaJmlkowej mÓigbby Sitać się wa.żlnYlm pr.zyozynkJiem W12ibQiga.lCają1cyun wied,zę w tym za!klretStie, ~dyby A'll:t'oi1ka powa'kitQIWała prolblem bamdrz;iej dogłębnie i wyikJroCiZyła poza z.a/kres wiadorrnOlśoCio chamlklterrz.e ell'cy;k!LqpeidYlcZIIlym. Niewą/tU)Hwie do w7Jbo'ga,c'enia al1tylk;ułu 'Pl'ZYIC'ZyniłOlbysię wy'klorzylsltanie pflZez Aut'DiI'kę i'stnieją'Cej literaJt7.lll"Y ,pu:b1JiJk.owant;i w Prylsce. Nip. wy'k'OO'zystaJnIj'e pra,::y G. Flrenkllowej na temalt wydn.aInlk1i żj'1dlQlWlslkJiej ("Po1ska S~tU'ka Ludowa", R. XIX, 1,965, s. 135 - 14)6) POiSIZelfzyŁOibydY(W<llg'aIOjeAlUitooiki, kttóxa łąC'zy tmdycyjną wycil'liaIltkę żydOiW'ską jedynie z okJresem "ZielonYM ŚWTiąJt;"- SzaW'u<Jlt'h, nie WtS:pornlinająIC o il!lnYclh jej .rodz.<ljaJCih. IWiaQ,omooci na temat\; zrotniJkÓI\V żydQlW1skkh są wIię<cej niż laJkolnri,crz;ne.NoItabene, dlaczego AutOTika tłumacząc takie terminy, jak bał&aminiki, menory, eitrog, łączy w jediną ~r.wpę "r-ilmmOlnim.y, tasy i jaJdy", sugerując n!iew:taLiemninonemu c-,zyttelnJilk'Ow.i,że .mOlwa tu tyllko o ws/kaww.ka'ch do oidczytywania tory? Szkoda, że Autor1ka nie ro:zS:ZeI"zyŁaplf!OIbIlema/ty;kfic1'oItYlCiZąJcej złdtniJkólW o WliadOlmości na temat m-o'tni'ków '~ralkOlwslkijjc"hprOid'-likuną1cYldhbiŻiultwię dla podkrakoWls'kich WiSi. WyltJwórCiZOŚći,oh jest na peMllno .dobrą D1usJtraICljąpodjęteg·o tematu. Do D'apffiall1'ia ni'nie,;s:zego Hstu ~kłania mnie jednak ,prz.ede WI-"ZysJtlkim dhęć zwrólcenJia uw.a'gi Reda1k'c(jli na pOldisi·aw,owe błędy w ady1kuile, b~dą.c'e dOiWorlem całJkowit'elj nJie'Zil1adomo:ś<ciiPoos.'t~w()lwYClh nakaJz.Óiw i o~rall1ilCJZeńwyn~ka~ją:cYl0h z przepisów Talmudu, które \;Q prrze;pi'Sy' merowa'ły wieloma dizJiediz'inami żyda żyidawskiej społec-zności. Zdanie, że "W c~asie święta Paschy używały kobiety żydowskie ~peCijaJlnęj ser,waty białej (... l do pfizylk.rywanJia ,,'chabk'i" (SI!.IfiU1c>1'i)", jest a:bsulrldem. W ca-łYlffi ośmi,Qldniowyun ()lkJresie Ślwiąlt Pesa,c.h w żadnym tl'adycYdnym domu żyd<oWlSikdmnie zna!~dJzJie się aII1i oklfiws!ZYll1Ilci c'h1et>a, alllli żadlI1eg'O ciaJslta poza ma'Cą. Błąd jeslt rzędu :"T,ałer:z., na kttó:rym podaje się w traidYlcyj:nym dom'l ka't,ollidkim w Pio1s,ce kieŁbasę i s:zylIllkę podic-za's pOiSHkó\w w WrieI1:ki Pią'tek", a więc duży i _s..zkdda, że znala,zł mie,jls,ce w tak p<J1Warżnyunoz.a,sOlPiŚlrn!ie. Dr Olga MuJ.kiewicz-GoWb.er,gowa �Rec.enz;e 339 iWarunJkiem pozytyJWtIl'ej krytyik;i jest llrO'ZumienJie będąc'ego jej pl'Zeidlmiottem OIpracowatIllia. Niiest et y, nie można ,tego powieclizieć o lliście p. Goldber.g, która mój 'k!rÓitlk'i komu:ni'ka:t, będą.cy pi's'emną W€lI'SOą WYIPOiWtiediLina Sesji nalUikawej PQJskieg·o Towarzysłl;wa LudolZrlIalWc.ze!go w K.mlkQwie, pdtralkltOlWala jako rOl2JPI"3lWę nalUkową, c'hcą/c wildzJieć w niej doglębn!ie poul1ak:to.wany temat rÓLŻn)'ICh dzieK:luiln sztuki żydowskiej w Pols'ce. SzJkoda, iż Autorka listu nie orientuje się, że w Polsce i·9trllieje poltrzeba poda:nli.a C1ZY'te1nilk,Olwi pOldSltaJWOlWYJC1h wiaidom:o'~ci z tej dziedtl;iIny. ,A'Jtor\ka pOlWołude soię w swym liście tylko na jedną pOWl()/jel1JIląpazyC'ję dQtye'zącą SI1Jtulk·iżyidoW'S1kiej - wy,cinanikę. P:QIZ;WQ[ęso!jje msu,gerować .Jej zll;poiZDaInie się z mo'iJmi artykułami dnutkQwanymi w "BiIuileltynie HiiJSltoriJiSz;tulkJi" i "Bhilclynie ZydOlWlS'k\iego Ln!s'tytUUituHiJstorY'C7illego w Wa'l"'SlZJaJwUe"oraz referatamii wygłoszonymi na sesjaoeh naukOlWY'Qh SiowaI"ZYIS'Zen,ia Hilstoryków SZlbuik>iw Po znam.iu , Loidi7li, Rzes'Wwie, w TowaJI"ZYlSltwie K.uilit'Jtra[.nym Zyldów w K.rakowtie, a także w MUiZeum żydOlWs!kiun w Pradze (OzecihOlslowaJc!ja). W OId:nieslieniu do i'rJJnyto'hulWag w)'lja:Śiniam, że: 1. Komun~kalt niie d/awał mOlżl1l~W1oŚld zajęc,ia się ohszernym za,gad~l'ienJiem, jakie stanOlwi clizialallność złobn'i1ków żyidoW1s1kic:h. 2. WY'rrubiiana przez tYlcihże r.zem'ielŚ'lnilków bi:żCllteria na uiŻyltelk pod!kJrallmwskich Wisi nie ma ze s,ZJtu'ką żyidOlWislkążadlnYlch Zlw:ią!z.kÓIW. 3. NivezJ'OIZlumiale jest zaikJwefstioTIowa:nie ,pJ."'zez Au<tor.kę liilsw ląazenia w jedną g,rupę "rimrrnolll/imólW i jadólw", s·lw:ro Wtraz z k!oJronam;i i tasami sltanlOlW1ią tzw. Q1Zdoby Tory (jpo:r. M. Halalban, Zabytki his.torycz:ne Zydów w P~sce, W,M;SlZawa 1929, s. 86). 4. Rzeaz)'lW1i'ście, do() wZJmi,anik'i o ahałce w.kradła Slię poanyłka; ohoo'Zli bultaj o str·u<:aę, k!tó<rą Zyid~i SlpO'.L.Y'Walii w wiooz6:r saiball!owy. Koń'CIZąc :iJabÓę" że dr O. Goi1dber·g, mimo ii w moim komunilka'Cie Sy~i~ZOwalam liczne zjawJlsJka SZ1iLl,kiżyidQWlS/ki'etjw fuls'ce doŁyooazas nie Oiprado,wane, nie (1Qslb!'zegła jag,o in~iIrUljątCego Clha:ra'k1tero, C'O było głóWlnym celem puibllika'cji. Mi[JTlzabeHa Rejduch-Sam.kowa •• � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5b6aecb0ecb62b87fc25f56d3747365.pdf 9d7f100ecc2b49221a5bf0b497ca8e76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1509 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1396 Title A name given to the resource Recenzje,przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.239-302 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. R E c E N z J ]~ Lud, t. 60, 1976 Generale, sous la direction de Jean Poirier. Paris, 1968, ss. XVII, 1907. Encyclopedie de la Ph~iade, t. 24. Ethnologie maTO Editions Galli- Elhnologie Generale ukazała się już kilka lat temu, ale niestety, nie doczekała ~ię jak dotychczas szerszego omówienia w polskiej literaturze etnograficznej 1. A przecież na uwagę zasługuje przede wszystkim ze względu na ambitną próbę stworzenia możliwie całościowego opracownia zagadnień szeroko pojmowanej etnologii. Prace o podobnym charakterze powstały w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, ale w żadnej z nich nie nagromadzono tak obszernej problematyki Na gruncie francuskim jest to opracowanie pionierskie. E!.inologie Generale jest podręcznikiem etnologii, można ją również traktować jak" pewien rodzaj leksykonu. Stanowi ona pierwszą część obszernego dzieła po~wiĘ<:onego podstawowym problemom etnologii i zróżnicowaniu kulturowemu calE'g( świata 2. Składa się z 38 odrębnych opracowań napisanych przez 28 autorów, w większości wybitnych francuskich etnologów. Poszczególne rozdziały zgrupowaDe są w trzech częściach i wzajemnie z sobą powiązane. Część I "Historia i metodologia" zawiera omówienie historii etnologii, jej głównYL!: \\'spółczesnych tendencji, szkół narodowych oraz technik i metod badawczych. Otwiera ją obszerny rozdział J. Poirier'a, Historia myśU etnologicznej. Pozostała część tego działu poświęcona jest metodyce i różnym aspektOIn badań etnologicznych. Po ogólnym wprowadzeniu J.-P. Lebeufa do techniki badań bezpośrednich w nnografii, następuje cały szereg omówień szczegółowych. I tak: J. Guiart zajmuje się etnologicznymi badaniami stosunków pokrewieństwa; J.-L. Boutillier bacianiami etnologii ekonomicznej; A.-G. Haudricourt mówi o badaniach lingwistycznych. przechodząc z rozwoju problematyki teoretycznej, w drugiej części do objaśnienia praktycznego systemu transkrypcji; G. Rouget przedstawia specyficzne problemy badań etnomuzykologicznych; F.-M. Izard omawia techniki badań etnociemograficznych, a M. Soret znaczenie kartografii i przedstawień graficznych w etnologii, natomiast J. Guillaumin możliwości zastosowania metod statystycznych. Część I zamykają opracowania: J. Roucha poświęcone filmowi etnograficznemu, G.-H. Riviere'a muzeom i kolekcjom etnograficznym oraz J.-P. Lebeufa etnologii i współpracy technicznej. W części II "Dyscypliny etnologiczne" omówiono różne subdyscypliny szeroko rozumianej etnologii, ich przedmiot i wzajemne związki. Część tę rozpoczyna interesujące opracowanie J. Poirier'a pt. Program etnologii, w którym autor zajmuje się sytuacją metodologiczną etnologii, etnologią w tzw. "Trzecim Swiecie" oraz syntetycznym omówieniem poszczególnych dziedzin etnologii. Szczegółowego opracowania doczekały się w tej części: antropologia fizyczna przez H.-V. Vallois; 1 Poza jej omówieniem przez Zofię Staszczak, O powojennej leksykografii etnograficznej. "Lud" 1974,t. 58, s. 131-148. 2 W jego skład wchodzą, obok omawianej pracy, dwa tomy Ethnologie Regionale : t. 1 Oceanie, Paris 1972oraz t. 2 Asie, Amerique, Europe, Paris 1973,wydane w tej samej Afrique, seni. �240 Recenzje, pl'zeglądy wydawnictw i czasopism technologia kulturowa przez A.-G. Haudricourt'a (metodologia) i J. Michea ,systematyka); antropologia społeczna i kulturowa przez P. Mercier'a; mitologia przez R. Bastide'a; etnologia prawna przez J. Poirier'a (wprowadzenie), H. Levy-Bruhla (prawo) i M. Alliot'a (akulturacja prawna); problemy etnografii europejskiej przez M. Maget'a oraz etnomuzykologia przez G. Rouget'a. Część III "Konfrontacje" stanowi omówienie pozycji jaką zajmuje etnologia wśród innych nauk humanistycznych. Zwrócono tutaj przede w~zystkim uwagę na możliwości wzajemnej współpracy, wspólną problematykę i obszary badań. H. Houis zajmuje się językoznawstwem, a ściślej związkami języka i kultury. Problemy historii i etnologii omawiają: H. Deschamps (etnohistoria) oraz J. Poirier (etnologia diachroniczna i historia kultury). Wzajemne związki geografii humanistycznej i etnologii przedstawia J.-B. Delamarre. J. Sutter zwraca uwagę na demografię i genetykę, a J. Poirier na ekonomię. Szczególne miejsce w tym opracowaniu zajmują problemy z pogranicza etnologii i psychologii; i tak: R. BasŁide cmawia związki etnologii z psychologią i p~ychiatrią społeczną, S. Nacht z psychoanalizą, a P. Francastel z estetyką. Osobne miejsce zarezerwowano dla związków etnologii z naukami przyrodniczymi, które przedstawia ogólnie T. Monod, a szczegółowo J. Millot (etnobotanika) oraz A.-G. Haudricourt (etnomineralogia). Ethnologie Generale zamykają dwa rozdziały, jeden G. Gusdorfa poświęcony ontologicznym problemom etnologii i jej miejscu w systemie nauk o człowieku oraz drugi, A. Leroi-Gourhana, o stosunku antropologii do etnologii, jej znaczeniu i doświadczeniach badawczych. Każdy z rozdziałów zaopatrzony jest w bibliografię. Na końcu książki zl~ajdują się: indeks nazwisk, indeks przedmiotowy oraz szczegółowy, analityczny spis treści. Ethnologie Generale została napisana przede wszystkim z myślą stworzenia akademickiego podręcznika etnologii i pierwszego w literaturze francuskiej opracowania etnologii ogólnej. To zadecydowało zarówno o układzie, jak i zawartości pracy. Ambitne zamierzenie ujęcia etnologii w system szczegółowych dyscyplin i próba wykazania jej wzajemnych zależności z innymi naukami humanistycznymi, stworzyło konieczność opracowania poszczególnych tematów nie tylko przez etnologów, ale również przedstawicieli innych nauk. Dało to możliwość ujęcia problematyki etnologicznej w ~zerokich ramach czasowych i przestrzennych. Niektóre opracowania należą do pionierskich w literaturze francuskiej (np. zagadnienia etnomuzykologii, etnologii prawnej, filmu etnograficznego, mitologii), a nawet światowej (głównie problemy pogranicza etnologii z różnymi naukami). Mimo szerokiego, nowoczesnego rozumienia etnologii, w Ethnologie Generale łatwo dojrzeć specyficznie francuski punkt widzenia na wiele zasadniczych problemów. Najbardziej widoczne jest to w rozdziale J. Poirier'a Program etnologii (s. 527-595). Autor stwierdza w nim, że etnologia stanowi obecnie zespół mniej lub bardziej samodzielnych dyscyplin obejmujących swym zasięgiem dużą część humanistyki i w klasycznym znaczeniu tego słowa, przynajmniej we Francji, integruje nauki zajmujące się również badaniem ras, technik i języka. Dlatego też J. Poirier wyróżnia w etnologii pięć subdyscyplin: antropologię fizyczną, prehistorię, technologię (badanie kultury materialnej), lingwistykę oraz etnologię właściwą (analiza społeczeństw tradycyjnych). Mimo że jest to klasyfikacja zbieżna ze schematem strukturalnym antropologii amerykańskiej, źródeł takiego ujęcia etnologii należy szukać przede wszystkim w tradycjach francuskich sięgających czasów Ampere'a, Verneau, Quatrefages'a, Hamy'ego i Broci. J. Poirier rozumie bowiem antropologię (ogólną) w sposób dość specyficzny, a mianowicie jako dy- �Reccn:je, przegląlly u::ydalvnictu; i czasopisłn :2IJ scyplinę przyszłości, która wyłoni się dopiero z połączenia etnologii i socjologii. Do (uzji tych dWI'lch nauk jak dotychczas jeszcze nie doszło i mc.żliwc jest \\'yróżnienie właściwych im obszarów badań. Mimo bowiem zachodzących obecnie w szybkim tempie procesów industrializacji i urbanizacji, w badanych przez etnologię społecznościach istnieje pewna bierność, w dynamicznym sensie tego słowa, która sprawia, że ich system społeczny ma tendencję do kontynuowania ,;wego własnego ruchu, przez co jest on bardziej homogenny. Z drugiej zaś ,;trony istnieje we wszelkich społeczeństwach ukryty, niejako strukturalny prymitp\"izm, prowadzący w pewnych sytuacjach do ujawnienia dawnych opozycji. J. Poirier wyróżniając dwa rodzaje egzystencji społecznej: społeczności (communaute) i zbiorowości (collectivite) określa zarazem obszar badań etnologii i socjologii. Różnice między nimi będą istniały, dopóki nie nastąpi ich strukturalne ujedr.olicenie. Wprawdzie pojęcie społeczności jest traktowane przez autora szeroko i według niego etnolog może z powodzeniem prowadzić badania społeczeństw uprzemysłowionych (nie tylko społeczności wiejskich), to z pewnością ta koncepcja, przewijająca się w całej pracy, nie odpowiada w pełni tendencjom pojawiająr;ym się współcześnie w etnografii europejskiej. Tradycyjnym, w pewnym stopniu francuskim punktem widzenia jest rówr:ież podtrzymywanie w Ethnologie Generale zasadniczych różnic między etnologią a etnografią i utrzymywanie ich dawnego znaczenia (etnologia !:auka porównawcza i uogólniająca; etnografia - nauka pomocnicza i opisująca). Wspomniana już. wczdniej różnica między etnologią a antropologią zestała dość dokładnie omówiona przez A. Leroi-Gourhana w ostatnim rozdziale Eth nolooie Gćnerale pt. "Etnologiczne doświadczenia" (s. 1816-1825). Według auto:'a ,mtropologia, w przeciwieństwie do etnologii, nie interesuje się konkretnym człowickI( m, ale człowiekiem w ogóle. Jeżeli ta pierwsza przybiera postawę generalizującą w pogoni za prawami 5truktury, ta druga przyjmuje postawę indywidualizującą w poszukiwaniu praw szczegółowych. Zadaniem etnologii -' w przeci\deństwie do antropologii - jest badanie i ukazywanie tego, co jest najbardziej charakterystyczne i właściwe danym grupom ludzkim w czasie i przestrzeni oraz stwierdzar;ie, na czym polega ich osobowość i różnica między nimi. Przy takim rozumieniu etnologii i antropologii (ogólnej), Ethnologie Gćnerale możemy uwaŻ3ć za pracę o charakterze bardziej etnologicznym niż antro!)ologicznym. To jej "uetnologicznienie" dało możliwość uwzględnienia nie tylko tradycyjnego obszaru badań etnologii jakim są społeczeństwa plemienne, ale w pe\\'r:ym zakresie również problematyki ludów europejskich. Tym zagadnieniom poświęcony jest rozdział M. Maget'a "Problemy etnografii europejskiej" (5. 1247-1338). Interesującą częścią tego opracowania są rozważania na temat wzajen":,,ych zależności i wpływ{)w między tzw. "wyższą" i "niższą" kulturą. Zwrócenie uwagi na trudności wyodrębnienia kultury ludowej jako sektora kultury i ludu jako jej nosiciela, prowadzi autora do bardzo ostrożnego i krytycznego posługiwania się określonymi wyznacznikami tak kultury ludowej, jak ludu. M. Maget wskazuje na dwuznaczność lub uniwersalizm takich kryteriów. jak: anonimowość, charakter słowny tradycji, racjonalizm i zjawisko dezintegracji. Pomimo tego, jak twiercizi, jedyną drogą wyróżnienia "ludu" i "ludowego" jest zwiększanie k:'yteriów klasyfikacyjnych i ich kombinacji. Bowiem w miarę jak jakaś kombinacja bardziej odpowiada lokalnej ,rzeczywi5tości, tym mniejszą mamy szansę jej uniwersalizacji, ale tym samym lepiej tę rzeczywistość poznajemy. lfj - LucI. t0111 LX �Recen.:je, prwgtądy wyrlawnictw i crasopism Wystąpienie M. Maget'a jest w Ethnologie Generale odosobnione. Nie wykorzystano w tej pracy w pełni możliwości jakie daje analiza europejskiej kultury ludo\vej. Niewiele miejsca poświęcono również tzw. "etnografiom narodowym" \\ Europie, z krajów słowiańskich zajmując się jedynie etnografią radziecką. Biorąc pod uwagę te niedoskonałości Ethnologie Generale, trudno zgodzić się ze stwierdzeniem J. Poirier'a we wstępie do pracy, że stworzono dzieło w takim stopniu kompletne, w jakim było możliwe do opracowania. Oprócz pewnych braków, nad jego koncepcją dominuje wyraźnie francuski sposób rozumienia etnologii, który nadaje szeregu problemom taki, a nie inny wyraz. Wszystkie te niedociągnięcia nie umniejszają jednak olbrzymiego znaczenia E:thnologie Generale jako pierwszego ogólnego podręcznika etnologii. Warto dodać. że książka jest ściśle powiązana z pozostałymi pozycjami Encyclopedie de la PZeiade i dlatego pominięto w niej obszerniejsze omówienia pewnych problemów (jak np. niektóre zagadnienia historii, archeologii czy religioznawstwa). Obszerność Ethnologie Generale, jej nowatorskość w traktowaniu wielu pro'Jlemów etnolcgjj oraz ukazanie etnologii na tle całego wachlarza nauk humanistycznych skłaniają, aby książkę uznać za jedną z najbardziej niezbędnych w \vanztacie naukowym etnografa i głosować za możliwie szybkim przetłumaczeniem jej na język polski. Jacek Karl-S.Kramer, Grundriss einer Góttingen 1974, ss. 172 + 11 rycin. rechtlichen Volkskunde. Verlag Bednarski O. Schwarz. Sądząc po tytule można by się spodziewać, iż czytelnik otrzyma w recenzowanej książce zarys prawa ludowego (w dosłownym tłumaczeniu: Zarys prawnej etnografii), określone kompendium historycznej wiedzy na temat rozwoju ludowych zwyczajów prawnych. Niestety, rozczarowuje się. Kramerowi nie chodzi, jak to sam zresztą we wstępie stwierdza, o ujęcie ludowych zwyczajów prawnych w klasyczny!': i usystematyzowanym układzie wyjętym z całości kultury ludowej. Autor sta: a się nakreślić model społeczno-kulturowego układu, w którym zwyczaje prawne są traktowane całościowo, jako pewien działający system. Jako system, w którym występują określone wzajemnie ze sobą powiązane czynniki. Takie ujęcie przedmiotu nazywa zarysem. Sugeruje zatem czytelnikowi zgoła inne, niż dotychczas zwykło się używać, nowoczesne przedstawienie przedmiotu. Jego zarys różni się tym samym bardzo od klasycznego podziału i stąd może nasuwać pewne uwagi. Podbudowę żródłową dla koncepcji autora stanowią dane archiwalne z XVIXVIII wieku dotyczące różnych czynności prawnych, rzadziej dane z terenu, co przesądza G charakterze pracy. W oparciu o źródła archiwalne Kramer zbudował swój model odpowiadający rzekomo ówczesnej rzeczywistości kulturowej, w którym "pojedyńcze prawno-ludowe wytwory stanowią funkcjonalne ogniwa i wskaźniki uzasadniające żywotność, grupowo powiązanego, stylu życia". Ow układ strukturalny określa wyobrażenia o tym, co jest właściwe - z punktu widzenia prawa zwyczajowego - a co nim nie jest. Kramer odnOsi ten model do współczesnych stosunków kulturowych. Porównując je z nim stara się ustalić, w jakich dziedzinach dokonały się najgłębsze przemiany, a gdzie pozostały jeszcze trady- �Rccen:)e. przeglądy wydawnictw i c,zasopisrrt cyjn układy. Autor twierdzi także, iż jego koncepcja może być z powodzeniem za,1osowana do badania mechanizmu działania całej struktury ludowej. Rozstrzyg,m:e tej sprawy wykracza poza ramy tej recenzji. Zarys... Kramera obejmuje kilkanaście podstawowych działów, nazywanych przez niego czynnikami, które decydują o istnieniu prawa zwyczajowego jako określonego systemu. Należą do nich: 1) porządek (Ordnung), 2) przestrzeń (Raum), 3) Lzas (Zeit), 4) godność (Ehre), 5) ekskluzywność (Exklusivitat), 6) napomnienie IRIIl=e), 7) jednostka (Der Einzelne), 8) praca (Arbeit), 9) zwierzchność (Obrigkelt). 10) kościół (Kirche) i 11) powszechne uznawanie (Allgemeingiiltiges). Owe pck~ja wiążą się z określonymi czynnościami prawnymi. Analizując je powstaje r:71.anie, czy wyczerpują one, bądź czy są wystarczające w proponowanym przez niego systemie. Jedno wydaje się nie ulegać wątpliwości, że chyba znacznie lepiej, niż dotychczasowe, odzwierciedlają powiązania czynności prawnych z codziennym życiem ludu. Za8trzeżenia budzą niektóre określenia oraz brak innych. Np. nazwa ,.jrd:'lostka·' powinna być wymieniona na określenie "społeczność·'. Jest ono bowiem bardziej ogólne i jako takie ujmuje zwyczajowe czynności prawne zacheczącc zarówno w grupie, jak i między jednostkami. W swoim ujęciu Kramer omowił tylko czynności związane z życiem jednostki, natomiast czynności zache dzącc w grupie zasygnalizował tylko w innych działach. Recenzującemu brakuj~ takiego działu np., jak "współżycie", w którym winny się znaleźć zwyczaje zwjaz"ne z kupnem-sprzedażą, pożyczaniem itp. Czyżby te czynności nie naIEi;:!\' do podstawowych? Analizę wymienionych czynników ilustrują wybrane przykłady zwyczajów prawnych, które mają potwierdzać zasadność przyjętych zależcń. W związku z takim postępowaniem poznawczym nasuwa się kolejne pytanit-. czy analizę każdego czynnika winno się ograniczyć li tylko do wybranych przykładów ilustrujących mechanizm działania danego systemu? Można by na tym peF zcstać chyba tylko wówczas, gdyby wyłącznie o to chodziło, ale trzeba by róvn'ocześnic zmienić tytuł pracy. Skoro jednak autor przedstawia zarys, winien każd~' z czynników zilustrować charakteryzującymi go zwyczajami. Można jedynie wykazać charakter wiodący jednych i uzupełniający drugich. W postępoW<H,:U autora pewna, dość znaczna grupa zwyczajów zostaje pominięta. Dla bliższego poznania sposobu analizy poszczególnych czynników warto chyba pTZ:! .:rzeć się nieco bliżej chociażby jednemu z nich. Dla przykładu weźmy czynnik :10SZąCYnazwę "przestrzeń". Otóż jego analizę rozpoczyna Kramer od stwieraZF!.:a. co rozumie pod tym określeniem. Autor podciąga pod nie określony obszar i zf;ajdujące się na nim osady i poszczególne zagrody, rozpatrując te sprawy od stre :,,~' ich prawnej ochrony i zabezpieczenia. Stąd teź wypływa podstawowe naczcnie tego czynnika. Kolejno zajmuje się ich zwyczajowym rozgraniczeniem i Zi: bezpieczeniem ilustrując te zjawiska określonymi czynnościami (opisywaniem śwkconą kredą, oborywaniem wołami bliźniakami itp.). Następnie zajmuje się spri. '.,\·ami związanymi z naruszeniem granic oraz powstającymi w związku z tym r:je~zczęściami. Analiza tego, jak i pozostałych czynników, dokonywana jest zawsze z ".vślą o jego roli w całoścl systemu zwyczajów prawnych. Jest ona, jak się ,\'O:'C aj c, dość przekonywająco przeprowadzona. Pozwala lepiej dostrzec całość zv.':.'czajów, mcchanizmy działania, ich wzajemne powiązania i rolę w kulturze ŻyŁj" codzicnnego. Wywody Kramera uzupełniają ciekawe ilustracje dotyczące rożr<'ch czynności prawnych. \\' sumie warta polecenia, mimo wysuniętych uwag dyskusyjnych, lektura. Walerian Sobisiak �Recenzje, przeglądy Kaj Birket-Smith. ss. 5'75. Ścieżki kultury. wydawnictw (Przekład i c"asopism K. i T. Evertów). Warsza\\-a l',1'i4, Polski przekład książki czolowego etnologa duńskiego skłania do odnot0wania kilku nader istotnych, jak się wydaje, uwag o sytuacji teorEtyczno-metodologicznej współczl'snej etnologii europejskiej (w zasadzie pozabrytyjskiej). Deleło Birket-Smitha jest bowiem z pewnością jednym z ostatnich opracowań kulturologicznych tego typu; stanowi więc pewne ,.podsumowanic·' post-ewolucjcni,t::cznej i post-dyfuzjonistycznej etnologii europejskiej, ujmującej jednak swój przedmiot zgodr;ie z tradycją wywodzącą się z tych dwóch orientacji. O ile bowiem w antropologii (nie tylko) anglosaskiej można stwierdzić jjtnienie wielu różnych, ale w zasadzie opozycyjnych wobec ewolucjonizmu i dyfuzjonizmu szkół i orientacji teoretyczno-metodologicznych, o tyle etnologia europejska <.tanowi płaszczyznę koegzystencji i eklektycznej fuzji różnorodnych. często ~,przecznych propozycji i wątków teoretycznych i metodologicznych. Podstawowy zrąb implicite przyjmowanego w etnologii europejskiej programu bada\vczego został przejęty zarówno z ewolucjonizmu, jak i z dyfuzjonizmu. Przejawem tej kontynuacji jest zainteresowanie badaczy co szczególnie widoczne jest w przedstawianej pracy - problematyką genezy oraz przeobrażcń (cwolucji i dyfuzji) wytworów kulturowych. Charakterystyczne dla pozytywistycznej etnologii XIX-wiecznej pojmowanie kultury zostało bowiem zachowane bez zmian we współczesnej etnologii europejskiej. Kulturę rozumie się nadal fenomenalistycznie jako zbiór poszczególnych wytworów i czynności kulturowych bądź '}pisywanych z uniwersalnym "współczynnikiem humanistycznym" (z punktu widzenia badacza), bądź też odrzuca się nawet takie rozwiązanie dając "obiekty,vny" opis owych składników kulturowych ujmowanych jako obiekty niezrC'latywizowane do jakiejkolwiek świadomości, Obecnie najczęściej zbiór składników ~:ulturowych charakteryzuje się jako całość. jako niepowtarzalny układ poszczeg"ir.ycł: składników, czy też jako strukturę relacyjną, której elementami są owe cikładniki. Takie nieenumeracyjne definicje kultury, jak to jest w przypadku niniejszej pracy Birket-Smitha, kamuflują jedynie trudności metcdologicznc i teoretyczne wynikające z fenomenalistycznego ujęcia kultury. W omawionej pracy podstawowy zrąb teoretyczny ewolucjonistyczno-dyfuzjonistyczny uzupełniony został wątkami funkcjonalizmu, strukturalizmu C. Levi-Straussa czy nawet (neo-)etnopsychoIagii amerykallskiej i relatywizmu kuiturowego. Prima facie wydaje się to "twórczym rozwijaniem" dotychczas\.:v,ych koncepcji, ale w istocie jest to jedynie eklektyczna mieszanina pełna sprzeczności i niekonsekwencji. Jednak taka, jak Birket-Smitha propozycja, będąca przypadkiem granicznym (typem idealnym prawie). ma niezaprzeczalną "zaletę': na jej gruncie można wyjaśnić wszystkie zjawiska kulturowe i w tym należy upatrywać' czynnik zapewniający takim rozwiązaniom pl'zewagę n<ld teoriam,~ czy twierdzeniami, które mają tę "wadę", że są odwoływalne poprzcz konfrontację z doświadczeniem. W tym sensie praca Birket-Smitha jest jednym z ostatnich opraco\\'a~' tego typu, gdyż jest punktem krańcowym, do którego można zbliżyć się kiedy ckceptuje ~ię tradycyjne podejście do rzeczywistości społecznej, w szczcgólnośc[ zaś rzeczywistości kulturowej. Jak długo ten stan rzeczy pozostanie bez zmiany, tak coraz częściej pojawiać się będą przyczynkarskie prace poświęcone Qni'Jnym problemom. Jedynie bowiem radykalne i zasadnicze przeobrażenia etnolcgicznej pcrspektywy teoretyczno-metodologicznej mogą dać pozytywne rozwiązar.:;:; do- �Hccen:.:jC'. ])l'zeglw1y 'lcudawn/,ctw I) .' - ._l· i cZ(J~;opism. tj"C"Dl"7.Clsowych problemów. Wśród nauk o kulturze, jedynie - jak się wydaje \\'sj:u!czesnc językoznawstwo dokonało pewnych pozytywnych przemian w tym kierunku (głównie strukturalizm w wersji N. Chomsky'ego). Dla etnologii przyk!adt'm wyjścia z obecnego impasu mogą również być osiągnięcia innych nauk społecznych, szczególnie tych, które charakteryzują się antypozytywistyczną a zarazen~ naturalistyczną (w sensie metodologicznym) perspektywą teoretyczną i metodolc,giczną· Opracowanie nowych koncepcji teoretyczno-metodologicznych, które byłyby kO:-f'spondencyjnym nawiązaniem do ewolucjonizmu (klasycznego) i dyfuzjonizmu, PCZOo :aje więc nadal istotnym zadaniem dla etnologii o szerszych ambicjach ];ulturologicznych. Bez rozwiązania tego zadania niemożliwe jest przekroczenie granic zdrowego rozsądku, a więc wyjście poza potoczną wiedzę o kulturze i jej twercy. prezentowanego dzieła Jeśli to zostanie dokonane, wówczas prace typu K. Birket-Smitha będą jedynie popularyzatorskim ujęciem pozostającym w takim jak współczesny pod"tosunku do studiów etnologicznych (kulturologicznych), ręcznik podstawowego kursu fizyki do prac A. Einsteina. Zbigniew [:.5. Andrze.i ::-97. Wali górski. Ant-ropol.ogiczna koncepcja człowieku, Gierszewski Warszawa 197:J, Prezentowana książka jest niewątpliwie interesującą próbą niestandardowego ujęcj" historii myśli etnologicznej. Jakkolwiek podstawą jej są wykłady z zakre,:c; historii etnografii prowadzone przez autora na Uniwersytecie Jagiellońskim, to jednak odbiega ona w znacznym stopniu od typowego podręcznika akademick:c:go. Swoiste bowiem dla omawianej pracy jest spojrzenie na kształtowanie ~ię ;l<lukowej etnografii, antropologii kulturowej (autor traktuje synonimicznie obc: :rrminy) z punktu widzenia centralnej koncepcji tej dyscypliny, a mianowicie z pCJnktu widzenia antropologicznej koncepcji człowieka. Praca zatem nie ma charaktuu kompendium chronologiczno-bibliograficznego, typowego dla większości star.d"rdowych ujęć z zakresu historii poszczególnych dziedzin nauki czy nauki lljmowan"j ogólnie, ale sytuuje się według założeń przedstawionych przez autora w j:;'zedmowie na pograniczu problematyki antropologii filozoficznej i etnografii. T"kie podejście do prezentacji dziejów refleksji naukowej nad Człowiekiem i jąo kulturą wydobyć może częstokroć nie dostrzegany kontekst powiązań etnografii z innymi dyscyplinami nauki: humanistycznymi i przyrodniczymi oraz pod1l0i'j ~zcroko dyskutowany problem demarkacji nauki od innych systemów przekor;ań, gł6wnie filozofii. Charakteryzując współczesną etnografię jako humanistyczną naukę o CzłowieKU i jego kulturze, autor zajmuje wobec określenia przedmiotu badań tej dyscypliny stanowisko szeroko akceptowane n.ie tylko w kręgu etnografów, antropolog(',w kulturowych, ale również wśród badaczy zaangażowanych w innych ga!ęzi;;ch humanistyki. Substancjalistyczne ujęcie kultury jako wytworów człowieka je,t bowiem przyjmowane przez zdecydowaną większość współczesnych etnografów, antropologów europejskich i jest objawem rozpowszechnionego wśród hu- , �Recen,zje, przeglądy wydawnictw i c,zasopis7n manistów fenomenalistycznego i indukcjonistycznego podejścia do rzeczywisto:ici społecznej. Ten stan rzeczy je~t wynikiem upowszechnienia się programu metodologtcznego sformułowanego w ubiegłym stuleciu przez klasyczny pozytywizm (główn;e przez J. S. MiHa), w kręgu oddziaływania którego pozostawała etnografia kształtująca się wówczas jako dyscyplina naukowa. Na terenie filozofii nauki (metodologii) program ten kontynuowany i rozwijany był w I połowie XX wieku przez logiczny empiryzm Koła Wiedeńskiego i zasadniczo cała etnologia europejska (w amerykańskiej uwidoczniły się tendencje antynaturalistyczne wywodzące się z niemieckiej filozofii humanistyki) pozostawała w kręgu oddziaływania głoszonej przez neopozytywizm normatywnej i ahistorycznej teorii prawomocnego postęp vwania badawezego. To dominujące w etnologii europejskiej, zarówno kontynentalnej, jak i 'lngielskiej, oddziaływanie propozytywistycznych, a w każdym razie indukcjonistycznych i fenomenalistycznych poglądów teoretyczno-metodologicznych wpłynęło znacznie na zatarcie swoistości ujęcia historii naukowej refleksji etnol'Jgicznej zaproponowanego przez Waligórskiego. Stanowiąca ramy badawcze dla ukazania rozwoju nauki o Człowieku i jego kulturze antropologiczna koncepcja człowieka jest w pełni uzasadniona na gruncie pragmatystycznie zorientowanej (w sensie filozoficzno-metodologicznym) amerykańskiej antropologii kulturowej, podczas gdy zastosowana do etnologii europejskiej wywołuje szereg trudności natury metodologicznej i merytorycznej, zwła'3zna z uwagi na wspomnianą orientację pozytywizującą. Waligórski stara się przyjąć holistyczną koncepcję człowieka uzasadnioną na gruncie współczesnej antropologii amerykańskiej, modyfikując i przystosowując ją do bardziej idiograficznie zorientowanej etnologii europejskiej rozumianej zarówno jako studia nad regionalnymi kulturami ludowymi (etnologia regionalna), jak i nad całośc[owo ujmowanymi kulturami etnicznymi, głównie ludów spoza kręgu cywilizacji euroamerykańskiej (etnografia ogólna, etnologia, antropologia kulturowa czy społeczna). W tej adaptacji uwidacznia się niekoherentne z najogólniej pojmowaną antropologiczną koncepcją człowieka stanowisko wobec problemu demarkacji etnologii jako dyscypliny naukowej i filozofii. Autor uznaje bowiem za swoiste dla nauki tezy empiryzmu i jest zdecydowanym przeciwnikiem rozszerzenia problematyki etnologicznej na teren będący tradycyjną domeną filozofii. Ta empirycystyczna postawa teoretyczno-metodologiczna rzutuje oczywiście na przedstawiony rozwój naukowej myśli etnologicznej. Z jednej strony prowadzi ona do zawężenia wspomnianej koncepcji człowieka, a więc ogranicza ona spojrzenie na historię etnografii, a z drugiej zaś zaciera ona wzajemne powiązania rozwoju refleksji ogólnofilozoficznej i etnologicznej. Najogólniej można ująć przedstawiony przez autora obraz kształtowania się etnografii jako postępujące w ciągu dziejów cywilizacji europejskiej (śródziemnomorskiej) wyłanianie się naukowej refleksji nad Człowiekiem i jego kulturą z ogólnofilozoficznych poglądów i dociekań metafizycznych. Ten kumulatywistyczny proces doprowadził w połowie ubiegłego stulecia do wyodrębnienia się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej o określonym przedmiocie badań i podejściu metodologicznym. Z punktu widzenia przyjmowanych przez Waligórskiego założeń wydaje się, że zbyt wiele miejsca poświęca on przednaukowemu okresowi dociekań antropo'- �R('cen":je, pr:u qiąl1y J ui,ljdawnictw i CZaS01Ji.'nn logicznych. Dokonuje bowiem omówienia przejawów refleksji o charakterze antropologicznym w trzech rozdziałach przedstawiając kolejno poglądy starożytnego świata helleńsko-romańskiego na człowieka i jego kulturę (rozdział II), średniowieczną koncepcję człowieka (rozdział III) i humanistyczną wizję człowieka (rozdział V). Rozdział IV, rozbijający w pewnym stopniu ciąg rozwojowy koncepcji człowieka, poświęcony jest natomiast kształtQowaniu się nowożytnej nauki europejskiej. Ta partia książki, przedstawiająca rozwój nowoczesnej nauki, odpowiada jednak bardziej stanowisku autora radykalnie wyodrębniającego etnografię jako naukę spośród różnych systemów przekona!1 społecznych, niż wymienione (II, III i IV) rozdziały, w których przeważa spojrzenie na dzieje etnografii przez pryzmat koncepcji człowieka. Jeśliby autor kontynuował ujęcie historii etnologii z punktu widzenia holistycznie rozumianej antropologicznej koncepcji człowieka w dalszych partiach książki, to mogłoby ono uzasadnić w pełni konstatację Qoistnieniu również w okresie współczesnym wzajemnych powiązań między etnografią a najogólniej rozumianą filozofią. Oczywiście te zależności mają inny charakter obecnie niż w czasach starożytnych czy średniowiecznych, ale są nader istotne i ich pominięcie nie jest. uzasadnione Natomiast Waligór'3ki, wierny swemu empirycystycznemu nastawieniu, zawęża zakres interpretacyjny antropologicznej koncepcji człowieka w momencie przejścia do prezentacji okresu naukowego w dziejach etnografii. Wskutek tego znikają w zasadzie z dalszych rozdziałów omawianej książki wypowiedzi określające powiązania etnografii z aktualnie panującymi w danym okresie poglądami filozoficznymi. Najlepiej widoczny jest ten stan rzeczy w charakterystyce genezy ewolucjonizmu. W ukształtowaniu się tego kierunku autor przyznaje decydującą rolę teorii ewolucji sformułowanej na gruncie przyrodoznawstwa przez K. Darwina, a nie systemowi socjologicznemu H. Spencera powiązanemu w znacznym stopniu z jego poglądami ogólnofilozoficznymi. Uzasadnione natomiast w pełni jest przyjęcie roku 1859 za rok przełomowy w dziejach etnografii, ale nie należy go traktować - jak ma to miejsce w prezentowanej pracy - jako słupa milowego oddzielającego dwa diametralnie różniące się okresy: przednaukowy i naukowy, lecz jako moment kon.wencjonalnie ustalony przez historyków myśli etnologicznej, którego zadaniem jest podkreślenie pewnego etapu procesu wyodrębniania się nowej, samodzielnej dziedziny w gmachu wiedzy ludzkiej. Omawiając kierunek ewolucyjny jako początek naukowej etnografii (rozdział VI), autor ujmuje najważniejsze założenia ewolucjonizmu w na'3tępujących tezach: 1) jedność natury ludzkiej, 2) stadialność (gradualizm) rozwoju, 3) metoda porównawcza, 4) rola przeżytków, 5) szukanie genezy zjawisk. O ile tezy 1-2 można w zasadzie zaakceptować bez zastrzeżeń, to pewne uwagi krytyczne może budzić wyodrębnienie metody porównawczej i roli przeżytków jako dwu odrębnych założeń ewolucjonizmu. Te dwa założen.ia są pochodne od przyjmowanej w ramach ewolucjonizmu naj ogólniej rozumianej koncepcji kultury i dlatego należałoby podać ją w charakterystyce założeń tego kierunku etnologicznego. Z ewolucjonistyczną kon,cepcją kultury powiązany jest typ wyjaśniania, powszechnie występujący w pracach badaczy włączanych w ramy tej orien tacji teoretyczno-metodologicznej, a mianowicie wyjaśnianie genetyczne (w ujęciu autora - teza 4). Po omówieniu podstawowych założeń ewolucjonizmu, Waligórski przechodzi �Recenzje. pr.?eqlądy 1VydalL:nictw i C!(/so])ism do przedstawienia dorobku badawczego czołowych etnolog()w ~ ewolucjonistów: J. Bachofena, J. F. Mc Lennana, H. L. Morgana. E. B. Tylora, J. Lubbocka i J. G. Frazera. Pewne zastrzeżenia może budzić fakt zaprezentowania w dalszej kolejności osiągnięć teoretyczno-badawczych A. Bastiana, W. Wundta i E. Durkheima. Jeśli choczi o dorobek A. Bastiana, to należałoby go przedstawić po omówieniu głównych założeń ewolucjonizmu, gdyż są one explicite zawarte w jego programie teoretyczno-metodologicznym i osiągnięciach badawczych. Xatomiast jeśli chodzi o propozycje W. Wundta i E. Durkheima, to niewątpliwie -- jak podkreśla autor - były one krytycznie ustosunkowane wobec programc; ewolucjonistycznego w etnologii, ale w zasięgu ich oddziaływania znalazły się dopiero "posthistoryczne" orientacje czy szkoły etnografii europejskiej i amerykańskiej. Z tego też względu szersza prezentacja dorobku czy założeń teoretycznych i metodologicznych W. Wundta i E. Durkheima w partii poświęconej ewolucjonizmowi wydaje się przedwczesna. W stosunku do przedstawienia twórczosci E. Durkheima tę uwagę krytyczną w znacznym stopniu niweluje fakt, iż autol' \V szerszym zakresie omówił dorobek założyciela francuskiej szkoły socjologicz;;cj i jego uczniów, głównie M. Maussa, wyjaśniając genezę funkcjonalizmu. Jak wynika z przedstawionych w przedmowie założeń, autor Antropologicznej koncepcji człowieka zamierzał omówić dwa podstawowe - według niego ~ stanowi"ka w etnologii: historyczne i funkcjonalne. Jednak oddzielne potraktowanie ewolucjonizmu jako początku naukowej etnografii nie jest całkowicie zgodne ze w"pomnianymi założeniami. Jeśli bowiem Waligórski sprowadza różne szkoły i kierunki etnograficzne do owych dwu podstawowych stanowisk, to powinien włączyć rÓ\\'"ic'ż ewolucjonizm w ramy orientacji historycznej czy historycystycznej. Natomia-t przyjęcie takiego rozwiązania, jakie mamy w recenzowanej pracy, znacznie zaciera swoistość stanowiska autora wobec problemu wyodr(;bnienia podstawowych Kierunków czy orientacji etnologicznych i zbliża je do popularnych ujL;ć z zakresu his tarii etnografiI. Omówienie kierunku historycznego w etnografii europejskiej i amerykańskiej (rozdział VII) nie odbiega w zasadzie od innych ujęć historii myśli etnologicznej. Autor podkreśla rolę antropogeografii F. Ratzela w genezie orientacji historycznej, a następnie szczegółowo przedstawia główne założenia kierunku kulturowo-historycznego wypracowane w szkole kolońskiej F. Graebnera i B. Ankermanna oraz ich rozwinięCIe przez wiedeńską szkołę W. Schmidta i K. Koppersa. Prezentuje dorobek teoretyczno-badawczy nie tylko niemiecko-austriackiej szkoły kręgów kulturowych, ale także omawia stanowisko skrajnego dyfuzjonizmu brytyjskiego G. Elliot Smitha i W. J. Perry'ego oraz założenia teoretyczno-metodologiczne i działaJno·ść badawczą dyfuzjonistów amerykańskich z F. Boasem na czele. 'W ::asadzie autor przedstawił z historii etnologii amerykańskiej jedynie osiągniecia H. L. Morgana i dorobek dyfuzjonistów skupionych wokół F. Boasa. Szkoda, że c utor zaledwie wzmiankował o przemianach w post-Boasowskiej antropologii kulturowej. Wydaje się, że niezmiernie interesujące pole do badań w zakresie historii myśli etnologicznej stanowi pominięty przez Waligórskiego przełom teoretyczno-metodologiczny i badawczy jaki dokonał się w latach 20-30-tych w amerykańskiej antropologii kulturowej, kiedy to uczniowie Boasa - zwolennicy dyfuzjonizmu - przeszli na odmienne pozycje metodologiczne czy teoretyczno-badawcze i nawiązali do pomijanej przez orientację histmyczną problematyki psychologicznej 'W aspekcie kulturowym ze wszystkimi jej implikacjami natury ogólnej. Tę nową orientację teoretyczno-metodologiczną, \\7 ramach której można wyodrębnić szereg �R~'·("(?n:je. przeglqdy wvdawnicf-u; i c.?asopism czy kierunków określa się generalnie, być może niezbyt adekwatnie, jako (.t::'.:p' yehoJogizm. ?~'zclom etoopsychologiczny wskazuje, iż współczesna antropologia kulturowa cZ)""połfczna nic została ukształtowana - jak sugeruje Waligórski - tylko przez [ur;:~;:.;()nalizm, ale również przez kierunki post-Boasowskie i znaczenie tych ostatnie!; roZ\\!oju refleksji etnologicznej może okazać się donioślejsze niż funkcjo- HK"';~ 1: 2. ~~ • :,-:~ \..1. 'Te. przekonanie może w znacznym stopniu uzasadnić przedstawiony przez autora obraz funkcjonalizmu. Waligórski bowiem zamyka prezentację tej orientacji na pru'c':<t<lwicniu dorobku Bronisława Malinowskiego i pomija rozwój jego koncepcji czy ri",tulatów badawczych dokonany przez jego uczniów, którzy przecież w różny~'.. -topniu przejęli spuściznę teoretyczno-badawczą swego mistrza. Z perspektywy pięćd,::esięciu lat istnienia orientacji funkcjonalistycznej być może inaczej przed,tawi2,ię wzajemny stosunek propozycji czy osiągnięć B. Mal.inowskiego i A. R. Radc!i:ff-Browna, niż to przedstawia autor dokonujący jeśli pozostać w ramach termmulogii tej orientacji .- "analizy funkcjonalnej" dorobku założycieli wspócz;snę; antropologii brytyjskiej. Z drugiej strony pominięcie szerszej prezentacji współczesnej antropologii Olmó'r:,f.ańskiej prowadzi autora do szeregu nieadekwatnych wypowiedzi oceniającyth c,,'yginalność tzy przełomowość orientacji funkcjonalistycznej. W ramach tej orientacji bowicm tendencja idiograficzna zbiegła się z antyewolucjonistycznym i c:nl:,historycyslycznym przełomem teoretyczno-metodologicznym. Tak wysoko occr:iany przez autora empiryzm jako składnik funkcjonalizmu (tendencja idiografiezr.,,) nic musi koniecznie łączyć się - jak wskazuje Boasowski dyfuzjonizm amcykański z przemianami tecretyczno-metodologicznymi. Odmiennie zatem niż ~ugeruje Waligó!'ski, należałoby widzieć oryginalność funkcjonalizmu. Mianowicit' nic konstytuują jej empiryczne nastawienie czy tendencje idiograficzne, ale newt, odmienne od ewolucjonistycznych i historycystycznych założenia teoretyczno-mei('GoJogiczne i ich realizacja w praktyce badawczej. Przedstawiony przez autora Antropologicznej koncepcji człowieka obraz roz\\'C-:!:l myśli etnologicznej ukazuje kumulatywistyczny proces gromadzenia i wzrostu !;aukG',\'ych refleksji nad Człowiekiem i jego kulturą. Jest to być może wynik poze~L;·.':ania w kręgu oddziaływania pozytywizującej filozofii nauki, która głosi ]wrr.u:atywistyczne koncepcje rozwoju wiedzy naukowej. ?odjĘta próba przedstawienia kształtowania się naukowej etnografii z punktu wicz('nia holistycznie rozumianej, wypracowanej przez współczesną antropologię kultu~ową (społeczną) antropologicznej koncepcji człowieka, implikowała inne pociejścic do rozwoju naukowej refleksji etnologicznej, a mianowicie zbliża się znacznie do znanej koncepcji rozwoju nauki Th. Kuhna, wyłożonej w pracy Struktura reu.1CJ!ucji naukowych. Tym bardziej koncepcja Kuhnowska wydaje się możliwa cia zaakceptowania przez Waligórskiego, gdyż przyjmuje on w zasadzie funkcjonCłlj;~tyczną koncepcję Człowieka i jego kultury. W"pomniane zawężenie zakresu antropologicznej koncepcji człowieka w mome"cie przejścia do prezentacji okresu naukowego etnografii uniemożliwiło jednak przyjęcie paradygmatycznej i antykumulatywistycznej koncepcji Kuhna. Z tego samego powodu niezbyt precyzyjnie przedstawione zostały w omawianej pracy zależności etnografii od innych dyscyplin naukowych oraz wzajemne powiązania etnografii i filozofii. Wydaje się, że pełna realizacja założeń explicite przedstawionych przez autora w przedmowie uczyniłaby w większości powyższe uwagi krytyczne bezzasadnymi. �Recenzje, przeglądy wydawnictu; i czasopism W sumie można stwierdzić, że przedstawiona praca jest interesującym opracowaniem z zakresu historii etnografii i pozytywnie różni się od standardowych ujęć podręcznikowych. Zbigniew Wiktor Gusiew, Estetyka folkloru. Przeł. T. Zielichowski, Gierszewski Ossolineum, Wrocław 1974, ss. 411. Dotychczas z pracami radzieckich folklorystów spotykaliśmy się raczej dorywczo, tzn. sprowadzając oryginalne pozycje poprzez wypożyczalnie międzybibiblioteczne lub korzystając z tłumaczeń artykułów na łamach "Literatury Ludowej" 1. Nie trzeba na pewno udowadniać, iż stan taki dla pełnego rozwoju polskiej folklorystyki nie był najlepszy, jednakże praca W. Gusiewa pt. Estetyka folkloru.. która się ostatnio ukazała (chociaż w skromnym 2,5 tys. nakładzie), zdaje się przełamywać złą passę w pozycjach wydawniczych z dziedziny folklorystyki światowej. Już w 4/5 numerze "Literatury Ludowej" z 1974 r. T. Zielichowski, dając przetłumaczony z "Sowietskiej Etnografii" artykuł W. J. Gusiewa i pomijając cenne przypisy, uzupełnia, iż pełną informację bibliograficzną znajdzie czytelnik w tłumaczonej wówczas Estetyce folkloru, zapowiadanej przez wydawnictwo "Ossolineum" . Należy przypomnieć, iż R. Sulima przedstawił już w 1969 r. (tj. w dwa latd po wydaniu Estetyki w Związku Radzieckim) szkic głównych wątków myślowych autora, podkreślając jednocześnie, że "rozległość problematyki, jej nowoczesna interpretacja i systemowość wywodów zapewniają książce Gusiewa doniosłe miejsce w nauce współczesnej" 2. Pozycja ta, wobec sporej liczby prac i artykułów z dziedziny folklorystyki ukazujących się na całym świecie, jest książką syntetyzującą dotychczasowe poglądy na temat samej definicji słowa "folklor"; ukazuje społeczny charakter tego typu nauki, mówi o dominującej roli zbiorowości w tworzeniu dzieła folklorystycznego, zajmuje się estetyczną stroną tworów literatury ludowej, dokonuje klasyfikacji poszczególnych dzieł folklorystycznych. Gusiew ukazuje poglądy na folklor, jego istotę i badanie, od najdawniejszych okresów historycznych do czasów współczesnych. Przedstawiając społeczny charakter folkloru i problem jego ludowości na przestrzeni czasu, utwierdza on czytelnika w przekonaniu, iż folklor to twórczość w pełnym tego słowa znaczeniu ludowa, powstał bowiem w rezultacie wzajemnych oddziaływań tradycji ukształtowanych w różnych środowiskach społecznych. Autor podkreśla, że narodowa .specyfika folkloru nie jest autochtoniczna, lecz jest wynikiem długotrwałego pro·cesu historycznego i uzewnętrznia się niezależnie od pochodzenia utworów w roz1 G. L. Piermiakow, Przyslowia i zwroty przyslowiowe. ,.Literatum Ludowa" 1972, nr l. s. 3;>-.49; D. S. Lichaczow, Czas artystyczny w folklorze, tamże 1972, nr 2, s. 31-45; B. Putiłow, Folklol'ystyka wspólczesna i problemy tekstoIagH, tamże 1973, nr 2, s. 37-48; P. Bogatyriew, R. Jakobson, Folklor jako specyficzna forma twórczości, tamże 1973, nr 3, S. 28-42; W. J. Gusiew, Folklor historia i aktualne znaczenie terminu, tamże 1974, nr 4/5, s. 63-80. 2 R. Sulima, Z problemów teorii folkloru. "Przegląd Humanistyczny" 1969, nr 2171, s. 167. �Reccn::jc, ]Jr,?;cglądy 7.Dydawnlctw i czasopIsm maitych narodowych wariantach i wersjach. Radziecki folklorysta posłużył się metodą komparatystyczną, która w tym wypadku okazała się bardzo cenną, ponieważ ukazuje dotychczasowy stan badań nad folklorem nie tylko w państwach socjalistycznych, lecz w całym świecie; naszego natomiast odbiorcę szczególnie zainteresuje ten fragment pracy, w którym mówi się o rozumieniu folkloru wśród pclskich naukowców (por. np. poglądy J. Krzyżanowskiego czy A. Jackowskiego). Tok analizy poszczególnych gatunków folkloru, oparty na dotychczasowych osiągnięciach w tym względzie światowej sławy folklorystów, autor przedstawia w formie logicznego schematu, w którym ukazał ogólną klasyfikację estetyczną dzieł folklo-ru według rodzajów, grup, gatunków i odmian (s. 207-209). Radziecki folklorysta, mówiąc o estetycznym stosunku folkloru do rzeczywistości, wyodrębnia co zasługuje na podkreślenie dwie zasadnicze drogi jego poznania; jedna prowadzi nas do obiektywnej analizy samych dzieł, druga zakłada obserwowanie reakcji na dzieło folklorystyczne w momencie jego wykonania - reakcji zarówno samych wykonawców, jak i ludowego audytorium. Lud oczywiście z reguły śpiewa i opowiada to, co mu się podoba, to co wyraża jego przeżycia estetyczne. Jednak estetyczna wartość dzieł folkloru może wyrażać się nie tylko bezpośrednio przez sam fakt ich wykonania, lecz również i analityczniew wypowiedziach, replikach, w bezpośredniej ocenie wykonawców. Definicja folkloru na podstawie komparatystycznych zestawień ulega syntetyzacji i konkretyzacji, termin ten bowiem w całości, zgodnie z jego artystyczno-obrazową naturą, należy rozpatrywać jako kompleks złożonych odmian sztuki synkretycznej, posługujących się artystyczno-obrazowymi środkami, przewidzianymi do bezpośredniego, słuchowego i wzrokowego odbioru w momencie wykonywania (s. 119-120). Reasumując, należy podkreślić, iż autor m. in. uważa za wątpliwe opieranie się we współczesnej nauce na znaczeniu etymologicznym słowa "folklor". Wiadomo bowiem, iż historia każdego terminu jest nieodwracalna i jego realne znaczenie nieuchronnie zmienia się wraz z rozwojem samego przedmiotu badań i wiedzy o nim. W. Gusiew skromnie sugeruje, że nie pretendując do encyklopedycznej wiedzy, oddawał w omawianej pozycji pierwszeństwo materiałowi, który jest mu lepiej znany, choć próbował również korzystać z rezultatów badań nad folklorem różnych epok i ludów. Proponowana uwadze czytelników niniejsza książkastwierdza W. Gusiew - to zaledwie jedna z możliwych prób teoretycznych badań nad folklorem. Teresa Smolińska Maria Władyka, Teoria faktu społecznego w systemie socjologicznym Emila "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. XCI, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 164. Resume, sodedanije. Durkheima. Dorobek założyciela francuskiej szkoły socjologicznej zarówno jego osiągnięcia badawcze, jak i propozycje teoretyczno-metodologiczne - stały się przedmiotem wielu opracowań z zakresu historii i metodologii szeroko pojętych nauk humanistycznych. Zbiór polskich prac o Durkheimie został ostatnio powiększony o książkę M. Władyki. Autorka zajmuje się w niej centralną koncepcją w syste- �• l ~ •• roie Durkhcimowskim teorią faktu społecznego; znaczenie kj rozważa!'l wykracza daleko poza - sugerowaną w tytule -- dziedzinę socjologii w dzisiejszym rozumieniu, ponieważ są to kwestie istotne dla badaczy z każdej dyscypliny humanistycznej (historycznej, społecznej). Przedstawiona została bowiem interpretacja Durkheimowskich założeń i propozycji teoretyczno-metodologicznych, które wyznaczają oryginalną perspektywę badania rzeczyw istości społecznej. Autorka odwołuje się przede wszystkim do wypowiedzi E. Durkheima, zacZf:'pniętych głównie z pracy Les Regles de la methode sociologique i tylko w minim"lllyro stopniu usiłuje dokonać rekonstrukcji metodologicznej założel1 przyjmO'.\·anych przez socjologa francuskiego w jego praktyce badawczej. Z tego też względu w omawianej pracy mamy w zasadzie przedstawiony normatywny składnik metodologii Durkheimowskiej. Normatywną partię postulowanej metodologii nauk społecznych (sociologie w rozumieniu Durkheima) można byłoby uzupełniać rekonstrukcją założeń przyjmowanych w praktyce badawczej, o ile rzeczywiście ~tc'sowane założenia są zgodne z proponowanymi w Les Regles ... Jednakże skłaniałbym się do rozwiązania opozycyjnego: w praktyce badawczej Emil Durkheim prz:;jmował pozytywistyczne założenia, podczas gdy jego propozycje metodologiczne i «oretyczne są w wielu punktach przeciwstawne programowi pozytywistycznemu. Opozycyjny wobec założeń pozytywistycznych jest przede wszystkim postulowany przez autora Les Regles... antypsychologizm i ant~'indywidualizm. Te dwa momenty wyznaczają propozycjom Durkheimowskim oryginalną pozycję wśród prcgramów teoretyczno-metodologicznych humanistyki przełomu XIX/XX w. Zatem tylko wyrażne cdróżnienie dwu części metodologii twórcy francuskiej sziwły socjologicznej: rzeczywiście stosowanej i postulowanej (normatywnej) pro\\'''Gzić może do pełnej i spójnej eksplikacji jego stanowiska teoretyczno-metodologicznego. W przeciwnym wypadku - jak ma to miejsce w omawianej pracy prowadzi się rozważania terminologiczne, które pogłębiają rzeczywiste i domniem<l;,e sprzeczności i niejasności w dorobku Durkheimowskim. Ponadto należałoby traktować wypowiedzi Durkheima jako werbalizację in\.;Jicji ułatwiającej zrozumienie jego propozycji. a nie jako sformułowania ujme\\·&nE. z punktu widzenia obcej mu filozofii analitycznej. Jeśli weżmie się pod uwagę powyższe zastrzeżenia, to można w rozważaniach autorki na temat faktu społecznego w systemie Durkheimowskim wydobyć istotne momenty charakteryzujące tę koncepcję. Znajomość propozycji teoretyczno-metodologicznych autora Les Regles ... jest niezbędna w określeniu perspektywy współczesnych studiów nad rzeczywistością kulturową. Wystarczy bowiem wskazać na wplyw durkheimizmu na orientację funkcjonalistyczno-strukturalistyczną w antropologii społecznej, aby przekonać się, że dorobek socjologa francuskiego zawiera wiele oryginalnych wątków inspirujących rozważania etnologiczne. Z tego punktu widzenia można uznać pracę M. Władyki za wprowadzenie dające podstawową znajomość osiągnięć i propozycji Emila Durkheima. Zbigniew Gierszewski �Recenzje. przeglądy Problemy ningrad kartografirovanija wydawnictw w jazykoznanii i czasopism i etnografii, red. S. L Bruk. Le- 1974, ss. 324. Wydawać by sil; mogło, że po ukazaniu się pracy J. Barabasa (KaTtograi fai Budapest 1963) oraz po wcześniejszych osiągnięciach naukowych z tej dziedziny, niewiele można już dodać omawiając znaczenie i m{)żliwości zastosowania metody kartograficznej w etnografii i językoznawstwie. Tymczasem ostatnio, pod redakcją S. L Bruka, znanego jako redaktora atlasu narodów świata, wydana została książka zawierająca materiały z konferencji poś\vięconej badaniom przestrzennym w językoznawstwie i etnografii, zorganizowanej przez Ler:ingradzki Oddział Instytutu Językoznawstwa AN ZSRR i Instytut Etnc.graf~i im. N. N. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR w Leningradzie, w dniach 9-12 lutego 1971 1'. Książka ta właśnie przynosi wiele nowego lub mało znanego materiału i wiele świeżych spojrzeń na omawiane zagadnienia. Obszerne to opracowanie obejmuje teksty 50 referatów, które zgrupo\\-ano w czterech działach. Otwiera je wstęp od redakcji oraz artykuł A. W. Desnickiej omawiający zasługi W. M. Żirmunskiego, propagatora i teoretyka metody geograficznej w językoznawstwie i etnografii radzieckiej, uczonego, którego pal:1lt;ci zadedykowano cały omawiany tom prac. Jemu bowiem właśnie zawdzięcza nauka radziecka wypracowanie już w latach trzydziestych podstaw teoretycznych i metod~rcznych dla szerokiego zastosowania ujęć przestrzennych w językoznawstwie. Oryginalność jego podejścia naukowego do metody geograficznej polegała na tym, że -- jak pisze Desnickaja - oceniał on krytycznie schematyczne i formalistycZ!1e ujęcia cechujące opracowania językowe niemieckie i częściowo włoskie i był przede wszystkim historykiem w szerokim tego słowa znaczeniu. Żirmunskij rozumiał bowiem stosowanie metody geograficznej w językoznawstwie, jako śledzenie zjawisk językowych w przestrzeni, ale i w nawiązaniu do uwarunkowań konkretnego środowiska społecznego i kulturowo-historycznego. Był on także gorącym propagatorem opracowaiJ i studiów interdyscyplinarnych, a szczególnie postulował współpracę w posługj',vaniu się metodą geograficzną między językoznawcami, folklorystami i etnografami, wskazując zwłaszcza na korzyści, jakie mogą z :ego wyniknąć dla precyzyjnego uchwycenia związków między nazwą a desygl'.atem. Wiele jego myśli zostało podjętych i zrealizowanych w nauce radzieckiej, o czym świadczą także wyniki konferencji opublikowane w omawianym opracowaniu. W części pierwszej, obejmującej "Ogólne problemy i metodykę bada!1 językowych i etnograficznych", próbowano zaprezentować wiele ujęć cząstkowych :10.świetlających szczegółowe zagadnienia interpretacji kartograficznej, a tal,żc przedstawiono omówienia różnych prac atlasowych dotyczących języków narodów ZSRR oraz Francji, Włoch, Kolumbii, Karpat i in. Część druga, zatytułowana "Obszary .ir:zykowe", obejmuje referaty dotyczące analizy i interpretacji konkretnych ujęć kartograficznych słowiańskich i romańskich. Najbliższe warsztatowo dla etnografa są artykuły zamieszczone w części trzeciej ("Obszary historyczno-Etnograficzne"). Wskazują one na ostateczny cel wszystkich kartograficznych ujęć kultury, tj. na mcżliwości ich interpretacji dla rekonstrukcji zwycz3jowych podstaw życia społecznego i kształtowania się grup etnicznych. W części czwartej ("Onomastyka, toponimika, antroponimika") rozpatrywane są znowu problemy ogólne geografii językowej, ale już w przysto·sowaniu do - jak to określili redaktorzy wydania - dyscyplin pogranicznych i wspomagających. Wartościowym uzupełnieniem wydawnictwa jest dokonane przy okazji indeksu ,krótów zestawienie wydawnictw atlasowych, które obejmuje aż 58 pozycji. Sz~~:::módszer a neprajzban, �Recenzje, przeglądy tvydatvnlctw i czasopisnl. da, że nie znalazło się tu wiele atlasów, które w tytule wprawdzie nie są określane jako językowe lecz etnograficzne, ale które przeważnie zawierają znaczny procent map językowych (np. atlasy: polski, niemiecki, au-.;triacki). Nie jest to także wykaz kompletny, nie obejmuje nawet wszystkich atlasów cytowanych w książce. Na tym tle można zauważyć, że rysuje się potrzeba poprawnej i kompletnej bibliografii prac atlasowych, uwzględniającej: 1) wszystkie opracowania (chociażby tylko językowe) bez względu na to, czy wydawnictwo jest zatytułowane jako atlas językowy, językowo-etnograficzny czy etnograficzny, bądż też gdy są one zawarte w książkach i artykułach monograficznych opartych na metodzie kartograficznej (np. seria prac pod red. W. Doroszewskiego); 2) opracowania posługujące się analizą przestrzenną zjawisk językowych; winny tu być one rozumiane jako te, które badają zróżnicowania nazewnictwa, fleksji, słowotwórstwa itp., a nie sam fakt posługiwania się jakimś językiem, co bywa często w atlasach geograficznych określane właśnie mapą językową, a nawet "etnograficzną"· Bogactwo stosowanych w nauce kryteriów kulturowych, językowych, demograficznych, archeologicznych, a więc obejmujących argumentację różną ze względu na oddalenie czasowe, stopień obiektywizacji i stopień uwewnętrznienia w świadomości ludzkiej, również wymaga systematyzacji i wypracowania sposobu łącznego ich potraktowania. Dla etnografa omawiana pozycja jest inspirująca właśnie ze względu na możność uświadomienia sobie całej różnorodności źródeł, sposobów ich przedstawienia i interpretacji. Jak podano na wstępie, książka miała za zadanie przedstawienie również możliwie obszernego zestawienia terminologii używanej w pracach kartograficznych, a nawet jej uzupełnienie. Zamieszczony na końcu pracy indeks rzeczowy jest także próbą pewnej hierarchizacji hasel. Nie wszystkie terminy proponowane jako nowe są jednak w tekście wystarczająco objaśnione (np. "izoetna"). Jeżeli zaś jako izopragmę określa się linię oddzielającą występowanie jednego przedmiotu od drugiego, to nie jest zupełnie jasna relacja tego pojęcia np. do izomorfy, izomorfemy, czy nawet izoglosy. Wypracowanie i ujednolicenie terminologii naukowej we wszystkich dyscyplinach naukowych współdziałających w pracach z dziedziny geografii kulturowej jest więc nadal sprawą nie zamkniętą, choć w recenzowanej pracy przedstawiono interesujące propozycje z tego zakresu. Trudno nawet naj ogólniej zasygnalizować tu wszystkie poruszone zagadnienia. Można jednak stwierdzić, że tom ten dobrze reprezentuje wkład radzieckiej nauki w inicjowanie i rozwijanie zasad kompleksowego rozpatrywania i interpretowania ujęć kartograficznych w językoznawstwie i etnografii i dlatego wart jest uwagi wśród polskich specjalistów, kontynuujących tak dawne i interesujące tradycje w tym zakresie. Zofia Socjalnoje Tatarskoj i nacjonalnoje. Opyt etnosocjologićeskich Moskva 1973, ss. 331. issledovanij Staszczak po materialam ASSR. Książka przygotowana została przez Oddział Konkretnych Badań Społecznych Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR. Kierownikiem Oddziału, a jednocześnie autorem programu badań nad rozwojem grup etnicznych i stosunków interetnicznych w Tatarskiej ASRR, przeprowadzonych w roku 1967, �Recen.zje. przeglądy wuclawnict-w i czasopism OTeczredaktorem omawianej tutaj zbiorowej publikacji z tych badań, jest 3. W. Arutjunian. Praca zakwalifikowana została do socjologii etnicznej, subdy·c:.pliny od kilku już lat wydzielonej w obrębie badań społecznych na terenie ZSRR. Problematykę książki określa założona w tytule relacja między tym co spoII CZil(; i tym co narodowe, przy czym treści etniczne rozpatrywane są tutaj jako r;;,]eżące do zjawisk społecznych. Rozwój grup etnicznych i stosunków interetnicznych badany był przez pryzmat wybranych aspektów struktury społecznej oraz życia ekonomicznego i kulturalnego. Uwzględniono prawidłowości psychologiczne J zadzące kształtowaniem się postaw etnicznych. Wprowadzono ponadto interesujące rozróżnienie na stosunki między grupami etnicznymi wyrażane instytucjo,"aJnie oraz takież stosunki realizowane poprzez kontakty ludzi należących do róż)";\lh grup etnicznych. Przyjęta przez autorów pracy hipoteza zakłada podporządk(wanie kontaktllw interetnicznych warunkom społeczno-ekonomicznym i polit'.·cznym. Stąd też szczególny nacisk skierowany w publikacji na wyjawienie i zinterpretowanie niektórych trwałych związków między rozwojem społeczno-ekonomicznym i kulturalnym, a charakterem narodu i charakterem stosunków inleretnicznych. W pracy zadziwia bogactwo zaprezentowanych materiałów uzyskanych w trakCif skrupulatnie, metodycznie przygotowanych badań terenowych oraz pomysłoWi ść i wielostronność analizy. Problematyka etniczna, tak ważna w warunkach pciietnicznego państwa, jakim jest ZSRR i tak silnie akcentowana w dotychczaEi·'.\'ych badaniach etnograficznych, historycznych i filozoficznych, doczekała się Le ".':2g0, wartościowego opracowania. Wybclr Tatarskiej ASRR jako terenu badań był celowy. Spełnia ona niektóre '.'::;magania reprezentatywności w skali ZSRR: jest krajem przemysłowo-rolnil ":;lT', w którym większość wskaźników społeczno-ekonomicznych i demograficzLych zbieżna jest z ogólnozwiązkowymi. Jednocześnie Tatarska ASRR ze swą ctrukturą narodowościową, w której obok dwu podstawowych narodów: Tatarów ; Rosjan występują przedstawiciele innych grup etnicznych, była atrakcyjnym ociektern studiów nad procesami etnicznymi. Doboru informatorów dokonano popr ::.<'zlosowani" w uprzednio przygotowanych grupach odpowiadających strukturze ('Licznej i społeczno-zawodowej w ramach celowo dobranych miast i osiedli wiejs~:;ch (por. załącznik zawierający omówienie procedury przygotowania próby). B;dania przeprowadzono posługując się kwestionariuszem i korzystając z pomocy ;Jklywu partyjnego i komsomolskiego jako ankieterów. Poza danymi z badań It -ćnowych wykorzystano ponadto w szerokim zakresie inne materiały, m. in. L'izędowe, a także z prasy i programów radiowych i telewizyjnych. Rozdział I "Struktura społeczno-etniczna ludności Tatarskiej ASRR" przynosi inj'orlT'acje a wyrównywaniu się liczebności grup zawodowych wśród Tatarów i Rosjan. Pewne istniejące jeszcze różnice związane są z odmiennością społecznych h"icr kobiet Tatarek. Autorzy zwracają w tym miejscu uwagę również na kon'c kwencje społeczno-zawodowe wynikające z większych rozmiarów rodzin tatar~kjch w porównaniu z rosyjskimi. Ponadto nadal pewne znaczenie dla uczestnictwa pup etnicznych w życiu społecznym, gospodarczym i kulturalnym ma, mimo zaawansowanych procesów urbanizacyjnych, miejskie lub wiejskie miejsce zamJeszkania ludności. Odnotowano zmniejszające się różnice w tym zakresie między ludnością tatarską, której większość nadal jednakże mieszka na wsi, a Rosjanami. Rozdział II omawia tendencje rozwoju społeczno-kulturalnego. W wyniku badal'l stwierdzono, że przynależność do określonej grupy etnicznej nie jest głów- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopisnl nym czynnikiem wyznaczającym uczestnictwo w życiu kulturalnym. Je". nim natomiast wykształcenie, określające miejsce w jednej z grup społeczno-:awodowych .. Tednocześnie ujawniono interesujące różnice w wyborze form partycypacji kulturalnej, związane z przynależnością do grupy etnicznej. Wśród Ta:arów znaczną popularnością cieszy się muzyka oraz teatr, kontynuujące tradyc:;; narodowe. Wyznawanie islamu przez część Tatarów i tradycja religijna wyda ią ,ię być z kolei przyczyną mniejszej popularności telewizji. Wśród przcbadan~'ch ,'0dzin wiejskich telewizory posiadało 29,3% rodzin rosyjskich i tylko 7,3",.. :-~ ::izin tatarskich. Rozdział III zajmuje się rodziną. Rodzinę scharakteryzowano pod \\'E,,~ciem demograficznym, społeczno-ekonomicznym i stylu życia, przedstawiono ': -~~':"\\' procesów społeczno-kulturowych na strukturę rodziny, przeanalizowano związki między charakterem rodziny a jej przynależnością do grupy etnicznej, na blniec ukazano oddziaływanie stosunków rodzinnych na rozwój jednostki. Stwie:'dwno większe rozmiary redzin tatarskich, przy czym u Tatarów częściej wyst<;pu 'ą rodziny trój pokoleniowe i poszerzone o krewnych w linii bocznej. Oczekuję się jednocześnie wyrównania rozmiarów rodzin różnych grup etnicznych, co może nastąpić m. in. w wyniku ujednolicenia wzorców w zakresie zaspokajania ":·.'leb dzieci. Odnotowano zanik uprzedzeń wobec małżeństw in teretnicznych, lecz ich liczebność, szczególnie wśród tatarskiej ludności wiejskiej, jest nadal nic"delka. Różnica w oczekiwaniach wobec współmałżonków, związane z odrębnościam' [)I'Cferowanych w grupach etnicznych tradycyjnych wartości, spowodowały c:ę,;t3ze wśród Tatarów występowanie pełnego zadowolenia z własnego życia rodzian8go. Rozdział IV omawia kontakty etniczno-językowe i zagadnienie bilingwizmu. Procesy etnolingwistyczne potraktowano jako ważną część procesów etnicznych. W badaniach stwierdzono jednakże, iż przyjęcie obcego języka jako języka dom<>v"ego nie oznacza jeszcze automatycznej zmiany świadomości przynalcżności ctr:i,:·:c.C'j. W ostatnim V rozdziale przedstawiono aspekty psychologiczne stosunków interetnicznych. Wyjaśniono warunki kształtowania się i charakter narodowych postaw i orientacji. Wskazano na religię jako istotny czynnik utrwalający nieprzenikalność barier etnicznych. Przeprowadzone badania pozwoliły stw:erdzić utrwalenie się postaw internacjonalistycznych u absolutnej większości ludności Tatarskiej ASRR. W pracy szerokie zastosowanie znalazł pomiar ilościowy i statystyczna 1"':::ZE:Itacja materiałów. Jednocześnie w analizie i wnioskowaniu umiejGli:ic \\'::k ),'zystano materiały z własnych badań lub dohjd przeprowadzanych studi()\v eT :61'aficznych i historycznych, dostarczające informacji o jakościowym char2i·:te~ze badanych zjawisk. Wartościowa i interesująca jest zawarta w pracy I:o;emika z zastanymi \V dotychczasowej literaturze twierdzeniami i si<;gnj(;l'ic do p-':.·..hologii społecznej w badaniach nad zagadnieniami etnicznymi. Tezie geł~e("3.lnej o wielostronnym podporządkowaniu etnosu szeroko pojmowanym warunkc,,~ :::-:,.',] społecznego towarzyszy wiele innych istotnych ustaleń. Stwierdzono zaa\\'a'~s, \vanie procesu kształtowania się jednolitych podstaw kultury ludów ZSRR, l~ie powodującego jednakże zaniku narodowych form życia kultur<1lnego. Książl." jest cenną empiryczną analizą stopnia realizacji leninowskiej polityki narodo'.,' J.idowej stworzenia rzeczywistej równości ludów ZSRR i zawiera szereg ważnyc". postulatów pod adresem praktyki społecznej. Zbigniew JasieLri~: �Recenzje, przeglądy J. I. Smirnov, 1974, ss. 261. Slavjanskije wydawnictw epiceskije tradicii. 257 i czasopism (Problemy evolucii), Moskva Radziecki folklorysta podjął się nie po raz pierwszy w Słowiańszczyźnie omówienia rozwoju epiki ludowej narodów słowiańskich oraz problematyki dotyczącej systematyki utworów. Jak można się przekonać z zasobu cytowanej w tekście bibliografii, autorowi znane jest zapewne wszystko to, co zostało dotychczas powiedziane na temat folkloru epickiego Słowian nie tylko w literaturze rodzimej, ale i obcej. Stawia więc zagadnienie nowe - problem przemian (ewolucji) treści i formy epiki słowiańskiej. Dążąc do całościowego ogarnięcia zagadnienia ewoluowania epiki słowiańskiej rozpatruje jego następujące aspekty: 1) podobieństwa formalne i różnice w twórczości epickiej poszczególnych narodów i ludów słowiańskich, 2) uwzględnienie substratu etnicznego i wzajemnych wpływów etnicznych na pieśń epicką, 3) uwzględnienie wydarzeń historycznych jako tła pieśni i jej gatunków. Badając elementy wspólne, ogólnosłowiańskie, autor zwraca uwagę na motywy stare, powstałe przed rozejściem się Słowian,oraz na wpływ dawniejszego substratu na kulturę Słowian w ich nowych siedzibach. Jak wiemy, wczesnohistoryczny okres dziejów Słowian (IX-X w.), to czasy chrystianizacji i kształtowania się piśmiennictwa oraz rozbicia Słowiańszczyzny na dwa zasadnicze typy kultury: wschodnią i zachodnią. Dalej autor próbuje ustalić cykle pieśni i ballad związanych ze znamiennymi wydarzeniami historycznymi, jak np. panowanie poszczególnych władców, wojny i bitwy; bada też pieśni o bohaterach. W pieśni rosyjskiej np. wyróżnia się cykl pieśni z okresu Rusi Kijowskiej i państwa moskiewskiego. Z okresu kijowskiego datuje się wiele pieśni i ich odmian o księciu Włodzimierzu. Warto zaznaczyć, że od X do XIV w. panowało na Rusi około 40 kniaziów o tym imieniu. W historycznych pieśniach serbskich i macedońskich najbardziej znamienny jest cykl pieśni tzw. "kosowskich" o bitwie z Turkami na Kosowym Polu. Osobną grupę zajmują pieśni o bohaterach, np. rosyjskie ballady o Satko czy Ilji Muromcu, serbskie o królewiczu Marku, o Stojanie, wojewodzie Momczi1u i in. Z typologii motywów i wątków wynika, że najwięcej zbieżności wykazują pieśni rosyjskie i południowosłowiańskie, z wykluczeniem folkloru białoruskiego i ukraińskiego. Wszystkie typy kompozycji epickiej pieśni rosyjskiej mają paralele na gruncie południowosłowiańskim, a można ich wyliczyć 'sporo, około 170. Stąd wniosek, że wyrosły one ze wspólnego ogólnosłowiańskiego pnia, przy czym najbliższe związki kulturowe utrzymały się między wschodem a południem. Nadto zwraca autor uwagę na to, że dzieje historyczne i warunki naturalne Bałkanów sprzyjały tam konserwatyzmowi tradycji epickiej z zachowaniem starych prawideł kompozycji słowiańskiej w większym stopniu, aniżeli na terenach rosyjskich; najmniej zaś okoliczności te oddziaływały na terenach Ukrainy i Białorusi. Folklor ruski - ukraiński i białoruski - traktuje autor jako dziedzinę podatną na wpływ folkloru polskiego. W południowosłowiańskim i rosyjskim folklorze wiele miejsca zajmują pieśni i ballady o żmiju i walce bohaterów ze żmijami i smokami. Na południu Słowiańszczyzny występuje aż 20 odmian i wersji walki ze żmijem (u Słowian ruskich tylko dwie zasadnicze wersje, z małymi wariantami). Motyw żmija zresztą i jego pogromcy, jego różnorodność postaci i symbolika w epice Słowian, wymagają w ogóle głębszej analizy etnologicznej, dotychczas jasno nie zinterpretowanej. 17 - Lud, tom L1\. �258 Recen"je, przeglądy wydawnictw i czasopism Co się zaś tyczy epiki Słowian zachodnich - konstatuje autor, to wśród występujących tu gatunków słabiej zaznaczają się pieśni zbójnickie i pieśni o bohaterach. W ogóle przy lekturze książki Smirnowa zauważa się, że autor więcej uwagi poświęca folklorowi ruskiemu i południowosłowiańskiemu oraz ich wzajemnym związkom, niżeli analizie folkloru zachodniosłowiańskiego. Omawiając współczesną postać epiki ludowej w Słowiańszczyżnie autor korzysta z danych z najbardziej zachowawczych i peryferyjnych zakątków Słowiańszczyzny, tj. z terenów północno-rosyjskich, macedońskich i bułgarskich. Na północy Rosji folkloryści radzieccy, Rybnikow i Hilferding, jeszcze w latach 20-30 notują wiele "pełnokrwistych", bytujących nadal byliil i ballad. W latach 1:956-1962 Ka1edra Folkloru Uniwersytetu Moskiewskiego kontynuowała badania folkloru epickiego na rosyjskiej północy. Poszukiwania koncentrowały się we wschodniej części Karelii i zachodniej części okręgu archangielskiego. W 1959 1'. zapisano 39 pełnych bylin i 33 ich fragmenty oraz około 113 przekazów utworów prozaicznych. Badania wykazały większą żywotność ballad (na 236 tekstów - 216 było pełnych). W następnych latach liczba zapisów na rosyjskiej północy znacznie zmalała. Równocześnie leningradzka ekspedycja folklorystyczna bada epikę nad Peczorą, zwracając uwagę tylko na pełnobrzmiące byliny i ballady. Pełną żywotność pieśni epickiej w Macedonii przed drugą wojną światową stwierdza D. Nedelkovic. Przed wojną w rejonie meleszewskim pieśni epickie znane i śpiewane liczono "na setki". Po wojnie zaś już ich nie śpiewano, chociaż znano jeszcze wiele starych pieśni. W latach 1961-196'4 folkloryści bułgarscy badali w wielu rejonach swego kraju przetrwanie pieśni tzw. junackich. Zapisano 1277 pieśni, lecz wiele z nich, jak stwierdzają badacze, trudno już nazwać junackimi. Przeobrażają się one raczej w lirykę i ballady, miejsce głównego bohatera zajmuje często królewicz Marko. Spośród trzech podanych wyżej przykładów egzystowania epiki slowiańskiej współcześnie, najbardziej zachowawczą okazała się epika bułgarsk<:., w której proces rozpadu, a raczej ewoluowania jej w kierunku prozy, jeszcze nie nastąpił. Sporą część pracy Smirnowa zajmuje filologiczna analiza motywów i wątków, zestawienie wariantów poszczególnych gatunków pieśni rosyjskich i południowosłowiańskich. Jest to materiał do badań ściśle specjalistycznych. Zachodniosłowiańska epika, jak już wspomniano, została zasygnalizowana w pracy słabiej. Jeśliby odnieść omawiane zagadnienie do oytuacji polskiego zbieractwa i interpretacji folkloru epickiego od czasów Kolberga i Karłowicza do J. Krzyżanowskiego, osiągnięcia na tym polu mamy wielkie, jednakże nie powinno uważać się, że jest to problem w etnografij zamknięty. Alicja Christo Vakarelski, Sofia 1974, ss. 797. Etnografija na Bałgaria. Izdatelstvo Bednarczuk Nauka Izkustvo, W końcu 1974 r. ukazało się długo oczekiwane przez bułgarskie, i nie tylko bułgarskie środowisko e1nograficzne, pierwsze wydanie w oryginale Etnografii Bułgarii Christo Wakarelskiego. Wypada tu przypomnieć, że jako pierwsze ukazało �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 2fl9 i czasopism się polskie wydanie tego dzieła w 1965 r.1 W 1969 r. ukazało się w NRD niemieckie wydanie. Tak więc niniejsza książka jest już trzecią edycją dzieła. Wydanie bułgarskie zostało przygotowane przez wydawcę i autora bardzo starar;nie i różni się ono znacznie od swego polskiego pierwowzoru. Nowością w stosunku do poprzednich edycji jest cały rozdział pierwszy pt. "Historia bułgarskiej etnografii". Część ta została podzielona na kilka podrozdziałów chronologicznych. Początki etnografii bułgarskiej Wakarelski wywodzi od mnicha Paisija Chilendarskiego, który poniósł ogromne zasługi dla ratowania języka i kultury Bułgarów w okresie niewoli tureckiej. To on właśnie w wydanej w 1762 r. Historii sŁowianobulgarskiej napisał: "Bułgarze, znaj swój ród i język!" Dalej autor omawia działalność J. L Wenelina, W. E. Apriłowa, P. R. Sławejkowa i in. W podrozdziale drugim "Twórczość ludowa wyrazem i orężem świadomości narodowej w okresie Odrodzenia" omówiona została działalność m. in. D. Miładir.owa, K. Miładinowa, L. Karawełowa i G. S. Rakowskiego. W okresie po wyzwoleniu spod tureckiej okupacji na polu etnografii działają K. Szapkarew, D. Marinow, M. Drinow, K. Ireczek, D. Mamow, J. Iwanow i wiel~ innych, których działalność omówił autor w podrozdziale "Bułgarska etnografia po wyzwoleniu". W kolejnym podrozdziale "Akademicki okres w bułgarskiej etnografii" Wakarelski pisze: "Akademicki rozkwit bułgarskiej folklorystyki jest związany, nie tylko w tym okresie, ale przez okresy następne do dnia dzisiejszego, z nazwiskiem Michaiła P. Arnaudowa". Obok tej wybitnej postaci w okresie tym działali J. D. Kowaczew, Sto L. Kostow Ch. Wakarelski, R. D. Kocarowa i in. Ostatni podrozdział "Współczesne kierunki w etnografii" traktuje bardziej o przedmiocie zainteresowań współczes~ej bułgarskiej etnografii, aniżeli o kierunkach metodologicznych. Cały podstawowy materiał został podzielony, podobnie jak w wydaniu polskim, na cztery rozdziały: "Kultura materialna", "Kultura duchowa", "Kultura społeczna" i "Sztuka ludowa". Pierwsze trzy rozdziały nie różnią się zasadniczo pod względem konstrukcji od wydań poprzednich; w niektórych partiach zostały tylko poszerzone o materiał faktograficzny. Natomiast rozdział "Sztuka ludowa" został wzbogacony c dwa interesujące podrozdziały: "Estetyka ludowa" oraz "Strój ludowy i architektura jako sztuka". W nowym wydaniu zamieszczono obszerny indeks terminów ludowych, którego brak w wydaniu polskim. Mapy, które w pierwszym wydaniu były dołączone w formie odrębnego atlasu, w wydaniu bułgarskim wprowadzono do tekstu. W znacznym stopniu został powiększony w tym wydaniu również materiał ilustracyjny (152 w wydaniu polskim, 427 w wydaniu bułgarskim), który jest zarazem znacznie lepiej opracowany pod względem technicznym i bardziej czytelny, gdyż - jak cała książka - zostal starannie wydany na papierze kredowym. Na minus wydania bułgarskiego należy jednak, niestety, poczytać brak streszczenia w obcym języku a szerszym zasięgu. Marek I Chri;ln Vakarelski, \\"arzystwo Ludoznawcze. Elnoqrafia Bulgal'iL Prace Etnologicznc. t. Gawęcki (Elnagraflja na B'łgarska). Wyd. Polskie 7, \'Vroclaw 1965, ss. 392, lnap ~l. '1'0- �260 Recenzje, przeglądy wydawnictw lon Vladuliu, Etnografia Romaneasca. Bucure:;;ti 1973, ss. 507. Resume, summary, mapa. i czasopism. Istoric. l'ezjume, Cultura mattriolii. ZusammcnJ'assung, Obiceiuri. iI., tabl., Opracowanie etnografii Rumunii jest z pewnosclą zadaniem bardzo wdzięcznym, choć trudnym. Jak wiadomo, nie ma chyba w Europie drugiego kraju, w którym zmieszanie się wpływów ludów i kultur trzech podstawowych europejskich ugrupowań etniczno-językowych na starym substracie etnicznym i przy istotnych wpływach pozaeuropejskich występowałoby w takim spiętrzeniu, a zarazem w takiej czytelności. Książka spełnia właściwie dwie, a nawet trzy funkcje. Obszerny wstęp przedstawia pogląd na przedmiot, zakres i funkcje społeczne etnografii jako nauki, część I stanowi zarys historii etnografii rumuńskiej od czasów naj dawniejszych do chwi.li obecnej, dopiero naj obszerniejsza cęzść II stanowi zarys etnografii Rumunii. Charakterystyczne dla zamysłu autora jest to, że cała ta obejmująca 3/. książki część nosi wspólny tytuł "Kultura materialna. Obyczaje". Zawarto w tym tytule niepewność, w jakim stopniu oddzielić w ramach tradycyjnego podziału kulturę społeczną i duchową od materialnej, a w jakim stopniu odciąć się od twierdzenia E. Cassirera, że człowiek to "animal symbolicum". Ta zasadnicza część książki dzieli się na 6 podrozdziałów poświęconych omówiedu: l) osadnictwa i gospodarki tradycyjnej, 2) budownictwa, 3) etnograficznej charakterystyki zajęć ludu rumuńskiego, 4) odzieży ludowej, 5) sztuki ludowej, 6) obyczajów, 7) podrozdział poświęcony omówieniu perspektyw rozwojowych etnografii rumuńskiej. Jak widać, zastosowana systematyka może być potraktowana polemicznie, zarówno jako formalna propozycja porządkowa, jak i jako nowa próba systematyzacji zagadnień. Nie wiadomo np., dlaczego budownictwo czy odzież ujęto w osobnych podrozdziałach, a nie wychodzono od zajęć w związku z którymi powstały, tj. np. ciesielstwem czy tkactwem, podobnie jak rolnictwo czy hodowla, które zostały wraz z przetwórstwem i konsumpcją omówione jako zajęcia. Nie jest t.eż w pełni jasne, dlaczego osobno omówiono uprawę roślin włóknistych (s. 249), osobno wytwórczość tkacką '(s. 322), a osobno strój ludowy (s. 354). Oglądając bardzo liczne i dobre fotografie oraz rysunki trudno też powstrzymać się od refleksji, jak wiele elementów o niezwykle bogatym i pełnym inwencji wyrazie plastycznym, zdobionych z miłością i talentem przez lud rumuński, znalazło się w tej książce poza niewielkim, kilkanaście stron liczącym podrozdziałem "Sztuka ludowa". Podobnie podrozdział zatytułowany "Obyczaje" ogranicza się do tradycyjnego omówienia obrzędowości rodzinnej i dorocznej, a właśnie w małym stopniu widzi obrzędowe, społeczne a nawet świadomościowe i wierzeniowe konsekwencje charakterystycznego dla Rumunii występowania bardzo różnych konfiguracji podstawowych i ubocznych zajęć ludu. Trzeba jednak dodać, że z pewnością właśnie takie bogactwo zajęć, sposobów życia, takie nasycenie każdego wytworu funkcjami artystycznymi i obyczajowymi, oprócz utylitarnych, z pewnością nie ułatwiało systematyzacji. Może dlatego właśnie najprzydatniejsza mogła się okazać systematyzacja maksymalnie formalna, w najprostszy sposób podporządkowująca wszystkie owe funkcje jasno wyodrębnionym dziedzinom życia. Powyższe uwagi w niczym nie mogą umniejszać szacunku dla dużego i sumiennego wysiłku autora. Każdy, kto będzie zajmował się tą częścią Europy, a nawet jakimkolwiek problemem jednego z tak licznych, występujących w Rumunii styków, z pożytkiem będzie musiał sięgnąć po ten podręcznik i w wielu wypadkach znajdzie tam batdzo istotne, dobrze opisane ogniwa dalszego rozumowania. Osobne �Recenzje, przeglądy wydawnictw 2()1 i czasopism słowa uznania należą się już nie tylko formalnej, ale merytorycznej stronie materiału ilustracyjnego. Na tabelach ilustracyjnych zestawiono nieraz materiał według przemyślanej koncepcji stanowiącej rodzaj oddzielnej syntezy. Cenne jest także bardzo obfite udokumentowanie bibliograficzne pracy, dzięki któremu czytelnik zyskuje dobrą informację z zakresu bibliografii etnografii rumuńskiej. Szkoda tylko, że bibliografia ta ograniczyła się wyłącznie do przypisów, a brak osobnego jej zestawienia. Można też dodać, że mimo widocznych starań autora o uwzględniel'ie możliwie szeroko istotnej metodologicznie czy materiałowo literatury obcej, zabrakło w niej, jak się wydaje, pełniejszego odzwierciedlenia związków polsko-rumullskich, także i w dziedzinie badań etnograficznych. Wystarczy wspomnieć tytułem przykładu, że w recenzowanej pracy nie spotykamy się z nazwiskiem K. Dobrowolskiego - przecież klasyka w dziedzinie badań nad osadnictwem wołoskim. Znaczną pomocą w korzystaniu z pracy jest obszerny, liczący 50 stron indek.; rzeczy, nazwisk i nazw geograficznych. Zasygnalizowaniem dalszych możliwości, a może i planów jest mapa budownictwa ludowego, na której rozmieszczone zostały ryciny domów, odpowiadające zamieszczonym w legendzie 59 rzutom poziomym, Opracowanie to stanowi interesującą ilustrację, tak że chciałoby się, by takich map zaprezentowano więcej z innych dziedzin, choć wiadomo z cytowanych przez autora atlasów etnograficznych, że już w związku z opracowaniem V. Geramba można się było przekonać, jak niebezpieczne są próby typologii budownictwa uwzględniające równocześnie materiał, konstrukcję, wyraz plastyczny oraz rozplanowanie i funkcję wnętrza; wiadomo, że cechy te rozpatruje się raczej z osobna i dopiero ex post można ustalić niektóre typy ich zespołów. W sumie mamy do czynienia z bogatym i interesującym opracowaniem z gatunku tych, z którymi czasem polemizuje się z pozycji teoretycznych, ale bez których żadne opracowanie teoretyczne nie mogłoby powstać. Zofia Staszczak Paysannerie Jranc;aise, paysannerie hongroise XVle-XXe siecIes. Volume publie sous la direction de Bela Kopeczi et Eva H. Balazs. Akademiai Kiadó, Budapest 1973, ss. 319. Prace z zakresu historii społeczno-gospodarczej wsi spotykają się z żywym zainteresowaniem etnografów, bowiem są doskonałym wprowadzeniem do analizy zmian społeczno-kulturowych. Omawiana książka posiada tym większą wartość, że traktuje zjawiska porównawczo, w dużym wymiarze czasowym. Jej tematem jest sytuacja chłopstwa i rozwój stosunków agrarnych od XVI do połowy XX wieku we Francji i na Węgrzech. Książka jest zbiorem materiałów z II Konferencji francuskich i węgierskich historyków, która odbyła się w 1972 roku w Budapeszcie '. Swym zakresem wykracza poza problemy społeczno-ekonomiczne i w pewnym stopniu zajmuje się również zagadnieniami kultury chłopskiej. Praca składa się z 19 samodzielnych artykułów, w tym sześciu poświęconych 1 Pierwsza Konferenc,ja, ków węgiersko-francuskIch, poświęcona historii myśli społecznej, odbyła się w 1968 roku w Paryżu. historii politycznej stosun- �2(i:.,l Recenzje. przeglądy wyclawnictw i czasopism Francji. Uwzględniono w niej wszystkie ważniejsze okresy rozwoju francuskiego i węgierskiego chłopstwa; począwszy od XVI wieku. Całość zgromadzonego w niej materiału można podzielić na trzy części, wyróżniające się zarówno problematyką, jak i okresem historycznym: 1) kształtowanie się wtórnego poddaństwa na Węgrzech i sytuacja chłopstwa w warunkach znie~ienia poddaństwa we Francji (od XVI do końca XVIII wieku); 2) reformy społeczne i półfeudalne stosunki w rolnictwie węgierskim oraz rozwój własności chłopskiej we Francji (od XIX wieku do 1939 roku); :3) rolnictwo i robotnicy rolni w warunkach socjalistycznych na Węgrzech oraz stosunki w rolnictwie francuskim (po II wojnie światowej). Na część pierwszą składają się opracowania: L. Elekesa, Antyfeudalne walki chłopstwa a system władzy "Państwa wieku; E. Le Roy Ladurieg'go, Chłopi francuscy w okresie wojen Ligi; i Stany" francuscy Z. P. Pacha, na Węgrzech w ciqgu XV w XVI wieku; J. Meyera, Pańszczy:zna i platna praca i XVI Chłopi w gospo-· i XVII wieku; G . .szekelyego, Demograficzne skutki dominacji otomańskiej; J. Berengera, Chlap francuski i kryzys XVII wieku; I. Wellmanna, Lud wiejski na Węgrzech w XVIII wieku oraz E. H. Balazs, Oświecenie a chłopstwo na Węgrzech te ostatnim trzydziestoleciu darstwach XVIII senioralnych na Węgrzech w XVI wieku. Lektura tych artykułów pozwala na określenie istotnych różnic francuskiego i węgierskiego systemu feudalnego. Podczas gdy w Europie Zachodniej, począwszy od XVI wieku, wzmacnia się kapitalistyczny sposób produkcji, a poddaństwo wy·· raźnie już w tym okresie zanika, w Srodkowej Europie rozpoczyna się szczególna forma feudalizmu, zwana "wtórnym" bądź "nowym wydaniem" poddaństwa. We Francji od XVI wieku pozycja społeczna chłopa, przy zachowaniu przez panów feudalnych podstawowych przywilejów (prawo własności ziemi, sądownictwo patrymonialne), zbliżała się coraz bardziej, mimo kryzysu w XVII wieku, cio pozycji wolnego dzierżawcy. Na Węgrzech natomiast następuje w tym czasie zdecydowany rozwój wtórnego feudalizmu. Po opracowaniu nowego kodeksu praw (Tripartitum ...), ograniczającego wyraźnie prawa chłopów (m. in. przywiązanie do ziemi "na wieczne czasy"), dochodzi do stopniowego zwiększania ich wyzysku, co w XVIII wieku wywołuje szereg powstań. Wyraźne zmiany w sytuacji społecznej, w mniejszym stopniu ekonomicznej, zachodzą we Francji i na Węgrzech w końcu XVIII i w XIX wieku (we Francji nadanie ziemi i ostateczny upadek feudalizmu, na Węgrzech uzyskanie wolności osobistej i zniesienie pańszczyzny). Tym zmianom społeczno-ekonomicznym, walce ehłopskiej, a także rozwojowi małej własności chłopskiej we Francji i półfeudalnemu systemowi stosunków produkcji na Węgrzech w okresie od XIX wieku do 1939 roku, poświęcona jest druga część pracy. Składają się na nią artykuły: R. Marxa, Chłopstwo francuskie w czasie Rewolucji 1789 roku; K. Vbrosa, Niektóre problemy chłopstwa węgierskiego na poczqt;';u XIX wieku; G. Bendy, Produkcja i eksport zbóż na Węgrzech (1770-1870); E. Niederhausera, Sytua.cja i ruchy chłopskie w Europie Wschodniej w pierwszej polowie XIX wieku; R. Mandrou, Kultura ludowa i społeczności chłopskie Ancien Regime'u; T. Hoffmanna, Upadek i kultura chłopska (Węgry XIX wiek); L Ka tony, Organizacja i przejściowe społeczności niestałych robotników sezonr,:wych na Węgrzech (1848-1945) oraz P. Gunsta, Rolnictwo węgierskie w pierwszej połowie XX wieku. W tej części pracy wyróżniają się swoim charakterem opracowania R. Mandrou �Recenz)e. przeglądy lvydawnictw i czasopism 263 i T. Hoffmanna, jedyne w książce bezpośrednio związane z kulturą ludową i lokalną społecznością wiejską. R. Mandrou, czołowy francuski historyk kultury ludowej okresu Ancien Regime'u, w wielu pracach stara się wykazać w jakim stopniu kultura chłopska tworzy istotny czynnik integracji i równowagi w społeczeństwie tej epoki. Przedstawiony przez niego artykuł (s. 211-223) jest przyczynkiem do tego zagadnienia. Podejmuje \\- nim problem solidarności społeczności wiejskich wobec zewnętrznych autorytetów władzy i znaczenia aktywności religijnej w stabilizacji i homogeniczności tych społeczności. Szczególnie interesujące, choć dyskusyjne, są stwierdzenia autora dotyczące wiejskiego katolicyzmu. Inicjatywy społeczności chłopskiej w kierunku aktywizacji praktyk religijnych są jego zdaniem istotnym czynnikiem równowagi społecznej. Życie religijne nie rozstrzyga wprawdzie ani nie osłabia konfliktów spolecznych, ale prowadzi w wielu wypadkach do odsunięcia ich na dalszy plan. Artykuł T. Hoffmanna (s. 225-238) podejmuje zagadnienie węgierskiej kultury ludowej XIX wieku i jest próbą uzasadnienia jej rozwoju. Dokonuje się on w warU:lk<Jch zaznaczającej się rewolucji przemysłowej, która jednak węgierskiego rolnictwa i stosunków społecznych na wsi nie objęła, pozostawiając je w dalszym ciągu w swej strukturze półfeudalnymi. Autor dochodzi więc do wniosku, że rozkwit niektórych dziedzin kultury, związanych przede wszystkim bezpośrednio z kulturą dnia codziennego (mieszkanie, wyposażenie wnętrza, strój) można tłumaczyć próbą samookreślenia się społecznego chłopstwa wyłącznie w takiej formie. jaka była możliwa, przy czym zaobserwować można uleganie pewnym iluzjom historycznym i postawom anachronicznym sięgającym XIV i XV wieku. Ta ciekawa teza autora wymaga z pewnością dalszych szczegółowych badań, bcwiem w przedstawionej formie jest kontrowersyjna, a to przede wszystkim ólatego, że analiza nie obejmuje całości kultury, lecz tylko niektóre wybrane aspekty. \II trzeciej części omawianej publikacji zawierają się opracowania: P. Barrala, Lurlność rolnicza we Francji około 1~50 roku, M. Somlyai, Podzial ziemi oraz L. Komló, Rewolucja agrarna. i uprzemysłowienie węgierskiego kompleksu spo. żyu:czego. Zestawienie materiałów dotyczących rozwoju rolnictwa i stosunków społecznych na wsi węgierskie] i francuskiej po II wojnie światowej prowadzi do wniosku, że oba przykłady dają pełną możliwość porównawczej analizy socjologiczno-ekonomicznej. We Francji dochodzi współcześnie do wyraźnej koncentracji kapitału w rolnictwie i zmian w strukturze agrarnej (V.l 1955 roku tylko 73% gospodarstw samodzielnych, przy czym 20"1" wielkich farm obejmuje Gl"/o powierzchni użytków rolnych). Na Węgrzech natomiast następuje kolektywizacja i upaństwowienie ziemi (w 1961 wku 96,3"/" ziemi w rękach państwa bądź spółdzielni produkcyjnych). Główną wartOŚCi,! książki Paysannerie franc;aise, paysannerie hongroise XVI"-XXe sieC'les jest to, źe zagadnienie rozwoju społeczno-ekonomicznego wsi roz!~atruje w aspekcie porównawczym. Nie jest to wprawdzie opracowanie o charakterze 3yntezy, a zbiÓr odrębnych artykułów ograniczonych wymiarem czasowym, tym niemniej możliwe jest dokonywanie bezpośrednich porównań i przeci"·stawień. Umożliwia to wyjaśnienie na przykładzie Francji i Węgier, genezy i rozwoju szeregu zjawisk w dziejach wsi zachodnio i środkowoeuropejskiej, przede v.;szystkim problemu wtórnego poddaństwa. Dla etnografii praca ma wartość szczególnie w zakresie europejskiej etnografii historycznej. �264 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Na zakończenie warto zwrócić uwagę czytelnika na obszerną bibliografię dołączoną do każdego opracowania, która z pewnością uzupełni niektóre materiałowe braki tej pracy. Jacek Giovanni Tassoni, Arti e tradizioni e le tradizioni nel Regno Italico, Prealpina", t. 9, Bellinzona 1973, ss. 565. costumi Le inchieste W: ,.Arte e monumenti popolari. Bednarski Napoleoniche sui della Lombardia Jak wiadomo, nie istnieje pełna zgodność co do początkowych dat pierwszych prób badawczych w zakresie etnografii. Jak zwykle odnosi się je albo do pierwszych uwag o potrzebie zbierania tego typu materiałów, albo do przypadkowych i wyrywkowych relacji zawierających jakieś pożyteczne dla etnografa informacje, albo też do pierwszych prób bardziej systematycznego opisu, przy czym nie wiadomo, czy za taki uważać Germanię Tacyta, czy dzieło Lafiteau. W każdym razie stosownie do znanej tezy, że przesądem jest to, w '::0 wierzą inni, zainteresowanie to zwracało się przede wszystkim ku ludom żyjącym poza kręgiem cywilizacji reprezentowanym przez autora. Dopiero oświecenie i prądy demokratyczne, wyprzedzające rewolucję francuską, zwróciły uwagę na fundamentalne znaczenie tradycji ludowych własnego kraju dla przebudowy społecznej. Zaledwie myśli takie wypowiedziane zostały przez G. B. Vico, a także Voltaira, nie długo po śmierci J. G. Herdera powstaje w Paryżu Towarzystwo Obserwatorów Człowieka, a w tymże roku 1804 Akademia Celtycka, która już w następnym roku przedstawia obszerny, liczący 51 pytań kwestionariusz do badania tradycji ludowych. Autorami jego byli po większej części J. A. Dulaure i M. Mangourit, a dotyczył on obrzędowości dorocznej, rodzinnej, starożytnych pomników i dawnych wierzeń oraz przesądów. Wojczyżnie O. Kolberga godzi się przypomnieć, że rok 1802, a więc na trzy lata przed sporządzeniem tego kwestionariusza i na rok przed śmiercią Herdera, jest datą projektu "doskonałego dzieła o obyczajach, zwyczajach i obrządku narodu polskiego", projektu zawartego w liście H. Kołłątaja do krakowskiego wydawcy, J. Maya. Projekt francuski miał jednak tę przewagę, że mógł być i został wprowadzony w życie, a materiały uzyskane na tej podstawie zasłynęły w etnografii jako "ankiety napoleońskie", gdyż to właśnie Napoleon Bonaparte uznał za stosowne, mimo - jak wiadomo - licznych innych zajęć, uzyskać tego rodzaju podstawowe rozeznanie zarówno o kulturze ludowej własnego narodu, jak i kulturze narodów podbitych lub uzależnionych. Tak więc od wielu lat krążyły wiadomości i relacje o tym pierwszym, systematycznym zbiorze materiałów etnograficznych z krajów europejskich. Dopiero obecnie udostępniony został szerszemu kręgowi czytelników we wzorowej edycji po<lstawowy zrąb materiałów z tzw. Lombardii przedalpejskiej. Znaczenie tej edycji jest tym większe, że większość z ogromnego zasobu żródłowego, który zebrano w latach 1805-1811, a w niektórych krajach aż do 1830 czy 1840, nie jest szerzej znana, a np. dla okręgu Wandei, Alp półn. czy Piemontu materiały te prawie z pewnością zaginęły. Nie wchodząc w dalsze zawiłe dzieje materiałów z badań, które mają swoją dość bogatą literaturę, scharakteryzujmy pokrótce zawartość wydawnictwa. Obej- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 265 i czasopism muje ono odpowiedzi na ankietę przede wszystkim z Lombardii, Wenecji, Emilii Romanii, Marche oraz częściowo Wenecji Giulii i Piemontu. Informacji historycznych i edytorskich dostarcza obszerny wstęp pióra G. Tassoni (s. 1-74). Informacje z badań obejmują dalszych 440 stron tekstu, z czego 203 strony zajmują całostronicowe, niestety jednobarwne ilustracje przedstawiające ubiory ludowe. Interesującym uzupełnieniem jest 12 kartogramów zestawionych przez edytorów opracowania, przedstawiających niektóre dane z badań w ujęciu przestrzennym ("atlas demologiczny"). Opracowanie uzupełniają szczegółowe indeksy, rzeczowy oraz geograficzny. Trudno jest z perspektywy 170 lat oceniać materiał, którego największym walorem jest sam fakt jego istnienia, jako zasobu źródłowego dla tak odległego czasu. Może on zresztą do dziś być analizowany, nie tylko przez etnografa. Fakt, że był on zbierany drogą urzędową i przy pomocy osób bez żadnego ku temu przygotowania (nauczyciele, księża, urzędnicy admini~.tracji) dostarczać może interesujących i nie zawsze zdezaktualizowanych wniosków o mechanizmach społecznych warunkujących jakość zebranego materiału. Występują tu obok cennych opisów charakterystyczne uniki wobec kwestionariusza, dążenie do minimalizacji wysiłku odpowiadającego, budowanie w odpowiedziach "potiomkinowskich wsi", ze względu na podległy odpowiadającemu zakres działalności instytucjonalnej, a także zaznacza się czasami niechęć wobec całej inicjatywy, jako narzuconej ze strony władzy obcej i dążenie do przedstawienia wiedzy oficjalnej i stanu postulowanego, zamiast stanu faktycznego. Z drugiej strony, jako cechy pozytywne, wymienić trzeba dość dużą obowiązkowość i dokładność opisów dających np. w większości także i odpowiedzi negatywne. Ciekawostką, która zainteresuje z pewnością polskiego odbiorcę, są teksty słoweńskie z Wenecji Giulii. Największe znaczenie omawianej edycji wydaje się polegać na tym, że stwarza ona po raz pierwszy w tak znacznym stopniu możliwość udowodnienia, o ile brak porównywalnych materiałów umożliwiających dokładne stwierdzenie dynamiki zjawisk kulturowych w czasie jest rzeczywiście przeszkodą we wnioskowaniu o dynamice zjawisk kulturowych na podstawie danych etnograficznych. Inaczej mówiąc, istnieje wreszcie możliwość skonfrontowania dynamiki rekonstruowanej na podstawie analizy typologicznej z obiektywnymi danymi o takichże zmianach w okresie 170 lat. Miejmy nadzieję, że najbliższe lata przyniosą takie studium, które może się okazać podstawowe dla rozstrzygnięcia sporu co do znaczenia etnografii jako nauki autonomicznej, względnie jako nauki pomocniczej historii. Zofia Staszczak Alfred Karasek, Josef Lanz, Krippenkunst in Rahmen und Mahren vom Friihbis zm Gegenwart. Marburg 1974, N. G. Elwert Verlag, ss. 363, 77 tabl., 16 map. barock Dotychczasowa literatura europejska z zakresu sztuki ludowej wzbogaciła się ostatnio o bardzo cenną i obszerną, gruntownie opracowaną i z dużym znawstwem przedmiotu ;')apisaną pozycję na temat szopek bożonarodzeniowych z terenu Czech i Moraw. Czytelnik otrzymuje wyczerpującą problem monografię dotyczącą rozwoju �2G(; Recenzje. przeglqdy wydawnictw i c.zasopi.<;Hl wytwórczości i jej rozprzestrzenienia. Dla nas pozycja ta jest co najmniej z dwóch względów przydatna. Raz dlatego, że dostarcza materiału porównawczego dla naszych badań z terenu sąsiadującego z Polską. Po wtóre, jako żródło zawierające dane z terenów Górnego i Dolnego Sląska (z b. powiatów: Bielsko-Biała, Cieszyn i Jelenia Góra, z Kotliny Kłodzkiej i Lubina), Krakowskiego (Kraków i Wieliczka) oraz Zielonogórskiego (Wschowa). Stąd wynika celowość i potrzeba pobieżneg<) chociażby jej omówienia w "Ludzie". Warto może dodać, iż problematyka szopek bożonarodzeniowych zajmuje poczesne miejsce w literaturze przedmiotu. U nas datuje się ona co najmniej od momentu ukazania się w 1904 r. pracy S. Estreichera o szopce krakowskiej, poprzez bardzo interesujące dzieło R. Reinfussa o szopkach krakowskich (Kraków 1958). W porównaniu do tych prac dzieło Karaska i Lanza ma znacznie szerszy zakres. Do ciekawszych pozycji opublikowanych przez naszych sąsiadów zaliczyć można M. K. ValSikova, Nasze szopki (Praga 1946) i H. Johnovej, Szopki bożonarodzeniowe (Praga 1967). Recenzowana praca przewyższa je zarówno bogactwem materiałowym, jak zasięgiem terytorialnym i monograficznym ujęciem. Jest ona owocem wieloletnich poszukiwań Karaska, z którym ostatnio współpracował Lanz. Trudno wprost uwierzyć, iż można pasjonować się, i to przez wiele lat, jak to uczynili autorzy książki, tak wycinkową problematyką, jaką są w sztuce ludowej szopki. Przekonywuje jednak czytelnika wykorzystana w pracy bardzo bogata podstawa źródłowa i obficie zebrana literatura. Karasek i Lanz zebrali wszystkie dostępne im źródła archiwalne, rękopiśmienne i drukowane, zgromadzili materiały ankietowe zbierane w latach trzydziestych do atlasu kultury ludowej, oraz wykorzystali bogate zbiory muzealne. Przeprowadzili wreszcie obszerne badania terenowe. Baza źródłowa zasługuje więc w pełni na uznanie. Nie można tego natomiast powiedzieć w odniesieniu do przyjętych w pracy rozwiązań metodycznych, stereotypowych, zarzuconych obecnie w literaturze przedmiotu. Zastrzeżenia budzi także układ treści, autorzy przyjęli bowiem zamiast rzeczowego - właściwszego w tym. przypadku -- podział geograficzny, który w konsekwencji spowodował niepotrzebne powtórzenia, których można było uniknąć analizując od razu wytwórczość i rozprzestrzenienie się szopek według ich konstrukcji, surowca z którego zostały wykonane, zdobnictwa, rzeźby i mechanizmów wprowadzających w ruch figury, przy jednoczesnym uwypuklaniu zró±nicowań regionalnych. Zastosowany układ treści, poza wprowadzeniem, wymienia tylko nazwy poszczególnych regionów, które stanowią jednocześnie tytuły rozdziałów. Jest ich w sumie jedenaście: I) Das alte Prag, II) Das Egerland, III) Da.; Erzgebirge und sein Vorland, IV) Das nordbohmische Ober-und Niederland, V) Der Jeschken-Isergau und sein tschechisches Vorland, VI) Das Riesengebirge und sein siidliches Vorland Podkrkonos, VII) Das Adlergebirge und das Koniggratzer Gebiet, VIII) Zwischen Altvater und den Weissen Karpaten, IX) Sii.dmahren und die Bohmisch-Mahrischen Hohen, X) Der Bohmerwald und sein nordliches Vorland i XI) Innerbohmen. Bliższa lektura poszczególnych rozdziałów wykazuje, iż autorzy przyjęli dla nich, z wyjątkiem jednego, określony ramowy schemat. Obejmuje on z reguły takie zagadnienia jak: 1) zarys historycznego rozwoju regionu, 2) szopki malowane i o wystroju płaskorzeźbowym, 3) szopki skrzynkowe z figurami wycinanymi z papieru, bądź wykonanymi z drewna, ceramiki, porcelany i węgla, 4) szo\pki z figurami z chleba, ciasta i innych mas, 5) rzeźbiarstwo szopkowe. 6) szopki poruszane mechanicznie i zabawki szopkowe. Inny nieco układ treściowy zastosowali natomiast dla I rozdziału - "Stara Praga", w którym problematykę szopkową podporządkowali klasycznemu podziałowi stosowanemu w historii sztuki. Dla przykładu przypatrzmy się bliżej rozdziałowi VI - "Karkonosze i ich połu- �RecenzJe, pr.aeglqdy wydawn'ictw 267 i czasopism dniowe Podgórze Podkrkonos", ponieważ zawiera m. in. analizę historyczną wytwórczości i rozmieszczenia szopek z terenu Dolnego Sląska. Autorzy informują czytelnika o początkach wprowadzenia tych wytworów kulturowych (sięgających II połowy XVI stulet:ia) i ich rozpowszechniania się oraz wyszczególniają instytucje mające w tym zakresie największe osiągnięcia. Kolejno omawiają szopki znajdujące się po kościołach i domach prywatnych, podając dokładnie ich rodzaje, wielkość, wystrój i sposoby poruszania figur. Prezentują wreszcie wytwórców. Czytelnik otrzymuje bardzo szczegółowe opisy, które jednak w sumie zamazują całość problematyki. Nie umniejsza to wszakże wartości pracy, która polega na ukazaniu specyfiki Czech i Moraw w zakresie wytwórczości i rozpowszechnienia szopek, nie spotykanej w takich rozmiarach na innych terenach Srodkowej Europy. Wielką rolę w pracy spełnia bogaty, dobrze wykonany zestaw zdjęć czarnobiałych i kolorowych (77 szt. formatu A5). Ilustrują one występowanie szopek na obrazach, płótnach i medalionach. Zawierają także reprodukcje szopek ze starodruków, litografii i drzeworytów, nadto zdjęcia ołtarzy, tryptyków, monstrancji oraz fotografie twórców ludowych i ich wytworów. Pracę uzupełnia wreszcie 14 mapek zawierających różnego rodzaju zasięgi: wpływów klasztorów na rozwój szopkarstwa, produkcji szopek z figurkami porcelanowymi, wyrobu szopek-zabawek, wyl warzania piramid, snycerstwa i malarstwa, występowania szopek w zależności od rodzaju figur oraz szopek poruszanych mechanicznie. W sumie ciekawa, warta polecenia praca. Walerian Kalendarnyje XX v. Zimnije obycai prazdniki. Sobisiak i obrjady v stranach zarubcznoj Evropy, XIX Izdatel'stvo "Nauka", Moskva 1973, ss. 351, ił. nacalo Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-iVIakłaja w Moskwie poświęca w ostatnich latach stosunkowo dużo miejsca badaniom kultury ludowej Europy. Jednym z najbardziej interesujących zamierzeń radzieckich etnografów jest napisanie monografii poświęconej dorocznym zwyczajom i obrzędom wszystkich ludów Europy, wyłączając z niej europejską część ZSRR. Na całość mają składać się 3 tomy, poświęcone dorocznej obrzędowości okresu zimowego, wiosennego i letnio-jesiennc;:c,. Recenzowana tu zbiorowo praca, której głównym redaktorem jest S. A. Tokariew, stanowi pierwszą część tego ambitnego zamierzenia. Wśród 15 autorów, większość stanowią etnografowie wyspecjalizowani w badaniu poszczególnych europejskich krajów. W kolejnych rozdziałach książki znalazły swoje omówienie doroczne zwyczaje i obrzędy cyklu zimowego u Włochów, Francuzów, ludów Półwyspu Pirenejskiego, Belgii i Niderlandów, Wysp Brytyjskich, Skandynawów, Finów, Lapończyków, Niemców, Austriaków, Szwajcarów, Węgrów, Słowian zachodnich i narodów Jugosła\\'ii oraz Bułgarów, Rumunów, Albańczyków oraz Greków. Opracowanie zagadnienia obrzędowości u niektórych ludów, np. Polaków, Słowaków, Czechów i Łużyczan, w ramach jednego rozdziału Słowian zachodnich, okazało się możliwe zarówno ze względu na bliskie ich pokrewieństwo, jak i podobień~two obrzędowych elementów. �2(j8 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Praca posiada przede wszystkich charakter faktograficzny opiera się zasadniczo na materiale zebranym z opublikowanej literatury tematycznej, w mniejszym stopniu na danych archiwalnych i badaniach terenowych. Zgromadzony materiał daje obraz obrzędowości okresu zimowego w takiej postaci, w jakiej była ona rozwinięta na przełomie XIX i XX wieku. Jest więc to przede wszystkim spojrzenie historyczne. To czasowe ograniczenie daje jednak możliwość dokonania szczegółowszych porównań i szerszych analiz. Obrzędowość współczesna już w mniejszym stopniu pozwala na badania a chgrakterze etnograficzno-historycznym. Opisowy charakter pracy wynika bezpośrednio z jej założeń. Etnografowie radzieccy pozostawili zagadnienia teoretyczne do dalszych rozważań, sygnalizując je jedynie we "Wprowadzeniu" i "Zakończeniu", wyjątkowo w poszczególnych rozdziałach. Ze względu jednak na to, że poruszone w tych częściach problemy są istotne i dotyczą w bezpośredni sposób badań obrzędowości dorocznej w ogóle, chciałbym się nimi szerzej zająć. Badanie obrzędowoś·ci dorocznej należy do tematów tradycyjnych w etnografii, tym niemniej pozostało do dzisiaj problemem otwartym i złożonym. Wymaga bowiem, obok prostej rejestracji faktów, wszechstronnej analizy nie tylko w aspekcie historyczno-genetycznym, ale również porównawczym i funkcjonalnym tak w stosunku do poszczególnych elementów, jak i całości obrzędowości (w wymiarze historycznym i współczesnym). Badanie europejskiej obrzędowości daje w tym zakresie duże możliwości, ale zmusza do przyjęcia określonych założeń teoretycznych. W recenzowanej pracy marksistowska koncepcja treści i funkcji zwyczaju oraz obrzędu jako formy świadomości społecznej znalazła swój pełny wyraz. Zanim jednak przejdziemy do tych zagadnień należałoby zwrócić uwagę na rozróżnienie a charakterze klasyfikacyjnym, a mianowicie na określenie stosunku terminów zwyczaj - obrzęd. Etnografowie radzieccy przyjmują wypracowany już w etnografii pogląd, że wzajemny stosunek tych pojęć do siebie jest stosunkiem nadrzędności i podrzędności (zwyczaj > obrzęd), przy czym sam termin "zwyczaj" jest zdefiniowany jako "każdy ustalony, tradycyjny, mniej lub bardziej powszechnie przyjęty sposób spełnienia jakichkolwiek społecznych zachowań, tradycyjne reguły postępowania". Z pewnością bardzo istotnym problemem, na który zwrócono w pracy szczególną uwagę, jest zagadnienie symbolicznego znaczenia zwyczaju-obrzędu i skomplikowanego, zmieniającego się historycznie i czasami trudnego już dzisiaj do określenia jego ukrytego sensu. Badania nad symboliką pozwalają m. in. na łatwiejsze odkrycie przedchrześcijańskiej warstwy obrzędu. Ogólnoteoretyczne założenia pracy, wynikające zresztą z przeprowadzonej analizy, można określić w kilku punktach: 1) podstawą wyróżnienia zimowego cyklu obrzędowości dorocznej jest kalendarz chłopski, którego z kolei podstawę stanowi następstwo prac gospodarskich. Nie jest nim natomiast kalendarz astronomiczny (oficjalny) czy świąt religijnych: 2) powiązania mitologiczno-religijnego i praktycznego charakteru obrzędowości, jakkolwiek w wielu wypadkach wyrażne, wymagają każdorazowo badań historyczno-etnograficznych. Większość obrzędów ma genetyczny związek z dawnymi religijno-magicznymi przedstawieniami śmierci i ducha ożywienia przyrody; 3) zróżnicowanie europejskiej obrzędowości dorocznej jest tworem historycznego rozwoju i w jej skład wchodzą komponenty o różnych żródłach: ogólnoeuropejskie elementy przedchrześcijańs'kie, grecko-rzymskie, póżniejsze chrześcijańskie, a przede wszystkim o charakterze etnicznym; 4) główna linia historycznego rozwoju obrzędowości zamyka się w procesie stopniowego wypierania początkowych tradycyjno-religijnych treści związanych �Recenzje, p"zeglądy wydawnictw 269 i czasopism z przedchrześcijańskimi religijno-mitologicznymi przedstawieniami oraz chrześcijańskim dogmatyzmem i zastępowaniu ich w coraz większym stopniu elementami świeckimi o charakterze estetycznym i związanym ze społecznym bytem. Te niewątpliwie słuszne, ogólne założenia implikują równocześnie charakter i cel historyczno-etnograficznych badań europejskiej obrzędowości dorocznej. Zdaniem autorów "Wprowadzenia", na problematykę badawczą składają się zagadnienia: 1) geneza obrzędów i ich związek ze społeczno-ekonomiczną rzeczywistością; 2) wzajemny stosunek materialnego żródła obrzędu i jego mitologiczno-religijnych elementów; 3) wzajemny układ religijno-magicznych i estetycznych wartości i historyczny proces wypierania tych pierwszych; 4) historyczne następstwo i uwarstwienie poszczególnych komponentów obrzędu; 5) zagadnienie etniczności obrzędowości i jej wzajemne powiązania u różnych narodów: 6) znaczenie i charakter współcześnie występujących zwyczajów i obrzędów. Tak szeroko wytyczona problematyka nie została w recenzowanej pracy w pełni zrealizowana. Założenie autorów o jej faktograficzności przyczyniło się do tego w decydującym stopniu. Opracowania większości wymienionych tematów należy spodziewać się po dalszych publikacjach. Tym niemniej zaprezentowany materiał pozwala na określenie niektórych cech charakterystycznych dorocznej obrzędowości cyklu zimowego w Europie. Jego punkt kulminacyjny przypada na grudniowe przesilenie dnia z nocą i głównymi momentami są dni: 25 grudnia oraz 1 i 6 stycznia. Rozpoczyna się półtora do dwóch miesięcy wcześniej, a kończy w połowie stycznia. W obrzędowości zlewają się różne dawne elementy przedchrześcijańskie z późniejszymi chrześcijańskimi. Z tych dawnych do najważniejszych należą wróżby o pogodzie, urodzaju, a w ogólności o warunkach i zjawiskach w nadchodzącym rdku i to nie tylko w gospodarce, ale i życiu rodzinnym. Wiąże się z tym szereg zabiegów o charakterze magicznym, szczególnie w okresie od 24 grudnia do 6 stycznia. W obrzędowości cyklu zimowego widać wyraźne ślady kultu ognia i wody, a szczególnie kultu zmarłych. Większość zwyczajów sięga okresu przedchrześcijańskiego. Wpływ chrześcijaństwa jest często powierzchniowy i zasadniczo opiera się na dostosowaniu poszczególnych okresów chrześcijańskiego kalendarza do różnych etnicznych zwyczajów. W płaszczyźnie porównawczej istnieje dość duże zróżnicowanie w tradycjach świątecznych i noworocznych obrzędów u różnych europejskich narodów. Jest to wywołane zarówno warunkami przyrodniczymi, bytowymi, etnicznymi, jak i przynależnością religijną. Najwyraźniejsze różnice dotyczą kościelnych elementów obrzędów (głównie katolicy, protestanci, prawosławni). Zróżnicowanie o charakterze etnicznym, poza chrześcijańskim jest już obecnie bardzo trudne do uściślenia w określonych granicach (np. tzw. bożonarodzeniowe polano). Nowe elementy, jakie pojawiły się w obrzędowości, najczęściej upowszechniły się na bazie starych zwyczajów (np. święteczne drzewko). Recenzowana praca jest uzupełniona materiałem ilustracyjnym oraz interesującym zestawem bibliograficznym, dotyczącym obrzędowości dorocznej poszczególnych narodów. Główną wartością pracy Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubeinoj Evropy jest przede wszystkim jej faktograficzny charakter. Do pełnego jednak wyczerpania zagadnienia obrzędowości, w danym przypadku cyklu zimowego, pozostało jednak szereg problemów, na które zresztą zwrócili uwagę sami autorzy pracy. Dlatego też szerszy komentarz wyjaśniający, nawet przy publikacjach o charakterze opisowym, wydaje się w dalszych zapowiedzianych pracach niezbędny. Jacek Bednarski �270 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Roderyk Lange, The Nature of Dance. An anthropological donald & Evans Ltd., London 1975, ss. 256, ilustr. 85. Perspective. Mac- Nowa książka polskiego etnochoreologa, mgra Roderyka Lange, przebywającego obecnie za granicą, jest obszernym wprowadzeniem do zagadnień teorii tat'Jca, rozpatrywanych na szerokim tle porównawczym historycznym i etnograficznym. S.z,czególną wagę posiadają w tym ujęciu materiały etnograficzne, gdyż są one jakby żywą historią. Dewizą autora jest podkreślenie faktu, jak ważnym przejawem kultury, życia społecznego i psychiki jednostki był taniec i jakim powinien pozostać w dobie obecnej, bez uszczerbku dla humanistycznego aspektu naszej cywilizacji. Powstała w ostatnich latach nowa dyscyplina nauki, choreologia, dzięki wynalazkowi notacji ruchu Labana, otwiera drogę do uchwycenia zależności pomiędzy stroną motoryczną tańca, a jego ładunkiem treściowo-emocjonalnym. Jednym z pierwszych poruszonych problemów jest zestawienie określeń tańca, wybranych z dzieł starożytnych aż po współczesne, które rysują nurt myśli teoretycznej o tańcu. Rzucone na tło dążeń filozoficznych epoki i powiązane z układami społecznymi, myśli te nabierają szczególnej ostrości. Już w dziełach Platona i Athenaiosa taniec "nobliwy", jako forma sztuki, zyskiwał aprobatę, w oGróżnieniu od rozwiązłych tańców magicznych, nie aprobowanych przez. te autorytety. Pogląd ten najpełniej wyraził Lukian z Samosate w swoim Dialogu o tań.cu, przyznając sztuce tańca zdolność wyrażania wszelkich, godnych cywilizowanego człowieka treści, za pomocą najbardziej ekspresyjnej mowy gestów. To sformułowanie, tak doskonale charakteryzujące taniec teatralny, pozostało aktualne aż do czasów nowożytnych. W pierwszych wiekach naszej ery sztuka tańca przeniknęła nawet do liturgii chrześcijańskiej, ale napór rodzimych obrzędów tańców magicznych nowo ochrzczonych ludów zmusił w średniowieczu ojców kościoła do potępienia tańca. W epoce renesansu odżyła starożytna idea sztuki tańca i choć w innej zupełnie formie, znalazła swe odbicie w tańcach i baletach dworskich. Inspiracją do nowych koncepcji teoretycznych stały się czasy Ludwika XIV we Francji. Wyraził to C. F. Ml'mestrier w dziele Des ballets anciens et modcrl1es (1682). Niespotykany rozkwit sztuki baletowej skłaniał do porównywania jej ze sztuką starożytnych, taką tendencję miało również głoszone hasło jedności ta11ca, muzyki i poezji. Stąd zrodziło się określenie "balet klasyczny", pomimo iż formalny styl sztuki francuskiej mało miał wspólnego z wymownym gestem starożytnych greckich tancerzy. Lukianowski ideał sztuki tańca nadal jednak nurtował teoretyków i choreografów. O pełnię wyrazu dramatycznego w tańcu i naśladowanie natury upominał się Louis de Cahusac w traktacie De la danse ancienne et moderne (1754). Jean Georges Noverre w swoich Lettres sur la danse et les ballets (1760) propagował wielką reformę tańca, wprowadzając danse d'action. Ku starożytnym wzorom zwracali się zresztą także Salvatore Vigano i Carlo Blasis w początkach XIX wieku. Podczas gdy wielcy choreografowie torowali drog~ nowym prądom w sztuce, filozofowie okresu oświecenia na łamach Encyklopedii starali się znaleźć ogólną definicję tańca, podkreślając jego związek z muzyką, regularność gestów i wyraz uczuć i emocji, szczególnie widoczny w tańcach ludów "barbarzyńskich". To ostatnie twierdzenie powiązane było z odkryciem zapoznanych ludów prymitywnych. Romantyzm sprowadził na powrót kult dla formy i wirtuozostwa w sztuce baletowej, otwierając epokę neoklasyczną w tańcu. Odżył dawny związek tańca �Recenzje. przeglqcly wydawnictw i cza~opism 271 i poezji tworząc dzieła nieporównanej doskonałości, czego przykładem balet GiJednocześnie sentymentalne zainteresowanie ludem, datujące się jeszcze od ,;'ean Jaques Rousseau, wprowadziło na scenę wiele stylizowanych tańców ludowych. Odkrycia etnologiczne XIX wieku dostarczają nowych materiałów dla dociekań nad istotą tańca. Herbert Spencer dostrzega powiązania pomiędzy tańcem dziecka, a tańcnmi ludów prymitywnych. Obszerne studium o kształtowaniu się rytmu pieśni i tańca podczas pracy przeprowadza Karl Bilcher. Historycy kultury: E. Grosse, B. H. Schurtz, W. Wundt na szerokim tle porównawczym poszukują zródeł tańca zarówno w potrzebie wyrażania emocji, jak i w wyrazie treści magiczno-religijnych. Pedagodzy i psychologowie widzą w tańcu środek przeciwdziałający złym skutkom cywilizacji. Syntezą tych dociekań jest obszerne dzieło. niemieckiego muzykologa Curta Sachsa, Eine Weltgeschichte des Tanzes '(1933), \v którym autor rozstrzyga zagadnienia genezy, treści i formy tańca, rysuje schemat typologiczny, według którego porządkuje ogromny materiał etnologiczny i historyczny. W tym samym okresie, co Sachs, publikował swe dzieła Rudolf von Laban, tancerz i choreograf. Był on w pewnym sensie związany z kręgiem pedagogów i eksperymentatorów, jak Jaques Dalcroze i spokrewniony ideałami z wielką mistrzynią tańca wyzwolonego, Izadorą Duncan. Laban podjął grecką ideę sztuki tańca dostępnej dla wszystkich, nieodzownej do rozwinięcia w pełni fizycznych i psychicznych zdolności każdego człowieka, obejmującą jednak również pierwociny sztuki tanecznej. Na drodze empirycznej stworzył uniwersalny system skali, pozwalający na obiektywne określenie specyfiki każdego rodzaju czy stylu tańca i uchwycenia psychiczno-motorycznych korelacji. Swoje doświadczenia Laban notował znakami kinetografii. System Labana otworzył drogę do głębszej analizy istoty tańca i dał asumpt do badań choreologicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wybrane przez autora definicje i opinie wskazują na przełomowe etapy w rozwoju myśli teoretycznej o tańcu. Idee zawarte w zalążku w filozofii greckiej CJdżywały - jak widzimy - w epoce renesansu i baroku w odniesieniu do sztuki tańca. Odkrycia i badania etnograficzne XIX wieku nasunęły teoretykom sformułowania obejmujące całokształt tańca, coraz bardziej różnicując jego treści i definiując formy. Dzieło Sachsa zamyka ten etap. Dociekania Labana otwierają perspektywy nowej, bardziej ścisłej i określonej racjonalnie analizy ruchu i tańca, co umożliwia poszukiwanie ich powiązań z całokształtem kultury. W kolejnym rozdziale "Rytm w tańcu" autor rozpatruje wnikliwie to zagadnienie, polemizując z dotychczasowym jego ujęciem. Rytm istnieje wszędzie w przyrodzie, w życiu, w sztukach plastycznych. Nie on zatem zadecydował o powstaniu tańca, lecz był nim raczej przebieg ruchu, zakreślony cyklem rytmicznym. Cywilizacja niesie z sobą dążność do ścisłości, do rytmu regularnego, metrycznego i ujednoliconego. Tańce ludów pierwotnych mają rytmikę płynną, zindywidualizowaną, nie zawsze podkreślaną akompaniamentem muzycznym. Tańce grupowe wymagały uzewnętrznionego i ujednoliconego rytmu i dlatego też towarzyszył im akompaniament. Rozważanin na temat rytmu w tańcu pozwalają lepiej zrozumieć "arytmiczność" wielu tańców ludowych. Toteż swoje wywody autor poparł przykładami polskiego kujawiaka, w oparciu o własne badania terenowe. W rozdziale "Ruch tworzywem tańca" autOr prezentuje nowoczesny system <:nalizy ruchu metodą Labana i jego zapis kinetograficzny. Skale Labana wyczerselle. �Recen.zje, przeglądy wy<iawnictw i czasopism pują wszelkie możliwości ruchu ludzkiego, stąd ich uniwersalny charakter. Kierunki ruchu, objęte modelem przestrzennym, pozwalają na ścisły zapis, dając tym samym materiał do porównań i klasyfikacji. Laban nie poprzestał jedynie na ujęciu motorycznych cech ruchu człowieka. Wspólnie z F. C. Lawrencem opracował także skalę "effortów", wyznaczając stopnie napięć psycho-fizycznych odzwierciedlonych w ruchu i ujął je systemem znaków. Uzewnętrzniane w ruchu napięcia psychiczne nawiązują do wcześniejszych stadiów rozwoju biologicznego, ich obserwacje mają wielkie znaczenie dla nauki. W rozdziale "Ruch staje się tańcem" autor odnajduje wiele cech wspólnych w pewnych akcjach zwierząt i ludzi, przytaczając tutaj również zjawisko retrogresji ruchowej, czyli powtarzania ruchów zapoczątkowanych jeszcze w życiu płodowym, w momentach zachwiania równowagi psychicznej. Podobne reakcje ruchowe nawiązują do odległej przeszłości w rozwoju biologicznym i są powiązane bezpośrednio z fizjologią. Ruchy "taneczne" u zwierząt bywają spontanicznymi wybuchami emocji, lecz noszą one już znamiona pewnej "stylizacji", jak np. tańce godowe. Trudno zatem przeprowadzić na tym etapie ścisłą granicę między "tańcami" zwierząt i ludzi; autor powołuje się tutaj też na teorię Darwina. Laban zwracał również uwagę na moment przyswajania sobie w zabawie czy "tańcu" umiejętności organizowania akcji ruchowych przez młode osobniki. To zjawisko jest wspólne światu zwierzęcemu i człowiekowi. Idąc za teorią psychologii rozwojowej Jean Piageta, autor traktuje rozwój dziecka paralelnie z rozwojem ludzkości i wyprowadza stąd zasadnicze wnioski odnośnie do tańca. Ruch i taniec są nieodłączne i wręcz konieczne w pewnych stadiach rozwoju biologicznego i nie mogą być wyeliminowane w dzisiejszej dobie urbanizacji, bez zakłócenia równowagi psychicznej. Odnosi się to zwłaszcza do wychowania młodzieży. Kończąc ten rozdział autor przytacza znamienne słowa Herberta Reada: "Dopóki nie znajdziemy metod edukacji, respektujących procesy biologiczne, nie tylko nie stworzymy społeczeństwa pojednanego w miłości, lecz będziemy popadać głębiej w szaleństwo, ,społeczne neurozy i wojnę". "Taniec staje się sztuką" - z chwilą, gdy wyraża treści abstrakcyjne. Dzięki swej bezpośredniej formie, taniec jeszcze przed mową stał się przekazicielem idei. Autor wskazuje tutaj na bogaty repertuar tańców ludów prymity,wnych, które jednocześnie mają słabo rozwinięty język. Erą tańca był młodszy paleolit. Zdaniem Curta Sachsa, już nigdy póżniej taniec nie osiągnął tej pełni wyrazu absolutnie wszystkich, nurtujących społeczeństwo idei. W późniejszych czasach inne sztuki - muzyka, poezja, dramat - przejęły rolę nosicieli treści intelektualnych. Szczególną funkcję spełniał taniec ze względu na swe działanie stymulujące i uśmierzające. W przeciwieństwie do ruchów pracy, gdzie zasadnicze znaczenie ma użycie siły, w tańcu najważniejszą rzeczą jest przepływ ruchu i jego trwanie. Stąd często wśród ludów pierwotnych, po wyczerpujących marszach lub walce, odprawiano tańce, by zrównoważyć napięcia psychiczne i wysiłek. Autor przytacza tu również przykłady z Polski, tańców po żniwach, lub innych pracach w polu, gdzie uczestnicy twierdzili, że tego rodzaju ruch ich "nie męczył". Sztuka, jaką jest taniec, przenosi tańczących w świat idei i odczuć tak przyjemnych i uspokajających, że sama staje się skuteczną przeciwwagą dla trudów i niepokojów życia codziennego - cytuje autor słowa Labana. "Taniec nosicielem treści intelektualnych" - w tym rozdziale autor rozważa powiązania tańca z magią i religią od początku dziejów kultury. Taniec najbar- �Recenzje, pr"eglądy wydawnictw i czasopism 27.3 dziej bezpośrednio i z pełną ekspresją komunikował te treści, wzmacmaJąc jednocześnie poczucie więzi społecznej i bezpieczeństwa, Aspekt estetyczny podkreślał jeszcze niecodzienny charakter tańców magiczno-rytualnych. Począwszy od paleolitu do współczesności i poprzez kultury całego świata autor wykazuje, jak często treści magiczno-religijne łączyły się z tańcem. Kompleks magiczno-religijny użytkował taniec bądź to w jego postaci ekstatycznej, bądź dramatycznej, dopóki liturgia słowa nie zastąpiła tańca w ceremoniach religijnych. Wówczas taniec połączył się z teatrem, lub pozostał rozrywką. Ale ślady ekstazy tanecznej odnajdujemy nawet dziś w obrzędach niektórych sekt chrześcijańskich. Daleką reminiscencją ekstatycznych tańców są również przejawy transu, obserwowane we współczesnych dyskotekach. W rozdziale o "Funkcjach i formach tańca" autor systematyzuje ruchy człowieka według teorii Labana. Są to: ruchy skierowane od środka i do środka ciała, kontakt różnych części ciała ze sobą, ruchy maksymalnie rozwinięte i maksymalnie ścieśnione, kontakt ciała z podłogą, ruchy ograniczone w miejscu i ekspandujące w przestrzeń, wreszcie ruchy stanowiące abstrakcyjny wyraz myśli oraz ruchy symboliczne. To właśnie ruchy o pewnej treści, nabierające znaczenia symboli, podnoszą taniec do rangi sztuki i podkreślają jego funkcję społeczną. Nawet "'" najbardziej indywidualnej interpretacji, lub w improwizacji, taniec zachowuje Clg(Jlnieprzyjęty wśród danej społeczności styl i stereotyp formy. Taniec szamana, czy kapłana, musi być całkowicie zrytualizowany, by mógł być zrozumiały. Forma jest nierozerwalnie złączona z treścią. Z tego też względu np. tańce ludowe, bez właściwej adaptacji przeniesione na scenę, stają się juź tylko pustymi strukturami, tracąc swoją pierwotną treść i znaczenie. Sposób zorganizowania grupy w tańcu jest wyrazem więzi społecznej. Im ,jlniejsza więź, tym silniej związana ze sobą grupa. Rzadko zdarzają się grupy luźne, bezkształtne, gdzie każdy tańczy sam dla siebie, jak np. ekstatyczni tancerze Kris z wyspy Bali. Najsilniej akcentuje więż społeczną zamknięte koło. Forma ł2.ńcuchowa eksponuje rolę wodzireja. Linia, lub dwie linie przeciwstawne, tworzą formę taneczną dialogu. Podstawową grupą w tańcu może być para, trójka, lub czwórka. W obecnej dobie dezintegracji społeczeństwa coraz silniej zaznacza się w tańcach alienacja jednostki, czego przykładem sposób tańczenia w dyskotekach. W swoich ujęciach i systematyce form tanecznych autor podważa dotychczasową typologię Sachsa, który rozwój tańca przeprowadzał od form prostszych do bardziej skomplikowanych i umieszczał go w absolutnej chronologii historycznej. Autor dowodzi, że rozwój form odbywał się różnie, rozmaitymi drogami, w zależności od społecznych uwarunkowań, tworząc podobne formy w podobnych sytuacjach, co w konsekwencji dało tak rozmaity obraz struktur tanecznych. "Taniec komponentem kultury" - to ostatni rozdział książki. Niewątpliwie taniec zawsze oddziaływał na psychikę ludzką, stąd jego dawne połączenie z religią i mEdycyną. Ale szczególna rola tańca polegała na jego funkcji społecznej. Taniec podkreślał pewne etapy życia ludzkiego, jak inicjacja, wesele, pogrzeb, wyróżniał jednostki i grupy społeczne, wzmacniał więź społeczną, dając poczucie wspólnoty i bezpieczeństwa. Z drugiej strony taniec spełniał funkcje magiczne, miał powodować urodzaj i odwracać złe moce. Wątki magiczne często splatały się z funkcjami obrzędowymi. Ten naj dłuższy rozdział książki zawiera wiele przykładów z całego świata, \\" tym także z Polski. Autor bardzo interesująco przedstawił rozmaite funkcje tańca, poczynając od tańców związanych z magią urodzaju, która często koja18 - Lud. tom LX �274 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism rzyła się z płodnością ludzką. Należały do tej grupy m. in. zwyczaje skakania "na urodzaj" i z.achodniopolski obrzęd "podkoziołka", a także wielkopolskie tańce wokół snopka na żniwa, czy kaszubski taniec rybaków przed połowem łososia. W obrzędach weselnych również zjawiają się ślady magii urodzaju. Autor przytacza m. in. przykłady tańców oczepinowych, pochodzących z Podlasia, Mazowsza i Wielkopolski. Osobnym zagadnieniem są gry dziecięce, wśród których zachowało się wiele starych tańców i zwyczajów magicznych, jak choćby "baran", "jawor" i "mosty". Tradycyjne tańce wiejskie były powszechnie znanym kompleksem, który młodzi przyswajali sobie stopniowo, często przez imitację. Ulegał on pewnym powolnym zmianom dzięki inwencji zdolnych tancerzy, ale ich twórczość pozostawała zawsze anonimowa. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech w tańcu wiejskim była improwizacja. Za improwizacją tancerzy podążali muzykanci, a nie odwrotnie. Stąd wiele zjawisk muzykologicznych dałoby się wyjaśniać na pDdstawie przebiegu tańca. Z obserwacji autora wynika, że warstwy uboższe miały często bogatszy repertuar taneczny. Sprawy artystyczne nie były tu więc zależne od ekonomiki. Repertuar wyższych i niższych klas przenikał się nawzajem. Migracje i wędrujące mody przyczyniały się również do zmiany tradycyjnego repertuaru. Te infiltracje musiały się jednak zawsze podporządkować miejscowemu stylowi, ulegając adaptacji. Zazwyczaj jeden lub kilka tańców wysuwało się na plan pierwszy w danym terenie i one to przyjmowały funkcje magiczne i obrzędowe. Tańce, które oderwały się od prototypu wiejskiego i stawały się narodowymi, traciły swój pierwotny, często skomplikowany styl, ulegając niwelacji. Autor zapatruje się negatywnie na możliwość odtwarzania tradycyjnych tańców wiejskich w oderwaniu od ich podłoża; stają się One z miejsca czymś innym i często przetwarzają się w formy innego rodzaju, wbrew założeniom organizatorów. Mimo to pokazy dobrze przygotowanych rekonstrukcji, mo·żliwie dokładnych, są wskazane, podobnie jak rekonstrukcje tańców historycznych, analogiczne do koncertów dawnej muzyki etc. Wyrugowanie tańca ze współczesnego życia społecznego przynosi wielką szkodę rozwojowi psychiki młodego pokolenia. Należy wprowadzić taniec na po \\'TÓ t Jako przedmiot edukacji, czyniąc wszakże przedtem gruntowne badania tradycyjnego repertuaru. Taniec związany jest bowiem integralnie z całokształtem zjawisk kulturowych na danym terenie i musi być głęboko zakorzeniony w tradycji i z niej wyrastać. Autor kończy książkę słowami Sachsa: "Dochodzimy do sprawy powiązań charakterystyki motorycznej ruchu z całym kompleksem kultury; jakąkolwiek będz,j,e odpowiedź na to pytanie, to podyktuje ją etnologia". Książka polskiego etnochoreologa jest bardzo cennym wprowadzeniem do teorii tańca, niejako propedeutyką choreologii i powinna stać się pierwszym podręcznikiem dla wszystkich, którzy rozpoczynają pracę w tym zakresie. Historia myśli teoretycznej o tańcu została tu doprawadzona do aktualnych badań i poparta osiągnięciami, pochodzącymi z innych dziedzin nauki. Jednocześnie autor krytycznie rozprawił się z dawnymi poglądami historyków i muzykologów, poddając szczegółowej analizie wiele problemów i formułując nowe założenia i podstawy klasyfikacji. Tym samym powstało nowe syntetyczne ujęcie zagadnień teorii tańca, od czasów jedynego pełnego systemu, opublikowanego w tym zakresie przez Curta Sachsa. Lektura książki The Nature of Dance może być interesującą nie tylko dla choreologów czy choreografów, ale dla wszystkich, zajmujących się problemami �Recenzje, przeglądy wydawnictw ~i5 i czasopism ~ztuki i kultury. Autor przedstawił bowiem temat od strony problemowej w sposób syntetyczny, rzutując go na płaszczyznę ogólnych zagadnień dotyczących kultury. Wagę odkrywczych postulatów mają propozycje wprowadzenia tańca do Edukacji młodzieży, kierując się znajomością repertuaru, stylu i techniki tańca danego kraju czy regionu. Taniec, dotąd zaniebywany, jest w istocie nieodłącznym i jednym z najważniejszych komponentów życia społecznego i kultury. Wykład swój autor zilustrował niezwykle ciekawymi i trafnie wybranymi przykładami, pochodzącymi w dużej mierze z badań prowadzonych w Polsce. Krótkie i rzeczowe ich omówienie uzupełniają znakomite i często unikalne zdjęcia fotograficzne. Zarówno fotografie, jak i szata graficzna publikacji wiele zawdzięczają starannej i estetycznej oprawie edytorskiej. Książka polskiego etnochoreologa jest w chwili obecnej wyjątkową publikacją w literaturze światowej, wziąwszy pod uwagę absolutny brak tego rodzaju ogólnoteoretycznych opracowań z dziedziny tak zaniedbanej, jak taniec. Ukazując się w języku angielskim, książka będzie miała z pewnością duży oddźwięk i wpłynie na kształtowanie się kierunku myśli teoretycznej w nowoczesnej choreologii, zdobywając uznanie dla autora, który podstawy swoich koncepcji przygotowywał będąc jeszcze w Polsce. Maria Johan Huizin!:"a, Jesień wa 1974, PIW, ss. 476. Znana Sredniowiecza. (Przekład Drabecka T. Brzostowskiego), Warsza- praca holenderskiego historyka, Johana Huizingi, zatytułowana Jesień (wiernie za niderlandzkim tytułem Herfsttij der Middeleeuwen), wydana już po raz trzeci po polsku, skłania do kilku uwag na jej temat. Na pierwszy rzut oka dzieło Huizingi, poświęcone waźnemu okresowi w dziejach zachodnioeuropejskiej kultury: przeobraźeniom u schyłku Sredniowiecza (XIV i XV wiek) kultury francusko-burgundzkiej, której reprezentanci zajmowali obszar ówczesnego królestwa Francji oraz powiązane z nim Niderlandy (Belgię i Holandię), wydaje się być zbyt odległe od problematyki, która uważana jest za przedmiot zainteresowań etnografii. Bliższe jednak zapoznanie się z nim wskazuje na kilka istotnych także dla etnologii momentów, które wymagają najogólniejszego chociażby omówienia. Nawet pod względem merytorycznym rozważania autora traktujące o dziejach kultury francusko-burgundzkiej w ciągu XIV i XV wieku są waźne dla etnologii regionalnej zajmującej się środkowoeuropejską kulturą ludową, w tym także polską. Przekształcająca się w tym okresie przejściowym pomiędzy Sredniowieczem a Odrodzeniem kultura zachodnioeuropejska (Francji i Niderlandów) odegrała bowiem, być może, największą rolę pośród innych kultur, w zasięgu których pozostawała ówczesna kultura środkowoeuropejska, w tym również ludowa. Szczególnie bezpośrednie lub pośrednie wpływy tej kultury uwidaczniają się na południo'wym wybrzeżu Bałtyku oraz na terenach zachodniej Polski czy Czech. Znajomość zatem przemian dokonywających się w kręgu kultury francusko-burgundzkiej w tym ckresie może znacznie ułatwić rozwiązanie szeregu zagadnień dotyczących kształtowania się i przeobrażeń także polskiej kultury ludowej. Sredniowiecza �276 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism O wiele jednak bardziej ważne niż te kwestie merytoryczne wydaje się zwrócenie naszej uwagi na ujęcie przez badacza określonej czasowo i przestrzennie epoki w rozwoju kultury zachodnioeuropejskiej. Ujęcie odnośnej epoki przez Huizingę w znacznym stopniu zbliża jego dzieło do prac etnologicznych czy też kulturologicznych. Różni się więc dalece od pozytywistycznych prac w konwencji "histoire eVEmementique" relacjonującej chronologicznie wydarzenia historyczne, głównie w zakresie dziejów politycznych czy gospodarczych, ponieważ przekazuje nam obraz określonej epoki z antropologicznego punktu widzenia. Nie jest to bowiem idiograficznie zorientowana monografia, lecz ujęcie schyłku Sredniowiecza, uwzględniające tzw. "współczynnik humanistyczny". Co prawda, ze względu na brak szerszych wypowiedzi teoretyczno-metodologicznych trudno bliżej wyeksplikować ów współczynnik humanistyczny, tym niemniej nawet jego antynaturalistyczne (metodologiczne) pojmowanie przez autora stanowi niewątpliwie postęp poznawczy w badaniach historycznych w odróżnieniu od całkowitego nie dostrzegania go przez pozytywistycznie nastawione nauki o społeczeństwie. W gronie tych nauk pozostawała cała współczesna auto,rowi lingwistyka i etnologia i dlatcgo możc w tym stanie rzeczy należałoby upatrywać przyczyn odejścia Huizingi od jego wcześniejszych etnologicznych i językoznawczych (głównie indianistyka) zainteresowań na rzecz problematyki historii tej kultury, do której przecież on sam należał. W takim bowiem zakresie: w odniesieniu do kultury będącej ogniwem w continuum czasowym lub przestrzennym kultur, do jednej z których przynależy badacz, można - moim zdaniem - stosować antynaturalistyczne "rozumienie" (Verstehen, empatia) bez pojawienia się ograniczeiI, które podważyłyby w ramach antynaturalizmu (metodologicznego) takie uwzględnianie "współczynnika humanistycznego". Stosowane przez badacza wyjaśnianie zjawisk i procesów społecznych jest więc przede wszystkim adaptacyjną interpretacją humanistyczną, ponieważ "współczynnik humanistyczny" zrelatywizowany jest w zasadzie do kultury, w ramach której pozostaje Huizinga. Jednakowoż ocena z punktu widzenia współczesnego dorobku nauki nie zmienia wagi Jesieni Sredniowiecza w rozwoju naukowych dociekań nad kulturą i jej historią. Po raz pierwszy autor opublikował niniejsze dzieło w 1918 roku, a więc w okresie dokonywających się w etnologii przełomów: funkcjonalistyczno-strukturalistycznego i etnopsychologicznego, które nie były przecież wówczas wyjątkowe w rozwoju nauk humanistycznych. Równolegle bowiem z nimi dokonywały się znaczne przemiany w dyscyplinach pokrewnych. Jakkolwiek zatem mogą pojawić się liczne zastrzeżenia merytoryczne i metodologiczne w stosunku do pracy Huizingi, to jednak jej aktualna wartość polega na uwzględnieniu antropologicznego punktu widzenia w rozważaniach nad społeczeństwami późnośredniowiecznej Europy oraz ich kulturą. Stąd też można skłaniać się ku poglądom, zgodnie z którymi Jesień Sredniowiecza należy także do dorobku etnologii. Zbigniew Ryszard Górski, Oskar Kolberg. Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa Zarys życia i działalności. 1974, ss. 288, ilustr. 48. Drugie wydanie monografii Oskara Kolberga ukazało się w cztery zaledwie lata po pierwszym Gierszewski Wyd. II, Ludowa w opracowaniu R. Górskiego wydaniu książki pod tym t y- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 277 tułem l. Świadczy to o co najmniej dwóch charakterystycznych zjawiskach: szybkim wyczerpaniu się nakładu poprzedniego wydania i zapotrzebowaniu na nowe. Nie ma potrzeby wyjaśniać przyczyn tych zjawisk, nader oczywistych. Jest to przede wszystkim dość powszechnie występujące pragnienie bliższego poznania życia i twórczości zasłużonego etnografa, o której mimo upływu 85 lat od daty jego śmierci wciąż jeszcze wiemy zbyt mało. Jest to także potrzeba dokładniejszego zapoznania si~ ze środowiskiem i epoką, w której powstał jego olbrzymi dorobek, odgrywający twórczą rolę w rozwoju kultury i nauki. Z pewnością jest to również przejaw zain teresowania szerszego ogółu dziełem Kolberga, zainteresowania wzrastającego w miarę realizacji przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pod opieką naukową Polskiej Akademii Nauk tego 80-tomowego wydania jego spuścizny 2. Tym wszystkim pragnieniom i potrzebom stara się zadośćuczynić nowa monografia Górskiego. Jest ona odbiciem aktualnego' stanu badań nad życiem i działalnością Kolberga w oparciu o opublikowaną już część jego dorobku. Jak stwierdza autor we wstępie, monografia ta różni się od poprzedniego wydania bardziej syntetycznym omówieniem Ludu i Obrazów etnograficznych O. Kolberga (tj. głównego osiągnięcia) oraz szerszym ukazaniem jego warsztatu folklorystycznego i edytorskiego. Pierwsze trzy rozdziały: "Dzieciństwo, młodość, lata nauki", "Pod znakiem ludu i ludowości" oraz "Działalność muzyczna i poczynania ludoznawcze Kolberga w latach 1849-1862" zawierają opis początków zainteresowań Kolberga kulturą ludową na obszarze Polski i nawet całej Słowiańszczyzny oraz stopniowego rozwijania tych zainteresowań, od pieśni i muzyki ludowej po wszystkie działy twórczości ludu, a następnie - w miarę narastania materiałów i doświadczeń terenowo-badawczych - opis procesu kształtowania się poglądów Kolberga na lud, jego byt i kultur~ z jej wielostronnym zróżnicowaniem, rolę badacza kultury ludowej, cel badań itp. Dla lepszego zrozumienia tych zagadnień R. Górski rysuje szersze niż poprzednio tło historyczno-kulturowe, ówczesne stosunki społeczno-polityczne \Ii Polsce i Europie, omawia dom rodzinny Kolberga w Warszawie i patriotyczne wychowanie, jakie otrzymał, bliskie kontakty z Chopinem, wykształcenie muzyczne, przedstawia życie naukowe i kulturalne stolicy, w której Kolberg działał itd. Budzi szacunek wprowadzenie przez autora nowej cezury datującej o trzy lata wcześniej początek zainteresowań ludoznawczych Kolberga i zapisywania folkloru (chodzi tu o jego pobyt na Białorusi i Litwie w latach 1836-1838, tj. przed okresem zbieractwa w gronie cyganerii warszawskiej, uchodzącym dotąd za początek jego pracy) 3. W okresie 1862-1869 Kolberg ogłosił swój wielki plan naukowo-badawczy i wydawniczy, którego celem było wydanie wielotomowej Etnografii Polski. Omówieniu okoliczności powstania tego planu oraz jego realizacji poświęcił R. Górski dalsze trzy rozdziały swojej książki: "Od Pieśni ludu polskiego do Ludu - sfor- 1 Ryszard Górski, Oskar KolbeTg. Zarys życia i dzialalności. LSW, Warszawa 1970, ss. 280, ilustr. 12. Rec.: ,.Lud" 1971, t. 55, s. 266-269. 2 Począwszy od. 19C>1r. do 1975 r. wlącznic ukazalo się 58 tomów Dziel wszystkich O. Kolberga nr 1-3r.. 39-4r.. 48-:>5, GO-61, C>3-66. w tym 3G jako wznowienia fotooffsetowe wydań z lat 1857-1906 j 22 wydane z rękopisów. Pozostale do wydania 22 tomy znajdują się w druku, bądź w przygotowaniu do druku .. Jednocześnie wznawiane są tomy z lat 1961-1965, których nakład \\'yczerpal się (dotychczas wznowiono t. l i 60 DWOK). 3 Por. M. Tarko, Prace i materialy Oskara Kolberga dotyczące kultury lUdowej Slowian wschodnich i zachodnich oraz Litwy. W: Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne, t. ~, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973, s. 110. �278 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism mułowanie nowego programu badawczego", "Rozstanie z Warszawą, pobyt i działalność Kolberga w środowisku krakowskim" oraz "Kolbergowe opus vitae". Ta partia książki została najgruntowniej przeredagowana i wzbogacona. Bardzo korzystne zwłaszcza wydaje się zastąpienie rozdziałów z poprzedniego wydania omawiających z osobna poszczególne monografie regionalne O. Kolberga, jednym zwartym rozdziałem "Kolbergowe opus vitae", w którym Górski zawarł syntetyczną ccenę Ludu i Obrazów etnograficznych. Ocena ta bardzo trafnie i w sposób dojrzały ujmuje osiągnięcia warsztatu folklorysty i etnografa oraz ich znaczenie naukowe 4, a także dotyka niewątpliwych niedostatków i wad ogromnego dzieła. Autor omawia zarówno sam materiał (dotychczas opublikowany w DWOK), jak też ważniejsze zagadnienia związane z jego publikacją - metody pracy zbierackiej, rejestracyjnej i redakcyjnej, kwestie naukowego opracowania .(zwłaszcza systematyka utworów folkloru i klasyfikacja materiału, komentarze, bibliografia), kontakty ze wspułpracownikami i mecenasam·i wydawnictwa, krytyka, cenzura itp. Końcowa część książki składa się także z trzech rozdziałów. W pierwszym z nich: "Lud w oczach iopin'iach współczesnych" zawarł autor wybór najważniejszych ocen współczesnych Kolbergowi przedstawicieli nauki i krytyki literackiej - Z. Glogera, J. Karłowicza, K. W. Wójcickiego, J. Papłońskiego, W. Ciesielskiego, H. Kirkora, W. Smoleńskiego, I. Franki, H. Biegeleisena, odnoszących się wyłącznie do etnograficznych monografii regionalnych. Przytacza tu autor także przejawy publicznego uznania dla zasług Kolberga na polu etnografii i folklorystyki, widoczne zwłaszcza pod koniec życia. Zasługi te, to przede wszystkim zdystansowanie ogromem pracy organicznej wszystkich swych poprzedników. W kolejnym rozdziale "Losy pośmiertne spuścizny Kolberga" przedstawił autor wydanie 5 monografii kolbergowskich w 20-leciu 1891-1910 dzięki usiłowaniom Akademii Umiejętności w Krakowie, której Kolberg przekazał swą spuściznę poprzez swego najwierniejszego druha, prof. Izydora Kopernickiego, a następnie wznowienie po 50 latach, tj. dopiero w 1960 r., po powzięciu odpowiedniej uchwały przez Radę Państwa PRL w ramach obchodów millenialnych, prac nad wydaniem całości dorobku w Dziełach wszystkich. Sprawom wydania Dzieł wszystkich autor poświęca wiele uwagi podkreślając zwłaszcza bardzo dużą złożoność tej pracy ze względu na zróżnicowaną zawartość tek i stan rękopisów 5. Ostatni rozdział pt. "Uwagi końcowe" zawiera zwięzły przegląd drogi życiowej Kolbuga i podsumowanie jego osiągnięć. Autor podkreśla wielostronną wartość naukową i kuHuralną dzieła, czego przykładem może być stwierdzenie, że w Ludzie O. Kolberga znalazło się wiele materiałów i obserwacji dotyczących przełomowego okresu w dziejach wsi polskiej, którym to zagadnieniem jak wiemy - zajmuje się wiele dyscyplin. Monografia R. Górskiego jest zatem bardzo cennym wkładem do- rozwoju nauki. Przyczyni się ona także do rozwoju kolbergoznawstwa, a dzięki wybitnym walorom literackim i m. in. 4-krotnie większej liczbie ilustracji - szybciej i skuteczniej spopularyzuje wiedzę o Kolbergu oraz samego twórcę. Medard Tarko 4 Zob. też: J. Burszta, I{u{tura ludowa kultura narodowa. S.zki.ce i rozprawy, V,rarszawa 1974, s. 190-240; M. Tarko, Regionalne monografie etnograficzne O. Kolberua i ich. 2n(/c:enie dla rozwoju badań slowianoznawczych. "Lud" 1973, t. 57. s. 33-54. 5 Por. J. Burszta, M. Tarko, Prace edytorskie nad Tę/copisami OskaTa Kolberga. "Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I Polskiej Akademii Nauk" 1970, z. 3:4, s. 311-320. �• Recenzje, przeglądy Stosunek mieszkańców Praca PTL, Łódź 1974, ss. 200. rarchii wartości. wsi wydawnictw kujawskiej zbiorowa pod red. i czasopism 279 do ziemi. Przemiany kulturowej hieBronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, Tematyka szeroko rozumianego stosunku mieszkańców wsi do ziemi pozostaje od kilkunastu lat w centrum zainteresowań przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych (socjologów, ekonomistów, prawników). Prace socjologiczne kładą główny nacisk na problematykę chłopo-robotników, stosunku do zawodu rolnika czy percepcji innowacji rolniczych (B. Gałęski, E. Jagiełło-Łysiowa, W. Makarczyk i in.). Prawnicy podkreślają zmiany administracyjno-prawne w odniesieniu do własności ziemi, trudności obiektywne i formalne z wdrażaniem ich w życie itd. (np. Przemiany własności ziemi w rolnictwie polskim, 1974). Z kolei ekonomiści koncentrują się np. na podkreślaniu korzyści materialnych, jakie przynosi racjonalna gospodarka chłopska opierająca się na kontaktach handlowych ze społeczeństwem globalnym poprzez system kontraktacji itd. Jeszcze inaczej traktuje problematykę ,;tosunku do ziemi bogata literatura pamiętnikarska (szczególnie pamiętniki emigrantów), czy beletrystyka, eksponująca czynniki emocjonalne i częstokroć irracjonalne, przywiązanie do ojcowizny i in. Przytoczone wyżej przykłady wskazują, że zagadnienie stosunku do ziemi mieszkańców wsi było poruszane dotychczas pośrednio, niejako na marginesie innych problemów. Tym większego więc znaczenia nabiera fakt podjęcia tej problematyki kompleksowo, w oparciu o empiryczne badania terenowe, przez etnografów. Zainteresowanie etnografów problematyką stosunku do ziemi wyrosło ze świadomości wagi tego zagadnienia dla współczesnej wsi polskiej i perspektywy jej dalszego rozwoju. Zrodziło się zatem pod wpływem aktualnie istotnych potrzeb społecznych (s. 7). Obszarem wstępnej penetracji terenowej objęto okolice uprzemysławianego miasta Włocławka. Wykazała ona, że na wsi kujawskiej już w XIX w. zarysowuje się wyraźny podział wyznaczający odmienny stosunek do ziemi i gospodarstwa. Jego podstawą były różne warunki bytowe ludności zamieszkującej to samo środowisko wiejskie oraz znaczne zróżnicowanie wewnętrzne grupy chłopów gospodarzy i bezrolnych. Różnice te zaważyły zasadniczo na wybo,rze wsi do dalszych wnikliwych badań. Główne kryteria jakie przyjęto przy typowaniu wsi do badań szczegółowych, to: "a) twierdzenie, że integracja ekonomiczno-kulturowa społeczeństwa w naszym kraju napotyka na bariery wyznaczone przez działanie historycznie ukształtowanych czynników, odmiennie działających w różnych regionach kraju oraz założenie, że na stosunek mieszkańców wsi dO' ziemi wpływ miał układ stosunków własnościewych w r;rzeszłości, stąd o wyborze konkretnych jednostek badawczych zadecydowała historia stosunków własnościowych wybranych wsi; b) różnice stopnia modernizacji życia badanych ws' w skali badanego regionu uprzemysławianego" (s. 13), w tym głównie zróżnicowanie typu gospodarki rolnej, stopień jej socjalizacji, różnice rozmiarów wychodźstwa ze wsi i zatrudnienia pozarolniczego. Badaniami objęto 4 wsie usytuowane w różnej odległości od Włocławka: Orle i Kłotno - przed uwłaszczeniem wsie czynszowe (należały do dóbr rządowych); na ich terenach nie było majątków wielkiej własności, zamieszkiwała je wyłącznie ludność bezrolna i rolnicy (grupy sobie przeciwstawne), przy czym Kłotno miało gospodarstwa większe, dłużej dzielone miqdzy dzieci, a zatem o znaczniejszej zasiedziałości. Z kolei Swiątkowice i Smiałowice - to dawne wsie pańszczyźniane, sąsiadujące do 1945 r. z majątkami wielkiej własności. Mieszkali w nich więc 1'0- �280 Recenzje, p"zeglądy wydawnictw i czasopism botnicy dworscy, którzy po reformie rolnej otrzymali ziemię wraz z bezrolnymi i małorolnymi chłopami. Wsie te charakteryzuje ponadto różny stopień modernizacji gospodarstw rolnych i procent zatrudnionych w przemyśle. Zagadnienie przemian stosunku do ziemi ludności wybranych wsi na Kujawach rozpatrywano na przykładzie takich wskaźników, jak: przedmiot posiadania. przedmiot pracy rolnika, środowisko życiowe czyli miejsce urodzenia, zamieszka:1ia i pracy mieszkańców wsi. Jednocześnie przyjęto trzy płaszczyzny dla badań wartości ziemi, a mianowicie: gospodarczą, społeczną i ideologiczną (s. 14). Nadrzędnym celem tak sformułowanych poszukiwań badawczych było ustalenie współczesnych modeli i wzorów postępowania ludności wsi w stosunku do ziemi oraz zestawienie ich z rekonstruowanym obrazem okresu międzywojennego. Dlatego też główny nacisk położono na sytuację współczesną. konfrontowaną z okresem międzywojennym, w celu uchwycenia zmian w tym zakresie w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Badania te miały pozwolić na ustalenie przemian zachodzących w tych dwóch okresach w hierarchii wartości oraz umożliwić odpowiedź na pytania: jakie czynniki historyczne zdeterminowały tę hierarchię. jaki był ich układ sytuacyjny, a następnie jakie były i są przyczyny zgodności lub niezgodności obowiązujących modeli i wzorów zachowania (s. 16). Chodziło więc w tym przypadku przede wszystkim o uchwycenie historyczno-typologicznego obrazu ukazującego procesy i prawidłowości historyczne, które najsilniej zaważyły na współczesnym charakterze wiejskich społeczności lokalnych i zasadniczych postawach jej ludności. Część pierwsza książki, opracowana przez B. Kopczyńską-Jaworską, zawiera tło historyczne kształtowania się stosunku do ziemi na Kujawach, a więc: rozwój stosunków własnościowych na terytorium Kujaw Leśnych od XVI w., normy regulujące zasady zasiedlania ziemi, sprawy nabycia tytułu własności ziemi przez ludność chłopską, znajomość ram prawnych, w których przebiegał proces dziedziczenia i obrotu ziemią. Następnie (dla XIX w.) zagadnienie możliwości uzyskania pracy poza własnym gospodarstwem rolnym, zarówno we wsi, jak i poza nią, wreszcie problematykę ziemi w tradycyjnym układzie kulturowym. Autorka wskazuje na uproszczenia wynikające ze stosowania podziału dychotomicznego na kulturę tradycyjną i nowoczesną, "zmodernizowaną" czy "współczesną". Prowadzą one do swoistego zubożenia widzenia procesu historycznego i przedstawiania wyników badań w kategoriach typologicznych, prezentowanych częstokroć w postaci pozaczasowego modelu. Dzięki problematyce zawartej w tej części publikacji łatwiejsze staje się zrozumienie obecnego stosunku ludności wiejskiej do ziemi, a takżc zrozumienie układu społeczno-ekonomicznego, uzależnionego od faktu posiadania i gospodarowania na ziemi wraz z całą wiążącą się z tym nadbudową postaw i zachowań kulturowych. Drugą część książki - Przeobrażenia wartości ziemi w różnych układach społeczno-ku/.turowych, otwiera praca T. Kuleszy-Zakrzewskiej pt. Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków życiowych we wsi Orle. Autorka starała się zweryfikować znane z literatury opinie na temat stosunku ludności wsi do ziemi, wychwycić różnice między współczesnymi opiniami, a postawami dominującymi przed II wojną światową oraz ustalić relacje między tymi opiniami, a dominującymi obecnie wzorami zachowań. Ustaliła, że pogląd o konieczności posiadania gospodarstwa rolnego, a także stosunek do życia na wsi, uległ poważnemu przewartościowaniu po ostatniej wojnie, do czego przyczyniły się m. in. wyjątkowo słabe więzi wewnętrzne, wynikające z dużej ruchliwości terytorialnej mieszkań- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 28] ców oraz z rozrzuconej zabudowy gospodarstw, powodującej izolację poszczególnych rodzin. Zaobserwowane tu stosunkowo małe przywiązanie mieszkańców do rodzinnej wsi pogłębiał zwyczaj pozostawiania ziemi jednemu dziedzicowi i odejścia reszty rodzeństwa. Mimo to, nie stwierdżono negatywnego stosunku do ziemi jako takiej. Pozycją następną jest praca J. Kucharskiej, Wpływ zróżnicowania gospodarczo-społecznego mieszkańców Swiqtkowic na ich stosunek do ziemi. Wieś Świątkowice miała bardzo silne powiązania z majątkiem w Więdawicach. Odmienna sytuacja mieszkańców obu tych wsi aż do okresu zakończenia II wojny umożliwiła zbadanie, w jakim stopniu dawna sytuacja społeczno-ekonomiczna zaważyła na ukształtowaniu się stosunku do ziemi w obu społecznościach oraz w jakim stopniu decydowały o tym stosunku dwa układy kulturowe, skupione wokół wyrobników rolnych (pracujących we wsi i we dworze) oraz gospodarzy-rolników (ze wsi włościańskiej). Przedmiotem analizy były tu m. in. różnice postaw w stosunku do ziemi, dominujące w obu kategoriach mieszkańców wzory zachowania, możliwości nabywania ziemi oraz uzyskiwania zarobków poza własnym gospodarstwem, system dziedziczenia i dzierżawy ziemi, zmiany postaw i wzorów zachowania w nowej sytuacji gospodarki socjalistycznej. J. Śreniowski opracowując Współczesne zróżnicowanie społeczno-kulturowe wsi Smilowice w związku z różnymi tradycjami posiadania ziemi objął swymi badaniami teren wsi pofolwarcznej. Według założenia, mieszkańcy wsi mieli byC: przykładem społeczności, w której współczesny układ stosunków społeczno-własnościowych sięga swą genezą z jednej strony do uwłaszczenia 1864 L, Z drugiej zaś zapoczątkowany został przez reformę rolną 1944 r. Problematyka artykułu sprowadza się więc tu do śledzenia funkcjonujących we wsi tradycji posiadania ziemi i czynników je kształtujących oraz zróżnicowania społeczno-kulturowego, jakie w związku z żywymi tradycjami posiadania można na wsi obserwować. Uzyskany obraz jest statyczny, pochodzi z lat 70-tych naszego stulecia. Tylko niekiedy autor posługuje się szerszą perspektywą historyczną· M. Wieruszewska-Adamczyk w artykule pt. Wielowymiarowość ziemi i jej społeczno-kulturowe determinanty we wsi Kłotno, podejmuje problematykę zroznicowania postaw wobec ziemi w zależności od dróg nabycia gospodarstwa (dziedziczone, zakupione, z parcelacji) oraz od funkcji gospodarczych, społecznych i kulturowych, które ziemia pełni w życiu poszczególnych mieszkańców wsi. Zadaniem naczelnym autorki jest określenie stosunku do ziemi na drodze konfrontacji sfery świadomości z przejawami konkretnych zachowań. Ilustruje postawy zajmowane w stosunku do ziemi przez pryzmat determinujących je czynników (warunki społeczno-gospodarcze obecnie i w przeszłości, tradycyjny system kulturowy i in.) oraz omawia zgodności i dysproporcje w systemie społeczno-kulturowym. Wnioski z przeprowadzonej analizy wskazują wyraźnie, że ziemia traci pozycję wartości priorytetowej w systemie kulturowym. Podsumowując całość rozważań zawartych w publikacji, B. Kopczyńska-Jaworska zwróciła uwagę na fakt, iż rekonstruowany i współczesny obraz funkcji pełnionych przez ziemię oraz postaw ludności w stosunku do niej na wsi kujawskiej wykazuje szereg analogii z innymi terytoriami Polski. Niewielkie roozbieżności wynikają tu z odmiennych układów czynników lokalnych. Jeszcze w okresie międzywojennym na Kujawach ziemia była wartością nadrzędną, warunkującą wszelkie współzależności i powiązania między przeciwstawnymi sobie grupami bezrolnych i rolników; ponadto była celem życiowym mieszkańców. Radykalne przemiany zaszły po II wojnie. Wynikły one ze zmian w stosunkach posiadania �282 Recenzje, pr,zeglqdy wydawnictw i czasopism (spowodowanych reformą rolną) oraz w strukturze zawodowej ludności i na rynku pracy, z ruchu migracyjnego młodzieży do miast. Stosunek mieszkańców... jest pierwszą syntetyczną etnograficzną publikacją podejmującą ten ważny i aktualny temat. Autorzy wykazali znaczne umiejętności myślenia historycznego. Przedstawione wyniki nie wyczerpują oczywiście złożoności problemu. Nie jest to zresztą możliwe dla kilkuosobowego zespołu badaczy, którzy podjęli zagadnienia najważniejsze, stanowiące punkt wyjścia dla badań szerszych, mających na celu uchwycenie generalnych prawidłowości przemian stosunku ludności wsi do ziemi. Zróżnicowany kompleks zagadnień, ·różne ujęcia i przedziały czasowe, jakie wysunęli poszczególni autorzy, nie umniejszają wartości pracy. Nie pomniejsza jej także ograniczenie się wyłącznie do streszczenia francuskiego. Mirosława G. Ungeheuer, Przemiany standardu kulturowego. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa wiejskim. Drozd-Piasecka Z badań w 1,974,ss. 246. środowisku Zagadnienie postępu i przemian społecznych dokonujących się na wsi po drugiej wojnie światowej są tematem inspirującym przedstawicieli różnych dyscyplin cio podejmowania badań i dociekań teoretycznych z tego zakresu. Tematyka przemian społecznych znalazła m. in. wyraz w badaniach Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, dotyczących życia codziennego w chłopskich gospodarstwach domowych i w powstałej w ich wyniku obszernej publikacji dr Grażyny Ungeheuer, zajmującej się analizą zmian układów przestrzenno-funkcjonalnych wiejskiego budynku mieszkalnego oraz urządzenia wnętrz. Materiały będące przedmiotem opracowania zostały zebrane w 75 wsiach pow. miechowskiego w woj. krakowskim drogą badań terenowych, które zakładały poznanie kierunków i dynamiki przemian oraz skali potrzeb w odniesieniu do budynku i wnętrza mieszkalnego. Założenia teoretyczne rozprawy opierają się na koncepcji standardu kulturowego, sformułowanej przez B. Malinowskiego jako równowaga miE;dzy potrzebami człowieka i środkami ich zaspokajania. Koncepcja ta zakłada, że w każdej kulturze istnieje minimum warunków dla zaspokajania potrzeb człowieka. Nowe potrzeby narastające stopniowo muszą być stale zaspokajane i wpływają na zmianę dawnych warunków tworząc nowe środowisko kulturowe, które w ten sposób permanentnie ulega przeobrażeniom. Tok przemian, jakim podlega standard kulturowy, powtarza się cykllcznie: potrzeby - standard kulturowy - nieadekwatność standardu - nowe potrzeby - uruchomienie istniejących możliwości lub przyjęcie płynących z zewnątrz - nowy standard - ponowna nieadekwatność standardu pojawienie się nowych potrzeb. W momentach większej stagnacji gospodarczej, gdy środki przez dłuższy czas pozwalają na zaspokajanie określonego typu potrzeb, utrwala się "wzór konsumpcji kulturowej" określonej grupy społecznej. Grupa ta akceptując utrwalony standard jako całość zmienia z biegiem czasu drobne elementy wzoru kulturowego, dopóki cały system nie straci swej adekwatnOści w zmienionych warunkach. Stąd w badaniach zachodzących przemian istotna jest analiza �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 283 poszczególnych elementów systemu, a więc: potrzeb, wzorów zaspokajania potrzeb, i możliwości zaspokajania potrzeb. Koncepcję standardu kulturowego, sformułowaną w badaniach społeczeństw prymitywnych, zastosowała autorka, z niezbędnymi modyfikacjami podyktowanymi odmiennością badanych społeczności, do poznania instytucji wiejskiego go~podarstwa domowego. Standard kulturowy jako narzędzie badawcze wyrażać ma tu sposób powiązania pomiędzy systemem potrzeb, a systemem wzorów i systemem możliwości ich zaspokajania w badanych kategodach społecznych w danym okresie hi~torycznym. Pojęciem wzoru określa autorka "powtarzające się regularnie sposoby zaspokajania potrzeb społecznych". W systemie potrzeb zaś wyodrębnia dwie ich kategorie: potrzeby realizo-wane i potrzeby pożądane, lecz niemożliwe do realizacji w konkretnych warunkach. Z reguły bowiem, w każdym środowisku, obok potrzeb realnych możliwych do zrealizowania, są potrzeby, których w danej sytuacji zrealizować nie można, które przez długie okresy życia pozostają w sferze pragnienia, stanowiąc jednak ważny czynnik dynamiki przemian. Koncepcja standardu kulturowego w zastosowaniu do badania mikro~truktur społecznych jest w przekonaniu autorki narzędziem bardziej wszechstronnym od ilościowych wskaźników ekonomicznych stosowanych zazwyczaj do mierzenia rozwoju społecznego i potrzeb konsumpcyjnych. Wskaźniki wzrostu produkcji, wzrostu realnego spożycia na głowę ludności czy wzrostu .stopy życiowej, pozwalają tylko na okrealenie ilościowych propozycji w zaspokajaniu potrzeb i przemieszczeniu dóbr konsumpcyjnych zakładając, że możliwości nabywania dóbr wzrastają równQlegle ze wzrostem dochodu. Dają one obraz niepełny, naświetlający zagadnienie jednostronnie w relacji podaż-popyt, toteż może On być traktowany jedynie jako wstępne rozeznanie potrzeb konsumpcyjnych. Właściwa ich ocena winna, według założeń autorki, uwzględniać ponadto świadomość potrzeb danego środowiska oraz świadomość możliwości i sposobów ich zaspokajania, a więc motywacje w spożyciu. Motywacje te wpływają bowiem na spo~ób zaspokajania potrzeb, czyli "styl konsumpcji kulturowej", różnicą w poszczególnych grupach społecznych, o którym to stylu decyduje skala określająca stopień natężenia umotywowanych aspiracji i dostępność względnie niedostępność przedmiotów stanowiących wartość pożądaną. Standard kulturowy -- używając słów autorki "służy do określania, jak kształtuje ~ię w danej mikro-strukturze społecznej relacja między potrzebami tej społeczności a sposobami ich zaspokajania". Pozwala ona na śledzenie zmian zachodzących w sposobie zaspokajania potrzeb, umożliwia opisywanie ich, a nawet porównywanie sposobów, jakimi poszczególne grupy ludzkie radziły sobie z zaspokajaniem potrzeb. Operując pojęciem ~tandardu kulturowego autorka przeprowadza analizę przemian zachodzących w realizacji zadań gospodarstwa domowego. Traktując gospodarstwo domowe jako instytucję społeczną dokonuje zestawienia charakterystycznych warunków, w których funkcjonował tradycyjny i w których kształtuje się współczesny standard kulturowy środowiska wiejskiego. Ustala wykaz zadań, <J w ich obrębie działań i czynności, wykonywanych w ramach przestrzeni mieszkalnej dla potrzeb badanych rodzin. Z ogółu zadań wydobywa te, w których przemiany standardu kulturowego są szczególnie charakterystyczne i ukazuje przemiany na przykładzie realizowanych w systemie gospodar~twa domowego zadań żywie:1iowych, zaaań związanych z utrzymaniem higieny osobistej, higieny mieszkania oraz zadań socjalizacyjnych rodziny, jak opieka nad dziećmi, potrzeba snu i wypoczynku. Podobnej analizie poddaje przemiany układów przestrzenno-funkcjonalnych budynku mieszkalnego i przemiany zachodzące w urządzeniu wnętrza �284 Recenzje, przegtądy wydawnictw i czasopism mieszkalnego, ustalając zależność zmian od struktury demograficznej rodzin i od profilu ekonomicznego gospodarstw rolnych. Wszystkie zabiegi metodologiczne dokonywane na materiale faktograficznym uzyskanym na podstawie badań terenowych są próbą zobiektywizowania wyników oraz uczynienia ich wymiernymi i porównywalnymi. Ponieważ nauka nie wypracowała dotychczas całościowego modelu normatywnego w odniesieniu do zaspokajania potrzeb człowieka, autorka dokonała wyboru przydatnych w jej pracy normatywów używanych w różnych specjalistycznych dyscyplinach: w ekonomii, architekturze, naukowej organizacji pracy i innych. Przyjmując za podstawę istniejące normy określające zapotrzebowanie człowieka na światło, sen, wypoczynek, normy techniczno-budowlane i irone, podejmuje próbę wypracowania wymiernych wskażników typowych dla potrzeb gospodarstwa wiejskiego. Znajdują one w pracy wyraz w postaci licznych wykresów graficznych i schematów obrazujących przestrzenne i czynnościowe powiązanie różnych warsztatów prac domowych. Wymierność tych wskażników umożiiwiła autorce porównywanie standardów kulturowych, wyciąganie wniosków ogólnych dotyczących zasad organizacji prac domowych, wykrycie czynników kształtujących program wiejskiego budynku mieszkalnego, a nade wszystko zebranie informacji o współczesnych zmianach w funkcjonowaniu gospodarstwa domowego rodzin chłopskich. Dążenie do precyzji sformułowań znajduje wyraz także w konsekwentnym definiowaniu podstawowych pojęć i uściśleniu terminów stosowanych w pracy, jak przykładowo: funkcja mieszkania, wartość użytkowa, układ funkcjonalny i przestrzenny, węzeł i zespół funkcjonalny, dyspersja funkcji itp. Na uwagę zasługuje też towarzysząca autorce świadomość potrzeby dalszego doskonalenia "jednoznaczności warsztatu pojęcio,wego" i weryfikacji ogólnych ustaleń przyjętych w projektowaniu architektonicznym w zastosowaniu ich do wiejskich budynków mieszkalnych. Na zakończenie należy podkreślić bardzo wnikliwe i precyzyjne potraktowanie zarówno założeń teoretycznych, jak też i warsztatu badawczego. Zastosowanie w pracy teoretycznej koncepcji standardu kulturowego oraz techniki analizy rzeczywistości kulturowej poprzez odnoszenie jej do modelu normatywnego jest ujęciem ciekawym, inspirującym i wartym wypróbowania w badaniach szerszych zbiorowości. Wyprowadzone wnioski natury ogólnej, opracowane normy i wskażniki oraz ramowe schematy rozwiązań przestrzennych występujące w sytuacjach badanych, mogą znaleźć również zastosowanie praktyczne, jako podstawa konstruowania propozycji projektowanych przy planowaniu funkcjonalnych budynków przeznaczonych dla społeczności wiejskiej utrzymującej się z uprawy ziemi i hodowli zwierząt. Józef Albert ss. 234. Pawlowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Lech Góra 1973, o przestępczości Cyganów wypowiadali się różni autorzy na marginesie opracowań monograficznych. Przy tym opinie swoje formułowali w oparciu o stereotypy powszechnie występujące, bądż z tymi sądami polemizowali, bez wdawania �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 285 się jednak w dokładniejszą analizę zjawiska l. Pawłowski w swej pracy oparł się na aktach spraw sądowych prowadzonych przeciwko Cyganom i akta te poddał wnikliwym studiom. Materiał przez niego zebrany metodą reprezentacyjną dotyczy Cyganów z całego obszaru Polski i zamyka ~ię liczbą 1250 zbadanych przestępstw ciokonanych w latach 1945-1964. Cyganie stanowią około 0,7 promille ogółu mieszkańców Pols'ki. Jednakże ilość popełnion)'ch przez nich przestępstw jest, w niektórych zwłaszcza kategoriach przeEtępstw (np. rabunki), kilkakrotnie wyższa, niż liczba przestępstw popełnionych przez nie-Cyganów. Zauważyć jednak należy, że ogromna liczba przestępstw popełniona zo~tała w pierwszych latach powojennych, w nieustabilizowanej atmo"ferz£.: tych czasów. Autor wskazuje na pewną specyfikę popełnianych przez Cyganów przestępstw, których rodzaj, aczkolwiek zróżnicowany, jest konsekwencją tradycyjnego trybu życia i charakterystycznej mentalności. I tak, Cyganie popełnili najwięcej przestępstw przeciwko mieniu (2,5 krotnie więcej, niż pozostałych przestępstw). Wskazuje to wyraźnie, iż "u podłoża przestępczości cygańskiej leżał głównie czynnik ekonomiczny" (s. 217). Wszak koczownictwo Cyganów jest zjawiskiem wtórnym. Są oni koczownikami nietypowymi, środki do życia czerpią nie z zasobów przyrody, nie produkują też żadnych środków potrzebnych im do życia. Środki te, głównie alimentacyjne, czerpali od nie-Cyganów, świadcząc na ich rzecz rozmaite usługi, czy w końcu kradnąc i wyłudzając 2. Kradzieże też stanowią najwyższy procent popełnionych przestępstw (439 zdarzeń). Są to kradzieże typowo cygańskie, choć nie wyłącznie przez Cyganów popełnione (okradanie mieszkań, kradzież drobiu, królików, koni, bydła, uprzęży, WoZÓ\V itp.). Mniej liczne, ale najbardziej typowe dla Cyganów były wyłudzenia (302 zdarzenia), a to: wróżba współwystępująca z kradzieżą, czarowanie, oszukańczy handel. Przestępstwa przeciwko osobie wystąpiły w 217 zdarzeniach. I jest to jedyna kategoria przestępstw, w której ujęto również czyny skierowane przeciwko Cyganom. Są one oczywiście bardzo nieliczne, jako że wyjątkowo trafiały do sądu \V związku z tradycyjnym nakazem, aby sprawy cygańskie załatwiać bez wtajemr:iczania w to osób spoza swego środowiska. Rozboje wystąpiły w 149 zdarzeniach, a czyny związane z uchylaniem się przed wymiarem sprawiedliwości - w 86 zdarzeniach. Ta ostatnia kategoria przestępstw jest dla Cyganów typowa, bowiem "pozbawienie wolności [...] Cygan odczuwa bardziej dotkliwie, niż ktokolwiek inny, przy czym kary tej - a zwłaszcza stopnia jej dotkliwości - nie wiąże pojęciowo jako następstwa przypisanego mu czynu" (s. 228). Stąd też Cyganie unikali za wszelką cenę kontaktów z przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości: podejrzani zmieniali nazwiska i inne dane personalne, posługiwali się fałszywymi dokumentami itp. Pochwyceni próbowali ucieczki w każdej sytuacji - często z powodzeniem - absolutnie nie licząc się z konsekwencjami w wypadku ponownego ujęcia. Podkreślić należy, że Cygan trudno znosi rozłąkę z bliskimi, zerwanie kontaktu ze środowiskiem. Samo zaś zamknięcie i związane z tym niewygody są dla niego mało dokuczliwe 3. l 1. Danilowicz, a Cyganach wiadomość historyczna, Wilno ł824; J. Ficowski, Cyganie na polski.ch drogach, Kraków 1965, szczególnie s. 179-182; zob. też V. Siftar, Cigani. Minulost v se(lanjosti. Murska Sabota 1970. s. '190-206. a kradzieżach i oszustwach wypowiadano się często we fragmentach dotyczących sposobów pozyskiwania dochodu; zob. E. Horvathova, Cigani na Slovensku, Bratislava 1964; J.-P. CU~bert, Cigani, Zagreb 1967, s. 125 i nast. 2 Par. E. Horvathova, K otdzke etnokulturneho vyvoja a etnickej klasi.fikdcie Cigdnov. "Slovensky Narodopis" 1974. z. l, s. 5 i nast. 3 J. Ficowski, op. cit., s. 123. �286 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Jak można się domyślać, istnieje różnica w częstotliwości popełniania przestępstw przez różne grupy Cyganów polskich. Biorąc pod uwagę wszystkie zbadane zdarzenia, częstotliwość ta przedstawia się malejąco w następującej kolejności: Cyganie nizinni, Lowari, Kełderasza, wyżynni, sanocka Roma, chaładytka Roma, Wurdonara, Sinti. Pewne kategorie przestępstw popełniane są szczególnie często przez niektóre tylko grupy Cyganów. Np. kradzieże koni, wozów i uprzęży popełnione były niemal wyłącznie przez Cyganów nizinnych. Oszukańczy handel końmi był praktykowany tylko przez. grupy wędrowne. W rabunkach szczególnie często brali udział Cyganie nizinni z grupy "Kaliszaków" itd. W konkluzji autor podkreśla nieskuteczność i wręcz szkodliwość postępowania organów sprawiedliwości, które traktowały Cyganów bez zrozumienia ich specyficznej mentalności i oporu kulturowego, jaki przychodzi im przełamywać przy przystosowywaniu się do ogólnie przyjętych, a im obcych nieraz, norm postępowania 4. Natomiast nie są nowe postulaty autora dotyczące produktywizacji i stopniowej asymilacji Cyganów. Wielką zaletą publikacH jest fakt wykorzystania żródeł archiwalnych nietrwałych, które archiwa mają obowiązek przechowywania tylko przez :30 lat. Za niedługo więc praca Pawłowskiego będzie jedynym źródłem dokumentującym ten mało znany wycinek rzeczywistości cygańskiej. I choć Cyganie występują tu spoza akt sądowych często mało obiektywnie przedstawiających rzeczywistość, praca jest jednocześnie źródłem pewnych informacji ze sfery obyczajowej. Chciałbym tu sprostować niektóre, mało zresztą istotne dla całości opracowania, fragmenty dotyczące Cyganów wyżynnych. Otóż Cyganki z tej grupy dość często jeszcze zajmują się żebractwem, obchodząc góralskie domy z prośbą o datek. Przy tym skutecznie posługują się wróżbą w celu uzyskania bardziej pożądanych datków, głównie naturaliów. Umiejętność wróżenia obca jest jedynie Cygankom ze Spisza (zob. s. 30). Do tych Cyganów nie można też odnieść stwierdzenia (s. 29), jakoby wszyscy Cyganie byli dumni ze swej cygańskości. U Cyganów tych, podobnie zresztą, jak u pewnych grup Cyganów w innych krajach, zauważa się tendencję do wyjścia ze środowiska cygańskiego, jak najdalej idącego zerwania z nim. Przejawia się to w dążności do zawierania mieszanych małżeństw, nie używania języka cygańskiego przez niektórych młodych, dążność do zamieszkania poza wsią rodzinną, głównie w mieście, a w końcu jest wręcz deklarowana niechęć do swego pochodzenia. Są to zjawiska nowe, zaistniałe w ciągu ostatnich kilku lat. Adam Milena (1955-1972). Bartosz Hiibschmannova, Abstrakta odborne literatury o Cikcinech Ustav pro filosofii a sociologii CSAV, Praha 1974, ss. 159. v CSSR W 1972 r. przy Instytucie Filozofii i Socjologii Czechosłowackiej Akademii Nauk powołano interdyscyplinarny zespół cyganologiczny. Zespół ten wytyczył sobie ściśle praktyczne zadanie: możliwie całościowe poznanie społeczności cygań- zob. 4 o stosunku Cyganów do J. Yoors, Cyganie, Kraków niecygańskiego 1973. otoczenia, o ich bardzo odrębnej mentalności, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 287 skiej na terenie Czechosłowacji w celu jak naj szybszego poprawienia poziomu ich bytu i włączenia ich w rytm życia w państwie socjalistycznym 1. Cyganie - to istotny problem ekonomiczny i społeczny tego kraju. W 1970 r. stanowili oni 1,4% społeczeństwa, a prognozy demograficzne przewidują, że na skutek bardzo. szybkiego przyrostu naturalnego liczba ta w 2000 r. wyniesie 2,1-2,7%, co w wartościach bezwzględnych wynosić będzie około 313000 Cyganów. Cyganie zajmują ilościowo drugie miejsce (po Węgrach) pośród mniejsZOści narodowych zamieszkujących Czechosłowację, przy czym największa ich liczba mieszka w słabo uprzemysłowionej Słowacji (w 1968 r. z ogólnej licz.by 226467 Cyganów 165382 mieszkało na Słowacji). W związku z niechęcią do pracy w gospodarstwach rolnych, niskimi na ogół kwalifikacjami zawodowymi, małą liczbą własnej inteligencji, grupa ta stanowi od lat przedmiot troski władz i zainteresowania przedstawicieli nauk społecznych. Dodać należy, że odmiennie niż to się dzieje z innymi mniejszościami, stosunek społeczeństwa czechosłowackiego do Cyganów jest, generalnie biorąc, bardzo niechętny. Stąd potrzeba wszechstronnego, wnikliwego poznania problemu, aby polityka społeczna, skierowana ku tej części społeczeństwa, ciała zamierzone efekty. Abstrakta odborne literatury ... powstały jako wstępny etap prac z.espołu nad tzw. problemem cygańskim 2; jest to bibliografia naukowych opracowań dotyczących Cyganów w Czechosłowacji (publikacje samodzielne, artykuły itp.), z krótkim omówieniem ich zawartości. Współautorami przeglądu są: J. Pfeiferova, T. Praśilova, F. Prochazka, A. Smetanova. i H. Svatkova. Publikacja, wydana w formie skryptu, zawiera 88 pozycji z lat 1955-1972, podzielonych tematycznie następująco: demografia 15 pozycji, socjologia 18, psychologia i pedagogika 7, antropologia fizyczna i medycyna :n, historia i etnografia 7, lingwistyka 3, ogólne 7. Uderza w tym przeglądzie mała ilość prac etnograficznych, brak opracowań (pośród prac etnograficznych i socjologicznych), które by badały specyfikę cygańskiego życia, strukturę rodzinną i rodową, stosunek do pracy, pojęcia prawne i moralne, stosunek do nie-Cyganów itp. Brak wiedzy o podstawowych cechach cygańskiego życia i mentalności, o tych przejawach ich kultury, o których wiedza pomogłaby lepiej ich zrozumieć. Wśród prac etnograficznych na szczególną uwagę zasługuje niewątpliwie praca E. Horvathovej o Cyganach w Słowacji, jedyne tego typu opracowanie w Czechosłowacji 3. Autorzy publikacji podkreślają trudności, na jakie napotykają cyganolodzy, którzy muszą tworzyć nowy aparat pojęciowy, względnie definiować określenia użyte w dawniejszej literaturze cyganologicznej (np. problem cygański, integracja, koczowniczy sposób życia, asymilacja, niski poziom kultury itd.). W 1969 r. założono w Czechosłowacji związek Cyganów-Romów (Romano jekhetaniben), który włączył się do współpracy przy badaniu cygańskiej problematyki. Od tego też czasu rozpowszechnia się w literaturze naukowej i języku potocznym wyraz Rom (Cygan, człowiek) na określenie Cygana 4. 1 Kilka lat wcześniej zalnierzenia te oIDó\vila E. Davidova-Turcinova, citice soućasnelw cikanskeho problemu v Ceskoslovensku. "Sociologicky s. 29-41. K vymezeni Q speCasopis" 1970, t. 6, 2 Ustaleniem zakresu pojęciowego określenia "problem cygański" zajęła się \vłaśnie M. HUbschmannova, Co je tzv. cikanska otazka? tamże, s. 105-120. 3 E. Horvathova. Cigani na Slovensku, Bratislava 1964; zob. też jej naj nowszą pracę, K otazke etnokulttirneho vyvoja a etnickej klasi.jikacie Ciganov. "Slovensky Narodopis" .1974, t. 22, s. 3-14. 4 E. Davidova, op. cit. �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Kierunek naj nowszych badań nad Cyganami w CSRR wyznacza dziś socjologia, co widać po sporej ilości artykułów, jakie ostatnio publikuje "Sociologick)' Casopis". Adam Andrzej Kwilecki, 1974, PWN, ss. 320. Łemkowie - zagadnienia migracji asymilacji, Bartosz Warszawa Nowa książka A. Kwileckiego należy do kręgu publikacji o trudnych, niechętnie na ogół podejmowanych przez naszych badaczy zagadnieniach, stanowiących jednak od lat przedmiot zainteresowań autora. Chwała mu za to. Przedmiotem jej jest grupa Łemków, żyjąca od przeszło 25 lat w swoistej diasporze na naszych ziemiach zachodnich po przesiedleniu z "prywatnej" czy ,.etnograficznej" ojczyzny w Karpatach, między Popradem a zlewiskiem Osławy. Zasadniczymi zaś problemami badawczymi są procesy "przystosowania się" lub, jak chce autor, procesy adaptacji, stabilizacji i asymilacji Łemków w nowych ich siedzibach i nowym środowisku. Autor, próbując odpowiedzieć na pytanie: czy i \V jakiej mierze Łemkowie - mimo migracji - zachowali swą odrębność kulturową i etniczną, przedstawia, po pierwsze, przebieg osiedlania Łemków na ziemiach zachodnich, ich warunki bytowe w pierwszym okresie pobytu, pomoc państwa, formy grupowej jedności i solidarności; po drugie, zajmuje się aktywnością gospodarczą Łemków słusznie uznając ją za dogodny wskażnik stopnia zaawansowania procesu wrastania przybyszów w nowe środowisko; wreszcie analizuje współżycie z ludnością polską i proces asymilacji kulturalnej, poświęcając sporo miejsca kwestii świadomości narodowej Łemków oraz ich ocenie przez ludność polską. Recenzowana książka daje czytelnikowi, interesującemu się tymi sprawami, sporo satysfakcji, lecz jednocześnie nasuwa wiele wątpliwości. Wynikają one w znacznej mierze ze zbyt szerokiej, w stosunku do zebranego materiału empirycznego, koncepcji pracy oraz z budzącego pewne zastrzeżenia zastosowania trzech podstawowych pojęć: adaptacji, stabilizacji i asymilacji (s. 18). Wątpliwości budzi zarówno wybór tych pojęć, jak i nadany im zakres pojęciowy oraz niejasno przedsta\viony między nimi związek. Uszeregowanie i analizowanie ich w powyższej kolejności sugeruje mię<izy nimi związek logiczny i psychologiczny: asymilacja najpełniej ujmuje całokształt przeobrażeń społecznych i staje się ukoronowaniem dwóch pierwszych procesów, stanowiących swego rodzaju warunek konieczny jej spełnienia. Tymczasem ograniczenie konotacji terminu "asymilacja" do spraw narodowych (s. 29), nadaje mu węższy zakres niż pierwszym dwom terminom, zaś tytuł jednego z rozdziałów: "Adaptacja i asymilacja ekonomiczna", sugeruje, częściową co najmniej, odrębność zakresów obu terminów, co nie odpowiada ściśle wcześniejszym, teoretycznym rozważaniom autora. Na ogół uważa się, iż pojęcie adaptacji jest związane w jakiś sposób z pojęciem stabilizacji, zaś ostatnia nie musi bynajmniej towarzyszyć asymilacji, która może się przecież dokonywać również w warunkach nieustabilizowanych społecznie i ekonomicznie. Pojęciu "stabilizacji" autor nadaje szczególne znaczenie jako "wiązania się z nową ziemią i wyzbycia się chęci powrotu w góry" (s. 27), co może się odnosić tylko do Łemków. �Recenzje, przeglądy wycLawnictw i czasopism 289 Lecz jeśli młodzi Łemkowie, o czym pisze autor (s. 223), dla realizacji swych osobistych aspiracji przenoszą się często nie do "etnograficznej ojczyzny" swych ojców lecz na inne tereny Polski, to czy można ich uważać za "ustabilizowanych"? Polaków pragnących opuścić ziemie zachodnie określimy bez wahania jako "nieustabilizowanych". Czy nie byłoby więc lepiej pozostać przy potocznym rozumieniu "stabilizacji" jako pewnego stanu trwałości i równowagi, społecznie pożądanego, lecz nie związanego z procesami asymilacji? Rozróżnienie zaś "asymilacji ekonomicznej", "społecznej" i "kulturalnej" (s. 31 i 32) niewiele nam daje, skoro autor nie pozbawia w sposób konsekwentny tego pojęcia konotacji etnicznych, zajmując v: tej sprawie niezdecydowane stanowisko (s. 29, 31, 32, a zwłaszcza s. 35, gdzie c;uto!' omawia czynniki sprzyjające asymilacji etnicznej). Jeśli autor omawianej pracy nie chciał pójść śladem S. Nowakowskiego (Adaptacja ludności na Sląsku Opolskim, 1957) i posłużyć się wyłącznie pojęciem adaptacji, nawet z ewentualnym kj uściśleniem 'r:rzez dodanie orzecznika: "lokalnej", jako zbyt ogólnym, nieprecyzyjnym, to wydaje się, iż byłoby celowe przyjęcie przez niego jako narzędzia analizy pojęcia "przystosowania" lub "akomodacji", która jest pozbawiona elementu wartościującego. Jeśli zaś Autor chciał posunąć się dalej czy sięgnąć głębiej, to mógł wprowadzić jeszcze dwa inne pojęcia: "akulturację" i "integrację", stanowiące dwa pierwsze stopnie asymilacji. Natomiast trzeci stopień asymilacji "amalgamację" mógł Autor śmiało pominąć z uwagi na nieliczne małżeństwa mieszane i brak innych potwierdzających ją faktów. W ten sposób pozbawiłby on pojęcie "asymilacji" jej etnicznego ostrza, które dla jednych o,znacza polonizację, dla innych, niekiedy. wynarodowienie. Operowanie zaś nie zneutralizowanym pod względem etnicznym pojęciem "asymilacji", może budzić u czytelnika podejrzenie o etnocentryzm autora, zapewne niesłusznie, gdyż włożył on wiele wysiłku w możliwie wszechstronne naświetlenie badanej problematyki. Sam autor wydaje się mieć miejscami wątpliwości, czy zjawisko asymilacji, V,l przyjętym faktycznie przez niego znaczeniu, istnieje. Lecz generalnie wydaje się skłaniać do wniosku, iż mamy do czynienia z daleko posuniętym procesem asymilacji Łemków w ich nowym miejscu osiedlenia, przy czym owa a-symilacja okazuje się wyraźna w pokoleniu średnim, którego lata aktywności przypadły już na okres pobytu na ziemiach zachodnich, szczególnie zaś w pokoleniu już tam wychowanym. Istotną rolę przypisuje się tu wpływom szkoły oraz ogólnym prądom urbanizacyjnym, które unifikują wzory kulturowe, choć naj starsze pokolenie Łemków pozostaje przy swej dawnej kulturze. Na przełomie lat 50 i 60-tych, a więc w momencie prowadzenia prac badawczych, liczni starzy Łemkowie odseparowywali się wyrażnie od wpływów nowego środowiska. Szczególnie odnosiło się to do tych, którzy w przeszłości zamieszkiwali wsie pozostające w przestrzennej i społecznej izolacji od środowisk polskich, a przy tym nie uczęszczali do polskich szkół. Bardzo słaba znajomość języka polskiego okazała się w nowej sytuacji istotnym czynnikiem izolacji, choć ostatnich kilkanaście lat przyniosło pewne postępy w procesie "akulturacji", określanej przez autora jako "asymilacja". Na podstawie swych badań Kwilecki skłonny jest zresztą określić występujące wśród Łemków tendencje jako dualizm narodowy (jednoczesne określanie się jako Łemkowie i Polacy). Dowody, które przedstawił, nie uprawniają jednak, naszym zdaniem, do podobnego wniosku. Tytułem przykładu poświęćmy nieco uwagi badaniom, do których, jak się zdaje, autor przywiązuje znaczną wagę. Są to wyniki badań nad podstawami i wyobrażeniami etnicznymi dzieci szkolnych ze szkół wiejskich b. powiatu trzcianeckiego. Pomijając to, iż w stosunku do innych części pracy rozważania te rażą rozwlekłością, zwłaszcza na tle syntetycznej prezentacji 19 - Lud, tom LX �290 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism materiału empirycznego we wcześniejszych partiach pracy, powstaje pytanie, jaką może mieć dla nas wartość samookreślenie narodowe dzieci lub określenie przez nie narodowości rodziców? Zapewne żadne, lub bardzo niewielkie, zważywszy, iż mogą to być reminiscencje opinii usłyszanych w domu, w szkole i w środowisku, gdzie ciągle jeszcze panuje stereotyp Ukraińca mordującego bezbronnych Polaków (w tym i dzieci). Czy to, iż aż 13 łemkowskich dzieci I(połowa próbki) określiło się jako Polacy (a ponadto 3 jako Łemkowie i Polacy, s. 288), nie jest po prostu utożsamieniem narodowości z miejscem urodzenia znajdującego się na obszarze Państwa określonego jako Polska? Podobnie jak owa dziewczynka z rodziny repatriantów, która podała się za Rosjankę, bo urodziła się w Rosji. A czy czasami fakt, że tak wielu Łemków protestuje przeciwko nazywaniu ich Ukraińcami (s. 160, 318), jest nie tyle dowodem rozkładu ukraińskiej grupy narodowościowej (choć autor również uważa, iż Łemkom obca jest ukraińska świadomość narooowa), co raczej wynikiem wspomnianej moralnej presji środowiska oddziałującej zarówno na dzieci, jak i na dorosłych? A to, co autor nazywa "dualizmem narodowym" może przecież być tylko zewnętrznym wynikiem unifikujących wzorów urbanizacyjno-przemysłowych w społeczeństwie poddanym silnemu scentralizowanemu systemowi gospodarki planowej i jednolitej działalności kulturalnej. Jednolita zaś wspólna szkoła, z którą autor wiąże mieszane małżeństwa (! ?), pomijając inne, ważniejsze, jak się wydaje, w tym względzie instytucje, jak np. sąsiedztwo i miejsce pracy, przyspiesza oczywiście akulturację, lecz od niej do asymilacji (etnicznej) lub - używając zaproponowanej przez nas terminologii: amalgamacjidaleka jeszcze droga. Praca nasuwa, oczywiście, wiele innych interesujących problemów. Z uwagi na szczuple ramy recenzji zwrócimy jeszcze uwagę na niektóre tylko sprawy. Autor chce traktować stabilizację jako funkcję pochodzenia środowiskowego i sytuacji gospodarczo-społecznej w dawnym miejscu zamieszkania. Myśl ciekawa, lecz czy nie jest to stwierdzeniem, w innej formie, znanej od dawna prawdy o dodatnim wpływie awansu społecznego na związek z nowym środowiskip.m, jako że ibi pa tria, ubi bene. Oczywiście, ci, którzy mieli w dawnych siedzibach 'vyższy status niż uzyskali w nowych, będą bardziej tęsknić za dawną ojczyzną niż ci, którzy w nowych warunkach urządzili się lepiej niż poprzednio. Nie bez znaczenia jest tu zapewne wiek i wykształcenie, a może nawet i płeć przesiedlonych osadników. Przy okazji wrzućmy tu jeszcze jeden kamyczek do ogródka autora: czy należy rzeczywiście wiązać "pragnienie powrotu niektórych rodzin" z przyczynami o "charakterze psychopatologicznym'''? Pojęcie to ma zabarwienie raczej negatywne, a więc jest tu jakimś dysonansem (s. 222). Jeśli autor słusznie tak silnie podkreśla wpływ środowiska na procesy adaptacyjne Łemków i ich poczucie psychiczne (zapewne i bezpieczeństwa), to wieś L. zamieszkała w 90"/0 przez Łemków, a w 10"/0 przez Polaków (s. 217),. powinna być przykładem OdwI;óconej niejako sytuacji: słabszego poczucia stabilizacji i bezpieczeństwa u Polaków niż u Łemków. Pierwsi mogliby w tym przypadku posłużyć jako próbka kontrolna w badaniach autora. Niestety, niczego na ten temat 5ię nie dowiadujemy ... Podobnie niewiele dowiadujemy się'o tym, jaki jest w istocie charakter związku między poczuciem stabilizacji u Łemków, a dostrzeganiem przez nich pozytywnych reakcji i odruchów ze strony polskiego otoczenia. Sprawa warta chyba refleksji socjologicznej: czy, innymi słowy, te odruchy życzliwości wobec Łemków (lub ich brak) przyczyniły się do ich stabilizacii (lub jej braku), czy �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 291 może odwrotnie: owe odruchy dostrzega się, czy o nich pamięta, gdy uzyskuje się ekonomiczną stabilizację (i pewność siebie); nie dostrzega się ich zaś u obcoplemiennych sąsiadów (lub opacznie je tłumaczy), gdy stabilizacji ekonomicznej nie udaje się osiągnąć. Autor ukazuje w sposób przekonywający liczne zalety ludności łemkowskiej, dusznie zauważając, iż na ukształtowanie swoistych cech osobowości Łemka z ziem zachodnich (wzorowy gospodarz, sumienny, pracowity, zdyscyplinowany, gościnny), wpłynął status członka mniejszości narodowej, starającego się przezwyciężyć status obywatela drugiej kategorii i pozyskać społeczne uznanie. Jest to zapewne ogólna prawidłowość obejmująca wszystkie mniejszości uświadomionee!) narodowo, lub przeżywające proces samookreślenia się pod względem kulturalno-narodowym. Awans społeczny wIększości Łemków został w książce przedstawiony w sposób przekonywający. Nie można jednak zapominać, iż jest to awans indywidualny, będący w znacznej mierze wynikiem interesującego zderzenia kulturowego, przy czym te same czynniki, które o tym awansie zadecydowały, przesądziły w sensie negatywnym o awansie kolektywnym (jako grupy kulturowo-etnicznej). Praca zawiera również wiele interesującego materiału historycznego, świadcząc dobrze o znajomości problemu przez autora. Kto wie, czy materiał ten nie stanowi głównej wartości pracy. Rozdział "Rzut oka na dawną Łemkowszczyznę" daje nam przegląd tak mało u nas znanej, najnowszej historii Łemków. Cenne są zwłaszcza informacje autora o ruchach separatystycznych i państwowotwórczych wśród Łemków w momencie rozpadu monarchii austro-węgierskiej, I choć wobec zasadniczego przedmiotu rozważań ta partia książki ma nieco marginesowy charakter, to jednak jej walory informacyjne wydają się bezdyskusyjne. Dla zrozumienia zaś łemkowskich migracji na ziemie zachodnie rozważania o zabarwieniu historycznym wydają się niezbędne. Równie wiele cennego materiału przynosi rozdział trzeci, poświęcony osadnictwu Łemków w województwach zachodnich, napisany z pewną powściągliwością, lecz jednocześnie z wyraźną troską o obiektywność ogólnego obrazu. Na zakończenie kilka podsumowujących uwag o charakterze bardziej formalnym. Zgodnie z intencjami autora praca ma charakter na wskroś empiryczny i sprowadza się w zasadzie do uporządkowanej prezentacji tak zwanego materiału terenowego. Pewien medosyt warstwy teoretycznej, odczuwany przy lekturze, znajduje jednak uzasadnienie w fakcie, iż współczesne badania nad Łemkami na ziemiach zachodnich nie są zbyt zaawansowane i trudno pokusić się o teoretyczne generalizacje nic dysponując obfitym i wszechstronnie naświetlonym materiałem empirycznym. Ze względu zaś na jednolitą strukturę etniczną naszego społeczeństwa nie dysponujemy szerszym materiałem porównawczym, który zdobyć moglibyśmy przeprowadzając analogiczne badania w ramach innych grup etnicznych. Traktując zaś studium A. Kwileckiego przede wszystkim jako prezentację badań empirycznych, należałoby się spodziewać szczególnej dyscypliny i jasności w przedstawieniu narzędzi badawczych, następnie zaś samego materiału empirycznego. Niestety, narzędzia badawcze nie zostały omówione w stopniu zadowalającym. Wprawdzie obiecuje autor uczynić to w trakcie analizy materiału, jednak w toku lektury sprawa ta ulega pewnemu "zagubieniu", utrudniając czytelnikowi interpretację danych. Nie bardzo jasne są przy tym zasady organizujące cały �292 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism materiał empiryczny. Podobnie nieprecyzyjnie określony jest teren badań, a zwłaszcza kryteria jego doboru. Próby badanych są zadziwiająco niewielkie, przy czym trudno określić, na jakiej podstawie poszczególni respondenci znaleźli 'Się w próbie. Szkoda, że praca nie została uzupełniona tekstami wykorzystywanych kwestionariuszy. Razi też brak bibliografii. Na niewątpliwą korzyść autora przemawia fakt, iż obok wywiadów formalnych przeprowadził wiele wywiadów nieformalnych umożliwiających uzupełnienie skąpych danych ilościowych in teresującyrni danymi jakościow;ymi. Osobne zastrzeżenia odnieść należy do konstrukcji tabel. Ich niejednolitość formalna jest zrozumiała, bowiem przynoszą materiał pochodzący z różnych źródeł i peddany w rozmaity spo'Sób intelektualnej "obróbce". Dobrze byłoby jednak przy poszczególnych tabelach wskazywać źródło informacji. Dane w liczbach bezwzględnych nie są tak dogodne w lekturze jak dane w odsetkach, jednak do obliczania procentów nie zawsze upoważniała wielkość próby. W niektórych tabelach podawano liczebności ogólne N (np. tab. 15 i następne), w innych zaś nie (np. tab. 2 i następne). Wskazane byłoby tu ujednolicenie, przy jednoczesnym r;ozostawieniu litery N w tabelach z odsetkami na oznaczenie liczby, w stosunku do której ustalono odsetki. Drobne zastrzeżenia odnieść także można do układu pracy. Dziwi TIa przykład fakt, że A. Kwilecki najpierw omawia obszar etnograficzny Łemkowszczyzny, potem dopiero przechodzi do kwestii pochodzenia Łemków. W przypadku grupy etnicznej powstałej wskutek intensywnych procesów osadniczych lepiej byłoby chyba omówić najpierw pochodzenie Łemków, później wskazać teren ich osiedlenia. W pracy zdarzają się ponadto zbyteczne powtórzenia, znajdujące jednak uza'Sadnienie w samej koncepcji układu materiału, z racji której te same informacje znależć się muszą w dwóch, jeśli nie w trzech rozdziałach. Mimo wysuniętych zastrzeżeń i stwierdzonych usterek pracę Łemkowie zagadnienia migracji i asymilacji powitać należy z niemałym zadowoleniem, tym bardziej, że wiedza w Polsce a tej ciekawej grupie etnicznej jest niewielka. Zapewne przyjęcie nieco innej koncepcji i nadanie jej większej zawartości poprzez poczynienie pewnych skrótów, podniosłoby jej wartość. Lecz i w obecnej formie powinna spotkać się z zainteresowaniem, zwłaszcza ze 'Strony działaczy społecznych i urzędników władz lokalnych. Jej rola dydaktyczna mogłaby być znaczna. Niestety, po rozwiązaniu Polskiego Związku Zachodniego brak na ziemiach zachodr.ich organizacji społecznej, która korzystając z tej i pOdobnych prac socjologicznych, świadomie wpływałaby na kształtowanie stosunków społecznych między różnymi grupami etnicznymi, w tym i między większością a mniejszościami naroDowymi, zgodnie ze społecznym intere'Sem obu stron i na rzecz rozwoju pluralistycznego modelu kultury. Zbigniew T. Wierzbicki, Andrzej Maria Biernacka, Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w dach. "Biblioteka Etnografii Polskiej" Nr 29, Wrocław-Kraków-Gdańsk ss. 212. Potocki Bieszcza1974, Formowanie się nowych społeczności wiejskich powstałych na skutek ma'Sowych przesiedleń ludności polskiej po II wojnie światowej interesowało i inte- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 293 resuje nadal wielu socjologów i etnografów, ale wszyscy oni obejmują badaniami północne i zachodnie ziemie Polski. Bieszczady, zapewne z powodu swej niedostępności, trudnych warunków pracy w terenie górskim, słabo zaludnionym, do niedawna pozbawionym komunikacji, a może i dlatego, że w tym regionie nie działa żadna wyższa uczelnia ani instytut naukowy o profilu humanistycznym, pozostawały poza zasięgiem zainteresowań badaczy. Wyjątek stanowił warszawski ośrodek etnograficzny (Katedra Etnografii UW i Zakład Etnografii IHKM PAN), który od 1960 r. prowadził tam badania. Autorka omawianej książki brała 'W nich udział od pierwszej chwili, publikując w licznych artykułach i rozprawach poszczególne etapy pracy. Ten kilkunastoletni "staż" bieszczadzki, fakt, że Biernacka r.iemal od początku osobiście śledziła proces osiedlania i rozwoju tych ziem, pozwolił jej na niezwykle wnikliwe, pełne zrozumienia i znawstwa ujęcie procesów kształtowania się tam nowej społeczności wiejskiej. Głównym założeniem badawczym - że posłużę się tu sformułowaniem samej autorki - "było uchwycenie procesu kształtowania się nowych stosunków demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie górskim, który w wyniku bezpośrednieh następstw II wojny światowej stał się na znacznych obszarach, a zwłaszcza w pasie południowym, wtórnie pustką kulturową". W postępowaniu badawczym "punktem odniesienia dla obserwowanych współcześnie zjawisk i proce~ów kulturowych był zawsze wzór kultury tradycyjnej" (s. 23). Sam zaś proces przemian badała zawsze autorka w kilku podstawowych dziedzinach życia, jak: warunki bytowe (budownictwo, wypO'sażenie wnętrza mieszkalnego, pożywienie), gospodarka rolna i hodowlana, a przede wszystkim rodzina ;'ozpatrywana na tle społeczności lokalnej. Szczegółowa analiza tych dziedzin życia pozwoliła na "odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie wzajemnych uzależnień i określanie głównych dróg rozwoju wsi tego obszaru" (s. 23), co w ostatecznym wyniku doprowadziło autorkę do celu tej pracy, którym było uzyskanie odpowiedzi na pytanie "jaki jest stopień zaawansowania procesu integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecznościach bieszczadzkich" I(S. 24). Badacze proces(Jw integracyjnych na ziemiach zachodnich i północnych znajdowali się w tak dogodnej sytuacji, że za~hodzące tam procesy ekonomiczno-społeczne były w zestawieniu z Bieszczadami stosunkowo proste. Ludność napływowa za~tała tam warunki geograficzne dogodne, wsi na ogół mało lub zgoła r.ie zniszczone wojną, poziom kultury niejednokrotnie wyższy niż ten, do którego przywykła - nie napotkała więc większych trudności ekonomicznych. Zasiedlenie tych ziem nastąpiło w stosunkowo krótkim czasie, osiedleńcy w dużej większości pochodzili ze wschodu, z terenu o mniej więcej jednolitej kulturze, po~iadali ponadto poczucie wewnętrznej więzi wywołane podobnymi losami. Objęli oni nowe ziemie w wyłączne posiadanie, nie musieli współżyć z poprzednimi ich mieszkańcami (a jeżeli zastawali ludność autochtoniczną, byli to również Polacy). Zupełnie inaczej kształtowało się zasiedlenie Bieszczadów. Osiedleńcy zastawali warunki geograficzne bardzo ciężkie (góry, złe ziemie, ostry klimat), kraj zniszczony wojną wiele wsi w ogóle przestało istnieć, a jeśli zabudowania stały, ich standard był o wiele niższy od tego, do jakiego przywykła ludność napływowa. Brak było dróg, środków komunikacji, zaplecza handlowego, administracyjnego, szkół itd. Osiedleńcy rekrutowali się z różnych stron Polski i różnych środowisk (miejskich, wiejskich), brak im było poczucia więzi. W wielu okolicach zastawali na miejscu autochtoniczną ludność ukraińską, obcą poczuciem narodowym, językiem, religią i kulturą. W dodatku zasiedlanie Bieszczadów trwa już 25 lat i jeszcze nie zostało zakończone, co działa wyraźnie hamująco na �2(l! Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.zasopism procesy integracyjne, nie mówiąc już o tym, że trudne warunki bytowania zniechęciły wielu osadników, którzy po pewnym czasie opuszczali te ziemie. Dla tych, którzy pozostali, stwarzało to atmosferę braku stabilności. Nie łatwo badaczowi zorientować się w tak złożonych i skomplikowanych stosunkach, w społeczeństwie, którego nie sposób mierzyć jedną miarą. Autorka wyszła z założenia, że "kultura tradycyjna osadników bieszczadzkich to jeden z ważniejszych elementów podłoża historycznego, który zwłaszcza w pier"vszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian" (s. 23). Przystąpiła do badania społeczeństwa bieszczadzkiego nie jako całości, ale do analizy poszczególnych grup osiedleńców, które udało się jej wyodrębnić. Na pierwszy plan wysunęła autochtoniczną ludność ruską (Lemków, Bojków, Pogórzan), następnie ludność tzw. "lubelską" przybyłą tu grupowo i zasiedlającą kilkanaście wsi, wreszcie ludność grecką '(polityczni emigranci). Mieszkańcy innych ziem, rekrutujący się głównie z województw krakowskiego i rzeszowskiego, ale i z innych stron, przybyli tu pojedynczo lub rodzinami, szukając na własną rękę dogodnych miejsc osiedlenia. Prócz wspomnianych grup regionalnych osiedliły się tu zwarte grupy zawodowe, jak np. pracownicy leśni, którzy odegrali ważną rolę w zasiedleniu Bieszczadów. Na tle stałych osadników specyficzne miejsce zajmują zawodowi pasterze z powiatów nowotarskiego (przede wszystkim), limanowskiego i nowosądeckiego, przybywający tu corocznie ze swymi stadami owiec i bydła na letni wypas. Śledzenie dziejów, które doprowadziły do istniejącej obecnie sytuacji, zaczyna Biernacka od opisu regionu bieszczadzkiego przed II wojną, kładąc szczególny nacisk na demografię i kulturę. Stwierdza, że była to kraina znacznie zróżnicowan;;, narodowościowo (Rusini, Polacy, Zydzi, Niemcy), religijnie (rzymski i grecki katolicyzm, mozaizm), biedna i wybitnie zacofana kulturowo (m. in. olbrzymi procent analfabetów). Na tym tle rysuje się budzenie się nacjonalistycznego ruchu ukraińskiego i przeciwdziałanie mu poprzez ruch tzw. szlachty zagrodowej. Po II wojnie następuje wyludnienie tych terenów przez repatriację do ZSRR około pół miliona ludności ruskiej, a później, w następstwie walk z UPA, przez masową ewakuację ludności do Polski zachodniej i północnej. Na w znacznej mierze opuszczone i zniszczone wojną ziemie zaczynają napływać nowi osiedleńcy. Autorka zajmuje się każdą z kolejnych fal osadniczych, badając ich pochodzenie, warunki z których wyszli i te, jakie zastal! na miejscu w Bieszczadach oraz ich póżniej sze losy. Sam proces osiedlenia Bieszczadów potraktowała Biernacka wielostronnie. Bardzo szczegółowo zajęła się m. in. polityką władz w stosunku do tych ziem omawiając różne fluktuacje w planach zasiedlenia (zalesianie, organizowanie PGR i później ich likwidacja) i w stosunku do osiedleńców. Uwzględniła takie sprawy, jak: nadanie ziemi, planowaną wielkość gospodarstw osadniczych, kredyty pańsh'iowe na zagospodarowanie się, budowę wielkich inwestycji w rodzaju zalewu na Solinie, elektrowni, zakładów przemysłowych, zakładanie sieci dróg, plany rozwoju przemysłu letniskowego itp. Wykazała, jak ogromny wpływ na losy osiedleńców miały zarządzenia władz. Dopiero na tle podłoża geograficznego, które tu miało większy niż gdzieindziej wpływ zarówno na proces zasiedlania, jak i na integrację wewnętrzną osiedli, na tle uwarunkowań historycznych i kulturowych oraz polityki osiedleńczej państwa, śledzi autorka losy każdej z następnych fal osadniczych: adaptowanie się do nowych warunków, procesy integracyjne i dezintegracyjne w obrębie I'odziny i wsi. �Rcccn.,je, przeglądy wydawnictw i czasopism 295 Rzetelność badawcza Biernackiej nie pozwala jej na łatwe uogólnienia. Adaptowanie się ludności napływowej 'ii autochtonicznej) do nowych warunków bada więc ona nie tylko w obrębie grup narodowościowych, regionalnych i zawodowych, lecz także na przykładzie wsi reprezentatywnych o różnych układach gospcdarczych, społecznych i kulturowych. Są to: a) wsie o przewadze ludności autochtonicznej, b) wsie o przewadze ludności "lubelskiej", c) wsie uchodźców greckich, d) wsie leżące w zasięgu ośrodków uprzemysławianych, e) wsie tzw. nowoosadnicze i dosiedlane, wreszcie f) osady robotnicze. Dla każdej kategorii alItorka wybiera kilka konkretnych osiedli i poddaje je szczegółowej analizie. DopieiO po uzyskaniu tak bogatego i ścisłego materiału empirycznego prz(:chodzi Biernacka do prześledzenia problemu kształtowania się na całym obszarze bieszczadzkim współczesnej kultury materialnej. W oparciu o bazę materialną omawia wreszcie procesy integracji społecznej w rodzinie i społeczności lokalnej. Przy tym za punkt wyjścia bierze autorka rodzinę i dopiero poprzez nią, poprzez jej wewnętrzną więź (specjalną uwagę poświęca roli zwyczajów i obrzędów) bada stosunki zachodzące między rodziną a społecznością lokalną i rodziną a szerszą społecznością bieszczadzką, starając się dojść do poznania ogólnych procesów społecznych w Bieszczadach. Proce~ integracyjny w pierwszym okresie po osiedleniu był słaby każda rodzina dążyła indywidualnie do zapewnienia sobie jak najbardziej korzystnej egzystencji i znaczenia. Dopiero później zaczęła zawiązywać się więź sąsiedzka, i to raczej między osadnikami i autochtonami tworzącymi grupę ludności już ustabilizowanej, niż między rodzinami nowych osadników, pochodzącymi z różnych stron. Trzecią fazą integracji jest powstawanie więzi ogólnowioskowej, wy;-ażającej się we współdziałaniu dla dobra gromady. Wreszcie, zwłaszcza wśród jednostek, które swój los ostatecznie związały z tym regionem, coraz silniej zaczyna dochodzić do głosu poczucie więzi ogólnobieszczadzkiej. Najbardziej obiektywnym sprawdzianem postępujących procesów integracyjnych są coraz czqściej spotykane małżeństwa mieszane polsko-ukraińskie i polsko-greckie. Autorka zwraca też uwagę, że podstawową rolę w powstawaniu jednolitego i zwartego społeczeństwa bieszczadzkiego odgrywa stabilizacja ludności osadniczej i jej przystosowanie do nowych warunków, co w dużym stopniu uzależnione jest od polityki władz centralnych i lokalnych. Pracę zamykają wnioski. Biernacka stwierdza, że w miejsce regionu o dużym zr(,żnicowaniu narodowościowo-religijnym wykształciło się obecnie w Bieszczadach jednolite społeczeństwo polskie z niewielką domieszką ludności ukraińskiej, w zdecydowanej większości należące do kościoła rzymsko-katolickiego. Zatarte zostały zewnętrzne cechy dawnych grup narodowościowych poprzez unifikację układu przestrzennego wsi, budownictwa, stroju itd. W miejsce dawnego społeczeństwa jednolitego zawodowo (rolnicy), powstaje społeczeństwo dwu zawodowe, chłopo-robotnicy, co zwłaszcza we wsiach o dużych gospodarstwach rolnych jest zjawiskiem niekorzystnym. Zmianie uległa struktura własności ziemi. W miejsce rozdrobnionych gospodąrstw, często karłowatych, powstają gospodarstwa indywidualne 10-20 hektarowe. Zmienił się zasadniczo krajobraz regionu przez zwiększenie w górskich partiach ob::zarów zalesionych, rozbudowę dróg, budowę zapór wodnych w Solinie i :Vlyczkowcach. Wszystkie te i inne ·zmiany spowodowały podniesienie się poziomu umysłowego ludności, wciągnięcic jej w orbitę spraw ogólnonarodowych. Przełamana �296 Recenzje, pl'zegląrly wyrlawnictw i czasopism została definitywnie dawna izolacja poszczególnych wsi i całego regionu. Ludność czerpie wzory postępowania spoza regionu. Książkę kończy Biernacka porównaniem procesów integracyjnych w Bieszczadach i na ziemiach Polski północnej i zachodniej, przy czym stwierdza, że to co dziś dzieje się w Bieszczadach, można porównać jedynie z sytuacją w pierwszych latach po wojnie na zachodzie i północy. W omawianej książce, podobnie zresztą jak w poprzednio wydanych, Biernacka sięga po temat nie zaliczany do tradycyjnego repertuaru tematów podejmowanych najczęściej przez etnografów. Oryginalność zainteresowań, umiejętność dostrzegania problemów dotąd nie poruszanych, stosowanie własnych metod w ich rozwiązywaniu stanowią najbardziej charakterystyczną cechę warsztatu naukowego autorki. Swieżość spojrzenia wiąże się u niej z benedyktyńską pracowitością. Biernacka dociera do wszystkich źródeł jakie mogą przynieść jej dane o życiu wiejskiej ludności w Bieszczadach. Bazuje przede wszystkim na doskonałej znajomości terenu, na własnych obserwacjach i materiałach zebranych drogą bezpośrednich rozmów, wywiadów, ankiet. Tymi ostatnimi posługuje się zwłaszcza tam, gdzie pragnie uzyskać obiektywne, ilościowe dane o występowaniu pewnych zjawisk, aby w ten sposób uchronić się od nieścisłych wniosków wysnuwanych nieraz przez badaczy na podstawie jednostkowych, subiektywnych relacji informatorów. Wykorzystuje Biernacka zarówno literaturę przed- i powojenną przedmiotu, jak i wszelkie plany, rozporządzenia i raporty (publikowane i służące do użytku wewnętrznego) władz państwowych i lokalnych. Czerpie też pełną dłonią z publicystyki i dziennikarstwa. Godną podkreślenia jest zwłaszcza jej doskonała cricntacja w tych dwu ostatnich kategoriach źródeł, dotąd często nie branych pod uwagę przez badaczy współczesności. Na przykładzie Bieszczadów widzimy dopiero, jak zasadniczą rolę w kształtowaniu się współczesnej wsi odgrywa odgórna polityka osiedleńcza, agrarna, kulturalna itd. Natomiast artykuły dziennikarskie eddają z dużą precyzją życie współczesne, reagują na najbardziej aktualne, palące sprawy naszego dnia powszedniego, stanowią więc jedno z najlepszych żródeł w śledzeniu współczesnego nurtu życia. Praca skonstruowana jest w ten sposób, że sam czytelnik niejako współpracuje z autorką w dochodzeniu do ostatecznych wniosków. Krok po kroku obserwujemy dzieje ludności bieszczadzkiej, od jej tradycyjnego obrazu sprzcd 11 wojny, poprzez ciężkie zmaganie się w okresie walk, aż po wzrastanie na dawnych zgliszczach nowego życia, które jakżeż opornie zapuszczało korzenie na tej Eiegościnnej ziemi. Każda nowa myśl autorki znajduje tu pełną podbudowę w udowodnionych faktach, w każdym zdaniu czuje się wszechstronną znajomość zagadnienia, terenu, ludzi i spraw. Przy tym tekst nie jest przeładowany stroną opisową. Wybrano tylko ten materiał dowodowy, który prowadzi do rozwiązania naczelnej problematyki, pomijając inne sprawy, nie związane bezpośrednio z głównym nurtem dowodzenia. I jeszcze jedna uwaga. Oto wyczuwa się w tej pracy, że autorka umie posługiwać się obraną przez siebie metodą, że myśli zgodnie z jej kategoriami. Uwaga ta może wydawać się na pOzór tak oczywista, że aż nie warta pGdkreślenia; niestety, tak nie jest. Jakżeż często w pracach naszej specjalności, po niezwykle ambitnym wstępie metodologicznym następuje właściwy temat potraktowany w kategoriach jak najbardziej tradycyjno-opisowych. Ta deklara tywność, nie poparta umiejętnością zastosowania wyznawanych zasad, w konstrukcji właściwej pracy jest jedną z naszych wad kardynalnych. �Recenzje, ]Jrzegląrly wydawnictw 297 i czasopism Praca nie pozbawiona jest pewnych, niewielkich zresztą usterek, z których r.ajznaczniejsza polega na pewnych powtórzeniach. Wydaje mi się jednak, że nie łatwo ich uniknąć wobec tendencji autorki do wszechstronnego naświetlenia zagadnienia, do przebadania najpierw zjawisk w reprezentatywnych wsiach, a następnie, niejako w poprzek tego podziału, poprzez analizę pewnych dziedzin kształtującej się nowej, zintegrowanej już częściowo kultury w ujęciu całego regionu. W sumie książkę Marii Biernackiej należy przyjąć jako jedną z najciekawszych i najbardziej wartościowych pozycji literatury etnograficznej ostatnich lat. Anna Pożywienie ludności wiejskiej. -Lewickiej. Muzeum Etnograficzne Praca zbiorowa pod w Krakowie, Kraków Kowalska-Lewicka red. Anny Kowalskiej1973, ss. 320. Cechą charakterystyczną rozwoju wielu dyscyplin naukowych jest obserwowane szczególnie w ostatnim ćwierćwieczu dążenie do badania interesujących ich zjawisk w sposób możliwie pełny i wszechstronny. Takie stanowisko pociąga za sobą potrzebę korzystania z wyników badań innych nauk, a częstokroć wymaga tak oczywistego w nauce wspólnego rozwiązywania postawionych kwestii badawczych. W naukach ścisłych proces ten obserwujemy od dawna, przy czym obok caleko idącej integracji nauk dochodzi do atomizacji zagadnień badawczych, co powoduje wyodrębnianie się ich jako nowych kierunków. Procesy te nie są obce naukom społecznym, a wśród nich i etnografii, z której wyodrębniły się już folklorystyka i etnomuzykologia (obecnie sztuka ludowa przejawia bardzo silne tendencje w tym kierunku). Właśnie wyrazem tych nowoczesnych prądów integracyjnych na gruncie etnografii było niewątpliwie zorganizowane w Krakowie Ogólnopolskie Seminarium poświęcone tradycyjnemu pożywieniu ludowemu i narodowemu. Odbyło się ono \V kwietniu 1971 r. pod patronatem Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Spotkanie to umożliwiło po raz pierwszy w historii bezpośrednią wymianę doświadczeń, przedstawienie metod badawczych i wyników badań wszystkich dyscyplin naukowych zajmujących się zagadnieniem pożywienia. W spotkaniu udział wzięli przedstawiciele archeologii, historii, etnografii, reprezentanci higienistów i fizjologów, lekarzy, ekonomistów oraz tzw. żywieniowców. Wybranie tego tematu za naczelny problem Seminarium jest wynikiem rosnących zainteresowań nauki polskiej tak ważnymi ze społecznego punktu widzenia zagadnieniami pożywienia i dobrze się ~tało, że inicjatywę na tym polu wykazali etnografowie. Organizatorom Seminarium należą się słowa uznania także za udostępnienie szerszemu odbiorcy przedstawionych w toku obrad materiałów w postaci niniejszego wydawnictwa. Artykuły zgrupowano w czterech działach l; piąty dział stanowi cenne uzu- 1 Dział l: Stan i wyniki badali nacI pożywieniem Tradycje i przemiany w pożywieniu wsi polskiej; wienia; IV Gospodal'ka mleczna ludów pozaew·opejskich. II prowacIzonych III Monografia przez różne dyscypliny; Tóżnych cIzialów poży- �298 Recen?je, przeglądy wydawnictw i czasopism pełnienie zasadniczej tematyki w postaci "Materiałów do bibliografii" o pożywieniu 2. Omówienie zawartości ilIDleJszego tomu wypada zacząć od pierwszego zestawu artykułów. Daje on dobry pogląd na metody i wyniki badań nad pożywieniem, właściwe dla różnych dyscyplin naukowych. Pierwszy artykuł zwraca uwagę na rolę pożywienia w kulturze. Podkreśla szczególnie fakt, że pożywienie jest dziedziną, która nie ogranicza się tylko do czynności zaspokajania potrzeb biologicznych człowieka, lecz jest środkiem do określania jego miejsca w danej społeczności 3. Pożywienie spelniając funkcje społeczne jest wynikiem określonych stosunków kulturowych, podziału wewnątrzgrupowego, jest regulowane zwyczajami i normami obyczajowymi. Niestety, badania etnograficzne, jak dotąd, ograniczały się przeważnie do opisowego traktowania pożywienia, nie wykraczając poza ramy opracowań monograficznych 4. Pewnego rodzaju podsumowaniem tych badań mogą być opracowywane w Polskim Atlasie Etnograficznym mapy wybranych zagadnień 5. Podobnie ma się rzecz u archeologów, którzy najwięcej problemów napotykają przy właściwej interpretacji żródeł. Jakkolwiek materiał archeologiczny jest dość obfity, to jednak jest on bardzo wyrywkowy, a co za tym idzie, wszelkie stwierdzenia dotyczące pożywienia są hipotetyczne 6. Jeżeli chodzi o historyków, to badania nad historią konsumpcji żywnościowej prowadzą oni zasadniczo w dwóch dziedzinach - historii gospod:Hczej i historii kultury materialnej. Stan badań i ich wyniki wraz z podstawowymi problemami teoretycznymi ukazuje w swoich artykułach M. Dembińska 7. Zupełnie odmiennie prowadzą badania nad pożywieniem higieniści i fizjolodzy. Rozpatrują oni to zagadnienie od strony wpływu żywienia na budowę, rozwój oraz stan zdrowia człowieka. Zamieszczony w niniejszym zbiorze artykuł z tego zakresu przedstawia wyniki badań Instytutu Medycyny Pracy i Higieny, koncentrujące się na poznaniu aktualnego sposobu żywienia rolników i ich rodzin w okresie nasilonych prac w produkcji roślinnej i zwierzęcej B. Autorka artykułu skrótowo przedstawia metody prowadzenia badań, a ich wyniki ujmuje tabelal ycznie. Lekarze zajmujący się pożywieniem zwracają przede wszystkim uwagę na jego zdrowotny aspekt, określając zapotrzebowanie człowieka na substancje od·· żywcze w różnych okresach jego życia i w różnych warunkach bytowych, a także porównują ilości i wartości pożywienia ze stanem zdrowotnym ludności oraz oceniają jego wpływ na rozwój ludności 9. Żywieniem interesują się również specjaliści z dziedziny rolnictwa i ekonomii, obejmujący badaniami problemy dotyczące analizy poziomu spożycia, jego prz€mi;;n i tendencji rozwojowych oraz ustalenia prognez spożycia, a także zagadnie2.r. P. Dekowski, Materialy do bibliogmfii pożywienia Ilutowe,!o UJ Polsce, s. "1);)-:311: L. Narojek, Wybór. piśrni-ennictwa z :U:..k,1·CSU l)(tclart nad s}>osobel1t iywieni(l 'l{(fn().~ci -wiejskiej .. s. 313-315. 3 Z. Szromba··Ryso\.va, Kulturowe i społeczne znaczenie lJoŻ"ywienia. s. 9-14. J Potwierdza to artykul Z. Szromba-Rysowej, Rozwój etnugm/ic . ,ll!Jcll ."";'lfcre'uwati pożYl.l'ieniel1l. ludności tviejskiej w Polsce, s. 47-5l. 5 J. Bohdanowicz, Pożywienie w pracach Polskiego Atlasu Etnufjlu/iczneuu, s .. i:I-jj2. fi H. Burchard, Stan bada11 nad pożywieniem ludów neolitu na zi.c"miach pol-skich, s. 15--22. '7 M. Dembińska, Badania h'istoryczne nad po.żywienle'ln 10 Polsce, s. l.:i-:Hi; hUlli,e. Z badan nall dziennymi racju1ni żywnościowymi 1V XIll-XIV W., s. 3H-4;1. S Z. Stankiewicz, Współczesne badania nad .i'ywienient ludn()ści tci('js/':icj. s. 1;:;-7r;. 9 K. Dlllżniewska, Metodyka i wyniki badań lekm'slcieh na<l 'pu'ut)('.,,(/{t.':uwillnia Itldnoici wiejskiej w 'wojetvództwie krakowskim, s. 77-&7. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 299 i czasopism l1ia adaptacji metod ekonomicznych do badania konsumpcji popytu wśród luóności rolniczEj. Omówienie źródeł i wyników badań znajdujemy w pracy A. Międzybrodzkiej 10. Kolejny zaś artykuł wskazuje, źe również na polu miedzynarodowej współpracy związanej z badaniami nad pożywieniem ludowym jest dużo do dokonania 11. I wreszcie ostatnie dwa artykuły (o charakterze komunikatów) informują « odpowiednich badaniach Instytutu Zywności i 2ywienia w Warszawie 12 oraz o :\luzeum Gastronomicznym w Budapeszcie 13. Pozostałe artykuły niniejszej pracy (a jest ich w sumie 29) mają charakter "zczegółowych opracowań różnych aspektów interesującego nas zagadnienia. IV większości są to artykuły o nastawieniu etnograficznym 1\ inne z kręg,u pracowników Instytutu 2ywności i 2ywienia 15 oraz medycyny i służby zdrowia 16. Podsumowując, żywić należy nadzieję, że wyrażona we wstępie myśl, iż ,.książka ta da początek dalszym, zarówno etnograficznym, jak i międzydyscyplinarnym badaniom nad pożywieniem ludowym i narodowym", doczeka się pomyślnej realizacji. Grzegorz Skalski Bohdan Baranowski, Zycie P\VN, Warszawa 1975, ss. 252. codzienne ma lego miasteczka w XVII XVIII w., Literatura fachowa o polskich małych miasteczkach jest ciągle uboga, chociaż organizmy te, ze względu na swój przejściowy wiejsko-miejski charakter stanowią wdzięczne pole do badań zarówno socjologicznych, historycznych, jak i etnograficznych. Jedn"kże w ostatnim okresie problematyka małych miasteczek zaczyna być podejmowana w większym wymiarze, co wiąże się m. in. z planową aktywizacją tego typu struktur lokalnych. Wiedza o dzisiejszym miasteczku polskim 10 A. szą szkotę Międzybrodzka, Rolniczą w Baaania Krakowie, nad spożyciem ludności wiejskiej, prowadzone przez Wyż- s. a9-9S. 11 M. Markus, Polsko-słowackie powią:ania na przyklaazie pożywienia ludowego, s. 103-109. 12 M. Szczyglowa, Instytut Zywno.5ci i Zywienia w Warszawie nowo powstala placówk" naul.:owa, s. na-102. 13 E. Sergo, Tradycyjna yaslrononUa węgierska i. Muzeum Gastronomiczne w Budapeszcie, s. 1\1-113. 14 W .. Jostowa, Poźywienie pasterzy na polskiej Orawie; IVI. Kopacz, Pożywienie ludowe n" polskim Spiszu w <lru(Jiej potowie XIX i w XX wieku; M. Golubkow, Tradycyjne i wspótc.:'(','me pożywienie rnies.zkańców dolnośląskiej wsi Wr,zosy; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjna produkcja mas/a w Polsce; K .. Tagiela, Typy ma.'lnic w Polsce i ich występowanie w świetle ska rtowań Polskie(Jo Atlasu Etno(Jr"iic.zne(Jo; tegoż, Stępa w Polsce; L. Hajówna, Tradycyjny wyrób chleba w .zachodniej części wojewód.ztw" krakowskie(Jo; J. P. Dekowski, Rośliny d.ziko rosnące w tradycyjnym pożywieniu chtopów kozienickich; S. K. Hamarneh, Tradycyjna proaukcja mlecz n" u; Jordanii; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii; K. Wolski, Pl'.zetwurstwo mleka u /udno.5ci (Jór Sulejmana (A/(Janist"n-P"kistan). 15 L. Narojek, Anali,za zmian sposobu źy'wienia ludności w jerlnej ze wsi lubelskich w rejonie słabo uprzemysłowionym; 1". Starzyńska, Akcja oświatowa na wsi a zmiany w sposobie żywienia nu pr,:'yklaclzic jecllU! j ze wsi woj. lubelskiego, s. 155-178. 16 L. Szponar, Z. Stankiewicz, \V. \Vrońska-Węclaw, A. Paciorkovvska, 2ywienie i stan ocliywiania luclno<~ci 'wiejskiej w jednej ze wsi w rejonie uprzemysławianym, s. 179-186. �300 Recenzje, pl'zeglqdy wydawnictw i czasopism byłaby niepełna bez uświadomienia sobie historycznych uwarunkowań, które wyznaczyły im tylko właściwą specyfikę· Baranowski, wytrawny znawca obyczajowości małych zbiorowości lokalnych, postarał się o pokazanie, jak wyglądało życie codzienne małego miasteczka \\. XVII i XVIII wieku. Autor oparł się w swej książce głównie na obszernych, dotąd nie badanych materiałach archiwalnych z terenu Polski Srodkowej, zwłaszcza zaś województw: sieradzkiego, łęczyckiego, rawskiego oraz Ziemi Wieluńskiej. Baranowski zaznacza, że chociaż województwo rawskie, historycznie zaliczane jest do Mazowsza, a pozostałe do tzw. Wschodniej Wielkopolski, to wszystkie one stanowią specyficzną całość. Obraz codziennego życia mieszkańców miasteczek osadził autor w realiach ich materialnego wyposażenia, w charakterystyce rozplanowania przestrzen:1ego, jak i w systemie zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Na charakterystykę obrazu życia małych miasteczek składa się dwadzieścia rozdziałów, w których autor zawarł najbardziej typowe problemy. Pisząc np. o organizacji władzy i sądownictwa w miasteczkach, autor zwraca uwagę na mechanizm ich funkcjonowania, na sytuację prawną mieszczan, na istotne różnice, które wynikły z podziałów klasowych oraz z tego, czy miasteczko było własnością kościelną, królewską czy szlachecką. Jednocześnie zwraca uwagę na organizację i rolę gmin żydowskich w miasteczkach, szczególnie zaś na rolę kahału, który posiadał władzę nie tylko odnoszącą się do spraw religijnych, ale także do spraw gospodarczych. Podstawowymi zajęciami ludności małych miasteczek były: rzemiosło, handel i rolnictwo. Baranowski pokazał na konkretnym materiale źródłowym istotne sprawy związane z tymi profesjami. Trzeba powiedzieć, że autor doskonale trafia przykładami, starając się jednocześnie jak najzwiężlej zilustrować całość zagadnienia. Znajdujemy więc zarówno realia związane z działalnością cechó\\', jak również problemy bytowe i socjalne majstra i czeladnika. Bardzo ciekawie i plastycznie przedstawione zostały przez autora zagadnienia związane z rynkiem zbytu, zwłaszcza zaś barwny obraz jarmarku. Typowym zjawiskiem było to, że ludność miasteczek, oprócz uprawiania rzemiosła i handlu, zajmowała się również rolnictwem. Baranowski wyrGlża opinię, że "na ziemiach Polski Środkowej prawie połowa "obywateli" miała mniejsze lub większe kawałki ziemi ornej" (s. 61). W mniejszym stopniu rolnictwem zajmowała się ludność żydowska. Autor podkreśla, że gospodarstwa mieszczańskie stały na wyższym poziomie niż gospodarstwa chłopskie, na których to spoczywał ciężar pańszczyzny. W miasteczkach, podobnie jak na wsi, funkcjonował kalendarz gospodarski, wyznaczany przez daty poszczególnych świętych. Z tematów, które zwykło się zaliczać do tradycyjnego inwentarza etnograficznego, warto wymienić rozdział zatytułowany: "Odzież, pożywienie, higiena". Odnośnie do odzieży zwrócono uwagę, że w końcu XVIII w, dość znacznie zaznaczył się w małych miasteczkach na omawianym terenie wpływ mody \\-ielkomiejskiej, na pograniczu zaś ze Śląskiem, a więc na terenie Ziemi Wieluńskiej, ubiór dyktowany był według mody niemieckiej. Biedniejsze warstwy mieszczańskie nadal jednak nie odbiegały ubiorem od ludności wiejskiej. Nadal produkcja odzieży odbywała się na terenie własnego gospodarstwa, bu ty zaś, jak pisze Baranowski, nosily bogate mieszczki, reszta natomiast chodziła boso. Podobnie rzecz się ma, jeśli chodzi o pożywienie nie różniło się ono zasadniczo od chłopskiego. �Recen:je, przeglądy wydawnictw 301 i czasopism Problem funkcjonowania norm i wzorów w obrębie małego miasteczka zawarty został w wielu rozdziałach. Zdaje się jednak, że został stosunkowo mało \yyeksponowany, chyba na tyle jednak, jak można sądzić, na ile pozwalał autorowi zrekonstruować to zagadnienie materiał żródlowy. I tak dla przykładu, działanie opinii publicznej w małym miasteczku zostało pokazane głównie przy okazji omawiania instytucji małżeństwa. Również przy tej okazji zwrócono uwagę na niektóre aspekty kultury duchowej, zwłaszcza zaś na stronę wierzeniową. Dowiadujemy się więc, że w miasteczkach kwitła wiara w siły nadprzyrodzone, że nCl.porządku dziennym były stosowane przeróżne zabiegi magiczne przekazywane z po<;olcnia na pokolenie. Sprawie działalności czarownic poświęcił autor odrębny rozdział, w którym omówił społeczno-religijne przesłanki powodujące rozwój tego ponurego zabobonu. Przy tej okazji obszernie omówione zostały procesy oczary. Książka Zycie codzienne maI ego miasteczka zawiera wiele cennego materiału historycznego o tematyce etnograficznej. Jak się zdaje, Bohdan Baranowski uprawia historyczną etnogn.fię z nie mniejszą pasją co historię. Godne uwagi są zamieszczone przez autora ilustracje, a szczególnie te, które są reprodukcją starych dziewiętnastowiecznych sztychów. Bolesław Januszkiewicz Aleksander Błachowslii, Skarby w skrzyni maLowanej, czyli o sztuce ludowej Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1974, s. 223, ilustr. 44. inaczej, Wiedza przeciętnego obywatela na temat sztuki ludowej, jej miejsca w kulturze narodowej oraz dalszych jej perspektyw rozwojowych, stanowi pewną sumę poglądów i opinii urobionych przez publicystów i dziennikarzy a opartych na dość powierzchownych obserwacjach zjawiska. Rośnie w ten sposób rozbieżność pomiędzy obiegowymi osądami ogółu społeczeństwa, a rzetelną wiedzą etnograficzną odnoszącą się do tej dziedziny kultury ludowej. Intencja napisania "inaczej o sztuce ludowej", jak to w tytule zaznacza A. Błachowski, wynika z zaangażowanej postawy autora, który w sztuce ludowej widzi ważny czynnik kształtowania kultury współczesnego narodu. Problem postawiony przez autora jest szeroki i bardzo złożony. Błachowski podejmuje bowiem próbę diagnostycznego rozpoznania opinii i sądów odnoszących się do sztuki ludowej. Autor z pasją stara się rozprawić z tymi nagromadzonymi poglądami, które w sposób wartościujący, często nieświadomy, wpływały ujemnie na potoczne rozumienie sztuki ludowej i jej roli w życiu społeczeństwa polskiego. W książce zawarł autor bogaty materiał żródłowy, poczynając od schyłku Oświecenia, a na czasach obecnych kończąc. Błachowski trafnie dobrał materiał ilustrujący różnorakie podejście do sztuki ludowej w Polsce. Autor zaakcentował zmienne społeczno-ekonomiczne uwarunkowania, które w poglądach na sztukę ludową wyraziły się od bezkrytycznego entuzjazmu, przez absolutną jej negację, aż do dnia dzisiejszego, kiedy to sztukę ludową zaczyna się potocznie utożsamiać ze "straganiarską brzydotą". Z poglądami na ludową twórczość artystyczną wiąże się ściśle zagadnienie nadzoru artystycznego i ochrony sztuki ludowej. W książce zagadnienie to potraktowane zostało z dużą wnikliwością w przekroju historycznym. Przy omawianiu �302 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism tych spraw zwrócono uwagę na te czynniki, które działalność opiekuńczą krępowały lub wręcz ją uniemożliwiały, Odnośnie do spraw związanych z zapo'trzebowaniem na rękodzieło ludowe, autor nie podziela opinii, jakoby w przeciwieństwie do dawnego, dzisiejszy twórca nie miał rozeznania potrzeb odbiorcy, że produkuje w "ciemno", Błachowski upraszcza sprawę wyjaśniając, iż "różnica między "wczoraj" a "dziś" polega na tym, że dawny odbiorca lepiej wiedział czego poszukuje i więcej ufał artyście, jego fachowym kompetencjom, a obecny zbyt często czuje się upoważniony do pouczania "prymitywnego" twórcy ludowego, bo posiada więcej od niego cenzurek szkolnych" (s, 217), Zagadnienie rozwoju twórczości ludowej w aspekcie wzajemnego oddziaływania twórcy i odbiorcy jest ciągle sprawą, która wymaga odrębnych etnosocjologiczny{:h badań. Niemniej, jak się wydaje, udział odbiorcy jako użytkownika w kształtowaniu sztuki ludowej jest dzisiaj dość znikomy. Z drugiej strony wiadomo, że cepeliowskie komisje artystyczne nie zastąpiły dawnej miej~cowej społeczności, która opiniowała ludową twórczość według swoich potrzeb i tradycyjnych konwencji artystycznych. Działalność tych komisji w znacznej mierze chroni jednak dawne formy i wartości estetyczne przed szybkim ewoluowaniem w kierunku tandetnych wyrobów pochodzenia mieszczańskiego, w mniejszym stopniu natomiast jest czynnikiem inspirującym zmiany pod względem formy i treści. Ponieważ książka Błachowskiego jest jedną wielką polemiką, dlatego też wypowiedzi i opinie autora nie mają charakteru rozstrzygającego problem. Tak na przykład trudno zgodzić się z autorem na zamknięcie ludowej twórczości artystycznej tylko zasadniczo w obrębie zbiorowości wiejskiej. Autor przyjmuje dziewiętnastowieczne rozumienie pojęcia "lud", odnoszące się wyłącznie do warstw~' chłopskiej, dlatego nie zaliczył do sztuki ludowej ani wiejskiej, ani miejskiej twórczości amatorskiej. Nie wiadomo również, czy kryterium "patologicznych odkształceń umysłu" eliminuje z grona twórców ludowych każdego, czy tylko w przypadku Nikifora i Heródka. W książce Skarby w skrzyni maLowanej nie zabrakło również wielu gorzkich uwag pod adresem etnografii. Autor zwrócił uwagę na szereg niejasności terminologicznych, na brak precyzyjnych kryteriów dla oceny ludowe] działalności artystycznej. Słusznie domaga się naukowego uporządkowania niektórych zagadnień sztuki ludowej i określenia "co jest co". Niesłusznie natomiast twierdzi, że literatura etnograficzna "jest hermetyczna i mało pociągająca" (s. 1(3), Zgodzić się należy z autorem, że powierzchowność opinii i sądów o kulturze ludowej wynika m. in. z braku syntetycznych opracowań tego zagadnienia, szczegól:1ie zaś z braku współczesnego podręcznika ujmującego całość kultury ludowej w Polsce. Na zakończenie mnIejszego omówienia trzeba powiedzieć, że w literaturze etnograficznej jest to pierwsze kompleksowe opracowanie wiążące się z ideologiczną sferą sztuki ludowej w Polsce. W książce zamieszczono sporą liczbę ciekawych ilustracji oraz mały słowniczek terminów i pojęć, adekwatnych do poru~zanej problematyki. BoL.eslaw Januszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ee45324d714df6d71fb84769f18235.pdf 6886e198664fa2b9ecf7246c103e38a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3469 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3252 Title A name given to the resource Recenzje; Edward Waligóra, "Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa Janosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.61-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N II. 1. C h r y s t u s w t ę c z y , w y s . 250 c m , r z a s i c h l u , 1970 r. kościół E D W A R D W A L I G Ó R A , Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa K r a k o w i e , K r a k ó w 1979, f o r m a t 21,6 X 21 c m , 18 s t r o n tekstu, streszczenie i n i e m i e c k i m , 121 i l u s t r a c j i czarno-białych. Nakład 1000 egz. W 1979 r . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e z o r g a ­ n i z o w a ł o z w i e l k ą s t a r a n n o ś c i ą w y s t a w ę r z e ź b Janosa z D ę b n a , jednego z najstarszych żyjących wiejskich ś w i ą t k a r z y . Z g r o m a d z o n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h i p r y ­ w a t n y c h co s i ę t y l k o u d a ł o o d n a l e ź ć , r z e ź b y , rysunki, wiersze. K o m i s a r z e m w y s t a w y b y ł Maciej Beiersdorf. Z r o z u m i a ł e , ż e n a czas w y s t a w y n i e u d a ł o s i ę p r z y g o ­ t o w a ć katalogu. Dlatego, podobnie jak w i n n y c h p r z y ­ p a d k a c h (zegary, m a l a r s t w o K . G a w ł o w e j ) z d e c y d o w a n o w y d a ć s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n ą k s i ą ż k ę — o p r a c o w a n ą na p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w z e b r a n y c h do w y s t a w y . P o w s t a ł a monografia, w y d a n a bardzo estetycznie (oprać. Janusz T r z e b i a t o w s k i ) , ze z d j ę c i a m i J a c k a K u b i e n y . Jest t o w y ­ d a w n i c t w o w r ę c z wzorowe, dzięki k t ó r e m u u d a ł o się w tekstach i zdjęciach u t r w a l i ć dla potomnych obraz r z e ź b i a r z a , k t ó r y — j a k pisze W a l i g ó r a — jest od przeszło półwiecza kontynuatorem miejscowej tradycji, w k r ę g u k t ó r e j w y r ó s ł i k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a j e g o oso­ bowość". J a n o s u r o d z i ł s i ę w D ę b n i e 10 g r u d n i a 1895 r . P o d ­ czas I w o j n y w a l c z y ł w a r m i i a u s t r i a c k i e j n a froncie w Karpatach Wschodnich. „Po d w ó c h latach wróci) w Mu­ Janosa. Muzeum Etnograficzne w w języku francuskim, angielskim s t a m t ą d jak z piekła, z głębokim urazem psychicznym. W o j n a p o r o z r z u c a ł a m u m y ś l i " . Po w o j n i e z a j m o w a ł s i ę kołodziejistwem, robił beczki, sąsieki, meble. W y k o n y w a ł dla siebie i s ą s i a d ó w p i ę k n i e zdobione ł y ż n i k i , zydle, l i ­ stwy, półki góralskie. Zaczął wówczas stawiać kapliczki, r z e ź b i ć . N a d o b r e z a c z ą ł r z e ź b i ć , g d y m i a ł 28 l a t . W i e l e jego prac znajduje się w kościele i w okolicy. N a j b a r ­ dziej j e d n a k l u b i p ł a s k o r z e ź b ę . W a l i g ó r a o m a w i a s z c z e g ó ł o w o ż y c i e Janosa, p o d k r e ś ­ la iż m i a ł o n ś w i a d o m o ś ć s w e g o t a l e n t u i B o ż e g o p o s ł a n ­ n i c t w a . W k o ń c u lat trzydziestych r z e ź b i e n i e stało się j e d y n y m jego z a j ę c i e m . Nie z a ł o ż y ł rodziny, s t o p n i o w o i z o l o w a ł się coraz silniej od otoczenia. W l a t a c h po I I w o j n i e n a s t ą p i ł n o w y okres w jego t w ó r c z o ś c i . Z a c z ą ł p i s a ć p o e z j e , w y k o n y w a ć c y k l e r z e ź b do k o ś ­ c i o ł ó w , m . i n . w R z e p i e n n i k u S t r z y ż e w s k i m . W 1950 r . pod w p ł y w e m z m i a n z a c h o d z ą c y c h w życiu s p o ł e c z n y m kraju i nowych założeń polityki kulturalnej"... podejmu­ j e t e m a t y k ę ś w i e c k ą . W 1953 r. w y k o n a ł c y k l „ W i e l c y Polacy". A u t o r zwraca u w a g ę na c h ł o n n o ś ć u m y s ł u r z e ź ­ b i a r z a k t ó r y „... u w r a ż l i w i o n y n a p r z e b i e g w y d a r z e ń w K r a j u , p o d c h w y t y w a ł dla swej t w ó r c z o ś c i m o t y w y z w i ą - 61 �II. 2. O ł t a r z , w y m . 400 X 270 cm, kościół zane z u r o c z y s t o ś c i a m i , o b c h o d a m i i r o c z n i c a m i " . N i e r z e ź b i ł j e d n a k p o d gust k l i e n t ó w . W latach s z e ś ć d z i e s i ą ­ t y c h p r a c o w a ł p r z e w a ż n i e na z a m ó w i e n i a do k o ś c i o ł ó w wiej skich. T e k s t W a l i g ó r y jest rzeczowy, i n f o r m a c j e , k t ó r o u d a ­ ło m u s i ę z g r o m a d z i ć b u d u j ą , w i z e r u n e k l u d o w e g o a r t y ­ sty, c z ł o w i e k a t r u d n e g o , nieraz s k ł ó c o n e g o z otoczeniem, z o d b i o r c a m i jego dziel. O m a w i a j ą c r z e ź b y Janosa w s k a ­ z u j e n a ź r ó d ł a j e g o p m y s l ó w , na i n s p i r a c j e e s t e t y c z n e — z a r ó w n o „ w y s o k i e " (np. z a m k i e m w Niedzicy), j a k i „niskie" (podhalańskim kiczem pamiątkarskim). W a l i ­ g ó r a o m a w i a r y s u n k i i p o e z j ę Janosa, w k t ó r e j m y ś l i w y o b r a ź n i a t w ó r c y n i e r o z ł ą c z n i e z w i ą z a n a j e s t ze s ł o ­ wem. Ja b y m c h c i a ł p r z e j ś ć i wybadać i wydostać 62 przez ten artyzm w M u r z a s i c h l u , 1970 r . Który s k r y t y je'it przed j a b y m go to c h c i a ł go pisze w j e d n y m z t e k s t ó w . ludźmi odkryć W ś r ó d zamieszczonych wierszy jeden jest dla m n i e s z c z e g ó l n i e p i ę k n y . P o k a z a ł e m go k i e d y ś w s z e ś ć d z i e s i ą ­ t y c h l a t a c h J u l i a n o w i P r z y b o s i o w i . C h c i a ł go d r u k o w a ć w „ T w ó r c z o ś c i " . Oto jego p o c z ą t e k : Szumi woda, szumi rzeka i d z i e ona n i c n i e czeka nie obziera się t u na nic o n a z d ą ż a do s w y c h g r a n i c Woda jest to siła w i e l k a ona c i ą g n i e magnes ś w i a t a n i m ó g b y t u ś w i a t b y ć bez w s z e l k i e f a b r y k i s ą za n i c niej �3. F i e t a , f r a g m e n t W W o d a j e s t to s k a r b w i e l k i co o b m y w a b r u d y w s z e l k i e N a r o ś l i n y t y z jes d o b r a w o d a w o d a idzie z m o r z a i obejdzie w k o ł o ten świat ona w c i ą ż t u t a k w ę d r u j e . . . w i e r s z a c h t y c h pisze J a n o s : ...ino m i t u c h o d z i o to by s ł o w a m i a ł y znaczenie by n i k o m u nie u b l i ż y ć i do szercza g w o ź d z i a n i e w b i ć jący bym olta; W a l i g ó r a daje w k s i ą ż c e obfity w y b ó r zdjęć, o r i e n t u ­ w r ó ż n y c h e t a p a c h t w ó r c z o ś c i Janosa. J e ś l i m i a ł ­ zgłosić j a k i e ś w ą t p l i w o ś c i , to t y l k o j e d n ą . Czy nie b y ł o b y m o ż l i w e w y d a w a ć t a k i e „ p o - w y s t a wowe" książki wspólnie z j a k i m ś w y d a w n i c t w e m , tak aby m o g ł y się z n a l e ź ć w k s i ę g a r n i a c h c a ł e g o kraju? W t e d y i n a k ł a d b y ł b y w i ę k s z y i ł a t w i e j b y ł o b y do n i c h d o t r z e ć . A nie w ą t p i ę , że z n a l a z ł y b y licznych i w d z i ę c z ­ nych czytelników. Aleksander J. Jackowski Kubiena 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bca42c6980cf76d51e2e89921652c54.pdf 99a5267f7182af0606eae5c802d7326c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3438 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3223 Title A name given to the resource Recenzje: Leopold Schmidt, "Volskunst in Osterreich" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz R E C E N Z J E Leopold Schmidt, Volskunst in Osterreich [s. 200, 150 i l . w t y m 33 barwne, 42 r y s . F o r u m Wien-Hannover 1966 P r e z o n t a e j a s z t u k i l u d o w e j A u s t r i i m o g ł a b y , c z y toż p o w i n n a rozpoczynać się o d d e f i n i c j i pojęcia „sztuka ludowa" — Praca piszo i L e o p o l d S z m i d t , a u t o r szeregu prac poświęconych m u z e a l n i c t w u , ludoznawstwu i historii sztuki ludowej der ósterreichischen manischen in in iiber gerates in der Stand der Alten der Erforschung aus 1 9 4 6 — 1 9 5 8 , 1959), w y d a w c a Erwerbungen W roder Weit. Material zwierzęcy: Belrach- (skarbiec Arbeits- Formy Osterreich. Neuer bole, prototypy, w i e l u katalogów oraz Kraj i jego Ścianę ischen B d I . Wien Świadomość, zur europą- Sondorschrifton der Vereinos f u r Volks- Maskenforschung, kundo i n Wien, Beitrage iż wewnątrz. młody termin łóżka, i wozy). Następnie i wyodrębnieniu zakresu badań pozwala przyjąć a u t o r o w i bardzo i tkanie, dla ozytelnika i roboty u d a n ą ze w z g l ę d u n a c e l p r a c y , j a k i f r a p u j ą c ą perspektywę przojawy stopniowego do istotnych przybliżenia elomentów się p o p r z e z sztuki ludowej. wieloznaczność, trudność r o z g r a n i c z e n i a zjawisk o d i n n y c h , niejasność j e j g r a n i c s t a n o w i z d a n i e m o j e j szczególnym uroku. To jakby mijalności ludowej autora Pierniki, także Znaki i dom. Sień domowe dalej: zegary). przedstawia skór, sprzęty Sprzęt i naczynia i Tekstylia Maski, Sztukę religijną, omawia Tarcze strzelnicze, ludowa Czym jest zatem Wiemy, braci przydać dziale „Bajki dziecięce i bracia Grimm. domowe" dałoby nie chcielibyśmy pominąć a n i jednego p o d a n i a , a n i jednej żartu, anegdoty, dowcipu, które znalazły po się Podaniami, ludowej, prze- obrzędowe, Sztukę b y uchwycić pisma, anonimo­ niejako w rozdziale jej Sztuka ludowy. Sagą, L e g e n d ą , Ż a r t e m , D o w c i p e m . badań Podobnie rzecz się m o ż e m i e ć ze sztuką l u d o w ą . Jeśli b o w i e m — j a kpo­ etnograficzno-ludoznawczego systematyczny, Austrii. encyklopedyczny Jednakże niemal przogląd d w a wspomniane wyjścia: porównanie s z t u k i ludowej schematu, teoretyczno-formalnych sztuki wyżej do bajki, j a k i punkty dziodzictwo studiów H a b e r l a n d t a wyrażające się w uwzględnieniu szerokiego sagi, się w t y m dziele, i które dały p o w ó d , b a ! sprowokowały d o d a l s z y c h nad sztuce tradycyjnego ludowej u t r z y m a ć w świetle współczesnych badań n a d bajką. P o m i m o t o legendy, w który przebiega o d ogólnych zagadnień że n i e w s z y s t k o , co znalazło się w o p u b l i k o w a n y m przez Grimm i artysta wrażenie rozumienie i zakres, j a k n a g r u n c i e badań l i t e r a c k i c h u c z y n i l i t o z „ b a j k ą " rozważań Porządek k o l e j n y c h rozdziałów pozornie t y l k o możo sprawiać bajka — p y t a m y dalej. Możnaby sztuce l u d o w e j o d p o w i e d n i o podobne bajce dzianie maglowaniem Pieczywo ten s a m stan rzeczy, z j a k i m m a m y przy skórzany, poświęca uwagę zwyczaju) i sanie (przędzenie z praniem, wości i a u t o r s t w a (literatury)". (narzędzia przechodząc d o szczególnie c i e k a w y c h zwyczajowej lawę ule, strój i haft plecenie Sufit, stół, naczynia, jeszcze j e d n o — społeczne i o s o b o w e o b l i c z o do czynienia szyldy). i piec. i skrzynie, na drodze podobieństwa: „Przypomina o n a p o d t y m względem n a gruncie Opowiadania podcienia. (emblematy, Palenisko związane sym­ ukształto­ i szafy (kufry, i b y w d r u g i e j części: i kopie), tego t y p u s z t u k i . M o ż n a się zbliżać d o n i e j z w i e l u s t r o n , także rozpatrywanej ludzkie), znaki b y n a k o n i e c z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a m i Grafikę, elementy material zwierzęce, kuchenno-domowe, zdobienie sztuki Zwornik podstawowe i zawartość, Podwórze n a d s z t u k ą o b r z ę d o w ą (Sztuka Właśnie t a konstytutywne sprzęty na drutach, i prasowaniem), konkretno sztuki haft, roślinne, omawiając kołyski, o d z n a c z a się w c a l e szczególną jasnością w określeniu p r z e d m i o t u schyłku X I X w i e k u , n i o Formy wzorcowe Mebłe pracy, l u d o w a " , pochodzący zaledwie sprzed plecionka, metale), formy Sztuki jak włókno, i bramę. chłopskiej Kategorie kamień, kulturowego. Izbę, części zagadnionia poprowadzić czytelnika przez: ludowa i wykładzinę. i siedliska, „sztuka konstrukcją stopniowego rośliny, form, wyobrażenia sztuka takie symboliczne, (zasady i mur. Drzwi pułap t e n stosunkowo glina, formy krajobrazu Dom 1955). rogi; form, przejrzystą o.vą z a s a d ę z wielu stron. kolejno (korzenie, kości, i znaczenia (Masken У olkskundliche się d w u zasadniczych funkcji, wanie Mittcle-uropa. z autor omawia specjalnego o p r a c o w a n i a dotyczącogo m a s k i w środkowej E u r o p i e in piorwszoj Ludowej Volksmobel des bauerlichen 1 9 5 5 ; Votivbilder Osterreich, Hislorisierung 1 9 6 3 ; Farbige Problem, 1 9 6 4 : Bauernwerk Niedcrósterreich, der odznacza zbliżania się d o s z t u k i l u d o w e j (Gescliichte Volkskultur 1 9 6 4 ; Die Osterreich, ais museologisches lungcn 1 9 5 1 ; Die Yolkskunde, Epochc Volkskunde w t y mkraju Schmidta układem treści, odzwierciedlających Verlag], europejskiego tła p r z y sprawiają, ż e m a m y stronną prezentacją pomnienie jącego omawianych przez autora t u do czynienia z bardzo sztuki ludowej kwostiach oryginalną, wiolo- w ogóle. Służy t e m u przy­ już n a wstępie o r o l i zasadniczego c z y n n i k a istotę tego t y p u s z t u k i , a także określa­ narzucającego pewien w i a d a a u t o r — za sztukę ludową uznać i przyjąć t o , co M i c h a e l szczególny sposób podejścia p r z y próbach j e j r o z u m i e n i a . Haberlandt t u o zagadnienie f u n k c j i . B e z uwzględnienia — j a k sugestywnio rozpoczął gromadzić p r z e d z górą siedemdziesięciu Chodzi l a t y i co s t a n o w i o d t a m t e j p o r y d o dziś o k o l o k c j i A u s t r i a c k i e g o t o okrośla a u t o r — „ z w o r n i k a f u n k c j i " n i e t y l k o t r u d n o b y ł o b y M u z e u m L u d o z n a w c z e g o w W i e d n i u , a także t o , co z g r o m a d z o n e myśleć zostało poszczególnych w regionalnych muzeach 0 prezentację s z t u k i l u d o w e j całego kraju, to gdy w A u s t r i i t r o s k a t a k a jest idzie całko­ w i c i e zrozumiała. Chęć „ a b y n i o pominąć n i c z e g o " , n a w e t tego, o precyzyjnych artystycznej form ustaleniach przodmiotów, czasowo-przestrzeimyeh różnych obróbki i rozwiązań p l a s t y c z n y c h ; t r u d n o b y było uchwycić t o , co najbardziej wykluczyć i n i e jost t u t a j zabiegiem czysto technicznym, który w spadku badawczej pominąć 1 w tych niczego" i muzealnej zawiera budzących t r a d y c j i " . W chęci „ a b y n i o się głęboka może gatunkową formach z marginesu, z pogranicza świadomość, także stanowi o i c h istocie sposobie istnienia. P r z e j a w ó w i p r z e d m i o t ó w s z t u k i l u d o w e j n i o d a się b o w i e m zredukować patrywane do i c h wartości estetycznych. t y l k o j a k o ekspresje artystyczne N i e mogą być lecz p r z e d e zjawiskach, k i m j a k o ekspresja k u l t u r y . A b y zbliżać się d o i c h najgłębszych, n a j b a r d z i e j p i e r w o t n y c h — w sensie — p i e r w s z y c h znaczeń ( t u k , się d r o g a d o lepszego p o z n a n i a i s t o t n y c h obszarów i j ą d r a t e g o , j a k się m ó w i w p r z y p a d k u każdej s z t u k i o j e j k u l t o w y c h co bez zastrzeżeń i d z i ś n a z w a l i b y ś m y sztuką l u d o w ą . niach), takie pozwala n a stawianie autor pozostawia które zresztą Podejście częstokroć o t w a r t y m i , n a s t a w i a n i e i rozważanie mów, któro prowokują 112 pytań, do dalszych badań. roz­ wszyst­ Sztuki kryjo wątpliwość innych zjawisk że ich i c h zmionności, e w o l u c j i , a więc życia p r z e d m i o t ó w w czasie, ale przede w s z y s t k i m co w świetle współczesnych badań n a d sztuką ludową należałoby streszczałby się w f o r m u l e : „ p r e z e n t u j e m y t o , c o odziedziczyliśmy przojp.wów proble­ należy odczytywać jo nie jako teksty j a k o k u l t u r o w e . „ W y s t a r c z y pomyśloć o n i e z l i c z o n y c h ale przedsta­ w i e n i a c h M a d o n n y z dzieciątkiem n a ręku ( t y p u M a r i a h i l f ) s p o t y k a m y wśród świętych obrazów, n a obrazach korze­ artystyczne jakie modlitownych, �II. 1. Ołtarzyk domowy, T y r o l . I I . 2. Ł y ż n i k i , 1840, 1835. się z k o r z e n i , osobliwie wyrosłych i ukształtowanych konarów i ga­ w n i c h n i e t y l k o postać M a t k i B o ż e j , ale p o p r o s t u m a t k i tulącej łęzi. D o n i c h nałoży n a j b a r d z i e j w A u s t r i i słynny łaskami i c u d a m i m a ł e d z i e c k o d o p i e r s i , a co z a t y m i d z i e cała w i e d z a n a t e m a t krzyż, bosko-ludzkich znajduje malarstwie n a szkle, malarstwie zdobiącym związków miłości, małżeństwa, ujęta w p r o s t y wzór. O b r a z y t e u m i e s z c z o n e wane na nasadkach traktować łóżek, tylko jako na jako Odbija macierzyństwa u wezgłowia, malo­ baldachimach pozostałość skiego malarza m e b l i . Trzeba meble. byłoby umiejętności błędem i talentu spojrzeć n a n i e przede wiej­ wszystkim n a część g ł ó w n e g o e l e m e n t u u m e b l o w a n i a , k t ó r e podczas zrobiony się Strassengel słowo z w w korzenia, centrum pochodzący z pielgrzymkowego ok. 1225 r . kultu S t y r i i ) . Czasami, t y m oświetlającym ciemnej, niejasnej, ludowej etymologii. słowem Oto jawne i u k r y t e związki pomiędzy z n a k i e m , symbolem, przedsta­ w i e n i e m i k o n o g r a f i c z n y m a słowem legendy i t r a d y c j i , w s p o m i n a S c h m i d t niezrozumiały p r z e z długi czas d l a h i s t o r y k ó w i h i s t o ­ ryków sztuki fakt przypisywania p a t r o n a t u n a d szewcami n a świat n o w o n a r o d z o n y c h . „Spojrzenie t a k i e p o z w a l a św. E r h a r t a . A n i b i o g r a f i a t e g o w c z e s n o h i s t o r y c z n e g o nie tylko która zasadniczą w jedność cząstkowych obrazów w z o r c o w y c h , sztuki formułach jest w jej funkcji realizacją, sakralnej, odtworzeniem a r c h e t y p o w y c h , rzeczywistości jest rozważając ślubu „ w n o s i " się d o d o m u , b y s ł u ż y ł o p ł o d z e n i u i p r z y j m o w a n i u uchwycić który maryjnego z Regensburga, a n i legendy osobie biskupa o n i m , ani lokalna tradycja i u w i e l b i e n i a z j a k ą s p o t y k a się S t . E r h a r t n i e d a j ą czci żadnego mitycznej p o w o d u d o t a k i e g o skojarzenia. Z pomocą p r z y c h o d z i t u właśnie ( t u w p i e r w o t n y m z n a c z e n i u m i t u : rzeczywistości pełnej t a j e m n i ­ z j a w i s k o l u d o w e j e t y m o l o g i i , o której u n a s kiedyś pisała C e z a r i a c y i t a j e m n i c y pełni), p o d n i e s i e n i e m i uświęceniem sfery Baudouin codzien­ de Courtenay (wyprowadzenie z patronów ności — a u t o r p r z y w o ł u j e t u d l a p o r ó w n a n i a a n a l o g i c z n e f u n k c j o ­ świętych i n a z w z n i m i skojarzonych — nowanie o d bólu g ł o w y : J a k o b — d e r K o p f ( g ł o w a ) , św. B o n i f a c y „Ostatniej W i e c z e r z y " Leonarda da Vinci w dawnym imion n p . św. J a k u b c h r o n i opiekuje r e f e k t o r i u m : sali c o d z i e n n y c h posiłków k l a s z t o r u dominikańskie­ się w z r o s t e m f a s o l i ( d i e B o h n e — f a s o l a ) , w j ę z . r o s . Św. G l e b t o go — patron ale także każe widzieć k a ż d y p r z e j a w s z t u k i l u d o w e j jako o d zboża i siewu („Gleb siejajet chleb") zajmuje o r g a n i c z n ą część s z e r o k i e g o s y s t e m u , k t ó r y m j e s t k u l t u r a l u d o ­ orką, a św. E l i a s z o d deszczu ( Ш а - l i j a t i ) zsyła deszcz. W wa. mowie Przedstawiając w kolejne elementy i Austrii autor omawia i c h zanurzenie zwyczaju, obrzędowości. Często działy w przedmiot sztuki ludowej folklorze, tradycji, przedstawiony t u w świetle otaczającego go słowa, słowa-wierzenia, jest przysłowia, to skrócone zdrobniała imię św. E r h a r t a b r z m i E r t l , nazwa ostrego półokrągłego a Ertl nożyka się potocznej — Ortl (das Ort) u ż y w a n e g o p r z e z szewców d o cięcia skóry. Św. E r h a r t m a s w o j e ściśle o k r e ś l o n e miejsce w kalendarzu świątecznym rządzących z m i a n a m i p o g o d y . i regułach Św. E r h a r t „ z a c i n a " , a właściwie l e g e n d y , pieśni, a n e g d o t y fragmentu tak tradycji czy literatury jednocześnie p r z e c i n a , p r z e r y w a okres świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a ludowej, jak i literatury pięknej — zobrazowania i czyni to zapewne — temat pisanego gdy np. dla w i a r y w c u d o w n e wartości materiału, wierzeń n a magicz- n o - s a k r a l n y c h właściwości n i e z w y k ł y c h w kształtach k o r z e n i a u t o r przywołuje f r a g m e n t n o w e l i R u d o l f a K r i s s a . bowiem zjawiskiem, ludowej zasadę odzwierciedlającym przypisywania w występowanie (Nierzadkim sztuce m u atrybutu Jego święto — obchodzone owego jest ostrego przy pomocy szewskiego nożyka. Ukazując poszczególne e l e m e n t y , p r z e d m i o t y , działy s z t u k i kulturze l u d o w e j n a t l e odpowiadającej i m t r a d y c j i , obrzędowości magiczno-sakralnych wartości n e j , z w y c z a j u , obrzędowości r o d z i n n e j , n a t l e najszerzej i funkcjonowanie tradycji ludowej szeregu — przy­ 8 stycznia. i różnym r o d z a j o m materiału, jest w miejscowej pobożności — jak powiada autor — nej k u l t u r y duchowej słynących też f e n o m e n o l o g i c z n e łaskami obrazów, obiektów i i c h k o p i i , które u f o r m o w a n e zostały rozumienia kultury. dorocz­ pojmowa­ realizuje S c h m i d t strukturalistyczne czy p o s t u l a t y systemowego, resp. całościowego 113 I �И . 3. B ł o g o s ł a w i e ń s t w o d o m o w e m a i . n a p a p i e r z e , Praca S c h m i d t a jest tyleż s a m o s t u d i u m s z t u k i l u d o w e j kultury ludowej. Pokazuje co w sposób d o b i t n y , że s z t u k a l u d o w a 1777. U . 4. L i s t miłosny, K a r y n t i a . związanej z kołyską. Przedstawiając historię tej ikonografii S c h m i d t z w r a c a naszą u w a g ę n a c i e k a w o z a g a d n i e n i e nie tylko s t a n o w i doskonałe m e d i u m d o u c h w y c e n i a i p o z n a n i a i s t o t n y c h „ o p a d a n i a " w z o r ó w , p r z e d m i o t ó w z g ó r y d o dołu, n a co cech powszechnie tego typu kultury. Jest to strukturalizm żargonem s t r u k t u r a l i s t y c z n e j n a u k o w e j jej nie obciążony raczej d o t r a d y c j i m o r f o l o g i c z n o - o r g a n i c z n e j , kultury od l u d o w e j , ale także n a i c h krążenie, p r z e n i k a n i e z dołu d o g ó r y ; p o k a z u j e m i a n o w i c i e j a k t e n całkiem świocki p r z e d m i o t o niejas­ klasycznej, poetyc­ k i e j i d e i r o z u m i e n i a części n a t l e całości i p o z n a w a n i a całości poprzez jej elementarne zwykle się w a n a l i z a c h s z t u k i l u d o w e j i nawiązujący terminologii, wolny nawyknień i założeń. J e s t -to „ s t r u k t u r a l i z m " wskazuje cząstki, z jaką s p o t y k a m y się u Goe- n y c h i z a g a d k o w y c h początkach, którego ostateczne uformowanie się w p o s t a c i k o ł y s k i n a p o p r z e c z n y c h l u b w z d ł u ż n y c h b i e g u n a c h , którego rozwój, rozprzestrzenianie się zanik, dają się ująć w są t u r a c z e j c z y t e l n e , zwłaszcza t a m gdzie a u t o r rozważa d o s t a j e się d o s z t u k i s a k r a l n e j . Z n a m i e n n e p r z y t y m j e s t , ż e t a zagadnienia j a k znak, symbol, obraz wzorcowy •— takie praobraz, k o n k r e t n y m d a t o w a n i u pomiędzy i t h e ' g o . Jeśli zaś i d z i e o spuściznę fenomenologiczną, t o n a w i ą z a n i a sakralizacja dziecięcego m e b l a , następująca używając w p r o s t pojęcia „ a r c h e t y p u " zarówno w t y m znaczeniu swoje źródło w środowisku z j a k i m m a m y do czynienia w psychoanalitycznej t e o r i i Freuda, katolicyzmu. O kołysce j a k i i n t u i c y j n i e spotykający pośród się z i n n y m trochę n u r t e m rozu­ m i e n i a t e g o t e r m i n u ( J u n g , E l i a d e ) , g d y śledzi t a k i e w ą t k i j a k tych „Idea np. w wiecznego sztuce powrotu" ludowej — „drzewa Adama i zasada realizowana form skomplikowanych historycznie i ma­ teriałowo z d e t e r m i n o w a n y c h rodziców jako przetrwanie prostych, odwiecznych symbolicznych w bardziej rzeczywistości", (także rozwinięciach), symbole „rajskiej życia", wyobrażenia „piorwszej Ewy", symbolika „świata pary odwróconego". A l e i t u z n a m i e n n a j e s t oszczędność. S c h m i d t t o p r z e d e w s z y s t k i m z n a k o m i t y opowiadacz, specjalista i znawca swego p r z e d m i o t u , k t ó r y j a k b o t a n i k , a l b o o g r o d n i k d z i e l i się całą s w o j ą wrażliwością, doświadczeniami wiedzą, z d o b y t y m i , t a k l a t a m i studiów, jak i p r a k t y k i , któremu n i e potrzeba żadnych zbędnych n a u k o ­ w y c h podpórek, żeby pokazać piękno swego z i e l n i k a , czy o g r o d u ( t u odpowiednio: muzealnych zbiorów i kolekcji s z t u k i ludowej). Jego opowieść wyjaśniania, szewski w o l n a jest o d wszelkich n a u k o w y c h wykładu, nożyk nauczania. biskupa Ertla Wspomniany pojawia się w schematów co trakcie dopiero ogólnych teoretycznych rozważań n a d s y m b o l a m i i z n a k a m i , i i c h związkiem ze s ł o w e m , a n i e w r o z d z i a ł o d o t y c z ą c y m o b r ó b k i s k ó r y , zaś w r o z d z i a l e poświęconym kołysce z a m i a s t n u d n y c h opisów konstrukcyjno-technicznych tu do 114 znów niezbędnego i minimum typologicznych, mamy zredukowanych omówienio ikonografii Znane Rzymie świętych tradycji Nieznana świadectwa relikwii jest kultu używania m a miejsce do obrazu historii środkowej w świeckiego i północnej Europy. zwyczaju kołysania dziecka do świeckiej jak jakie niemiecko- Analizuje i k o n o g r a f i i kościelnej. P o k a z u j e się żłobu. świętej, n a t e r e n i e I t a l i i , następnie n a obszarze -języcznym „kołyski" kołyski też świę­ rozwijającego Chrystusowego W s p o m i n a j ą c o t y m S c h m i d t śledzi o w e p r z e n i e s i e n i e tradycji prze­ wieku ma ludowej t r a d y c j i średniowiecznego są j e d y n i e kultu w X I I I franciszkańskiej, milczy Ewangelia. najrozmaitszych relikwii. w l a t a m i 1300—1900, temat przeniesienie tradycji mówiącoj 0 n a r o d z i n a c h d z i e c i ą t k a B o ż e g o ściśle w i ą ż e się z d z i a ł a l n o ś c i ą klasztorów żeńskich i formującej się p o d i c h w p ł y w e m pobożności 1 zwyczajów związanych z obchodami Bożego Narodzenia. W s p o m i n a t u zarówno o kołysce pochodzącej z k l a s z t o r u M a r i a - M e d i g e n , z p i e r w s z e j p o ł o w y X I V w . , związanej z działalnością pochodzącej ze S z w a b i i m i s t y c z k i M a ł g o r z a t y E b n o r , j a k togo s a m e g o r o d z a j u „ k o ł y s c o C h r y s t u s o w e j " , j a k a z a c h o w a ł a się d o dziś w zbiorach Bawarskiego Muzeum Narodowego. w r e s z c i e j a k ścisłe z w i ą z k i ł ą c z ą w k r a c z a j ą c ą Bożego Narodzenia kołyskę z rozwojem do pieśni Ujawnia obrzędowości — kołysanki, kolędy, czego przykładem m o ż e być kołysanka a u t o r s t w a j e d ­ nego z najbardziej znaczących w X I V w . liryków — Mnicha z S a l z b u r g a ( „ J ó z e f i e miły, pomóż kołysać d z i e c i ą t k o " ) . K o ł y s k a p o k a z a n a t u jest także j a k o i s t o t n y element przedstawień i w i - �d o w i s k bożonarodzeniowych, j a k n p . „ludus i n c u n a b u l i s C h r i s t i " p r z e m i e n i a się w b a r d z o w n i k l i w ą a n a l i z ę t w o r z y w a , pochodzącego z o k . 1400 r o k u i powszechnie m a m y d o c z y n i e n i a z „ m a t e r i a ł e m " a b a r d z i e j w ł a ś n i e z t w o- krajów alpejskich, widowiska powstałego w V i l l a c h , c z y też rozwijających sposoby życie M a r i i P a n n y . najprawdopodobniej się w ś r o d o w i s k u s k i m średniowiecznych f o r m d r a m a t u — wiających znanego n a terenie franciszkań­ tzw. mirakli, Omawiając przedsta­ różne t y p y kołysek, ich zdobienia, nie pomija Schmidt milczeniem kołyski r z у w e m- Gromadzi przy tym Schmidt szereg wspomnianej związanych zasady magicznej z mocy przygotowaniem materiału w „stołeczków na czarownice", Łucji, M a x y m i l i a n a I i Małgorzaty B u r g u n d z k i e j dla i c h dzieci — F i l i p a , rozpoznać można k t o jest czarownicą; p r z y g o t o w u j e zwanego później P i ę k n y m leżności i Małgorzaty z wymalowaną „Zachowaj w miarę Zaskoczenie języku we jest Austriackiej. Znajduje Sztuki i Historii w Brukseli niemieckim dewizą Maxymiliana jednym od klącząc różnic podczas regionalnych różnych gatunków drzewa) — z w n o c Św. nabożeństwa dziewięciu, w lub dwunastu z a s t a n a w i a się, zwracając z głównych olementów tej cze i kształtować bardziej rozwinięto „wyższe" formy i twórczości związanoj z obróbką i łączeniem różnych Schmidta jej k o m p o z y c y j n y m drzewa: „leitmotywem" — porównaniem s z t u k i l u d o w e j do b a j k i . B a j k a mówiąc i n n y m i słowami jest t u zastosowaną strukturą porządkującą rozległo z tych świetle n a j b a r d z i e j oryginalnego sztuki ludowej. Widać to dobrzo, spostrzeżeń i refleksji zbudowanych banalne informacje etnograficzne wyrazu. O t o omawiając związany nabierają z różnymi ro­ k i e d y S c h m i d t o m a w i a materiał i z w r a c a uwagę n a w s p o m n i a n y d z a j a m i materiału podział n a zajęcia męskie i kobiece, f a k t p r z y p i s y w a n i a do jego różnych rodzajów dziale czeń i wartości. N i e i d z i e t u tylko o — okroślonych zupołnie z p u n k t u widzenia funkcjonalno-utylitarnejanalizy — zna­ poświęconym zrozumiale ukazuje obowiązu­ najwyżej ścisły technik miotów z kolei kobiety odpowiedniego, określonego materiału, ale obróbce g l i n y , g d y podział — je zdobią, j ą c e w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r a w o , że w y k o n a n i e p e w n y c h p r z e d ­ wymaga z lepienia gliny — mężczyźni drugiej z jednej łepią i wyłącznie zajmują p o t r a f i t o spleść w taką choćby „Dzban demoniczne l u b cudowne akcentując, tę jakże wrażliwość właściwości charakterystyczną na materiału. również magiczne: uroku, c z a r u i szczególnej mocy, a co w Schmidt swoje materiału omówienie od i chleb nie takim dlatego o kamieniu: „Kamień jest tajemnicze, w k a m i e n i u n i e wyraża się żadna s z t u k a l u d o w a , lecz s z t u k a rzeczywistości przywołując b a j k i do zdaniu, w którym mocarstwa" — od razu zarysowuje zdaniu — się p r o b l e m , g d y tworzywem dogmacie, siły (mocy, którego mowa potęgi), obowiązującej — m o c y , zwłaszcza w t a k i m d r e w n i a n y m k r a j u , j a k A u s t r i a , t r u d n o rozpoczyna b y było pozbawić — j a k zaraz s k w a p l i w i e i z przekąsem k o m e n t u ­ tradycje i wierzenia związane z Mandragorą, z t a l i z m a n a m i i a m u l e t a m i . Coś n i e c o ś z r e s z t ą p r z e n i k a z t e j a t m o s f e r y Dzban poetyki (Stoffheiligkeit) korzoni, zawsze r a z o m . To s z t u k i l u d o w e j s t a n o w i p e w n ą zasadę wartościowania materiału zasadę świętości i m o c y występują dla świata baśni, wrażliwość n a w s z y s t k o , co n i e z w y k ł e , pełne i chleb się formułę: d a d z ą się o d s i e b i e o d d z i e l i ć " . C z y też z n ó w c h o ć b y w szczególną co powinowactwo -symbolicznych, ową roz­ autor garnki, kobiety zaś w s p ó l n o t ę i ciasta, którym w strony właśnie o specyficzne z j a w i s k o w i ą z a n i a z n i m znaczeń d u c h o w o o jest w p o s t a c i pięknych, p o l n y c h treści, skrótowych s e n t e n c j i . W i c h o b s z a r y b e z ł a d n y c h , m i e s z a j ą c y c h się z e s o b ą - f a k t ó w i z j a w i s k , n a świat pracy gatunków intarsjowanie, fornir. Wielo składających się uwagę, iż j e s t t o p r o b l e m w c i ą ż j e s z c z e n i e o b j ę t y b a d a n i a m i , n a i l e t e g o opowieści. Pozostaje t o w zgodzie z przyjętym n a początku przez konsekwentnie kościele się j e w z a ­ t y p u w i e r z e n i a i t r a d y c j e m o g ł y w p ł y w a ć n a t r a d y c j e rzemieślni­ wszystkim". więc których działanie zwyczajach „ s t o ł e c z k ó w ś w . Ł u c j i " (są t o s t o ł e c z k i w y k o n y w a n e na mniej ciekawych spostrzeżeń i r e f l e k s j i , j a k n p . t a , k i e d y przedstawiając H a b s b u r g ó w , k t ó r a o k . 1478 r . w y k o n a n a została n a z a m ó w i e n i e się o n a p o d z i ś d z i e ń w M u z e u m że opowieści S c h m i d t a i s p r a w i a , że omówienie „ r ó ż n y c h rodzajów m a t e r i a ł u " je j o a u t o r , ale które j e d n a k s t a n o w i d o b r y dalszych rozważań, mających wykazać do p u n k t wyjścia jokiogo do stopnia z a w i e r a ć się w n i m m o ż e z a s a d n e , a d o j a k i e g o niesłuszne p r z e ­ konanie. 115 I �Zwracając uwagę n a m a g i c z n e wartościowanie t w o i ż y w a t a k charakterystyczne dla poetyki świata bajki i sztuki ludowej, czyni t o samo Schmidt w odniesieniu d o i n n y c h zjawisk — kiedy o m a w i a znaczenia i głęboką, sięgającą o d l e g ł y c h t r a d y c j i symbolikę przypisywaną l i c z b o m Sięga S c h m i d t także w p r o s t zwyczaje lepienia np. z ciasta omawiając obdarowy­ świąt d o r o c z n y c h i ro­ obyczaj ludowy, folklor „Brauchkunst": s z t u k a użytkowa, którą dałoby i w odpowiednich zwyczajna — — t r o p a c h języka polskiego: zwyczajowa, służąca użytkowa — się znaleźć sztuka zwykła użytkowania — — uży­ życiu. Zdaję s o b i e sprawę, że j e s t t o dość j e d n o s t r o n n e pierniki, figurek zwierząt i l u d z i , w a n i a się n i m i z o k a z j i n a j r o z m a i t s z y c h — teczna i kolorom. do bajki, n y c h terminów , , B r a u c h t u m " : zwyczaj, omówienie p r a c y S c h m i d t a , ale n i e sposób w krótkiej recenzji pokazać t y c h innych stron, gdzie Schmidt po zarysowaniu „struktury" (żeby d z i n n y c h ( n p . w o b c h o d a c h z w i ą z a n y c h z tradycją św. Mikołaja, z n ó w o d w o ł a ć się d o t e r m i n ó w współczesnego s t r u k t u r a l i z m u ) — w śledzi k o n i u n k t u r y obchodach Bożego Narodzenia, w weselach). Przywołuje i jednej nocy, w a n i a się o b r a z u schwytanego przez terenie niezwykle wyznawców A l l a c h a , który n a p y t a n i e zadane m u przoz emira: mianowicie fragment przedstawiający „Kim jest 642-ej poganina twój Bóg?" o p o w i e ś c i z Tysiąca Dżamarkana, odpowiada: „Szlachetny Panie, i zdarzenia, ciekawym „południa", protestantyzmem od wschodu kontaktami śledzi k o m p l i k o w a n i e f r a g m e n t p o t o , żeby p o k a z a ć j a k z a w a r t e w t e j sconie d o b r o t l i w e średniowiecza, szyderstwo i pogaństwem wciąż dałoby a k t u a l n i e odnieść d o w i e l u z w y c z a j ó w t o w a r z y s z ą c y m świąt najbardziej monoteistycznych obchodom religii. J a k w towarzyszącym l u d o w e j pobożności p o s t a w a t y p u się tradycjach Dżamarkany, kompliko­ n a terenie pejskie usytuowanie pomiędzy k u l t u r o w y m i wątkami się d o b o g a , k t ó r o g o l o p i ę s o b i e z o w o c ó w d a k t y l i , m a s ł a i m i o d u , nad ludowej sztuka w z się królewska i katolicyzmem, obszarami obrazu którym częstokroć Słowiańszczyzny. sztuki i kultury zwyczaj „północy" długotrwałymi wiojski, mieszają się sztuka ze (Reformacji) XX. przez Kiedy Barok (Kontrreformację), odsłania p r z e d Kiedy ludowej od chłopska sobą, społeczne, r e g i o n a l n e r ó ż n i c o w a n i e się p o c z ą w s z y o d wiek Austrii, ze w z g l ę d u n a j e g o środkowoeuro­ modlę a k i e d y go zjem robię sobie następnogo". S c h m i d t p r z y p o m i n a t e n monoteizmu wymiar historyczny sztuki i kultury poprzez Odrodzenia Oświecenie n a m i proeos z r z u c a n i a po starej w i a r a przez niego w y z n a w a n a jest wciąż czymś trwałym, ż y w y m , skóry z człowieka n i e m i e c k i e g o obecnym. m a c j i , K o n t r r e f o r m a c j i , różnej p o l i t y k i państwowej i r e g i o n a l n e j , Przedstawiając sztukę obrzędową u j a w n i a S c h m i d t głębokie związki łączące p r z e d m i o t y wykonane z nietrwałych przemija­ jących materiałów, używanych w środowisku w i e j s k i m podczas obrzędów d o r o c z n y c h z p r z e d m i o t a m i rytuału i k u l t u górującymi jedynie szlachetnością i trwałością tworzywa, pokazuje ich jedność i tożsamość w sferze f u n k c j i s y m b o l i c z n y c h , j a k o z n a k ó w stanu, władzy. W opowieści S c h m i d t a j a k w bajce obok siebie k o r o n a wiejskiej dziewczyny Zielonych izbie po używaną w uroczystościach się — królewny z obchodów Świąt w regionie w i n n i c , z koroną p r a w d z i w e j n i c z k i , z koroną w spotyka coromonii dworskiej; dożynkowych k o r o n a m i g o c k i c h królów z a w i e s z a n y m i wieniec księż­ zawieszony z ofiarnymi we wczesnym z kwia­ t ó w , ziół, liści z k o r o n a m i z a c h o w a n y m i w s k a r b c a c h królewskich, n a w i ą z u j ą c y m i zresztą w kształtach i o r n a m e n t y c e do pierwot­ form. poziomie funkcji symbolicznych: wiońca, korony weselnej, k o r o n y królewskiej, t e j z rytuału wyświęcania n a kapłana k o r o n y ofiarnej — ostatecznie r y c y s z t u k i , wyprowadzający n p . zwyczaj k o r o n o w a n i a Matki Boskiej „wieńczanja" z w odległej liturgii antycznej przeszłości, bizantyjskiej kościoła prawosławnego, w czy zajmują się t y m o d d a w n a h i s t o ­ którym zachowanej do obrazów bądź rytuału w tradycji dziś n a d parą biorącą ślub t r z y m a się k o r o n y . W s p o t k a n i u t y c h p r z e d m i o t ó w , w t y m , żenie domu, wspólnoty Schmidta rysuje dającej tak wnikliwie się jeszcze j e d n o można w równoległym staroniemieckiego ilości, chrześcijań­ jeszcze nikłym występowaniu imion przy s k i c h świętych w ciągu tysiąca l a t o d ówczesnego średniowiecza, po reformacji i kontrreformacji, wojnach szwedzkich misjach Jezuitów i Kapucynów niewiele i tureckich z n i c h ocalało. Wśród s z l a c h t y ukryły się j e d y n i e n a d r u g i m m i o j s c u — g d z i e za J a n a m i i Zachariaszami spotkać jeszcze można starych niemieckich R u d i g e r ó w i Gundakerów. W środowisku chłopskim i mieszczań­ s k i m zanikają k o m p l e t n i e o k . 1700 r o k u . Z t y c h rozważań h i s t o r y c z n y c h S c h m i d t a w a r t o n a k o n i e o jednak zasygnalizować bardzo ciekawą interpretację ludowego m a l a r s t w a n a szkle. Jest o n o d l a n i e g o w y n i k i e m n i e t y l k o roz­ w o j u h u t szkła n a obszarze L a s u C z e s k i e g o i j e g o zmian h a n d l u domokrążnego wnętrza izby w X I X wieku, pogranicza, wcześniejszych chłopskiej, w p r o w a d z e n i a glazurowanych p i e c ó w k a f l o w y c h , k t ó r o p r z y c z y n i ł y się d o r o z j a ś n i e n i a w n ę t r z a i wzmocnienia konsekwencją efektów tego m a l a r s t w a , ale przode kontrreformacji. Schmidt nazywa wszystkim malarstwo na s z k l e ludową sztuką k o n t r r e f o r m a c j i i w i ą ż e j e z obroną k a t o l i ­ c y z m u w B a w a r i i i A u s t r i i , rekatolizacją Czech i Górnego tynatu, rozkwitem centrów pątniczych k a m i słynących, oraz i kultem Pala- obrazów sztuką b a r o k u hiszpańskiego i łas­ włoskiego katolicyzmu. W rozważaniach historycznych Schmidt stosuje bardzo wyposa­ p r e c y z y j n e d a t o w a n i e , sięgając częstokroć d o ogólnoeuropejskiego przez k o n t e k s t u , n a przykład w świetnym omówieniu m a s k i uwzględnia przedstawionej oblicze obserwować początkowym ż e kołyska wieśniaka sąsiaduje t u z dworską k o ł y s k ą ; w u k a z a n i u wspólnoty sprzętów, p r z e d m i o t ó w składających się n a językowym p i e r w i a s t k a w s k a r b c u i m i o n . Z i c h przeważającej rozwoju A l e n i e t y l k o w a ż n e jest t u u j a w n i e n i e jodności i wspólnoty na na gruncie procesie z a n i k a n i a p i e r w o t n e g o germańskiego i średnio­ w i e c z u w kościołach hiszpańskich. W i e ń c e w y k o n y w a n e n y c h roślinnych co średniowiecza n a s k u t e k R e f o r ­ sztuki ludowej, się zamknąć w wąskich g r a n i c a c h jakiejś j e d n e j nie grupy zarówno m a s k i z okresu osadnictwa rzymskiego steriami i obrzędami odgrywanymi poddający I m p e r i u m , j a k i m a s k i L o n g o b a r d ó w , aż p o średniowieczną m a s k ę tymności, życia rodzinnego, r e d u k c j i obszar prywatności, i n ­ d o m o w e g o , w najgłębszej warstwie karnawałową pokazaną terenach legionów rzymskich socjologicznej na związane z m i ­ środowisku społecznej. S z t u k a i k u l t u r a l u d o w a w t y m ujęciu, t o także n i o się stacjonujących w naddunajskioj n a t l e karnawałowych t y l k o o kontynuację pewnej w trójkącie m i a s t A u g s b u r g — W e n e c j a — W i e d e ń , ze szczególnym Schmidt pokazuje sztukę l u d z k i e g o Tu na — t r a d y c j i badawczej „Hauskultur": coś w i ę c e j . Sztukę życia i p r a c y marginesie na jeszcze zainteresowanej „kultury i kulturę domowej". ludową, refleksja: być umiejętność p o k a z a n i a s z t u k i l u d o w e j w jej głębokim z tradycją, mitem, wierzeniem, obrzędem, Książka obchodów zawiera mapę „Fastnaeht", muzeów może ta zespoleniu obyczajem Ilustraoje reprodukowane zamkniętego „Fasching" (ostatki). i zbiorów s z t u k i ludowej znajdujących się w n i c h o b i e k t ó w i k o l e k c j i o r a z o b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę u s y s t e m a ­ tyzowaną rzeczowo według o m a w i a n y c h w p r a c y działów s z t u k i ludowej. wynika n i e j a k o z bliskośoi, z t e g o s a m e g o źródłosłowia niemieckojęzycz­ 116 obszaru w A u s t r i i z dokładną informacją n a t e m a t rodzajów ziemi. jedna uwzględnieniem jako z krajów alpejskich, kategorią się tradycji w s p ó l n e g o w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m z i e m i . C h o d z i t u zresztą n i e szczególną tradycji wywodzących granicy z recenzowanej Zbigniew książki. F o t . J . Świderski Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f7b3035e5a42aa8e5cf05460a2889f8.pdf f005ee6282005c3e5f5820cf008e9792 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5580 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5189 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.99-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Nieroda, Mariusz Nowak, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 99 W świecie rzeczy Książka Tima Danta, wykładowcy socjologii na Manchester Metro­ politan University, wydana w serii Cułtura przez Wydawnictwo U n i werstytetu Jagiellońskiego jesienią 2007 roku, jest jedną z wciąż jeszcze niewielu przełożonych na język polski pozycji traktujących o przedmio­ tach jako komponentach życia społecznego i quasi-spolecznych zależ­ nościach, jakie człowieka-podmiot z nimi wiążą. Autor przyznaje, że impulsem do napisania książki było spostrzeżenie dotyczące proporcji czasu, jaki on sam, jak i większość członków współczesnego społeczeń­ stwa, spędza, patrząc w ekran komputera czy telewizora zamiast w oczy swej ukochanej. Doszedł do wniosku, że bardzo często z przedmiotami łączą nas bliższe więzi niż z ludźmi. T i m Dant, Kultura materialna w rzeczywistości społecznej, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007 Dant stawia tezę, że socjolodzy koncentrują się na stosunkach i strukturze społecznej, pomijając wpływ i znaczenie kultury material­ nej na życie ludzi. Celem autora jest zmiana tego stanu rzeczy i zain­ spirowanie badaczy do myślenia o artefaktach jak o mających znaczenie równoprawnych z podmiotami elementach życia społecznego. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, z których każdy przybliża inną kategorię przedmiotów bądź zjawisk z nimi związanych, takich jak konsumpcja, fetyszyzm bądź ich trwająca w czasie „biografia". Niewąt­ pliwym atutem tej pracy jest dokonany przez autora przegląd najważ­ niejszych ujęć teoretycznych odnoszących się do kultury materialnej, co pozwala zyskać szeroką perspektywę. T i m Dant zadbał jednocześnie o to, by nie pozostawić czytelnika tylko w sferze konstruktów intelek­ tualnych: przytacza przykłady kultury materialnej, częściowo opierając się na wytworach kultury (literatura, sztuki plastyczne), częściowo na przeprowadzanych przez siebie badaniach empirycznych (np. wśród osób używających protez oraz poddających się piercingowi), a czC" ściowo na obserwacji najbliższego otoczenia i lekturze specjalistycznej literatury (gdy pisze o budownictwie, fotelu czy windsurfingu). Róż­ norodność przykładów i ich dokładna analiza pod kątem prezentowa­ nych teorii sprawiają że książka jest przystępna i ciekawa Autor dodał również krótki komentarz dotyczący literatury orzedmiotu dbaiac tvm samym o to by każdy czytelnik zaintrygowanyPoruszana 'orzez nLo tematyką mógł łatwo odnaleźć najwartościowsze lektury Po zapoznaniu się z książką Danta fotel, w którym zwykle czytasz, kubek, z którego popijasz gorącą herbatę, stare jeansy, w które ubierasz się w domowym zaciszu, w końcu sam dom przedstawią Ci się, drogi Czytelniku, jako zupełnie inna materia... Katarzyna Nowak �recenzje 100 Globalizacja w świetle ekonomii Książka jest zbiorem dziesięciu esejów publikowanych w czasopi­ smach naukowych w latach 1993-1998. Nie stanowią one logicznie powiązanej całości, a łączy je to, że podejmują tematykę globalizacji. Wydawałoby się, że książka z globalizacją w tytule będzie aspirować do objęcia analizą całości tego powszechnego procesu, który zawłaszcza zastane struktury i powoduje ich przemianę w nową, nieustannie imi­ tującą formę. Sassen nie podejmuje jednak takiej próby. Przeplatające się kwestie nie znajdują jednego definitywnego roz­ strzygnięcia. Można je streścić w następujących hasłowych zagad­ nieniach: (1) tworzenie się globalnych miast, w których skupiają się imigranci z krajów Trzeciego Świata niezbędni dla funkcjonowania niskopłatnych usług oraz międzynarodowy kapitał roszczący sobie prawo do narodowej i ponadnarodowej legitymizacji; (2) intensyfika­ cja migracji między państwami o ścisłych powiązaniach; (3) wpływ inwestycji międzynarodowych na wzrost migracji; (4) uelastycznienie i deregulacja rynku pracy; (5) fragmentaryzacja suwerenności i terytorialności państwa narodowego; (6) niezbędna rola gospodarki nie­ formalnej dla funkcjonowania globalnych miast; (7) ogniskowanie się władzy w przestrzeni elektronicznej oraz władzy kapitału wokół cen­ trów zarządzania; (8) unikalny i ledwo zauważalny przez męską część środowiska naukowego problem nierównego traktowania płci którego globalizacja me tylko nie znosi, a niejednokrotnie intensyfikuje. Autorka określa siebie mianem ekonomistki politycznej. Swoje rozumowanie prowadzi na płaszczyźnie ekonomii, która jest deter­ minowana przez szeroko rozumianą politykę i jednocześnie sama ją determinuje. Ten zamknięty, zubożający i wyizolowany z pozostałych płaszczyzn teoretyczny model gładko radzi sobie z wyjaśnianiem za­ chodzących procesów, porządkując przyczyny i skutki niemalże na miarę klasycznego modelu makroekonomicznego. Jednak takie rozu­ mowanie, które z logicznego punktu widzenia jest poprawne na pozio­ mie pojedynczych przyczyn i ich konsekwencji w ramach konkretnych państw narodowych, w globalnej perspektywie wydaje się nieporadne i niezdolne do całościowej analizy. Autorka pisze z punktu widzenia obywatelki państw najbardziej rozwiniętych i to czyni ją, jak by powie­ dział Ulrich Beck, ślepą na racje tych państw. Sassen, prowadząc analizę globalizacji, wraca do jej pierwotnego ekonomicznego rozumienia. Jednocześnie ignoruje pozostałe płasz­ czyzny i poszukuje wyjaśnienia jedynie w tym wymiarze, sprawiając wrażenie, jakby ludzkie działania były tylko do niego ograniczone. Jest to o tyle prawdziwe, że ekonomiczny kwantyfikator jest miernikiem do- �recenzje 101 konań na innych płaszczyznach, jednak z drugiej strony ortodoksyjny redukcjonizm sam w sobie budzi sprzeciw, gdyż proponowany model jest wyabstrahowany i uproszczony. Ponadto autorka przez ustanawia­ nie ciągów wzajemnie determinujących się czynników, będących jed­ nocześnie następstwami i przyczynami kolejnych zjawisk, powoduje, że jej wywody odnoszą się same do siebie. Niekiedy można odnieść wrażenie, że nieustannie wyjaśnia idem per idem. Warstwa empiryczna wydaje się z kolei nadmiernie obciążona ma­ teriałem statystycznym, co czyni tekst nieprzejrzystym zbiorem liczb, które trudno zapamiętać i wyciągnąć z nich wnioski. Sam język, nie­ nagannie schludny i „wyteoretyzowany", pozbawiony jest wyrażeń po­ tocznych, co czyni go nieprzyjaznym czytelnikowi, a powtarzające się sformułowanie „uważam, że" nadaje mu nieco szkolne brzmienie. Ogólnie mocno subiektywne wrażenie mieści się między intelektu­ alnym rozczarowaniem a przekonaniem, że niezwykłe i poszerzające świadomość książki należą do rzadkości, a praca Sassen z pewnością się do nich nie zalicza. To poprawny tekst o wyjątkowo solidnym (i nad­ miernie eksponowanym) fundamencie empirycznym, obracający się w kręgu ekonomicznych zagadnień, które punktowo oświetlają nielicz­ ne z wielu kwestii związanych z globalizacją. Jakub Steblik 0 antropologicznych konsekwencjach liberalnej metafizyki Konrad T. Lewandowski, Pochwała herezji, Fantasmagoricon, 2008 Wydaje się, że metafizyka we współczesnym świecie jest domeną filozofów, i to filozofów rozumianych w negatywnym sensie. Ten ne­ gatywny stan rzeczy oddajemy najczęściej słowami „nie filozofuj", co ma oznaczać jałowość i bezsens prowadzonych dociekań filozoficz­ nych. Filozofio dziwak, skansenowy dziadek z długą brodą, który był mądry jakiś wiek lub dwa wieki temu, a teraz jest tylko przedmiotem czułych i wypowiadanych z pobłażaniem komentarzy. To, co ma do powiedzenia, poważnie traktowane jest tylko przez tych, którzy sami są niepoważni i mają czas na metafizyczną gimnastykę języka, równie bezowocną co niezrozumiałą. Metafizyki nikt nie traktuje dziś poważnie, poza niektórymi krę­ gami, które od wieków się nią zajmują i dzięki niej w ogóle istnieją. Metafizyka, a więc najogólniejsza teoria rzeczywistości, która buduje �recenzje 102 zdania o naturze świata, ustąpiła miejsca naukom szczegółowym. Jest po fizyce - jak mówi etymologia jej nazwy - i chyba na dobrą sprawę nigdy przed nią nie była, jeśli wziąć pod uwagę moc i znaczenie sta­ wianych przez nią tez i przeprowadzanych dowodów. Pomimo tak fatalnych notowań na rynku naukowym pojawiają się czasem głosy o rzekomo ważnej roli, jaką ma do spełnienia ta dziedzina filozofii, szczególnie wśród nauk humanistycznych. Odświeżenie kon­ cepcji metafizycznych jest jednak zadaniem bardzo trudnym. Stworze­ nie nowych - wręcz niewykonalnym. Są jednak tacy, którzy tą opinią się nie przejmują i budują gmach metafizyki od nowa, aby nadać jej nowe znaczenie w nowej formie. Taką właśnie próbą jest zbiór trzech esejów Konrada T. Lewandowskiego zatytułowany Pochwała herezji. Lewandowski w swoim bardzo krótkim jak na traktat metafizyczny dziele próbuje na nowo dotrzeć do źródeł i odkryć wszechogarniającą zasadę rzeczywistości. Nieprzypadkowo u ż y w a m tutaj słowa „odkryć", bo właśnie na modłę nauk ścisłych jego zasada ma obwiązywać niczym powszechne prawo ciążenia. Tą zasadą jest dla niego wolność. Zasada Zachowania Wolnej Woli, bo tak doniosłe (zgodnie z fizyczną nomen­ klaturą) nazywa swoje odkrycie Lewandowski, jest dla niego podstawą rzeczywistości i jego pierwszy esej j u ż na początku konstatuje właśnie to odkrycie. W niniejszym tekście spróbuję się zastanowić nad ukry­ tymi konsekwencjami teorii rzeczywistości zarysowanej w traktacie Lewandowskiego. Poważnie potraktujemy jego niepoważną w treści i formie propozycję. W a ż n y m dla nas zadaniem będzie wskazanie na antropologiczna koncepcje człowieka i społeczeństwa jaka sie wyłania z tej teorii rzeczywistości, która nie okazuje się a ż tak ogólna, jak by sam autor sobie tego życzył. Lewandowski, korzystając z lekkiego stylu, jaki odpowiada formie eseju, podejmuje próbę przekonania swoich czytelników do autentycz­ ności własnego odkrycia. Filozofia, dla niektórych miłośników mądro­ ści przynajmniej, narodziła się z ciekawości, a więc z pytania. Tak też jest w przypadku Lewandowskiego, pyta on bowiem: Czy rzeczywistość jest wolna? lub inaczej: Czy rzeczywistość zapewnia nam wolność?, Czy stanowi dla istnienia wolności warunek konieczny? . Nadmienię, że oba pytania mają dla niego tożsame znaczenie. W ten sposób w głowie filo­ zofa rodzi się potrzeba uzewnętrznienia nowej koncepcji, która będzie odpowiedzią na to pytanie. 1 Autor rozpoczyna w dobrym guście od kompromitacji dotychczaso­ wych koncepcji wolności. Skupia się na dwóch, w jego opinii, spektrach filozoficznych koncepcji wolności - Leszku Kołakowskim oraz Toma­ szu z Akwinu. Kołakowskiego oskarża o dzielenie włosa na czworo 1 K.T. Lewandowski, Pochwala herezji, Fantasmagoricon, Warszawa 2008, s. 6. �recenzje 103 i niemożność powiedzenia niczego adekwatnego na temat wolności. Z tej samej perspektywy Lewandowski krytykuje filozofię analityczną, która w jego opinii skupia się na znaczeniu słów, a tym samym gubi ich sens w sieci bezsensownych rozróżnień. Tomasz z Akwinu nato­ miast wikła się w sprzeczności w koncepcji wolności zaprezentowanej w Traktacie o człowieku, gdyż „swoboda wyborów, oprócz ograniczeń materialnych, może być limitowana odgórnie, ponieważ wolność wy­ boru maleje i zanika, w miarę jak wzrasta w nas prawdziwa wiedza i umysłowe pożądanie, udzielające nam prawdziwej autonomii" . Spróbujmy teraz prześledzić proponowane przez Lewandowskiego tezy dotyczące wolności. Na stronie 11 swego minitraktatu stwierdza, że „człowiek jest wolny. [...] Ograniczenia wolności wynikają z samego faktu jej istnienia, a ściślej - z obecności innych wolnych ludzi, ponie­ w a ż wolności poszczególnych jednostek blokują się czasem wzajemnie i przepychają. [...] Wolność jest prawem do robienia tego, co się chce, pod warunkiem że nie ogranicza to wolności innych ludzi". Co wię­ cej, wolność nie jest jakimś prawem, które ustanawiamy dla własnego dobra. Wolność jest zasadą rzeczywistości, jej najgłębszą strukturą na tyle ogólną i zakotwiczoną, że wynikają z niej wszystkie odkryte prawa szczegółowe - także prawa fizyki. Skąd bierze się więc brak wolności we współczesnym świecie? W koncepcji Lewandowskiego jest to pro­ blem złej dystrybucji wolności, bo najgłębszej struktury rzeczywistości zmienić nie możemy. Jak dotrzeć do Zasady Zachowania Wolnej Woli? Lewandowski odkrywa ją, odwołując się do tradycji teodycei uwspół­ cześnionej przez Swinburnea. „Wolność człowieka jest boskim darem, uczynionym kosztem wolności Boga i znacząco ją uszczuplającym" . Jest to ostateczne sformułowanie źródła zaistnienia wolności w naszej rzeczywistości. Bóg ofiarował nam wolność, zabierając sobie możliwość determinacji naszego życia, a tym samym ograniczając swoją wszech­ moc. Zasada Zachowania Wolnej Woli w rzeczywistości broni wolności przed próbami zawłaszczenia jej przez jakąś grupę - czy to katolików, czy ateistów, czy terrorystów. Jest ona jednocześnie prawem tak fun­ damentalnym dla metafizyki jak zasada zachowania masy i energii dla fizyki. Co więcej, druga zasada termodynamiki oraz słabe i mocne sformułowanie zasady antropicznej są przejawami Zasady Zachowania Wolnej Woli. „Zasada Zachowania Wolnej Woli stanowi, że żadne ze zjawisk zachodzących we wszechświecie nie może sprzeciwiać się ist­ nieniu wolnej woli" . W dalszej części Lewandowski analizuje prawa przyrody pod kątem sprawdzenia, czy któreś z nich nie ogranicza naszej 2 3 4 2 Ibid., s. 16. 3 Ibid., s. 22. 4 Ibid., s. 23. �recenzje 104 wolności, i wskazuje, że zarówno liniowy oraz stały upływ czasu, jak i druga zasada termodynamiki obowiązują dlatego, że są ufundowane na ogólniejszej od nich Zasadzie Zachowania Wolnej Woli. Lewan­ dowski pyta, czy wolne wybory miałyby sens, gdyby czas fluktuował? I odpowiada, że nie, gdyż trudno byłoby coś w takich warunkach prze­ widzieć i zaplanować. Analogicznie postępuje odnośnie do drugiej zasady termodynamiki. W jego opinii, jeśli podejmujemy jakąkolwiek próbę ograniczenia wolności - rzeczywistość stawia opór, wynika to z fundamentalnej wolności zawartej w jej strukturze. W zakresie postaw światopoglądowych „ZZWW zapewnia wolność sumienia i metafizyczną równość wierzących wszelkich konfesji, na równi z ateistami i agnostykami" . Wszelkie dowody na istnienie bądź nieistnienie Boga Zasada Zachowania Wolnej Woli wyklucza z założe­ nia, gdyż udany dowód wyklucza wolną wolę. „Każde nasze działanie w warunkach jawności Boga, nieustannie monitorującego i oceniające­ go wszystkie nasze myśli, odbywałoby się pod olbrzymią presją, trudną do zniesienia dla psychiki" . W ten sposób wszelkie wolne wybory zo­ stałyby zlikwidowane. Z Z W W podważa także świadectwa mistyków, redukując je do zaburzeń libido lub psychozy. Gdy jednak wiara zosta­ nie zbyt mocno nadwątlona, Z Z W W znów wkracza, żeby przywrócić równowagę. Analogicznie rozumujemy, gdy chodzi o dowody ateistów o nieistnieniu Boga. Oba rozumowania uniemożliwia ZZWW, gdyż „ogłaszając je publicznie, godzimy w cudzą wolność" . Takie dowody możemy mieć jedynie na własny użytek, ale nigdy nie będzie nam dane przekonać do ich słuszności inne osoby, bo narusza to fundament rze­ czywistości, a więc pomniejsza ludzką wolność. „Zasada Zachowania Wolnej Woli neutralizuje wpływ osobistej gorliwości na życie innych osób, co często obserwujemy w realnym życiu. I m większe zaangażowa­ nie, tym mniejszy obiektywizm i wiarygodność aktywisty" . Podobnie Zasada Zachowania Wolnej Woli działa w nauce. Nie pozwala, aby wszystko zostało przez nią rozstrzygnięte i rozpoznane, ale nie pozwala jednocześnie, aby zbyt wiele było nierozstrzygniętą tajemnicą, „gdyż za­ równo wyjaśnienie wszystkiego, jak i fundamentalna niemożność wyja­ śnienia czegoś miałoby negatywny wpływ na naszą wolną wolę ". W ten sposób reguluje funkcjonowanie człowieka w rzeczywistości. Jakie konsekwencje przynosi taki stan rzeczy w opinii Lewandowskiego? Po pierwsze, twierdzi on, że „tolerancja to za mało, musimy dostrzec on­ tyczną równość różnych aktów wyboru. [...] można jednak przemawiać 5 6 7 8 9 5 6 7 8 9 Ibid., s. 25. Ibid. Ibid, s. 27. Ibid. Ibid., s. 30. �recenzje 105 tylko i wyłącznie w imieniu własnym, posługiwać się tylko i wyłącznie przykładami z własnego życia". I dalej: „Wolność zawiera w sobie także prawo do wartościowania cudzych poglądów, ale jedynie i wyłącznie w odniesieniu do siebie, na własną odpowiedzialność, powołując się na własne poglądy" . Stąd możemy sformułować prawo: „Ja postępuję tak z powodu X , nigdy: Powód X dotyczy również Ciebie" . Na tym kończą się rozważania eseju o wolnej woli. Autor wcześniej wskazuje na bardziej i mniej twórcze w kontekście Zasady Zachowania Wolnej Woli religie, porównuje tutaj katolicyzm, protestantyzm, prawosławie i islam, wskazując na destruktywny wpływ tych ostatnich. Uzupełnieniem rozważań dotyczących Z Z W W jest kolejny esej za­ warty w tym tomie, zatytułowany Ruch poznawalno/ci. W tej części Le­ wandowski dopełnia swoją koncepcję metafizyczną opartą na ZZWW, wskazując na drugi, obok istnienia, pierwiastek rzeczywistości. Jest nim ruch poznawalności. Zasada Zachowania Wolnej Woli tak kieruje ludzkim poznaniem, aby to, co aktualizuje się w tradycyjnej metafizyce Arystotelesa, było poznawalne. Zawsze będzie więc istniał obszar tego, co dobrze j u ż rozpoznane, i jednocześnie sfera niepoznana - tak aby twórczo stymulować człowieka, zgodnie z tym, co wcześniej napisał Le­ wandowski na temat dowodów na istnienie lub nieistnienie Boga i ich mocy perswazyjnej. W ostatnim rozdziale pod tytułem Twórczy umysł Lewandowski podejmuje próbę obrony wolnej woli przed atakami za­ równo ze strony psychologów, jak i socjobiologów. Krytykuje i podważa biologiczną determinację procesów psychicznych, pisząc o nieporozu­ mieniu w interpretacji klasycznego j u ż eksperymentu Libeta. Z drugiej strony, krytykuje koncepcję II1CII111 jako nośnika informacji, który 10 11 transmitowany jest przez ludzki umysł. Dawkinsa i Blackmore kryty­ kuje za prymitywne anty chrześcijaństwo" Susan Blackmore Richard Dawkins ora.z ci którzy nadinterpretują eksperyment Libeta chcą nas zniewolić i dlatego rzeczywistość stawia im opór. Co prawda autorzga¬ dza sie częściowo na definicję świadomości ludzkiej jako mempleksu (czyli pewnego kompleksu memów) ale poza tym teoria ta raczej n i czemu i nikomu, poza zniewoleniem, nie służy. Zaprezentowana przez Lewandowskiego koncepcja ma pewne bar­ dzo w a ż n e konsekwencje dla myśli antropologicznej. Koncepcja czło­ wieka i rzeczywistości, którą zarysowałem powyżej w oparciu o tekst Pochwała herezji, unieważnia i uniemożliwia uprawianie antropologii, a także innych nauk społecznych, czyniąc je jedynie uzasadnieniem zniewolenia człowieka. Zacznijmy jednak od formalnej strony wywo­ dów Lewandowskiego. Styl eseju pozwolił autorowi na puszczenie wo- 10 Ibid., s.35. 11 Ibid., s. 36. �106 recenzje dzy fantazji, nie obowiązuje go bowiem ścisły tryb wywodu naukowego, chociaż akurat o tezach naukowych, czasami z wielką szczegółowością, autor się wypowiada. Problem w tym, że ta praca pretenduje do miana teorii rzeczywistości, i to w dodatku adekwatnie oddającej stan rzeczy. Już przy pierwszym czytaniu widać powierzchowność prezentowanej tezy, a także jej niekonsekwencję oraz światopoglądowe uwikłanie. Nie wiemy jednak, czy konsekwencje, jakie wynikają z tej teorii, są świa­ domym założeniem autora, czy jedynie stanowią pochodną uwikłania politycznego i światopoglądowego. Przedstawiona koncepcja rzeczywistości unieważnia człowieka jako byt społeczny, czyli kogoś, kto funkcjonuje w grupie. Lewandowski nie zauważa, że Zasada Zachowania Wolnej Woli w formie zaproponowa­ nej w jego eseju jest skrajnie indywidualistycznym zlepkiem roszczeń wobec rzeczywistości. Tradycja, kultura, zwyczaj, obyczaj czy inne historycznie ukształtowane i determinujące człowieka zjawiska dla Lewandowskiego nie istnieją. Nie musi się o nie troszczyć, bo zrobi to za niego Z Z W W Co więcej, źródłem odkrytej zasady jest Bóg i mimo zapewnień autora, że koncepcja przekona także ateistów (sam autor de­ klaruje się jako agnostyk) i Bóg nie jest jej konstytutywnym elementem, nie możemy odnaleźć alternatywnych sformułowań tej zasady. Badanie społeczeństwa przy założeniu, że jest to zbiór izolowanych jednostek konkurujących między sobą o własną wolność, jest niemożliwe. Nie­ możliwe jest również sformułowanie akichkolwiek dotyczących rzeczywistości społecznej bo ta została unieważniona juz na wstępie Mamy tutai do czynienia ze zatomizowanym bytem paraspołecznym zbiorem przypadkowych iednostek zupełnie od siebie niezależnych' dzielących między siebie posiadaną wolność. ' Dostrzegamy także wyraźne uwikłanie polityczne autora. Pre­ zentowana teoria - choć ma uzasadniać rzeczywistość na najbardziej ogólnym poziomie, uzasadnia liberalną koncepcję jednostki i spo­ łeczeństwa. Nie tylko w sposób bezpośredni, ale również pośrednio autor ujawnia swoją orientację - uznając ją za najbardziej zdrowo­ rozsądkową. Niepochlebnie i mało kompetentnie wyraża się o islamie, prawosławiu, aktywistach różnego rodzaju. Zupełny brak perspektywy omawianych koncepcji religijnych i społecznych nie pozwala autorowi n<ł rzeczowa krytykę, która przybiera tutaj formę ogólnikowych, często enigmatycznych stwierdzeń czy wręcz uprzedzeń. Innym punktem, który dość wyraźnie polaryzuje zaprezentowaną wizję rzeczywistości, jest przyjęta metodologia. Pomimo zapewnień czy wątpliwości co do zasadności zastosowania aparatu nauk szcze­ gółowych do badania materii wolności Lewandowski stosuje go bez większych ograniczeń. J u ż samo sformułowanie wolności jako Zasady Zachowania Wolnej Woli rodzi skojarzenia fizyczne. Widać, że większe �recenzje 107 piętno na autorze wywarły studia ścisłe, nie humanistyczne, a jeśli te drugie w jakimkolwiek stopniu były inspiracją, to także w ściśle okre­ ślonej formie uczelni teologicznej. Wolność w perspektywie Boga opisana za pomocą aparatu nauk szczegółowych jest sednem rozważań Lewandowskiego. Dokonuje on próby pogodzenia fizyki z metafizyką, budując tę drugą od podstaw. Niestety, zastosowana metodologia nauk szczegółowych w duchu po­ zytywistycznym nie pozwala na adekwatne opisanie zjawiska wolności. Wiara w rozum, „szkiełko i oko" oraz dyskredytacja uczucia, nieświado­ mych i niezależnych od człowieka determinacji czynią opis jednostron­ nym. Świadomie lub nie unieważnia człowieka, człowieka jako istotę zdeterminowaną kulturowo. Fizyka odkrywa prawa natury rozumiane deterministycznie, Lewandowski właśnie w duchu osiągnięć fizyki próbuje analizować człowieka. Eksperyment modyfikacji podmiotu wolności - przeniesienia ciężaru wolności z człowieka na najogólniej pojętą rzeczywistość - zakończył się niepowodzeniem. Większość roz­ ważań w eseju jest nierozerwalnie związana z człowiekiem, jego wizja jest więc dcJ~hcto ćintropocentrycznći Na uwagę zasługuje zmysł krytyczny autora i dystans wobec uświę­ conych tez filozoficznych. W a ż n y m elementem jest również otwartość na dyskusję, do której zachęca w tytule. Pochwała herezji to zaproszenie do bycia heretykiem, którego autor dostrzega w sobie. Heretyk to ten, który odważył się być mądrym, a więc podjął dyskusję z uświęconymi tezami, dokonał osądu rzeczywistości i nie poprzestał na ustalonych raz na zawsze prawdach. Niestety, zrealizowanie tego projektu się nie powiodło. Koncepcja Lewandowskiego utkwiła w tradycyjnie ustalo­ nych granicach liberalnego uprawiania nauki opartej na metodologii pozytywistycznej. Stąd prezentowane tezy należy dostosować do formy, w jakiej się pojawiają, formy eseju — luźno wypowiadanych uwćig bez konsekwencji. Odwrotna determinacja jest niemożliwa. Mariusz Nieroda �